Wikipedia mgwiki https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Rakitra Manokana Dinika Mpikambana Dinika amin'ny mpikambana Wikipedia Dinika amin'ny Wikipedia Sary Dinika amin'ny sary MediaWiki Dinika amin'ny MediaWiki Endrika Dinika amin'ny endrika Fanoroana Dinika amin'ny fanoroana Sokajy Dinika amin'ny sokajy TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk 0 611 1153274 770017 2026-11-05T22:43:33Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153274 wikitext text/x-wiki [[Sary:Ubuntu_9.04_Jaunty_Jackalope.png|thumb|300px|[[Ubuntu]]]] [[Sary:Operating_system_placement-mg.svg|Mpandrindra milina ary rindrankajy miasa aminy|220px|ankavanana|thumb]] Ny '''mpandrindra milina''' azo afohezina ho ''SE'' na ''OS'' (amin'ny [[teny frantsay]] sy amin'ny [[teny anglisy]]) na koa '''rafitra fikirakirana''' dia karazana rindrankajy iray mandrindra ny solosaina ary ahafahan'ny rindrankajy madinika handeha. Izy io dia karazana tetezana ahafahan'ny [[rindrankajy]] (software) mampiasa ny [[fitaovana]] (hardware). Ny mpandrindra milina, ankoatra ny izy tetezana anelanelan'ny rindrankajy sy ny fitaovana, dia manamora ny fampiasana ny fitaovana ary manao ny tao rehetra mba hanakely ny zava-diso mety hisy (fanasarahana ny zava-diso, fahatantesana ny fahasimbana) ary ny antoka informatika. Ny mpandrindra milina dia mety handrindra ny fampiasana ny prosesaoro (processeur), manome ny anjaram-potoan'ny processus, anjaran-tahiriny ao amin'ny tahiry (memoire) sy/na ao amin'ny kapila fitehirizana sns. ; ny processus dia voalahatra ao amin'ny kapila fitehirizana amin'ny alàlan'ny famoronana rakitra (fichier) mitondra tovan-drakitra mahasamihafa azy amin'ny karazan-drakitra hafa. Ny rakitra moa dia mety [[lahatsoratra]] nampidirina tamin'ny alàlan'ny [[klavie]], sary nampidirina avy amin'ny skanera, na natao tamin'ny [[voalavo]] (souris). Ny mpandrindra milina koa dia mety milaza ny zavatra tokony aseho eo amin'ny efa-joro (écran) amin'ny alàlan'ny baikony ao amin'ny [[olik'aratra]] voarafitra ho an'ny fanehoana sary azo lazaina koa hoe ''carte graphique'' amin'ny teny frantsay. Ny mpandrindra milina dia matetika varotana miaraka amin'ny fitaovana informatika. Rindrankajy maro samihafa no varotana miaraka amin'ny mpandrindra milina . Ahafahan'ny mpampiasa mandahatra ny paramtatra fandaharana (paramètres de configuration) an'ny mpandrindra milina ny rindrankazy, na manao tao tsotra toy ny manova rakitra. Ny mpandridra milina voalohany dia noforonina tamin'ny 1960. Tamin'ny 2010, ny mpandrindra milina malaza indrindra dia Unix (ao koa Mac OS sy Linux) ary Windows, ny Windows dia ao amin'ny ankabeazan'ny solosaina ; 90%n'ny solosaina personaly misy eto an-tany ankehitriny dia manana mpandrindra milina Windows, kanefa 50%n'ny lohamilina misy eto an-tany no manana ny mpandrindra milina Unix. == Karazana mpandrindra milina == === Mahatanteraka asa tokana ary mahatanteraka asa maro === {{...}} === Iasam-pampiasa iray na iasam-pampiasa maro === {{...}} === Mpandrindra milina maro === {{...}} == Tantara == {{...}} == Karazana mpandrindra milina == {{...}} == Mpanorina == {{...}} == Mpandrindra milina amin'ny fotoana katroka == {{...}} == Fanoratana mpandrindra milina ho fialam-boly == {{...}} == Fahasamihafan'ny mpandrindra milina ary fahafaha-mampiasa amin'ny milina maro == {{...}} == Anjaran-tsena == {| class="wikitable" style="float: center; margin:10px" |+Fizaran'ny rafitra fikirakirana ambony milina novarotana tamin'ny 2013<ref>{{cite web |url=http://news.cnet.com/8301-1035_3-57616768-94/android-device-shipments-to-top-1-billion-this-year-gartner/?part=rss&subj=cnet&tag=title&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+cnet%2FNnTv+%28CNET+River+RSS%29 |title=Android device shipments to top 1 billion this year -- Gartner |author=Lance Whitney |date=7 January 2014 |access-date=2015-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012053138/http://news.cnet.com/8301-1035_3-57616768-94/android-device-shipments-to-top-1-billion-this-year-gartner/?part=rss&subj=cnet&tag=title&utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+cnet%2FNnTv+%28CNET+River+RSS%29 |archive-date=2014-10-12 |url-status=dead}}</ref> |- ! Mpandrindra milina !! 2012 (Tapitrisan-tsinga) !! 2013 (Tapitrisan-tsinga) |- ! Android | 504 | 878 |- ! Windows | 346 | 328 |- ! iOS/Mac OS | 214 | 267 |- ! BlackBerry | 35 | 24 |- ! Hafa | 1.117 | 803 |- ! Manontolo | 2.216 | 2.300 |} == Vangio koa == * [[Mozilla]] * [[Mpikajy]] * [[Linux]] so7p3db3ru75qhk83dw82vw3thf6yaf 0 9326 1153208 1153149 2026-11-05T15:56:12Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka */ 1153208 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenin-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao Rabefaravolamanjaka no miafina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny sy nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy anefa dia tsy noraharahin' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka nefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanaka lahin-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantsoin-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zana-dRabefaravolamanjaka io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà io [[zanakandriana]] io vao notendren-dRabiby hanjaka [[Ralambo]] zafiny. Tsy afaka nanjaka arak' izany Ralambo raha tsy nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ireo taranak' io vavimatoan-dRabiby io tamin' Andrianamboninolona dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo hanjaka mandrakizay. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy ny vadiny, maneho izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana sy ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny Adriamanjaka anefa dia jaky fa ny an' Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka koa nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza, saingy tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]], koa ao Sahambava avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Koa tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Amin' izany, teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia mba nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka, ary izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany ka isan' ny heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] sfuaxv2pkfpeuw54oxfdhf3jhl6r3g2 1153209 1153208 2026-11-05T16:06:38Z ~2026-58551-01 41560 /* Nandà tsy hanjaka nefa mahazo manjaka */ 1153209 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenin-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao Rabefaravolamanjaka no miafina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny sy nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy anefa dia tsy noraharahin' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanakalahin-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantsoin-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zana-dRabefaravolamanjaka io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà io [[zanakandriana]] io vao notendren-dRabiby hanjaka i [[Ralambo]], zafiny tamin-dRandapavola sy Andriamanelo. Tsy afaka nanjaka sy nandova an’Ambohidrabiby araka izany i Ralambo raha tsy efa nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka tamin’ Andrianamboninolona. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao, mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ireo taranak' io vavimatoan-dRabiby tamin’ Andrianamboninolona io dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo mandrakizay ny hanjaka. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy ny vadiny, maneho izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana sy ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny Adriamanjaka anefa dia jaky fa ny an' Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka koa nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza, saingy tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]], koa ao Sahambava avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Koa tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Amin' izany, teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia mba nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka, ary izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany ka isan' ny heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] aa2f2ghu7qfx2ok54lb4tjiw0en1u3g 1153210 1153209 2026-11-05T16:07:33Z ~2026-58551-01 41560 /* Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka */ 1153210 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenin-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao Rabefaravolamanjaka no miafina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny sy nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy anefa dia tsy noraharahin' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanakalahin-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantson-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zana-dRabefaravolamanjaka io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà io [[zanakandriana]] io vao notendren-dRabiby hanjaka i [[Ralambo]], zafiny tamin-dRandapavola sy Andriamanelo. Tsy afaka nanjaka sy nandova an’Ambohidrabiby araka izany i Ralambo raha tsy efa nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka tamin’ Andrianamboninolona. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao, mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ireo taranak' io vavimatoan-dRabiby tamin’ Andrianamboninolona io dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo mandrakizay ny hanjaka. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy ny vadiny, maneho izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana sy ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny Adriamanjaka anefa dia jaky fa ny an' Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka koa nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza, saingy tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]], koa ao Sahambava avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Koa tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Amin' izany, teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia mba nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka, ary izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany ka isan' ny heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] 7pl8gt46u0y4scxgsyien8kx2sj2bv7 1153211 1153210 2026-11-05T16:08:16Z ~2026-58551-01 41560 /* Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka */ 1153211 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenin-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao Rabefaravolamanjaka no miafina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny sy nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy anefa dia tsy noraharahin' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanakalahin-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantson-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zafiny io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà io [[zanakandriana]] io vao notendren-dRabiby hanjaka i [[Ralambo]], zafiny tamin-dRandapavola sy Andriamanelo. Tsy afaka nanjaka sy nandova an’Ambohidrabiby araka izany i Ralambo raha tsy efa nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka tamin’ Andrianamboninolona. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao, mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ireo taranak' io vavimatoan-dRabiby tamin’ Andrianamboninolona io dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo mandrakizay ny hanjaka. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy ny vadiny, maneho izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana sy ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny Adriamanjaka anefa dia jaky fa ny an' Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka koa nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza, saingy tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]], koa ao Sahambava avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Koa tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Amin' izany, teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia mba nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka, ary izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany ka isan' ny heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] deg1roahrqdj7uql6o3mu7xvbiyrdkc 1153212 1153211 2026-11-05T16:15:56Z ~2026-58551-01 41560 /* Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka */ 1153212 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenin-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao Rabefaravolamanjaka no miafina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny sy nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy anefa dia tsy noraharahin' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanakalahin-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantson-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zafiny io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà io [[zanakandriana]] io vao notendren-dRabiby hanjaka i [[Ralambo]], zafiny tamin-dRandapavola sy Andriamanelo. Tsy afaka nanjaka sy nandova an’Ambohidrabiby araka izany i Ralambo raha tsy efa nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka tamin’ Andrianamboninolona. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao, mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ireo taranak' io vavimatoan-dRabiby tamin’ Andrianamboninolona io dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo mandrakizay ny hanjaka. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka vadiny, izay zanak’Andrianamboninolona ihany fa natera-dRafotsindrindramanjaka vadiny teo Ambohitrombihavana. Maneho izany filaharan’ny fasana izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana, ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny Adriamanjaka anefa dia jaky fa ny an' Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka koa nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza, saingy tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]], koa ao Sahambava avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Koa tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Amin' izany, teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia mba nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka, ary izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany ka isan' ny heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] e17vjy9hek44b3e5f96u2c309q0iy0l 1153213 1153212 2026-11-05T16:18:59Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka */ 1153213 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenan-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao i Rabefaravolamanjaka no nafenina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny sy nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy anefa dia tsy noraharahin' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanakalahin-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantson-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zafiny io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà io [[zanakandriana]] io vao notendren-dRabiby hanjaka i [[Ralambo]], zafiny tamin-dRandapavola sy Andriamanelo. Tsy afaka nanjaka sy nandova an’Ambohidrabiby araka izany i Ralambo raha tsy efa nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka tamin’ Andrianamboninolona. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao, mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ireo taranak' io vavimatoan-dRabiby tamin’ Andrianamboninolona io dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo mandrakizay ny hanjaka. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka vadiny, izay zanak’Andrianamboninolona ihany fa natera-dRafotsindrindramanjaka vadiny teo Ambohitrombihavana. Maneho izany filaharan’ny fasana izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana, ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny Adriamanjaka anefa dia jaky fa ny an' Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka koa nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza, saingy tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]], koa ao Sahambava avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Koa tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Amin' izany, teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia mba nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka, ary izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany ka isan' ny heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] 6z7k07rl7tsqyi70khghj48uzhhk9k2 1153214 1153213 2026-11-05T16:21:01Z ~2026-58551-01 41560 /* Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka */ 1153214 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenan-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao i Rabefaravolamanjaka no nafenina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny sy nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy anefa dia tsy noraharahin' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanakalahin-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantson-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zafiny io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà io [[zanakandriana]] io vao notendren-dRabiby hanjaka i [[Ralambo]], zafiny tamin-dRandapavola sy Andriamanelo. Tsy afaka nanjaka sy nandova an’Ambohidrabiby araka izany i Ralambo raha tsy efa nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ireo. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao, mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ireo taranak' io vavimatoan-dRabiby tamin’ Andrianamboninolona io dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo mandrakizay ny hanjaka. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka vadiny, izay zanak’Andrianamboninolona ihany fa natera-dRafotsindrindramanjaka vadiny teo Ambohitrombihavana. Maneho izany filaharan’ny fasana izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana, ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny Adriamanjaka anefa dia jaky fa ny an' Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka koa nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza, saingy tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]], koa ao Sahambava avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Koa tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Amin' izany, teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia mba nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka, ary izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany ka isan' ny heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] seqfs2vf7m8rimkk3k2a6cplzcm2us9 1153215 1153214 2026-11-05T16:22:08Z ~2026-58551-01 41560 /* Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka */ 1153215 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenan-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao i Rabefaravolamanjaka no nafenina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny sy nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy anefa dia tsy noraharahin' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanakalahin-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantson-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zafiny io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà ireo [[zanakandriana]] ireo vao notendren-dRabiby hanjaka i [[Ralambo]], zafiny tamin-dRandapavola sy Andriamanelo. Tsy afaka nanjaka sy nandova an’Ambohidrabiby araka izany i Ralambo raha tsy efa nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ireo. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao, mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ireo taranak' io vavimatoan-dRabiby tamin’ Andrianamboninolona io dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo mandrakizay ny hanjaka. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka vadiny, izay zanak’Andrianamboninolona ihany fa natera-dRafotsindrindramanjaka vadiny teo Ambohitrombihavana. Maneho izany filaharan’ny fasana izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana, ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny Adriamanjaka anefa dia jaky fa ny an' Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka koa nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza, saingy tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]], koa ao Sahambava avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Koa tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Amin' izany, teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia mba nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka, ary izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany ka isan' ny heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] fy4hikz0ehdt4yv0d5vph2bjzni0nxb 1153216 1153215 2026-11-05T16:25:24Z ~2026-58551-01 41560 /* Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka */ 1153216 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenan-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao i Rabefaravolamanjaka no nafenina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny sy nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy anefa dia tsy noraharahin' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanakalahin-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantson-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zafiny io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà ireo [[zanakandriana]] ireo vao notendren-dRabiby hanjaka i [[Ralambo]], zafiny tamin-dRandapavola sy Andriamanelo. Tsy afaka nanjaka sy nandova an’Ambohidrabiby araka izany i Ralambo raha tsy efa nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ireo. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao, mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ny taranak' io vavimatoan-dRabiby tamin’ Andrianamboninolona io dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo mandrakizay ny hanjaka izy ireo. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka vadiny, izay zanak’Andrianamboninolona ihany fa natera-dRafotsindrindramanjaka vadiny teo Ambohitrombihavana. Maneho izany filaharan’ny fasana izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana, ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny Adriamanjaka anefa dia jaky fa ny an' Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka koa nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza, saingy tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]], koa ao Sahambava avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Koa tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Amin' izany, teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia mba nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka, ary izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany ka isan' ny heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] qb9k4dnxuwerkh170jg2j7cfw0m9cbh 1153219 1153216 2026-11-05T16:37:47Z ~2026-58551-01 41560 /* Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka */ 1153219 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenan-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao i Rabefaravolamanjaka no nafenina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny sy nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy anefa dia tsy noraharahin' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanakalahin-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantson-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zafiny io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà ireo [[zanakandriana]] ireo vao notendren-dRabiby hanjaka i [[Ralambo]], zafiny tamin-dRandapavola sy Andriamanelo. Tsy afaka nanjaka sy nandova an’Ambohidrabiby araka izany i Ralambo raha tsy efa nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ireo. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao, mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ny taranak' io vavimatoan-dRabiby tamin’ Andrianamboninolona io dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo mandrakizay ny hanjaka izy ireo. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka vadiny, izay zanak’Andrianamboninolona ihany fa natera-dRafotsindrindramanjaka vadiny teo Ambohitrombihavana. Maneho izany filaharan’ny fasana izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana, ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny andriamanjaka anefa dia jaky fa ny an'ny Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka koa nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza, saingy tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]], koa ao Sahambava avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Koa tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Amin' izany, teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia mba nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka, ary izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany ka isan' ny heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] 2uucv789zlq0lpl00d7ksoldrbvi43x 1153221 1153219 2026-11-05T16:40:28Z ~2026-58551-01 41560 /* Zara-tany */ 1153221 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenan-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao i Rabefaravolamanjaka no nafenina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny sy nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy anefa dia tsy noraharahin' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanakalahin-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantson-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zafiny io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà ireo [[zanakandriana]] ireo vao notendren-dRabiby hanjaka i [[Ralambo]], zafiny tamin-dRandapavola sy Andriamanelo. Tsy afaka nanjaka sy nandova an’Ambohidrabiby araka izany i Ralambo raha tsy efa nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ireo. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao, mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ny taranak' io vavimatoan-dRabiby tamin’ Andrianamboninolona io dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo mandrakizay ny hanjaka izy ireo. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka vadiny, izay zanak’Andrianamboninolona ihany fa natera-dRafotsindrindramanjaka vadiny teo Ambohitrombihavana. Maneho izany filaharan’ny fasana izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana, ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny andriamanjaka anefa dia jaky fa ny an'ny Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no sady taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka koa nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza, saingy tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]], koa ao Sahambava avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Koa tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Amin' izany, teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia mba nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka, ary izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany ka isan' ny heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] a7bsa8ey7zb6wn53ni8bwv4w482nc0k 1153222 1153221 2026-11-05T16:44:50Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny niakandrefana */ 1153222 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenan-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao i Rabefaravolamanjaka no nafenina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny sy nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy anefa dia tsy noraharahin' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanakalahin-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantson-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zafiny io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà ireo [[zanakandriana]] ireo vao notendren-dRabiby hanjaka i [[Ralambo]], zafiny tamin-dRandapavola sy Andriamanelo. Tsy afaka nanjaka sy nandova an’Ambohidrabiby araka izany i Ralambo raha tsy efa nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ireo. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao, mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ny taranak' io vavimatoan-dRabiby tamin’ Andrianamboninolona io dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo mandrakizay ny hanjaka izy ireo. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka vadiny, izay zanak’Andrianamboninolona ihany fa natera-dRafotsindrindramanjaka vadiny teo Ambohitrombihavana. Maneho izany filaharan’ny fasana izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana, ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny andriamanjaka anefa dia jaky fa ny an'ny Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no sady taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka. Nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina, vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo. Ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Nisy Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza, saingy tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]], koa ao Sahambava avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Koa tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Amin' izany, teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia mba nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka, ary izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany ka isan' ny heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] dmro9orar8056bgvolcwji3svikds2z 1153225 1153222 2026-11-05T16:49:29Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny niantsinanana */ 1153225 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenan-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao i Rabefaravolamanjaka no nafenina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny sy nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy anefa dia tsy noraharahin' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanakalahin-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantson-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zafiny io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà ireo [[zanakandriana]] ireo vao notendren-dRabiby hanjaka i [[Ralambo]], zafiny tamin-dRandapavola sy Andriamanelo. Tsy afaka nanjaka sy nandova an’Ambohidrabiby araka izany i Ralambo raha tsy efa nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ireo. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao, mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ny taranak' io vavimatoan-dRabiby tamin’ Andrianamboninolona io dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo mandrakizay ny hanjaka izy ireo. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka vadiny, izay zanak’Andrianamboninolona ihany fa natera-dRafotsindrindramanjaka vadiny teo Ambohitrombihavana. Maneho izany filaharan’ny fasana izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana, ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny andriamanjaka anefa dia jaky fa ny an'ny Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no sady taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka. Nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina, vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo. Ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Nisy Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza. Tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]]. Ao Sahambavy avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Amin' izany, teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia mba nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka, ary izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany ka isan' ny heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] islo8iiugxlmnr40hdf15yfcbw1w4g8 1153226 1153225 2026-11-05T16:54:02Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny nianavaratra */ 1153226 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenan-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao i Rabefaravolamanjaka no nafenina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny sy nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy anefa dia tsy noraharahin' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanakalahin-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantson-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zafiny io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà ireo [[zanakandriana]] ireo vao notendren-dRabiby hanjaka i [[Ralambo]], zafiny tamin-dRandapavola sy Andriamanelo. Tsy afaka nanjaka sy nandova an’Ambohidrabiby araka izany i Ralambo raha tsy efa nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ireo. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao, mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ny taranak' io vavimatoan-dRabiby tamin’ Andrianamboninolona io dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo mandrakizay ny hanjaka izy ireo. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka vadiny, izay zanak’Andrianamboninolona ihany fa natera-dRafotsindrindramanjaka vadiny teo Ambohitrombihavana. Maneho izany filaharan’ny fasana izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana, ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny andriamanjaka anefa dia jaky fa ny an'ny Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no sady taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka. Nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina, vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo. Ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Nisy Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza. Tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]]. Ao Sahambavy avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona io satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia mba nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka, ary izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany ka isan' ny heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] qpsnspk8f0ldinimsb40i0klilmhdyp 1153227 1153226 2026-11-05T16:55:26Z ~2026-58551-01 41560 /* Mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka */ 1153227 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenan-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao i Rabefaravolamanjaka no nafenina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny sy nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy anefa dia tsy noraharahin' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanakalahin-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantson-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zafiny io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà ireo [[zanakandriana]] ireo vao notendren-dRabiby hanjaka i [[Ralambo]], zafiny tamin-dRandapavola sy Andriamanelo. Tsy afaka nanjaka sy nandova an’Ambohidrabiby araka izany i Ralambo raha tsy efa nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ireo. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao, mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ny taranak' io vavimatoan-dRabiby tamin’ Andrianamboninolona io dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo mandrakizay ny hanjaka izy ireo. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka vadiny, izay zanak’Andrianamboninolona ihany fa natera-dRafotsindrindramanjaka vadiny teo Ambohitrombihavana. Maneho izany filaharan’ny fasana izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana, ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny andriamanjaka anefa dia jaky fa ny an'ny Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no sady taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka. Nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina, vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo. Ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Nisy Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza. Tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]]. Ao Sahambavy avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona io satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ôfisialy ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia mba nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka, ary izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany ka isan' ny heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] fyq4pf4dj1etzjddwelfxfg4w06sibo 1153228 1153227 2026-11-05T16:55:46Z ~2026-58551-01 41560 /* Mpanenona ny lamban' andriamanjaka */ 1153228 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenan-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao i Rabefaravolamanjaka no nafenina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny sy nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy anefa dia tsy noraharahin' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanakalahin-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantson-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zafiny io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà ireo [[zanakandriana]] ireo vao notendren-dRabiby hanjaka i [[Ralambo]], zafiny tamin-dRandapavola sy Andriamanelo. Tsy afaka nanjaka sy nandova an’Ambohidrabiby araka izany i Ralambo raha tsy efa nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ireo. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao, mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ny taranak' io vavimatoan-dRabiby tamin’ Andrianamboninolona io dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo mandrakizay ny hanjaka izy ireo. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka vadiny, izay zanak’Andrianamboninolona ihany fa natera-dRafotsindrindramanjaka vadiny teo Ambohitrombihavana. Maneho izany filaharan’ny fasana izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana, ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny andriamanjaka anefa dia jaky fa ny an'ny Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no sady taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka. Nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina, vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo. Ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Nisy Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza. Tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]]. Ao Sahambavy avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona io satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia mba nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka, ary izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany ka isan' ny heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] rx1puhxdajsjrl3jg6jtkxlch51so2k 1153229 1153228 2026-11-05T16:57:54Z ~2026-58551-01 41560 /* Mpanenona ny lamban' andriamanjaka */ 1153229 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenan-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao i Rabefaravolamanjaka no nafenina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny sy nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy anefa dia tsy noraharahin' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanakalahin-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantson-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zafiny io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà ireo [[zanakandriana]] ireo vao notendren-dRabiby hanjaka i [[Ralambo]], zafiny tamin-dRandapavola sy Andriamanelo. Tsy afaka nanjaka sy nandova an’Ambohidrabiby araka izany i Ralambo raha tsy efa nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ireo. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao, mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ny taranak' io vavimatoan-dRabiby tamin’ Andrianamboninolona io dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo mandrakizay ny hanjaka izy ireo. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka vadiny, izay zanak’Andrianamboninolona ihany fa natera-dRafotsindrindramanjaka vadiny teo Ambohitrombihavana. Maneho izany filaharan’ny fasana izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana, ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny andriamanjaka anefa dia jaky fa ny an'ny Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no sady taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka. Nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina, vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo. Ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Nisy Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza. Tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]]. Ao Sahambavy avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona io satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka, ary izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany ka isan' ny heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] 5rzipvtnsf3jxtiocizj7m5k7ua01vw 1153233 1153229 2026-11-05T17:04:17Z ~2026-58551-01 41560 /* Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina */ 1153233 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenan-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao i Rabefaravolamanjaka no nafenina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny sy nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy anefa dia tsy noraharahin' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanakalahin-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantson-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zafiny io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà ireo [[zanakandriana]] ireo vao notendren-dRabiby hanjaka i [[Ralambo]], zafiny tamin-dRandapavola sy Andriamanelo. Tsy afaka nanjaka sy nandova an’Ambohidrabiby araka izany i Ralambo raha tsy efa nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ireo. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao, mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ny taranak' io vavimatoan-dRabiby tamin’ Andrianamboninolona io dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo mandrakizay ny hanjaka izy ireo. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka vadiny, izay zanak’Andrianamboninolona ihany fa natera-dRafotsindrindramanjaka vadiny teo Ambohitrombihavana. Maneho izany filaharan’ny fasana izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana, ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny andriamanjaka anefa dia jaky fa ny an'ny Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no sady taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka. Nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina, vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo. Ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Nisy Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza. Tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]]. Ao Sahambavy avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona io satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka. Izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany, i Andrianamboninolona ray niteraka azy ireo no nanome izany anarana izany ho fahatsiarovany an’ Ambohitrandriananahary-Alasora zara-taniny. Heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa i Ambohitrandriananahary-avaratr’ Ambohidrabiby. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahfatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] e1e1m28n8y6mauz6p6d5nrhmeqvjfot 1153234 1153233 2026-11-05T17:07:43Z ~2026-58551-01 41560 /* Fomba momba ny fahfatesana */ 1153234 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenan-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao i Rabefaravolamanjaka no nafenina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny sy nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy anefa dia tsy noraharahin' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanakalahin-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantson-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zafiny io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà ireo [[zanakandriana]] ireo vao notendren-dRabiby hanjaka i [[Ralambo]], zafiny tamin-dRandapavola sy Andriamanelo. Tsy afaka nanjaka sy nandova an’Ambohidrabiby araka izany i Ralambo raha tsy efa nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ireo. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao, mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ny taranak' io vavimatoan-dRabiby tamin’ Andrianamboninolona io dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo mandrakizay ny hanjaka izy ireo. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka vadiny, izay zanak’Andrianamboninolona ihany fa natera-dRafotsindrindramanjaka vadiny teo Ambohitrombihavana. Maneho izany filaharan’ny fasana izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana, ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny andriamanjaka anefa dia jaky fa ny an'ny Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no sady taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka. Nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina, vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo. Ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Nisy Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza. Tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]]. Ao Sahambavy avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona io satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka. Izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany, i Andrianamboninolona ray niteraka azy ireo no nanome izany anarana izany ho fahatsiarovany an’ Ambohitrandriananahary-Alasora zara-taniny. Heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa i Ambohitrandriananahary-avaratr’ Ambohidrabiby. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahafatesana === * "Hafenina" fa tsy "handevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] 6gvnaje99qa88pr9pgfh9lf6j4o163s 1153235 1153234 2026-11-05T17:08:06Z ~2026-58551-01 41560 /* Fomba momba ny fahafatesana */ 1153235 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenan-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao i Rabefaravolamanjaka no nafenina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny sy nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy anefa dia tsy noraharahin' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanakalahin-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantson-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zafiny io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà ireo [[zanakandriana]] ireo vao notendren-dRabiby hanjaka i [[Ralambo]], zafiny tamin-dRandapavola sy Andriamanelo. Tsy afaka nanjaka sy nandova an’Ambohidrabiby araka izany i Ralambo raha tsy efa nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ireo. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao, mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ny taranak' io vavimatoan-dRabiby tamin’ Andrianamboninolona io dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo mandrakizay ny hanjaka izy ireo. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka vadiny, izay zanak’Andrianamboninolona ihany fa natera-dRafotsindrindramanjaka vadiny teo Ambohitrombihavana. Maneho izany filaharan’ny fasana izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana, ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny andriamanjaka anefa dia jaky fa ny an'ny Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no sady taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka. Nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina, vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo. Ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Nisy Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza. Tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]]. Ao Sahambavy avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona io satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka. Izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany, i Andrianamboninolona ray niteraka azy ireo no nanome izany anarana izany ho fahatsiarovany an’ Ambohitrandriananahary-Alasora zara-taniny. Heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa i Ambohitrandriananahary-avaratr’ Ambohidrabiby. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahafatesana === * "Hafenina" fa tsy "halevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] 0xpdj6sx6qjrdp0j0x4ra4a8oagub53 1153238 1153235 2026-11-05T17:20:40Z ~2026-58551-01 41560 /* */ 1153238 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo taranak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenan-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao i Rabefaravolamanjaka no nafenina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny sy nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy anefa dia tsy noraharahin' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanakalahin-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantson-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zafiny io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà ireo [[zanakandriana]] ireo vao notendren-dRabiby hanjaka i [[Ralambo]], zafiny tamin-dRandapavola sy Andriamanelo. Tsy afaka nanjaka sy nandova an’Ambohidrabiby araka izany i Ralambo raha tsy efa nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ireo. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao, mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ny taranak' io vavimatoan-dRabiby tamin’ Andrianamboninolona io dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo mandrakizay ny hanjaka izy ireo. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka vadiny, izay zanak’Andrianamboninolona ihany fa natera-dRafotsindrindramanjaka vadiny teo Ambohitrombihavana. Maneho izany filaharan’ny fasana izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana, ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny andriamanjaka anefa dia jaky fa ny an'ny Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no sady taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka. Nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina, vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo. Ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Nisy Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza. Tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]]. Ao Sahambavy avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona io satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka. Izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany, i Andrianamboninolona ray niteraka azy ireo no nanome izany anarana izany ho fahatsiarovany an’ Ambohitrandriananahary-Alasora zara-taniny. Heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa i Ambohitrandriananahary-avaratr’ Ambohidrabiby. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahafatesana === * "Hafenina" fa tsy "halevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] ksx8qvd7jz121bnd3noazwsmidlfv0w 1153239 1153238 2026-11-05T17:22:07Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka */ 1153239 wikitext text/x-wiki Ny '''Andriandoriamanjaka''' dia iantsoana ireo taranak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka zanak' i Rabiby mpanjaka. Misy valo ireo Andriandoriamanjaka, saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny [[lovantsofina]] matetika dia Andriandambotanimanjaka, Ravolarivomanjaka, Andriamasoandrobe ary Andriatsitakatrarivo. == Fiaviana == === Ny zanak’Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka === [[Rabiby]] tamin' ny taona [[1500]] no mpanjaka teo [[Ambohidrabiby]] , izay voalaza fa [[arabo]] [[jiosy]], ary nanan-janaka telo ka ny vavimatoa dia Rabefaravolamanjaka ary ny vavy aivo dia Ramaintsoanala (niova anarana ho Randapavola). Nisy vady namboarina roa teo Ambohidrabiby tamin' ny nanjakan-dRabiby. Raha tonga hangataka an-dRabefaravolamanjaka i [[Andriamanelo]] mpanjakan' i [[Alasora]] dia Randapavola no nomen-dRabiby ho vadiny fa Rabefaravolamanjaka kosa nomeny ho vadin' [[Andrianamboninolona]], zanak' Andriamananitany. Misy valo, hoy ny lovantsofinan no isan' ireo Andriandoriamanjaka zana-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona saingy ireto anarana efatra ireto no voatazon' ny lovantsofina matetika dia: * Andriandambotanimanjaka (natao hoe Ratany), * Ravolarivomanjaka (na Ravolana), * Andriamasoandrobe (na Ramasoandro na Andriambe), * ary Andriatsitakatrarivo (na Ratsitakatra). Ao an-tampon' ilay tendrombohitra avo voahodidina [[hadivory]] eroa ampita avaratra-antsinanan' Ambohidrabiby, atao hoe Ambohitrandriananahary, no namponenan-dRabiby an-dRabefaravolamanjaka sy ireo zanany ary ao i Rabefaravolamanjaka no nafenina. Matetika i [[Andrianamboninolona]], izay nonina teo Ambohitrombihavana zara-taniny nametrahany an-dRafotsindrindramanjaka vadikeliny, no lasa nipetraka maharitra teo amin-dRabefaravolamanjaka vadibeny ka nahavery ny anaran' io tendrombohitra io ho Ambohitrandriananahary, anarana nalain' Andrianamboninolona tamin' Ambohitrandriananahary izay vohitr' Andriamananitany rainy eo ampita avaratr' i Alasora. Nisy fotoana narary mafy ny mpanjaka Rabiby teo Ambohidrabiby ary saika maty mihitsy anefa dia tsy noraharahin' ireo zanany izy. Fa ireo zana-dRabefaravolamanjaka no nikarakara sy nahasitrana azy. Koa rehefa sitrana Rabiby dia hoy ny teniny mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Tsy mba zafiko ianareo fa toy ny zanako naterako, fa ny zanako tsy nahavita izay vitanareo". === Nandà tsy hanjaka anefa mahazo manjaka === Rehefa hiamboho Rabiby dia nijery izay taranany handimby azy amin' ny fanjakany ka niantefa tamin' ny zanakalahin-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ny safidiny. Koa nampiantson-dRabiby ny zanaka lahimatoan-dRabefaravolamanjaka tamin' Andrianamboninolona ka izao no teniny taminy: "Efa hiamboho aho ity ka ianao no homeko ny fanjakako". Dia hoy io zafiny io: "Aleo izahay ho toy izao ihany". Dia nalahelo mafy [[Rabiby]] sy ny vahoakany tamin'izany. Fa rehefa nandà ireo [[zanakandriana]] ireo vao notendren-dRabiby hanjaka i [[Ralambo]], zafiny tamin-dRandapavola sy Andriamanelo. Tsy afaka nanjaka sy nandova an’Ambohidrabiby araka izany i Ralambo raha tsy efa nandà fanjakana ireo zana-dRabefaravolamanjaka sy Andrianamboninolona ireo. Koa ho fankasitrahana, dia izao no tenin-dRabiby sy Ralambo mantsy ireo zana-dRabefaravolamanjaka ireo: "Eny ary, aoka ianareo sy ny zanaka amam-paranareo ho amin' izao maha [[zanakandriana]] anareo izao, mandrakizay mahazo manjaka ; ary tsy tsindrian-kazo lena ianareo fa izay manao ratsy anareo sy ny zanaka amam-paranareo dia atao maty tokoa, ary ny taranakareo sy izay zanaka amam-paran' ny manjaka amin' ity tany ity no iray lamba ka izay itafianareo sy ny taranakareo no itafian' andriamanjaka mifandimby sy ny ankohonany, koa ny zanaka amam-paranareo eto Ambohidrabiby no manenona ny lamban' andriamanjaka fa ny andriana tsy mitafy ny jaky tenominareo dia tsy manjaka. Ary izao teninay izao dia tsy ovain' iza manjaka amin' ity tany ity na oviana na oviana". Koa izany kabarin-dRabiby sy Ralambo izany no nahatonga ny Andriandoriamanjaka ho andriana avo firazanana indrindra amin' ny samy andriana raha nanao ny antanantohatr' andriana ny mpanjaka Ralambo. Ary ny anarana hoe "Rabefaravolamanjaka" aza hono dia vao nomen-dRabiby sy Ralambo tato aoriana ho firaketana hatrany fa ny taranak' io vavimatoan-dRabiby tamin’ Andrianamboninolona io dia zanakandriana ny firazanany ary manana zo mandrakizay ny hanjaka izy ireo. === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe niala teo Ambohidrabiby === Ravolarivomanjaka sy Andriamasoandrobe anefa dia niala teo Ambohidrabiby mba hitady tany hanorenana fanjakana ka nianavaratra nankany [[Anjozorobe]] sy niakandrefana any [[Itasy]] sy [[Vonizongo|Ivonizongo]] ary nifanambady tamin' ireo andriana tany ka lasa razan' andriamanjaka tamin' ireo faritra ireo. Avy amin' izy ireo ny razan' andriana nanjaka tao [[Andavakisakay]] tany Anjozorobe sy ireo [[Ampanarifito]] sy Andriamborona tany [[Imamo]]. Izany hoe taranaky ny mpanjaka Rabiby sy [[Andrianamboninolona]] koa ireo andriana tao Anjozorobe sy tany Imamo sy [[Vonizongo]]. Ireo Andriandoriamanjaka hafa koa dia nisy nitady fanjakana tany amin' ny faritany atsimon' Imerina tamin' ny nanjakan-dRalambo sy [[Andrianjaka]] ka tonga razan' andriana amin' ny foko [[andratsay]] sy [[betsileo]]. Andriandambotanimanjaka kosa dia nijanona teo Ambohidrabiby ary nanambady ny anabavin' Andriampolofantsy ao [[Antsomangy]]. === Laharam-boninahitry ny Andriandoriamanjaka === Rehefa niamboho Andriandambotanimanjaka, sy araka ny hafatry ny mpanjaka Rabiby, dia natao mitohy amin' ny fasan' ny mpanjaka Rabiby mivady ny fasany ka milahatra avy avaratra mianatsimo Rabiby, Ramaintsoakanjo ary Andriandambotanimanjaka. Ny filahatry ny fasan' andriana eo amin' ny rovan' Ambohidrabiby dia mirakitra fa na dia mpanjaka nalaza aza i Ralambo, dia tsy mihoatra an-dRabiby sy ireo Andriandoriamanjaka. Satria tokoa, ny fasan-dRalambo mivady dia tsy ahazo natohy tamin' ny fasan-dRabiby mivady sy Andriandambotanimanjaka. Eo atsimon' ny fasan-dRabiby sy Andriandambotanimanjaka no misy ny fasan-dRalambo sy Ratsitohininamanjaka vadiny, izay zanak’Andrianamboninolona ihany fa natera-dRafotsindrindramanjaka vadiny teo Ambohitrombihavana. Maneho izany filaharan’ny fasana izany fa ny mpanjaka Rabiby dia nanao fandaminana teo Ambohidrabiby ka na dia nanaraka an-dreniny teo aza i Ralambo dia tsy maintsy nanaraka ny fomban-tany sy ny fiandrianana izay efa napetran-dRabiby. Ary ankoatra izany, ireo Andriandoriamanjaka zana-drahavavin-dreniny ihany no nataon-dRalambo ho lehiben' ny mpanolotsainy teo Ambohidrabiby noho izy ireo malaza ho marani-tsaina sy nitana ny fomban-dRabiby, koa ny tolokevitr' izy ireo no narahin' ny mpanjaka Ralambo ka nahateraka teo Ambohidrabiby ny fanjakana merina lehibe sy nipoiran' ny fomban' andriana maro tsy tambo isaina toy ny teti-razana, ny [[Fandroan'Andriana|fandroana]], sns. == Sata == Araka ny [[lovantsofina]] voalaza etsy ambony, na dia taranak' Andrianamboninolona aza ny Andriandoriamanjaka dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRabiby sy Ralambo ho "[[zanakandriana]]" sy "mahazo manjaka mandrakizay". === ''Andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' === Tsy voafaritra mazava kosa na ilay firazanany "zanakandriana" no manana toetra "doria" na ilay "manjaka". Ny teny hoe ''doria'' moa dia [[Fiteny semitika|teny semitika]] sy [[Fiteny hebreo|teny hebreo]], izay manana heviny efatra dia "taranak' andriana" no heviny amin' ny foko [[Sakalava]], "vary akotry voafantina fanao masomboly" no heviny amin'ny foko [[antemoro]] taranak'arabo, ary "mandrakizay" sy " tsy miova" ary "alao valo" no saika heviny aty afovoantany. Tamin'ny andron-dRabiby sy Ralambo, ireo andriamanjaka, ireo renin-Andriamanjaka ary ireo zanak' andriana mahazo manjaka no manana zo hitondra ny teny hoe ''manjaka'' amin' ny anarany. Ireo vadikelin'andriana na zanak' andriana nefa tsy manjaka dia tsy mahazo izany. Teo Ambohidrabiby tamin-dRalambo dia Ratsitohinamanjaka (renin' [[Andrianjaka]]), Andrianjaka (zanakandriana mahazo manjaka), Rabefaravolamanjaka ary ireo Andriandoriamanjaka no hany nahazo nitondra izany anarana hoe ''manjaka''. Ny fisian' io teny hoe ''manjaka'' io dia mampiseho indray ny rohim-pihavanana tena mifanakaiky izay misy amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ireo Andriandoriamanjaka ary maneho koa ny maha-zanakandriana mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka. Arak' izany, ny teny hoe ''andriana'' sy ''doria'' ary ''manjaka'' (mitambatra ho ''andriandoriamanjaka'') dia mifameno sy tsy afa-misaraka ka ny fanasarahana azy na ny fanadinoana ny iray amin' ireo teny telo ireo dia handiso tanteraka ny hevitra fonosin' ny teny hoe ''andriandoriamanjaka''. === Zanakandriana === Rehefa nitety razana teo [[Ambohidrabiby]] ny mpanjaka Ralambo dia natazominy ho "zanakandriana mandrakizay doria mahazo manjaka" ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. Izany hoe mitovy firazanana amin' ny zanaka mahazo manjaka nateraky ny andriamanjaka ny firazanan' ireo Andriandoriamanjaka. ==== Mpanenona ny jakin' ny mpanjaka ==== Nataon' ny mpanjaka Ralambo ho manan-tantara ny Andriandoriamanjaka ka izy ireo no nataon' ny mpanjaka Ralambo ho mpanenona ny jaky itafiana sy ifonosan' ny mpanjaka merina sy ny vady aman-janaky ny mpanjaka. Etsy andaniny, ny Andriandoriamanjaka dia tsy mitafy sy mifono afa-tsy ireo landy notenominy. Izany dia araka ilay tenin' ny mpanjaka Ralambo tamin' ireo Andriandoriamanjaka manao hoe: "Isika izao no iray lamba, izay itafianareo no itafiako". Ny an' ny andriamanjaka anefa dia jaky fa ny an'ny Andriandoriamanjaka kosa dia mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon-damba itafiany na ifonosany. ==== Zara-tany ==== Rehefa nilamina ny tany dia nanao fizaran-tany teo amin' ny vohitr' Ambohidrabiby renivohim-panjakany koa ny mpanjaka Ralambo ka natokany ho zara-tanin'ny Andriandoriamanjaka ny faritra rehetra avaratry ny lapany ao amin' ny vohitr' Ambohidrabiby, ny avaratry ny rova ao Ambohidrabiby; ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr' Ambohidrabiby ary ny ambany avaratra rehetra amin' ny vohitra Ambohidrabiby dia Anelakelabohitra ka hatrany [[Fonohasina]], Ambohitrakely, Ambatonandriamangalanitra, Ambohidava, Amparafara, sy ny havoana Ambohitrandriananahary eroa avaratra antsinan'Ambohidrabiby. Eo Ambohidrabiby amin' ny avaratry ny rova no zaratany foibe iombonan' ny Andriandoriamanjaka rehetra, avy eo no niparitaka eraky ny lafivalo ireo Andriandoriamanjaka, nisy nankeo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo sy maro hafa. Nisy Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby amin'ny avaratry ny rova hatramin'ny mpanjaka Rabiby mandrak' ankehitrio. Voalazan'ny lovantsofina fa ny tranokoton'ireo Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby dia miavaka tokoa satria avo noho ny tranokotona tao androvan'Ambohidrabiby. Tsy mba nahazo zara-tany lavitra an' Ambohidrabiby toa an' Andriantompokoindrindra na Andrianamboninolona na Andriandranando ny Andriandoriamanjaka. Fa nomen-dRalambo ny Andriandoriamanjaka kosa ny vakin-kady avaratra amin'ny vohitr'Ambohidrabiby noho ireo Andriandoriamanjaka zanakandriana mahazo manjaka ny firazanany no sady taranak'Ambohidrabiby rahateo. Ary tsy misy foko na [[Fianakaviana (fomba malagasy)|fianakaviana]] nahazo vakin-kady teo amin'ny vohitr' Ambohidrabiby afa-tsy ny Andriandoriamanjaka. Tantara nataon-dRalambo mipetraka hoan' ny Andriandoriamanjaka izany. ==== Fantsakan' andriana manokana ==== Ny fantsakan' andriana miisa roa eo Ambohidrabiby dia amin' ny zara-tanin' ny Andriandoriamanjaka avokoa no ahitana azy dia ilay ao ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby ao Andohamandry Ankasina sy eo ambany avaratr' Ambohitrakely eroa avaratr' Ambohidrabiby. Ireo fantsakana roa ireo dia natokana hakana ny rano hampiasain' ny mpanjaka sy ny ankohonany ary ny Andriandoriamanjaka, sy hanasana ny lamban' izy ireo fa tsy misy olon-kafa ankoatr' izy ireo afaka mampiasa ny rano antsakaina ao. == Andriandoriamanjaka nandao an' Ambohidrabiby == Voatanan' ny lovantsofina fa nisy kosa Andriandoriamanjaka, noho izy andriana mahazo manjaka, nangataka tso-drano tamin' ny mpanjaka Ralambo mba hitady zara-tany hanjakany fa tsy tiany ny hanoa. Notsofin' ny mpanjaka Ralambo rano izy ireo hahazo fanjakana ka lasa niakandrefana sy niantsinana sy nianavaratra ary nianatsimo ka lasa razan' andriana nanjaka tamin' ny faritra izay nandehanany. ==== Ny niakandrefana ==== Tamin' ny '''niakandrefana''' dia nisy ny fitazomana fihavanana teo amin' ny mpanjaka Ralambo sy Andriambahoaka. Nampifanambadiana ny fianakavian' izy ireo koa nisy Andriandoriamanjaka nanambady ny taranak' Andriambahoaka koa mbola ao avaratr' i Manazary ny anaran-tanàna atao hoe Fonohasina, vohitra nitoeran' ny taranak' izy ireo. Ary izany dia misy ifandraisany amin' ny tantaran' ny fanenomana landy tao [[Imamo]] sy ny tenona lamba landy nataon' Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby ary ny maro tamin'ny andriana nanjaka tamin' Imamo dia taranak' Andriambahoaka sy ny Andriandoriamanjaka, isan' izany ny Ampanarifito sy Andriamborona. Ny taranak' Andriambahoaka koa dia nisy nafindra monina taty Imerina koa tao [[Antsomangy]] nampifanambadiana tamin' ny terak' Andriampolofantsy. Fa Andriampenovola isan' ny taranaky ny Andriandoriamanjaka sy Andriambahoaka no tompon' ny vohitr' Ambohibe, akaikin' Ambohibeloma any avaratr' [[Arivonimamo]] ary ny taranany dia mitonona ho Andrianamboninolona tato aoriana. Nisy Andriandoriamanjaka koa nifindra monina any [[Vonizongo]] koa Fonohasina no anaran'ny vohitra misy azy ireo any. ==== Ny niantsinanana ==== Tamin' ny '''niantsinanana''' kosa dia namponenin' ny mpanjaka Ralambo teo Ambohimifangitra koa ny Andriandoriamanjaka koa nifanambady tamin' ny terak' Andriantompokoindrindra ao Ambohimalaza. Tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ambohimifangitra ny taranak' izy ireo koa nifindra monina nianatsimo tany avaratr' i [[Fianarantsoa]]. Ao Sahambavy avaratr' i Fianarantsoa dia misy foko atao hoe Andriandoria ary Ambohimalaza no anaran' ny vohitra misy azy ao. Tsy misy Andriandoriamanjaka intsony ao Ambohimifangitra. Tamin' ny mpanjaka [[Andrianjaka]] dia nisy Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby no nifindra monina lasa tompon' ny vohitr' Ankadimanga ary nifanambady tamin' ny terak' Andriampolofantsy tao Ambohimanarivo, saingy tato aoriana tamin' ny taonjato faha-18 dia leo monina teo Ankadimanga ny taranak' izy ireo koa nandao an' Ankadimanga ary niverina teo Fonohasina sy Ambohibao Atsimo. Koa tsy misy taranany intsony ao Ankadimanga. ==== Ny nianavaratra ==== Tamin'ny nanjakan' Andrianjaka (1610-1630) dia nisy tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo Ambohidrabiby no nifindra nonina nianavaratra amin' ny faritra [[Anjozorobe]] iny ka nanorina ny vohitra Ambohibao Atsimo ary nifanambady tamin' ny terak' Andriamamilaza nanjaka tamin' iny faritra avaratr' Imerina iny mba hitazona ny fihavanana eo amin' ny fanjakan' Imerina sy ny fanjakan' ny terak' Andriamamilaza. Ny hoe ''Ambohibao'' aza hono dia avy amin' ny hevitra hoe "vohitry ny bao", ny bao izay fitaovana ampiasain'ny mpanenona lambamena, ka ny Ambohibao dia maneho fa io vohitra io no renivohitry ny [[tenona]] [[lambamena]] tamin' izany fotoana izany. Nisy sasany tamin' ireo Andriandoriamanjaka nonina teo antampon' Ambohidrabiby kosa no nafindran-dRalambo honina eo amin' ny tehezan' ny vohitra Ambohidrabiby eo avaratra-atsinanana amin' ilay toerana atao hoe [[Fonohasina]] ankehitrio mba ho fahatsiarovana fa io toerana io no nanafenan-dRabiby raibeny ny hasin' ny fanjakany sy ho fitadidiana fa tsy mba noraisin-dRabiby ho zafiny fa toy ny zanany ireo Andriandoriamanjaka ary ho firariana fa ny zanakandriana mandrakizay no hanjaka amin' ny tany sy ny fanjakana. Teo Fonohasina dia tsy mba nisy fantsakana fa miray fantsakana amin' ny mpanjaka [[Ralambo]] sy ny ankohonany izy ireo amin' ny maha zanakandriana mahazo manjaka azy ireo dia amin' ilay fantsakan' andriana eo ambany avaratra antsinanan' ny vohitr' Ambohidrabiby, ao Andohamandry, no hakan' ny angara na mpanompo ny rano handrahoana ny sakafon' ireo Andriandoriamanjaka teo Fonohasina, ka vizaka eroa hono ireo angara mitaon-drano teo. Manaraka izany, nisy Andriandoriamanjaka no nahazo zara tany tao Isahafa tamin' ny mpanjaka Andriatsitakatrandriana ary tato aoriana dia nasain' ny mpanjaka Andriamasinavalona hisafidy na ho isan' ny [[Andriamasinavalona]] na ho isan' ny Andriandoriamanjaka izy ireo koa nisafidy ny ho Andriamasinavalona. Tamin' ny mpanjaka Andrianjaka na Andriamasinavalona na [[Andrianampoinimerina]] dia nahazo zaratany teo Ambohitsoa ao akaikin' Andohalo amin'ny vohitr'Antananarivo ny Andriandoriamanjaka ary mbola misy taranany ao mandrak' ankehitriny. Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Ambohibao atsimo sy ireo andriana nanjaka teo [[Ikaloy]] , hatramin-dRabiby ka hatramin' Andrianampoinimerina, dia fianakaviana iray ihany ka nifanambady ka raha ny Andriandoriamanjaka no mankany Ikaloy dia tompony tsy mangataka ny atiny izy. Tsy nahagaga ary raha teo amin' ny Andriandoriamanjaka no notazomin' Andrianampoinimerina ny mpanjakan' Ambohibeloma Avaratra ka mbola ao Fonohasina ireo taranany mandraka ankehitriny ary nifanambady tamin' Andriandoriamanjaka teo. Toy izany koa, raha vao nanjaka [[Andrianampoinimerina]] dia nampiakatra [[Andriamasinavalona (foko)|Andriamasinavalona]] avy any Ikaloy izay nalaza tamin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]]. Rehefa voavory Imerina dia nasain' Andrianampoinimerina nifidy tany honenany io Andriamasinavalona io anefa tsy mifanalavitra amin' Ambohimanga. Koa teo antampon' Ambohidrabiby amin' ny ilany avaratra no nonina io Andriamasinavalona io satria izany no zara-tanin' Andriandoriamanjaka ary teny Fonohasina kosa izy no nanorina fasana. == Fomba manokana == === Tsy mampody vady misintaka === Fady ny lahy amin' ny Andriandoriamanjaka ny mampody vady misintaka ary tsy mampody vady misintaka izy. Misy koa amin' ireo vehivavy Andriandoriamanjaka no tsy manara-bady raha miamboho fa misafidy afenina amin' ny fasan' ny ray aman-dreniny ihany. === Mpanenona ny lamban' andriamanjaka === Nanomboka tamin-dRabiby ka hatramin-d[[Ranavalona III]] dia ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby sy Fonohasina hatrany no mpanenona ny lamban' andriamanjaka rehetra nifandimby taty [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]], toy ny jaky, sy hakana ny [[soherina]] ilaofan' ny andriamanjaka sy ny ankohonany, na dia maro aza ireo andriana nahay nanenona. Arak' izany, ireo Andriandoriamanjaka ihany no nitafy sy nifono ny lamba landy mitovy karazana amin' ny an' ny andriamanjaka sy ny ankohonany. Landibe ary tato aoriana niampy landikely no notenomin' ny Andriandoriamanjaka. Tato aoriana dia nataon' ny mpanjaka Andrianjaka ho mpandrary ny tsihy fanao amin' ny trano masina ireo taranany. Izany no nahatonga ilay tenin'ny [[Ntaolo]] manao hoe: "Ny lamban' andriana an' Andriandoriamanjaka, ny tsihin' andriana an' ny zanak' Andrianjaka, ka samy manana ny hanitra ho azy". === Mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina === Ny Andriandoriamanjaka teo Ambohidrabiby koa no mpitazona ny hasin' ny fanjakana merina ka miseho amin' ny endrika telo loha izany: * Voalohany, eo Fonohasina, zoro alahamadin-tanin' Ambohidrabiby no nafenin-dRabiby ireo lefom-pohy volamena miisa valo maneho ny hasin' ny fanjakany amin' ny lafivalon' ny Nosy. * Faharoa, ny Andriandoriamanjaka eo Ambohidrabiby sy Fonohasina no manenona ny lamban' andriamanjaka rehetra taty Imerina sy ny lamba ifonosan' ny andriamanjaka. * Ary farany, ny tendrombohitra ampita avaratra amin' ny alahamadintanin' Ambohidrabiby dia zara-tanin' ireo Andriandoriamanjaka. Izany tendrombohitra izany dia Ambohitrandriananahary no anarany, i Andrianamboninolona ray niteraka azy ireo no nanome izany anarana izany ho fahatsiarovany an’ Ambohitrandriananahary-Alasora zara-taniny. Heverin' ireo Andriandoriamanjaka ho vohitr' andriana masina koa i Ambohitrandriananahary-avaratr’ Ambohidrabiby. == Zara tany faha Andrianampoinimerina == Tamin' Andrianampoinimerina nanao fizaran-tany teo Ambohidrabiby dia nomeny ny Andriandoriamanjaka hatrany ny avaratry ny lapa, ny vakin-kady avaratra ary ny ambany avaratra amin' ny vohitr' Ambohidrabiby. Tamin' [[Andrianampoinimerina]] nanao fizaran-tany teo Antananarivo dia ny Andriandoriamanjaka no isan' ireo foko andriana vitsy nomeny zara-tany tamin' ny faritra voahodidina hadivory teo Andohalo Antananarivo. == Fombafomba == Ny Andriandoriamanjaka dia manana fomba miavaka. Hoy ny fitenenana: "Ny Andriandoriamanjaka toy ny landim-boatavo ka raha zahana iray fototra ihany", izany dia fandalàna ny fahendren' ireo razany dia ny "tsy misara-mianakavy" izany. === Mifanambady amin' ny andriana hafa === Mifanambady amin' ny andriana hafa koa ny Andriandoriamanjaka raha mivoaka ary voatanan' ny lovantsofina manokana ny fifanambadiana efa hatramin' ny mpanjaka Ralambo sy Andrianjaka nisy teo amin' ny Andriandoriamanjaka sy ny andriana any [[Anjozorobe]], ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andrianamboninolona, ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriampolofantsy ao [[Atsomangy]]; ny Andriandoriamanjaka sy ny [[Zanadralambo]] tao Amboniloha ary ny Andriandoriamanjaka sy ny terak' Andriambahoaka any Manazary Imamo. Tsy mety aminy ny manambady tsy andriana indrindra fa ny mpanompo. === Fomba sy fiteny fanajana === * Tsy "mifamaky taolana" ny samy Andriandoriamanjaka; * Mifampiarahaba "Tsarava tompoko!" ny samy Andriandoriamanjaka. === Fomba momba ny fahafatesana === * "Hafenina" fa tsy "halevina" akory no voambolana fampiasa raha misy Andriandoriamanjaka niamboho (nodimandry) ka hampidirina am-pasan-drazana ary izany dia fahendrena voarakitra hatry ny ela misy ifandraisany amin' ny anaran-tany hoe "Fonohasina". * Tsy mamadika fa mamono razana raha misokatra ny fasana, ary maro amin' ireo razany no tsy azo kitihina mihitsy, ao Fonohasina ohatra dia tsy misy fasam-bao mihitsy mandrak' ankehitrio, fa fasana efa tamin' ny taonjato faha-19 na talohan' izany no ao; * Tsy tia mikasika faty koa ny Andriandoriamanjaka koa raha misy fahoriana dia tsy mamoaka ireo fiasàny andavanandro izy hikarakarana izany fa aleony mividy; misasa sy misolo akanjo vao miditra an-trano raha avy any am-paty; amin' izany dia efa voaomana eto alatrano ny akanjo hisoloana rehefa avy nandro, izay vao miditra ao an-trano; === Mitahiry "vakoka" dimy === Fahizay, dimy ireo [[Sampy (malagasy)|sampin]]' Andriandoriamanjaka dia Rabefaravolamanjaka, Ramaintsoakanjo, Andriamitetirihana, Ralavasatroka ary Andriatsitakatra. Tsy mba tapakazo ny sampin' Andriandoriamanjaka fa saika ireo razambeny niana tamin' ny taonjato faha-16. Rabefaravolamanjaka no sampy manokan' Andriandoriamanjaka ary Rabefaravolamanjaka no lehibe indrindra amin' ireo dimy ireo sy antsoiny voalohany raha [[Fivavahana amin'ny razana|mivavaka]]. Ramaintsoakanjo moa dia reniben' Andriandoriamanjaka no vadin' ny mpanjaka Rabiby. Andriamitetirihana mpanjaka any Anjozorobe. Ralavasatroka, mpanjakan'ny foko Antavaratra tamin' ny taonjato faha-16. Vakoka no iantsoany ireo sampy dimy ireo izay heveriny ho toy ny lova. Ny vakana sy hazo nomen' ireo razambe dimy ireo no nofonosina landy mena sy notehirizina nifandovan' ny taranak' Andriandoriamanjaka tsirairay avy ary izy ireny dia samy mitondra ny anaran' ireo razambe dimy ireo. Mifamatotra amin' Ambohitrandriananahary, havoana eroa ampita avaratra antsinanan' Ambohidrabiby ny momba ny sampin' Andriandoriamanjaka, ka izany havoana izany dia lovabe (harena ara-kolontsaina) an' ny Andriandoriamanjaka tsy mialonjafy tsy ifampizarany amin' ny foko hafa ny fitahirizana ireo vakoka ireo, antony iray anaovany ny [[lova tsy mifindra]]; === Fomba amin' ny Alahamady sy ny Alakaosy === Rehefa tonga ny tsinan' [[Alahamady]] dia mamono [[ondry]] tokambolo miloko mena izy ary ny tsinan' [[Alakaosy]] tsy misotro rano ary mifady hanina ny maraina mandra-paharivan' ny andro (tsy mamoaka fiasana koa izy amin' izany fa dia mipetraka matory any an-tranony avy). Ny hariva maty masoandro vao manao [[Lapabe (fomba malagasy)|lapabe]] izy ireo. Ny vody alahamady sy vody alakaosy dia atety amin' ny fasana maro eo Fonohasina ny ran' ondry menavolo. Fady raha [[Mpanompo (saranga)|mpanompo]] no mikabary na manao hataka eo amin' ireo fasan' Andriandoriamanjaka. Tsy maintsy olompotsy (olona novotsorana tamin' ny fanandevozana) no afaka manao hataka amin' ireo fasany. === Sakafo fady === Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ny Andriandoriamanjaka ihany no fady mihinana hena poaraka izay antsoiny hoe "hena ratsy" na hena omby novonoina na novidiana hatao laoka rehefa misy fahoriana. Tsy mampiakatra izany hena omby izany an-tanàna na mampiditra izany an-trano ny Andriandoriamanjaka, ka na ny vilany sendra nandrahoana izany hena omby izany aza dia ariany. Fady [[kisoa]] sy [[tongolo]] ny vohitra misy ny Andriandoriamanjaka ka mbola maro no mitazona izany fady izany. Fadin-drazan' ny Andriandoriamanjaka kosa ny mihinana kisoa, [[vano]], [[sokina]], anatarika, ny [[masontanteliny]] amin' ny hena, ny [[voankena]], ny arinkena, ny amalombandana, ny [[tongologasy]] sy maro hafa, koa mbola maro no mifady izany ankehitrio. Ary mbola maro tsy voatanisa ireo fomba sy tantara mampiavaka ny Andriandoriamanjaka toy ny nifadiany mihinana [[osy]] sy ny maro hafa. === Ny fitafiana sy fanenomana lambalandy === Fony faha-mpanjaka, ny Andriandoriamanjaka dia mitafy [[lambalandy]] mirebareba amin' ny tany amin' ny andavanandro, na ankafaliana na ankaratsiana, koa "Ny be lamba" no anarana niantsoan' ny olona azy ireo; Ny Andriandoriamanjaka rehefa nodimandry dia tsy mifono afa-tsy lambalandy notenomin' Andriandoriamanjaka ihany. Koa fony fahavelony sy raha vao afaka mihary harena dia efa mitahiry anaty saronankarona eo amin' ny zoro alahamady ao antranony izay lambalandy hifonosany rahatrizay ny Andriandoriamanjaka tsirairay na lahy na vavy, Vita amin' ny landibe ary misy natao tamin' ny landikely ireny lambalandy hifonosan' ny mpanjaka merina sy ny Andriandoriamanjaka. Tsy azo amidy na atakalo na omena olona na kasikasihina izany lamba lambalandy notahirizina izany, ny isany anefa dia azo ampiana. Heverin' ny Andriandoriamanjaka fa mitondra fahasoavana ho azy ny fitehirizana an-trano izany lambalandy hifonosany izany. Mena mitsoriaka volombolamena na volombarahina ny lokon' io lambalandy hifonosany io. Mety ho am-polo taona maro arak' izany no tsy nokitihina izany lambamena notehirizina anaty harona izany ka nahatonga ny ohabolana hoe "Rovitra an-karona ohatry ny lamban' Andriandoriamanjaka" satria dia mety ho ireo bibikely maro no mamotika ao anaty harona ireo lamba notahirizina. Ny Andriandoriamanjaka dia mino fa ny asa fanenomana landy dia manambina azy ireo koa mbola maro ireo no mbola manenona [[landy]] ao Fonohasina sy Ambohidava raha tsy misy manenona intsony ny Andriandoriamanjaka ao Ambohidrabiby; Amin' ny fotoana famelanan' ny [[voasaribe]] eo Ambohidrabiby, dia avy ireo samoina avy amin' ny bibindandy ompian' ny Andriandoriamanjaka mankeo amin' ny felan'ny voasaribe ka nahatonga ny fitenenan' ny olona hoe "Ireny ny loloben' ny Andriandoriamanjaka". === Ny tranony === Saika miloko mena ny rindrin-trano ivelan' ny Andriandoriamanjaka; === Toetra eo amin' ny fiarahamonina === Marani-tsaina sy tony ary tsy tia miharo ka tsy misy olona vahiny mipetraka eo amin'ny tanàna misy azy; Natao hitarika eo anivon' ny fiarahamonina ka saika manambina azy ny mitondra fanjakana na mitarika fikambanana; mety aminy koa ny manao asa fitsaboana, dokotera na mpitsabo nentimpaharazana; Tia mipetraka ho andaniny ary tsy tia manaraka ambokony ; === Faharesen-dahatra sy finoany === Fady anaovan-dratsy noho izy "tsy tsindrian-kazo lena"; Raha misy olona nanao ratsy aminy no iantsoany tody hoe "Raha mbola Andriandoriamanjaka koa aho..." na "Raha Andriandoriamanjaka ray aho, raha Andriandoriamanjaka reny aho...", dia inoany fa tra-javatra izany olona nanao ratsy izany, koa izany no mahatonga ny Andriandoriamanjaka tsy mamaly ratsy ataon' olona sy tsy tokony hanana alahelo aman' olona. Amin' ny faritr' Ambohidrabiby, ireo Andriandoriamanjaka no malaza amin' ny [[Fanandroana malagasy|fanandroana]] sy ny ody havandra sy valala, nolovainy tamin' ny mpanjaka Rabiby razambeny izany; Matahotra [[mosavy]] ka na akotry ahahiny andro aza no jerijerenao dia ariany izany; Resy lahatra fa andriana mandrakizay doria mahazo manjaka ny Andriandoriamanjaka, orimbato nataon'ny mpanjaka Ralambo izany; Be [[fady]] ny Andriandoriamanjaka ary mino tanteraka fa manan-kasina izy ireo; === Fomba fiteny === Fomba filaza fahiny nanoharan' ny Andriandoriamanjaka ny fiainany. Raha misy Andriandoriamanjaka bevohoka dia "mitsimoka ny [[amontana]]" no ilazany azy; raha misy Andriandoriamanjaka niteraka dia "namoa ny amontana" no ilazany izany; raha akaiky ny fotoana fodiamandrin' ny Andriandoriamanjaka iray dia "nalazo ny amontana" no filaza azy; raha nodimandry ny Andriandoriamanjaka iray dia "nanintsana ny amontana" na "maina ny ravin' amontana" no filazany izany. == Taorian' ny vanimpotoana faha mpanjaka == Tao aorian' ny fanafoanan' ny mpanjanatany ny firazanana taty [[Madagasikara]] dia "taranak' andriana" sisa no nisy fa ny Andriandoriamanjaka ihany no nijanona ho "zanakandriana" satria efa nataon-dRalambo hifamatotra mandrakizay amin' ireo Andriandoriamanjaka izany sata izany. Teo amin' ny [[Jodaisma|finoana jiosy]] sy [[Kristianisma|kristiana]] ary [[silamo]] kosa dia tokana ihany ny "manjaka mandrakizay doria" dia Andriamanitra Andriananahary izany, toa manome mistery tanteraka ny momba ny Andriandoriamanjaka. == Jereo koa == *[[Mpanjaka merina]] *[[Andriana]] * [[Madagasikara]] [[sokajy:mpanjaka malagasy]] [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] gyx7h6pk6e586yt2lwhbkqfhxopp2bm 0 61591 1153284 1149407 2026-11-05T23:41:22Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona */ 1153284 wikitext text/x-wiki '''Andrianamboninolona''' dia anaran’ ny iray amin’ ireo zanaka naterak’ [[Andriamananitany]] sy Randranomboahangy. Ny Andrianamboninolona koa dia anarana iantsoana ny satan’ ny iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]] talohan’ ny taona 1896. == Andrianamboninolona zanak’andriana == Andrianamboninolona dia iray amin’ ireo zanaka naterak’ Andriamananitany sy ny andriambavy Randranomboahangy. Andriamananitany dia niteraka ihany koa an’Andriamitondra, zanany lahy tamin’ny vady hafa hova firazanana. [[Andriamanelo]] mpanjakan’ i [[Alasora]] dia rahalahin’ Andriamananitany. Andriamanalimanjaka sy Rangitamanjakatrimovavy kosa no ray sy renin’ Andriamananitany, izany hoe ny reniben’ Andrianamboninolona dia andriamanjaka. Rangitamanjakatrimovavy moa dia zana-d[[Rafohy]] nanjaka tao Imerimanjaka. Telo ny vadin’ Andrianamboninolona, dia i Rafotsindrindramanjaka izay renin-dRatsitohinimanjaka, i Rabefaravolamanjaka zana-d[[Rabiby]] mpanjakan’ Ambohidrabiby, ary i Ramanga ilay vadiny niterahany an-dRatomponivololona izay renin-dRambavy tao Masindray. Maro ny zanak’ Andrianamboninolona tamin’ireo vadiny telo ireo. == Ny Andrianamboninolona == Ary faharoa : ny teny hoe “Andrianamboninolona" koa dia anarana iantsoana ny satan’ ny iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896. Ity heviny faharoa ity dia hafohezin’ ny fitenena hoe “Zanakambony”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho Andriateloray ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. === Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona === Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy andrianamboninolona avokoa no firazanany. Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo, ny terak’ Andriafakazaka ary ny terak’ Andriatompoinarivo mitoetra ao Ambohitrandriananahary akaikin’i Alasora, Ambohitrombihavana, Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola andrianamboninolona no firazanany. Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohinimanjaka, na dia zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka aza i Ratsitohinimanjaka, dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho zanadralambo amin’Andrianjaka. Andrianjaka sy ny doriany izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha dia nizara ho antanantohatra zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka zanaky ny mpanjaka Rabiby dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “ zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo andriandoriamanjaka tompon’Ambohibe akaikin'Ambohibeloma ao avaratr'Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho andrianamboninolona ihany. Fa nisy koa teo Alasora (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny lovantsofina hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “zanakandriana mahazo manjaka” koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany Betsileo koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. Ny Zana-dRambavy ao [[Masindray]] kosa, na dia naterak’ i Ralambo sy Ratomponivololona zanakavavin’ Andrianamboninolona aza i Rambavy, dia tsy mba natao ho "andrianamboninolona” fa nataon’ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho “[[zanadralambo]]” ny firazanany. Fa ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona izay nitonona fa “Andrianamboninolona” no firazanany dia voalazan’ny lovantsofina fa na dia noeken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy zanadralambo ny firazanany fa andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === Tamin’ ny nanjakan’ Andriamanelo (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina Andrianamboninolona. Rehefa novonoin’ [[Andriamanelo]] i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa i Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka sy ny zanany teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo. Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny Andriandranando sy ny zara-tanin' ny Andriantompokoindrindra no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo Andriandoriamanjaka zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana. Tamin’ ny nanjakan’ Andriamasinavalona sy Andrianampoinimerina dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asany == Ny Andrianamboninolona dia tsy nanana taozavatra tena nampiavaka azy na dia nanavana azy aza ny tenona landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] b4mtp92nu30uay4gl375zr1mctpgzo7 1153285 1153284 2026-11-05T23:43:25Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny asany */ 1153285 wikitext text/x-wiki '''Andrianamboninolona''' dia anaran’ ny iray amin’ ireo zanaka naterak’ [[Andriamananitany]] sy Randranomboahangy. Ny Andrianamboninolona koa dia anarana iantsoana ny satan’ ny iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]] talohan’ ny taona 1896. == Andrianamboninolona zanak’andriana == Andrianamboninolona dia iray amin’ ireo zanaka naterak’ Andriamananitany sy ny andriambavy Randranomboahangy. Andriamananitany dia niteraka ihany koa an’Andriamitondra, zanany lahy tamin’ny vady hafa hova firazanana. [[Andriamanelo]] mpanjakan’ i [[Alasora]] dia rahalahin’ Andriamananitany. Andriamanalimanjaka sy Rangitamanjakatrimovavy kosa no ray sy renin’ Andriamananitany, izany hoe ny reniben’ Andrianamboninolona dia andriamanjaka. Rangitamanjakatrimovavy moa dia zana-d[[Rafohy]] nanjaka tao Imerimanjaka. Telo ny vadin’ Andrianamboninolona, dia i Rafotsindrindramanjaka izay renin-dRatsitohinimanjaka, i Rabefaravolamanjaka zana-d[[Rabiby]] mpanjakan’ Ambohidrabiby, ary i Ramanga ilay vadiny niterahany an-dRatomponivololona izay renin-dRambavy tao Masindray. Maro ny zanak’ Andrianamboninolona tamin’ireo vadiny telo ireo. == Ny Andrianamboninolona == Ary faharoa : ny teny hoe “Andrianamboninolona" koa dia anarana iantsoana ny satan’ ny iray amin’ ireo antanantohatr’ andriana fito nisy tao Imerina talohan’ ny taona 1896. Ity heviny faharoa ity dia hafohezin’ ny fitenena hoe “Zanakambony”. Antanantohatr' andriana eo anelanelan' ny [[Andriandranando]] sy ny [[Andriatompokoindrindra|Andriantompokoindrindra]] ny Andrianamboninolona. Tato aoriana dia nantsoina ho Andriateloray ny Andriandranando sy ny Andriantompokoindrindra ary ny Andrianamboninolona. === Ny firazananan' ny taranak' Andrianamboninolona === Ny zanaka amam-paran’ Andrianamboninolona dia tsy andrianamboninolona avokoa no firazanany. Ny taranak’ ireo zanakalahin’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, dia ny terak’ Andriantomponarivo, ny terak’ Andriafakazaka ary ny terak’ Andriatompoinarivo mitoetra ao Ambohitrandriananahary akaikin’i Alasora, Ambohitrombihavana, Kilonjy, Ambonisoa, [[Fieferana]] ary ny vohitra miaraka aminy toa an’ Ambohitriniandriana, Ambohipiainana, Andranomanjaka, Viliahazo, sns dia nataon-dRalambo ho andrianamboninolona ny firazanany. Ary izay andrianamboninolona avy eo ka nafindra monina na nifindra monina dia mbola andrianamboninolona no firazanany. Ny tarana-dRalambo sy Ratsitohinimanjaka, na dia zanaka vavin’ Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka aza i Ratsitohinimanjaka, dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho zanadralambo amin’Andrianjaka. Andrianjaka sy ny doriany izay tato aoriana nosokajian’ Andriamasinavalona ho terak’ Ifohiloha dia nizara ho antanantohatra zanakandriana, zazamarolahy ary [[andriamasinavalona]]. Ny taranak’ Andrianamboninolona sy Rabefaravolamanjaka zanaky ny mpanjaka Rabiby dia tsy mba natao ho andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “ zanakandriana mandrakizay mahazo manjaka” afohezina hoe Andriandoriamanjaka. Anefa ireo andriandoriamanjaka tompon’Ambohibe akaikin'Ambohibeloma ao avaratr'Arivonimamo any Imamo dia mitonona ho andrianamboninolona ihany. Fa nisy koa teo Alasora (sa Ambohitrandriananahary?) zafin’ Andriamananitany, na taranak’ Andrianamboninolona avy amin’ Andriantomponarivo lahimatoa hoy ny lovantsofina hafa, no tsy nanaiky ny nanaovan-dRalambo azy ho andrianamboninolona ny firazanany fa nanasokajy ny tenany ho “zanakandriana mahazo manjaka” koa ny anaran’ izy ireo aza dia nasiany hoe “manjaka” dia Andrianonimanjakatany, Ramanjaka sy Ramanalinarivo mianadahy izany. Koa nandao an’i Alasora izy ireo tamin’ ny nanjakan-dRalambo ary nianatsimo tany Betsileo koa tonga mpanjaka voalohany tao Andratsay. Ary izy ireo dia tsy mitonon-tena ho andrianamboninolona mihitsy mandraka ankehitriny fa zanakandriana no firazanany hatrizay ka hatramin' ny niakaran' [[Andrianampoinimerina]] teo amin' ny fanjakana na dia taranak’ Andriamananitany aza izy ireo. Ny Zana-dRambavy ao [[Masindray]] kosa, na dia naterak’ i Ralambo sy Ratomponivololona zanakavavin’ Andrianamboninolona aza i Rambavy, dia tsy mba natao ho "andrianamboninolona” fa nataon’ny mpanjaka Andrianampoinimerina ho “[[zanadralambo]]” ny firazanany. Fa ny terak’ Andriamitondra rahalahin’ Andrianamboninolona izay nitonona fa “Andrianamboninolona” no firazanany dia voalazan’ny lovantsofina fa na dia noeken’ ny mpanjaka nifandimby aza ny maha-taranak’ Andriamananitany ny terak’ Andriamitondra dia tsy nomena ny firazanana andrianamboninolona izy ireo saingy natao ho manan-tantara, koa izy ireo ihany no mahazo mikasika ny taolambalo anaty trano masina aty Imerina nanomboka tamin’ Andrianampoinimerina. Misy kosa ny tera-dRalambo izay milaza fa tsy zanadralambo ny firazanany fa andrianamboninolona dia ny sasany amin’ ny terak’ i Manandriana izany. === Ny toerana ahitana ny Andrianamboninolona === Tamin’ ny nanjakan’ Andriamanelo (talohan’ ny taona 1575) dia teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, teo amin’ Andriamananitany rainy, no nonina Andrianamboninolona. Rehefa novonoin’ [[Andriamanelo]] i Andriamananitany rahalahiny dia nandositra niala teo Ambohitrandriananahary-Alasora i Andrianamboninolona ka nifindra nonina teo Analamanitra nantsoina hoe Ambohitralatenina. Tato aoriana dia nomen’ Andriamanelo ho zara-tanin’ Andrianamboninolona, ankoatra an’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora, i Ambohitralantenina saingy novainy anarana ho Ambohitrombihavana. Teo Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka no nonina ary maro no teraka teo ireo zanany. Misy fotoana anefa i Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka sy ny zanany teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo. Rehefa lasa vadin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka dia nitarin-dRalambo ny zara-tanin’ Andrianamboninolona rafozan-dahiny ka ankoatr’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora sy Ambohitrombihavana, dia nomen-dRalambo an’ Andrianamboninolona rafozany ny tampon-tanety mitomandavana hatreo Ambohitrombihavana mianavaratra hatrany Kilonjy sy ny manodidina. Araka izany, teo anelanelan' ny zara-tanin' ny Andriandranando sy ny zara-tanin' ny Andriantompokoindrindra no nisy ny zara-tanin' ny Andrianamboninolona. Teo amin’ ny lapan’ Ambohidrabiby renivohim-panjakany kosa anefa no namponenin-dRalambo i Ratsitohininamanjaka vadiny sy ny zanany (fa rehefa lehibe nahasaraka ireo zana-dRatsitohininamanjaka vao napetrany tamin’ ny vohitra hafa). Teo Ambohidrabiby koa, amin’ ny faritra avaratry ny lapany, no namponenin-dRalambo noho ny antony manokana ireo Andriandoriamanjaka zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRabefaravolamanjaka ary ry Andriantomponarivo telo mirahalahy anadahin-dRatsitohininamanjaka izay zanak’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka. Ireo anadahin-dRatsitohininamanjaka ireo moa dia tsy nahazo zara-tany teo Ambohidrabiby (anefa Ratsitohininamanjaka dia nafenina teo Ambohidrabiby rehefa niamboho). Nony tato aoriana dia nafindran-dRalambo avy eo Ambohidrabiby honina amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona i Andriantomponarivo telo mirahalahy sy ny fianakaviany. Tamin’ izany dia i Andriantomponarivo lahimatoan’ Andrianamboninolona tamin-dRafotsindrindramanjaka, no napetra-dRalambo teo Kilonjy sy Ambonisoa izay faritra avaratra indrindra amin’ ny zara-tanin’ Andrianamboninolona. Ireo rahalahin’ Andriantomponarivo kosa dia niparitaka teo Ambohitriniandriana, Ambohitrombihavana sy Ambohitrandriananahary. Nisy tamin’ny terak’ Andriantomponarivo anefa no tsy nanaiky ho eo Kilonjy fa nonina teo Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora. Andriantomponarivo sy ny taranany vitsivitsy anefa tsy nonina ela teo Kilonjy fa nidina tety ambany andrefana teo Ankorombe ka nonina tanteraka teo (anefa izy dia nafenina ao Kilonjy ihany rehefa niamboho). Fa ny zanany roa lahy natao hoe Andrianolonantonandriana sy Andriandranotolo tsy mba nanaraka azy teo Ankorombe fa nijanona nonina teo Kilonjy. Marihina anefa fa tato aoriana, nisy tamin’ ny faritra atsimo-andrefana amin’ ny vohitra Kilonjy no lasan’ ny Zanadralambo. Nisy taranak’ Andriatomponarivo niaraka nonina tamin’ Andriatomponarivo teo Ankorombe anefa no efa nanorim-pasana teo Ankorombe koa nisy tamin’ izy ireo no niala teo Ankorombe ka lasa nifindra monina nianavaratra koa natao ho Ankorokely no anaran’ ny vohitra misy azy any avaratra io ho fahatsiarovany an’ Ankorombe. Tamin’ Andriambelomasina kosa dia nidina avy eo Kilonjy ireo zanaka amam-paran’ Andriantomponarivo dia ny terak’ Andriantompomanarivo sy ny terak’ Andriandranofolo koa nijanona sy nanorim-ponenana teo Ankorombe izay novaina anarana tamin’ io fidinana io ho Fiaferana. Tamin’ ny nanjakan’ Andriamasinavalona sy Andrianampoinimerina dia nisy tamin’ ireo Andrianamboninolona no nahazo zara-tany teo Antananarivo dia ny faritra avaratr’ Ambohitantely ao antsinanan’ Andohalo, teo Antsakaviro sy Antanimora, ny faritra antsinanan’i Faravohitra hatreo Ampandrana ka hatrany Ampasandratsarahoby, teo Ambohimanga, teo Anosimanjaka, tao atsimon’ Ambohibao Atsimo, teo Amboniloha, Ankadindramamy, Imerimandroso, Ambohinime, Isoavinimerina, ary amin’ny faritra maro hafa. == Ny asany == Ny Andrianamboninolona dia navanana tamin’ny tenona landy. Ny Andrianamboninolona koa dia nanana [[Sampy (malagasy)|sampy]] natao hoe “Rabehaza”, iray amin’ny sampy 12 masina ka teo Kilonjy no notezaina io sampy io hatramin’ ny nandoroana ny sampy masina. Ary farany, ny lehibe indrindra dia tsy amin’ ny maha-mpanjaka an-dRalambo rainy akory no nahazoan’ Andrianjaka nanjaka nandimby an-dRalambo fa avy amin-dRatsitohininamanjaka reniny. Arak’izany, raha saika mpampita hasina no anjaran’ ny vehivavy vadin’ ny mpanjaka taty Imerina, i Ratsitohininamanjaka zanaka vavin’ Andrianamboninolona kosa dia niavaka satria dia ny fanjakana no nampitainy tamin’ Andrianjaka raha nanambady an-dRalambo izy. [[Sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] arv2gtvd45xp8ingcky9sx23qs4dv9m 0 180253 1153272 944415 2026-11-05T22:38:27Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153272 wikitext text/x-wiki {{Coord|37.4541666667|-122.178611111}} {{infobox tanàna |tanàna=Menlo Park, Kalifornia |firenena={{Etazonia}} |faritany={{flag|California}} |velarantany=45.105 |isam-ponina=32026 |ben'ny tanàna=Rich Cline }} I '''Menlo Park, Kalifornia''' dia tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i [[{{flag|California}}]], ao [[Etazonia]]. Ny kaodim-paositra dia 94025-94029.. == Jeografia == Ny laharam-pehintaniny ary ny laharan-jarahasiny dia 37.4541666667 ary -122.178611111. Ny faritr'ora dia GMT -8. == Rohy ivelany == * https://web.archive.org/web/20210227111624/https://www.menlopark.org/ [[sokajy:Tanàna ao amin'ny faritany mizaka tenan'i {{flag|California}}]] g4xlgwaf0or3g36oo3ehq4shd2yf4uj 0 182491 1153262 1152852 2026-11-05T21:53:51Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153262 wikitext text/x-wiki [[Sary:Honda ASIMO Walking Stairs.JPG|280px|right|thumb|Rôbô ASIMO izay manana kaptera sy mampiasa [[aligôritma]] mivoatra hahafahany midina tohatra]] Ny '''Ilontsaina Amboarina''' nalaina avy amin'ny fanafohezanteny IA na '''haranitan-tsaina voatr' olombelona''' dia sampanan' ny [[kajimirindra]] izay mandinika sy mamolavola ary mampandroso milina asy [[rindrankajy]] marani-tsaina. Amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]] izany dia atao hoe '''''intelligence artificielle''''' (izay hafohezina amin' ny hoe '''IA'''); fa amin' ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]] kosa dia '''''artificial intelligence''''' (izay hafohezina amin' ny hoe '''AI'''). Taranja siantifika manan-tanjona ny hanome fahafahana mamaha olana an' ny milina ny AI. Ny hamaha olana no tanjon' ny rafitra manana azy. Ny lalao videô, ny rôbô, ny rindrankajy mampiasa lôjika manjavozavo ary ny tambajotra neorôna no rindrankajy efa mampiasa haranitan-tsaina voatr' olombelona. == Fahazoana ny eritreritra == Ao amin' ny fandihihana ny haranitan-tsaina voatr' olombelona dia hita misongadina ny AI tsotra sy ny [[haranitan-tsaina ara-kajy]] (anglisy: ''Computational Intelligence'' na ''CI''). Mifototra amin' ny fianaran' ny milina manao, izay miseho amin' ny endriky ny fôrmalisma sy ny dinika ara-statistika, ny AI tsotra. Ny fampiasana AI tsotra dia fampiasana: * [[rafitra mpahay]]: mampihatra ny fizohian-kevitra hahatongavana any amin' ny famahana. Afaka mikirakira fampahalalana maro dia maro ny rafitra mpahay. * [[rafitra mifototra amin' ny tranga]] * [[tambajotra Bayesianina]] Mampiasa famerimberenana ny haranitan-tsaina ara-kajy. Ny fampiasana ny haranitan-tsaina ara-kajy dia voafaritra amin' ny: * fampiasana [[tambajotra nerônina]] (anglisy: ''neural network''): manavanana ny rafitra amin' ny famantarana endrika; * rafitra tsy mazava (anglisy: ''fuzzy logic''): fizohian-kevitra ampiasaina amin' ny rafi-pifehezana ny entana amidy ankehitriny. * [[kajimirindra mivoatra]]: fampiharana amin' ny voan-kevitra toy ny [[isan' ny mponina]], ny fivoaran' ny fihetsika ary ny faharetan' ny rafitra zatra indrindra izay hahitana ny vahaolana tsara indrindra. Zarazaraina ho aligôritma mivoatra (ohatra, aligôritma jenetika) sy haranita-tsain' ny andiana (ohatra, [[aligôritman' ny vitsika]]) ireo fomba ireo. == Fampiasana == === Taranja mampiasa AI === Ny sehatra mampiasa ny AI dia: * ny [[banky]], amin' ny alalan' ny rafitra mpahay izay maminavina ny zava-dratsy mety hitranga rehefa mamela tsotra (credit-scoring); * ny [[tafika]], amin' ny alalan' ny rafitra mahaleotena toa ny drôna sy ny rafitra fibaikoana sy fanampiana hanapa-kevitra; * ny ankamaroan' ny lalao videô ankehitriny, manomboka amin' ny lalao eseky hatramin' ny lalao tifitifitra lalaovina eo amin' ny tambajotra; * ny [[fitsaboana]], amin' ny alalan' ny rafitra mpahay manampy ny mpitsabo mamantatra ny aretina; * ny [[lôjistika]]; * ary ny [[fibeazana]] ==Jereo koa== *[[Quantum computing]] == Tsiahy == === Bokin-dahatsoratra mikasika ny AI === {{refbegin}} * {{cite book |ref=harv | last=Hutter |first=Marcus |author-link=Marcus Hutter |year=2005 | title=[[AIXI|Universal Artificial Intelligence]] | isbn=978-3-540-22139-5 | publisher=Springer | location=Berlin }} * {{cite book |ref=harv | last1=Luger |first1=George |author-link=George Luger | last2=Stubblefield |first2=William |author2-link=William Stubblefield | year=2004 | title=Artificial Intelligence: Structures and Strategies for Complex Problem Solving | publisher=Benjamin/Cummings |edition=5th | isbn=0-8053-4780-1 | url=http://www.cs.unm.edu/~luger/ai-final/tocfull.html }} * {{cite book | last=Neapolitan | first=Richard | last2=Jiang | first2=Xia | year=2012 | title=Contemporary Artificial Intelligence | publisher=Chapman & Hall/CRC | isbn=978-1-4398-4469-4 | url=http://www.crcpress.com/product/isbn/9781439844694 | archive-date=2015-01-08 | access-date=2015-05-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150108205412/http://www.crcpress.com/product/isbn/9781439844694 | url-status=dead }} * {{cite book |ref=harv | last=Nilsson |first=Nils |author-link=Nils Nilsson (researcher) |year=1998 | title=Artificial Intelligence: A New Synthesis |url=https://archive.org/details/artificialintell0000nils_c9s6 | publisher=Morgan Kaufmann | isbn=978-1-55860-467-4 }} * {{Russell Norvig 2003}}. * {{cite book |ref=harv | first1=David |last1=Poole |author-link=David Poole (researcher) | first2=Alan |last2=Mackworth |author2-link=Alan Mackworth | first3=Randy |last3=Goebel |author3-link=Randy Goebel | year=1998 | title=Computational Intelligence: A Logical Approach | publisher=Oxford University Press |location = New York | isbn=0-19-510270-3 | url=http://www.cs.ubc.ca/spider/poole/ci.html }} * {{cite book | last=Winston |first=Patrick Henry |author-link=Patrick Winston |year=1984 | title=Artificial Intelligence | url=https://archive.org/details/artificialintell0000wins_t2g6 | publisher=Addison-Wesley |location=Reading, MA | isbn=0-201-08259-4 }} * {{cite book | last=Rich |first=Elaine |author-link=Elaine Rich |year=1983 | title=Artificial Intelligence | url=https://archive.org/details/ine0000unse | publisher = McGraw-Hill | isbn=0-07-052261-8 }} {{refend}} === Tantaran'ny AI === {{refbegin}} * {{Crevier 1993}}. * {{McCorduck 2004}}. * {{cite book | last=Nilsson |first=Nils |author-link=Nils Nilsson (researcher) |year=2010 | title=The Quest for Artificial Intelligence: A History of Ideas and Achievements | url=https://archive.org/details/questforartifici0000nils | publisher=Cambridge University Press |location=New York | isbn=978-0-521-12293-1 }} {{refend}} === Loharanon-karena hafa=== {{refbegin|colwidth=60em}} * {{cite journal |ref=harv | last1=Asada |first1=M. |last2=Hosoda |first2=K. |last3=Kuniyoshi |first3=Y. | last4=Ishiguro |first4=H. |last5=Inui |first5=T. |last6=Yoshikawa |first6=Y. | last7=Ogino |first7=M. |last8=Yoshida |first8=C. |year=2009 | title=Cognitive developmental robotics: a survey | journal=IEEE Transactions on Autonomous Mental Development |volume=1 |issue=1 |pages=12–34 | url=http://ieeexplore.ieee.org/xpl/login.jsp?tp=&arnumber=4895715&url=http%3A%2F%2Fieeexplore.ieee.org%2Fiel5%2F4563672%2F5038478%2F04895715.pdf%3Farnumber%3D4895715 | doi=10.1109/tamd.2009.2021702 }}{{dead link|date=March 2015}} * {{cite web | ref={{harvid|ACM|1998}} | publisher=[[Association for Computing Machinery|ACM]] | year=1998 | title=ACM Computing Classification System: Artificial intelligence | url=http://www.acm.org/class/1998/I.2.html | accessdate=30 August 2007 | archivedate=2007-10-12 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012025921/http://www.acm.org/class/1998/I.2.html }} * {{cite encyclopedia |ref=harv | last=Albus |first=J. S. |year=2002 |pages=11–20 | title=4-D/RCS: A Reference Model Architecture for Intelligent Unmanned Ground Vehicles | editor1-last=Gerhart |editor-first=G. |editor2-last=Gunderson |editor2-first=R. | editor3-last=Shoemaker |editor3-first=C. | encyclopedia=Proceedings of the SPIE AeroSense Session on Unmanned Ground Vehicle Technology |volume=3693 | url=http://www.isd.mel.nist.gov/documents/albus/4DRCS.pdf | archiveurl=http://web.archive.org/web/20040725051856/http://www.isd.mel.nist.gov/documents/albus/4DRCS.pdf | archivedate=25 July 2004 }} * {{Cite book |last = Aleksander |first = Igor |authorlink = Igor Aleksander |year = 1995 |title = Artificial Neuroconsciousness: An Update |publisher = IWANN |url = http://www.ee.ic.ac.uk/research/neural/publications/iwann.html |archiveurl = http://web.archive.org/web/19970302014628/http://www.ee.ic.ac.uk/research/neural/publications/iwann.html |archivedate = 2 March 1997 |ref = harv |archive-date = 1997-03-02 |access-date = 2015-05-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/19970302014628/http://www.ee.ic.ac.uk/research/neural/publications/iwann.html |url-status = dead }} [http://dblp.uni-trier.de/rec/bibtex/conf/iwann/Aleksander95 BibTex] {{Wayback|df=yes|date=19970302014628 |url=http://www.ee.ic.ac.uk/research/neural/publications/iwann.html |title= }}. * {{cite encyclopedia |ref=harv | last=Bach |first=Joscha |year=2008 |pages=63–74 | title=Seven Principles of Synthetic Intelligence | editor1-last=Wang |editor1-first=Pei |editor2-last=Goertzel |editor2-first=Ben |editor3-last=Franklin |editor3-first=Stan | work=Artificial General Intelligence, 2008: Proceedings of the First AGI Conference | publisher=IOS Press |isbn=978-1-58603-833-5 | url=http://books.google.com/books?id=a_ZR81Z25z0C&pg=PA63 }} * {{cite news |ref={{harvid|''BBC News''|2006}} | date=21 December 2006 | title=Robots could demand legal rights |work=BBC News | url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/6200005.stm |accessdate=3 February 2011 }} * {{cite journal |ref = harv |last = Brooks |first = Rodney |authorlink = Rodney Brooks |year = 1990 |title = Elephants Don't Play Chess |journal = Robotics and Autonomous Systems |volume = 6 |pages = 3–15 |doi = 10.1016/S0921-8890(05)80025-9 |url = http://people.csail.mit.edu/brooks/papers/elephants.pdf |format = PDF |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070809020912/http://people.csail.mit.edu/brooks/papers/elephants.pdf |archivedate = 2007-08-09 |deadurl = no |access-date = 2015-05-09 }} * {{cite encyclopedia |ref=harv | last=Brooks |first=R. A. |year=1991 |pages=225–239 | title=How to build complete creatures rather than isolated cognitive simulators | editor-last=VanLehn |editor-first=K. | encyclopedia=Architectures for Intelligence |location=Hillsdale, NJ |publisher=Lawrence Erlbaum Associates }} * {{cite journal |ref=harv |last=Buchanan |first=Bruce G. |year=2005 |pages=53–60 |title=A (Very) Brief History of Artificial Intelligence |journal=AI Magazine |url=http://www.aaai.org/AITopics/assets/PDF/AIMag26-04-016.pdf |format=PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070926023314/http://www.aaai.org/AITopics/assets/PDF/AIMag26-04-016.pdf |archivedate=2007-09-26 |deadurl=yes |access-date=2015-05-09 }} * {{cite news |ref=harv | last=Butler |first=Samuel |authorlink=Samuel Butler (novelist) |date=13 June 1863 | title=Darwin among the Machines | newspaper=The Press |location=Christchurch, New Zealand |department=Letters to the Editor | url=http://www.nzetc.org/tm/scholarly/tei-ButFir-t1-g1-t1-g1-t4-body.html |accessdate=16 October 2014 | via=Victoria University of Wellington }} * {{cite news |ref={{harvid|''CNN''|2006}} |title=AI set to exceed human brain power |work=CNN |date=26 July 2006 |url=http://www.cnn.com/2006/TECH/science/07/24/ai.bostrom/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080219001624/http://www.cnn.com/2006/TECH/science/07/24/ai.bostrom/ |archivedate=2008-02-19 |deadurl=no |access-date=2015-05-09 }} * {{cite book |ref=harv | last=Dennett | first=Daniel | author-link=Daniel Dennett | year=1991 | title=[[Consciousness Explained]] | publisher=The Penguin Press | isbn= 0-7139-9037-6 }} * {{cite web |ref = harv |last = Diamond |first = David |date = December 2003 |title = The Love Machine; Building computers that care |publisher = Wired |url = http://www.wired.com/wired/archive/11.12/love.html |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080518185630/http://www.wired.com/wired/archive/11.12/love.html |archivedate = 2008-05-18 |deadurl = no |accessdate = 2015-05-09 }} * {{cite journal |ref=harv |last1=Dowe |first1=D. L. |last2=Hajek |first2=A. R. |year=1997 |title=A computational extension to the Turing Test |journal=Proceedings of the 4th Conference of the Australasian Cognitive Science Society |url=http://www.csse.monash.edu.au/publications/1997/tr-cs97-322-abs.html |access-date=2015-05-09 |archivedate=2011-06-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110628194905/http://www.csse.monash.edu.au/publications/1997/tr-cs97-322-abs.html |deadurl=yes }} * {{cite book |ref=harv | last=Dreyfus | first=Hubert | authorlink = Hubert Dreyfus | year = 1972 | title = [[What Computers Can't Do]] | publisher = MIT Press | location = New York | isbn = 0-06-011082-1 }} * {{cite book |ref=harv | last=Dreyfus | first=Hubert | authorlink = Hubert Dreyfus | last2 = Dreyfus | first2 = Stuart | year = 1986 | title = Mind over Machine: The Power of Human Intuition and Expertise in the Era of the Computer |url=https://archive.org/details/mindovermachinep00drey | publisher = Blackwell | location = Oxford, UK | isbn=0-02-908060-6 }} * {{cite book |ref=harv | last=Dreyfus | first=Hubert | authorlink = Hubert Dreyfus | year =1992 | title = What Computers ''Still'' Can't Do |url=https://archive.org/details/whatcomputerssti0000drey | publisher = MIT Press | location = New York | isbn=0-262-54067-3 }} * {{cite book |ref=harv | last=Dyson |first=George |authorlink=George Dyson (science historian) |year=1998 | title=Darwin among the Machines |url=https://archive.org/details/darwinamongmachi00dyso | publisher=Allan Lane Science |isbn=0-7382-0030-1 }} * {{cite web | ref = harv | last = Edelman | first = Gerald | authorlink = Gerald Edelman | date = 23 November 2007 | title = Gerald Edelman – Neural Darwinism and Brain-based Devices | url = http://lis.epfl.ch/resources/podcast/2007/11/gerald-edelman-neural-darwinism-and.html | publisher = Talking Robots | accessdate = 2015-05-09 | archivedate = 2009-10-08 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20091008184132/http://lis.epfl.ch/resources/podcast/2007/11/gerald-edelman-neural-darwinism-and.html }}{{dead link|date=March 2015}} * {{cite book |ref=harv | last=Edelson |first=Edward |year=1991 | title=The Nervous System |url=https://archive.org/details/nervoussystem0000edel | publisher=Chelsea House<!--so Worldcat, originally here Remmel Nunn--> |location=New York |isbn=978-0-7910-0464-7 }} * {{cite book |ref=harv | last=Fearn | first = Nicholas | year =2007 | title= The Latest Answers to the Oldest Questions: A Philosophical Adventure with the World's Greatest Thinkers |url=https://archive.org/details/latestanswerstoo0000fear | publisher = Grove Press | location=New York |isbn=0-8021-1839-9 }} * {{cite book |ref=harv | last = Gladwell | first = Malcolm | authorlink= Malcolm Gladwell | year = 2005 | title = [[Blink (book)|Blink]] | isbn = 0-316-17232-4 | publisher = Little, Brown and Co. | location = New York }} * {{cite conference | ref=harv | last=Gödel |first=Kurt |authorlink=Kurt Gödel |year=1951 | title=Some basic theorems on the foundations of mathematics and their implications | conference=Gibbs Lecture }} In<br/> {{cite book | editor-last=Feferman |editor-first=Solomon |editorlink=Solomon Feferman |year=1995 |pages=304–23 | title=Kurt Gödel: Collected Works, Vol. III: Unpublished Essays and Lectures | publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-514722-3 }} * {{cite book |ref=harv | last=Haugeland | first=John | author-link = John Haugeland | year = 1985 | title = Artificial Intelligence: The Very Idea |url=https://archive.org/details/artificialintell0000haug | publisher=MIT Press| location= Cambridge, Mass. | isbn=0-262-08153-9 }} * {{cite book |ref=harv | last=Hawkins | first=Jeff | author-link=Jeff Hawkins | last2=Blakeslee | first2=Sandra | year=2005 | title=[[On Intelligence]] | publisher=Owl Books | location=New York, NY | isbn=0-8050-7853-3 }} * {{cite news |ref=harv | last=Henderson |first=Mark |date=24 April 2007 | title=Human rights for robots? We're getting carried away | url=http://www.thetimes.co.uk/tto/technology/article1966391.ece | work=The Times Online | location=London }} * {{cite journal |ref=harv | last=Hernandez-Orallo |first=Jose |year=2000 | title=Beyond the Turing Test | journal=Journal of Logic, Language and Information |volume=9 |issue=4 |pages=447–466 | doi=10.1023/A:1008367325700 }} * {{cite journal |ref=harv | last1=Hernandez-Orallo |first1=J. |last2=Dowe |first2=D. L. |year=2010 | title=Measuring Universal Intelligence: Towards an Anytime Intelligence Test | journal=Artificial Intelligence Journal |volume=174 |issue=18 |pages=1508–1539 | doi=10.1016/j.artint.2010.09.006 }} * {{cite journal |ref=harv | last=Hinton |first=G. E. |year=2007 | title=Learning multiple layers of representation | journal=Trends in Cognitive Sciences |volume=11 |pages=428–434 | doi=10.1016/j.tics.2007.09.004 }} * {{cite book |ref=harv | last=Hofstadter | first = Douglas | author-link = Douglas Hofstadter | year = 1979 | title = [[Gödel, Escher, Bach|Gödel, Escher, Bach: an Eternal Golden Braid]] | isbn=0-394-74502-7 | publisher=Vintage Books | location=New York, NY }} * {{cite book |ref=harv | last=Holland |first=John H. |year=1975 | title=Adaptation in Natural and Artificial Systems |url=https://archive.org/details/adaptationinnatu0000holl | publisher=University of Michigan Press |isbn=0-262-58111-6 }} * {{cite web |ref=harv | first = J. | last = Howe | date = November 1994 | title = Artificial Intelligence at Edinburgh University: a Perspective | url=http://www.inf.ed.ac.uk/about/AIhistory.html | accessdate=30 August 2007 }} * {{cite book |ref=harv | last=Hutter |first=M. |year=2012 | title=Theoretical Foundations of Artificial General Intelligence | chapter=One Decade of Universal Artificial Intelligence | volume=4 |series=Atlantis Thinking Machines | doi=10.2991/978-94-91216-62-6_5 |isbn=978-94-91216-61-9 }} * {{cite journal |ref=harv | last=James |first=William |year=1884 | title=What is Emotion |url=https://archive.org/details/sim_mind_1884-04_9_34/page/188 | journal=Mind |volume=9 |pages=188–205 |doi=10.1093/mind/os-IX.34.188 }} Cited by {{harvnb|Tao|Tan|2005}}. * {{cite book |ref=harv | last=Kahneman | first=Daniel | author-link=Daniel Kahneman | last2=Slovic | first2= D. | last3=Tversky | first3=Amos | author3-link=Amos Tversky | year=1982 | title=Judgment under uncertainty: Heuristics and biases |url=https://archive.org/details/isbn_0521240646 | publisher=Cambridge University Press | location=New York | isbn=0-521-28414-7 }} * {{cite journal |ref=harv | last=Kaplan |first=Andreas | last2=Haenlein | first2= Michael | year=2019 | title=Siri, Siri in my Hand, who's the Fairest in the Land? On the Interpretations, Illustrations and Implications of Artificial Intelligence | journal=Business Horizons |volume=62(1) |pages=15-25 | url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0007681318301393 }} * {{cite journal |ref=harv | last=Katz |first=Yarden |date=1 November 2012 | title=Noam Chomsky on Where Artificial Intelligence Went Wrong | work=The Atlantic | url=http://www.theatlantic.com/technology/archive/2012/11/noam-chomsky-on-where-artificial-intelligence-went-wrong/261637/?single_page=true |accessdate=26 October 2014 }} * {{cite web |ref={{harvid|''Kismet''}} | title=Kismet | publisher=MIT Artificial Intelligence Laboratory, Humanoid Robotics Group | url=http://www.ai.mit.edu/projects/humanoid-robotics-group/kismet/kismet.html |accessdate=25 October 2014 }} * {{cite book |ref=harv | last=Koza |first=John R. |year=1992 | title=Genetic Programming (On the Programming of Computers by Means of Natural Selection) |url=https://archive.org/details/geneticprogrammi0000koza | publisher=MIT Press |isbn=0-262-11170-5 }} * {{cite web |ref=harv |last=Kleine-Cosack |first=Christian |date=October 2006 |format=PDF |title=Recognition and Simulation of Emotions |url=http://ls12-www.cs.tu-dortmund.de//~fink/lectures/SS06/human-robot-interaction/Emotion-RecognitionAndSimulation.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080528135730/http://ls12-www.cs.tu-dortmund.de/~fink/lectures/SS06/human-robot-interaction/Emotion-RecognitionAndSimulation.pdf |archivedate=2008-05-28 |accessdate=2015-05-09 }} * {{Cite journal |ref=harv | first = G. | last=Kolata | year=1982 | title=How can computers get common sense? |url=https://archive.org/details/sim_science_1982-09-24_217_4566/page/1237 | journal=Science | issue= 4566| pages=1237–1238 | doi = 10.1126/science.217.4566.1237 | volume = 217 |pmid=17837639 }} * {{cite journal |ref=harv | last1=Kumar | first1=Gulshan | last2=Kumar | first2=Krishan | title=The Use of Artificial-Intelligence-Based Ensembles for Intrusion Detection: A Review | journal=Applied Computational Intelligence and Soft Computing | year=2012 | volume=2012 | pages=1–20 | doi=10.1155/2012/850160 | url=http://www.hindawi.com.proxy.lib.umich.edu/journals/acisc/2012/850160/ }} * {{cite book |ref=harv | last=Kurzweil | first=Ray | author-link=Ray Kurzweil | year=1999 | title=[[The Age of Spiritual Machines]] | publisher=Penguin Books | isbn=0-670-88217-8 }} * {{cite book |ref=harv | last=Kurzweil | first=Ray | author-link=Ray Kurzweil | year=2005 | title=[[The Singularity is Near]] | publisher=Penguin Books | isbn=0-670-03384-7 }} * {{cite book |ref=harv | last=Lakoff | first=George | author-link=George Lakoff | last2=Núñez | first2=Rafael E. | author2-link=Rafael E. Núñez| year=2000 | title=[[Where Mathematics Comes From|Where Mathematics Comes From: How the Embodied Mind Brings Mathematics into Being]] | publisher=Basic Books | isbn= 0-465-03771-2 }} * {{Cite journal |ref=harv | last1=Langley |first1=Pat |year=2011 | title=The changing science of machine learning | journal=[[Machine Learning (journal)|Machine Learning]] | volume=82 |issue=3 |pages=275–279 | doi=10.1007/s10994-011-5242-y }} * {{cite techreport |ref=harv | last=Law |first=Diane |date=June 1994 | title=Searle, Subsymbolic Functionalism and Synthetic Intelligence | institution=University of Texas at Austin |page=AI94-222 | id = {{citeseerx|10.1.1.38.8384}} }} * {{cite techreport |ref=harv | last1=Legg |first1=Shane |last2=Hutter |first2=Marcus |date=15 June 2007 | title=A Collection of Definitions of Intelligence | institution=[[IDSIA]] |number=07-07 |arxiv=0706.3639 }} * {{cite book |ref=harv | last=Lenat | first=Douglas | author-link=Douglas Lenat | last2=Guha | first2=R. V. | year = 1989 | title = Building Large Knowledge-Based Systems |url=https://archive.org/details/buildinglargekno0000lena | publisher = Addison-Wesley | isbn=0-201-51752-3 }} * {{Cite book |ref=harv | last=Lighthill |first=James |author-link=James Lighthill |year=1973 | contribution= Artificial Intelligence: A General Survey | title=Artificial Intelligence: a paper symposium | publisher=Science Research Council }} * {{cite book |ref = harv |last = Lucas |first = John |author-link = John Lucas (philosopher) |year = 1961 |contribution = Minds, Machines and Gödel |editor-last = Anderson |editor-first = A.R. |title = Minds and Machines |url = http://users.ox.ac.uk/~jrlucas/Godel/mmg.html |accessdate = 30 August 2007 |archiveurl = http://web.archive.org/web/20070819165214/http://users.ox.ac.uk/~jrlucas/Godel/mmg.html |archivedate = 19 August 2007 |deadurl = no |archive-date = 2007-08-19 |access-date = 2015-05-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070819165214/http://users.ox.ac.uk/~jrlucas/Godel/mmg.html |url-status = dead }} * {{cite paper |ref=harv | last1=Lungarella |first1=M. |last2=Metta |first2=G. |last3=Pfeifer |first3=R. |last4=Sandini |first4=G. |year=2003 | title=Developmental robotics: a survey | journal=Connection Science |volume=15 |pages=151–190 |id={{citeseerx|10.1.1.83.7615}} | doi=10.1080/09540090310001655110 }} * {{cite web | ref = harv | last = Maker | first = Meg Houston | year = 2006 | title = AI@50: AI Past, Present, Future | location = Dartmouth College | url = http://www.engagingexperience.com/2006/07/ai50_ai_past_pr.html | accessdate = 16 October 2008 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20081008120238/http://www.engagingexperience.com/2006/07/ai50_ai_past_pr.html | archivedate = 2008-10-08 | deadurl = no }} * {{cite news |ref=harv | last=Markoff |first=John | date=16 February 2011<!-- corrected 24 February 2011--> | title=Computer Wins on 'Jeopardy!': Trivial, It's Not |work=The New York Times | url=http://www.nytimes.com/2011/02/17/science/17jeopardy-watson.html |accessdate=25 October 2014 }} * {{cite web | ref = harv | last1 = McCarthy | first1 = John | authorlink1 = John McCarthy (computer scientist) | last2 = Minsky | first2 = Marvin | authorlink2 = Marvin Minsky | last3 = Rochester | first3 = Nathan | authorlink3 = Nathan Rochester | last4 = Shannon | first4 = Claude | authorlink4 = Claude Shannon | year = 1955 | title = A Proposal for the Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence | url = http://www-formal.stanford.edu/jmc/history/dartmouth/dartmouth.html | accessdate = 30 August 2007 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070826230310/http://www-formal.stanford.edu/jmc/history/dartmouth/dartmouth.html | archivedate = 2007-08-26 | deadurl = no }}. * {{cite journal | ref = harv | last1 = McCarthy | first1 = John | author-link = John McCarthy (computer scientist) | last2 = Hayes | first2 = P. J. | year = 1969 | title = Some philosophical problems from the standpoint of artificial intelligence | journal = Machine Intelligence | volume = 4 | pages = 463–502 | url = http://www-formal.stanford.edu/jmc/mcchay69.html | accessdate = 30 August 2007 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070810233856/http://www-formal.stanford.edu/jmc/mcchay69.html | archivedate = 2007-08-10 | deadurl = no }} * {{cite web |ref=harv | last=McCarthy | first=John | authorlink=John McCarthy (computer scientist) | title=What Is Artificial Intelligence? | date=12 November 2007 | url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/whatisai.html }} * {{cite book |ref=harv | last=Minsky | first=Marvin | author-link=Marvin Minsky | year = 1967 | title = Computation: Finite and Infinite Machines |url=https://archive.org/details/computationfinit0000marv | publisher = Prentice-Hall | location=Englewood Cliffs, N.J. | isbn=0-13-165449-7 }} * {{cite book |ref=harv | last=Minsky | first=Marvin | author-link=Marvin Minsky | year = 2006 | title = [[The Emotion Machine]] | publisher = Simon & Schusterl | publication-place=New York, NY | isbn=0-7432-7663-9 }} * {{cite book |ref=harv | last=Moravec | first=Hans | author-link=Hans Moravec | year = 1988 | title = Mind Children |url=https://archive.org/details/mindchildren00hans | publisher = Harvard University Press | isbn=0-674-57616-0 }} * {{cite web | ref=harv | last=Norvig | first=Peter | authorlink=Peter Norvig | date=25 June 2012<!--page metadata, last modified--> | title=On Chomsky and the Two Cultures of Statistical Learning | publisher=Peter Norvig | url=http://norvig.com/chomsky.html | archiveurl=https://web.archive.org/web/20141019223259/http://norvig.com/chomsky.html | archivedate=2014-10-19 | deadurl=no | accessdate=2015-05-09 }} * {{cite book |ref={{harvid|NRC|1999}} | author=NRC (United States National Research Council) | authorlink=United States National Research Council | year=1999 | chapter=Developments in Artificial Intelligence | title=Funding a Revolution: Government Support for Computing Research | publisher=National Academy Press }} * {{cite book |ref=harv | last=Needham | first=Joseph | authorlink = Joseph Needham | year=1986 | title=[[Science and Civilization in China]]: Volume 2 | publisher=Caves Books Ltd. }} * {{cite journal |ref = harv |last = Newell |first = Allen |author-link = Allen Newell |last2 = Simon |first2 = H. A. |authorlink2 = Herbert A. Simon |year = 1976 |title = Computer Science as Empirical Inquiry: Symbols and Search |journal = Communications of the ACM |volume = 19 |issue = 3 |url = http://www.rci.rutgers.edu/~cfs/472_html/AI_SEARCH/PSS/PSSH4.html |access-date = 2015-05-09 |archivedate = 2008-10-07 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20081007162810/http://www.rci.rutgers.edu/~cfs/472_html/AI_SEARCH/PSS/PSSH4.html |deadurl = yes |archive-date = 2008-10-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081007162810/http://www.rci.rutgers.edu/~cfs/472_html/AI_SEARCH/PSS/PSSH4.html |url-status = dead }}{{dead link|date=March 2015}}. * {{Cite journal |ref = harv |last = Nilsson |first = Nils |author-link = Nils Nilsson (researcher) |year = 1983 |title = Artificial Intelligence Prepares for 2001 |journal = AI Magazine |volume = 1 |number = 1 |url = http://ai.stanford.edu/~nilsson/OnlinePubs-Nils/General%20Essays/AIMag04-04-002.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20091106155153/http://ai.stanford.edu/~nilsson/OnlinePubs-Nils/General%20Essays/AIMag04-04-002.pdf |archive-date = 2009-11-06 |access-date = 2015-05-09 |url-status = dead }} Presidential Address to the [[Association for the Advancement of Artificial Intelligence]]. * {{cite book |ref=harv | last1=O'Brien |first1=James |last2=Marakas |first2=George |year=2011 | title=Management Information Systems |url=https://archive.org/details/managementinform0000unse_l0i8 |publisher=McGraw-Hill/Irwin |edition=10th | isbn=978-0-07-337681-3 }} * {{cite journal | ref=harv | last=O'Connor | first=Kathleen Malone | year=1994 | title=The alchemical creation of life (takwin) and other concepts of Genesis in medieval Islam | publisher=University of Pennsylvania | url=http://repository.upenn.edu/dissertations/AAI9503804 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191205222650/https://repository.upenn.edu/dissertations/AAI9503804/ | archive-date=2019-12-05 | access-date=2015-05-09 | url-status=dead }} * {{cite journal |ref=harv |last=Oudeyer |first=P-Y. |year=2010 |title=On the impact of robotics in behavioral and cognitive sciences: from insect navigation to human cognitive development |journal=IEEE Transactions on Autonomous Mental Development |volume=2 |issue=1 |pages=2–16 |url=http://www.pyoudeyer.com/IEEETAMDOudeyer10.pdf |doi=10.1109/tamd.2009.2039057 |access-date=2015-05-09 |archivedate=2018-10-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181003202543/http://www.pyoudeyer.com/IEEETAMDOudeyer10.pdf |deadurl=yes }} * {{cite book |ref=harv | last=Penrose |first=Roger |author-link=Roger Penrose |year=1989 | title=The Emperor's New Mind: Concerning Computer, Minds and The Laws of Physics |url=https://archive.org/details/emperorsnewmindc0000penr_w3r3 | publisher=[[Oxford University Press]] | isbn=0-19-851973-7 }} * {{cite techreport |ref=harv | last=Picard |first=Rosalind |authorlink=Rosalind Picard |year=1995 | title=Affective Computing |institution=MIT |number=321 | url=http://affect.media.mit.edu/pdfs/95.picard.pdf | laysource=Abstract |layurl=http://vismod.media.mit.edu/pub/tech-reports/TR-321-ABSTRACT.html }} * {{cite book |ref=harv | last1=Poli |first1=R. |last2=Langdon |first2=W. B. |last3=McPhee |first3=N. F. |year=2008 | title=A Field Guide to Genetic Programming |publisher=Lulu.com |isbn=978-1-4092-0073-4 | url=http://www.gp-field-guide.org.uk/ |via=gp-field-guide.org.uk }} * {{cite journal |ref=harv | last=Rajani |first=Sandeep |year=2011 | title=Artificial Intelligence – Man or Machine | journal=International Journal of Information Technology and Knowledge Management | volume=4 |issue=1 |pages=173–176 | url=http://www.csjournals.com/IJITKM/PDF%204-1/35.Sandeep%20Rajani.pdf }} * {{Cite journal |ref=harv | last = Searle | first = John | author-link=John Searle | year = 1980 | title = Minds, Brains and Programs | journal = Behavioral and Brain Sciences | volume = 3 | issue = 3 | pages= 417–457 | url = http://www.bbsonline.org/documents/a/00/00/04/84/bbs00000484-00/bbs.searle2.html |doi=10.1017/S0140525X00005756 }} * {{cite book |ref=harv | last=Searle | first=John | author-link=John Searle | year = 1999 | title = Mind, language and society |url=https://archive.org/details/mindlanguagesoci00sear | publisher = Basic Books | location = New York, NY | isbn = 0-465-04521-9 | oclc = 231867665 43689264 }} * {{cite book |ref=harv | last=Shapiro | first= Stuart C. | editor-first=Stuart C. | editor-last=Shapiro | year=1992 | contribution=Artificial Intelligence | title=Encyclopedia of Artificial Intelligence | edition=2nd | pages=54–57 | url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf | publisher= John Wiley | location=New York | isbn=0-471-50306-1 }} * {{cite book |ref=harv | last=Simon | first = H. A. | author-link=Herbert A. Simon | year = 1965 | title=The Shape of Automation for Men and Management |url=https://archive.org/details/shapeofautomatio00simo | publisher = Harper & Row | publication-place = New York }} * {{cite web | ref=harv | last=Skillings | first=Jonathan | url=http://news.cnet.com/Getting-machines-to-think-like-us/2008-11394_3-6090207.html | title=Getting Machines to Think Like Us | work=cnet | date=3 July 2006 | accessdate=3 February 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080830093710/http://news.cnet.com/Getting-machines-to-think-like-us/2008-11394_3-6090207.html | archive-date=2008-08-30 | url-status=dead }} * {{cite conference |ref=harv | last=Solomonoff |first=Ray |authorlink=Ray Solomonoff |year=1956 | title=An Inductive Inference Machine | conference=Dartmouth Summer Research Conference on Artificial Intelligence | url=http://world.std.com/~rjs/indinf56.pdf |via=std.com, pdf scanned copy of the original }} Later published as<br/>{{cite book | last=Solomonoff |first=Ray |year=1957 |pages=56–62 | chapter=An Inductive Inference Machine | title=IRE Convention Record |volume=Section on Information Theory, part 2 }} * {{cite conference |ref=harv | last=Tao |first=Jianhua |first2=Tieniu |last2=Tan |year=2005 | conference=Affective Computing: A Review | booktitle=Affective Computing and Intelligent Interaction |volume=[[LNCS]] 3784 |pages=981–995 |publisher=Springer |doi=10.1007/11573548 }} * {{cite journal |ref=harv | last=Tecuci |first=Gheorghe |date=March–April 2012 | title=Artificial Intelligence | journal=Wiley Interdisciplinary Reviews: Computational Statistics | volume=4 |issue=2 |pages=168–180 |publisher=Wiley |doi=10.1002/wics.200 }} * {{cite book |ref=harv | last=Thro |first=Ellen |year=1993 | title=Robotics: The Marriage of Computers and Machines |url=https://archive.org/details/isbn_9780816026289 | location=New York |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-2628-9 }} * {{Turing 1950}}. * {{cite web |ref = harv |last = van der Walt |first = Christiaan |last2 = Bernard |first2 = Etienne |year = 2006<!--year is presumed based on acknowledgements at the end of the article--> |title = Data characteristics that determine classifier performance |url = http://www.patternrecognition.co.za/publications/cvdwalt_data_characteristics_classifiers.pdf |format = PDF |accessdate = 5 August 2009 |archivedate = 2009-03-25 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090325194051/http://www.patternrecognition.co.za/publications/cvdwalt_data_characteristics_classifiers.pdf }} * {{cite web | ref=harv | last=Vinge | first=Vernor | authorlink=Vernor Vinge | year=1993 | title=The Coming Technological Singularity: How to Survive in the Post-Human Era | url=http://www-rohan.sdsu.edu/faculty/vinge/misc/singularity.html }} * {{cite book |ref=harv | last1=Wason | first1=P. C. | author-link=Peter Cathcart Wason | last2=Shapiro | first2=D. | editor=Foss, B. M. | year=1966 | title=New horizons in psychology |url=https://archive.org/details/newhorizonsinpsy0000foss | location=Harmondsworth | publisher=Penguin | chapter=Reasoning }} * {{cite book |ref=harv | last=Weizenbaum | first = Joseph | authorlink=Joseph Weizenbaum | year = 1976 | title = [[Computer Power and Human Reason]] | publisher = W.H. Freeman & Company | location = San Francisco | isbn = 0-7167-0464-1 }} * {{cite journal |ref=harv | last1=Weng |first1=J. |last2=McClelland |first= |last3=Pentland |first3=A. |last4=Sporns |first4=O. | last5=Stockman |first5=I. |last6=Sur |first6=M. |last7=Thelen |first7=E. |year=2001 | url=http://www.cse.msu.edu/dl/SciencePaper.pdf |via=msu.edu | title=Autonomous mental development by robots and animals |work=Science |volume=291 |pages=599–600 }} {{refend}} {{vangovango}} [[sokajy:Kajimirindra]] 591896v40rfi4nk1ohd8h7sc1m42vr1 0 214240 1153304 720613 2026-11-06T06:01:34Z PaulLim11 41577 Image 1153304 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=Laïla Marrakchi at TAFFF 2026-4.jpg |anarana=Laïla Marrakchi |teraka=10 Desambra 1975 |maty= |firenena=Marôka |mpiaraka= |asa= * [[talen-koronantsary]] * [[mpanoratra senariô]] |taona niasàna= }} '''Laïla Marrakchi''' dia talen-koronantsary, mpanoratra senariô mizaka ny zom-pirenen'i [[Marôka]] teraka ny 10 Desambra 1975 == Jereo koa == * [[Biôgrafia]] ===Rohy ivelany=== * Ao amin'i Freebase: [https://www.freebase.com/m/0d4ql9] [[sokajy:Biôgrafia]] {{vangovango}} [[sokajy:talen-koronantsary]] [[sokajy:mpanoratra senariô]] 1z20zmkuq4vq9lejep59k5ee3i4xymm 0 244445 1153302 1150043 2026-11-06T03:38:17Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153302 wikitext text/x-wiki [[Sary:Rio Tinto Logo02.png|vignette|433x433px|Soratra famantarana ny [[Rio Tinto]]]] Ny '''QIT''' '''Madagascar''' '''Minerals''', izay hafohezina amin' ny hoe '''QMM''', dia orinasa [[Kanada|kanadiana]] mpitrandraka [[fasimainty]] ao [[Tolagnaro|Tôlagnaro]], ao amin' ny [[Faritra Anosy|Faritra Anôsy]], any amin' ny tapany atsimo-atsinanan' i [[Madagasikara]]<ref name=":14"><small>"[https://omnis.mg/mines/le-projet-ilmenite-de-fort-dauphin/ Le Projet Ilménite de Fort-Dauphin]", ''omnis.mg''</small></ref>. Io fasimainty trandrahiny io dia ahitana [[ilmenita]], izay akora be [[Diôksidana titanina|diôksida-na titanina]] ampiasaina indrindra ho fandoko fotsy ao amin' ny vokatra toy ny loko sy ny [[taratasy]]<ref><small>"[https://taolagnaro.fr.gd/QMM.htm QMM]", ''taolagnaro.fr.gd''</small></ref><ref><small>"[https://www.tradecsi.com/products/ilmenite Ilmenite]", ''www.tradecsi.com''</small></ref>. Ankoatra famokarana ilmenita, ity orinasa ity dia mamokatra [[zirsily]] (fifangaroan' ny [[zirkôna]] sy [[silimanita]])<ref><small>"[https://pubs.usgs.gov/myb/vol3/2017-18/myb3-2017-18-madagascar.pdf 2017–2018 Minerals Yearbook - Madagascar]", ''pubs.usgs.gov''</small></ref><ref><small>"[https://miningdataonline.com/property/1221/Fort-Dauphin-QMM-Operation.aspx Fort Dauphin (QMM) Operation]", ''miningdataonline.com''</small></ref>, izay ampiasaina amin' ny fanamboarana taila [[seramika]] sy fitaovana [[elektrônika]], ary koa ny [[mônazita]], [[mineraly tsy fahita firy]] ampiasaina amin' ny teknôlôjian' ny [[angovo azo havaozina]], anisan' izany ny [[andriamby]] maharitra ho an' ny torbinin' angovon-drivotra sy ny fiara elektrika<ref name=":4"><small>"[https://www.riotinto.com/en/operations/madagascar/qit-madagascar-minerals?utm_source=chatgpt.com QIT Madagascar Minerals]", ''www.riotinto.com''</small></ref>. Fanafohezana ny hoe "''Quebec Iron and Titanium''" ny hoe ''QIT''. Efa ho 20 taona taty aorian' ny nanaovana fanadihadiana sy fifampiraharahana ary fanaovana asa fanomanana ny QMM vao nanomboka namokatra<ref name=":15"><small>"[https://eiti.org/sites/default/files/attachments/madagascar_rapport_de_reconciliation_exercice_2015.pdf Madagascar - Rapport de réconciliation, exercice 2015]", ''eiti.org''</small></ref>. Efa niasa nanomboka tamin' ny taona 2009 ny QMM<ref name=":15" />, izay fiaraha-miasan' ny ny vondrona mpitrandraka harena an-kibon’ ny tany iraisam-pirenena Rio Tinto sy ny fanjakana malagasy. An' ny [[Rio Tinto]] ny 80 % amin' ny vola ampiasainy ary 20 % an' ny fanjakana malagasy<ref name=":14" /><ref name=":4" />. Mifototra any [[Québec]] ([[Kanada]]) ny Rio Tinto<ref><small>"[https://www.ide.go.jp/English/Data/Africa_file/Company/madagascar01.html Rio Tinto]", ''www.ide.go.jp''</small></ref>. Mba hanohanana ny asany sy hampihenana ny famoahana [[karbônina]], dia niara-niasa tamin' ny [[CrossBoundary Energy]] (CBE) ny QMM tamin' ny fananganana tobim-pamokarana angovon' aratra avy amin' ny masoandro mahatratra 8 [[MWp]]. Ity tetikasa ity dia mikendry ny hamelona ilay fitrandrahana [[harena an-kibon' ny tany]]<ref><small>"[https://africa-energy-portal.org/news/madagascar-cbe-connect-8-mwp-solar-power-plant-tolagnaro-mine?utm_source=chatgpt.com Madagascar: CBE to connect an 8 MWp solar power plant to the Tôlagnaro mine]", ''africa-energy-portal.org''</small></ref>. == Tantara == === Taomplo 1980-2000 === ==== Fahitana ilmnita voalohany ==== Tamin' ny taona 1986 no nahitana voalohany ilay toeram-pitrandrahana tany amin' ny faritra marefo sy manan-danja ara-tontolo iainana. Nahita [[Ilmenita|ilmenite]] 70 tapitrisa taonina teo ho eo ny [[Rio Tinto]] tao amin' ilay nantsoin' ny gazetiboky ''[[Scientific American]]'' hoe "iray amin' ny tontolo iainana tandindomin-doza indrindra eto an-tany" tamin' ny taona 1986. ==== Fampanantenana momba ny tontolo iainana ==== Tamin' ny fihaonambe iraisam-pirenena momba ny fitahirizana ny zavaboary maneran-tany nokarakarain' ny [[Fikambanana Iraisam-Pirenena ho an' ny Fitahirizana ny Zavaboary|International Union for Conservation of Nature]] tany [[Bangkok]] tamin' ny 2004 dia nampanantena ny [[Rio Tinto]] fa hanatsara ny ezaka ataony amin' ny fiarovana ny [[tontolo iainana]], ary hanomboka ilay paikady antsoina hoe ''net positive impact'' (na ''NPI'', "fiatraikany tsara madiodio")<ref><small>Ny ''net positive impact'' na ''NPI'' dia toe-javatra izay ahitana fahatsaran' ny vokatry ny asan' ny olombelona ho an' ny karazana zavamananaina rehetra, izany hoe manamafy ny fahasambaran' ny zavaboary. Tratra izany rehefa mihoatra ny voka-dratsy eo amin' ny zavaboary ny voka-tsoa azon' ny zavaboary.</small></ref>, ka ny toeram-pitrandrahana ao Mandena no laharam-pahamehana voalohany ho an' ilay orinasa. Tamin' ny taona 2016 vao tanteraka ny fampanantenany. Niteraka asa sy lalana ary nampitombo ny [[fandripahana ala]] ny fandrosoan' ilay toeram-pitrandrahana<ref name=":3"><small>Gerety, Rowan Moore. "[https://www.scientificamerican.com/article/the-ecologists-and-the-mine/ The Ecologists and the Mine]". ''Scientific American''. [https://web.archive.org/web/20210611163302/https://www.scientificamerican.com/article/the-ecologists-and-the-mine/ Arsiva].</small></ref>. === Taomplo 2010 === ==== Fanoheran' ny vahoka ==== Tamin' ny taona 2011, nanao sonia fifanarahana fividianana [[herinaratra]] niaraka tamin' ny mpamokatra herinaratra tsy miankina i Rio Tinto. Ny fotodrafitrasa dia hanambatra ny 8&nbsp;MW amin' ny herin' ny [[masoandro]], 12&nbsp;MW amin' ny rivotra eny amoron-dranomasina ary ny rafitra fitahirizana angovo amin' ny bateria mba hanomezana herinaratra azo havaozina ny toeram-pitrandrahana ilmenita ao [[Tolagnaro|Fort Dauphin]]. Tamin' ny Janoary 2013, ny hetsi-panoheran' ny fokonolona momba ny fitrandrahana dia niharan' ny famoretana nataon' ny mpitandro filaminana izay nampiasa baomba mandatsa-dranomaso hanaparitahana ny vahoaka. Nanambara ny Rio Tinto fa efa nanome fanonerana tany aloha avy amin' ny tompon' ny tany anaovana fitrandrahana, ary nilaza fa mangataka onitra fanampiny ny fokonolona. Nitaraina ny mpikatroka amin' ny fihetsiketsehana fa 90 % amin' ny mpiasan' ilay fitrandrahana dia tsy avy ao an-toerana, izany fanambaràna izany dia notsipahin' ny Rio Tinto<ref name=":6"><small>"[https://news.mongabay.com/2019/11/madagascar-regulator-under-scrutiny-in-breach-at-rio-tinto-controlled-mine/ Madagascar regulator under scrutiny in breach at Rio Tinto-controlled mine]". ''[[Mongabay]]''. 2019-11-20. [https://web.archive.org/web/20230421181936/https://news.mongabay.com/2019/11/madagascar-regulator-under-scrutiny-in-breach-at-rio-tinto-controlled-mine/ Arsiva] tamin' ny 21/04/2023.</small></ref>. Nametra-pialana tamin' io taona io ihany koa ny Independent Advisory Panel ("kômity filankevitra mahaleotena") momba ilay toeram-pitrandrahana<ref name=":5" />. ==== Fandinganan' ny QMM ny faritra mpanefitra ==== Teo anelanelan' ny volana Desambra 2014 sy Janoary 2015 dia nandingana ny faritra mpanefitra eo anelanelany sy ny farihy [[Besaroy (farihy)|Besaroy]] ny asa fitrandrahana. Tonga hatrany amin' ny farihy Besaroy eo akaiky eo ny loto avy amin' ilay toeram-pitrandrahana tamin' ireo taona ireo, talohan' ny nampiaiky ny tompon' ilay toeram-pitrandrahana fa tsy nisy fefiloha fisakanana ny faikam-pitrandrahana ny ao amin' ilay toerana. Nilaza ny [[Office National pour l'Environnement|Office]] [[Office National pour l'Environnement|National pour l'Environnement]] na ONE ("Birao Nasiônaly misahana ny Tontolo Iainana") eto [[Madagasikara]] fa "azo tsinontsinoavina" ny vokatr' izany. Nitaraina ny fikambanana maro any an-toerana noho ny tsy fahafahan' izy ireo mijery ny tombana izay nitarika ny fehin-kevitry ny ONE. Nametra-panontaniana ny amin' ny fahafahan' ilay birao hifehy ny Rio Tinto ny tranokalam-baovao ''[[Mongabay]]''<ref name=":6" />. ==== Fisoroka ny zavatra ratsy kokoa ny QMM ==== Tamin' ny taona 2016, taorian' ny nanehoan' ny mpikambana ao amin' ny Biodiversity Committee (komitin' ny fahasamihafan' ny karazan-javamananaina") ao amin' ilay orinasa fa misy ny elanelana nampanantenaina sy hatao, dia tsy nitana intsony izany fampanantenana izany ny Rio Tinto, ka nanova paikady ho amin' ilay nofaritan' ny ''Scientific American'' hoe "misoroka ny zavatra ratsy kokoa" ary nanombana fa ity orinasa ity dia "vonona hamono an' io [[teboka mafanan' ny fahasamihafan' ny karazan-javamananaina]] io"<ref name=":3" />. Nametra-pialana ilay kômity tamin' ny Ôktôbra 2016<ref><small>Orengo, Yvonne (3 April 2017). "[https://theecologist.org/2017/apr/03/tall-tales-and-tailings-truth-about-rio-tintos-rare-earth-mine-madagascar Tall tales and tailings - the truth about Rio Tinto's rare earth mine in Madagascar]". ''The Ecologist''. [https://web.archive.org/web/20230404100109/http://www.theecologist.org/2017/apr/03/tall-tales-and-tailings-truth-about-rio-tintos-rare-earth-mine-madagascar Arsiva] tamin' ny 04/04/2023.</small></ref>, rehefa namoaka taratasy misokatra manakiana ny Rio Tinto, izay milaza fa "tsy hita mihitsy ny resaka momba ny tontolo iainana ao anatin' ny laharam-pahamehana dimy voalazan' ny [[Rio Tinto]]", sady maneho ny "tsy fahampian' ny fahatokisana fa hisy ny famatsiam-bola sy ny fahafaha-manao maharitra ho an' ny fandaharan' asa momba ny fahasaminhafan' ny karazan-javamananaina ao amin' ny QMM<ref name=":5"><small>Hatcher, Jessica (2013-02-08). "[https://world.time.com/2013/02/08/the-white-stuff-mining-giant-rio-tinto-unearths-unrest-in-madagascar/ The White Stuff: Mining Giant Rio Tinto Unearths Unrest in Madagascar]". ''Time''. ISSN 0040-781X. [https://web.archive.org/web/20230208044426/https://world.time.com/2013/02/08/the-white-stuff-mining-giant-rio-tinto-unearths-unrest-in-madagascar/ Arsiva].</small></ref>. ==== Fahitana oraniôma ao anany renirano ==== Tamin' ny taona 2019, ny famakafakana nataon' ny [[Andrew John Lees|Andrew Lees Trust]] dia nahitana fa 0,049 mg/L ny fatran' ny [[oraniôma]] ao amin' ny renirano eny ambanin' ilay toeram-pitrandrahana, ka 63 % ambony noho ny torolalan' ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|Fikambanana]] [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|Maneran-Tany momba ny Fahasalamana]] (na OMS) ho an' ny rano fisotro izany, fa 0,0256 mg/L kosa ny tahan' ny [[Firamainty|firaka mainty]], izay 256 % ambony noho izay atolotry ny OMS ho an' ny rano fisotro<ref name=":7" />. Tamin' io taona io ihany, dia niaiky ny Rio Tinto fa tsy nisy [[fefiloha fanangonana faikam-pitrandrahana]] teo amin' io toerana io<ref><small>"[https://theecologist.org/2019/mar/08/rio-tinto-retreats-sensitive-zone-madagascar Rio Tinto retreats from sensitive zone in Madagascar]". ''[[The Ecologist]]''. [https://web.archive.org/web/20230404085115/http://www.theecologist.org/2019/mar/08/rio-tinto-retreats-sensitive-zone-madagascar Arsiva] tamin' ny 04/04/2023..</small></ref>. === Taompolo 2020 === ==== Fividianan' ny Rio Tinto herinaratra ==== Tamin' ny taona 2021 dia nanao sonia fifanarahana hividianana herinaratra amin' ny mpamokatra herinaratra tsy miankina ny Rio Tinto. Ny fitaovana dia hanambatra ny tanjaka 8 MW avy amin' ny [[Angovon' ny masoandro|masoandro]], amin' ny 12 MW avy amin' ny [[Angovon-drivotra|rivotra]] an-dranomasina miampy rafitra fitahirizana angovo amin' ny bateria mba hanomezana herinaratra azo havaozina ho an' ilay toeram-pitrandrahana<ref><small>"[https://www.pv-tech.org/solar-wind-energy-storage-hybrid-to-power-rio-tinto-mine/ Hybrid to power Rio Tinto mine]". ''www.pv-tech.org'', [https://web.archive.org/web/20211123071645/https://www.pv-tech.org/solar-wind-energy-storage-hybrid-to-power-rio-tinto-mine/ Arsiva] tamin' ny 23/11/2021.</small></ref>. ==== Fisian' ny oraniôma sy firamainty anaty rano ==== Tamin' ny taona 2021, ny fanadihadiana nataon' ny mpikatroka dia nahita fa ny toerana sasany any ambanin' ny toeram-pitrandrahana dia manana [[oraniôma]] mihoatra ny 52 heny noho ny fenitry ny rano fisotro natolotry ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|Fikambanana]] [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana|Maneran-Tany momba ny Fahasalamana]] (OMS), ary 42 heny ny fandotoana amin' ny [[Firamainty|firaka maity]]<ref><small>"[https://news.mongabay.com/2021/09/rio-tinto-owned-mine-is-polluting-malagasy-water-with-uranium-and-lead-ngos-say/ Rio Tinto-owned mine is polluting Malagasy water with uranium and lead, NGOs say]". ''[[Mongabay]]''. 01/09/2021. [https://web.archive.org/web/20230421181936/https://news.mongabay.com/2021/09/rio-tinto-owned-mine-is-polluting-malagasy-water-with-uranium-and-lead-ngos-say/ Arsiva] tamin' ny 21/04/2023.</small></ref>. ==== Fanoherana noho ny rano maloto sy fahafatesana trondro ==== Tamin' ny taona 2022 dia nijanona dimy andro ny toeram-pitrandrahana noho ny fihetsiketsehana nataon' ny mponina. Nampifandraisin' ny mpanao fihetsiketsehana amin' ny famoahana rano maloto avy ao amin' ilay toeram-pitrandrahana ny fahafatesan' ny [[trondro]], nefa nolavin' ny Rio Tinto izany. [[Fefiloha fanangonana faikam-pitrandrahana]] roa ao amin' ny toeram-pitrandrahana no namoaka rano 1&nbsp;000&nbsp;000 m³ ho any amin' ny renirano any an-toerana<ref><small>Orengo, Yvonne (2 December 2022). "[https://theecologist.org/2022/dec/02/villagers-demand-rio-tinto-compensation Villagers demand Rio Tinto compensation]". [[The Ecologist|''The Ecologist'']]. [https://web.archive.org/web/20230322200708/http://www.theecologist.org/2022/dec/02/villagers-demand-rio-tinto-compensation Arsiva] tamin' ny 22/03/2023.</small></ref>. Tsy nijanona izany fanogerana izany na tamin' ny taona 2023 aza<ref name=":12"><small>"[https://www.wrm.org.uy/bulletin-articles/madagascar-community-of-sainte-luce-says-no-to-destruction-from-mining Madagascar: Community of Sainte Luce says NO to destruction from mining] {{Wayback|url=https://www.wrm.org.uy/bulletin-articles/madagascar-community-of-sainte-luce-says-no-to-destruction-from-mining |date=20250326121649 }}", ''www.wrm.org.uy''</small></ref>. ==== Ahiahy momba ny toeram-panjonoana ==== Nisy tatitra nanasongadina ny fiantraikany ratsy eo amin' ny vondrom-piarahamonina ao an-toerana, anisan' izany ny fandotoana ny lalan-drano amin' ny [[oraniôma]] sy [[Firamainty|firaka]] amin' ny fatra ambony, izay nitarika ho amin' ny hetsika any amin' ny fitsarana izay nataon' ny mponina ao amin' ny tanàna voakasika. Fanampin' izany, nipoitra ny ahiahy momba ny mety ho fahapotehan' ny toeram-panjonoana sy ny tany fambolena, izay tena ilaina amin' ny fiveloman' ny mponina<ref name=":12" /><ref><small>"[https://earthworks.org/blog/timeline-of-events-at-the-qmm-mine-in-madagascar/?utm_source=chatgpt.com Timeline of Events at the QMM Mine in Madagascar]", ''earthworks.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/04/rio-tintos-madagascar-mine-may-face-lawsuit-over-pollution-claims?utm_source=chatgpt.com Rio Tinto’s Madagascar mine may face lawsuit over pollution claims"], ''www.theguardian.com''</small></ref>. == Ny QMM sy ny famokarana ataony == === Toerana voakasika === Ny toeram-pitrandrahana ao Mandena dia ahitana akora [[diôksidana titanina]], ary fitrandrahana [[ilmenita]], 5 km avaratra-atsinanan' i [[Tolagnaro]]<ref name=":7"><small>Reid, Helen (2019-12-20). "[https://www.reuters.com/article/rio-tinto-madagascar-idINKBN1YO16A/ Water around Rio Tinto's Madagascar mine is high in lead, uranium - study]". ''Reuters''. [https://web.archive.org/web/20230424042844/https://www.reuters.com/article/rio-tinto-madagascar-idINKBN1YO16A Arsiva].</small></ref><ref name=":2"><small>Frank Harris, (2019) "[https://nucleus.iaea.org/sites/orpnet/home/Shared%20Documents/T2-Harris-Transport-Export-REE-Australia.pdf Transport and Export of Rare Earth Concentrates] {{Wayback|url=https://nucleus.iaea.org/sites/orpnet/home/Shared%20Documents/T2-Harris-Transport-Export-REE-Australia.pdf |date=20220120064220 }}", ''Rio Tinto'', [[:en:Wayback_Machine|Arsiva]]</small></ref>. Any amin' ny ala amoron-tsiraka no misy azy<ref><small>Orengo, Yvonne (3 April 2017). "[https://theecologist.org/2017/apr/03/tall-tales-and-tailings-truth-about-rio-tintos-rare-earth-mine-madagascar Tall tales and tailings - the truth about Rio Tinto's rare earth mine in Madagascar]". ''The Ecologist''. [https://web.archive.org/web/20230404100109/http://www.theecologist.org/2017/apr/03/tall-tales-and-tailings-truth-about-rio-tintos-rare-earth-mine-madagascar Arsiva].</small></ref>, akaikin' ny [[Valan-javaboarim-pirenena Andohahela|Valan-javaboarin' Andohahela]]<ref name=":2" /> sy ny [[Faritra fitahirizan-javaboarin' i Mandena]]<ref><small>Vyawahare, Malavika (2019-06-21). "[https://news.mongabay.com/2019/06/the-mine-that-promised-to-protect-the-environment-a-cautionary-tale/ The mine that promised to protect the environment: A cautionary tale]". ''Mongabay''.</small></ref>. Miantraika indrindra amin' ireto kaominina ireto ny hetsiky ny QIT Madagascar Minerals: [[Ampasy Nahampoa|Ampasy Nahampoana]] sy [[Mandromondromotra]] ary [[Tolagnaro]] (Andrakaraka)<ref name=":9"><small>"[https://pwyp.mg/fr/wp-content/uploads/2023/04/FR-Version_Study-Brief_PWYP-MG-2022-3.pdf L'impact négligé d'une exploitation à grande échell: le cas de la mine Rio Tinto/QMM à Madagascar] {{Wayback|url=https://pwyp.mg/fr/wp-content/uploads/2023/04/FR-Version_Study-Brief_PWYP-MG-2022-3.pdf |date=20250412194734 }}", ''<nowiki>https://pwyp.mg</nowiki>''</small></ref>. Ankoatra izay, manodidina ny 15 000 eo ho eo ny mponina mipetraka akaikin' ny toeram-pitrandrahana amin' ireo kaominina sy tanàna manodidina azy, izay ahitana an' Ampasy Nahampoana, Andrakaraka ary Mandromondromotra<ref name=":9" />. Anisan' ny voakasiky ny vokatry ny fitrandrahana koa ny Kaominin' i [[Mahatalaky]] izay ahitana ny tanàna kalin' i Sainte Luce<ref><small>"[https://www.wrm.org.uy/fr/articles-du-bulletin/madagascar-la-communaute-de-sainte-luce-dit-non-aux-destructions-causees-par-lexploitation-miniere Madagascar : la communauté de Sainte Luce dit NON aux destructions causées par l'exploitation minière]", ''www.wrm.org.uy''</small></ref>, === Ny akora trandrahina === [[Sary:Ilmenite-155036.jpg|vignette|198x198px|Sarina [[ilmenita]]]]Ny [[fasimainty]] dia ahitana [[ilmenita]] karazana mineraly vokatry ny fitambaran' ny ôksida mineralin' ny [[vy]] sy [[Titanina|titàna]] manana raikipohy simika FeTiO₃ izay ahitana [[maneziôma]] sy [[manganezy]] ary [[vanadiôma]] kely dia kely. Tsy tantera-pahazavana sady miloko mainty, izay mety hiova mankany amin' ny volontany mena somary manjelatra toy ny metaly izy ary mety hiendrika [[kristaly]]. Mety mahatratra 25 sm³ ny halehibeny. Tamin' ny voalohany, ny habetsahan' ny vokatra ilmenita novinavinaina ho azo dia 750&nbsp;000 taonina isan-taona, amin' ny fivoaran' ny fitrandrahana aty aoriana dia hitombo any amin' ny 2&nbsp;000&nbsp;000 taonina isan-taona izany. An' ny [[QIT-Fer et Titane]], orinasa kanadiana izay rantsan' ny orinasa goavana atao hoe [[Rio Tinto]] ny 80&nbsp;% amin' ny vokatra; ny 20&nbsp;% sisa no an' ny fanjakana malagasy.<ref><small>"[https://www.riotintomadagscar.com/index.htlm Rio Tinto QMM Madagascar Titanium Dioxide Mining Project". ''QMM web site''. Rio Tinto Group]. Notsidihina tamin'ny 11 Marsa 2009.</small></ref> Mba hahazoany mampiasa sambo lehibe hanondranana ny ilmenita any ivelany dia namatsy vola ny fanjakana malagasy ny Rio Tinto tamin' ny fanamboarana ny [[Seranan-tsambon' Ehoala|seranan-tsambon' i Ehoala]] ao Tôlagnaro. Ny orinasa dia mitrandraka tahiry [[ilmenita]], izay [[mineraly]] be diôksida-na titanina ampiasaina indrindra amin' ny fanamboarana fandoko ho an' ny loko sy ny kôsmetika ary vokatra hafa. Any Mandena sy ao Sainte-Luce ary ao Petriky no misy ny toeram-pitrandrahana tena lehibe, izaty mirefy 6.000 hektara eo ho eo. Hatramin' ny nanombohan' ilay tetikasa dia efa ho iray lavitrisa dôlara no nampiasain' ny QMM, ka anisan' ny mpamatsy vola be indrindra eto Madagasikara ny QMM<ref><small>"[https://fr.mongabay.com/2023/06/la-mort-de-poissons-pres-dune-mine-de-rio-tinto-a-madagascar-a-fait-ressurgir-les-doleances-de-la-population/?utm_source=chatgpt.com La mort de poissons près d’une mine de Rio Tinto à Madagascar a fait ressurgir les doléances de la population]", ''fr.mongabay.com''</small></ref>. Ny ilmenita azo dia alefa ao amin' ny seranan-tsambon' i Ehoala, mankany amin' ny toeram-panodinana, anisan' izany ny any [[Kanada]].<ref><small>"[https://emmanuelblivet.com/fr/portfolio-6921-triste-mine-a-madagascar?utm_source=chatgpt.com Triste mine à Madagascar]", ''emmanuelblivet.com''</small></ref>. == Ny tombontsoa azo == === Tombontsoan' ny faritra === ==== Ny seranan-tsambo ==== [[Sary:MG-ehoala-hafen.jpg|vignette|Ny [[seranan-tsambon' Ehoala]]]] Ny [[seranan-tsambon' Ehoala]], any Tolagnaro, dia natao voalohany mba hanamorana ny fanondranana ny [[ilmenita]] alain' ny QMM, nefa koa ampiasaina amin' ny fanafarana (vokatra fototra, kojakojam-panorenana, solika, fiara) sy ny fanondranana ([[taretra]], [[makamba]], [[Menaka zavamaniry|menaka]] [[Menaka zavamaniry|zavamaniry]], [[voamadinika]]), ka manohana ny mpamokatra ao an-toerana<ref name=":8"><small>"[https://midi-madagasikara.mg/rio-tinto-qmm-promotion-du-port-dehoala-et-dehoala-park/?utm_source=chatgpt.com Rio Tinto QMM : Promotion du port d’Ehoala et d’Ehoala Park] {{Wayback|url=https://midi-madagasikara.mg/rio-tinto-qmm-promotion-du-port-dehoala-et-dehoala-park/?utm_source=chatgpt.com |date=20251212062659 }}", ''MidiMadagasikara'', 28/01/2022</small></ref><ref><small>"[https://www.riotinto.com/en/operations/madagascar/qit-madagascar-minerals QIT Madagascar Minerals]", ''www.riotinto.com''</small></ref>. Noho ny fitaovana môderina sy ny fanarahana ny fenitra iraisam-pirenena momba ny fiarovana ny seranan-tsambo (anglisy: ''International Ship and Port Facility Security'' - ISPS) dia lasa fiantsonan' ny sambo mpitatitra mpandeha ilay seranan-tsambo ka mampiroborobo ny [[Fizahàn-tany|fizahantany]]. Mifanila amin' ny seranan-tsambo ny Ehoala Park izay faritra indostrialy mirefy 400 ha mahery, natao handraisana ny mpampiasa vola eto amin' ny firenena sy iraisam-pirenena sady vatsian' ny Rio Tinto herinaratra sy rano<ref name=":8" />.​ ==== Fanomezana asa ==== Araka ny nambaran' ny [[Rio Tinto]] dia mampiasa olona manodidina ny 2&nbsp;000 ny QMM, ka [[Malagasy (vahoaka)|Malagasy]] ny 97 % amin' izany, izany hoe 1&nbsp;940. Ankoatra izay dia manohana orinasa eo anelanelan' ny 150 sy 200 ao an-toerana ilay orinasa, ka manampy amin' ny toekarenan' ny faritra<ref name=":11"><small>"[https://www.riotinto.com/en/news/releases/2023/rio-tinto-and-government-of-madagascar-reach-agreement-supporting-the-long-term-operation-of-qmm- Rio Tinto and Government of Madagascar reach agreement supporting the long-term operation of QMM]", ''www.riotinto.com''</small></ref>. ==== Fampaandrosoana ny fiainan' ny mponina eny ifotony ==== Misy koa ny asa fanohanana ny fiainan' ny mponina eny an-toerana<ref name=":11" />. Na izany aza dia tsy mahafa-pahasaahiranana ny mponina izany fa mbola miaina ao anaty fahantrana toy ny Malagasy maro rehetra sy ny voka-dratsin' ny fitrandrahana ireo mponina ireo<ref><small>"[https://pwyp.mg/fr/wp-content/uploads/2023/04/FR-Version_Study-Brief_PWYP-MG-2022-3.pdf Les impacts négligés d'un exploitation à grande échelle : le cas de la mine Rio Tinto/QMM à Madagascar] {{Wayback|url=https://pwyp.mg/fr/wp-content/uploads/2023/04/FR-Version_Study-Brief_PWYP-MG-2022-3.pdf |date=20250412194734 }}", ''pwyp.mg''</small></ref>. === Fidiram-bolan' ny fanjakana === Tompon' ny 20 % amin' ny vola miasa ao amin' ny QMM ny fanjakana malagasy, ka ahafahany misitraka mivantana ny vola miditra amin' ny fitrandrahana. Ankoatra izany, tamin' ny volana Febroary 2025, ny [[Rio Tinto]] dia nanao sonia fifanarahana famatsiam-bola mitentina 20 tapitrisa dôlara tamin' ny fanjakana malagasy fanarenana ny [[Lalam-pirenena faha-13|lalam-pirenena]] [[Lalam-pirenena faha-13|faha-13]], izay manatsara ny fotodrafitrasa nasionaly<ref><small>"[https://www.agenceecofin.com/actualites-infrastructures/2402-126117-madagascar-a-signe-un-accord-de-20-millions-avec-rio-tinto-pour-la-rehabilitation-de-la-rn13 Madagascar a signé un accord de 20 millions $ avec Rio Tinto pour la réhabilitation de la RN13]", ''www.agenceecofin.com''</small></ref>. === Fampandrosoana ny tanàna === Nandray anjara lehibe tamin' ny fampandrosoana an' i [[Tolagnaro]] ny QMM tamin' ny alalan' ny fampiasam-bola amin' ny fotodrafitrasa ao an-toerana, anisan' izany ny fanamboarana ny [[seranan-tsambon' Ehoala]], izay notokanana tamin' ny taona 2009, izay manamora ny fanondranana sy mampisondroso ny toekarena ao an-toerana. === Famatsiana angovo === Ankoatra izay dia manome herinaratra ho an' ny mponina efa ho 80&nbsp;000 eo ho eo ao Tolagnaro ilay orinasa miaraka amin' ny orinasam-pirenena [[Jiro sy Rano Malagasy|JIRAMA]]<ref><small>"[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230608-des-discussions-autour-du-futur-r%C3%A9gime-fiscal-de-la-principale-mine-de-madagascar Des discussions autour du futur régime fiscal de la principale mine de Madagascar]", ''Radio France international'', 8 Jona 2023, [https://archive.wikiwix.com/cache/index2.php?url=https%3A%2F%2Fwww.rfi.fr%2Ffr%2Fafrique%2F20230608-des-discussions-autour-du-futur-r%25C3%25A9gime-fiscal-de-la-principale-mine-de-madagascar#federation=archive.wikiwix.com&tab=url Arsiva].</small></ref>. Misy kaominina maromaro ao an-toerana voakasiky ny fitrandrahana sy ny hetsika fampandrosoana ara-tsôsialy ataon' ny QMM<ref><small>"[https://epe.bac-lac.gc.ca/100/201/300/vertigo/html/v09no3/2401?utm_source=chatgpt.com Économie politique du développement minier à Madagascar : l’analyse du projet QMM à Tolagnaro (Fort-Dauphin)]", ''epe.bac-lac.gc.ca''</small></ref>. Tamin' ny taona 2021 dia nanao sonia fifanarahana hividianana herinaratra amin' ny mpamokatra herinaratra tsy miankina ny Rio Tinto. Ny fitaovana ampiasaina dia voalaza fa hanambatra ny 8 MW avy amin' ny masoandro sy 12 MW avy amin' ny rivotra an-dranomasina ary tambatra bateria fitahirizana angovo mba hanomezana angovo azo havaozina ho an' ny toeram-pitrandrahana<ref><small>"[https://africa-energy-portal.org/news/madagascar-cbe-connect-8-mwp-solar-power-plant-tolagnaro-mine?utm_source=chatgpt.com MADAGASCAR: CBE to connect an 8 MWp solar power plant to the Tôlagnaro mine]"; ''africa-energy-portal.org''</small></ref>. == Olana eo amin' ny fiainan' ny mponina == === Olan' ny fananan-tany === Maro ny olona ao [[Tolagnaro]] nitaraina fa nalaina hanatontosana ny asan' ny QMM ny taniny sady nampanantenaina fa hahazoany tambiny na onitra ara-bola izany nefa tsy nahafa-po ny tompon-tany na tsy azony mihitsy izany tambiny na onitra izany<ref><small>"[https://www.wrm.org.uy/fr/articles-du-bulletin/madagascar-une-compensation-absurde? Madagascar : Une « compensation absurde »] {{Wayback|url=https://www.wrm.org.uy/fr/articles-du-bulletin/madagascar-une-compensation-absurde |date=20250708075643 }}", ''www.wrm.org.uy''</small></ref><ref><small>"[https://storytellingco.com/rio-tintos-social-license-breached-in-madagascar/ Rio Tinto’s ‘social license’ breached in Madagascar]", ''storytellingco.com''</small></ref><ref><small>"[https://1library.net/article/contesting-heritage-examples-rio-tinto-qmm-ilmenite-fort.qo13r6jz? Contesting heritage – Examples from the Rio Tinto/QMM Ilmenite mine in Fort-Dauphin, Southeast Madagascar]", ''1library.net''</small></ref>. === Fahalotoan' ny rano fisotro === Atahorana ny mety handotoan' ny QMM ny rano fisotro (izay sintonina avy amin' ny reniranon' Ambavarano) sy ny [[Ranomasimbe Indiana|ranomasina]] ao [[Tolagnaro]] ary ny fiantraikan' izany amin' ny fahasalamam-bahoaka ao amin' io tanàna io. Ny QMM anefa mitsipaka ny fiampangana azy ho tompon' antoka amin' ny fandotoana ny rano<ref><small>"[https://la1ere.francetvinfo.fr/reunion/madagascar-la-qmm-nie-toute-pollution-et-responsabilite-dans-la-mort-des-poissons-1284844.html Madagascar : la QMM nie toute pollution et responsabilité dans la mort des poissons]", ''la1ere.francetvinfo.fr''</small></ref><ref name=":10"><small>"[https://earthworks.org/blog/timeline-of-events-at-the-qmm-mine-in-madagascar Timeline of Events at the QMM Mine in Madagascar]", ''earthworks.org''</small></ref>. Ny solombavambahoaka voafidy tao [[Toliara]], [[Siteny Randrianasoloniaiko]], dia nanainga ny fitondram-panjakana malagasy mba hidina any Tolagnaro hanao fanadihadiana momba io fitrandrahana io, fitrandrahana izay heverina fa miteraka fahasembanan' ny zaza sahala amin' ny vokatry ny baomba atômika<ref><small>[https://la1ere.francetvinfo.fr/reunion/madagascar-enfants-victimes-mines-ilmenite-617538.html "Madagascar: les enfants victimes des mines d'ilménite"] in ''la1ere.francetvinfo.fr'' (14/08/2018). Notsidihina 25/01/2019.</small></ref>. === Fahafatesana biby an-drano === Tamin' ny volana Desambra 2018, taorian' ny firotsahan' ny [[orana]] dia nikoriana nankany amin' ny [[farihy]] ka nitarika fahafatesana [[trondro]] maro ny rano maloto. Tamin' ny volana Janoary 2019 dia nisy trondro maro maty tao amin' ny sisin-dranomasin' i [[Tolagnaro]] ka niteraka tsy fahalafosan' ny [[hazandrano]] teny an-tsena izany sady nisy fiantraikany amin' ny asa fiveloman' ny [[Jono|mpanjono]]. Ahiahina ho akora simika tsy voatandrina avy tao amin' ny QMM izay niparitaka tao an-dranomasina no niteraka izany<ref name=":10" />. Nitranga indray ny fahafatesana trondro maro tamin' ny volana Marsa 2022 teo akaikin' ny toerana anaovan' ny [[Rio Tinto]] fitrandrahana<ref name=":0"><small>"[https://2424.mg/environnement-des-poissons-morts-decouverts-autour-du-seuil-deversoir-de-qmm-a-tolagnaro-les-activites-de-peche-autour-du-site-et-la-vente-de-produits-provenant-du-site-interdites/ Environnement – Des poissons morts découverts autour du seuil déversoir de QMM à Tolagnaro, les activités de pêche autour du site et la vente de produits provenant du site interdites]", ''2424.mg''</small></ref><ref name=":1"><small>"[https://yonnelautre.fr/spip.php?article17589 Madagascar : La mort de poissons près d’une mine de Rio Tinto a fait ressurgir les doléances de la population]", ''yonnelautre.fr''</small></ref>. Izany toe-javatra izany dia niteraka hetsi-panoherana avy amin' ny vahoaka, indrindra ireo izay mivelona amin' ny fanjonoana sy ny fikambanana amin' ny firaisa-monim-pirenena. Nanda ny fiampangana azy toy ny ahazatra ny Rio Tinto<ref><small>Malavika Vyawahare, nadikan' i Sophie Fleurdepine, "[https://fr.mongabay.com/2023/06/la-mort-de-poissons-pres-dune-mine-de-rio-tinto-a-madagascar-a-fait-ressurgir-les-doleances-de-la-population/ La mort de poissons près d’une mine de Rio Tinto à Madagascar a fait ressurgir les doléances de la population]", ''Mongabay''.30 juin 2023.</small></ref><ref name=":1" />. Manoloana izany rehetra izany dia andrasana foana ny valin' ny fanadihadiana ampanaovin' ny fitondram-panjakana malagasy, izay matetika tsy mivoaka na manala ny maha tompon' andrakitra ny QMM<ref name=":0" />. Ny fitondram-panjakana malagasy, amin' ny alalan' ny [[Autorité nationale de l'eau et de l’assainissement]] (ANDEA), mihitsy no voalaza fa nanome alalana ny QMM hanary ny rano avy nampiasainy any amin' ireo renirano eo akaikiny<ref name=":10" />. === Fandotoana === Tamin' ny taona 2019, ny famakafakana nataon' ny ''[[Andrew John Lees#Ny Andrew Lees Trust|Andrew Lees Trust]]'' dia nahita fa 0,049 mg/l ny fatran' ny [[oraniôma]] ao amin' ny renirano, ka 63 % ambony noho ny torolalan' ny [[Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana]] (frantsay: ''Organisation mondiale de la Santé'' - OMS, na ''World Health Organization'' - WHO) momba ny rano fisotro izany, raha 0,0256 mg/l kosa ny tahan' ny [[Firamainty|firaka]], ka 256 % ambony noho ny soso-kevitry ny OMS ho an' ny rano fisotro izany. Tamin' io taona io ihany dia niaiky ny Rio Tinto fa tsy misy ny fefiloha fisakanana ny faikam-pitrandrahana eo an-toerana<ref name=":10" /><ref name=":10" />. Tamin' ny taona 2021, ny famakafakana nataon' ny mpikatroka dia nahatsikaritra fa ny toerana sasany eny ambanin' ny toeram-pitrandrahana dia misy oraniôma in-52 heny noho ny fenitry ny rano fisotro araka ny lazain' ny Fikambanana Maneran-Tany momba ny Fahasalamana, ary fandotoana amin' ny alalan' ny firaka in-42 heny noho ny fenitra<ref name=":10" />. === Fifanolanana amin' ny mponina === Tamin' ny Janoary 2013, ny hetsi-panoheran' ny fokonolona momba ilay fitrandrahana dia ravan' ny mpitandro filaminana malagasy izay nampiasa baomba mandatsa-dranomaso hanaparitahana ny vahoaka<ref><small>"[https://www.ejolt.org/2013/01/madagascar-local-protests-against-rio-tinto/ Madagascar: Local protests against Rio Tinto] {{Wayback|url=https://www.ejolt.org/2013/01/madagascar-local-protests-against-rio-tinto/ |date=20250806055956 }}", ''www.ejolt.org''</small></ref><ref><small>"[https://climate-diplomacy.org/case-studies/mining-conflict-madagascar? Mining Conflict in Madagascar]", c''limate-diplomacy.org''</small></ref>. Nihevitra ny [[Rio Tinto]] fa io hetsi-panoherana io dia avy amin' ny fitakiana onitra vola fanampin' ny teo aloha ataon' ny tompon' ny tany misy ny toeram-pitrandrahana<ref><small>"[https://www.ejolt.org/2013/11/rio-tinto-compensation-manipulation-in-southeast-madagascar/ Rio Tinto: compensation manipulation in southeast Madagascar] {{Wayback|url=https://www.ejolt.org/2013/11/rio-tinto-compensation-manipulation-in-southeast-madagascar/ |date=20250519174008 }}", ''www.ejolt.org''</small></ref><ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/353436866_The_mining-conservation_nexus_Rio_Tinto_development_'gifts'_and_contested_compensation_in_Madagascar_LDPI_Working_Paper_no_11 The mining-conservation nexus: Rio Tinto, development 'gifts' and contested compensation in Madagascar (LDPI Working Paper no. 11)]", ''www.researchgate.net''</small></ref>. Nilaza ny mpikatroka ao an-toerana fa 90 % amin' ny mpiasan' ilay orinasa dia tsy mponina avy ao an-toerana. Izany fanambaràna izany dia nolavin' ny Rio Tinto. === Tsy fanajana ny fepetra sasany === Nametra-pialana tamin' io taona io ihany koa ny komity filan-kevitra mahaleotena tao amin' ilay orinasa noho ny fanjavonan' ny firesahana rehetra momba ny tontolo iainana ao anatin' ny laharam-pahamehana dimin' ny Rio Tinto<ref><small>"[https://www.miningsee.eu/tall-tales-tailings-truth-rio-tintos-rare-earth-mine-madagascar/ Tall tales and tailings - The truth obout Rio Tinto's rare earth mine Madagascar]", ''www.miningsee.eu''</small></ref><ref><small>"[https://www.scientificamerican.com/article/the-ecologists-and-the-mine/ The Ecologists and the Mine]", ''www.scientificamerican.com''</small></ref>. Teo anelanelan' ny volana Desambra 2014 sy Janoary 2015 dia tafiditra ao amin' ny faritra manelanelana ny toerana misy ny fitrandrahana sy ny farihin' i [[Besaroy (farihy)|Besaroy]] ny asa ataon' ilay orinasa<ref><small>"[https://earthworks.org/blog/timeline-of-events-at-the-qmm-mine-in-madagascar/ Timeline of Events at the QMM Mine in Madagascar]", ''Earthworks''</small></ref><ref><small>"[https://londonminingnetwork.org/2019/03/disaster-waiting-to-happen-rio-tintos-mining-waste/ Rio Tinto’s mining waste: a disaster waiting to happen?]", ''Andrew Lees Trust''</small></ref>. Nilaza ny [[Office National pour l'Environnement]] (ONE) fa azo tsinontsinoavina ny fiatraikan' izany<ref><small>"[https://www.minesandcommunities.org/article.php?a=14168& Madagascar environmental regulator under scrutiny for Rio Tinto relationship]", ''www.minesandcommunities.org''</small></ref>. Nitaraina ny fikambanana any ifotony noho ny tsy fahafahany mahita ny tombana nataon' ny ONE ka nahafahan' ity farany ity namoaka izany fehin-kevitra izany, izany hoe ny tsy fisian' ny mangarahara<ref><small>"[https://news.mongabay.com/2019/11/madagascar-regulator-under-scrutiny-in-breach-at-rio-tinto-controlled-mine/ Madagascar regulator under scrutiny in breach at Rio Tinto-controlled mine]", ''news.mongabay.com''</small></ref>. Ny tranokalam-baovao ''[[Mongabay]]'' dia nanontany tena ny amin' ny fahafahan' ilay birao hifehy ny Rio Tinto, satria mampiahiahy ny fisian' ny fahaleovantena marina ananan' ny ONE izay vatsian' ny Rio Tinto vola<ref><small>"[https://news.mongabay.com/2019/04/madagascar-rio-tinto-mine-breaches-sensitive-wetland/ Madagascar: Rio Tinto mine breaches sensitive wetland]", ''news.mongabay.com''</small></ref>. === Fahafatesana trondro === Tamin' ny taona 2022 dia nijanona dimy andro ny fitrandrahana noho ny fihetsiketsehana nataon' ny mponina noho ny fahafatesan' ny trondro anarivony tao amin' ny farihin' [[Ambavarano (farihy)|Ambavarano]] vokatry ny fanariana rano maloto avy ao amin' ny toeram-pitrandrahana<ref name=":13"><small>"[https://news.mongabay.com/2023/05/fish-deaths-near-rio-tinto-mine-in-madagascar-dredge-up-community-grievances/ Fish deaths near Rio Tinto mine in Madagascar dredge up community grievances]", ''news.mongabay.com''</small></ref>, izany dia nolavin' ny Rio Tinto<ref><small>"[https://media.business-humanrights.org/media/documents/BHRRC_response_Final_11.12.23_2.pdf Rio Tinto response to BHRRC]", ''media.business-humanrights.org''</small></ref>. Fefiloha fihazonana faikam-pitrandrahana roa ao amin' ilay toeram-pitrandrahana no nanary rano iray tapitrisa metatra toratelo any amin' ny renirano ao an-toerana<ref name=":10" /><ref><small>"[https://www.reuters.com/markets/commodities/rio-tintos-madagascar-mine-restarts-after-reaching-deal-with-protesters-2022-05-24/ Rio Tinto's Madagascar mine restarts after reaching deal with protesters]", ''www.reuters.com''</small></ref>. Tao amin' ny renirao [[Mandromodromotra (ony)|Mandromondromotra]], no nanatantedrahana izany izay nahazoany alalana tamin' ny [[Autorité nationale de l'eau et de l’assainissement|Autorité Nationale de l'Eau et de l'Assainissement]] (ANDEA) izany<ref name=":13" /><ref><small>"[https://www.riotinto.com/-/media/content/documents/operations/qmm/rt-qmm-water-discharge-monitoring-data-2021.pdf?rev=7e8c95bc96c84782937dabe314366004 QMM Water Discharge Monitoring Data March 2021 (PDF)]", ''www.riotinto.com''</small></ref>. == Jereo koa == * Fitrandrahana ** [[Fitrandrahana harena an-kibon' ny tany eto Madagasikara]] ** [[Rio Tinto]] ** [[QIT-Fer et Titane]] ** [[Toliara Sands]] ** [[Base Toliara]] * Akora ** [[fasimainty]] - [[ilmenita]] - [[maneziôma]] - [[manganezy]] - [[vanadiôma]] - [[oraniôma]] - [[titanina]] - [[Diôksidana titanina|diôksida-na titanina]] - [[Firamainty|firaka]] - [[zirkôna]] - [[mônazita]] - [[karbônina]] - [[tany hamatra]] - [[metaly mavesatra]] - * Fotodrafitrasa ** [[Seranan-tsambon' Ehoala]] ** [[Lalam-pirenena faha-13]] ** [[Seranam-piaramanidin' i Tolagnaro]] * Toerana ** [[Ambavarano (farihy)]] ** [[Besaroy (farihy)]] ** [[Lanirano (farihy)]] ** [[Mandromodromotra (ony)]] ** [[Faritra fitahirizan-javaboarin' i Mandena]] == Rohy ivelany == '''Lalàna''' * "[https://www.assemblee-nationale.mg/wp-content/uploads/2020/11/Loi-n%C2%B0-99-022-portant-Code-minier.pdf Loi-n°-99-022-portant-Code-minier]", ''www.assemblee-nationale.mg'' * "[https://www.assemblee-nationale.mg/wp-content/uploads/2024/02/LOI-n%C2%B0-2023-007-Code-minier.pdf Loi-n°-2023-007-Code-minier] {{Wayback|url=https://www.assemblee-nationale.mg/wp-content/uploads/2024/02/LOI-n%C2%B0-2023-007-Code-minier.pdf |date=20250826023823 }}", ''www.assemblee-nationale.mg'' '''Vidéo''' * "[https://www.youtube.com/watch?v=HaUJsBpm498 Madagascar, les espoirs déçus autour d'une entreprise minière]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=x0RLpGNk6jg Madagascar : la communauté de Sainte Luce dit NON à l'exploitation minière]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=2FLBc18oJUg RIO TINTO QMM - Billiongate "Miliara afa-drakotra]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=5KZgMpO5h5U Rio Tinto, une multinationale dans un coin perdu de Madagascar - Documentaire Investigation]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=irbsM5TYpcM Madagascar : Rio Tinto QMM Fort Dauphin]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=ARWniEL6FxY The solar and wind hybrid at Rio Tinto’s mine in Madagascar enabling responsible mining]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=ry4McEDLEAc Info K Mada: ONE QMM du 19 Septembre 2018 by Kolo TV]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=GN7QrTNwrg8 Les effets négatifs de l'arrivée de Rio Tinto]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=-xYbY7YNeKw Rio Tinto, Fer et Titane: Madagascar QMM 2011]", ''www.youtube.com'' * "[https://www.youtube.com/watch?v=qeGHYVAdE_8 QMM]", ''www.youtube.com'' '''Samihafa''' * "[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20221219-madagascar-accord-de-sortie-de-crise-trouv%C3%A9-entre-le-minier-qmm-l-%C3%A9tat-et-les-manifestants Madagascar: accord de sortie de crise trouvé entre le minier QMM, l'État et les manifestants]", ''rfi.fr'' (20/12/2022) * "[https://africanmanager.com/madagascar-nouvelles-tensions-autour-des-activites-de-lentreprise-miniere-qmm/ Madagascar: Nouvelles tensions autour des activités de l’entreprise minière QMM]", ''africanmanager.com'' (5 juillet 2023) * "T[https://lexpress.mg/04/07/2023/taolagnaro-letau-se-resserre-autour-de-qmm/ aolagnaro - l'étau se resserre autour de QMM]", ''lexpress.mg'' (4 juillet 2023) * "[https://lexpress.mg/05/07/2023/taolagnaro-les-employes-de-qmm-rentrent-chez-eux/ Taolagnaro - Les employés de QMM rentre chez eux]", ''lexpress.mg'' (5 juillet 2023) * "[https://www.rfi.fr/fr/afrique/20230704-madagascar-nouvelles-tensions-autour-des-activit%C3%A9s-de-l-entreprise-mini%C3%A8re-qmm-%C3%A0-fort-dauphin Madagascar: nouvelles tensions autour des activités de l'entreprise minière QMM à Fort-Dauphin]", ''rfi.fr'' (04/07/2023) * <small>"</small>[https://www.riotintomadagscar.com/index.htlm Rio Tinto QMM Madagascar Titanium Dioxide Mining Project". ''QMM web site''. Rio Tinto Group].. * "[https://www.business-humanrights.org/fr/derni%C3%A8res-actualit%C3%A9s/les-deux-manifestants-de-tolagnaro-fort-dauphin-ont-obtenu-une-libert%C3%A9-provisoire-mais-ont-subi-des-violations-de-leurs-droits/ Les deux manifestants de Tolagnaro Fort-Dauphin ont obtenu une liberté provisoire mais ont subi des violations de leurs droits]", ''business-humanrights.org'' * [https://la1ere.francetvinfo.fr/reunion/madagascar-enfants-victimes-mines-ilmenite-617538.html "Madagascar: les enfants victimes des mines d'ilménite"] in ''la1ere.francetvinfo.fr'' (14/08/2018). Notsidihina tamin' ny 25/01/2019. * "[https://www.pnae.mg/docs/ee/doc-qmm/rapport-investigation-one-cse-cnre-mission-expertise-eau-qmm-lanirano-evatraha-fd.pdf Mission d'expertise sur l'incidence des eaux de débordements de QMM dans le système lagunaire Lanirano-Evatraha à Fort-Dauphin (05 au 09 Février 2019)]", ''Office National pour l'Environnement'', 2019. * "[https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/04/rio-tintos-madagascar-mine-may-face-lawsuit-over-pollution-claims Rio Tinto’s Madagascar mine may face lawsuit over pollution claims]", ''www.theguardian.com'' * "[https://2424.mg/exploitation-miniere-60-des-ristournes-de-qmm-versees-a-trois-communes-de-la-region-anosy EXPLOITATION MINIERE – 60% des ristournes de QMM versées à trois communes de la région Anosy]", ''2424.mg'' == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Orinasa malagasy]] [[Sokajy:Fitrandrahana]] [[Sokajy:Rio Tinto]] [[Sokajy:Monazita]] 4i0nnmqj3k59jj5mkp41zjjjqsa9gr2 0 278575 1153283 1143332 2026-11-05T23:33:49Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153283 wikitext text/x-wiki {{coord|-25.032490|46.983290}} {{infobox tanàna |anarana=Tolagnaro |faritany= [[Faritanin' i Toliara|Toliara]] |faritra = [[Faritra Anosy]] |velarantany= 31.17 |isam-ponina=67284 |haavo =38 |firenena={{Madagasikara}} |sary =Tolanaro.jpg|thumb|<nowiki>Valan-javaboaharin' Andohahela]]</nowiki> }} I '''Tolagnaro''' na '''Fort-Dauphin''' dia [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina malagasy]] ao amin' ny [[Distrikan' i Tolagnaro]], ao amin' ny [[Faritra Anosy]] ao amin' ny [[Faritanin' i Toliara]] eto [[Madagasikara]], tanàna renivohitry ny [[Faritra Anosy]] any amin' ny tendro atsimo-atsinanan' i [[Madagasikara]]. 1&nbsp;122 km any atsimon' [[Antananarivo]] no misy azy. Manana toeram-pitsangantsanganana maro sady tsara i Tolagnaro. Niisa 67&nbsp;284 ny mponina ao aminy tamin' ny taona 2021<ref name=":0"><small>"[https://www.instat.mg/autres/rgph-3 Troisième Recensement Général de la Population et de l’Habitation (RGPH-3)]", Institut National de la Statistique Madagascar</small></ref>. == Anaran' ilay tanàna == [[Sary:Tolagnaro 01 - Madagascar.jpg|vignette|Ny tanànan' i Tolagnaro jerena avy eny ambony|283x283px]] Ireto avy ny mety hanorantana na hanononana ny anaran' io tanàna io: Tolagnaro, Tolañaro, Tolanaro, Taolagnaro, Taolañaro, Taolanaro, Tôlagnaro, Tôlañaro, Tôlanaro, Fort-Dauphin, Faradofay, Faradifay, Farady. == Tantara == Tamin' ny taonjato faha-16–17 dia niezaka nefa tsy nahomby ny [[Pôrtogaly|Pôrtogey]] sy ny [[Neerlandey (vahoaka)|Hôlandey]] mba hiorim-ponenana teto [[Madagasikara]], indrindra fa noho ny toe-piainana tsy ara-pahasalamana (ohatra, tao amin' ny Helodranon' Antongily). Tamin' ny taona 1642 i [[Jacques Pronis|Jacques de Pronis]] sy i [[Foucquembourg]] dia tonga teto Madagasikara mba hanangana tobim-barotana tamin' ny anaran’ ny Société de l’Orient ([[Compagnie française des Indes orientales]]). Tamin' ny taona 1643 no nanorenana an' i Fort-Dauphin ao amin' ny tanjona Tholonga (nomena anarana ho fanomezam-boninahitra ny zanaky ny mpanjaka izay ho [[Louis XIV]] aty aoriana). Feno [[honahona]] sy tsy madio ilay faritra ka nahafaty olona maro ny aretina<ref><small>"[https://www.universalis.fr/encyclopedie/madagascar/ Madagascar]", ''Encyclopædia Universalis''.</small></ref>. Tamin' ny taona 1648 dia nosoloina an' i [[Étienne de Flacourt]], izay nirakitra an-tsotatra ny fomba amam-panao sy ny biby ary ny zavamananaina teto [[Madagasikara]], i Pronis. Namoaka asasoratra lehibe izy: ''Histoire de la Grande Isle Madagascar'' ("Tantaran' ny Nosy Lehibe Madagasikara")<ref><small>''Histoire de la Grande Isle Madagascar'' nosoratan' i Étienne de Flacourt, 1661 ([https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1047463 rohy] mankamin' ilay asasoratra ao amin' ny Gallica)</small></ref>. Tsy nahavita nanangana sehatra ara-barotra maharitra izy, na dia teo aza ny fikasana hibodo ny Nosy. Taorian' ny fandaozan' i Flacourt dia nampalemy ny zanatany ny disadisa sy ny fitokana-monina ary ny ady tamin' ny [[Antanosy]]. Tamin' ny taona 1674 dia nanafika ny Antanosy, namono olona maro; nitsoaka tany amin' ny Nosy Bourbon ([[La Réunion]]) ireo izay sisa velona. Tamin' ny taona 1766–1771 dia nanao andrana vaovao miaraka amin' ny comte de Maudave ny Frantsay, noraisin' ny mponina tsara saingy nilaozana tamin' ny taona 1770. Nantsoina hoe "Port-de-la-Loi" i Fort-Dauphin nandritra ny Revôlisiôna Frantsay (1792–1795)<ref><small>Figuères, "[https://archive.org/details/lesnomsrvoluti00figuuoft?view=theater#page/72/mode/2up Les noms révolutionnaires des communes de France]", ''Openlibrary.org'', 1901, p. 72</small></ref>. Tamin' ny taonjato faha-18 ka hatramin' ny taonjato faha-19 dia nijanona ho seranan-tsambo lehibe ara-barotra i Fort-Dauphin, indrindra fa ho an' ny [[Asan-jiolahin-tsambo|jiolahin-tsambo]]. == Jeôgrafia == === Toerana misy azy === [[Sary:Lage-Tolagnaro-in-Madagaskar-dt.jpg|vignette|313x313px|Toerana misy an' i Tolagnaro eto Madagasikara|ankavia]] Any amin' ny 620 km miala an’ i [[Toliara]] no misy azy ary eo amin’ ny 1 122 km miala an' [[Antananarivo]]. Mifandray amin' Antananarivo amin' ny alalan' ny [[lalam-pirenena faha-7]] sy [[lalam-pirenena faha-13|faha-13]] (Antananarivo – [[Ihosy]] – [[Betroka]] – [[Ambovombe]] – Tolagnaro) ity kaominina ity. Azo atao ihany koa ny manaraka ny lalam-pirenena faha-13 sy faha-10 avy any Toliara ([[Toliara]] - [[Betioky Atsimo|Betioky]] - [[Ampanihy Andrefana|Ampanihy]] - [[Beloha]] - Ambovombe - Tolagnaro). Noho ny fisian' ny [[lalam-pirenena faha-12a]] dia afaka mifandray amin' i [[Vangaindrano]], izay any amin' ny ilany atsinanan' ny Nosy, koa i Tolagnaro. Tsy azo aleha anefa io lalana io mandritra ny vanim-potoan' ny orana. Rarivato tanteraka ny faritra 45 km mampitohy an’i Tolagnaro-Ebakika.<ref>[https://midi-madagasikara.mg/rn-12-a-le-troncon-de-45-km-reliant-taolagnaro-ebakika-entierement-bitume/ RN 12 A : Le tronçon de 45 km reliant Taolagnaro-Ebakika entièrement bitumé]</ref> === Toetany === Ny [[rotsak' orana]] any Tolagnaro dia 1 700 mm eo ho eo, noho ny tendrombohitra manakana ny rivotra mandro any andrefan' ilay tanàna. Noho izany, maitsomaitso kokoa noho ny faritra manodidina ny tanin' i Tolagnaro. Ny salan-kafanana any dia 23 °C ary miakatra hatrany amin' ny 26&nbsp;°C na midina hatrany amin' ny 20&nbsp;°C arakaraka ny volana. === Vohon' ny tany === [[Sary:Tolanaro.jpg|286x286px|ankavanana|thumb|Ny tanànan' i Tolagnaro tazanina avy eny an-tendrombohitra]] Ny [[Pic Saint Louis]] no tendrombohitra avo indrindra ao Tolagnaro, ary any avaratry ny ny tanàna no misy azy. == Fitantanana == Ny tanànan' i Tolagnaro no renivohitry ny [[Distrikan' i Tolagnaro]] sy ny [[Faritra Anosy]]. Iray amin' ny [[Kaominina eto Madagasikara|kaominina]] miisa 25 mandrafitra ny Distrikan' i Tolagnaro ny kaominina ambonivohitr' i Tolagnaro. Ao no ahitana ny fitaleavam-paritra miankina amin' ny ministera samihafa, izay endrika isehoan' ny [[fanapariaham-pahefana]] any amin' ilay faritra. == Mponina == Ny faritanin' ny Tolagnaro dia onenan' ny [[Antanosy|foko antanosy]] indrindra. Tamin' ny fanisana tamin' ny 1975 dia 19&nbsp;605 ny isan' ny mponina tao Tolagnaro. 30&nbsp;690 izany tamin' ny taona 1993 ary 39&nbsp;000 tamin' ny taona 2001. Tamin' ny taona 2010 dia 46&nbsp;000 ny isan' ny mponina ao Tolagnaro. Niisa 67&nbsp;284 ny mponina ao aminy tamin' ny taona 2021<ref name=":0" />. == Toekarena == === Fitaterana === [[Sary:Fiantsonan' ny fiara fitaterana olona ao Tolagnaro.jpg|vignette|239x239px|Fiantsonan' ny fiara fitaterana olona ao Tolagnaro (taona 2024)]] Mifandray amin' Antananarivo amin' ny alalan' ny lalam-pirenena faha-7 sy faha-13 (Antananarivo – [[Ihosy]] – [[Betroka]] – [[Ambovombe]] – Tolagnaro) ity kaominina ity. Azo atao ihany koa ny manaraka ny lalam-pirenena faha-13 sy faha-10 avy any Toliara (Toliara - [[Betioky Atsimo|Betioky]] - [[Ampanihy Andrefana|Ampanihy]] - [[Beloha]] - Ambovombe - Tolagnaro). Noho ny fisian' ny lalam-pirenena faha-12a dia afaka mifandray amin' i [[Vangaindrano]], izay any amin' ny ilany atsinanan' ny Nosy, koa i Tolagnaro. Tsy azo aleha anefa io lalana io mandritra ny vanim-potoan' ny orana.[[Sary:Aeroport de Tolagnaro.jpg|vignette|214x214px|[[Seranam-piaramanidin' i Tolagnaro]]|ankavia]]Saro-dalana ny tanànan' i Tôlagnaro. Ny [[Seranam-piaramanidin' i Tolagnaro|seranam-piaramanidina]], izay ao andrefan' ilay tanàna, dia mampifandray tsy tapaka amin' Antananarivo renivohitra. Vao tsy ela akory izay dia nisy ny fifandraisana ana habakabaka tsy tapaka amin' i [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] ao [[La Réunion]]. === Harena an-kibon' ny tany === Na dia eo aza ny fisian' ny akora fanodina maro ao amin' ny faritra manodidina an' i Tolagnaro dia maro no mbola tsy voatrandraka firy ([[vatosoa]], [[baoksita]], [[titanina]]). [[Sary:MG-ehoala-hafen.jpg|ankavia|vignette|Seranan-tsambon' Ehoala|242x242px]] Na izany aza, ny fitrandrahana [[ilmenita]] (akora ahazoana ny [[titanina]]) nataon' ny orinasa kanadianina [[QIT Madagascar Minerals]] (QMM), sampan' ny [[Rio Tinto]], ao amin' ny toeram-pitrandrahana ao Mandena, dia nitarika ny fanamboarana ny lalana ahafaha-miditra ao Tolagnaro sy ny [[Seranan-tsambon' Ehoala|seranan-tsambon' i Ehoala]] an-drano lalina any amin' ny 10 km atsimon' ilay tanàna, izay nisokatra tamin' ny taona 2009, any akaikin' ny seranam-piaramanidin' i Tolagnaro. === Fanafarana sy fanondranana === [[Sary:Port d'Ehoala in Fort Dauphin, Madagascar.jpg|vignette|244x244px|Seranan-tsambo tranainy]]Ny [[seranan-tsambo]] tranainy ao Tolagnaro dia vavahady misokatra amin' izao tontolo izao, izay ampiasaina voalohany indrindra amin' ny fanondranana [[Palinuridae|langosta]] sy [[drakaka]] ary [[ahidrano]] maina. 75 km miala an' i Tolagnaro, manodidina an' [[Amboasary-Atsimo]], dia misy toeram-pambolena taretra maro, izay aondrana ao amin' ny seranan-tsambon' i Tolagnaro. === Fanjonoana === Ny fanjonoana [[Palinuridae|langosta]] koa dia tena be mpanao any amin' ilay. Misy orinasa mpanondrana langosta betsaka mankany [[Eorôpa]] sy [[Azia]] ny any. Ireto ny zavamananaina tena jonoina ao Tolagnaro: * ny [[langosta]], indrindra ny ''Panulirus bürgeri'' sy ny ''Panulirus penicillatus''<ref><small>"[https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/divers20-05/010026750.pdf Pêche à la langouste dans la région de Fort-Dauphin]", ''horizon.documentation.ird.fr''</small></ref><ref name=":1"><small>"[https://www.fao.org/4/AB820F/AB820F06.htm Ressources halieutiques marines de Toliara]", ''fao.org''</small></ref>. * karazan-[[trondro]] eny amin' ny haran-dranomasina sy ny amorontsiraka: ny fianakaviana toy ny ''Lutjanidae'' sy ny ''Sparidae'' ary ny ''Scorpaenidae''<ref name=":1" />. * ny [[makamba]]: na dia tsy dia betsaka loatra noho ny any amin' ny faritra hafa toa an’ i [[Toliara]] aza, dia misy ihany koa ny fanjonoana makamba<ref><small>"[https://www.fao.org/fishery/docs/CDrom/aquaculture/a0845t/volume2/docrep/field/281637.HTM La pêche maritime à Madagascar]", ''www.fao.org''</small></ref><ref name=":2"><small>"[https://www.fao.org/4/ab825f/AB825F09.htm Situations et perspectives du développement des pêches dans le Faritany de Toliara]", ''www.fao.org''</small></ref>. * ny [[Horita (biby)|horita]] (''Octopus spp.'') sy ny [[angisy]] (''Sepia spp.'') dia vokatra lehibe, indrindra any amin' ny faritra be vato sy ny [[ahidrano]]<ref name=":1" /><ref name=":2" />. * ny [[drakaka]] na foza: ny fozan-konko (''[[Scylla serrata]]'') dia jonoina eny ain' ny faritra amoron-tsiraka indraindray<ref name=":2" />. Sahirana ankehitriny ny mpanjono amin' ny fomba nentim-paharazana noho ny [[fandotoana]] ny ranomasina sy ny farihy vokatry ny fitrandrahana ny [[ilmenita]] izay mampihena ny isan' ny trondro sy ny biby hafa an-dranomasina azo jonoina. Miisa 27 ny karazana trondro nanjavona vokatr' izany, indrindra ny any amin' ny faritra Andrakaraka<ref><small>"[https://pwyp.mg/fr/wp-content/uploads/2023/04/FR-Version_Study-Brief_PWYP-MG-2022-3.pdf L'impact négligé d'une exploitation à grande échell: le cas de la mine Rio Tinto/QMM à Madagascar] {{Wayback|url=https://pwyp.mg/fr/wp-content/uploads/2023/04/FR-Version_Study-Brief_PWYP-MG-2022-3.pdf |date=20250412194734 }}", ''<nowiki>https://pwyp.mg</nowiki>''</small></ref><ref name=":3"><small>"[https://fr.mongabay.com/2023/06/la-mort-de-poissons-pres-dune-mine-de-rio-tinto-a-madagascar-a-fait-ressurgir-les-doleances-de-la-population/ La mort de poissons près d’une mine de Rio Tinto à Madagascar a fait ressurgir les doléances de la population]", ''fr.[[mongabay]].com''</small></ref>. Tsikaritra imbetsaka ny fahafatesana faoben' ny trondro, indrindra tamin' ny volana Desambra 2018 sy Marsa 2022, taorian' ny fivoahan' ny rano maloto na ny fihoaram-pefin' ny rano maloto avy amin' ny dobo fampihabdronan' ny [[QIT Madagascar Minerals]] (QMM)<ref><small>"[https://www.pnae.mg/docs/ee/doc-qmm/rapport-investigation-one-cse-cnre-mission-expertise-eau-qmm-lanirano-evatraha-fd.pdf Mission d'expertise sur l'incertitude des eaux de débordements de QMM dans le système lagunaire de Lanirano-Evatraha à Fort-Dauphin]", ''www.pnae.mg''</small></ref><ref name=":3" />. === Fizahan-tany === [[Sary:Libanona Beach - Tolagnaro - Madagascar.jpg|vignette|219x219px|Torapasik' i Libanona]]Anisan' ny hetsika goavana eto Tolagnaro ihany koa ny [[Fizahàn-tany|fizahantany]]. Manana trano fandraisam-bahiny vitsivitsy koa ilay tanàna.[[Sary:The Bay of Wrecks02 Tolagnaro.jpg|vignette|230x230px|Helodrano ao Tolagnaro]] == Jereo koa == * [[Madagasikara]] ** [[Faritanin' i Toliara]] *** [[Faritra Anosy]] **** [[Kaominina eto Madagasikara]] ***** Tolagnaro *[[Helodranon'i Faradofay]] '''Renivohi-paritany eto Madagasikara''' * [[Antananarivo]] - [[Antsiranana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Mahajanga]] - [[Toamasina]] - [[Toliara]] '''Renivohi-paritra eto Madagasikara''' * [[Ambatondrazaka]] - [[Ambositra]] - [[Ambovombe]] - [[Antananarivo]] - [[Antsirabe]] - [[Antsiranana]] - [[Antsohihy]] - [[Farafangana]] - [[Fenoarivo Atsinanana]] - [[Fianarantsoa]] - [[Ihosy]] - [[T|Maevatanana]] - [[Mahajanga]] - [[Maintirano]] - [[Manakara]] - [[Mananjary]] - [[Miarinarivo]] - [[Morondava]] - [[Sambava]] - [[Toamasina]] - [[Tôlanaro]] - [[Toliara]] - [[Tsiroanomandidy]] '''Samihafa''' * [[Seranan-tsambon' Ehoala|Seranan-tsambon' i Ehoala]] * [[Seranam-piaramanidin' i Tolagnaro]] * [[Abraham Samuel]] * [[QIT Madagascar Minerals]] [[sokajy:Kaominina any Madagasikara]] [[Sokajy:Tanàna ao Madagasikara]] == Rohy ivelany == {{reflist}} * {{fr}} [http://www.fort-dauphin.com/ Sehatra ofisialy] {{Wayback|url=http://www.fort-dauphin.com/ |date=20120706112527 }} * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20080807133139/http://fortdauphin.ifrance.com/ Sehatra momban'ny Taolagnaro] * {{fr}} [http://wikimapia.org/#lat=-25.0220731&lon=46.9820881&z=14&l=0&m=s&v=2 Fort-Dauphin eo amin'ny Wikimapia] {{Anosy}} {{commonscat|Fort Dauphin, Madagascar}} [[Sokajy:Kaominina any Faritra Anosy]] [[Sokajy:Faritra Anosy]] [[Sokajy:Distrikan' Tolagnaro]] gh9nvs0r337ail6ud95qr0ktjwotqha 0 280477 1153303 1150070 2026-11-06T05:11:58Z Thelezifor 15140 Namafa soratra tsy ilaina 1153303 wikitext text/x-wiki Ny '''vintana''', amin' ny [[finoan-drazana malagasy]] sy amin' ny [[fanandroana malagasy]], dia hery alefan' ny zavatra eny amin' ny lanitra, mifanandrify amin' ny fotoana ahaterahan' ny olona iray na ny fotoana ahatanterahan' ny zavatra iray andaniny, amin' ny toerana sy ny toetran' ny zavatra eny amin' ny lanitra, indrindra ny [[Volana]], ankilany, araka ny [[Tetiandro malagasy|tetiandro nentin-drazana malagasy]], sy ny fifandraisan' izany amin' ny ho toetr' ilay olona teraka sy ny zotram-piainany na ny toetr' ilay zavatra miseho na tiana hotanteraka. Inoan' ny Ntaolo malagasy fa mamaritra ny ho toetra sy ny hoavin' ny olona ateraka na ny zavatra atao ny vintana, nefa azo ovana izany amin' ny alalan' ny [[fanalana vintana]] raha ratsy ka atahorana hitera-doza io vintan-dratsy io. Ireto avy ny anaram-bintana amin' ny fanandroana malagasy, izay sady anaran' ny [[Tetiandro malagasy|volana malagasy]] avy amin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]] koa: [[Alahamady]], [[Adaoro]], [[Adizaoza]], [[Asorotany]], [[Alahasaty]], [[Asombola]], [[Adimizana]], [[Alakarabo]], [[Alakaosy]], [[Adijady]], [[Adalo]] ary [[Alohotsy]]. Ary ireo dia mizara ho sokajy efatra: afo, rano, rivotra, ary tany. Misy ny mifamono ary misy ihany koa ny mifamelona; ilaina ny fahatarana izany amin'ny alalan'ny fanatonana sikidy satri izy ireo no afaka manambara izany misimisy kokoa ary manoro hevitra ny olona izay manantona azy ireo. Ny olona hifanambady dia tokony mafatatra tsara ny vintan'izy ireo tsirairay avy sao dia tsy mifanambina. Matetika fantarina amin' ny alalan' ny [[Sikidy (malagasy)|sikidy]] na amin' ny fomba hafa ny vintana. Heverina ho tsara na ratsy ny andro na fotoana sasany arakaraka ny vintan' ny olona, ka misy fiantraikany amin' ny fanapahan-kevitra lehibe toy ny [[fanambadiana]], ny dia lavitra na ny asa fivelomana. == Fiforonan-teny == Ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe ''vintana'' dia avy amin' ny [[Fiteny indôneziana|teny indôneziana]] hoe ''[[:id:Bintang|bintang]]'' izay midika hoe "kintana". Lasa tsy dia mifandray loatra amin' ny [[kintana]] ny [[fanandroana malagasy]] taty aoriana fa amin' ny [[Volana]]. Ny hoe ''vintana'', amin' ny Malagasy, dia tsy manondro kintana intsony fa fizaràm-potoana ao anatin' ny iray volana na iray andro na fizaràn' ny erana manodidina. == Renivintana sy zanabintana == === Renivintana === Ny [[renivintana]] na renim-bintana dia ireo vintana mifanandrify amin' ny zoro efatra amin' ny trano, ka ireto avy izy ireo: ny [[Alahamady]], ny [[Asorotany]], ny [[Adimizana]] ary ny [[Adijady]]. Ny renivintana iray dia manana [[zanabintana]] roa ka ny iray babeny ary ny iray trotroiny. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro telo avy ny renivintana tsirairay, izay atao hoe "''vava"'' sy "''vonto"'' ary "''vody".'' Izany no mampisy ny hoe "vava Alahamady" sy "vonto Alahamady" ary "vody Alahamady". Tsy toy izany ny zanabinta izay tsy mitondra afa-tsy tonon'andro roa, dia "vava" sy "vody". === Zanabintana === [[Zanabintana]] no iantsoana ireo vintana valo ampifanandrifina amin' ny lafin-trano avaratra ([[Adalo]] sy [[Alohotsy]]) sy atsinanana ([[Adaoro]] sy [[Adizaoza]]) sy atsimo ([[Alahasaty]] sy [[Asombola]]) ary andrefana ([[Alakarabo]] sy [[Alakaosy]]). Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro roa avy ny zanabintana tsirairay, izay atao hoe "''vava"'' sy "''vody".'' Izany no mampisy ny hoe "vava Adaoro" sy "vody Adaoro". == Fifandraisan' ny vintana samy vintana == === Renivintana sy zanabintana === ==== Renivintana mibaby sy mitrotro zanabintana ==== Ny vintana roa mialoha sy manaraka ny [[renivintana]] iray dia [[Zanabintana|zanabintan]]' ity renivintana ity, ka ilay mialoha azy dia lazaina fa "babeny" ary ilay manaraka azy dia atao hoe "trotroiny". Noho izany, ny [[Alahamady]] mitrotro ny [[Adaoro]], ny [[Asorotany]] mitrotro ny [[Alahasaty]], ny [[Adimizana]] mitrotro ny [[Alakarabo]], ary ny [[Adijady]] mitrotro ny [[Adalo]]. Alahamady mibaby ny [[Alohotsy]], ny Asorotany mibaby ny [[Adizaoza]], ny Adimizana mibaby ny [[Asombola]], ary ny Adijady mibaby ny [[Alakaosy]]. ==== Vintana mitanila na miarina ==== Ny renivintana iray dia "mitanila" na "miarina" eo amin' ny [[zanabintana]] roan' ny renivintana mifandratra aminy. Ny zanabintana iray dia mitanila na miarina eo amin' ny renivintana mifandratra amin' ny renivintana mibaby na mitrotro azy. === Vintana mifandratra sy vintana mifanambina === ==== Vintana mifandratra ==== Ny vintana iray eo amin' ny zoron-trano na lafin-trano iray sy ny vintana iray hafa izay eo amin' ny zoron-trano na lafin-trano mifanatrika amin' io (manome zoro 180°) dia lazaina hoe "mifandratra" na "mifanoto" na "mifanohitra" na "mifaniho"na "mifamotitra". Tsy maintsy renivintana no mifandratra amin' ny renivintana. Ny zanabintana trotroina dia tsy maintsy mifandratra amin' ny zanabintana trotroina, ary ny zanabintana babena dia tsy maintsy mifandratra amin' ny zanabintana babena. Noho izany dia mifandratra ny [[Alahamady]] sy ny [[Adimizana]], ny [[Adaoro]] sy ny [[Alakarabo]], ny [[Adizaoza]] sy ny [[Alakaosy]], ny [[Asorotany]] sy ny [[Adijady]], ny [[Alahasaty]] sy ny [[Adalo]], ary ny ny [[Asombola]] sy ny [[Alohotsy]]. {| class="wikitable" | colspan="2" |'''Vintana mifandratra''' |- |Alahamady |Adimizana |- |Adaoro |Alakarabo |- |Adizaoza |Alakaosy |- |Asorontany |Adijady |- |Alahasaty |Adalo |- |Asombola |Alohotsy |} Inoan' ny Ntaolo malagasy sy ny Malagasy mandala ny finoan-drazana fa matetika tsy mahita fahombiazana ny olona roa na maro (mpivady, mpiara-monina, sns) mifanohi-bintana. == Toetran' ny vintana na ny tonon' andro mihatra amin' ny olona == Mety ho tsara na ratsy, mahery na malemy ny vintana na ny tonon' andro iray arakaraka ny toerana misy azy ao amin' ny filaharan' ny vintana rehetra. === Vintana na tonon' andro tsara === Ny vintana na ny tonon' andro tsara dia mahatonga ny olona manana izany vintana izany, na ny olona manodidina azy koa aza, ho tojo fahasoavana matetika eo amin' ny fiainana ka tsindraindray ihany no mba sendra zava-dratsy. === Vintana na tonon' andro ratsy === Ny vintana na ny tonon' andro ratsy dia mahatonga ny olona manana izany vintana izany, na ny olona manodidina azy koa aza, ho tojo zava-dratsy matetika eo amin' ny fiainana ka tsindraindray ihany no mba sendra fahasoavana. === Vintana na na tonon' andro mahery === Ny vintana na ny tonon' andro mahery dia vintana tsy hay tohain' ny vintan' ny mpiara-belona aminy, ka matetika no mitera-pahavoazana eo amin' ny mpiara-monina aminy. Malaza ho vintana mahery ny [[Alakaosy]] nefa ny [[Alahamady]] no vintana mahery indrindra. === Vintana na tonon' andro malemy === Ny vintana na ny tonon' andro malemy dia vintana tsy mahatohitra ny vintan' ny hafa, ka matetika no iharam-pahavoazana izay mitondra azy. == Antsipiriany momba ny orim-bintana tsirairay == === Ny renivintana efatra === ==== Alahamady ==== Ny [[Alahamady]] no volana sy vintana voalohany amin'ny fanandroana. Ny zoro avaratra-atsinana amin' ny trano no toerana omena azy. Io zoro io dia atao hoe zorofirarazana koa. Atao hoe "Alahamadin-tany" ny faritra na tanàna ao avaratra-atsinanan' ny tanàna iray. Atao hoe ''Dama'', ''Idama'', ''Lehidama'', ''Ilaidama'', sns (izany hoe ''Adama'', hoy ny Kristiana malagasy) ny zazalahy teraka Alahamady ha ny zazavavy kosa atao hoe ''Hova, Haova'' na ''Hôva'' (izany hoe ''Eva'', hoy ny Kristiana malagasy)<ref><small>Manambara izany fa efa fantatry ny Malagasy talohan' ny nidiran' ny [[Kristianisma eto Madagasikara|fivavahana kristiana]] teto Madagasikara ny fedrà momba an' i [[Adama sy Eva]].</small></ref>. I Alimareky (ny planeta [[Marsa (fajiry)|Marsa]]) no "kintana" manjaka aminy. Eo amin' io zoro Alahamady io no an' ny vadibe fa ny zoro [[Adijady]] mifandratra aminy no an' ny vadimasay. Mibaby ny Alohotsy sy mitrotro ny Adaoro ny Alahamady sady mifandratra amin' ny Adimizana nefa mitanila eo amin' ny [[Asombola]] sy [[Alakarabo]] izay iandrianany sy iarenany. Amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro telo ny Alahamady, dia ny vava Alahamady (na vavan' Alahamady) sy ny vonto Alahamady (na vonton' Alahamady) ary ny vody Alahamady (na vodin' Alahamady). Inoana ho vintan' [[andriana]] sady vintana maha mpanjaka ny Alahamady. Ny Alahamady no vintana mahery indrindra. Andro mahery ny vava Alahamady ka ny zaza teraka amin' io dia alam-bintana fandrao misavika ny [[andriana]], ka raha ankohonan' ny andriana dia tsy avela hiara-mitoetra aminy. Ny olona teraka vonto Alahamady dia ampitehirizina [[amponga]] telon-jehy sy ampiompina [[gisa]] fotsy mivady mba ho tratra antitra. Tonon' andro tsara ny vody Alahamady ka ny olona teraka amin' io dia ho tonga lehibe sy hanan-karena ary ho tratra antitra. ==== Asorotany ==== Vintana sy volana fahefatra ny [[Asorotany]]. Ny zoron-trano atsimo-atsinana no toerana omena azy. Mibaby ny [[Adizaoza]] sy mitrotro ny [[Alahasaty]] ny Asorotany. Mifandratra amin' ny [[Adijady]] nefa mitanila sy miarina eo amin' ny [[Alakaosy]] sy [[Adalo]] izy. Mitondra tonon' andro telo ny Asorotany, dia vava Asorotany (na vavan' Asorotany) sy ny vonto Asorotany (na vonton' Asorotany) ary ny vody Asorotany (na vodin' Asorotany). I Alakamary (izany hoe ny [[Volana]]) no manjaka aminy. Andro mahery ny Asorotany. Atahorana no maty kely ny zaza teraka amin' ny vava Asorotany, fa raha tsy izany dia ho tratra antitra ihany izy, nefa amin' izany tsy tezain' ny ray aman-dreniny izy fa omena ho tezain' ny havana. Ho tratra antitra ny olona teraka vonto Asorotany. Atahorana ho maty kely ny olona teraka vody Asorotany, ka raha tsy maty izy dia hanan-karena sy holava abdro iainana. ==== Adimizana ==== Ny [[Adimizana]] no vintana sy volana fahafito. Ny zoron-trano atsimo-andrefana no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny Alahamady sady mitanila sy miarina eo amin' ny Alohotsy sy eo amin' ny Adaoro ny Adimizana. Mitrotro ny [[Alakarabo]] sy mibaby ny [[Asombola]] ny Adimizana. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon'andro telo ny Adimizana, dia vava Adimizana (vavan' Adimizana) sy ny vonto Adimizana (na vonton' Adimizana) ary ny vody Adimizana (na vodin' Adimizana). Eo amin' io zoro Adimizana io no an' ny vadimasay fa ny zoro Alahamady mifandratra aminy no an' ny vadibe. I Azohara (ny planeta [[Venosy]]) no manjaka aminy. Vintana mahery ny Adimizana nefa mety ho tsara na hahafaty mbola kely. Ny zazalahy teraka vava Adimizana dia ho mpivarotra sy mpandranto. Ny zazavavy kosa dia atahorana ho maty kely na nefa mety ho tratra antitra sy hanan-karena. Tononandro tsara ny vonto Adimizana ka ny zaza teraka eo dia ho mpanan-karena sy tsy maty vonoina. Tononandro tsara ny vodiy Adimizana ka ny zaza teraka eo dia ho tratra antitra raha tsy maty kely. ==== Adijady ==== Vintana sy volana fahafolo ny [[Adijady]]. Ny zoron-trano avaratra-andrefana no toerana omena azy. Mitrotro ny Adalo sy mibaby ny Alakaosy ny Adijady. Mifandratra amin' ny Asorotany sady mitanila sy miarina eo amin' ny Alahasaty sy ny Adizaoza ny Adijady. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro telo ny Adijady, dia vava Adijady (vavan' Adijady) sy ny vonto Adijady (na vonton' Adijady) ary ny vody Adijady (na vodin' Adijady). I Azoaly (na [[Satiorna (planeta)|Satiorna]]) no "kintana" manjaka aminy. Amin' ny ankapobeny dia vintana mafy ny Adijady ka tsara anorenana zavatra tiana hateza satria "mijadina mafy". Ny zavatra tian-ko mafy sy mateza no santarina amin' io andro io, toy ny fampidiram-pananana sy biby hompiana ary vola hotehirizina. Tonom-bintana fanorenan-trano sy fampakaram-bady ny Adijady. Ny Adijady koa no heverina ho andro tsara hampakaram-bady. Ho vitsy teny ny zaza teraka vava Adijady, noho izany dia tokony [[Fisoronana sy fanalana vintana|halam-bintana]] fandrao mijadina loatra ka tsy miteny. Heverina ho tsara vintana ny zaza teraka amin' ny vonto Adijady. Heverina ho tsara vintana ihany koa ny zaza teraka amin'ny vody Adijady. === Ny zanabintana valo === ==== Adaoro ==== Ny [[Adaoro]] no vintana sy volana faharoa. Zanabintana izy io. Ny tapany avaratra amin' ny rindrin-trano atsinanana no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny [[Alakarabo]] sady mihataka sy miarina eo amin' ny Adimizana ny Adaoro. Ankoatra izany dia trotroin' ny renivintana Alahamady ny zanabintana Adaoro. Mitondra tonon' andro roa ny Adaoro, dia ny vava Adaoro (na vavan' Adaoro) sy ny vody Adaoro (na vodin' Adaoro). Inoana ho andron' [[afo]] na andro mandoro ny Adaoro. Atahorana amin' ny afo ny olona teraka vava Adaoro ka tsy maintsy alam-bintana amin' ny alalan' ny fitondran-dreniny azy mandositra avy anaty trano tomboka kely nodorana. Tsara vintana ny olona teraka vody Adaoro ka raha lahy dia hahay mikabary fa raha vavy kosa dia ho tsara fanahy. ==== Adizaoza ==== Vintana sy volana fahatelo ny [[Adizaoza]]. Ny toerana omena azy dia ny tapany atsimo amin' ny rindrin-trano antsinanana. Eo amin' ny Adizaoza no fitoeran' ny sinibe ao an-trano. Ny [[Alakaosy]] no mifandratra amin' ny Adizaoza sady miarina eo amin' ny [[Adijady]]. Baben' ny renivintana Asorotany ny zanabintana Adizaoza. Mitondra tonon' andro roa ny Adizaoza, dia ny vava Adizaoza (na vavan' Adizaoza) sy ny vody Adizaoza (na vodin' Adizaoza). Raha ny [[Alahamady]] no zoro omena ny mpanjaka, ny Adizaoza kosa no zoro omena ny [[Andevo (teto Madagasikara)|mpanompo]]. Izay olona mikasa hampaka-bady, na hanorin-trano, sns., nefa sendra mifandratra amin' ny vintany ny andro tsara fanaovana izany, dia ny Adizaoza no tokony hofidiny, fa io tsy mihetsiketsika tahaka ny sinibe, ka hampateza ny zavatra kasaina hatao. Amin' ny ankapobeny dia vintana mahery ny Adizaoza. Tonon' andro mahery ny vava Adizaoza ka ny olona teraka aminy dia miozanozana sy sahozanina raha tsy alam-bintana, ka ho lasa mahantra rehefa lehibe. Ny vody Adizaoza dia malefaka kokoa ka ny vehivavy teraka amin' izany dia ho maro anaka nefa malahelon-karena, fa ny lehilahy kosa tsy hambinina amin' ny fihariana. ==== Alahasaty ==== Ny [[Alahasaty]] no vintana sy volana malagasy fahadimy. Ny tapany atsinanana amin' ny rindrin-trano atsimo no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny [[Adalo]] sy miarina eo amin' ny [[Adijady]] ny vintana Alahasaty. Trotroin' ny renivintana Asorotany ny zanabintana Alahasaty. Mitondra tonon'andro roa ny Adizaoza, dia ny vava Alahasaty (na vavan'Alahasaty) sy ny vody Alahasaty (vodin' Alahasaty). Lazaina ho vinta-mpamosavy sy andron' ody ny Alahasaty. Ny olona teraka vava Alahasaty dia mety ho mpamosavy na ho mpitana ody mahery raha teraka misasaka alina. Tonon' andro tsara anandratana ody sy sampy ny vava Alahasaty ka tsy tsara anaovana zavatra hafa. Ny olona terana vody Alahasaty dia ho tratra antitra. Tononandro tsara ho fisantarana zavatra sy fampakaram-bady ny vody Alahasaty. ==== Asombola ==== Vintana sy volana fahenina ny [[Asombola]]. Ny tapany andrefana amin' ny rindrin-trano atsimo no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny [[Alohotsy]] sy miarina eo amin' ny [[Alahamady]] ny vintana Asombola. Baben' ny renivintana Adimizana ny zanabintana Asombola. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro roa ny Asombola, dia ny vava Asombola (na vavan' Asombola) sy ny vody Asombola (na vodin' Asombola). Vintam-bola sy vintan' ny olona tia harena ny Asombola. Ny zazalahy teraka vava Asombola dia ho mpivarotra ary hahazo volabe. Ny zazavavy kosa ho mpanao taozavatra sy ho mpila harena. Ny zaza teraka vody Asombola dia ho mpila vola sy hanan-karena. ==== Alakarabo ==== Ny [[Alakarabo]] no vintana sy volana fahavalo. Ny tapany atsimo amin' ny rindrin-trano andrefana no toerana omena azy. Miarina eo amin' ny Alahamady sady mifandratra amin' ny Adaoro ny vintana Alakarabo. Ny renivintana Adimizana no mitrotro azy. Mitondra tonon' andro roa ny Alakarabo, dia ny vava Alakarabo (na vavan' Alakarabo) sy ny vody Alakarabo (na vodin'Alakarabo). Vintana tsara ny Alakarabo satria androm-bokatra. Tokony misoronana akondro vokatra ny olona amin' ny vava Alakarabo amin' ny maha vintam-bokatra azy. Ny zazavavy teraka vava Alakarabo dia ho maro anaka fa ny zazalahy kosa ho tratra antitra. Ny zazavavy teraka vody Alakarabo dia ho maro anaka ihany koa ary ny zazalahy ho tratra antitra. ==== Alakaosy ==== Ny [[Alakaosy]] dia vintana sy volana fahasivy ao amin' ny fanandroana sy tetiandro malagasy. Ny tapany avaratra amin' ny rindrin-trano andrefana no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny Adizaoza ny Alakaosy sady miarina sy miandriana eo amin' ny Asorotany ny Alakaosy. Baben' ny renivintana Adijady ny Alakaosy. Mitondra tonon' andro roa ny Alakaosy, dia ny vava Alakaosy (na vavan' Alakaosy) sy ny vody Alakaosy (na vodin' Alakaosy). Vintana mahery indrindra ny Alakaosy. Raha tsy alam-bintana ny zaza teraka aminy dia atahorana hahafaty izay lehibe noho izy ka ahohoka ho faty. Atao hoe ''[[Alakaosibe]]'' ny vava Alakaosy ao amin' ny volana Alakaosy. Amin' ny vava Alakaosy amin' ny volana Alakaosy no andro fanandratana ody sy sampy. Manao sorona ny mpitahiry ody mahery sy sampy. Ny vehivavy mbola tokony hiteraka dia tsy mihinan-kanina amin'ny vava Alakaosy mba tsy hiteraka Alakaosy. Ny zaza teraka vava Alakaosy dia hanoto ray aman-dreny, ka ahohoka ho faty na alam-bintana mba ho tratra antitra sy ho lehibe ary ho mpanan-karena. Tsy mifankaiza firy amin'ny vava Alakaosy ny vody Alakaosy. Andron' ady sy androm-pifandirana koa ny Alakaosy. ==== Adalo ==== Vintana sy volana faharaika ambin' ny folo ny [[Adalo]]. Ny tapany andrefana amin'ny rindrin-trano avaratra no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny [[Alahasaty]] sy miarina eo amin' ny [[Asorotany|Asorontany]] ny vintana Adalolo. Trotroin' ny renivintana Adijady ny zanabintana Adalo. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon'andro roa ny Adalo, dia ny vava Adalo (na vavan' Adalo)sy ny vody Adalo (na vodin' Adalo). Vintan-dranomaso sy alahelo ny Adalo. Atahorana ho maty kely ny zaza teraka vava Adalo. Ny zaza teraka vody Adalo dia tsara vintana ihany ka ho tratra antitra na dia manan-toetra malahelohelo aza. ==== Alohotsy ==== Vintana sy volana faharoa ambin'ny folo ny [[Alohotsy]]. Ny tapany antsinana amin' ny rindrin-trano avaratra no toerana omena azy. Mifandratra amin' ny [[Asombola]] sy miarina eo amin' ny [[Adimizana]] ny vintana Alohotsy. Baben' ny renivintana Alahamady ny zanabintana Alohotsy. Ao amin' ny fitetezana andro dia mitondra tonon' andro roa ny Alohotsy, dia ny vava Alohotsy (na vavan' Alohotsy) sy ny vody Alohotsy (na vodin' Alohotsy). Atao hoe volam-padina ny volana Alohotsy noho izy iomanana amin' ny Asaramanitra (izany hoe ny Alahamadibe). Tandremana mafy mba tsy haràtra amin' ny hety na antsy ny zazamadinika fa tsy ho mety sitrana ka noho izay tsy alana volo na hoho na ampiasana zava-maranitra. Ny olona maty ao amin' ny volana Alohotsy dia alevina mangingina. Vintan' olona tsy mahatombin-toerana ny Alohotsy. Amin' ny vava Alohotsy sy ny vody Alohotsy dia tsy misy manao taozavatra. Raha hanorin-trano sy hampaka-bady amin' ny andro Alohotsy dia tsy maintsy misorona vatokaranana sy hazo harahara na famaho alevina eo atsinanan'ny andry avaratra tandrify ny Alohotsy mba tsy hihetsiketsika. Ny zaza teraka vava Alohotsy dia tsy ho marim-ponenana fa mifindrafindra na toerana na zavatra hafa. Ny zaza teraka vody Alohotsy dia ho salama ihany. == Ny orim-bintana sy ny zavatra mifandray aminy == === Ny orim-bintana sy ny singa efatra === Araka ny tenin' i [[Jobily Rakotoson]]^{[[Fanandroana malagasy#cite note-:0-2|[1]]]} dia mifandray amin' ny fanandroana ny [[singa efatra]], dia ny [[rano]] sy ny [[rivotra]] sy ny [[tany]] ary ny [[afo]]. Atao hoe vintan-drano ny Asorotany sy ny Alakarabo ary ny Alohotsy. Vintan-drivotra kosa ny Adimizana sy ny Adalo ary ny Adizaoza. Vintan-tany ny Adaoro sy ny Adijady ary ny Asombola. Vintan' afo ny Alahamady sy ny Alahasaty ary ny Alakaosy. === Ny vazantany sy ny zoron-trano === ==== Avaratra ==== Lafy itoeran' ny vintana [[Adalo]] sy ny [[Alohotsy]] ny avaratra. Ao an-trano dia atao eo afovoany mahazo avaratra ny fatana. Ny avaratra dia vazantanin' ny fahefana sy ny fibaikoana ary ny fanjakana. Eo amin' ny misy ny Adalo no toerana fanajam-bahiny indrindra ao an-trano. Tandrify ny Alohotsy no fametrahana ny [[lovia]] sy ny [[sotro]]. ==== Avaratra atsinanana ==== Ny zoro avaratra-atsinana no zoron' ny [[Alahamady]]. Ny zoro avaratra-atsinanana amin' ny trano no omena ny Alahamady izay atao hoe [[zorofirarazana]] koa. Atao hoe Alahamadintany ny tanana na ny faritra manandrify ny zoro Alahamady amin' ny tanana na faritra iray. Ny olona hajaina indrindra, raha misy fivoriana, dia asai-mipetraka eo amin' ny Alahamadintany. ==== Atsinanana ==== Lafy itoeran' ny vintana [[Adaoro]] sy [[Adizaoza]] ny atsinanana. Vazantany natokana ho an' ny vavaka sy ny [[Razana (finoana malagasy)|Razana]] ny atsinanana ao an-trano. Eo atsinanana tandrify ny Adizaoza no ametrahana ny siny ao an-trano. Ny faritra avaratra amin' ny rindrina atsinana, tandrify ny Adaoro, no asiana ny farafara. ==== Atsimo atsinanana ==== Ny zoron-trano atsimo-atsinana no toerana omena ny [[Asorotany]]. ==== Atsimo ==== Lafy itoeran' ny vintana [[Asombola]] sy [[Alahasaty]] ny atsimo. Ny atsimo ao an-trano dia vazantany natokana ho an' ny fanekena ny manam-pahefana, ny fanetren-tena, ny olona anjakana, ny maha mpanompo. Eo atsimo manandrify ny Alahasaty (ilany atsinanana amin' ny rindrina atsimo) no ametrahana ny zanak' omby. Tandrify ny Asombola (ilany andrefana amin' ny rindrina atsimo) no ametrahana ny laona sy ny fanoto sady eo no mitoto vary. ==== Atsimo andrefana ==== Ny zoron-trano atsimo-andrefana no toerana omena ny [[Adimizana]]. Eo no misy ny varavarambe amin' ny trano, izay ivoahana sy idiran'ny tsara sy ny ratsy. ==== Andrefana ==== Lafy itoeran' ny vintana [[Alakaosy]] sy [[Alakarabo]] ny andrefana. Faritra tsy madio sy tsy masina ary an' ny vahiny ny andrefana ao an-trano. Ao amin'ny tapany atsimo amin' ny rindrina andrefana (manandrify ny Alakarabo) no asiana ny varavarambe amin' ny trano, izay ivoahana sy idiran' ny soa sy ny ratsy. Tandrify ny Alakaosy no amelaran-tsihy hampandrosoana ny andriana. Eo koa no misy ny farafaran' ny vehivavy tera-bao izay akaikin' ny fatana ka tsara ho an' ny mpifana. ==== Avaratra adrefana ==== Ny lafin-tany avaratra-andrefana dia atao hoe [[Adijady]] ka ny lafin-trano avaratra-andrefana no omena azy. Atao hoe zorom-baravarankely koa ny eo. == Ohabolana momba ny vintana == * ''Alahasaty angaha no vintana, ka [[Famosaviana|mamosavy]].'' * ''Aza manao vintana Alohotsin-kevitra.'' * ''Aza miady vintana amin' ny [[akoho]] fa raha ho any an-tsena izy lanjaina.'' * ''Ilay [[sorohitra]] nanala vintana: halako olona, halako aho, nefa izaho halako kokoa.'' * ''Ny faniriana tsy ho ary takatry ny vintana.'' * ''Ny tarehy an-dRahiratra, fa ny vintana an-dRasitamoraina.'' * ''Ny vintana tsy azon' olona ovana, fa didy avy amin' Andriamanitra.'' * ''[[Papango|Papangolahy]] manala vintana, ka ny maso omaly tsy miova.'' * ''Ratsy vintana hoatry ny [[saka]], be vohoka vao mamosavy.'' * ''Tolo-kena maty jiro, ka miandry izay anjara vintana.'' * ''Tsy mandidy alohan' Andriamanitra aho, fa izay zara-vintana lolohavina.'' * ''Tsy mety raha asandratry ny vintana, fa abotetaky ny saina.'' * ''Tsy misy nivavaka niankandrefana, fa samy nianavaratra ihany; fa ny harena mila vintana, ka raha tsy anjara, tsy tonga.'' == Jereo koa == * [[Lahatra (finoana malagasy)|Lahatra]] * [[Anjara (finoana)|Anjara]] *[[Tendry]] * [[Fanandroana]] * [[Fanandroana malagasy]] * [[Fanalana faditra]] *[[Fisoronana sy fanalana vintana]] *[[Sikidy (malagasy)|Sikidy malagasy]] == Rohy ivelany == * [http://gasikar-histo.e-monsite.com/pages/geographie/culture-et-arts-traditionnels/astrologie-et-divination-malgaches.html Astrologie et divination malgaches] {{Wayback|url=http://gasikar-histo.e-monsite.com/pages/geographie/culture-et-arts-traditionnels/astrologie-et-divination-malgaches.html|date=20180616153757}} * [http://www.madalascar.fr/astro.html Astrologie malgache] {{Wayback|url=http://www.madalascar.fr/astro.html|date=20190514022301}} * [https://www.letananarivien.com/tana-way-of-life/horoscope-malgache-prediction-de-chance-vintana/ Les horoscope Malgache une prédiction de la chance ou le « Vintana »] {{Wayback|url=https://www.letananarivien.com/tana-way-of-life/horoscope-malgache-prediction-de-chance-vintana/ |date=20201204224406 }} * [http://alimanakarabesata.free.fr/12signes.htm Les 12 signes du zodiaque malagasy] * [http://icalendrier.fr/calendriers-saga/calendriers/malgache Le calendrier malgache] * [https://www.madagascarautrement.com/fetes-malgaches.htm Fêtes Malgaches] {{Wayback|url=https://www.madagascarautrement.com/fetes-malgaches.htm |date=20190416043525 }} * [http://ariniaina.mondoblog.org/2014/03/27/le-nouvel-malgache/ Le Nouvel An Malgache] {{Wayback|url=http://ariniaina.mondoblog.org/2014/03/27/le-nouvel-malgache/ |date=20180526084501 }} * [https://malagasy4all.blogspot.com/2012/05/malagasy-horoscopes-alahamady-alakaosy.html Malagasy Horoscopes : Alahamady, Alakaosy, Asombola.....] * [https://malagasy4all.blogspot.com/2012/05/malagasy-horoscopes-alahamady-alakaosy.html Rabesata Arim''a "''Alimanaka Rabesata Vintana"] * [https://www.calendrier-365.fr/lune/phases-de-la-lune.html Phase de la lune in ''Calendrier-365.fr''] == Fanovozan-kevitra == * Jaovelo-Dzao R., ''Mythes, rites et transes à Madagascar'', ''Angano et Tromba sakalava'', Karthala et Ambozontany, 1996. * Beaujard P., ''Mythe et société à Madagascar'' ''(Tanala de l'Ikongo)'', ''Le chasseur d'oiseau et la princesse du ciel'', Paris, L'Harmattan, 1991. * Antoine de Padoue Rahajarizafy, ''Filozofia malagasy'', Editions Ambozontany Antananarivo, 2004. * Fivondronamben' ny Eveka eto Madagasikara (mpandika teny), ''Katesizin' ny Fiangonana Katôlika'', Antananarivo, Madagasikara, 2009. == Loharano sy fanamarihana == [[Sokajy:Fanandroana]] [[Sokajy:Vintana]] 43xqy3slkzoto0lo697xt4jqel02k8o 0 293312 1153299 1114788 2026-11-06T02:56:24Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153299 wikitext text/x-wiki I '''Cocoa Tea''' na '''Coco Tea''' (anaran-tsehatra nentin'i Calvin George Scott, teraka ny 3 septambra 1959 tao [[Jamaîka|Jamaika]] ary maty ny 11 martsa 2025<ref name=":0">[https://reggae.fr/lire-news/23430_202503_L-artiste-veteran-Cocoa-Tea-est-decede.html]</ref>), dia mpihira sady mpamoron-kira [[reggae]] sy [https://web.archive.org/web/20250603131725/https://dancehallevents.com/dancehalls-influence-on-global-music-and-culture/ dancehall]. == Tantaram-piainany == Teraka tao amin'ny tanànan'ny mpanjono Rocky Point, [[Paroisse de Clarendon|Clarendon Parish]], Jamaika<ref>https://mg.globalvoices.org/2025/04/04/174073/</ref> izy. Nalaza tany Jamaika izy io nanomboka tamin'ny [[1985]] ary fantatra eran-tany nanomboka tamin'ny [[1990|taona 1990]] . Tamin'ny taona 1983 dia nanana hits roa novokarin'i [[:fr:Henry_Lawes_(musicien)|Henry "Junjo" Lawes]] izy : ''Mihozongozona i Dolly'' ary ''Namoy ny Soniako aho'' . Tamin'ny taona 1989, namorona trio niaraka tamin'ny Home T sy Shabba Ranks izy<ref name=":1">[https://www.jamaicaobserver.com/2014/09/30/cocoa-tea-looks-to-sunset-in-negril/ Cocoa Tea looks to Sunset In Negril - Jamaica Observer]</ref> : ny fitambaran'izy ireo amin'ny fiderana ny radio "piraty", ''ny Hiram-piraisan'ny Pirates'', dia hira ''tokana malaza'' . Tamin'ny 1997, nanangana ny marika mpanao mozika manokana izy, ny Roaring Lion Records <ref>[https://www.jamaicaobserver.com/2014/09/30/cocoa-tea-looks-to-sunset-in-negril/]</ref> . Nanomboka ny hetsika isan-taona Dancehall Jam Jam amin'ny taom-baovao izy tamin'ny taona 2003, izay naharitra hatramin'ny 2009, miaraka amin'ny fikasana hanangana azy io amin'ny 2015<ref>[https://www.jamaicaobserver.com/2014/09/30/cocoa-tea-looks-to-sunset-in-negril/]</ref>. Maty tamin'ny 11 mars 2025 noho ny fijanonan'ny fo <ref name=":2">[https://mg.globalvoices.org/2025/06/03/174576/ Jamaikàna roa mpiangaly reggae avy any ambanivohitra no nodimandry, namela ho lova ny akon’ny taona 90 · Global Voices teny Malagasy]</ref> izy tao Flôrida, rehefa taona vitsy lasa izay izy no voatily hoe nisy “[https://www.vidal.fr/maladies/cancers/lymphomes.html lymphome]” == Discografia mifantina == * 2014 - Crab dem (rakitra tany am-boalohany) * 2008 - ''Eny Afaka'' * 2008 - ''Barack Obama'' * [[2007]] - ''Ady biolojika'' * 2007 - ''Tune In'' * [[2006]] - ' ''Vonjeo izahay Oh Jah''' * [[2004]] - ''Efa niandry aho'' * 2004 - ''Tek Weh Yuh Gal'' * 2004 - ''nahazo alalana'' * [[2003]] - ''Mipetraka any Jamaika'' * [[2001]] - ''Mahatsapa Ny Hery'' * [[2000]] - ''Tsy hay hadinoina'' * 2000 - ''Live Inna Bataclan'' * 2000 - ''Mipetraka any Jamaika'' (miaraka amin'i [[Everton Blender]] ) * [[1999]] - ''Nihaona tamin'ny Tea Cocoa ny Vibration Israel'' * [[1997]] - ''Holy Mount Zion'' ( Motown ) * 1997 - ''RAS Portraits'' (Ras) * [[1996]] - ''Mpanjakan'ny Isiraely'' (VP Records) * 1995 - ''Avia Tiavo Aho'' * 1994 - ''Fitiavana Mamy'' * [[1994]] - 'Tsy mivantana izany' ( Shanachie ) * [[1994]] - ''Fiainana tsara'' (VP 'Records) * 1993 - ''One Up'' * [[1992]] - ''Can't Stop Cocoa Tea'' (VP Records) * 1992 - ''Kingston Hot'' (Ras) * 1992 - ''Iray hafa ho an'ny lalana'' * 1991 - ''Rocking Dolly'' * [[1990]] / [[1991]] - ''Riker's Island'' (VP Records) * 1987 - ''Tonga indray'' * 1985 - ''Mipetraha'' * 1985 - ''Mr Coco Tea'' * [[1985]] - 1991 ''Ny Marshall'' == Loharano == # <ref name=":0" /> "L'artiste vétéran Cocoa Tea est décédé" ao amin'ny reggae.fr # <ref name=":1" /> "Cocoa Tea looks to Sunset In Negril" ao amin'ny jamaica.observer.com # <ref name=":2" /> "Jamaikàna roa mpiangaly reggae avy any ambanivohitra no nodimandry, namela ho lova ny akon’ny taona 90 ·"ao amin'ny Global Voices teny Malagasy {{liens}}{{Portail|reggae|musique|Jamaïque}} [[Sokajy:Mpihira]] [[Sokajy:Reggae]] [[Sokajy:Jamaika]] [[Sokajy:Coco Tea]] pybynn3rczwqp5xdctbtbtrntpjh6az 0 293313 1153295 1104879 2026-11-06T01:43:29Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153295 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biographie2|charte=chanteur|image=Cocoa Tea at B.B.King in New York on September 14, 2004.jpg|légende=|date de décès=11 mars 2025}}Cocoa Tea '''Cocoa Tea''' (na '''Coco Tea''' ) no anaran-tsehatra entin'i Calvin George Scott tamin'ny 3 septembre 1959 tao [[Jamaîka|Jamaika]] ary maty ny 11 mars 2025<ref name=":0">[https://reggae.fr/lire-news/23430_202503_L-artiste-veteran-Cocoa-Tea-est-decede.html]</ref> , dia mpihira sy mpamoron-kira [[reggae]] ary [https://web.archive.org/web/20250603131725/https://dancehallevents.com/dancehalls-influence-on-global-music-and-culture/ dancehall] . == Tantaram-piainany == Teraka tao amin'ny tanànan'ny mpanjono Rocky Point, [[Paroisse de Clarendon|Clarendon Parish]], Jamaika izy. Nalaza tany Jamaika izy io nanomboka tamin'ny [[1985]] ary fantatra eran-tany nanomboka tamin'ny [[1990|taona 1990]] . Tamin'ny taona 1983 dia nanana hits roa novokarin'i [[:fr:Henry_Lawes_(musicien)|Henry "Junjo" Lawes]] izy : ''Mihozongozona i Dolly'' ary ''Namoy ny Soniako aho'' . Tamin'ny taona 1989, namorona trio niaraka tamin'ny Home T sy Shabba Ranks izy<ref name=":1">[https://www.jamaicaobserver.com/2014/09/30/cocoa-tea-looks-to-sunset-in-negril/ Cocoa Tea looks to Sunset In Negril - Jamaica Observer]</ref> : ny fitambaran'izy ireo amin'ny fiderana ny radio "piraty", ''ny Hiram-piraisan'ny Pirates'', dia hira ''tokana malaza'' . Tamin'ny 1997, nanangana ny marika mpanao mozika manokana izy, ny Roaring Lion Records <ref>[https://www.jamaicaobserver.com/2014/09/30/cocoa-tea-looks-to-sunset-in-negril/]</ref> . Nanomboka ny hetsika isan-taona Dancehall Jam Jam amin'ny taom-baovao izy tamin'ny taona 2003, izay naharitra hatramin'ny 2009, miaraka amin'ny fikasana hanangana azy io amin'ny 2015<ref>[https://www.jamaicaobserver.com/2014/09/30/cocoa-tea-looks-to-sunset-in-negril/]</ref>. Maty tamin'ny 11 mars 2025 noho ny fijanonan'ny fo <ref name=":2">[https://mg.globalvoices.org/2025/06/03/174576/]</ref> izy tao Flôrida, rehefa taona vitsy lasa izay izy no voatily hoe nisy “[https://www.vidal.fr/maladies/cancers/lymphomes.html lymphome]” == Discografia mifantina == * 2014 - Crab dem (rakitra tany am-boalohany) * 2008 - ''Eny Afaka'' * 2008 - ''Barack Obama'' * [[2007]] - ''Ady biolojika'' * 2007 - ''Tune In'' * [[2006]] - ' ''Vonjeo izahay Oh Jah''' * [[2004]] - ''Efa niandry aho'' * 2004 - ''Tek Weh Yuh Gal'' * 2004 - ''nahazo alalana'' * [[2003]] - ''Mipetraka any Jamaika'' * [[2001]] - ''Mahatsapa Ny Hery'' * [[2000]] - ''Tsy hay hadinoina'' * 2000 - ''Live Inna Bataclan'' * 2000 - ''Mipetraka any Jamaika'' (miaraka amin'i [[Everton Blender]] ) * [[1999]] - ''Nihaona tamin'ny Tea Cocoa ny Vibration Israel'' * [[1997]] - ''Holy Mount Zion'' ( Motown ) * 1997 - ''RAS Portraits'' (Ras) * [[1996]] - ''Mpanjakan'ny Isiraely'' (VP Records) * 1995 - ''Avia Tiavo Aho'' * 1994 - ''Fitiavana Mamy'' * [[1994]] - 'Tsy mivantana izany' ( Shanachie ) * [[1994]] - ''Fiainana tsara'' (VP 'Records) * 1993 - ''One Up'' * [[1992]] - ''Can't Stop Cocoa Tea'' (VP Records) * 1992 - ''Kingston Hot'' (Ras) * 1992 - ''Iray hafa ho an'ny lalana'' * 1991 - ''Rocking Dolly'' * [[1990]] / [[1991]] - ''Riker's Island'' (VP Records) * 1987 - ''Tonga indray'' * 1985 - ''Mipetraha'' * 1985 - ''Mr Coco Tea'' * [[1985]] - 1991 ''Ny Marshall'' == Loharano == # <ref name=":0" /> "L'artiste vétéran Cocoa Tea est décédé" ao amin'ny reggae.fr # <ref name=":1" /> "Cocoa Tea looks to Sunset In Negril" ao amin'ny jamaica.observer.com # <ref name=":2" /> "Jamaikàna roa mpiangaly reggae avy any ambanivohitra no nodimandry, namela ho lova ny akon’ny taona 90 ·"ao amin'ny Global Voices teny Malagasy {{liens}}{{Portail|reggae|musique|Jamaïque}} [[Sokajy:Mpihira]] [[Sokajy:Reggae]] [[Sokajy:Jamaika]] [[Sokajy:Coco Tea]] daqawfedvvgvfuda44o0v5zpy1ybup3 0 293881 1153271 1115812 2026-11-05T22:31:43Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153271 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=M.Pokora|teraka=26 septambra 1985|toerana=Strasbourg|firenena=France|asa=Mpihira|sary=M. Pokora remise médaille honneur ville de Strasbourg 12 février 2014 (cropped).jpg}} == M.Pokora == Mathieu Tota no tena anarany, teraka tamin'ny 26 septambra 1985 tao [[Strasbourg|Strasbourg,]]<nowiki/>amin'nysehatra maha-mpanao [[Zavakanto|zava-kanto]] azy, dia fantantra amin'ny anarana hoe: M.Pokora, izy dia mpamoron-kira, [[mpanoratra]] [[hira]], mpihira, mpamokatra [[mozika]], mpandihy ary mpilalao [[sarimihetsika]] frantsay.<ref>{{Cite web |title=kopian'ny arisiva |url=https://fr.vikidia.org/wiki/M._Pokora |access-date=2025-06-11 |archive-date=2024-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521224232/https://fr.vikidia.org/wiki/M._Pokora |url-status=dead }}</ref> Tamin'ny taona 2003, izy no nandresy tamin'ny fandaharana "Popstar" andiany fahatelo, niaraka tamin'ny tarika "Linkup". Taorian'ny famoahana ny raki-kira voalohany, ny tarika mitondra ny lohateny hoe"Notre étoile", dia nanapa-kevitra izy, fa hanohy irery amin'ny maha mpihira sôlô azy, navoakany ny ny raki-kira sôlô voalohany tamin'ny novambra 2004. Hatramin'izay, efa namoaka raki-kira studio folo izy, ary ny farany mitondra ny lohateny hoe:"Andrénaline". Ankoatra izany, dia namoaka ihany koa ny raki-kira telo mivantana. Izy no nandresy tamin'ny fandaharana andiany voalohany:" Danse avec les stars", tamin'ny taona 2011, ary tamin'ny taona 2014 izy dia lasa mpitsara tao anatin'ity fandaharana ity tamin'ny andiany fahadimy. Tamin'ny taona 2016, lasa mpitsara tamin'ny :" The voice kids" andiany fahatelo ihany koa izy, ary nandresy tamin'izany ho mpanazatra an'i Manuela Diaz. Tamin'ny taona 2017, lasa mpitsara tamin'ny "The voice'': la plus belle voix''" andiany fahenina izy, ka nandresy indray niaraka tamin'ny mpianany Lisandro Cuxi. I Matt dia mpanakanto nahazo loka betsaka indrindra tamin'ny NRJ Music Awards: loka eny amby folo amin'ny iraika amby roapolo fanendrena.<ref>.NRJ Music Awards : quel artiste détient le record de trophées glanés durant cette cérémonie</ref> == TANTARANY == === Fahazazana sy fianarana === Matthieu Tota<ref>.M. Pokora : Son vrai nom est Mathieu Tota</ref> dia teraka tamin'ny 26 septmbra 1985. André Tota ny Rainy, [[mpilalao baolina kitra]] razambe poloney. Ny Reniny dia i Brigitte Tarz. Avy amin'ny diaspora poloney ny razambeny amin'ny lafin'ny raim-pianakaviana, izay tonga avy any Krakow nankany [[Lorraine]] tamin'ny taona 1930 mba hiasa tany amin'ny [[Fitrandrahana ny harena voajanahary|fitrandrahana]] vy. Raha ny [[fianakaviana]] amin'ny lafin'ny Reniny kosa dia avy amin'ny andiana [[miaramila]] nisy hatramin'ny ela. Manana rahalahy iray izy,Julien Tota, izay nampahafantatra azy tamin'ny mozika tamin'ny alalan'ny raki-kira Bad an'i Michael Jackson ary lasa iray amin'ireo mpitendry mozika niaraka taminy tamin'ny mozika. Rehefa niaraka tamin'ny ekipan'i [[Strasbourg]] ny Rainy, dia tany [[Alsace]] no nahaterahan'i Matthieu tamin'ny 1985. Nianatra tao amin'ny sekoly ambaratonga fototra: Fréres de la Doctrine Chrétienne ao Strasbourg izy, avy eo tany amin'ny Kolejy Paul-Emile Victor au Mindaulsheim, ary tany amin'ny Lycée profesionnel Aristide Briand ao [[Schiltigheim|Schiltighiem]], ao avaratr'i Strasbourg.<ref>1.<nowiki>http://fluctuat.premiere.fr/Musique/News/Probleme-de-Matt-3189970</nowiki></ref> == LOHARANO == 1.https://web.archive.org/web/20130325094800/http://fluctuat.premiere.fr/Musique/News/Probleme-de-Matt-3189970 2.NRJ Music Awards : quel artiste détient le record de trophées glanés durant cette cérémonie 3.M. Pokora : Son vrai nom est Mathieu Tota 4.https://fr.vikidia.org/wiki/M._Pokora 5.https://fr.wikipedia.org/wiki/M._Pokora bz6mv9yd2b13bxk3okon975sb6pu9su 0 294191 1153286 1140182 2026-11-05T23:47:41Z ~2026-58551-01 41560 /* */ 1153286 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Josefa Andrianaivoravelona|teraka=1 janoary 1835|toerana=Ambohitrombihavana|firenena=Madagasikara|asa=Mpanoratra|asa hafa=Mpitandrina|maty=1 aogositra 1897}} == Fahazazana == Teraka ny 11 janoary 1835 tao [[Ambohitromby]] renivohitry ny Andriamboninolona i Andriantseheno, izay niova anarana ho Josefa Andrianaivoravelona taty aoriana. <u>Fotoana nampieritreritra tokoa tamin'izany satria sady zoma ny andro no mbola maizina atoandro ihany koa. Toa fambara mialoha ny fahamaizinana hitranga vetivety teo amin'ny fiainany ny fahitana taratra izany.</u> Nanao [[kabary]] fandrarana ny fivavahana kristianina mantsy i [[Ranavalona I]] ny martsa 1835, izany hoe roa volana taorian'io fotoana io. Mpiandry ny omby aman'ondrin-draibeny izy teo amin'ny fahazazany. Maro ny asa fanao teny ambanivohitra izay nirotsahany toy ny taozavatra fanefena [[vilany tany]] sy ny fandrariana harona ary ny famolesana landy. Namorona tsilalao nahafinaritra hatrany izy nandritra izany ary fanaony ihany koa ny nitsiko zavamaneno. Ireny anjara raharaha sy ireny [[zavamaneno]] ireny no nanefy azy teo amin'ny fiatrehana ny fiainana taty aoriana. Tamin' ny taona 1845 dia nalain'ny zokiny hipetraka tany aminy izy ka nomeny anjara asa mpiandry raharaha sy mpitsena tao antsinanan-drova. Nianatra namaky teny sy nanoratra izy tamin'izany fa tsy nety nahay velively, hany ka nijanona tsy nianatra intsony. Nanonofy ny litera rehetra A hatramin'ny Z vita soratra fotsy teny amin'ny lanitra manga anefa izy tamin'ny taona 1846. Tadidiny tsara ny litera tsirairay ka nosoratany tamin'ny horona teo amin'ny feny sy ny ranjony ny abidy ary natanjozotrany hatrany amin'ny hato-tongony izany. Naka toky tamin'ny olona mihitsy ny lehilahy ny amin'ny fomba famakiana teny, hany ka nahavaky soratra ihany rehefa nikiry aoka izany. Nomena teny lavalava tamin'ny solaitra mikasika ny fivavahana izy hovakiny tamin'ny taona 1847. Nilentika tao am-pony mandra-maty anefa ny andian-teny voavakiny nanao hoe: "Aza manao ratsy fa mahatezitra Azy izany".(Andrianaivoravelona. J., 1921). Nivaro-tsavony teo Amboanonoka, toerana atsimo andrefan'ny [[Rova Manjakamiadana|rova]] izy teo anelanelan' ny taona 1848 sy 1851, na izany aza anefa dia nentin'Andriamanjato lehiben'ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] nanaraka azy izy ka nahazo vola tamin'ny fanoratana teny [[Andohalo]] sy [[Analakely]] ary [[Mahamasina]] satria tsara sady milamina ny sora-tanany. Tamin'ny taona 1852-1853 dia nanaraka an-jokiny tany [[Fianarantsoa]] indray izy nefa tsy nahazo vola fa nahazo aretina aza. Nivarotra enta-madinika tao Amboanonoka indray izy tamin'ny taona 1853-1855 nony tafaverina. Tonga fatra-pitia namaky soratra printy loatra i Josefa Andrianaivoravelona tao anatin'ireo taona ireo ka satriny hamaky azy mandrakariva. Fitsimpinana taratasy teny rehetra teny, famakiana sy fandinihana izany no nataony aton-draharaha. Koa na dia tsy azony aza ny hevitry ny teny voalaza dia nangorakoraka ny fony; ary tsy fantany velively izay antony nahatonga izany. Araka ny fiheverany dia mety manakaiky ny fotoana hanehon'Andriamanitra azy ny teny famonjena ka ny [[Fanahy Masina (kristianisma)|Fanahy Masina]] no mampiomana ny fony handraisany izany am-pitiavana. Samy mety ho marina ireo hevitra ireo satria ny fanoratana tononkalo hajary hira sy ny [[Fitoriana ny Filazantsara|fitoriana Filazantsara]] no fanompoam-panahy maminy sy nampahery azy indrindra taty aoriana. Lovasoa navelany ho an'ny Fiangonana sy ny fiarahamonina malagasy izany. == Josefa Andrianaivoravelona manam-pototra == [[Zazamarolahy]] tompomenakely avy any Antanetibe Ambodin'Angavokely ny lafin-drainy. [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianambonilona]] avy any [[Ambohitromby]] kosa ny lafin-dreniny. Andrianavalonatomponiloharano (1746-1810) no razambeny izay voalaza fa nateraky Ramorabe reniben' [[Andrianampoinimerina]]. Mazava ho azy fa niara-belona tamin'Andrianampoinimerina ny fototra nipoirany. Razakandriatsilavo sy Rabodonavalona kosa no raibe sy reniben'i Josefa Andrianaivoravelona avy amin-drainy. Nony tao Ambohitromby izy ireo sady nitondra ny foko tao mihitsy. Efatra mianadahy no naterany dia Andrianavalona, Andriankolo, Andriantsalama ary Ravao. Andrianavalona no ray niteraka an'i Josefa Andrianaivoravelona; Razafimalala na Razafy na kosa no reniny. Maro mpiray tampo izy ireo no naterak'izy mivady toa an-dRasoa, Rainivelo, Razandrina, Andrianambahy, Rainimiandrisoa na Rasoamaka mpitandrina tao Ambohitrabiby, Rangory, Rainibozaka na Andriantseheno izay novana anarana ho Josefa Andrianaivoravelona, Raketaka na Ranosy, Rainijaona manamboninahitra tany [[Fianarantsoa]], Rainiketamanga na Rafaralahy, Rafarandriana na Rasoafara, Rainizanabahiny na Rafaralahivahiny ary Rapatsa. Na dia nilevina tao Ambohitromby aza Razakandriantsilavo raibeny taty aoriana dia nanao fanekena tamin'ny mpiray lova tamin'ny Andrianavalona rainy hoe: "Rasoamaka zanako no hitondra ny anaran'ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] any fa izaho tsy mahafoy an'Ambohitromby, ka dia mangataka andro kely vao nody tany izy". (Andrianaivoravelona, 1921). Nony vita anefa ny fanekena dia tsy nito-doha tany akory Rasoamaka satria tsy foiny indray ny fiainana tao Ambohitromby. Tezitra anefa ny mpiray lova tamin'Andrianavalona ka nilaza hoe: "Ny razana tsy tianao nefa ny fananan-drazana lasanao, ka dia alaiko avokoa ny [[Fanandevozana teto Madagasikara|andevo]] rehetra tamin'Andrianavalonatomponiloharano sady lova tsy voazara rahateo ireo; koa izaho mamelo-maso no tompony". Lasan'ny mpiray lova aminy avokoa ny andevon-drazana. Na izany aza dia mbola tsaroan'ny menakely tao [[Antanetibe]] ny hoe: taran'Andrianavalonatomponiloharano ihany koa izy ireo nony nitsidika tany i Josefa Andrianaivoravelona na ny sasany tamin'ny fianakaviana; ary itenen'izy ireo mandrakariva hoe:"Zanaky ny Tomponay re!" === Ny Andrianambonolona === Tsara ihany ny manasongadina ny tantaran' ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] izay niavian'i Josefa Andrianaivoravelona amin'izao fampahafantarana ny lalam-piainany izao. [[Andriamananitany]] zandrin' [[Andriamanelo]] no nanjaka voalohany nalaza tamin'ny fanjakana Hova (1567). Novonoin'ny vahoaka izy noho ny fialonan-jokiny azy. Nandositra irery ny zanany lahy [[Andrianamboninolona]] ary nonina tao Ambohitralantenaina ka tonga razan'ny foko tao. Mba tsy hanovana ny hafatry ny razana ny amin'ny fifandimbiasana eo anivon'ny fanjakana manao hoe "Ny alakamisy an'Andriamanelo fa ny zoma an'Andriamananitany" (Andrianaivoravelona J., 1921) anefa dia nalain'Andriamanelo Ratsitohina izay novana ho Ratsitoitoimanjaka zanakavavin'Andrianamboninolona ary nampanabadiny an-dRalambo zanany. Hoy indrindra izy tamin'izany: "Aza manary havana ianao fa aoka ho kibo omby havana". Taty aoriana dia [[Andrianjaka]] zana-dRatsitotoimanjaka tamin-d [[Ralambo]] no tonga mpanjaka nandimby an-drainy noho izy nahavonjy ny tafika niantsoana azy sady izy no mpanjaka nalaza nanorina an'[[Antananarivo]] sy nanao azy ho renivohitry ny fanjakana. Noho izany rehetra izany dia azo heverina fa Andrianamboninolona no loharanon'ny Andriana teto Imerina ary ny anaran'Ambohitromby izay Ambohitralantenaina fahizay dia avy amin'ny hoe Ambohitrombihavana na "vohitry ny kibo omby havana". Tsikaritra fa anisan'ny foko fatra-piely indrindra amin'ny Nosy ny Andrianamboninolona ankehitriny. === Ankohonana === Tamin'ny taona 1856 i Josefa Andrianaivoravelona no nampakatra an'i Nery Ravelonanahary, izay [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]], ho vady ary enina ambin'ny folo mianadahy no naterak'izy mivady: sivy lahy sy fito vavy: Raketamanga (1861-1862), Estera Ratavy Razanabelona (1863-1937), Josefa Raveloson (1865-1891), RazafinavalonaRainaivonambelona (1867-1868), Josefa Rakoto (1870-1882), Josefa Noa Rarinavalona (1871-1927), Josefa Rabetafika (1873-1955), Rakotovao (1875-1876), Jaona Rasolonaina (1876), Joseph Andrianaivoravelona (1877-1961), Rahantanavalona (1879-1953), Razafenatapea (1881-1949), Rasoarivelo (1883-1929), Ranerivelo (1885-1888), Ranarivelo (1887-1916), Julie Razananivo (1891-1917). Maromaro tamin'ny zanany lahy no tonga Mpitandrina toa an-drainy: Josefa Raveloson Evanjelistra, Josefa R. Rarinavalona Joseph Andrianaivoravelona. === Ny anarany === Hevitry ny anarana hoe "Josefa": anarana mamin'ny Jiosy sy ny Malagasy loatra ny hoe "Josefa". Misy olona roa ambin'ny folo no mitondra ny anarana hoe Josefa ao amin'ny [[Baiboly]]: dimy no ao amin'ny [[Testamenta Taloha]] ary olona fito samihafa no ao amin'ny [[Testamenta Vaovao]]. Ny Malagasy ihany koa dia nankamamy izany anarana izany satria betsaka ny fantatra amin'ny fiantso hoe Rajosefa sy Josefa. Maro ny fomba jiosy mitovy amin'ny fomba malagasy toy ny fiovana anarana. Abrama lasa hoe Abrahama; Saray lasa Saraha taty aoriana. Miova anarana toy izany koa ny Malagasy an-dRanovona ho Rainitiaray, Mpitandrina tao Amparibe; Ramafadrahona niova ho Rainitrimo, Mpitandrina tao Avaratr'Andohalo ary Andriantseheno niova ho Andrianaivoravelona. '''Seheno''' Ny teny hoe Saheno niova ho Seheno dia ilazana olona tsy manana aretina fa salama sy finaritra avokoa ny vatany manontolo. Mitovy hevitra aminy hoe "salama" ny "seheno" saingy tsy fampiasa firy afa-tsy amin'ny anaran'olona ihany. Toy izao no anavahana ny teny hoe "salama" sy "seheno": ny "salama" dia ilazana toe-batana eo ho eo ihany na dia misy aretina mety mandalo aza; ny "seheno" kosa dia ilazana fahasalamana tanteraka eo amin'ny toe-batana. Fanakambanan-teny maro: Andriana + naivo + velona izany. Ilazana ny olona hajaina sy omen-kaja ny Andriana. Ny zanaka eo antenantenany na eo afovoany kosa fa nolazaina fa naivo. Ny Ra- indray dia marim-piantsoana ny lehilahy izay mitovy amin'ny hoe Andriamatoa. Ny velona indray dia firariantsoa atao amin'ny olona izay mievina. Tsy mifanalavitra ary mety ho tohin'ny anarana Andriantseheno ihany ny Andrianaivoravelona satria rehefa salama tanteraka ny olona dia azo antoka fa hateza ny fahavelomany. == Iraka == Raha tomorina ny tantara dia anisan'ny Kristiana nirahina hankany [[Fianarantsoa]] i Josefa Andrianaivoravelona noho ny fanenjehana. Niery ombieny ombieny izy teny an-dalana ary alina vao tonga tany Fianarantsoa. Tsy nanam-po an'i Josefa Andrianaivoravelona mbola ho velona intsony anefa ny Kristiana fa efa nandre azy ho nosamborina ka novonoina. Tsy nampoizin'i Josefa Andrianaivoravelona ho nisy fiangonana tao Fianarantsoa. Namantana tao an-tranon-dRafaralahindroso mivady izay kristiana tany izy ka gaga nahita olona marobe tao an-tokantranon'izy ireo. Nony nahita azy anefa izy rehetra dia nifandrombaka niteny hoe:"velona ihany re velona ihany". Nifanitsy indrindra tamin'ny anarana hoe Andrianaivoravelona izany. == Josefa Andrianaivoravelona niova ho kristiana == Tamin'ny taona 1856 dia niova lalana ary nanana toe-panahy tsy neken'ny fiarahamonina nisy azy i Josefa Andrianaivoravelona satria nivily ho amin'ny fakana sy fampiasana [[ody]] mahery. Nasehony imason'olona mihitsy ny heriny sy ny fahaizany misorona. Nanjary [[Sikidy (malagasy)|mpisikidy]] malaza sy [[Fanandroana|mpanandro]] ny lehilahy ary natahoran'ny olona noho ny hakingany tamin'io sehatra io. Voalaza fa mpampihorohoro ny kristiana mihitsy aza izy tamin'izany fotoana izany. Nampitady vady anefa i Josefa Andrianaivoravelona tamin'ny taona 1856 rehefa avy nanaraka an-dRabodonandrianampoinimerina teny [[Tsinjoarivo]]. Raketaka na Nery zanak'Andriatsimangindy avy any Ambohimarina sy Rahasinina (Rafotsy Ratoa), vehivavy kristiana tsara toetra, efa voalaza tetsy aloha, no nanaiky azy. Noesoin'ny mpiara-monina anefa izy satria noheverina fa mpilalao ody sy mpanenjika fivavahana. Gaga anefa izy indray andro raha nahita ireo olona nipetraka tao amin'ny rafozany niondrika nivavaka mialoha ny hisakafoana. Teo anatrehan'izany dia tsy naharitra izy ka nanontany ny Testamenta hovakiny tamin'ireto rafozany. Tsy tananany intsony ny faniriany hany ka nosavainy ny tao ambanin'ny kidoron'ireto ray aman-dreny ireto. Nahita lahatsoratra fampianarana avy amin'ny voalaza tao amin'ny Soratra Masina (Rom.12, IKor 13; Efes 5:6) izy tamin'izany. Natahotra mafy iretsy rafozany sao hanaparitaka izany Andriantseheno. Novakiny soa aman-tsara anefa izany ary nampiova fo azy ka nahatonga ny fanoloran-tenany ho amin'ny [[batisa]]. Nahita izany fiovana izany ny manodidina toa an-dRafotsy Ratoa sy Rafaravavy ka nilaza hoe: "Isaorana anie Andriamanitra izay nifidy anao fa na dia tovolahy mahatahotra aza ianao dia nofidiny ho mpanompony". == Josefa Andrianaivoravelona misahana == Nanam-pifandraisana tamin'ny mpitondra izy: anisan'izany ny fampianarany ny mpitsoka mozika tao an-dRova, ny fifandraisana tamin'ny Mpanjala kristiana nifandimby sy tamin'ny Praiministra nifandimby. Voaporofo ihany koa fa nifanakaiky sy nifankahazo i Josefa Andrianaivoravelona sy [[Rakotondradama]]. Nisy ny bokim-pivavahana tonga avy tany an-dafy nentin'ny kristianina taty [[Antananarivo]] ary tratran'ny mpitsikilon-d[[Ranavalona I]]. Nomen'ny mpitsikilo an-dRakotondradama anefa izany mba hodorany saingy tsy nodoran'ny zanak'Andriana ny boky fa nomeny an'i Josefa Andrianaivoravelona. Ity farany indray avy eo no nanaparitaka azy tamin'ny kristiana tany am-pierena. Notendrena ho Tandapa roa ambin'ny folo voninahitra izy ary anisan'ny olom-pantatra indrindra tao an-dRova. Marihina fa ny Tandapa dia manam-boninahitra mahazo miditra ny Rova ambony na faritra misy an'i Tsarahafatra Mahitsiekafanjaka, Manampisoa. Rehefa tonga ny mpanjanan-tany dia nisy fanovana ny fomba fiasa tao an-dRova. Ireo olona akaiky ny mpitondra malagasy fahiny no niezahan'ny Frantsay nailika voalohany mba tsy hanelingelina azy. Ny famongorana ny fihetsiketsehan'ny [[Menalamba]] no tena tanjon'i Frantsa ka tsy nanavahana fa izay nahina dia naripaka avokoa. Voampanga ho nifampiraharaha sy nampitondra taratasy nahitana sonia JA tamin'ny Menalamba mantsy izy, saingy tsy izy velively no nanao izany. Teo anatrehan'izany dia nosamborina izy tamin'ny 24 febroary 1897. Noho ny fanelanelanan'i Pasitera Benjamin Escande tamin'ny mpitondra frantsay anefa dia tsy notsaraina hotifirina toa an'i Printsy Ramahatra sy [[Printsy Ratsimamanga|Ratsimamanga]] ary ny Governora [[Rainandriamampandry]] izy fa avy hatrany dia nalefa sesitany tany [[Saint-Denis, Réunion|Saint Denis]] any [[La Réunion]]. == Josefa Andrianaivoravelona mandala ny teny malagasy == Na dia efa voadika tamin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] aza ny [[Baiboly]] tamin'ny 21 jona 1835 dia mbola tsapan'ny misionera fa somary nikaviavia ny dikan-teny malagasy ary tokony ho nasiam-panitsiana. Baiboly tamin'ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]] no nadika teny malagasy voalohany. Taty aoriana dia [[Fiteny grika|teny grika]] sy [[Fiteny latina|latina]] izay tany am-piandohana mihitsy no nalaina nandikana izany tamin'ny teny malagasy. Maro ny Malagasy sy ny vahiny nandray anjara tamin'ny fanitsiana ny Baiboly saingy i Josefa Andrianaivoravelona irery no naharitra hatramin'ny farany (1873-1887). Nisy ny fanitsiana indroa nivoaka ka ny 28 oktobra 1885 ny voalohany ary 30 avrily 1887 kosa no vita ny fanitsiana faharoa. Nahefa be izy tamin'izany ary maro ny hevitra naposany tamin'ny fanitsiana ny teny malagasy tao amin'ny Baiboly. == Josefa Andrianaivoravelona nandao == Tsy nazava loatra ny antony nahafatesan'i Josefa Andrianaivoravelona ny 1 aogositra 1897. Nambara mantsy ny fahalasanany tampoka. Toy izao no teniny farany ny alahady tamin'ny efatra ora maraina: "Ray ô! Raha tsy mbola vita ny asako, sitrano aho, rehefa ampy kosa izay, raiso aho ho any aminao". == Loharanon-kevitra == '''Boky''' * Andrianaivoravelona J.(1921). ''Tantaran'i Josefa Andrianaivoravelona'' (sora-tanana) * Andrianaivoravelona, j. ''Akon'ny fo,'' Antananarivo, Imprimerie Ny Antsiva-Ambanidia == Loharano == 1.https://dacb.org/stories/madagascar/andrianaivoravelona-j/ 2.https://poetawebs.e-monsite.com/pages/sorapiainana/page-92-1.html 3.https://www.fjkm.mg/index.php/2019/08/12/andrianaivoravelona-j 4.https://gw.geneanet.org/aviavy?lang=fr&n=andrianaivoravelona&p=joseph 5.https://poetawebs.e-monsite.com/pages/sorapiainana/page-74-1-1.html m67s2kbu56szou6ykt82hl8byiu441y 1153288 1153286 2026-11-05T23:48:18Z ~2026-58551-01 41560 /* Fahazazana */ 1153288 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Josefa Andrianaivoravelona|teraka=1 janoary 1835|toerana=Ambohitrombihavana|firenena=Madagasikara|asa=Mpanoratra|asa hafa=Mpitandrina|maty=1 aogositra 1897}} == Fahazazana == Teraka ny 11 janoary 1835 tao [[Ambohitromby|Ambohitrombihavana]] renivohitry ny Andriamboninolona i Andriantseheno, izay niova anarana ho Josefa Andrianaivoravelona taty aoriana. <u>Fotoana nampieritreritra tokoa tamin'izany satria sady zoma ny andro no mbola maizina atoandro ihany koa. Toa fambara mialoha ny fahamaizinana hitranga vetivety teo amin'ny fiainany ny fahitana taratra izany.</u> Nanao [[kabary]] fandrarana ny fivavahana kristianina mantsy i [[Ranavalona I]] ny martsa 1835, izany hoe roa volana taorian'io fotoana io. Mpiandry ny omby aman'ondrin-draibeny izy teo amin'ny fahazazany. Maro ny asa fanao teny ambanivohitra izay nirotsahany toy ny taozavatra fanefena [[vilany tany]] sy ny fandrariana harona ary ny famolesana landy. Namorona tsilalao nahafinaritra hatrany izy nandritra izany ary fanaony ihany koa ny nitsiko zavamaneno. Ireny anjara raharaha sy ireny [[zavamaneno]] ireny no nanefy azy teo amin'ny fiatrehana ny fiainana taty aoriana. Tamin' ny taona 1845 dia nalain'ny zokiny hipetraka tany aminy izy ka nomeny anjara asa mpiandry raharaha sy mpitsena tao antsinanan-drova. Nianatra namaky teny sy nanoratra izy tamin'izany fa tsy nety nahay velively, hany ka nijanona tsy nianatra intsony. Nanonofy ny litera rehetra A hatramin'ny Z vita soratra fotsy teny amin'ny lanitra manga anefa izy tamin'ny taona 1846. Tadidiny tsara ny litera tsirairay ka nosoratany tamin'ny horona teo amin'ny feny sy ny ranjony ny abidy ary natanjozotrany hatrany amin'ny hato-tongony izany. Naka toky tamin'ny olona mihitsy ny lehilahy ny amin'ny fomba famakiana teny, hany ka nahavaky soratra ihany rehefa nikiry aoka izany. Nomena teny lavalava tamin'ny solaitra mikasika ny fivavahana izy hovakiny tamin'ny taona 1847. Nilentika tao am-pony mandra-maty anefa ny andian-teny voavakiny nanao hoe: "Aza manao ratsy fa mahatezitra Azy izany".(Andrianaivoravelona. J., 1921). Nivaro-tsavony teo Amboanonoka, toerana atsimo andrefan'ny [[Rova Manjakamiadana|rova]] izy teo anelanelan' ny taona 1848 sy 1851, na izany aza anefa dia nentin'Andriamanjato lehiben'ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] nanaraka azy izy ka nahazo vola tamin'ny fanoratana teny [[Andohalo]] sy [[Analakely]] ary [[Mahamasina]] satria tsara sady milamina ny sora-tanany. Tamin'ny taona 1852-1853 dia nanaraka an-jokiny tany [[Fianarantsoa]] indray izy nefa tsy nahazo vola fa nahazo aretina aza. Nivarotra enta-madinika tao Amboanonoka indray izy tamin'ny taona 1853-1855 nony tafaverina. Tonga fatra-pitia namaky soratra printy loatra i Josefa Andrianaivoravelona tao anatin'ireo taona ireo ka satriny hamaky azy mandrakariva. Fitsimpinana taratasy teny rehetra teny, famakiana sy fandinihana izany no nataony aton-draharaha. Koa na dia tsy azony aza ny hevitry ny teny voalaza dia nangorakoraka ny fony; ary tsy fantany velively izay antony nahatonga izany. Araka ny fiheverany dia mety manakaiky ny fotoana hanehon'Andriamanitra azy ny teny famonjena ka ny [[Fanahy Masina (kristianisma)|Fanahy Masina]] no mampiomana ny fony handraisany izany am-pitiavana. Samy mety ho marina ireo hevitra ireo satria ny fanoratana tononkalo hajary hira sy ny [[Fitoriana ny Filazantsara|fitoriana Filazantsara]] no fanompoam-panahy maminy sy nampahery azy indrindra taty aoriana. Lovasoa navelany ho an'ny Fiangonana sy ny fiarahamonina malagasy izany. == Josefa Andrianaivoravelona manam-pototra == [[Zazamarolahy]] tompomenakely avy any Antanetibe Ambodin'Angavokely ny lafin-drainy. [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianambonilona]] avy any [[Ambohitromby]] kosa ny lafin-dreniny. Andrianavalonatomponiloharano (1746-1810) no razambeny izay voalaza fa nateraky Ramorabe reniben' [[Andrianampoinimerina]]. Mazava ho azy fa niara-belona tamin'Andrianampoinimerina ny fototra nipoirany. Razakandriatsilavo sy Rabodonavalona kosa no raibe sy reniben'i Josefa Andrianaivoravelona avy amin-drainy. Nony tao Ambohitromby izy ireo sady nitondra ny foko tao mihitsy. Efatra mianadahy no naterany dia Andrianavalona, Andriankolo, Andriantsalama ary Ravao. Andrianavalona no ray niteraka an'i Josefa Andrianaivoravelona; Razafimalala na Razafy na kosa no reniny. Maro mpiray tampo izy ireo no naterak'izy mivady toa an-dRasoa, Rainivelo, Razandrina, Andrianambahy, Rainimiandrisoa na Rasoamaka mpitandrina tao Ambohitrabiby, Rangory, Rainibozaka na Andriantseheno izay novana anarana ho Josefa Andrianaivoravelona, Raketaka na Ranosy, Rainijaona manamboninahitra tany [[Fianarantsoa]], Rainiketamanga na Rafaralahy, Rafarandriana na Rasoafara, Rainizanabahiny na Rafaralahivahiny ary Rapatsa. Na dia nilevina tao Ambohitromby aza Razakandriantsilavo raibeny taty aoriana dia nanao fanekena tamin'ny mpiray lova tamin'ny Andrianavalona rainy hoe: "Rasoamaka zanako no hitondra ny anaran'ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] any fa izaho tsy mahafoy an'Ambohitromby, ka dia mangataka andro kely vao nody tany izy". (Andrianaivoravelona, 1921). Nony vita anefa ny fanekena dia tsy nito-doha tany akory Rasoamaka satria tsy foiny indray ny fiainana tao Ambohitromby. Tezitra anefa ny mpiray lova tamin'Andrianavalona ka nilaza hoe: "Ny razana tsy tianao nefa ny fananan-drazana lasanao, ka dia alaiko avokoa ny [[Fanandevozana teto Madagasikara|andevo]] rehetra tamin'Andrianavalonatomponiloharano sady lova tsy voazara rahateo ireo; koa izaho mamelo-maso no tompony". Lasan'ny mpiray lova aminy avokoa ny andevon-drazana. Na izany aza dia mbola tsaroan'ny menakely tao [[Antanetibe]] ny hoe: taran'Andrianavalonatomponiloharano ihany koa izy ireo nony nitsidika tany i Josefa Andrianaivoravelona na ny sasany tamin'ny fianakaviana; ary itenen'izy ireo mandrakariva hoe:"Zanaky ny Tomponay re!" === Ny Andrianambonolona === Tsara ihany ny manasongadina ny tantaran' ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] izay niavian'i Josefa Andrianaivoravelona amin'izao fampahafantarana ny lalam-piainany izao. [[Andriamananitany]] zandrin' [[Andriamanelo]] no nanjaka voalohany nalaza tamin'ny fanjakana Hova (1567). Novonoin'ny vahoaka izy noho ny fialonan-jokiny azy. Nandositra irery ny zanany lahy [[Andrianamboninolona]] ary nonina tao Ambohitralantenaina ka tonga razan'ny foko tao. Mba tsy hanovana ny hafatry ny razana ny amin'ny fifandimbiasana eo anivon'ny fanjakana manao hoe "Ny alakamisy an'Andriamanelo fa ny zoma an'Andriamananitany" (Andrianaivoravelona J., 1921) anefa dia nalain'Andriamanelo Ratsitohina izay novana ho Ratsitoitoimanjaka zanakavavin'Andrianamboninolona ary nampanabadiny an-dRalambo zanany. Hoy indrindra izy tamin'izany: "Aza manary havana ianao fa aoka ho kibo omby havana". Taty aoriana dia [[Andrianjaka]] zana-dRatsitotoimanjaka tamin-d [[Ralambo]] no tonga mpanjaka nandimby an-drainy noho izy nahavonjy ny tafika niantsoana azy sady izy no mpanjaka nalaza nanorina an'[[Antananarivo]] sy nanao azy ho renivohitry ny fanjakana. Noho izany rehetra izany dia azo heverina fa Andrianamboninolona no loharanon'ny Andriana teto Imerina ary ny anaran'Ambohitromby izay Ambohitralantenaina fahizay dia avy amin'ny hoe Ambohitrombihavana na "vohitry ny kibo omby havana". Tsikaritra fa anisan'ny foko fatra-piely indrindra amin'ny Nosy ny Andrianamboninolona ankehitriny. === Ankohonana === Tamin'ny taona 1856 i Josefa Andrianaivoravelona no nampakatra an'i Nery Ravelonanahary, izay [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]], ho vady ary enina ambin'ny folo mianadahy no naterak'izy mivady: sivy lahy sy fito vavy: Raketamanga (1861-1862), Estera Ratavy Razanabelona (1863-1937), Josefa Raveloson (1865-1891), RazafinavalonaRainaivonambelona (1867-1868), Josefa Rakoto (1870-1882), Josefa Noa Rarinavalona (1871-1927), Josefa Rabetafika (1873-1955), Rakotovao (1875-1876), Jaona Rasolonaina (1876), Joseph Andrianaivoravelona (1877-1961), Rahantanavalona (1879-1953), Razafenatapea (1881-1949), Rasoarivelo (1883-1929), Ranerivelo (1885-1888), Ranarivelo (1887-1916), Julie Razananivo (1891-1917). Maromaro tamin'ny zanany lahy no tonga Mpitandrina toa an-drainy: Josefa Raveloson Evanjelistra, Josefa R. Rarinavalona Joseph Andrianaivoravelona. === Ny anarany === Hevitry ny anarana hoe "Josefa": anarana mamin'ny Jiosy sy ny Malagasy loatra ny hoe "Josefa". Misy olona roa ambin'ny folo no mitondra ny anarana hoe Josefa ao amin'ny [[Baiboly]]: dimy no ao amin'ny [[Testamenta Taloha]] ary olona fito samihafa no ao amin'ny [[Testamenta Vaovao]]. Ny Malagasy ihany koa dia nankamamy izany anarana izany satria betsaka ny fantatra amin'ny fiantso hoe Rajosefa sy Josefa. Maro ny fomba jiosy mitovy amin'ny fomba malagasy toy ny fiovana anarana. Abrama lasa hoe Abrahama; Saray lasa Saraha taty aoriana. Miova anarana toy izany koa ny Malagasy an-dRanovona ho Rainitiaray, Mpitandrina tao Amparibe; Ramafadrahona niova ho Rainitrimo, Mpitandrina tao Avaratr'Andohalo ary Andriantseheno niova ho Andrianaivoravelona. '''Seheno''' Ny teny hoe Saheno niova ho Seheno dia ilazana olona tsy manana aretina fa salama sy finaritra avokoa ny vatany manontolo. Mitovy hevitra aminy hoe "salama" ny "seheno" saingy tsy fampiasa firy afa-tsy amin'ny anaran'olona ihany. Toy izao no anavahana ny teny hoe "salama" sy "seheno": ny "salama" dia ilazana toe-batana eo ho eo ihany na dia misy aretina mety mandalo aza; ny "seheno" kosa dia ilazana fahasalamana tanteraka eo amin'ny toe-batana. Fanakambanan-teny maro: Andriana + naivo + velona izany. Ilazana ny olona hajaina sy omen-kaja ny Andriana. Ny zanaka eo antenantenany na eo afovoany kosa fa nolazaina fa naivo. Ny Ra- indray dia marim-piantsoana ny lehilahy izay mitovy amin'ny hoe Andriamatoa. Ny velona indray dia firariantsoa atao amin'ny olona izay mievina. Tsy mifanalavitra ary mety ho tohin'ny anarana Andriantseheno ihany ny Andrianaivoravelona satria rehefa salama tanteraka ny olona dia azo antoka fa hateza ny fahavelomany. == Iraka == Raha tomorina ny tantara dia anisan'ny Kristiana nirahina hankany [[Fianarantsoa]] i Josefa Andrianaivoravelona noho ny fanenjehana. Niery ombieny ombieny izy teny an-dalana ary alina vao tonga tany Fianarantsoa. Tsy nanam-po an'i Josefa Andrianaivoravelona mbola ho velona intsony anefa ny Kristiana fa efa nandre azy ho nosamborina ka novonoina. Tsy nampoizin'i Josefa Andrianaivoravelona ho nisy fiangonana tao Fianarantsoa. Namantana tao an-tranon-dRafaralahindroso mivady izay kristiana tany izy ka gaga nahita olona marobe tao an-tokantranon'izy ireo. Nony nahita azy anefa izy rehetra dia nifandrombaka niteny hoe:"velona ihany re velona ihany". Nifanitsy indrindra tamin'ny anarana hoe Andrianaivoravelona izany. == Josefa Andrianaivoravelona niova ho kristiana == Tamin'ny taona 1856 dia niova lalana ary nanana toe-panahy tsy neken'ny fiarahamonina nisy azy i Josefa Andrianaivoravelona satria nivily ho amin'ny fakana sy fampiasana [[ody]] mahery. Nasehony imason'olona mihitsy ny heriny sy ny fahaizany misorona. Nanjary [[Sikidy (malagasy)|mpisikidy]] malaza sy [[Fanandroana|mpanandro]] ny lehilahy ary natahoran'ny olona noho ny hakingany tamin'io sehatra io. Voalaza fa mpampihorohoro ny kristiana mihitsy aza izy tamin'izany fotoana izany. Nampitady vady anefa i Josefa Andrianaivoravelona tamin'ny taona 1856 rehefa avy nanaraka an-dRabodonandrianampoinimerina teny [[Tsinjoarivo]]. Raketaka na Nery zanak'Andriatsimangindy avy any Ambohimarina sy Rahasinina (Rafotsy Ratoa), vehivavy kristiana tsara toetra, efa voalaza tetsy aloha, no nanaiky azy. Noesoin'ny mpiara-monina anefa izy satria noheverina fa mpilalao ody sy mpanenjika fivavahana. Gaga anefa izy indray andro raha nahita ireo olona nipetraka tao amin'ny rafozany niondrika nivavaka mialoha ny hisakafoana. Teo anatrehan'izany dia tsy naharitra izy ka nanontany ny Testamenta hovakiny tamin'ireto rafozany. Tsy tananany intsony ny faniriany hany ka nosavainy ny tao ambanin'ny kidoron'ireto ray aman-dreny ireto. Nahita lahatsoratra fampianarana avy amin'ny voalaza tao amin'ny Soratra Masina (Rom.12, IKor 13; Efes 5:6) izy tamin'izany. Natahotra mafy iretsy rafozany sao hanaparitaka izany Andriantseheno. Novakiny soa aman-tsara anefa izany ary nampiova fo azy ka nahatonga ny fanoloran-tenany ho amin'ny [[batisa]]. Nahita izany fiovana izany ny manodidina toa an-dRafotsy Ratoa sy Rafaravavy ka nilaza hoe: "Isaorana anie Andriamanitra izay nifidy anao fa na dia tovolahy mahatahotra aza ianao dia nofidiny ho mpanompony". == Josefa Andrianaivoravelona misahana == Nanam-pifandraisana tamin'ny mpitondra izy: anisan'izany ny fampianarany ny mpitsoka mozika tao an-dRova, ny fifandraisana tamin'ny Mpanjala kristiana nifandimby sy tamin'ny Praiministra nifandimby. Voaporofo ihany koa fa nifanakaiky sy nifankahazo i Josefa Andrianaivoravelona sy [[Rakotondradama]]. Nisy ny bokim-pivavahana tonga avy tany an-dafy nentin'ny kristianina taty [[Antananarivo]] ary tratran'ny mpitsikilon-d[[Ranavalona I]]. Nomen'ny mpitsikilo an-dRakotondradama anefa izany mba hodorany saingy tsy nodoran'ny zanak'Andriana ny boky fa nomeny an'i Josefa Andrianaivoravelona. Ity farany indray avy eo no nanaparitaka azy tamin'ny kristiana tany am-pierena. Notendrena ho Tandapa roa ambin'ny folo voninahitra izy ary anisan'ny olom-pantatra indrindra tao an-dRova. Marihina fa ny Tandapa dia manam-boninahitra mahazo miditra ny Rova ambony na faritra misy an'i Tsarahafatra Mahitsiekafanjaka, Manampisoa. Rehefa tonga ny mpanjanan-tany dia nisy fanovana ny fomba fiasa tao an-dRova. Ireo olona akaiky ny mpitondra malagasy fahiny no niezahan'ny Frantsay nailika voalohany mba tsy hanelingelina azy. Ny famongorana ny fihetsiketsehan'ny [[Menalamba]] no tena tanjon'i Frantsa ka tsy nanavahana fa izay nahina dia naripaka avokoa. Voampanga ho nifampiraharaha sy nampitondra taratasy nahitana sonia JA tamin'ny Menalamba mantsy izy, saingy tsy izy velively no nanao izany. Teo anatrehan'izany dia nosamborina izy tamin'ny 24 febroary 1897. Noho ny fanelanelanan'i Pasitera Benjamin Escande tamin'ny mpitondra frantsay anefa dia tsy notsaraina hotifirina toa an'i Printsy Ramahatra sy [[Printsy Ratsimamanga|Ratsimamanga]] ary ny Governora [[Rainandriamampandry]] izy fa avy hatrany dia nalefa sesitany tany [[Saint-Denis, Réunion|Saint Denis]] any [[La Réunion]]. == Josefa Andrianaivoravelona mandala ny teny malagasy == Na dia efa voadika tamin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] aza ny [[Baiboly]] tamin'ny 21 jona 1835 dia mbola tsapan'ny misionera fa somary nikaviavia ny dikan-teny malagasy ary tokony ho nasiam-panitsiana. Baiboly tamin'ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]] no nadika teny malagasy voalohany. Taty aoriana dia [[Fiteny grika|teny grika]] sy [[Fiteny latina|latina]] izay tany am-piandohana mihitsy no nalaina nandikana izany tamin'ny teny malagasy. Maro ny Malagasy sy ny vahiny nandray anjara tamin'ny fanitsiana ny Baiboly saingy i Josefa Andrianaivoravelona irery no naharitra hatramin'ny farany (1873-1887). Nisy ny fanitsiana indroa nivoaka ka ny 28 oktobra 1885 ny voalohany ary 30 avrily 1887 kosa no vita ny fanitsiana faharoa. Nahefa be izy tamin'izany ary maro ny hevitra naposany tamin'ny fanitsiana ny teny malagasy tao amin'ny Baiboly. == Josefa Andrianaivoravelona nandao == Tsy nazava loatra ny antony nahafatesan'i Josefa Andrianaivoravelona ny 1 aogositra 1897. Nambara mantsy ny fahalasanany tampoka. Toy izao no teniny farany ny alahady tamin'ny efatra ora maraina: "Ray ô! Raha tsy mbola vita ny asako, sitrano aho, rehefa ampy kosa izay, raiso aho ho any aminao". == Loharanon-kevitra == '''Boky''' * Andrianaivoravelona J.(1921). ''Tantaran'i Josefa Andrianaivoravelona'' (sora-tanana) * Andrianaivoravelona, j. ''Akon'ny fo,'' Antananarivo, Imprimerie Ny Antsiva-Ambanidia == Loharano == 1.https://dacb.org/stories/madagascar/andrianaivoravelona-j/ 2.https://poetawebs.e-monsite.com/pages/sorapiainana/page-92-1.html 3.https://www.fjkm.mg/index.php/2019/08/12/andrianaivoravelona-j 4.https://gw.geneanet.org/aviavy?lang=fr&n=andrianaivoravelona&p=joseph 5.https://poetawebs.e-monsite.com/pages/sorapiainana/page-74-1-1.html 931q8j3lhl483yyad92x9630mjtjw7d 1153289 1153288 2026-11-05T23:49:15Z ~2026-58551-01 41560 /* Fahazazana */ 1153289 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Josefa Andrianaivoravelona|teraka=1 janoary 1835|toerana=Ambohitrombihavana|firenena=Madagasikara|asa=Mpanoratra|asa hafa=Mpitandrina|maty=1 aogositra 1897}} == Fahazazana == Teraka ny 11 janoary 1835 tao [[Ambohitromby|Ambohitrombihavana]] renivohitry ny Andrianamboninolona i Andriantseheno, izay niova anarana ho Josefa Andrianaivoravelona taty aoriana. Fotoana nampieritreritra tokoa tamin'izany satria sady zoma ny andro no mbola maizina atoandro ihany koa. Toa fambara mialoha ny fahamaizinana hitranga vetivety teo amin'ny fiainany ny fahitana taratra izany. Nanao [[kabary]] fandrarana ny fivavahana kristianina mantsy i [[Ranavalona I]] ny martsa 1835, izany hoe roa volana taorian'io fotoana io. Mpiandry ny omby aman'ondrin-draibeny izy teo amin'ny fahazazany. Maro ny asa fanao teny ambanivohitra izay nirotsahany toy ny taozavatra fanefena [[vilany tany]] sy ny fandrariana harona ary ny famolesana landy. Namorona tsilalao nahafinaritra hatrany izy nandritra izany ary fanaony ihany koa ny nitsiko zavamaneno. Ireny anjara raharaha sy ireny [[zavamaneno]] ireny no nanefy azy teo amin'ny fiatrehana ny fiainana taty aoriana. Tamin' ny taona 1845 dia nalain'ny zokiny hipetraka tany aminy izy ka nomeny anjara asa mpiandry raharaha sy mpitsena tao antsinanan-drova. Nianatra namaky teny sy nanoratra izy tamin'izany fa tsy nety nahay velively, hany ka nijanona tsy nianatra intsony. Nanonofy ny litera rehetra A hatramin'ny Z vita soratra fotsy teny amin'ny lanitra manga anefa izy tamin'ny taona 1846. Tadidiny tsara ny litera tsirairay ka nosoratany tamin'ny horona teo amin'ny feny sy ny ranjony ny abidy ary natanjozotrany hatrany amin'ny hato-tongony izany. Naka toky tamin'ny olona mihitsy ny lehilahy ny amin'ny fomba famakiana teny, hany ka nahavaky soratra ihany rehefa nikiry aoka izany. Nomena teny lavalava tamin'ny solaitra mikasika ny fivavahana izy hovakiny tamin'ny taona 1847. Nilentika tao am-pony mandra-maty anefa ny andian-teny voavakiny nanao hoe: "Aza manao ratsy fa mahatezitra Azy izany".(Andrianaivoravelona. J., 1921). Nivaro-tsavony teo Amboanonoka, toerana atsimo andrefan'ny [[Rova Manjakamiadana|rova]] izy teo anelanelan' ny taona 1848 sy 1851, na izany aza anefa dia nentin'Andriamanjato lehiben'ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] nanaraka azy izy ka nahazo vola tamin'ny fanoratana teny [[Andohalo]] sy [[Analakely]] ary [[Mahamasina]] satria tsara sady milamina ny sora-tanany. Tamin'ny taona 1852-1853 dia nanaraka an-jokiny tany [[Fianarantsoa]] indray izy nefa tsy nahazo vola fa nahazo aretina aza. Nivarotra enta-madinika tao Amboanonoka indray izy tamin'ny taona 1853-1855 nony tafaverina. Tonga fatra-pitia namaky soratra printy loatra i Josefa Andrianaivoravelona tao anatin'ireo taona ireo ka satriny hamaky azy mandrakariva. Fitsimpinana taratasy teny rehetra teny, famakiana sy fandinihana izany no nataony aton-draharaha. Koa na dia tsy azony aza ny hevitry ny teny voalaza dia nangorakoraka ny fony; ary tsy fantany velively izay antony nahatonga izany. Araka ny fiheverany dia mety manakaiky ny fotoana hanehon'Andriamanitra azy ny teny famonjena ka ny [[Fanahy Masina (kristianisma)|Fanahy Masina]] no mampiomana ny fony handraisany izany am-pitiavana. Samy mety ho marina ireo hevitra ireo satria ny fanoratana tononkalo hajary hira sy ny [[Fitoriana ny Filazantsara|fitoriana Filazantsara]] no fanompoam-panahy maminy sy nampahery azy indrindra taty aoriana. Lovasoa navelany ho an'ny Fiangonana sy ny fiarahamonina malagasy izany. == Josefa Andrianaivoravelona manam-pototra == [[Zazamarolahy]] tompomenakely avy any Antanetibe Ambodin'Angavokely ny lafin-drainy. [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianambonilona]] avy any [[Ambohitromby]] kosa ny lafin-dreniny. Andrianavalonatomponiloharano (1746-1810) no razambeny izay voalaza fa nateraky Ramorabe reniben' [[Andrianampoinimerina]]. Mazava ho azy fa niara-belona tamin'Andrianampoinimerina ny fototra nipoirany. Razakandriatsilavo sy Rabodonavalona kosa no raibe sy reniben'i Josefa Andrianaivoravelona avy amin-drainy. Nony tao Ambohitromby izy ireo sady nitondra ny foko tao mihitsy. Efatra mianadahy no naterany dia Andrianavalona, Andriankolo, Andriantsalama ary Ravao. Andrianavalona no ray niteraka an'i Josefa Andrianaivoravelona; Razafimalala na Razafy na kosa no reniny. Maro mpiray tampo izy ireo no naterak'izy mivady toa an-dRasoa, Rainivelo, Razandrina, Andrianambahy, Rainimiandrisoa na Rasoamaka mpitandrina tao Ambohitrabiby, Rangory, Rainibozaka na Andriantseheno izay novana anarana ho Josefa Andrianaivoravelona, Raketaka na Ranosy, Rainijaona manamboninahitra tany [[Fianarantsoa]], Rainiketamanga na Rafaralahy, Rafarandriana na Rasoafara, Rainizanabahiny na Rafaralahivahiny ary Rapatsa. Na dia nilevina tao Ambohitromby aza Razakandriantsilavo raibeny taty aoriana dia nanao fanekena tamin'ny mpiray lova tamin'ny Andrianavalona rainy hoe: "Rasoamaka zanako no hitondra ny anaran'ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] any fa izaho tsy mahafoy an'Ambohitromby, ka dia mangataka andro kely vao nody tany izy". (Andrianaivoravelona, 1921). Nony vita anefa ny fanekena dia tsy nito-doha tany akory Rasoamaka satria tsy foiny indray ny fiainana tao Ambohitromby. Tezitra anefa ny mpiray lova tamin'Andrianavalona ka nilaza hoe: "Ny razana tsy tianao nefa ny fananan-drazana lasanao, ka dia alaiko avokoa ny [[Fanandevozana teto Madagasikara|andevo]] rehetra tamin'Andrianavalonatomponiloharano sady lova tsy voazara rahateo ireo; koa izaho mamelo-maso no tompony". Lasan'ny mpiray lova aminy avokoa ny andevon-drazana. Na izany aza dia mbola tsaroan'ny menakely tao [[Antanetibe]] ny hoe: taran'Andrianavalonatomponiloharano ihany koa izy ireo nony nitsidika tany i Josefa Andrianaivoravelona na ny sasany tamin'ny fianakaviana; ary itenen'izy ireo mandrakariva hoe:"Zanaky ny Tomponay re!" === Ny Andrianambonolona === Tsara ihany ny manasongadina ny tantaran' ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] izay niavian'i Josefa Andrianaivoravelona amin'izao fampahafantarana ny lalam-piainany izao. [[Andriamananitany]] zandrin' [[Andriamanelo]] no nanjaka voalohany nalaza tamin'ny fanjakana Hova (1567). Novonoin'ny vahoaka izy noho ny fialonan-jokiny azy. Nandositra irery ny zanany lahy [[Andrianamboninolona]] ary nonina tao Ambohitralantenaina ka tonga razan'ny foko tao. Mba tsy hanovana ny hafatry ny razana ny amin'ny fifandimbiasana eo anivon'ny fanjakana manao hoe "Ny alakamisy an'Andriamanelo fa ny zoma an'Andriamananitany" (Andrianaivoravelona J., 1921) anefa dia nalain'Andriamanelo Ratsitohina izay novana ho Ratsitoitoimanjaka zanakavavin'Andrianamboninolona ary nampanabadiny an-dRalambo zanany. Hoy indrindra izy tamin'izany: "Aza manary havana ianao fa aoka ho kibo omby havana". Taty aoriana dia [[Andrianjaka]] zana-dRatsitotoimanjaka tamin-d [[Ralambo]] no tonga mpanjaka nandimby an-drainy noho izy nahavonjy ny tafika niantsoana azy sady izy no mpanjaka nalaza nanorina an'[[Antananarivo]] sy nanao azy ho renivohitry ny fanjakana. Noho izany rehetra izany dia azo heverina fa Andrianamboninolona no loharanon'ny Andriana teto Imerina ary ny anaran'Ambohitromby izay Ambohitralantenaina fahizay dia avy amin'ny hoe Ambohitrombihavana na "vohitry ny kibo omby havana". Tsikaritra fa anisan'ny foko fatra-piely indrindra amin'ny Nosy ny Andrianamboninolona ankehitriny. === Ankohonana === Tamin'ny taona 1856 i Josefa Andrianaivoravelona no nampakatra an'i Nery Ravelonanahary, izay [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]], ho vady ary enina ambin'ny folo mianadahy no naterak'izy mivady: sivy lahy sy fito vavy: Raketamanga (1861-1862), Estera Ratavy Razanabelona (1863-1937), Josefa Raveloson (1865-1891), RazafinavalonaRainaivonambelona (1867-1868), Josefa Rakoto (1870-1882), Josefa Noa Rarinavalona (1871-1927), Josefa Rabetafika (1873-1955), Rakotovao (1875-1876), Jaona Rasolonaina (1876), Joseph Andrianaivoravelona (1877-1961), Rahantanavalona (1879-1953), Razafenatapea (1881-1949), Rasoarivelo (1883-1929), Ranerivelo (1885-1888), Ranarivelo (1887-1916), Julie Razananivo (1891-1917). Maromaro tamin'ny zanany lahy no tonga Mpitandrina toa an-drainy: Josefa Raveloson Evanjelistra, Josefa R. Rarinavalona Joseph Andrianaivoravelona. === Ny anarany === Hevitry ny anarana hoe "Josefa": anarana mamin'ny Jiosy sy ny Malagasy loatra ny hoe "Josefa". Misy olona roa ambin'ny folo no mitondra ny anarana hoe Josefa ao amin'ny [[Baiboly]]: dimy no ao amin'ny [[Testamenta Taloha]] ary olona fito samihafa no ao amin'ny [[Testamenta Vaovao]]. Ny Malagasy ihany koa dia nankamamy izany anarana izany satria betsaka ny fantatra amin'ny fiantso hoe Rajosefa sy Josefa. Maro ny fomba jiosy mitovy amin'ny fomba malagasy toy ny fiovana anarana. Abrama lasa hoe Abrahama; Saray lasa Saraha taty aoriana. Miova anarana toy izany koa ny Malagasy an-dRanovona ho Rainitiaray, Mpitandrina tao Amparibe; Ramafadrahona niova ho Rainitrimo, Mpitandrina tao Avaratr'Andohalo ary Andriantseheno niova ho Andrianaivoravelona. '''Seheno''' Ny teny hoe Saheno niova ho Seheno dia ilazana olona tsy manana aretina fa salama sy finaritra avokoa ny vatany manontolo. Mitovy hevitra aminy hoe "salama" ny "seheno" saingy tsy fampiasa firy afa-tsy amin'ny anaran'olona ihany. Toy izao no anavahana ny teny hoe "salama" sy "seheno": ny "salama" dia ilazana toe-batana eo ho eo ihany na dia misy aretina mety mandalo aza; ny "seheno" kosa dia ilazana fahasalamana tanteraka eo amin'ny toe-batana. Fanakambanan-teny maro: Andriana + naivo + velona izany. Ilazana ny olona hajaina sy omen-kaja ny Andriana. Ny zanaka eo antenantenany na eo afovoany kosa fa nolazaina fa naivo. Ny Ra- indray dia marim-piantsoana ny lehilahy izay mitovy amin'ny hoe Andriamatoa. Ny velona indray dia firariantsoa atao amin'ny olona izay mievina. Tsy mifanalavitra ary mety ho tohin'ny anarana Andriantseheno ihany ny Andrianaivoravelona satria rehefa salama tanteraka ny olona dia azo antoka fa hateza ny fahavelomany. == Iraka == Raha tomorina ny tantara dia anisan'ny Kristiana nirahina hankany [[Fianarantsoa]] i Josefa Andrianaivoravelona noho ny fanenjehana. Niery ombieny ombieny izy teny an-dalana ary alina vao tonga tany Fianarantsoa. Tsy nanam-po an'i Josefa Andrianaivoravelona mbola ho velona intsony anefa ny Kristiana fa efa nandre azy ho nosamborina ka novonoina. Tsy nampoizin'i Josefa Andrianaivoravelona ho nisy fiangonana tao Fianarantsoa. Namantana tao an-tranon-dRafaralahindroso mivady izay kristiana tany izy ka gaga nahita olona marobe tao an-tokantranon'izy ireo. Nony nahita azy anefa izy rehetra dia nifandrombaka niteny hoe:"velona ihany re velona ihany". Nifanitsy indrindra tamin'ny anarana hoe Andrianaivoravelona izany. == Josefa Andrianaivoravelona niova ho kristiana == Tamin'ny taona 1856 dia niova lalana ary nanana toe-panahy tsy neken'ny fiarahamonina nisy azy i Josefa Andrianaivoravelona satria nivily ho amin'ny fakana sy fampiasana [[ody]] mahery. Nasehony imason'olona mihitsy ny heriny sy ny fahaizany misorona. Nanjary [[Sikidy (malagasy)|mpisikidy]] malaza sy [[Fanandroana|mpanandro]] ny lehilahy ary natahoran'ny olona noho ny hakingany tamin'io sehatra io. Voalaza fa mpampihorohoro ny kristiana mihitsy aza izy tamin'izany fotoana izany. Nampitady vady anefa i Josefa Andrianaivoravelona tamin'ny taona 1856 rehefa avy nanaraka an-dRabodonandrianampoinimerina teny [[Tsinjoarivo]]. Raketaka na Nery zanak'Andriatsimangindy avy any Ambohimarina sy Rahasinina (Rafotsy Ratoa), vehivavy kristiana tsara toetra, efa voalaza tetsy aloha, no nanaiky azy. Noesoin'ny mpiara-monina anefa izy satria noheverina fa mpilalao ody sy mpanenjika fivavahana. Gaga anefa izy indray andro raha nahita ireo olona nipetraka tao amin'ny rafozany niondrika nivavaka mialoha ny hisakafoana. Teo anatrehan'izany dia tsy naharitra izy ka nanontany ny Testamenta hovakiny tamin'ireto rafozany. Tsy tananany intsony ny faniriany hany ka nosavainy ny tao ambanin'ny kidoron'ireto ray aman-dreny ireto. Nahita lahatsoratra fampianarana avy amin'ny voalaza tao amin'ny Soratra Masina (Rom.12, IKor 13; Efes 5:6) izy tamin'izany. Natahotra mafy iretsy rafozany sao hanaparitaka izany Andriantseheno. Novakiny soa aman-tsara anefa izany ary nampiova fo azy ka nahatonga ny fanoloran-tenany ho amin'ny [[batisa]]. Nahita izany fiovana izany ny manodidina toa an-dRafotsy Ratoa sy Rafaravavy ka nilaza hoe: "Isaorana anie Andriamanitra izay nifidy anao fa na dia tovolahy mahatahotra aza ianao dia nofidiny ho mpanompony". == Josefa Andrianaivoravelona misahana == Nanam-pifandraisana tamin'ny mpitondra izy: anisan'izany ny fampianarany ny mpitsoka mozika tao an-dRova, ny fifandraisana tamin'ny Mpanjala kristiana nifandimby sy tamin'ny Praiministra nifandimby. Voaporofo ihany koa fa nifanakaiky sy nifankahazo i Josefa Andrianaivoravelona sy [[Rakotondradama]]. Nisy ny bokim-pivavahana tonga avy tany an-dafy nentin'ny kristianina taty [[Antananarivo]] ary tratran'ny mpitsikilon-d[[Ranavalona I]]. Nomen'ny mpitsikilo an-dRakotondradama anefa izany mba hodorany saingy tsy nodoran'ny zanak'Andriana ny boky fa nomeny an'i Josefa Andrianaivoravelona. Ity farany indray avy eo no nanaparitaka azy tamin'ny kristiana tany am-pierena. Notendrena ho Tandapa roa ambin'ny folo voninahitra izy ary anisan'ny olom-pantatra indrindra tao an-dRova. Marihina fa ny Tandapa dia manam-boninahitra mahazo miditra ny Rova ambony na faritra misy an'i Tsarahafatra Mahitsiekafanjaka, Manampisoa. Rehefa tonga ny mpanjanan-tany dia nisy fanovana ny fomba fiasa tao an-dRova. Ireo olona akaiky ny mpitondra malagasy fahiny no niezahan'ny Frantsay nailika voalohany mba tsy hanelingelina azy. Ny famongorana ny fihetsiketsehan'ny [[Menalamba]] no tena tanjon'i Frantsa ka tsy nanavahana fa izay nahina dia naripaka avokoa. Voampanga ho nifampiraharaha sy nampitondra taratasy nahitana sonia JA tamin'ny Menalamba mantsy izy, saingy tsy izy velively no nanao izany. Teo anatrehan'izany dia nosamborina izy tamin'ny 24 febroary 1897. Noho ny fanelanelanan'i Pasitera Benjamin Escande tamin'ny mpitondra frantsay anefa dia tsy notsaraina hotifirina toa an'i Printsy Ramahatra sy [[Printsy Ratsimamanga|Ratsimamanga]] ary ny Governora [[Rainandriamampandry]] izy fa avy hatrany dia nalefa sesitany tany [[Saint-Denis, Réunion|Saint Denis]] any [[La Réunion]]. == Josefa Andrianaivoravelona mandala ny teny malagasy == Na dia efa voadika tamin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] aza ny [[Baiboly]] tamin'ny 21 jona 1835 dia mbola tsapan'ny misionera fa somary nikaviavia ny dikan-teny malagasy ary tokony ho nasiam-panitsiana. Baiboly tamin'ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]] no nadika teny malagasy voalohany. Taty aoriana dia [[Fiteny grika|teny grika]] sy [[Fiteny latina|latina]] izay tany am-piandohana mihitsy no nalaina nandikana izany tamin'ny teny malagasy. Maro ny Malagasy sy ny vahiny nandray anjara tamin'ny fanitsiana ny Baiboly saingy i Josefa Andrianaivoravelona irery no naharitra hatramin'ny farany (1873-1887). Nisy ny fanitsiana indroa nivoaka ka ny 28 oktobra 1885 ny voalohany ary 30 avrily 1887 kosa no vita ny fanitsiana faharoa. Nahefa be izy tamin'izany ary maro ny hevitra naposany tamin'ny fanitsiana ny teny malagasy tao amin'ny Baiboly. == Josefa Andrianaivoravelona nandao == Tsy nazava loatra ny antony nahafatesan'i Josefa Andrianaivoravelona ny 1 aogositra 1897. Nambara mantsy ny fahalasanany tampoka. Toy izao no teniny farany ny alahady tamin'ny efatra ora maraina: "Ray ô! Raha tsy mbola vita ny asako, sitrano aho, rehefa ampy kosa izay, raiso aho ho any aminao". == Loharanon-kevitra == '''Boky''' * Andrianaivoravelona J.(1921). ''Tantaran'i Josefa Andrianaivoravelona'' (sora-tanana) * Andrianaivoravelona, j. ''Akon'ny fo,'' Antananarivo, Imprimerie Ny Antsiva-Ambanidia == Loharano == 1.https://dacb.org/stories/madagascar/andrianaivoravelona-j/ 2.https://poetawebs.e-monsite.com/pages/sorapiainana/page-92-1.html 3.https://www.fjkm.mg/index.php/2019/08/12/andrianaivoravelona-j 4.https://gw.geneanet.org/aviavy?lang=fr&n=andrianaivoravelona&p=joseph 5.https://poetawebs.e-monsite.com/pages/sorapiainana/page-74-1-1.html ee27muxeq23kazxy7a9sb93lhqk8es4 1153290 1153289 2026-11-06T00:29:03Z ~2026-58551-01 41560 /* Josefa Andrianaivoravelona manam-pototra */ 1153290 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Josefa Andrianaivoravelona|teraka=1 janoary 1835|toerana=Ambohitrombihavana|firenena=Madagasikara|asa=Mpanoratra|asa hafa=Mpitandrina|maty=1 aogositra 1897}} == Fahazazana == Teraka ny 11 janoary 1835 tao [[Ambohitromby|Ambohitrombihavana]] renivohitry ny Andrianamboninolona i Andriantseheno, izay niova anarana ho Josefa Andrianaivoravelona taty aoriana. Fotoana nampieritreritra tokoa tamin'izany satria sady zoma ny andro no mbola maizina atoandro ihany koa. Toa fambara mialoha ny fahamaizinana hitranga vetivety teo amin'ny fiainany ny fahitana taratra izany. Nanao [[kabary]] fandrarana ny fivavahana kristianina mantsy i [[Ranavalona I]] ny martsa 1835, izany hoe roa volana taorian'io fotoana io. Mpiandry ny omby aman'ondrin-draibeny izy teo amin'ny fahazazany. Maro ny asa fanao teny ambanivohitra izay nirotsahany toy ny taozavatra fanefena [[vilany tany]] sy ny fandrariana harona ary ny famolesana landy. Namorona tsilalao nahafinaritra hatrany izy nandritra izany ary fanaony ihany koa ny nitsiko zavamaneno. Ireny anjara raharaha sy ireny [[zavamaneno]] ireny no nanefy azy teo amin'ny fiatrehana ny fiainana taty aoriana. Tamin' ny taona 1845 dia nalain'ny zokiny hipetraka tany aminy izy ka nomeny anjara asa mpiandry raharaha sy mpitsena tao antsinanan-drova. Nianatra namaky teny sy nanoratra izy tamin'izany fa tsy nety nahay velively, hany ka nijanona tsy nianatra intsony. Nanonofy ny litera rehetra A hatramin'ny Z vita soratra fotsy teny amin'ny lanitra manga anefa izy tamin'ny taona 1846. Tadidiny tsara ny litera tsirairay ka nosoratany tamin'ny horona teo amin'ny feny sy ny ranjony ny abidy ary natanjozotrany hatrany amin'ny hato-tongony izany. Naka toky tamin'ny olona mihitsy ny lehilahy ny amin'ny fomba famakiana teny, hany ka nahavaky soratra ihany rehefa nikiry aoka izany. Nomena teny lavalava tamin'ny solaitra mikasika ny fivavahana izy hovakiny tamin'ny taona 1847. Nilentika tao am-pony mandra-maty anefa ny andian-teny voavakiny nanao hoe: "Aza manao ratsy fa mahatezitra Azy izany".(Andrianaivoravelona. J., 1921). Nivaro-tsavony teo Amboanonoka, toerana atsimo andrefan'ny [[Rova Manjakamiadana|rova]] izy teo anelanelan' ny taona 1848 sy 1851, na izany aza anefa dia nentin'Andriamanjato lehiben'ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] nanaraka azy izy ka nahazo vola tamin'ny fanoratana teny [[Andohalo]] sy [[Analakely]] ary [[Mahamasina]] satria tsara sady milamina ny sora-tanany. Tamin'ny taona 1852-1853 dia nanaraka an-jokiny tany [[Fianarantsoa]] indray izy nefa tsy nahazo vola fa nahazo aretina aza. Nivarotra enta-madinika tao Amboanonoka indray izy tamin'ny taona 1853-1855 nony tafaverina. Tonga fatra-pitia namaky soratra printy loatra i Josefa Andrianaivoravelona tao anatin'ireo taona ireo ka satriny hamaky azy mandrakariva. Fitsimpinana taratasy teny rehetra teny, famakiana sy fandinihana izany no nataony aton-draharaha. Koa na dia tsy azony aza ny hevitry ny teny voalaza dia nangorakoraka ny fony; ary tsy fantany velively izay antony nahatonga izany. Araka ny fiheverany dia mety manakaiky ny fotoana hanehon'Andriamanitra azy ny teny famonjena ka ny [[Fanahy Masina (kristianisma)|Fanahy Masina]] no mampiomana ny fony handraisany izany am-pitiavana. Samy mety ho marina ireo hevitra ireo satria ny fanoratana tononkalo hajary hira sy ny [[Fitoriana ny Filazantsara|fitoriana Filazantsara]] no fanompoam-panahy maminy sy nampahery azy indrindra taty aoriana. Lovasoa navelany ho an'ny Fiangonana sy ny fiarahamonina malagasy izany. == Josefa Andrianaivoravelona manam-pototra == [[Zazamarolahy]] tompomenakely avy any Antanetibe ambodin'Angavokely ny lafin-drainy. [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] avy any [[Ambohitromby|Ambohitrombihavana]] kosa ny lafin-dreniny. Andrianavalonatomponiloharano (1746-1810) no razambeny izay voalaza fa naterak’i Ramorabe reniben' [[Andrianampoinimerina]]. Mazava ho azy fa niara-belona tamin'Andrianampoinimerina ny fototra nipoirany. Razakandriantsilavo sy Rabodonavalona kosa no raibe sy reniben'i Josefa Andrianaivoravelona avy amin-drainy. Nony tao Ambohitrombihavana izy ireo sady nitondra ny foko tao. Efatra mianadahy no naterany, dia: Andrianavalona, Andriankolo, Andriantsalama ary Ravao. Andrianavalona no ray niteraka an'i Josefa Andrianaivoravelona; Razafimalala na Razafy kosa no reniny. Maro mpiray tampo izy ireo no naterak'izy mivady toa an-dRasoa, Rainivelo, Razandrina, Andrianambahy, Rainimiandrisoa na Rasoamaka mpitandrina tao Ambohitrabiby, Rangory, Rainibozaka na Andriantseheno izay novana anarana ho Josefa Andrianaivoravelona, Raketaka na Ranosy, Rainijaona manamboninahitra tany [[Fianarantsoa]], Rainiketamanga na Rafaralahy, Rafarandriana na Rasoafara, Rainizanabahiny na Rafaralahivahiny ary Rapatsa. Na dia nilevina tao Ambohitrombihavana aza Razakandriantsilavo raibeny taty aoriana dia nanao fanekena tamin'ny mpiray lova tamin'ny Andrianavalona rainy hoe: "Rasoamaka zanako no hitondra ny anaran'ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] any fa izaho tsy mahafoy an'Ambohitromby, ka dia mangataka andro kely vao nody tany izy". (Andrianaivoravelona, 1921). Nony vita anefa ny fanekena dia tsy nito-doha tany akory Rasoamaka satria tsy foiny indray ny fiainana tao Ambohitrombihavana. Tezitra anefa ny mpiray lova tamin'Andrianavalona ka nilaza hoe: "Ny razana tsy tianao nefa ny fananan-drazana lasanao, ka dia alaiko avokoa ny [[Fanandevozana teto Madagasikara|andevo]] rehetra tamin'Andrianavalonatomponiloharano sady lova tsy voazara rahateo ireo; koa izaho mamelo-maso no tompony". Lasan'ny mpiray lova aminy avokoa ny andevon-drazana. Na izany aza dia mbola tsaroan'ny menakely tao [[Antanetibe]] ny hoe: taranak' Andrianavalonatomponiloharano ihany koa izy ireo nony nitsidika tany i Josefa Andrianaivoravelona na ny sasany tamin'ny fianakaviana; ary itenen'izy ireo mandrakariva hoe:"Zanaky ny Tomponay re!" === Ny Andrianambonolona === Tsara ihany ny manasongadina ny tantaran' ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] izay niavian'i Josefa Andrianaivoravelona amin'izao fampahafantarana ny lalam-piainany izao. [[Andriamananitany]] zandrin' [[Andriamanelo]] no voalohany nalaza tamin'ny fanjakana Hova (1567). Novonoin'ny vahoaka izy noho ny fialonan-jokiny azy. Nandositra irery ny zanany lahy [[Andrianamboninolona]] ary nonina tao Ambohitralantenina ka tonga razan'ny foko tao. Mba tsy hanovana ny hafatry ny razana ny amin'ny fifandimbiasana eo anivon'ny fanjakana manao hoe "Ny alakamisy an'Andriamanelo fa ny zoma an'Andriamananitany" (Andrianaivoravelona J., 1921) anefa dia nalain'Andriamanelo Ratsitohinina izay novana ho Ratsitohininamanjaka, zanakavavin' Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka, ary nampanambadiany an-dRalambo zanany. Hoy indrindra izy tamin'izany: "Aza manary havana ianao fa aoka ho kibo omby havana". Taty aoriana dia [[Andrianjaka]] zana-dRatsitohininamanjaka tamin-d [[Ralambo]] no tonga mpanjaka nandimby an-drainy noho izy nahavonjy ny tafika niantsoana azy. Izy ilay mpanjaka nalaza nanorina an'[[Antananarivo]] sy nanao azy ho renivohitry ny fanjakana. Noho izany rehetra izany dia azo heverina fa Andrianamboninolona no loharanon'ny andriamanjaka maro nifandimby teto Imerina ary ny anaran' Ambohitrombihavana izay Ambohitralantenina fahizay dia avy amin'ny hoe "vohitry ny kibo omby havana". Tsikaritra fa anisan'ny foko fatra-piely indrindra amin'ny Nosy ny andrianamboninolona ankehitriny. === Ankohonana === Tamin'ny taona 1856 i Josefa Andrianaivoravelona no nampakatra an'i Nery Ravelonanahary, izay [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]], ho vady ary enina ambin'ny folo mianadahy no naterak'izy mivady: sivy lahy sy fito vavy: Raketamanga (1861-1862), Estera Ratavy Razanabelona (1863-1937), Josefa Raveloson (1865-1891), RazafinavalonaRainaivonambelona (1867-1868), Josefa Rakoto (1870-1882), Josefa Noa Rarinavalona (1871-1927), Josefa Rabetafika (1873-1955), Rakotovao (1875-1876), Jaona Rasolonaina (1876), Joseph Andrianaivoravelona (1877-1961), Rahantanavalona (1879-1953), Razafenatapea (1881-1949), Rasoarivelo (1883-1929), Ranerivelo (1885-1888), Ranarivelo (1887-1916), Julie Razananivo (1891-1917). Maromaro tamin'ny zanany lahy no tonga Mpitandrina toa an-drainy: Josefa Raveloson Evanjelistra, Josefa R. Rarinavalona Joseph Andrianaivoravelona. === Ny anarany === Hevitry ny anarana hoe "Josefa": anarana mamin'ny Jiosy sy ny Malagasy loatra ny hoe "Josefa". Misy olona roa ambin'ny folo no mitondra ny anarana hoe Josefa ao amin'ny [[Baiboly]]: dimy no ao amin'ny [[Testamenta Taloha]] ary olona fito samihafa no ao amin'ny [[Testamenta Vaovao]]. Ny Malagasy ihany koa dia nankamamy izany anarana izany satria betsaka ny fantatra amin'ny fiantso hoe Rajosefa sy Josefa. Maro ny fomba jiosy mitovy amin'ny fomba malagasy toy ny fiovana anarana. Abrama lasa hoe Abrahama; Saray lasa Saraha taty aoriana. Miova anarana toy izany koa ny Malagasy an-dRanovona ho Rainitiaray, Mpitandrina tao Amparibe; Ramafadrahona niova ho Rainitrimo, Mpitandrina tao Avaratr'Andohalo ary Andriantseheno niova ho Andrianaivoravelona. '''Seheno''' Ny teny hoe Saheno niova ho Seheno dia ilazana olona tsy manana aretina fa salama sy finaritra avokoa ny vatany manontolo. Mitovy hevitra aminy hoe "salama" ny "seheno" saingy tsy fampiasa firy afa-tsy amin'ny anaran'olona ihany. Toy izao no anavahana ny teny hoe "salama" sy "seheno": ny "salama" dia ilazana toe-batana eo ho eo ihany na dia misy aretina mety mandalo aza; ny "seheno" kosa dia ilazana fahasalamana tanteraka eo amin'ny toe-batana. Fanakambanan-teny maro: Andriana + naivo + velona izany. Ilazana ny olona hajaina sy omen-kaja ny Andriana. Ny zanaka eo antenantenany na eo afovoany kosa fa nolazaina fa naivo. Ny Ra- indray dia marim-piantsoana ny lehilahy izay mitovy amin'ny hoe Andriamatoa. Ny velona indray dia firariantsoa atao amin'ny olona izay mievina. Tsy mifanalavitra ary mety ho tohin'ny anarana Andriantseheno ihany ny Andrianaivoravelona satria rehefa salama tanteraka ny olona dia azo antoka fa hateza ny fahavelomany. == Iraka == Raha tomorina ny tantara dia anisan'ny Kristiana nirahina hankany [[Fianarantsoa]] i Josefa Andrianaivoravelona noho ny fanenjehana. Niery ombieny ombieny izy teny an-dalana ary alina vao tonga tany Fianarantsoa. Tsy nanam-po an'i Josefa Andrianaivoravelona mbola ho velona intsony anefa ny Kristiana fa efa nandre azy ho nosamborina ka novonoina. Tsy nampoizin'i Josefa Andrianaivoravelona ho nisy fiangonana tao Fianarantsoa. Namantana tao an-tranon-dRafaralahindroso mivady izay kristiana tany izy ka gaga nahita olona marobe tao an-tokantranon'izy ireo. Nony nahita azy anefa izy rehetra dia nifandrombaka niteny hoe:"velona ihany re velona ihany". Nifanitsy indrindra tamin'ny anarana hoe Andrianaivoravelona izany. == Josefa Andrianaivoravelona niova ho kristiana == Tamin'ny taona 1856 dia niova lalana ary nanana toe-panahy tsy neken'ny fiarahamonina nisy azy i Josefa Andrianaivoravelona satria nivily ho amin'ny fakana sy fampiasana [[ody]] mahery. Nasehony imason'olona mihitsy ny heriny sy ny fahaizany misorona. Nanjary [[Sikidy (malagasy)|mpisikidy]] malaza sy [[Fanandroana|mpanandro]] ny lehilahy ary natahoran'ny olona noho ny hakingany tamin'io sehatra io. Voalaza fa mpampihorohoro ny kristiana mihitsy aza izy tamin'izany fotoana izany. Nampitady vady anefa i Josefa Andrianaivoravelona tamin'ny taona 1856 rehefa avy nanaraka an-dRabodonandrianampoinimerina teny [[Tsinjoarivo]]. Raketaka na Nery zanak'Andriatsimangindy avy any Ambohimarina sy Rahasinina (Rafotsy Ratoa), vehivavy kristiana tsara toetra, efa voalaza tetsy aloha, no nanaiky azy. Noesoin'ny mpiara-monina anefa izy satria noheverina fa mpilalao ody sy mpanenjika fivavahana. Gaga anefa izy indray andro raha nahita ireo olona nipetraka tao amin'ny rafozany niondrika nivavaka mialoha ny hisakafoana. Teo anatrehan'izany dia tsy naharitra izy ka nanontany ny Testamenta hovakiny tamin'ireto rafozany. Tsy tananany intsony ny faniriany hany ka nosavainy ny tao ambanin'ny kidoron'ireto ray aman-dreny ireto. Nahita lahatsoratra fampianarana avy amin'ny voalaza tao amin'ny Soratra Masina (Rom.12, IKor 13; Efes 5:6) izy tamin'izany. Natahotra mafy iretsy rafozany sao hanaparitaka izany Andriantseheno. Novakiny soa aman-tsara anefa izany ary nampiova fo azy ka nahatonga ny fanoloran-tenany ho amin'ny [[batisa]]. Nahita izany fiovana izany ny manodidina toa an-dRafotsy Ratoa sy Rafaravavy ka nilaza hoe: "Isaorana anie Andriamanitra izay nifidy anao fa na dia tovolahy mahatahotra aza ianao dia nofidiny ho mpanompony". == Josefa Andrianaivoravelona misahana == Nanam-pifandraisana tamin'ny mpitondra izy: anisan'izany ny fampianarany ny mpitsoka mozika tao an-dRova, ny fifandraisana tamin'ny Mpanjala kristiana nifandimby sy tamin'ny Praiministra nifandimby. Voaporofo ihany koa fa nifanakaiky sy nifankahazo i Josefa Andrianaivoravelona sy [[Rakotondradama]]. Nisy ny bokim-pivavahana tonga avy tany an-dafy nentin'ny kristianina taty [[Antananarivo]] ary tratran'ny mpitsikilon-d[[Ranavalona I]]. Nomen'ny mpitsikilo an-dRakotondradama anefa izany mba hodorany saingy tsy nodoran'ny zanak'Andriana ny boky fa nomeny an'i Josefa Andrianaivoravelona. Ity farany indray avy eo no nanaparitaka azy tamin'ny kristiana tany am-pierena. Notendrena ho Tandapa roa ambin'ny folo voninahitra izy ary anisan'ny olom-pantatra indrindra tao an-dRova. Marihina fa ny Tandapa dia manam-boninahitra mahazo miditra ny Rova ambony na faritra misy an'i Tsarahafatra Mahitsiekafanjaka, Manampisoa. Rehefa tonga ny mpanjanan-tany dia nisy fanovana ny fomba fiasa tao an-dRova. Ireo olona akaiky ny mpitondra malagasy fahiny no niezahan'ny Frantsay nailika voalohany mba tsy hanelingelina azy. Ny famongorana ny fihetsiketsehan'ny [[Menalamba]] no tena tanjon'i Frantsa ka tsy nanavahana fa izay nahina dia naripaka avokoa. Voampanga ho nifampiraharaha sy nampitondra taratasy nahitana sonia JA tamin'ny Menalamba mantsy izy, saingy tsy izy velively no nanao izany. Teo anatrehan'izany dia nosamborina izy tamin'ny 24 febroary 1897. Noho ny fanelanelanan'i Pasitera Benjamin Escande tamin'ny mpitondra frantsay anefa dia tsy notsaraina hotifirina toa an'i Printsy Ramahatra sy [[Printsy Ratsimamanga|Ratsimamanga]] ary ny Governora [[Rainandriamampandry]] izy fa avy hatrany dia nalefa sesitany tany [[Saint-Denis, Réunion|Saint Denis]] any [[La Réunion]]. == Josefa Andrianaivoravelona mandala ny teny malagasy == Na dia efa voadika tamin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] aza ny [[Baiboly]] tamin'ny 21 jona 1835 dia mbola tsapan'ny misionera fa somary nikaviavia ny dikan-teny malagasy ary tokony ho nasiam-panitsiana. Baiboly tamin'ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]] no nadika teny malagasy voalohany. Taty aoriana dia [[Fiteny grika|teny grika]] sy [[Fiteny latina|latina]] izay tany am-piandohana mihitsy no nalaina nandikana izany tamin'ny teny malagasy. Maro ny Malagasy sy ny vahiny nandray anjara tamin'ny fanitsiana ny Baiboly saingy i Josefa Andrianaivoravelona irery no naharitra hatramin'ny farany (1873-1887). Nisy ny fanitsiana indroa nivoaka ka ny 28 oktobra 1885 ny voalohany ary 30 avrily 1887 kosa no vita ny fanitsiana faharoa. Nahefa be izy tamin'izany ary maro ny hevitra naposany tamin'ny fanitsiana ny teny malagasy tao amin'ny Baiboly. == Josefa Andrianaivoravelona nandao == Tsy nazava loatra ny antony nahafatesan'i Josefa Andrianaivoravelona ny 1 aogositra 1897. Nambara mantsy ny fahalasanany tampoka. Toy izao no teniny farany ny alahady tamin'ny efatra ora maraina: "Ray ô! Raha tsy mbola vita ny asako, sitrano aho, rehefa ampy kosa izay, raiso aho ho any aminao". == Loharanon-kevitra == '''Boky''' * Andrianaivoravelona J.(1921). ''Tantaran'i Josefa Andrianaivoravelona'' (sora-tanana) * Andrianaivoravelona, j. ''Akon'ny fo,'' Antananarivo, Imprimerie Ny Antsiva-Ambanidia == Loharano == 1.https://dacb.org/stories/madagascar/andrianaivoravelona-j/ 2.https://poetawebs.e-monsite.com/pages/sorapiainana/page-92-1.html 3.https://www.fjkm.mg/index.php/2019/08/12/andrianaivoravelona-j 4.https://gw.geneanet.org/aviavy?lang=fr&n=andrianaivoravelona&p=joseph 5.https://poetawebs.e-monsite.com/pages/sorapiainana/page-74-1-1.html 6z6jmw03vyn9d4lcyw9bfhmg1wztfwp 1153291 1153290 2026-11-06T00:29:46Z ~2026-58551-01 41560 /* Josefa Andrianaivoravelona manam-pototra */ 1153291 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Josefa Andrianaivoravelona|teraka=1 janoary 1835|toerana=Ambohitrombihavana|firenena=Madagasikara|asa=Mpanoratra|asa hafa=Mpitandrina|maty=1 aogositra 1897}} == Fahazazana == Teraka ny 11 janoary 1835 tao [[Ambohitromby|Ambohitrombihavana]] renivohitry ny Andrianamboninolona i Andriantseheno, izay niova anarana ho Josefa Andrianaivoravelona taty aoriana. Fotoana nampieritreritra tokoa tamin'izany satria sady zoma ny andro no mbola maizina atoandro ihany koa. Toa fambara mialoha ny fahamaizinana hitranga vetivety teo amin'ny fiainany ny fahitana taratra izany. Nanao [[kabary]] fandrarana ny fivavahana kristianina mantsy i [[Ranavalona I]] ny martsa 1835, izany hoe roa volana taorian'io fotoana io. Mpiandry ny omby aman'ondrin-draibeny izy teo amin'ny fahazazany. Maro ny asa fanao teny ambanivohitra izay nirotsahany toy ny taozavatra fanefena [[vilany tany]] sy ny fandrariana harona ary ny famolesana landy. Namorona tsilalao nahafinaritra hatrany izy nandritra izany ary fanaony ihany koa ny nitsiko zavamaneno. Ireny anjara raharaha sy ireny [[zavamaneno]] ireny no nanefy azy teo amin'ny fiatrehana ny fiainana taty aoriana. Tamin' ny taona 1845 dia nalain'ny zokiny hipetraka tany aminy izy ka nomeny anjara asa mpiandry raharaha sy mpitsena tao antsinanan-drova. Nianatra namaky teny sy nanoratra izy tamin'izany fa tsy nety nahay velively, hany ka nijanona tsy nianatra intsony. Nanonofy ny litera rehetra A hatramin'ny Z vita soratra fotsy teny amin'ny lanitra manga anefa izy tamin'ny taona 1846. Tadidiny tsara ny litera tsirairay ka nosoratany tamin'ny horona teo amin'ny feny sy ny ranjony ny abidy ary natanjozotrany hatrany amin'ny hato-tongony izany. Naka toky tamin'ny olona mihitsy ny lehilahy ny amin'ny fomba famakiana teny, hany ka nahavaky soratra ihany rehefa nikiry aoka izany. Nomena teny lavalava tamin'ny solaitra mikasika ny fivavahana izy hovakiny tamin'ny taona 1847. Nilentika tao am-pony mandra-maty anefa ny andian-teny voavakiny nanao hoe: "Aza manao ratsy fa mahatezitra Azy izany".(Andrianaivoravelona. J., 1921). Nivaro-tsavony teo Amboanonoka, toerana atsimo andrefan'ny [[Rova Manjakamiadana|rova]] izy teo anelanelan' ny taona 1848 sy 1851, na izany aza anefa dia nentin'Andriamanjato lehiben'ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] nanaraka azy izy ka nahazo vola tamin'ny fanoratana teny [[Andohalo]] sy [[Analakely]] ary [[Mahamasina]] satria tsara sady milamina ny sora-tanany. Tamin'ny taona 1852-1853 dia nanaraka an-jokiny tany [[Fianarantsoa]] indray izy nefa tsy nahazo vola fa nahazo aretina aza. Nivarotra enta-madinika tao Amboanonoka indray izy tamin'ny taona 1853-1855 nony tafaverina. Tonga fatra-pitia namaky soratra printy loatra i Josefa Andrianaivoravelona tao anatin'ireo taona ireo ka satriny hamaky azy mandrakariva. Fitsimpinana taratasy teny rehetra teny, famakiana sy fandinihana izany no nataony aton-draharaha. Koa na dia tsy azony aza ny hevitry ny teny voalaza dia nangorakoraka ny fony; ary tsy fantany velively izay antony nahatonga izany. Araka ny fiheverany dia mety manakaiky ny fotoana hanehon'Andriamanitra azy ny teny famonjena ka ny [[Fanahy Masina (kristianisma)|Fanahy Masina]] no mampiomana ny fony handraisany izany am-pitiavana. Samy mety ho marina ireo hevitra ireo satria ny fanoratana tononkalo hajary hira sy ny [[Fitoriana ny Filazantsara|fitoriana Filazantsara]] no fanompoam-panahy maminy sy nampahery azy indrindra taty aoriana. Lovasoa navelany ho an'ny Fiangonana sy ny fiarahamonina malagasy izany. == Josefa Andrianaivoravelona manam-pototra == [[Zazamarolahy]] tompomenakely avy any Antanetibe ambodin'Angavokely ny lafin-drainy. [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] avy any [[Ambohitromby|Ambohitrombihavana]] kosa ny lafin-dreniny. Andrianavalonatomponiloharano (1746-1810) no razambeny izay voalaza fa naterak’i Ramorabe reniben' [[Andrianampoinimerina]]. Mazava ho azy fa niara-belona tamin'Andrianampoinimerina ny fototra nipoirany. Razakandriantsilavo sy Rabodonavalona kosa no raibe sy reniben'i Josefa Andrianaivoravelona avy amin-drainy. Nony tao Ambohitrombihavana izy ireo sady nitondra ny foko tao. Efatra mianadahy no naterany, dia: Andrianavalona, Andriankolo, Andriantsalama ary Ravao. Andrianavalona no ray niteraka an'i Josefa Andrianaivoravelona; Razafimalala na Razafy kosa no reniny. Maro mpiray tampo izy ireo no naterak'izy mivady toa an-dRasoa, Rainivelo, Razandrina, Andrianambahy, Rainimiandrisoa na Rasoamaka mpitandrina tao Ambohitrabiby, Rangory, Rainibozaka na Andriantseheno izay novana anarana ho Josefa Andrianaivoravelona, Raketaka na Ranosy, Rainijaona manamboninahitra tany [[Fianarantsoa]], Rainiketamanga na Rafaralahy, Rafarandriana na Rasoafara, Rainizanabahiny na Rafaralahivahiny ary Rapatsa. Na dia nilevina tao Ambohitrombihavana aza Razakandriantsilavo raibeny taty aoriana dia nanao fanekena tamin'ny mpiray lova tamin'ny Andrianavalona rainy hoe: "Rasoamaka zanako no hitondra ny anaran'ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] any fa izaho tsy mahafoy an'Ambohitromby, ka dia mangataka andro kely vao nody tany izy". (Andrianaivoravelona, 1921). Nony vita anefa ny fanekena dia tsy nito-doha tany akory Rasoamaka satria tsy foiny indray ny fiainana tao Ambohitrombihavana. Tezitra anefa ny mpiray lova tamin'Andrianavalona ka nilaza hoe: "Ny razana tsy tianao nefa ny fananan-drazana lasanao, ka dia alaiko avokoa ny [[Fanandevozana teto Madagasikara|andevo]] rehetra tamin'Andrianavalonatomponiloharano sady lova tsy voazara rahateo ireo; koa izaho mamelo-maso no tompony". Lasan'ny mpiray lova aminy avokoa ny andevon-drazana. Na izany aza dia mbola tsaroan'ny menakely tao [[Antanetibe]] ny hoe: taranak' Andrianavalonatomponiloharano ihany koa izy ireo nony nitsidika tany i Josefa Andrianaivoravelona na ny sasany tamin'ny fianakaviana; ary itenen'izy ireo mandrakariva hoe:"Zanaky ny Tomponay re!" === Ny Andrianambonolona === Tsara ihany ny manasongadina ny tantaran' ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] izay niavian'i Josefa Andrianaivoravelona amin'izao fampahafantarana ny lalam-piainany izao. [[Andriamananitany]] zandrin' [[Andriamanelo]] no voalohany nalaza tamin'ny fanjakana Hova (1567). Novonoin'ny vahoaka izy noho ny fialonan-jokiny azy. Nandositra irery ny zanany lahy [[Andrianamboninolona]] ary nonina tao Ambohitralantenina ka tonga razan'ny foko tao. Mba tsy hanovana ny hafatry ny razana ny amin'ny fifandimbiasana eo anivon'ny fanjakana manao hoe "Ny alakamisy an'Andriamanelo fa ny zoma an'Andriamananitany" (Andrianaivoravelona J., 1921) anefa dia nalain'Andriamanelo Ratsitohinina izay novana ho Ratsitohininamanjaka, zanakavavin' Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka, ary nampanambadiany an-dRalambo zanany. Hoy indrindra izy tamin'izany: "Aza manary havana ianao fa aoka ho kibo omby havana". Taty aoriana dia [[Andrianjaka]] zana-dRatsitohininamanjaka tamin-d [[Ralambo]] no tonga mpanjaka nandimby an-drainy noho izy nahavonjy ny tafika niantsoana azy. Izy ilay mpanjaka nalaza nanorina an'[[Antananarivo]] sy nanao azy ho renivohitry ny fanjakana. Noho izany rehetra izany dia azo heverina fa Andrianamboninolona no loharanon'ny andriamanjaka maro nifandimby teto Imerina ary ny anaran' Ambohitrombihavana izay Ambohitralantenina fahizay dia avy amin'ny hoe "vohitry ny kibo omby havana". Tsikaritra fa anisan'ny foko fatra-piely indrindra amin'ny Nosy ny andrianamboninolona ankehitriny. === Ankohonana === Tamin'ny taona 1856 i Josefa Andrianaivoravelona no nampakatra an'i Nery Ravelonanahary, izay [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]], ho vady ary enina ambin'ny folo mianadahy no naterak'izy mivady: sivy lahy sy fito vavy: Raketamanga (1861-1862), Estera Ratavy Razanabelona (1863-1937), Josefa Raveloson (1865-1891), RazafinavalonaRainaivonambelona (1867-1868), Josefa Rakoto (1870-1882), Josefa Noa Rarinavalona (1871-1927), Josefa Rabetafika (1873-1955), Rakotovao (1875-1876), Jaona Rasolonaina (1876), Joseph Andrianaivoravelona (1877-1961), Rahantanavalona (1879-1953), Razafenatapea (1881-1949), Rasoarivelo (1883-1929), Ranerivelo (1885-1888), Ranarivelo (1887-1916), Julie Razananivo (1891-1917). Maromaro tamin'ny zanany lahy no tonga Mpitandrina toa an-drainy: Josefa Raveloson Evanjelistra, Josefa R. Rarinavalona Joseph Andrianaivoravelona. === Ny anarany === Hevitry ny anarana hoe "Josefa": anarana mamin'ny Jiosy sy ny Malagasy loatra ny hoe "Josefa". Misy olona roa ambin'ny folo no mitondra ny anarana hoe Josefa ao amin'ny [[Baiboly]]: dimy no ao amin'ny [[Testamenta Taloha]] ary olona fito samihafa no ao amin'ny [[Testamenta Vaovao]]. Ny Malagasy ihany koa dia nankamamy izany anarana izany satria betsaka ny fantatra amin'ny fiantso hoe Rajosefa sy Josefa. Maro ny fomba jiosy mitovy amin'ny fomba malagasy toy ny fiovana anarana. Abrama lasa hoe Abrahama; Saray lasa Saraha taty aoriana. Miova anarana toy izany koa ny Malagasy an-dRanovona ho Rainitiaray, Mpitandrina tao Amparibe; Ramafadrahona niova ho Rainitrimo, Mpitandrina tao Avaratr'Andohalo ary Andriantseheno niova ho Andrianaivoravelona. '''Seheno''' Ny teny hoe Saheno niova ho Seheno dia ilazana olona tsy manana aretina fa salama sy finaritra avokoa ny vatany manontolo. Mitovy hevitra aminy hoe "salama" ny "seheno" saingy tsy fampiasa firy afa-tsy amin'ny anaran'olona ihany. Toy izao no anavahana ny teny hoe "salama" sy "seheno": ny "salama" dia ilazana toe-batana eo ho eo ihany na dia misy aretina mety mandalo aza; ny "seheno" kosa dia ilazana fahasalamana tanteraka eo amin'ny toe-batana. Fanakambanan-teny maro: Andriana + naivo + velona izany. Ilazana ny olona hajaina sy omen-kaja ny Andriana. Ny zanaka eo antenantenany na eo afovoany kosa fa nolazaina fa naivo. Ny Ra- indray dia marim-piantsoana ny lehilahy izay mitovy amin'ny hoe Andriamatoa. Ny velona indray dia firariantsoa atao amin'ny olona izay mievina. Tsy mifanalavitra ary mety ho tohin'ny anarana Andriantseheno ihany ny Andrianaivoravelona satria rehefa salama tanteraka ny olona dia azo antoka fa hateza ny fahavelomany. == Iraka == Raha tomorina ny tantara dia anisan'ny Kristiana nirahina hankany [[Fianarantsoa]] i Josefa Andrianaivoravelona noho ny fanenjehana. Niery ombieny ombieny izy teny an-dalana ary alina vao tonga tany Fianarantsoa. Tsy nanam-po an'i Josefa Andrianaivoravelona mbola ho velona intsony anefa ny Kristiana fa efa nandre azy ho nosamborina ka novonoina. Tsy nampoizin'i Josefa Andrianaivoravelona ho nisy fiangonana tao Fianarantsoa. Namantana tao an-tranon-dRafaralahindroso mivady izay kristiana tany izy ka gaga nahita olona marobe tao an-tokantranon'izy ireo. Nony nahita azy anefa izy rehetra dia nifandrombaka niteny hoe:"velona ihany re velona ihany". Nifanitsy indrindra tamin'ny anarana hoe Andrianaivoravelona izany. == Josefa Andrianaivoravelona niova ho kristiana == Tamin'ny taona 1856 dia niova lalana ary nanana toe-panahy tsy neken'ny fiarahamonina nisy azy i Josefa Andrianaivoravelona satria nivily ho amin'ny fakana sy fampiasana [[ody]] mahery. Nasehony imason'olona mihitsy ny heriny sy ny fahaizany misorona. Nanjary [[Sikidy (malagasy)|mpisikidy]] malaza sy [[Fanandroana|mpanandro]] ny lehilahy ary natahoran'ny olona noho ny hakingany tamin'io sehatra io. Voalaza fa mpampihorohoro ny kristiana mihitsy aza izy tamin'izany fotoana izany. Nampitady vady anefa i Josefa Andrianaivoravelona tamin'ny taona 1856 rehefa avy nanaraka an-dRabodonandrianampoinimerina teny [[Tsinjoarivo]]. Raketaka na Nery zanak'Andriatsimangindy avy any Ambohimarina sy Rahasinina (Rafotsy Ratoa), vehivavy kristiana tsara toetra, efa voalaza tetsy aloha, no nanaiky azy. Noesoin'ny mpiara-monina anefa izy satria noheverina fa mpilalao ody sy mpanenjika fivavahana. Gaga anefa izy indray andro raha nahita ireo olona nipetraka tao amin'ny rafozany niondrika nivavaka mialoha ny hisakafoana. Teo anatrehan'izany dia tsy naharitra izy ka nanontany ny Testamenta hovakiny tamin'ireto rafozany. Tsy tananany intsony ny faniriany hany ka nosavainy ny tao ambanin'ny kidoron'ireto ray aman-dreny ireto. Nahita lahatsoratra fampianarana avy amin'ny voalaza tao amin'ny Soratra Masina (Rom.12, IKor 13; Efes 5:6) izy tamin'izany. Natahotra mafy iretsy rafozany sao hanaparitaka izany Andriantseheno. Novakiny soa aman-tsara anefa izany ary nampiova fo azy ka nahatonga ny fanoloran-tenany ho amin'ny [[batisa]]. Nahita izany fiovana izany ny manodidina toa an-dRafotsy Ratoa sy Rafaravavy ka nilaza hoe: "Isaorana anie Andriamanitra izay nifidy anao fa na dia tovolahy mahatahotra aza ianao dia nofidiny ho mpanompony". == Josefa Andrianaivoravelona misahana == Nanam-pifandraisana tamin'ny mpitondra izy: anisan'izany ny fampianarany ny mpitsoka mozika tao an-dRova, ny fifandraisana tamin'ny Mpanjala kristiana nifandimby sy tamin'ny Praiministra nifandimby. Voaporofo ihany koa fa nifanakaiky sy nifankahazo i Josefa Andrianaivoravelona sy [[Rakotondradama]]. Nisy ny bokim-pivavahana tonga avy tany an-dafy nentin'ny kristianina taty [[Antananarivo]] ary tratran'ny mpitsikilon-d[[Ranavalona I]]. Nomen'ny mpitsikilo an-dRakotondradama anefa izany mba hodorany saingy tsy nodoran'ny zanak'Andriana ny boky fa nomeny an'i Josefa Andrianaivoravelona. Ity farany indray avy eo no nanaparitaka azy tamin'ny kristiana tany am-pierena. Notendrena ho Tandapa roa ambin'ny folo voninahitra izy ary anisan'ny olom-pantatra indrindra tao an-dRova. Marihina fa ny Tandapa dia manam-boninahitra mahazo miditra ny Rova ambony na faritra misy an'i Tsarahafatra Mahitsiekafanjaka, Manampisoa. Rehefa tonga ny mpanjanan-tany dia nisy fanovana ny fomba fiasa tao an-dRova. Ireo olona akaiky ny mpitondra malagasy fahiny no niezahan'ny Frantsay nailika voalohany mba tsy hanelingelina azy. Ny famongorana ny fihetsiketsehan'ny [[Menalamba]] no tena tanjon'i Frantsa ka tsy nanavahana fa izay nahina dia naripaka avokoa. Voampanga ho nifampiraharaha sy nampitondra taratasy nahitana sonia JA tamin'ny Menalamba mantsy izy, saingy tsy izy velively no nanao izany. Teo anatrehan'izany dia nosamborina izy tamin'ny 24 febroary 1897. Noho ny fanelanelanan'i Pasitera Benjamin Escande tamin'ny mpitondra frantsay anefa dia tsy notsaraina hotifirina toa an'i Printsy Ramahatra sy [[Printsy Ratsimamanga|Ratsimamanga]] ary ny Governora [[Rainandriamampandry]] izy fa avy hatrany dia nalefa sesitany tany [[Saint-Denis, Réunion|Saint Denis]] any [[La Réunion]]. == Josefa Andrianaivoravelona mandala ny teny malagasy == Na dia efa voadika tamin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] aza ny [[Baiboly]] tamin'ny 21 jona 1835 dia mbola tsapan'ny misionera fa somary nikaviavia ny dikan-teny malagasy ary tokony ho nasiam-panitsiana. Baiboly tamin'ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]] no nadika teny malagasy voalohany. Taty aoriana dia [[Fiteny grika|teny grika]] sy [[Fiteny latina|latina]] izay tany am-piandohana mihitsy no nalaina nandikana izany tamin'ny teny malagasy. Maro ny Malagasy sy ny vahiny nandray anjara tamin'ny fanitsiana ny Baiboly saingy i Josefa Andrianaivoravelona irery no naharitra hatramin'ny farany (1873-1887). Nisy ny fanitsiana indroa nivoaka ka ny 28 oktobra 1885 ny voalohany ary 30 avrily 1887 kosa no vita ny fanitsiana faharoa. Nahefa be izy tamin'izany ary maro ny hevitra naposany tamin'ny fanitsiana ny teny malagasy tao amin'ny Baiboly. == Josefa Andrianaivoravelona nandao == Tsy nazava loatra ny antony nahafatesan'i Josefa Andrianaivoravelona ny 1 aogositra 1897. Nambara mantsy ny fahalasanany tampoka. Toy izao no teniny farany ny alahady tamin'ny efatra ora maraina: "Ray ô! Raha tsy mbola vita ny asako, sitrano aho, rehefa ampy kosa izay, raiso aho ho any aminao". == Loharanon-kevitra == '''Boky''' * Andrianaivoravelona J.(1921). ''Tantaran'i Josefa Andrianaivoravelona'' (sora-tanana) * Andrianaivoravelona, j. ''Akon'ny fo,'' Antananarivo, Imprimerie Ny Antsiva-Ambanidia == Loharano == 1.https://dacb.org/stories/madagascar/andrianaivoravelona-j/ 2.https://poetawebs.e-monsite.com/pages/sorapiainana/page-92-1.html 3.https://www.fjkm.mg/index.php/2019/08/12/andrianaivoravelona-j 4.https://gw.geneanet.org/aviavy?lang=fr&n=andrianaivoravelona&p=joseph 5.https://poetawebs.e-monsite.com/pages/sorapiainana/page-74-1-1.html 7msjec69ewulfqwnngl0lo51b6ekx78 1153292 1153291 2026-11-06T00:32:29Z ~2026-58551-01 41560 /* Josefa Andrianaivoravelona manam-pototra */ 1153292 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Josefa Andrianaivoravelona|teraka=1 janoary 1835|toerana=Ambohitrombihavana|firenena=Madagasikara|asa=Mpanoratra|asa hafa=Mpitandrina|maty=1 aogositra 1897}} == Fahazazana == Teraka ny 11 janoary 1835 tao [[Ambohitromby|Ambohitrombihavana]] renivohitry ny Andrianamboninolona i Andriantseheno, izay niova anarana ho Josefa Andrianaivoravelona taty aoriana. Fotoana nampieritreritra tokoa tamin'izany satria sady zoma ny andro no mbola maizina atoandro ihany koa. Toa fambara mialoha ny fahamaizinana hitranga vetivety teo amin'ny fiainany ny fahitana taratra izany. Nanao [[kabary]] fandrarana ny fivavahana kristianina mantsy i [[Ranavalona I]] ny martsa 1835, izany hoe roa volana taorian'io fotoana io. Mpiandry ny omby aman'ondrin-draibeny izy teo amin'ny fahazazany. Maro ny asa fanao teny ambanivohitra izay nirotsahany toy ny taozavatra fanefena [[vilany tany]] sy ny fandrariana harona ary ny famolesana landy. Namorona tsilalao nahafinaritra hatrany izy nandritra izany ary fanaony ihany koa ny nitsiko zavamaneno. Ireny anjara raharaha sy ireny [[zavamaneno]] ireny no nanefy azy teo amin'ny fiatrehana ny fiainana taty aoriana. Tamin' ny taona 1845 dia nalain'ny zokiny hipetraka tany aminy izy ka nomeny anjara asa mpiandry raharaha sy mpitsena tao antsinanan-drova. Nianatra namaky teny sy nanoratra izy tamin'izany fa tsy nety nahay velively, hany ka nijanona tsy nianatra intsony. Nanonofy ny litera rehetra A hatramin'ny Z vita soratra fotsy teny amin'ny lanitra manga anefa izy tamin'ny taona 1846. Tadidiny tsara ny litera tsirairay ka nosoratany tamin'ny horona teo amin'ny feny sy ny ranjony ny abidy ary natanjozotrany hatrany amin'ny hato-tongony izany. Naka toky tamin'ny olona mihitsy ny lehilahy ny amin'ny fomba famakiana teny, hany ka nahavaky soratra ihany rehefa nikiry aoka izany. Nomena teny lavalava tamin'ny solaitra mikasika ny fivavahana izy hovakiny tamin'ny taona 1847. Nilentika tao am-pony mandra-maty anefa ny andian-teny voavakiny nanao hoe: "Aza manao ratsy fa mahatezitra Azy izany".(Andrianaivoravelona. J., 1921). Nivaro-tsavony teo Amboanonoka, toerana atsimo andrefan'ny [[Rova Manjakamiadana|rova]] izy teo anelanelan' ny taona 1848 sy 1851, na izany aza anefa dia nentin'Andriamanjato lehiben'ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] nanaraka azy izy ka nahazo vola tamin'ny fanoratana teny [[Andohalo]] sy [[Analakely]] ary [[Mahamasina]] satria tsara sady milamina ny sora-tanany. Tamin'ny taona 1852-1853 dia nanaraka an-jokiny tany [[Fianarantsoa]] indray izy nefa tsy nahazo vola fa nahazo aretina aza. Nivarotra enta-madinika tao Amboanonoka indray izy tamin'ny taona 1853-1855 nony tafaverina. Tonga fatra-pitia namaky soratra printy loatra i Josefa Andrianaivoravelona tao anatin'ireo taona ireo ka satriny hamaky azy mandrakariva. Fitsimpinana taratasy teny rehetra teny, famakiana sy fandinihana izany no nataony aton-draharaha. Koa na dia tsy azony aza ny hevitry ny teny voalaza dia nangorakoraka ny fony; ary tsy fantany velively izay antony nahatonga izany. Araka ny fiheverany dia mety manakaiky ny fotoana hanehon'Andriamanitra azy ny teny famonjena ka ny [[Fanahy Masina (kristianisma)|Fanahy Masina]] no mampiomana ny fony handraisany izany am-pitiavana. Samy mety ho marina ireo hevitra ireo satria ny fanoratana tononkalo hajary hira sy ny [[Fitoriana ny Filazantsara|fitoriana Filazantsara]] no fanompoam-panahy maminy sy nampahery azy indrindra taty aoriana. Lovasoa navelany ho an'ny Fiangonana sy ny fiarahamonina malagasy izany. == Josefa Andrianaivoravelona manam-pototra == [[Zazamarolahy]] tompomenakely avy any Antanetibe ambodin'Angavokely ny lafin-drainy. [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] avy any [[Ambohitromby|Ambohitrombihavana]] kosa ny lafin-dreniny. Andrianavalonatomponiloharano (1746-1810) no razambeny izay voalaza fa naterak’i Ramorabe reniben' [[Andrianampoinimerina]]. Mazava ho azy fa niara-belona tamin'Andrianampoinimerina ny fototra nipoirany. Razakandriantsilavo sy Rabodonavalona kosa no raibe sy reniben'i Josefa Andrianaivoravelona avy amin-drainy. Nonina tao Ambohitrombihavana izy ireo sady nitondra ny foko tao. Efatra mianadahy no naterany, dia: Andrianavalona, Andriankolo, Andriantsalama ary Ravao. Andrianavalona no ray niteraka an'i Josefa Andrianaivoravelona; Razafimalala na Razafy kosa no reniny. Maro mpiray tampo izy ireo no naterak'izy mivady toa an-dRasoa, Rainivelo, Razandrina, Andrianambahy, Rainimiandrisoa na Rasoamaka mpitandrina tao Ambohitrabiby, Rangory, Rainibozaka na Andriantseheno izay novana anarana ho Josefa Andrianaivoravelona, Raketaka na Ranosy, Rainijaona manamboninahitra tany [[Fianarantsoa]], Rainiketamanga na Rafaralahy, Rafarandriana na Rasoafara, Rainizanabahiny na Rafaralahivahiny ary Rapatsa. Na dia nilevina tao Ambohitrombihavana aza Razakandriantsilavo raibeny taty aoriana dia nanao fanekena tamin'ny mpiray lova tamin'ny Andrianavalona rainy hoe: "Rasoamaka zanako no hitondra ny anaran'ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] any fa izaho tsy mahafoy an'Ambohitromby, ka dia mangataka andro kely vao nody tany izy". (Andrianaivoravelona, 1921). Nony vita anefa ny fanekena dia tsy nito-doha tany akory Rasoamaka satria tsy foiny indray ny fiainana tao Ambohitrombihavana. Tezitra anefa ny mpiray lova tamin'Andrianavalona ka nilaza hoe: "Ny razana tsy tianao nefa ny fananan-drazana lasanao, ka dia alaiko avokoa ny [[Fanandevozana teto Madagasikara|andevo]] rehetra tamin'Andrianavalonatomponiloharano sady lova tsy voazara rahateo ireo; koa izaho mamelo-maso no tompony". Lasan'ny mpiray lova aminy avokoa ny andevon-drazana. Na izany aza dia mbola tsaroan'ny menakely tao [[Antanetibe]] ny hoe: taranak' Andrianavalonatomponiloharano ihany koa izy ireo nony nitsidika tany i Josefa Andrianaivoravelona na ny sasany tamin'ny fianakaviana; ary itenen'izy ireo mandrakariva hoe:"Zanaky ny Tomponay re!" === Ny Andrianambonolona === Tsara ihany ny manasongadina ny tantaran' ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] izay niavian'i Josefa Andrianaivoravelona amin'izao fampahafantarana ny lalam-piainany izao. [[Andriamananitany]] zandrin' [[Andriamanelo]] no voalohany nalaza tamin'ny fanjakana Hova (1567). Novonoin'ny vahoaka izy noho ny fialonan-jokiny azy. Nandositra irery ny zanany lahy [[Andrianamboninolona]] ary nonina tao Ambohitralantenina ka tonga razan'ny foko tao. Mba tsy hanovana ny hafatry ny razana ny amin'ny fifandimbiasana eo anivon'ny fanjakana manao hoe "Ny alakamisy an'Andriamanelo fa ny zoma an'Andriamananitany" (Andrianaivoravelona J., 1921) anefa dia nalain'Andriamanelo Ratsitohinina izay novana ho Ratsitohininamanjaka, zanakavavin' Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka, ary nampanambadiany an-dRalambo zanany. Hoy indrindra izy tamin'izany: "Aza manary havana ianao fa aoka ho kibo omby havana". Taty aoriana dia [[Andrianjaka]] zana-dRatsitohininamanjaka tamin-d [[Ralambo]] no tonga mpanjaka nandimby an-drainy noho izy nahavonjy ny tafika niantsoana azy. Izy ilay mpanjaka nalaza nanorina an'[[Antananarivo]] sy nanao azy ho renivohitry ny fanjakana. Noho izany rehetra izany dia azo heverina fa Andrianamboninolona no loharanon'ny andriamanjaka maro nifandimby teto Imerina ary ny anaran' Ambohitrombihavana izay Ambohitralantenina fahizay dia avy amin'ny hoe "vohitry ny kibo omby havana". Tsikaritra fa anisan'ny foko fatra-piely indrindra amin'ny Nosy ny andrianamboninolona ankehitriny. === Ankohonana === Tamin'ny taona 1856 i Josefa Andrianaivoravelona no nampakatra an'i Nery Ravelonanahary, izay [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]], ho vady ary enina ambin'ny folo mianadahy no naterak'izy mivady: sivy lahy sy fito vavy: Raketamanga (1861-1862), Estera Ratavy Razanabelona (1863-1937), Josefa Raveloson (1865-1891), RazafinavalonaRainaivonambelona (1867-1868), Josefa Rakoto (1870-1882), Josefa Noa Rarinavalona (1871-1927), Josefa Rabetafika (1873-1955), Rakotovao (1875-1876), Jaona Rasolonaina (1876), Joseph Andrianaivoravelona (1877-1961), Rahantanavalona (1879-1953), Razafenatapea (1881-1949), Rasoarivelo (1883-1929), Ranerivelo (1885-1888), Ranarivelo (1887-1916), Julie Razananivo (1891-1917). Maromaro tamin'ny zanany lahy no tonga Mpitandrina toa an-drainy: Josefa Raveloson Evanjelistra, Josefa R. Rarinavalona Joseph Andrianaivoravelona. === Ny anarany === Hevitry ny anarana hoe "Josefa": anarana mamin'ny Jiosy sy ny Malagasy loatra ny hoe "Josefa". Misy olona roa ambin'ny folo no mitondra ny anarana hoe Josefa ao amin'ny [[Baiboly]]: dimy no ao amin'ny [[Testamenta Taloha]] ary olona fito samihafa no ao amin'ny [[Testamenta Vaovao]]. Ny Malagasy ihany koa dia nankamamy izany anarana izany satria betsaka ny fantatra amin'ny fiantso hoe Rajosefa sy Josefa. Maro ny fomba jiosy mitovy amin'ny fomba malagasy toy ny fiovana anarana. Abrama lasa hoe Abrahama; Saray lasa Saraha taty aoriana. Miova anarana toy izany koa ny Malagasy an-dRanovona ho Rainitiaray, Mpitandrina tao Amparibe; Ramafadrahona niova ho Rainitrimo, Mpitandrina tao Avaratr'Andohalo ary Andriantseheno niova ho Andrianaivoravelona. '''Seheno''' Ny teny hoe Saheno niova ho Seheno dia ilazana olona tsy manana aretina fa salama sy finaritra avokoa ny vatany manontolo. Mitovy hevitra aminy hoe "salama" ny "seheno" saingy tsy fampiasa firy afa-tsy amin'ny anaran'olona ihany. Toy izao no anavahana ny teny hoe "salama" sy "seheno": ny "salama" dia ilazana toe-batana eo ho eo ihany na dia misy aretina mety mandalo aza; ny "seheno" kosa dia ilazana fahasalamana tanteraka eo amin'ny toe-batana. Fanakambanan-teny maro: Andriana + naivo + velona izany. Ilazana ny olona hajaina sy omen-kaja ny Andriana. Ny zanaka eo antenantenany na eo afovoany kosa fa nolazaina fa naivo. Ny Ra- indray dia marim-piantsoana ny lehilahy izay mitovy amin'ny hoe Andriamatoa. Ny velona indray dia firariantsoa atao amin'ny olona izay mievina. Tsy mifanalavitra ary mety ho tohin'ny anarana Andriantseheno ihany ny Andrianaivoravelona satria rehefa salama tanteraka ny olona dia azo antoka fa hateza ny fahavelomany. == Iraka == Raha tomorina ny tantara dia anisan'ny Kristiana nirahina hankany [[Fianarantsoa]] i Josefa Andrianaivoravelona noho ny fanenjehana. Niery ombieny ombieny izy teny an-dalana ary alina vao tonga tany Fianarantsoa. Tsy nanam-po an'i Josefa Andrianaivoravelona mbola ho velona intsony anefa ny Kristiana fa efa nandre azy ho nosamborina ka novonoina. Tsy nampoizin'i Josefa Andrianaivoravelona ho nisy fiangonana tao Fianarantsoa. Namantana tao an-tranon-dRafaralahindroso mivady izay kristiana tany izy ka gaga nahita olona marobe tao an-tokantranon'izy ireo. Nony nahita azy anefa izy rehetra dia nifandrombaka niteny hoe:"velona ihany re velona ihany". Nifanitsy indrindra tamin'ny anarana hoe Andrianaivoravelona izany. == Josefa Andrianaivoravelona niova ho kristiana == Tamin'ny taona 1856 dia niova lalana ary nanana toe-panahy tsy neken'ny fiarahamonina nisy azy i Josefa Andrianaivoravelona satria nivily ho amin'ny fakana sy fampiasana [[ody]] mahery. Nasehony imason'olona mihitsy ny heriny sy ny fahaizany misorona. Nanjary [[Sikidy (malagasy)|mpisikidy]] malaza sy [[Fanandroana|mpanandro]] ny lehilahy ary natahoran'ny olona noho ny hakingany tamin'io sehatra io. Voalaza fa mpampihorohoro ny kristiana mihitsy aza izy tamin'izany fotoana izany. Nampitady vady anefa i Josefa Andrianaivoravelona tamin'ny taona 1856 rehefa avy nanaraka an-dRabodonandrianampoinimerina teny [[Tsinjoarivo]]. Raketaka na Nery zanak'Andriatsimangindy avy any Ambohimarina sy Rahasinina (Rafotsy Ratoa), vehivavy kristiana tsara toetra, efa voalaza tetsy aloha, no nanaiky azy. Noesoin'ny mpiara-monina anefa izy satria noheverina fa mpilalao ody sy mpanenjika fivavahana. Gaga anefa izy indray andro raha nahita ireo olona nipetraka tao amin'ny rafozany niondrika nivavaka mialoha ny hisakafoana. Teo anatrehan'izany dia tsy naharitra izy ka nanontany ny Testamenta hovakiny tamin'ireto rafozany. Tsy tananany intsony ny faniriany hany ka nosavainy ny tao ambanin'ny kidoron'ireto ray aman-dreny ireto. Nahita lahatsoratra fampianarana avy amin'ny voalaza tao amin'ny Soratra Masina (Rom.12, IKor 13; Efes 5:6) izy tamin'izany. Natahotra mafy iretsy rafozany sao hanaparitaka izany Andriantseheno. Novakiny soa aman-tsara anefa izany ary nampiova fo azy ka nahatonga ny fanoloran-tenany ho amin'ny [[batisa]]. Nahita izany fiovana izany ny manodidina toa an-dRafotsy Ratoa sy Rafaravavy ka nilaza hoe: "Isaorana anie Andriamanitra izay nifidy anao fa na dia tovolahy mahatahotra aza ianao dia nofidiny ho mpanompony". == Josefa Andrianaivoravelona misahana == Nanam-pifandraisana tamin'ny mpitondra izy: anisan'izany ny fampianarany ny mpitsoka mozika tao an-dRova, ny fifandraisana tamin'ny Mpanjala kristiana nifandimby sy tamin'ny Praiministra nifandimby. Voaporofo ihany koa fa nifanakaiky sy nifankahazo i Josefa Andrianaivoravelona sy [[Rakotondradama]]. Nisy ny bokim-pivavahana tonga avy tany an-dafy nentin'ny kristianina taty [[Antananarivo]] ary tratran'ny mpitsikilon-d[[Ranavalona I]]. Nomen'ny mpitsikilo an-dRakotondradama anefa izany mba hodorany saingy tsy nodoran'ny zanak'Andriana ny boky fa nomeny an'i Josefa Andrianaivoravelona. Ity farany indray avy eo no nanaparitaka azy tamin'ny kristiana tany am-pierena. Notendrena ho Tandapa roa ambin'ny folo voninahitra izy ary anisan'ny olom-pantatra indrindra tao an-dRova. Marihina fa ny Tandapa dia manam-boninahitra mahazo miditra ny Rova ambony na faritra misy an'i Tsarahafatra Mahitsiekafanjaka, Manampisoa. Rehefa tonga ny mpanjanan-tany dia nisy fanovana ny fomba fiasa tao an-dRova. Ireo olona akaiky ny mpitondra malagasy fahiny no niezahan'ny Frantsay nailika voalohany mba tsy hanelingelina azy. Ny famongorana ny fihetsiketsehan'ny [[Menalamba]] no tena tanjon'i Frantsa ka tsy nanavahana fa izay nahina dia naripaka avokoa. Voampanga ho nifampiraharaha sy nampitondra taratasy nahitana sonia JA tamin'ny Menalamba mantsy izy, saingy tsy izy velively no nanao izany. Teo anatrehan'izany dia nosamborina izy tamin'ny 24 febroary 1897. Noho ny fanelanelanan'i Pasitera Benjamin Escande tamin'ny mpitondra frantsay anefa dia tsy notsaraina hotifirina toa an'i Printsy Ramahatra sy [[Printsy Ratsimamanga|Ratsimamanga]] ary ny Governora [[Rainandriamampandry]] izy fa avy hatrany dia nalefa sesitany tany [[Saint-Denis, Réunion|Saint Denis]] any [[La Réunion]]. == Josefa Andrianaivoravelona mandala ny teny malagasy == Na dia efa voadika tamin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] aza ny [[Baiboly]] tamin'ny 21 jona 1835 dia mbola tsapan'ny misionera fa somary nikaviavia ny dikan-teny malagasy ary tokony ho nasiam-panitsiana. Baiboly tamin'ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]] no nadika teny malagasy voalohany. Taty aoriana dia [[Fiteny grika|teny grika]] sy [[Fiteny latina|latina]] izay tany am-piandohana mihitsy no nalaina nandikana izany tamin'ny teny malagasy. Maro ny Malagasy sy ny vahiny nandray anjara tamin'ny fanitsiana ny Baiboly saingy i Josefa Andrianaivoravelona irery no naharitra hatramin'ny farany (1873-1887). Nisy ny fanitsiana indroa nivoaka ka ny 28 oktobra 1885 ny voalohany ary 30 avrily 1887 kosa no vita ny fanitsiana faharoa. Nahefa be izy tamin'izany ary maro ny hevitra naposany tamin'ny fanitsiana ny teny malagasy tao amin'ny Baiboly. == Josefa Andrianaivoravelona nandao == Tsy nazava loatra ny antony nahafatesan'i Josefa Andrianaivoravelona ny 1 aogositra 1897. Nambara mantsy ny fahalasanany tampoka. Toy izao no teniny farany ny alahady tamin'ny efatra ora maraina: "Ray ô! Raha tsy mbola vita ny asako, sitrano aho, rehefa ampy kosa izay, raiso aho ho any aminao". == Loharanon-kevitra == '''Boky''' * Andrianaivoravelona J.(1921). ''Tantaran'i Josefa Andrianaivoravelona'' (sora-tanana) * Andrianaivoravelona, j. ''Akon'ny fo,'' Antananarivo, Imprimerie Ny Antsiva-Ambanidia == Loharano == 1.https://dacb.org/stories/madagascar/andrianaivoravelona-j/ 2.https://poetawebs.e-monsite.com/pages/sorapiainana/page-92-1.html 3.https://www.fjkm.mg/index.php/2019/08/12/andrianaivoravelona-j 4.https://gw.geneanet.org/aviavy?lang=fr&n=andrianaivoravelona&p=joseph 5.https://poetawebs.e-monsite.com/pages/sorapiainana/page-74-1-1.html r9kg4fc9hlk7kwbr3z9vbsw24rdqube 1153293 1153292 2026-11-06T00:34:43Z ~2026-58551-01 41560 /* Ny Andrianambonolona */ 1153293 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Josefa Andrianaivoravelona|teraka=1 janoary 1835|toerana=Ambohitrombihavana|firenena=Madagasikara|asa=Mpanoratra|asa hafa=Mpitandrina|maty=1 aogositra 1897}} == Fahazazana == Teraka ny 11 janoary 1835 tao [[Ambohitromby|Ambohitrombihavana]] renivohitry ny Andrianamboninolona i Andriantseheno, izay niova anarana ho Josefa Andrianaivoravelona taty aoriana. Fotoana nampieritreritra tokoa tamin'izany satria sady zoma ny andro no mbola maizina atoandro ihany koa. Toa fambara mialoha ny fahamaizinana hitranga vetivety teo amin'ny fiainany ny fahitana taratra izany. Nanao [[kabary]] fandrarana ny fivavahana kristianina mantsy i [[Ranavalona I]] ny martsa 1835, izany hoe roa volana taorian'io fotoana io. Mpiandry ny omby aman'ondrin-draibeny izy teo amin'ny fahazazany. Maro ny asa fanao teny ambanivohitra izay nirotsahany toy ny taozavatra fanefena [[vilany tany]] sy ny fandrariana harona ary ny famolesana landy. Namorona tsilalao nahafinaritra hatrany izy nandritra izany ary fanaony ihany koa ny nitsiko zavamaneno. Ireny anjara raharaha sy ireny [[zavamaneno]] ireny no nanefy azy teo amin'ny fiatrehana ny fiainana taty aoriana. Tamin' ny taona 1845 dia nalain'ny zokiny hipetraka tany aminy izy ka nomeny anjara asa mpiandry raharaha sy mpitsena tao antsinanan-drova. Nianatra namaky teny sy nanoratra izy tamin'izany fa tsy nety nahay velively, hany ka nijanona tsy nianatra intsony. Nanonofy ny litera rehetra A hatramin'ny Z vita soratra fotsy teny amin'ny lanitra manga anefa izy tamin'ny taona 1846. Tadidiny tsara ny litera tsirairay ka nosoratany tamin'ny horona teo amin'ny feny sy ny ranjony ny abidy ary natanjozotrany hatrany amin'ny hato-tongony izany. Naka toky tamin'ny olona mihitsy ny lehilahy ny amin'ny fomba famakiana teny, hany ka nahavaky soratra ihany rehefa nikiry aoka izany. Nomena teny lavalava tamin'ny solaitra mikasika ny fivavahana izy hovakiny tamin'ny taona 1847. Nilentika tao am-pony mandra-maty anefa ny andian-teny voavakiny nanao hoe: "Aza manao ratsy fa mahatezitra Azy izany".(Andrianaivoravelona. J., 1921). Nivaro-tsavony teo Amboanonoka, toerana atsimo andrefan'ny [[Rova Manjakamiadana|rova]] izy teo anelanelan' ny taona 1848 sy 1851, na izany aza anefa dia nentin'Andriamanjato lehiben'ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] nanaraka azy izy ka nahazo vola tamin'ny fanoratana teny [[Andohalo]] sy [[Analakely]] ary [[Mahamasina]] satria tsara sady milamina ny sora-tanany. Tamin'ny taona 1852-1853 dia nanaraka an-jokiny tany [[Fianarantsoa]] indray izy nefa tsy nahazo vola fa nahazo aretina aza. Nivarotra enta-madinika tao Amboanonoka indray izy tamin'ny taona 1853-1855 nony tafaverina. Tonga fatra-pitia namaky soratra printy loatra i Josefa Andrianaivoravelona tao anatin'ireo taona ireo ka satriny hamaky azy mandrakariva. Fitsimpinana taratasy teny rehetra teny, famakiana sy fandinihana izany no nataony aton-draharaha. Koa na dia tsy azony aza ny hevitry ny teny voalaza dia nangorakoraka ny fony; ary tsy fantany velively izay antony nahatonga izany. Araka ny fiheverany dia mety manakaiky ny fotoana hanehon'Andriamanitra azy ny teny famonjena ka ny [[Fanahy Masina (kristianisma)|Fanahy Masina]] no mampiomana ny fony handraisany izany am-pitiavana. Samy mety ho marina ireo hevitra ireo satria ny fanoratana tononkalo hajary hira sy ny [[Fitoriana ny Filazantsara|fitoriana Filazantsara]] no fanompoam-panahy maminy sy nampahery azy indrindra taty aoriana. Lovasoa navelany ho an'ny Fiangonana sy ny fiarahamonina malagasy izany. == Josefa Andrianaivoravelona manam-pototra == [[Zazamarolahy]] tompomenakely avy any Antanetibe ambodin'Angavokely ny lafin-drainy. [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] avy any [[Ambohitromby|Ambohitrombihavana]] kosa ny lafin-dreniny. Andrianavalonatomponiloharano (1746-1810) no razambeny izay voalaza fa naterak’i Ramorabe reniben' [[Andrianampoinimerina]]. Mazava ho azy fa niara-belona tamin'Andrianampoinimerina ny fototra nipoirany. Razakandriantsilavo sy Rabodonavalona kosa no raibe sy reniben'i Josefa Andrianaivoravelona avy amin-drainy. Nonina tao Ambohitrombihavana izy ireo sady nitondra ny foko tao. Efatra mianadahy no naterany, dia: Andrianavalona, Andriankolo, Andriantsalama ary Ravao. Andrianavalona no ray niteraka an'i Josefa Andrianaivoravelona; Razafimalala na Razafy kosa no reniny. Maro mpiray tampo izy ireo no naterak'izy mivady toa an-dRasoa, Rainivelo, Razandrina, Andrianambahy, Rainimiandrisoa na Rasoamaka mpitandrina tao Ambohitrabiby, Rangory, Rainibozaka na Andriantseheno izay novana anarana ho Josefa Andrianaivoravelona, Raketaka na Ranosy, Rainijaona manamboninahitra tany [[Fianarantsoa]], Rainiketamanga na Rafaralahy, Rafarandriana na Rasoafara, Rainizanabahiny na Rafaralahivahiny ary Rapatsa. Na dia nilevina tao Ambohitrombihavana aza Razakandriantsilavo raibeny taty aoriana dia nanao fanekena tamin'ny mpiray lova tamin'ny Andrianavalona rainy hoe: "Rasoamaka zanako no hitondra ny anaran'ny [[Razana (finoana malagasy)|razana]] any fa izaho tsy mahafoy an'Ambohitromby, ka dia mangataka andro kely vao nody tany izy". (Andrianaivoravelona, 1921). Nony vita anefa ny fanekena dia tsy nito-doha tany akory Rasoamaka satria tsy foiny indray ny fiainana tao Ambohitrombihavana. Tezitra anefa ny mpiray lova tamin'Andrianavalona ka nilaza hoe: "Ny razana tsy tianao nefa ny fananan-drazana lasanao, ka dia alaiko avokoa ny [[Fanandevozana teto Madagasikara|andevo]] rehetra tamin'Andrianavalonatomponiloharano sady lova tsy voazara rahateo ireo; koa izaho mamelo-maso no tompony". Lasan'ny mpiray lova aminy avokoa ny andevon-drazana. Na izany aza dia mbola tsaroan'ny menakely tao [[Antanetibe]] ny hoe: taranak' Andrianavalonatomponiloharano ihany koa izy ireo nony nitsidika tany i Josefa Andrianaivoravelona na ny sasany tamin'ny fianakaviana; ary itenen'izy ireo mandrakariva hoe:"Zanaky ny Tomponay re!" === Ny Andrianambonolona === Tsara ihany ny manasongadina ny tantaran' ny [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]] izay niavian'i Josefa Andrianaivoravelona amin'izao fampahafantarana ny lalam-piainany izao. [[Andriamananitany]] zandrin' [[Andriamanelo]] no voalohany nalaza tamin'ny fanjakana (1567). Novonoin'ny vahoaka izy noho ny fialonan-jokiny azy. Nandositra irery ny zanany lahy [[Andrianamboninolona]] ary nonina tao Ambohitralantenina ka tonga razan'ny foko tao. Mba tsy hanovana ny hafatry ny razana ny amin'ny fifandimbiasana eo anivon'ny fanjakana manao hoe "Ny alakamisy an'Andriamanelo fa ny zoma an'Andriamananitany" (Andrianaivoravelona J., 1921) anefa dia nalain'Andriamanelo Ratsitohinina izay novana ho Ratsitohininamanjaka, zanakavavin' Andrianamboninolona sy Rafotsindrindramanjaka, ary nampanambadiany an-dRalambo zanany. Hoy indrindra izy tamin'izany: "Aza manary havana ianao fa aoka ho kibo omby havana". Taty aoriana dia [[Andrianjaka]] zana-dRatsitohininamanjaka tamin-d [[Ralambo]] no tonga mpanjaka nandimby an-drainy noho izy nahavonjy ny tafika niantsoana azy. Izy ilay mpanjaka nalaza nanorina an'[[Antananarivo]] sy nanao azy ho renivohitry ny fanjakana. Noho izany rehetra izany dia azo heverina fa Andrianamboninolona no loharanon'ny andriamanjaka maro nifandimby teto Imerina ary ny anaran' Ambohitrombihavana izay Ambohitralantenina fahizay dia avy amin'ny hoe "vohitry ny kibo omby havana". Tsikaritra fa anisan'ny foko fatra-piely indrindra amin'ny Nosy ny andrianamboninolona ankehitriny. === Ankohonana === Tamin'ny taona 1856 i Josefa Andrianaivoravelona no nampakatra an'i Nery Ravelonanahary, izay [[Andrianamboninolona (foko)|Andrianamboninolona]], ho vady ary enina ambin'ny folo mianadahy no naterak'izy mivady: sivy lahy sy fito vavy: Raketamanga (1861-1862), Estera Ratavy Razanabelona (1863-1937), Josefa Raveloson (1865-1891), RazafinavalonaRainaivonambelona (1867-1868), Josefa Rakoto (1870-1882), Josefa Noa Rarinavalona (1871-1927), Josefa Rabetafika (1873-1955), Rakotovao (1875-1876), Jaona Rasolonaina (1876), Joseph Andrianaivoravelona (1877-1961), Rahantanavalona (1879-1953), Razafenatapea (1881-1949), Rasoarivelo (1883-1929), Ranerivelo (1885-1888), Ranarivelo (1887-1916), Julie Razananivo (1891-1917). Maromaro tamin'ny zanany lahy no tonga Mpitandrina toa an-drainy: Josefa Raveloson Evanjelistra, Josefa R. Rarinavalona Joseph Andrianaivoravelona. === Ny anarany === Hevitry ny anarana hoe "Josefa": anarana mamin'ny Jiosy sy ny Malagasy loatra ny hoe "Josefa". Misy olona roa ambin'ny folo no mitondra ny anarana hoe Josefa ao amin'ny [[Baiboly]]: dimy no ao amin'ny [[Testamenta Taloha]] ary olona fito samihafa no ao amin'ny [[Testamenta Vaovao]]. Ny Malagasy ihany koa dia nankamamy izany anarana izany satria betsaka ny fantatra amin'ny fiantso hoe Rajosefa sy Josefa. Maro ny fomba jiosy mitovy amin'ny fomba malagasy toy ny fiovana anarana. Abrama lasa hoe Abrahama; Saray lasa Saraha taty aoriana. Miova anarana toy izany koa ny Malagasy an-dRanovona ho Rainitiaray, Mpitandrina tao Amparibe; Ramafadrahona niova ho Rainitrimo, Mpitandrina tao Avaratr'Andohalo ary Andriantseheno niova ho Andrianaivoravelona. '''Seheno''' Ny teny hoe Saheno niova ho Seheno dia ilazana olona tsy manana aretina fa salama sy finaritra avokoa ny vatany manontolo. Mitovy hevitra aminy hoe "salama" ny "seheno" saingy tsy fampiasa firy afa-tsy amin'ny anaran'olona ihany. Toy izao no anavahana ny teny hoe "salama" sy "seheno": ny "salama" dia ilazana toe-batana eo ho eo ihany na dia misy aretina mety mandalo aza; ny "seheno" kosa dia ilazana fahasalamana tanteraka eo amin'ny toe-batana. Fanakambanan-teny maro: Andriana + naivo + velona izany. Ilazana ny olona hajaina sy omen-kaja ny Andriana. Ny zanaka eo antenantenany na eo afovoany kosa fa nolazaina fa naivo. Ny Ra- indray dia marim-piantsoana ny lehilahy izay mitovy amin'ny hoe Andriamatoa. Ny velona indray dia firariantsoa atao amin'ny olona izay mievina. Tsy mifanalavitra ary mety ho tohin'ny anarana Andriantseheno ihany ny Andrianaivoravelona satria rehefa salama tanteraka ny olona dia azo antoka fa hateza ny fahavelomany. == Iraka == Raha tomorina ny tantara dia anisan'ny Kristiana nirahina hankany [[Fianarantsoa]] i Josefa Andrianaivoravelona noho ny fanenjehana. Niery ombieny ombieny izy teny an-dalana ary alina vao tonga tany Fianarantsoa. Tsy nanam-po an'i Josefa Andrianaivoravelona mbola ho velona intsony anefa ny Kristiana fa efa nandre azy ho nosamborina ka novonoina. Tsy nampoizin'i Josefa Andrianaivoravelona ho nisy fiangonana tao Fianarantsoa. Namantana tao an-tranon-dRafaralahindroso mivady izay kristiana tany izy ka gaga nahita olona marobe tao an-tokantranon'izy ireo. Nony nahita azy anefa izy rehetra dia nifandrombaka niteny hoe:"velona ihany re velona ihany". Nifanitsy indrindra tamin'ny anarana hoe Andrianaivoravelona izany. == Josefa Andrianaivoravelona niova ho kristiana == Tamin'ny taona 1856 dia niova lalana ary nanana toe-panahy tsy neken'ny fiarahamonina nisy azy i Josefa Andrianaivoravelona satria nivily ho amin'ny fakana sy fampiasana [[ody]] mahery. Nasehony imason'olona mihitsy ny heriny sy ny fahaizany misorona. Nanjary [[Sikidy (malagasy)|mpisikidy]] malaza sy [[Fanandroana|mpanandro]] ny lehilahy ary natahoran'ny olona noho ny hakingany tamin'io sehatra io. Voalaza fa mpampihorohoro ny kristiana mihitsy aza izy tamin'izany fotoana izany. Nampitady vady anefa i Josefa Andrianaivoravelona tamin'ny taona 1856 rehefa avy nanaraka an-dRabodonandrianampoinimerina teny [[Tsinjoarivo]]. Raketaka na Nery zanak'Andriatsimangindy avy any Ambohimarina sy Rahasinina (Rafotsy Ratoa), vehivavy kristiana tsara toetra, efa voalaza tetsy aloha, no nanaiky azy. Noesoin'ny mpiara-monina anefa izy satria noheverina fa mpilalao ody sy mpanenjika fivavahana. Gaga anefa izy indray andro raha nahita ireo olona nipetraka tao amin'ny rafozany niondrika nivavaka mialoha ny hisakafoana. Teo anatrehan'izany dia tsy naharitra izy ka nanontany ny Testamenta hovakiny tamin'ireto rafozany. Tsy tananany intsony ny faniriany hany ka nosavainy ny tao ambanin'ny kidoron'ireto ray aman-dreny ireto. Nahita lahatsoratra fampianarana avy amin'ny voalaza tao amin'ny Soratra Masina (Rom.12, IKor 13; Efes 5:6) izy tamin'izany. Natahotra mafy iretsy rafozany sao hanaparitaka izany Andriantseheno. Novakiny soa aman-tsara anefa izany ary nampiova fo azy ka nahatonga ny fanoloran-tenany ho amin'ny [[batisa]]. Nahita izany fiovana izany ny manodidina toa an-dRafotsy Ratoa sy Rafaravavy ka nilaza hoe: "Isaorana anie Andriamanitra izay nifidy anao fa na dia tovolahy mahatahotra aza ianao dia nofidiny ho mpanompony". == Josefa Andrianaivoravelona misahana == Nanam-pifandraisana tamin'ny mpitondra izy: anisan'izany ny fampianarany ny mpitsoka mozika tao an-dRova, ny fifandraisana tamin'ny Mpanjala kristiana nifandimby sy tamin'ny Praiministra nifandimby. Voaporofo ihany koa fa nifanakaiky sy nifankahazo i Josefa Andrianaivoravelona sy [[Rakotondradama]]. Nisy ny bokim-pivavahana tonga avy tany an-dafy nentin'ny kristianina taty [[Antananarivo]] ary tratran'ny mpitsikilon-d[[Ranavalona I]]. Nomen'ny mpitsikilo an-dRakotondradama anefa izany mba hodorany saingy tsy nodoran'ny zanak'Andriana ny boky fa nomeny an'i Josefa Andrianaivoravelona. Ity farany indray avy eo no nanaparitaka azy tamin'ny kristiana tany am-pierena. Notendrena ho Tandapa roa ambin'ny folo voninahitra izy ary anisan'ny olom-pantatra indrindra tao an-dRova. Marihina fa ny Tandapa dia manam-boninahitra mahazo miditra ny Rova ambony na faritra misy an'i Tsarahafatra Mahitsiekafanjaka, Manampisoa. Rehefa tonga ny mpanjanan-tany dia nisy fanovana ny fomba fiasa tao an-dRova. Ireo olona akaiky ny mpitondra malagasy fahiny no niezahan'ny Frantsay nailika voalohany mba tsy hanelingelina azy. Ny famongorana ny fihetsiketsehan'ny [[Menalamba]] no tena tanjon'i Frantsa ka tsy nanavahana fa izay nahina dia naripaka avokoa. Voampanga ho nifampiraharaha sy nampitondra taratasy nahitana sonia JA tamin'ny Menalamba mantsy izy, saingy tsy izy velively no nanao izany. Teo anatrehan'izany dia nosamborina izy tamin'ny 24 febroary 1897. Noho ny fanelanelanan'i Pasitera Benjamin Escande tamin'ny mpitondra frantsay anefa dia tsy notsaraina hotifirina toa an'i Printsy Ramahatra sy [[Printsy Ratsimamanga|Ratsimamanga]] ary ny Governora [[Rainandriamampandry]] izy fa avy hatrany dia nalefa sesitany tany [[Saint-Denis, Réunion|Saint Denis]] any [[La Réunion]]. == Josefa Andrianaivoravelona mandala ny teny malagasy == Na dia efa voadika tamin'ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] aza ny [[Baiboly]] tamin'ny 21 jona 1835 dia mbola tsapan'ny misionera fa somary nikaviavia ny dikan-teny malagasy ary tokony ho nasiam-panitsiana. Baiboly tamin'ny [[Fiteny anglisy|teny anglisy]] no nadika teny malagasy voalohany. Taty aoriana dia [[Fiteny grika|teny grika]] sy [[Fiteny latina|latina]] izay tany am-piandohana mihitsy no nalaina nandikana izany tamin'ny teny malagasy. Maro ny Malagasy sy ny vahiny nandray anjara tamin'ny fanitsiana ny Baiboly saingy i Josefa Andrianaivoravelona irery no naharitra hatramin'ny farany (1873-1887). Nisy ny fanitsiana indroa nivoaka ka ny 28 oktobra 1885 ny voalohany ary 30 avrily 1887 kosa no vita ny fanitsiana faharoa. Nahefa be izy tamin'izany ary maro ny hevitra naposany tamin'ny fanitsiana ny teny malagasy tao amin'ny Baiboly. == Josefa Andrianaivoravelona nandao == Tsy nazava loatra ny antony nahafatesan'i Josefa Andrianaivoravelona ny 1 aogositra 1897. Nambara mantsy ny fahalasanany tampoka. Toy izao no teniny farany ny alahady tamin'ny efatra ora maraina: "Ray ô! Raha tsy mbola vita ny asako, sitrano aho, rehefa ampy kosa izay, raiso aho ho any aminao". == Loharanon-kevitra == '''Boky''' * Andrianaivoravelona J.(1921). ''Tantaran'i Josefa Andrianaivoravelona'' (sora-tanana) * Andrianaivoravelona, j. ''Akon'ny fo,'' Antananarivo, Imprimerie Ny Antsiva-Ambanidia == Loharano == 1.https://dacb.org/stories/madagascar/andrianaivoravelona-j/ 2.https://poetawebs.e-monsite.com/pages/sorapiainana/page-92-1.html 3.https://www.fjkm.mg/index.php/2019/08/12/andrianaivoravelona-j 4.https://gw.geneanet.org/aviavy?lang=fr&n=andrianaivoravelona&p=joseph 5.https://poetawebs.e-monsite.com/pages/sorapiainana/page-74-1-1.html sxexty177r809nya93hnszapt43cqlg 0 298908 1153249 1134627 2026-11-05T21:01:59Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153249 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name =Coronavirus disease 2019<br />(COVID-19) |synonym =COVID, Covid, (the) coronavirus |image =Fphar-11-00937-g001.jpg |image_size = |image_thumbtime = |alt = |caption ={{longitem|Transmission and life-cycle of [[SARS-CoV-2]] causing COVID-19.}} |pronounce ={{ubl|{{IPAc-en|k|ə|ˈ|r|oʊ|n|ə|ˌ|v|aɪ|r|ə|s|_|d|ɪ|ˈ|z|i:|z}}|{{IPAc-en|ˌ|k|oʊ|v|ɪ|d|n|aɪ|n|ˈ|t|iː|n|,_|ˌ|k|ɒ|v|ɪ|d|-}}<ref>{{cite OED |Covid-19 |id=88575495 |date=April 2020 |access-date=15 April 2020}}</ref>}} |specialty =[[Infectious diseases (medical specialty)|Infectious disease]] |symptoms =Fever, cough, [[shortness of breath]], tiredness, loss of smell;<ref name=CDC2022Sym/> some are asymptomatic<ref name=Ma2021/> |onset =2–14 days (typically 5) from infection<ref name=CDC2022Sym/><ref name=WHO2021Q&AMay/> |duration = |causes =[[Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2]] (SARS-CoV-2)<ref name=WHO2021Q&AMay/> |risks = |diagnosis =[[Rapid antigen test]], [[Reverse transcription polymerase chain reaction|PCR test]]<ref name=WHO2021Q&AMay/> |differential = |prevention =[[social distancing|Physical distancing]], [[Face masks during the COVID-19 pandemic|face mask]]s, [[ventilation]], [[quarantine]], [[COVID-19 vaccine|vaccination]]<ref name=WHO2021Q&AMay/><ref name=CDC2022Quar/><ref name=CDC2022Prev/> |treatment =[[Management of COVID-19|Supportive and symptomatic]]<ref name=NIH2022Tx/> |medication ='''Non-hospitalized''': [[Nirmatrelvir/ritonavir]], [[remdesivir]], [[molnupiravir]]<ref name=BMJ2025/><ref name=NIH2022Tx/><br>'''Severe''': [[Oxygen therapy]], [[dexamethasone]], [[remdesivir]]<ref name=NIH2022Tx/><br>'''Critical care''': [[Tocilizumab]], [[sarilumab]]<ref name=NIH2022Tx/> |prognosis =20% require hospitalization<ref name=WHO2021Q&AMay/> |frequency ={{Cases in the COVID-19 pandemic|confirmed|editlink=|ref=yes}} |deaths =~20 million (as of Dec 31, 2021)<ref name=Lancet2022Death/> }}{{COVID-19 pandemic sidebar}} '''Ny Coronavirus disease 2019''' ( '''COVID-19''' ) dia areti-mifindra vokatry ny otrikaretina iray dia ny [[SARS-CoV-2|severe acute respiratory syndrome coronavirus 2]] (SARS-CoV-2)<ref name="WHO2021Q&AMay">{{Cite web|title=Coronavirus disease (COVID-19)|url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019/question-and-answers-hub/q-a-detail/coronavirus-disease-covid-19|website=www.who.int|access-date=19 January 2022|language=en|archive-date=31 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200331131108/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/q-a-coronaviruses|url-status=live}}</ref>. Ireto avy ny soritr'aretina ho an'ny aretina COVID-19: tazo, kohaka, fahasemporana, havizanana, aretin'andoha, fahaverezan'ny fofona sy tsiro, fanaintainan'ny tenda, fandoavana ary aretim-pivalanana<ref name="CDC2022Sym">{{Cite web|title=Coronavirus Disease 2019 (COVID-19) – Symptoms|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/symptoms-testing/symptoms.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=19 January 2022|language=en-us|date=22 February 2021|archive-date=30 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200130202038/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/about/symptoms.html|url-status=live}}</ref>. Matetika dia roa ka hatramin'ny efatra ambin'ny folo andro aorian'ny fihanaky ny otrikaretina no manomboka ny aretina<ref name="CDC2022Sym" />. Misy olona sasany anefa tsy mampiseho soritr'aretina<ref name="Ma2021">{{Cite journal|last=Ma|first=Q|last2=Liu|first2=J|last3=Liu|first3=Q|last4=Kang|first4=L|last5=Liu|first5=R|last6=Jing|first6=W|last7=Wu|first7=Y|last8=Liu|first8=M|title=Global Percentage of Asymptomatic SARS-CoV-2 Infections Among the Tested Population and Individuals With Confirmed COVID-19 Diagnosis: A Systematic Review and Meta-analysis.|journal=JAMA network open|date=1 December 2021|volume=4|issue=12|pages=e2137257|doi=10.1001/jamanetworkopen.2021.37257|pmid=34905008}}</ref>. Rehefa mifandray akaiky amin'ny olon-kafa ny olona voan'ny aretina dia mifindra ny aretina<ref name="CDC2021Spread" />. Ny fifindran'ny otrikaretina dia amin'ny alalan'ny rivotra na amin'ny alalan'ny piti-drora kely<ref name="WHO2021Air">{{Cite web|title=Coronavirus disease (COVID-19): How is it transmitted?|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/coronavirus-disease-covid-19-how-is-it-transmitted|access-date=6 December 2020|website=[[World Health Organization]] (WHO)|archive-date=15 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201015230546/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/coronavirus-disease-covid-19-how-is-it-transmitted|url-status=live}}</ref><ref name="EU2020">{{Cite web|title=Transmission of COVID-19|url=https://www.ecdc.europa.eu/en/covid-19/latest-evidence/transmission|access-date=6 December 2020|website=European Centre for Disease Prevention and Control|archive-date=14 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200914150241/https://www.ecdc.europa.eu/en/covid-19/latest-evidence/transmission|url-status=live}}</ref>. Indraindray, mety hiparitaka amin'ny alalan'ny fitaovana nampiasain'ny marary ilay otrikaretina<ref name="CDC2021Spread">{{Cite web|title=COVID-19 and Your Health|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/prevent-getting-sick/how-covid-spreads.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=19 January 2022|language=en-us|date=14 July 2021|archive-date=3 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200403001235/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/prepare/transmission.html|url-status=live}}</ref>. Roa andro mialoha ny hisehoan'ny soritr'aretina dia afaka mamindra ny aretina ilay olona marary, ary amin'ny ankapobeny dia mbola mifindra hatramin'ny 10 andro (ho an'ireo izay mafimafy ny soritr'aretina dia mety haharitra kokoa ny fe-potoana hifindrany<ref name="WHO2021Air" /><ref name="CDC2022Infectious">{{Cite web|title=Healthcare Workers|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/hcp/duration-isolation.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=19 January 2022|language=en-us|date=11 February 2020|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606190101/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/community/strategy-discontinue-isolation.html|url-status=live}}</ref>. Amin'ny ankapobeny dia amin'ny alalan'ny polymerase chain reaction (PCR) no anaovana fitiliana ny aretina (fitiliana singa avy ivelan'ny vatana) ary avy amin'ny ati-orona na ati-tenda no anaovana ny fitiliana<ref name="WHO2021Q&AMay" />. Anisan'ny fepetra fisorohana ny elanelana (1metatra ny elanelana tokony hisy amin'ny olona tsirairay), ny fampiasana saron-tava avo lenta na aro vava orona, ny fampidirana rivo-baovao tsy miato ao an-trano, ary ny fanokanan-toerana ireo izay marary<ref name="WHO2021Q&AMay" /><ref name="CDC2022Quar">{{Cite web|title=Quarantine & Isolation|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/your-health/quarantine-isolation.html#anchor_1633109391123|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=19 January 2022|language=en-us|date=9 January 2022|archive-date=17 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220117073102/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/your-health/quarantine-isolation.html#anchor_1633109391123|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Effectiveness of public health measures in reducing the incidence of covid-19, SARS-CoV-2 transmission, and covid-19 mortality: systematic review and meta-analysis.|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=3 December 2021|volume=375|pages=n2997|doi=10.1136/bmj.n2997|pmid=34862160}}</ref>. Mampihena ny risika ihany koa ny vaksiny maromaro<ref name="CDC2022Prev">{{Cite web|title=COVID-19 and Your Health|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/prevent-getting-sick/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=19 January 2022|language=en-us|date=11 February 2020|archive-date=28 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228103252/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/prevent-getting-sick/index.html/|url-status=live}}</ref>. Ny ankamaroan'ny fitsaboana dia ny soritr'aretina sy fanohanana sy fanaraha-maso<ref name="NIH2022Tx" />. Ho an'ireo izay tsy mila miditra hopitaly, nefa atahorana ho voan'ny aretina, dia azo ampiasaina ireto fanafody ireto ho fitsaboana: ny ''nirmatrelvir/ritonavir, remdesivir'', na ''molnupiravir''<ref name="BMJ2025">{{Cite journal|last=Ibrahim|first=S|last2=Siemieniuk|first2=RAC|last3=Oliveros|first3=MJ|last4=Islam|first4=N|last5=Díaz Martinez|first5=JP|last6=Izcovich|first6=A|last7=Qasim|first7=A|last8=Zhao|first8=Y|last9=Zaror|first9=C|last10=Yao|first10=L|last11=Wang|first11=Y|last12=Vandvik|first12=PO|last13=Roldan|first13=Y|last14=Rochwerg|first14=B|last15=Rada|first15=G|title=Drug treatments for mild or moderate covid-19: systematic review and network meta-analysis.|journal=BMJ (Clinical research ed.)|date=29 May 2025|volume=389|pages=e081165|doi=10.1136/bmj-2024-081165|pmid=40441732}}</ref><ref name="NIH2022Tx" />. Ho an'ireo izay manana fahasarotana amin'ny taovam-pisefoana (fahasemporana) ka mila fitsaboana oksizenina, dia azo ampiasaina ny ''dexamethasone'' sy ''remdesivir''<ref name="NIH2022Tx" />. Ho an'ireo izay mila fitsaboana maika noho ny fahasarotana mafy dia azo ampiana ''tocilizumab'' na ''sarilumab''<ref name="NIH2022Tx">{{Cite web|title=Clinical Management Summary|url=https://www.covid19treatmentguidelines.nih.gov/management/clinical-management/clinical-management-summary/|website=COVID-19 Treatment Guidelines|access-date=19 January 2022|language=en|archive-date=5 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105152002/https://www.covid19treatmentguidelines.nih.gov/management/clinical-management/clinical-management-summary/|url-status=dead}}</ref>. Amin'ireo olona izay mahatsapa soritr'aretina, manodidina ny 80% no sitrana tsy mila miditra hopitaly, 15% no mila fitsaboana oksizenina, ary 5% no mila fitsaboana mafy<ref name="WHO2021Q&AMay" />. Ireo zokiolona sy ireo manana olana ara-pahasalamana hafa dia atahorana kokoa ho voan'ity aretina ity<ref name="WHO2021Q&AMay" />. Na dia mihatsara aza ny ankamaroan'ny marary rehefa afaka herinandro vitsivitsy, ny sasany kosa dia mbola miaina voka-dratsy isan-karazany ( COVID maharitra ) mandritra ny volana maro<ref name="CDC2021SeptLongCov">{{Cite web|title=COVID-19 and Your Health|url=https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=19 January 2022|language=en-us|date=11 February 2020|archive-date=14 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114190825/https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/long-term-effects/index.html|url-status=live}}</ref>. Hatramin'ny 1 na 2 na 3 volana eo ho eo farafahakeliny. Tombanana ho efa ho 20 tapitrisa ny isan'ny maty tamin'ny 31 Desambra 2021<ref name="Lancet2022Death">{{Cite journal|last=Wang|first=Haidong|last2=Paulson|first2=Katherine R|last3=Pease|first3=Spencer A|last4=Watson|first4=Stefanie|last5=Comfort|first5=Haley|last6=Zheng|first6=Peng|last7=Aravkin|first7=Aleksandr Y|last8=Bisignano|first8=Catherine|last9=Barber|first9=Ryan M|last10=Alam|first10=Tahiya|last11=Fuller|first11=John E|last12=May|first12=Erin A|last13=Jones|first13=Darwin Phan|last14=Frisch|first14=Meghan E|last15=Abbafati|first15=Cristiana|title=Estimating excess mortality due to the COVID-19 pandemic: a systematic analysis of COVID-19-related mortality, 2020–21|journal=The Lancet|date=April 2022|volume=399|issue=10334|pages=1513–1536|doi=10.1016/S0140-6736(21)02796-3}}</ref>. Ny tranga voalohany fantatra dia hita tao [[Wuhan|Wuhan, Sina]], tamin'ny Desambra 2019<ref name="WSJ-20210226">{{Cite news|title=In Hunt for Covid-19 Origin, Patient Zero Points to Second Wuhan Market – The man with the first confirmed infection of the new coronavirus told the WHO team that his parents had shopped there|url=https://www.wsj.com/articles/in-hunt-for-covid-19-origin-patient-zero-points-to-second-wuhan-market-11614335404|date=26 February 2021|work=[[The Wall Street Journal]]|access-date=27 February 2021}}</ref>. Niely eran-tany io aretina io nanomboka teo, ka nitarika ho amin'ny valanaretina mitohy<ref name="NYT-20210226">{{Cite news|title=The Secret Life of a Coronavirus – An oily, 100-nanometer-wide bubble of genes has killed more than two million people and reshaped the world. Scientists don't quite know what to make of it.|url=https://www.nytimes.com/2021/02/26/opinion/sunday/coronavirus-alive-dead.html|date=26 February 2021|access-date=28 February 2021}}</ref>. == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] bi64pi8qsfdoj1jc8yeg6lc3xp3rahe 0 298912 1153247 1149476 2026-11-05T20:47:48Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153247 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name =Aretin'ny tonon-taolana |synonym = |image =En.Wikipedia-VideoWiki-Gout.webm |image_size = |image_thumbtime =94 |alt =Horonan-tsary fohy maneho ny fivoaran'ny aretina Goty eny amin'ny tongotry ny olona iray. |caption =Video summary ([[Video:Gout|script]]). Leading with ''The Gout'' ([[James Gillray]], 1799) depicts the pain of the artist's gout as a [[demon]] or [[dragon]].<ref>{{cite book|last=Brookhiser|first=Richard|title=Gentleman Revolutionary: Gouverneur Morris, the Rake Who Wrote the Constitution|date=2008|publisher=Simon and Schuster|isbn=9781439104088|page=212|url=https://books.google.com/books?id=HBdxESrTkHsC&pg=PA212|access-date=2016-01-10|archive-date=2016-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501163529/https://books.google.com/books?id=HBdxESrTkHsC&pg=PA212|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Haslam|first=Fiona|title=From Hogarth to Rowlandson : medicine in art in eighteenth-century Britain|date=1996|publisher=Liverpool University Press|location=Liverpool|isbn=9780853236405|page=143|url=https://books.google.com/books?id=Ab_pQOdi2fUC&pg=PA143|edition=1. publ.|access-date=2016-01-10|archive-date=2016-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513151127/https://books.google.com/books?id=Ab_pQOdi2fUC&pg=PA143|url-status=live}}</ref> |pronounce ={{IPAc-en|ɡ|aʊ|t}}<ref>{{cite web |title=Gout {{!}} Definition of Gout by Lexico |url=https://www.lexico.com/en/definition/gout |website=Lexico Dictionaries {{!}} English |access-date=20 October 2019 |language=en |archive-date=19 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191019015640/https://www.lexico.com/en/definition/gout |url-status=dead }}</ref> |specialty = |symptoms =[[Fanaintainan'ny tonon-taolana]], [[fivontosana amin'ny tonon-taolana]], sy [[mena hoditra]]<ref name="Dalbeth2016">{{cite journal|last1=Dalbeth|first1=N|last2=Merriman|first2=TR|last3=Stamp|first3=LK|title=Gout|journal=Lancet|date=April 2016|volume=388|issue=10055|pages=2039–52|doi=10.1016/S0140-6736(16)00346-9|pmid=27112094|type=Review}}</ref> |onset =Lehilahy efa antitra,<ref name="Dalbeth2016" /> [[fijanonan'ny fadimbolana]]<ref name=Hui2017/> |duration = |causes =[[Asidra urika]]<ref name=Hui2017/> |risks =Rafitra sakafo be hena sy labiera, [[matavy loatra]]<ref name="Dalbeth2016" /><ref name=Be2016/> |diagnosis = |differential =[[Aretin'ny tonon-taolana vokatry ny otrikaretina]], [[Aretin'ny tonon-taolana vokatry ny hery fiarovan'ny tena]], [[aretin'ny tonon-taolana mitovy amin'ny Goty]], hafa<ref name="Neogi2016">{{cite journal |last1=Neogi |first1=T |title=Gout |journal=Annals of Internal Medicine |date=July 2016 |volume=165 |issue=1 |pages=ITC1-16 |doi=10.7326/AITC201607050 |pmid=27380294|type=Review}}</ref> |prevention =Fihenan-danja, [[vitamin C]], tsy misotro toaka, [[allopurinol]]<ref name=Lancet2010/> |treatment =[[fanafody manohitra fivontosana tsy misy ''Sterid"|NSAIDs]], [[fanafody|steroids]], [[colchicine]]<ref name=Hui2017/><ref name=Qa2017>{{cite journal|last1=Qaseem|first1=A|last2=Harris|first2=RP|last3=Forciea|first3=MA|last4=Clinical Guidelines Committee of the American College of|first4=Physicians.|title=Management of Acute and Recurrent Gout: A Clinical Practice Guideline From the American College of Physicians|journal=Annals of Internal Medicine|date=3 January 2017|volume=166|issue=1|pages=58–68|pmid=27802508|doi=10.7326/m16-0570|doi-access=free}}</ref> |medication = |prognosis = |frequency =1–2% (tontolo mandroso)<ref name=Lancet2010/> |deaths = }} Ny '''gaotra''' na '''aretin'ny tonon-taolana''' dia karazana aretin-kozatra izay miavaka amin'ny fihetsehan'ny tonon-taolana mena, mangidihidy, mafana ary mivonto miverimberina.<ref name="Dalbeth2016" /><ref name="Hui2017">{{Cite journal|last=Hui|first=M|last2=Carr|first2=A|last3=Cameron|first3=S|last4=Davenport|first4=G|last5=Doherty|first5=M|last6=Forrester|first6=H|last7=Jenkins|first7=W|last8=Jordan|first8=KM|last9=Mallen|first9=CD|last10=McDonald|first10=TM|last11=Nuki|first11=G|last12=Pywell|first12=A|last13=Zhang|first13=W|last14=Roddy|first14=E|last15=British Society for Rheumatology Standards, Audit and Guidelines Working|first15=Group.|title=The British Society for Rheumatology Guideline for the Management of Gout|journal=Rheumatology (Oxford, England)|volume=56|issue=7|pages=e1–e20|date=26 May 2017|doi=10.1093/rheumatology/kex156|pmid=28549177|doi-access=free}}</ref> Matetika ny fanaintainana dia miseho haingana, mahatratra ny hamafiny indrindra ao anatin'ny latsaky ny 12 ora.<ref name="Lancet2010">{{Cite journal|vauthors=Richette P, Bardin T|title=Gout|journal=Lancet|volume=375|issue=9711|pages=318–28|date=January 2010|pmid=19692116|doi=10.1016/S0140-6736(09)60883-7|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_january-23-29-2010_375_9711/page/318}}</ref> Ny tonon-taolana eo amin'ny fototry ny rantsan-tongotra lehibe no voakasika amin'ny antsasaky ny tranga eo ho eo.<ref name="PM2010">{{Cite journal|last=Schlesinger N|title=Diagnosing and treating gout: a review to aid primary care physicians|journal=Postgrad Med|volume=122|issue=2|pages=157–61|date=March 2010|pmid=20203467|doi=10.3810/pgm.2010.03.2133|url=}}</ref> Mety hiteraka tophi, [[Vato ao amin' ny voa|vato ao amin'ny voa]], na fahasimban'ny voa ihany koa izany. Izany dia vokatry ny fiakaran'ny tahan'ny asidra urika ao amin'ny ra tsy tapaka.<ref name="Hui2017" /><ref name="Lancet2010" /> Mitranga izany noho ny fitambaran'ny sakafo, olana ara-pahasalamana hafa, ary anton-javatra ara-pandovan-toetra.<ref name="Dalbeth2016" /><ref name="Hui2017" /> Amin'ny ambaratonga avo dia mivaingana ny asidra urika ary miangona ao amin'ny tonon-taolana, hozatra ary [[Tambatsela|sela]] manodidina azy ny [[kristaly]], ka miteraka aretin'ny tonon'taolana. Matetika kokoa no mitranga izany amin'ireo izay mihinana hena na hazan-dranomasina tsy tapaka, misotro labiera, na matavy loatra.<ref name="Be2016">{{Cite journal|pmid=27452679|year=2016|last=Beyl Jr|first=R. N.|title=Update on Importance of Diet in Gout|journal=The American Journal of Medicine|volume=129|issue=11|pages=1153–1158|last2=Hughes|first2=L|last3=Morgan|first3=S|doi=10.1016/j.amjmed.2016.06.040}}</ref> Azo hamarinina amin'ny fisian'ny kristaly ao amin'ny ranon-tonon-taolana na ao anaty fasika any ivelan'ny tonon-taolana ny aretina. Mety ho ara-dalàna ny tahan'ny asidra urika ao amin'ny ra mandritra ny fanafihana. Manatsara ny soritr'aretina ny fitsaboana amin'ny fanafody tsy steroidal anti-inflammatoire (NSAID), steroids, na colchicine.<ref name="Dalbeth2016" /><ref name="Hui2017" /><ref name="Annals2017">{{Cite journal|pmid=27802478|year=2017|last=Shekelle|first=P. G|title=Management of Gout: A Systematic Review in Support of an American College of Physicians Clinical Practice Guideline|journal=Annals of Internal Medicine|volume=166|issue=1|pages=37–51|last2=Newberry|first2=S. J|last3=Fitzgerald|first3=J. D|last4=Motala|first4=A|last5=O'Hanlon|first5=C. E|last6=Tariq|first6=A|last7=Okunogbe|first7=A|last8=Han|first8=D|last9=Shanman|first9=R|doi=10.7326/M16-0461|doi-access=free}}</ref> Raha vao mihena ny fanafihana tampoka, dia azo ahena ny tahan'ny asidra urika amin'ny alàlan'ny fanovana ny fomba fiaina ary ho an'ireo izay matetika no tratran'ny fanafihana, ny allopurinol na probenecid dia manome fisorohana maharitra.<ref name="Lancet2010" /> Mety ho fisorohana ny fihinanana vitamina C sy ny fihinanana sakafo be dia be amin'ny vokatra vita amin'ny ronono tsy dia matavy loatra.<ref>{{Cite web|title=Questions and Answers about Gout|url=http://www.niams.nih.gov/Health_Info/Gout/|website=National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases|access-date=2 February 2016|date=June 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160115123309/http://www.niams.nih.gov/health_info/gout/|archive-date=15 January 2016|df=}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Roddy|first=E|last2=Choi|first2=HK|title=Epidemiology of gout.|journal=Rheumatic Diseases Clinics of North America|date=May 2014|volume=40|issue=2|pages=155–75|doi=10.1016/j.rdc.2014.01.001|pmid=24703341|pmc=4119792}}</ref> Mahakasika ny 1 ka hatramin'ny 2% eo ho eo amin'ny mponina [[Tontolo Tandrefana|Tandrefana]] ny gout amin'ny fotoana iray eo amin'ny fiainany.<ref name="Lancet2010" /> Niha-mahazatra kokoa izany tato anatin'ny folo taona faramparany.<ref name="Dalbeth2016" /> Inoana fa vokatry ny fitomboan'ny anton-javatra mety hampidi-doza eo amin'ny mponina izany, toy ny aretin'ny metabolika, ny androm-piainana lava kokoa, ary ny fiovan'ny sakafo.<ref name="Lancet2010" /> Ny lahy zokiny no tena voakasik'izany matetika. Ny Aretin'ny tonon-taolana dia fantatra ara-tantara ho "aretin'ny mpanjaka" na "aretin'ny mpanankarena".<ref name="Lancet2010" /><ref name="Dic">{{Cite web|url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Rich+Man%27s+Disease|title=Rich Man's Disease – definition of Rich Man's Disease in the Medical dictionary|website=Free Online Medical Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia|access-date=2009-05-01|archive-date=2013-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114084137/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Rich+Man%27s+Disease|url-status=live}}</ref> Efa fantatra hatramin'ny andron'ny [[Ejipta tamin' ny Andro Taloha|Ejiptiana fahiny]] izany farafaharatsiny.<ref name="Lancet2010" /> == Loharano == <references /> [[Category:Fitsaboana tonon-taolana]] [[Category:Translated from MDWiki]] 157gqrgdbg6ahtuheyd9obhf9h7y7lm 0 298913 1153248 1149932 2026-11-05T20:47:52Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153248 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name =Attention_deficit_hyperactivity_disorder |synonym =Attention-deficit disorder, hyperkinetic disorder (ICD-10) |image =Primary Laos2.jpg |image_size = |image_thumbtime = |alt =An image of children |caption =People with ADHD may find it more difficult than others to focus on and complete tasks such as schoolwork. |pronounce = |specialty =[[Psychiatry]], [[pediatrics]] |symptoms =Difficulty paying [[attention]], excessive activity, [[impulsivity|difficulty controlling behavior]]<ref name=NIH2016/><ref name=DSM5/> |onset =Before age 6–12<ref name=CDC/> |duration =>6 months<ref name=CDC/> |causes =Both [[Genetic disorder|genetic]] and [[environmental factors]]<ref name=nimh/><ref name=Koo2019/> |risks = |diagnosis =Based on symptoms after other possible causes ruled out<ref name=NIH2016/> |differential =Normally active young child, [[conduct disorder]], [[oppositional defiant disorder]], [[learning disorder]], [[bipolar disorder]], [[fetal alcohol spectrum disorder]]<ref>{{Cite book |last=Ferri |first=Fred F. |title=Ferri's differential diagnosis : a practical guide to the differential diagnosis of symptoms, signs, and clinical disorders |url=https://archive.org/details/ferrisdifferenti0000ferr |date=2010 |publisher=Elsevier/Mosby |isbn=978-0323076999 |edition=2nd |location=Philadelphia, PA |pages=Chapter A }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zubler, MD, FAAP |first1=Jennifer |last2=Weitzman, MD, FAAP |first2=Carol |last3=Sloane, DO |first3=Mark |last4=Singh, MPA |first4=Natasha |last5=Senturias, MD, FAAP |first5=Yasmin N. |last6=Kosofsky, MD, PhD |first6=Barry |last7=Kable, PhD |first7=Julie |last8=Fernandez-Baca, MA |first8=Daniel |last9=Dang, MPH |first9=Elizabeth |last10=Chasnoff, MD, FAAP |first10=Ira |last11=Bertrand PhD |first11=Jacquelyn |last12=Balachova PhD |first12=Tatiana |last13=Hagan Jr. MD, FAAP |first13=Joseph F. |title=Neurobehavioral Disorder Associated With Prenatal Alcohol Exposure |url=https://pediatrics.aappublications.org/content/pediatrics/138/4/e20151553.full.pdf |journal=Pediatrics |year=2016 |volume=138 |issue=4 |pages=e20151553 |publisher=American Journal of Pediatrics |doi=10.1542/peds.2015-1553 |pmid=27677572 |pmc=5477054 |access-date=22 May 2020 |archive-date=20 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320042016/https://pediatrics.aappublications.org/content/pediatrics/138/4/e20151553.full.pdf |url-status=live }}</ref> |prevention = |treatment =[[psychotherapy|Counseling]], lifestyle changes, medications<ref name=NIH2016/> |medication =[[CNS stimulants|Stimulants]], [[atomoxetine]], [[guanfacine]], [[clonidine]]<ref>{{Cite journal |vauthors=Coghill DR, Banaschewski T, Soutullo C, Cottingham MG, Zuddas A |date=November 2017 |title=Systematic review of quality of life and functional outcomes in randomized placebo-controlled studies of medications for attention-deficit/hyperactivity disorder |journal=European Child & Adolescent Psychiatry |volume=26 |issue=11 |pages=1283–1307 |doi=10.1007/s00787-017-0986-y |pmc=5656703 |pmid=28429134}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Jain R, Katic A |s2cid=3807877 |date=August 2016 |title=Current and Investigational Medication Delivery Systems for Treating Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder |journal=The Primary Care Companion for CNS Disorders |volume=18 |issue=4 |doi=10.4088/PCC.16r01979 |pmid=27828696}}</ref> |prognosis = |frequency =51.1 million (2015)<ref name=GBD2015Pre/> |deaths = }} '''Ny ADHD''' ( '''Attention Deficit Hyperactivity Disorder''' ) dia aretina ara-tsaina amin'ny karazana fivoaran'ny atidoha.<ref name="pmid23299717">{{Cite journal|vauthors=Sroubek A, Kelly M, Li X|date=February 2013|title=Inattentiveness in attention-deficit/hyperactivity disorder|journal=Neuroscience Bulletin|volume=29|issue=1|pages=103–10|doi=10.1007/s12264-012-1295-6|pmc=4440572|pmid=23299717}}</ref><ref name="Caroline2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=PaO3jsaGkeYC&pg=PA133|title=Encyclopedia of Cross-Cultural School Psychology|publisher=Springer Science & Business Media|year=2010|isbn=9780387717982|pages=133|access-date=8 August 2020|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829104348/https://books.google.com/books?id=PaO3jsaGkeYC&pg=PA133&hl=en|url-status=live}}</ref> Miavaka amin'ny fahasarotana amin'ny fifantohana, ny fanaovana zavatra tafahoatra, ary ny fihetsika tsy miraharaha ny vokany, izay tsy mety amin'ny taonan'ny olona iray raha tsy izany.<ref name="NIH2016">{{Cite web|title=Attention Deficit Hyperactivity Disorder|date=March 2016|url=http://www.nimh.nih.gov/health/topics/attention-deficit-hyperactivity-disorder-adhd/index.shtml|website=National Institute of Mental Health|access-date=5 March 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160723192735/http://www.nimh.nih.gov/health/topics/attention-deficit-hyperactivity-disorder-adhd/index.shtml|archive-date=23 July 2016}}</ref><ref name="DSM5">{{Cite book|last=American Psychiatric Association|title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders|year=2013|publisher=American Psychiatric Publishing|location=Arlington|isbn=978-0-89042-555-8|pages=59–65|edition=5th}}</ref> Misy olona sasany manana ADHD koa mampiseho fahasarotana amin'ny fandrindrana ny fihetseham-po na olana amin'ny fiasan'ny mpanatanteraka.<ref>{{Cite journal|vauthors=Faraone SV, Rostain AL, Blader J, Busch B, Childress AC, Connor DF, Newcorn JH|date=February 2019|title=Practitioner Review: Emotional dysregulation in attention-deficit/hyperactivity disorder - implications for clinical recognition and intervention|url=https://semanticscholar.org/paper/8917161f5885c81c9d4790f6ac76162fc07e0ad7|journal=Journal of Child Psychology and Psychiatry, and Allied Disciplines|volume=60|issue=2|pages=133–150|doi=10.1111/jcpp.12899|pmid=29624671|access-date=8 August 2020|archive-date=27 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827233718/https://www.semanticscholar.org/paper/Practitioner-Review%3A-Emotional-dysregulation-in-for-Faraone-Rostain/8917161f5885c81c9d4790f6ac76162fc07e0ad7|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Tenenbaum RB, Musser ED, Morris S, Ward AR, Raiker JS, Coles EK, Pelham WE|date=April 2019|title=Response Inhibition, Response Execution, and Emotion Regulation among Children with Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder|journal=Journal of Abnormal Child Psychology|volume=47|issue=4|pages=589–603|doi=10.1007/s10802-018-0466-y|pmc=6377355|pmid=30112596}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Lenzi F, Cortese S, Harris J, Masi G|date=January 2018|title=Pharmacotherapy of emotional dysregulation in adults with ADHD: A systematic review and meta-analysis|url=https://eprints.soton.ac.uk/414373/1/MAIN_TEXT_R1_CLEANED_FINAL.doc|journal=Neuroscience and Biobehavioral Reviews|volume=84|pages=359–367|doi=10.1016/j.neubiorev.2017.08.010|pmid=28837827|access-date=31 July 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726104959/https://eprints.soton.ac.uk/414373/1/MAIN_TEXT_R1_CLEANED_FINAL.doc|url-status=live}}</ref><ref name="DSM5" /> Mba hahafantarana ny aretina, dia tokony hiseho alohan'ny faha-roa ambin'ny folo taonany ny soritr'aretina, tokony ho hita mihoatra ny enim-bolana, ary mety hiteraka olana amin'ny toerana roa farafahakeliny (toy ny any an-tsekoly, any an-trano, na any amin'ny fialam-boly).<ref name="CDC">{{Cite web|website=Attention-Deficit / Hyperactivity Disorder (ADHD)|title=Symptoms and Diagnosis|url=https://www.cdc.gov/ncbddd/adhd/diagnosis.html|publisher=Division of Human Development, National Center on Birth Defects and Developmental Disabilities, Centers for Disease Control and Prevention|date=29 September 2014|access-date=3 November 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107202516/http://www.cdc.gov/ncbddd/adhd/diagnosis.html|archive-date=7 November 2014}}</ref><ref name="Lake2011">{{Cite book|last=Dulcan|first=Mina K.|last2=Lake|first2=MaryBeth|chapter=Axis I Disorders Usually First Diagnosed in Infancy, Childhood or Adolescence: Attention-Deficit and Disruptive Behavior Disorders|title=Concise Guide to Child and Adolescent Psychiatry|url={{google books|HvTa2nArhOsC|plainurl=yes}}|via=Google Books|edition=4th illustrated|publisher=American Psychiatric Publishing|isbn=978-1-58562-416-4|date=2011|pages=[https://books.google.com/books?id=HvTa2nArhOsC&pg=PA34 34]}}</ref> Ho an'ny ankizy, ny olana amin'ny fifantohana dia mety hiteraka vokatra ratsy any an-tsekoly.<ref name="NIH2016" /> Ankoatra izany, misy fifandraisana amin'ny aretina ara-tsaina hafa sy ny fidorohana zava-mahadomelina.<ref>{{Cite journal|vauthors=Erskine HE, Norman RE, Ferrari AJ, Chan GC, Copeland WE, Whiteford HA, Scott JG|title=Long-Term Outcomes of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder and Conduct Disorder: A&nbsp;Systematic Review and Meta-Analysis|journal=Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry|volume=55|issue=10|pages=841–50|date=October 2016|pmid=27663939|doi=10.1016/j.jaac.2016.06.016}}</ref> Na dia miteraka fahasimbana aza izany, indrindra amin'ny fiaraha-monina maoderina, dia maro ny olona voan'ny ADHD no afaka mifantoka tsara amin'ny asa izay hitany fa mahaliana na mahafa-po (fantatra amin'ny hoe hyperfocus ).<ref name="Koo2019">{{Cite journal|vauthors=Kooij JJ, Bijlenga D, Salerno L, Jaeschke R, Bitter I, Balázs J, etal|title=Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD|journal=European Psychiatry|volume=56|pages=14–34|date=February 2019|pmid=30453134|doi=10.1016/j.eurpsy.2018.11.001|doi-access=free}}</ref><ref name="Wal2012">{{Cite journal|vauthors=Walitza S, Drechsler R, Ball J|title=[The school child with ADHD]|language=DE|journal=Therapeutische Umschau|volume=69|issue=8|pages=467–73|date=August 2012|pmid=22851461|doi=10.1024/0040-5930/a000316|trans-title=The school child with ADHD|url=https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/74507/1/Schulkind_mit_ADHS_Final_Manuskript.pdf|access-date=31 July 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726110423/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/74507/1/Schulkind_mit_ADHS_Final_Manuskript.pdf|url-status=live}}</ref> Na dia io aza no aretina ara-tsaina matetika ianarana sy voamarina indrindra amin'ny ankizy sy ny zatovo, dia tsy fantatra mazava ny antony marina amin'ny ankamaroan'ny tranga.<ref name="nimh">{{Cite web|last=NIMH|title=Attention Deficit Hyperactivity Disorder (Easy-to-Read)|url=http://www.nimh.nih.gov/health/publications/attention-deficit-hyperactivity-disorder-easy-to-read/index.shtml|publisher=National Institute of Mental Health|year=2013|access-date=17 April 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414031036/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/attention-deficit-hyperactivity-disorder-easy-to-read/index.shtml|archive-date=14 April 2016}}</ref> Tombanana ho eo amin'ny 75% eo ho eo amin'ny risika ny anton-javatra ara-pandovan-toetra.<ref>{{Cite journal|last=Demontis|first=Ditte|title=Discovery of the first genome-wide significant risk loci for attention deficit/hyperactivity disorder|journal=Nature Genetics|volume=51|issue=1|pages=63–75|doi=10.1038/s41588-018-0269-7|pmid=30478444|pmc=6481311|url=https://www.nature.com/articles/s41588-018-0269-7.epdf?no_publisher_access=1&r3_referer=nature|access-date=27 August 2019|quote=Consensus estimates from more than 30 twin studies indicate that the heritability of ADHD is 70–80% throughout the lifespan and that environmental risks are those not shared by siblings. Twin studies also suggest that diagnosed ADHD represents the extreme tail of one or more heritable quantitative traits.|hdl=10138/309285|year=2019|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726105532/https://www.nature.com/articles/s41588-018-0269-7.epdf?no_publisher_access=1&r3_referer=nature|url-status=live}}</ref> Mety hampidi-doza ho an'ny tontolo iainana ny fiparitahan'ny nikôtinina mandritra ny fitondrana vohoka.<ref>{{Cite journal|last=Tiesler|first=Carla M. T.|last2=Heinrich|first2=Joachim|title=Prenatal nicotine exposure and child behavioural problems|journal=European Child & Adolescent Psychiatry|date=21 September 2014|volume=23|issue=10|pages=913–929|doi=10.1007/s00787-014-0615-y|pmid=25241028|pmc=4186967}}</ref> Toa tsy misy ifandraisany amin'ny fomba fitaizana na ny fitsipi-pifehezana izany.<ref>{{Cite web|title=Does Bad Parenting Cause ADHD?|url=https://www.webmd.com/add-adhd/childhood-adhd/parenting-role-in-adhd#1|website=WebMD|access-date=31 July 2020|archive-date=26 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726113614/https://www.webmd.com/add-adhd/childhood-adhd/parenting-role-in-adhd#1|url-status=live}}</ref> Mahatratra 5–7% eo ho eo amin'ny ankizy no voan'izany rehefa voamarina araka ny fepetra DSM-IV <ref name="DSM5" /><ref name="pmid22976615">{{Cite journal|vauthors=Willcutt EG|title=The prevalence of DSM-IV attention-deficit/hyperactivity disorder: a meta-analytic review|journal=Neurotherapeutics|volume=9|issue=3|pages=490–9|date=July 2012|pmid=22976615|pmc=3441936|doi=10.1007/s13311-012-0135-8}}</ref> ary 1–2% rehefa voamarina araka ny fepetra ICD-10.<ref name="Cowen2012">{{Cite book|last=Cowen|first=Philip|last2=Harrison|first2=Paul|last3=Burns|first3=Tom|chapter=Drugs and other physical treatments|title=Shorter Oxford Textbook of Psychiatry|year=2012|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=978-0-19-960561-3|pages=[{{google books|O3sSd-OAdP0C|pages=546|plainurl=yes}} 546]|edition=6th|url={{google books|O3sSd-OAdP0C|plainurl=yes}}|via=Google Books}}</ref> Tamin'ny taona 2015, tombanana ho olona 51.1 tapitrisa eo ho eo no voakasik'izany maneran-tany.<ref name="GBD2015Pre">{{Cite journal|last=GBD 2015 Disease and Injury Incidence and Prevalence Collaborators|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015|journal=Lancet|volume=388|issue=10053|pages=1545–1602|date=October 2016|pmid=27733282|pmc=5055577|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6}}</ref> Mitovy ny tahan'ny aretina eo amin'ny firenena tsirairay ary miankina betsaka amin'ny fomba famaritana azy.<ref name="Jones2011">{{Cite book|title=Textbook of Psychiatric Epidemiology|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9780470977408|chapter=Ch. 25: Epidemiology of Attention Deficit Hyperactivity Disorder|vauthors=Faraone SV|pages=450|edition=3rd|year=2011|access-date=31 July 2020|archive-date=22 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201222193454/https://books.google.com/books?id=fOc4pdXe43EC&pg=PA450|url-status=live}}</ref> Matetika avo roa heny eo ho eo ny trangan'ny ADHD amin'ny ankizilahy noho ny amin'ny ankizivavy,<ref name="DSM5" /> na dia matetika aza tsy raharahiana amin'ny ankizivavy ity aretina ity satria tsy mitovy amin'ny an'ny ankizilahy ny soritr'aretiny.<ref>{{Cite journal|last=Crawford|first=Nicole|date=February 2003|title=ADHD: a women's issue|journal=Monitor on Psychology|volume=34|issue=2|pages=28|url=http://www.apa.org/monitor/feb03/adhd.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170409110923/http://www.apa.org/monitor/feb03/adhd.aspx|archive-date=9 April 2017}}</ref><ref name="pmid19393378">{{Cite journal|vauthors=Emond V, Joyal C, Poissant H|title=[Structural and functional neuroanatomy of attention-deficit hyperactivity disorder (ADHD)]|language=FR|journal=L'Encephale|volume=35|issue=2|pages=107–14|date=April 2009|pmid=19393378|doi=10.1016/j.encep.2008.01.005|trans-title=Structural and functional neuroanatomy of attention-deficit hyperactivity disorder (ADHD)}}</ref><ref name="Singh">{{Cite journal|vauthors=Singh I|s2cid=205504587|title=Beyond polemics: science and ethics of ADHD|journal=Nature Reviews. Neuroscience|volume=9|issue=12|pages=957–64|date=December 2008|pmid=19020513|doi=10.1038/nrn2514}}</ref> Manodidina ny 30–50%-n'ny olona voamarina fa voan'ny aretina tamin'ny fahazazany no mbola manana soritr'aretina hatrany amin'ny fahamatorana ary eo anelanelan'ny 2–5%-n'ny olon-dehibe no voan'io aretina io.<ref name="Kooij-2010">{{Cite journal|vauthors=Kooij SJ, Bejerot S, Blackwell A, Caci H, Casas-Brugué M, Carpentier PJ, Edvinsson D, Fayyad J, Foeken K, Fitzgerald M, Gaillac V, Ginsberg Y, Henry C, Krause J, Lensing MB, Manor I, Niederhofer H, Nunes-Filipe C, Ohlmeier MD, Oswald P, Pallanti S, Pehlivanidis A, Ramos-Quiroga JA, Rastam M, Ryffel-Rawak D, Stes S, Asherson P|title=European consensus statement on diagnosis and treatment of adult ADHD: The European Network Adult ADHD|journal=BMC Psychiatry|volume=10|issue=|pages=67|date=September 2010|pmid=20815868|pmc=2942810|doi=10.1186/1471-244X-10-67}}</ref><ref name="Balint2008">{{Cite journal|vauthors=Bálint S, Czobor P, Mészáros A, Simon V, Bitter I|title=[Neuropsychological impairments in adult attention deficit hyperactivity disorder: a literature review]|language=Hungarian|journal=Psychiatria Hungarica|volume=23|issue=5|pages=324–35|year=2008|pmid=19129549|trans-title=Neuropsychological impairments in adult attention deficit hyperactivity disorder: A literature review}}</ref><ref name="underdiagnosed">{{Cite journal|vauthors=Ginsberg Y, Quintero J, Anand E, Casillas M, Upadhyaya HP|title=Underdiagnosis of attention-deficit/hyperactivity disorder in adult patients: a review of the literature|journal=The Primary Care Companion for CNS Disorders|volume=16|issue=3|year=2014|pmid=25317367|pmc=4195639|doi=10.4088/PCC.13r01600|quote=Reports indicate that ADHD affects 2.5%–5% of adults in the general population,^5–8 compared with 5%–7% of children.^9,10&nbsp;... However, fewer than 20% of adults with ADHD are currently diagnosed and/or treated by psychiatrists.^7,15,16}}</ref> Mety hitranga amin'ny olon-dehibe ny tsy fahazoana aina anatiny fa tsy ny fihetsehana tafahoatra.<ref>{{Cite book|title=Attention deficit hyperactivity disorder : diagnosis and management of ADHD in children, young people, and adults|url=https://archive.org/details/attentiondeficit0000unse_l2x5|date=2009|publisher=British Psychological Society|others=National Collaborating Centre for Mental Health (Great Britain), National Institute for Health and Clinical Excellence (Great Britain), British Psychological Society., Royal College of Psychiatrists.|isbn=9781854334718|location=Leicester|oclc=244314955|pmid=22420012|page=[https://archive.org/details/attentiondeficit0000unse_l2x5/page/17 17]|last=National Collaborating Centre for Mental Health (UK)}}</ref> Matetika izy ireo dia mampivelatra fahaiza-miatrika izay manonitra ny sasany na ny fahasembanana rehetra ananany.<ref name="Art.218">{{Cite journal|vauthors=Gentile JP, Atiq R, Gillig PM|title=Adult ADHD: Diagnosis, Differential Diagnosis, and Medication Management|journal=Psychiatry|volume=3|issue=8|pages=25–30|date=August 2006|pmid=20963192|pmc=2957278|quote=likelihood that the adult with ADHD has developed coping mechanisms to compensate for his or her impairment}}</ref> Mety ho sarotra ny manavaka ity aretina ity amin'ny aretina hafa, ary koa ny manavaka azy amin'ny asa be loatra izay mbola ao anatin'ny fitondran-tena mahazatra.<ref name="Lake2011" /> Miovaova arakaraka ny firenena ny tolo-kevitra momba ny fitantanana ny ADHD ary mazàna dia misy fitambaran'ny torohevitra, fanovana fomba fiaina ary fanafody.<ref name="NIH2016" /> Ny torolàlana Britanika dia manoro hevitra ny fampiasana fanafody ho fitsaboana voalohany ho an'ny ankizy manana soritr'aretina mafy ary tokony hodinihina ny fampiasana fanafody ho an'ireo manana soritr'aretina antonony izay mandà na tsy mihatsara amin'ny alalan'ny torohevitra, na dia fitsaboana voalohany aza ho an'ny olon-dehibe ny fanafody.<ref name="NICE2009-PharmRec">{{Cite book|title=Attention Deficit Hyperactivity Disorder: Diagnosis and Management of ADHD in Children, Young People and Adults|last=National Collaborating Centre for Mental Health|series=NICE Clinical Guidelines|volume=72|publisher=British Psychological Society|location=Leicester|isbn=978-1-85433-471-8|date=2009|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53652/|chapter=Pharmacological Treatment|pages=[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53654/#ch10.s92 303–307]|via=NCBI Bookshelf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113133612/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53652/|archive-date=13 January 2016}}</ref> Manoro hevitra ny fitantanana ny fitondran-tena amin'ny voalohany amin'ny ankizy mbola tsy mianatra mialoha ny torolàlana Kanadiana sy Amerikana, raha toa ka soso-kevitra ny fampiasana fanafody sy fitsaboana fitondran-tena miaraka aorian'izay.<ref name="CADDRA">{{Cite web|title=Canadian ADHD Practice Guidelines|url=http://www.caddra.ca/cms4/pdfs/caddraGuidelines2011Introduction.pdf|website=Canadian ADHD Alliance|access-date=4 February 2011|archive-date=21 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121222344/https://www.caddra.ca/cms4/pdfs/caddraGuidelines2011Introduction.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="CDC guideline">{{Cite web|title=Attention-Deficit / Hyperactivity Disorder (ADHD): Recommendations|url=https://www.cdc.gov/ncbddd/adhd/guidelines.html|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=13 July 2015|date=24 June 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150707181535/http://www.cdc.gov/ncbddd/adhd/guidelines.html|archive-date=7 July 2015}}</ref><ref name="APP2019">{{Cite journal|last=Wolraich|first=ML|last2=Hagan JF|first2=Jr|last3=Allan|first3=C|last4=Chan|first4=E|last5=Davison|first5=D|last6=Earls|first6=M|last7=Evans|first7=SW|last8=Flinn|first8=SK|last9=Froehlich|first9=T|last10=Frost|first10=J|last11=Holbrook|first11=JR|last12=Lehmann|first12=CU|last13=Lessin|first13=HR|last14=Okechukwu|first14=K|last15=Pierce|first15=KL|title=Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Children and Adolescents.|journal=Pediatrics|date=October 2019|volume=144|issue=4|pages=e20192528|doi=10.1542/peds.2019-2528|pmid=31570648|pmc=7067282}}</ref> Ny fitsaboana amin'ny stimulants dia mandaitra mandritra ny 14 andro farafahakeliny&nbsp;volana; na izany aza, tsy mazava ny fahombiazany maharitra ary mety hisy voka-dratsy.<ref name="StorebøPedersen2018">{{Cite journal|vauthors=Storebø OJ, Pedersen N, Ramstad E, Kielsholm ML, Nielsen SS, Krogh HB, Moreira-Maia CR, Magnusson FL, Holmskov M, Gerner T, Skoog M, Rosendal S, Groth C, Gillies D, Buch Rasmussen K, Gauci D, Zwi M, Kirubakaran R, Håkonsen SJ, Aagaard L, Simonsen E, Gluud C|date=May 2018|title=Methylphenidate for attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) in children and adolescents - assessment of adverse events in non-randomised studies|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=5|pages=CD012069|doi=10.1002/14651858.CD012069.pub2|pmc=6494554|pmid=29744873}}</ref><ref>{{Cite web|title=NIMH » The Multimodal Treatment of Attention Deficit Hyperactivity Disorder Study (MTA):Questions and Answers|website=NIMH » Home|url=https://www.nimh.nih.gov/funding/clinical-research/practical/mta/the-multimodal-treatment-of-attention-deficit-hyperactivity-disorder-study-mta-questions-and-answers.shtml|access-date=2019-01-01|quote=Why were the MTA medication treatments more effective than community treatments that also usually included medication? Answer: There were substantial differences in quality and intensity between the study-provided medication treatments and those provided in the community care group.|archive-date=30 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130184640/https://www.nimh.nih.gov/funding/clinical-research/practical/mta/the-multimodal-treatment-of-attention-deficit-hyperactivity-disorder-study-mta-questions-and-answers.shtml|url-status=dead}}</ref><ref name="NICE 2009">{{Cite book|title=Attention Deficit Hyperactivity Disorder: Diagnosis and Management of ADHD in Children, Young People and Adults|last=National Collaborating Centre for Mental Health|series=NICE Clinical Guidelines|volume=72|publisher=British Psychological Society|location=Leicester|isbn=978-1-85433-471-8|date=2009|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53652/|via=NCBI Bookshelf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113133612/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK53652/|archive-date=13 January 2016}}</ref><ref name="Long-Term Outcomes Medications">{{Cite journal|vauthors=Huang YS, Tsai MH|s2cid=3449435|title=Long-term outcomes with medications for attention-deficit hyperactivity disorder: current status of knowledge|journal=CNS Drugs|volume=25|issue=7|pages=539–54|date=July 2011|pmid=21699268|doi=10.2165/11589380-000000000-00000}}</ref><ref name="Long-term 2015">{{Cite journal|vauthors=Arnold LE, Hodgkins P, Caci H, Kahle J, Young S|title=Effect of treatment modality on long-term outcomes in attention-deficit/hyperactivity disorder: a systematic review|journal=PLOS ONE|volume=10|issue=2|pages=e0116407|date=February 2015|pmid=25714373|pmc=4340791|doi=10.1371/journal.pone.0116407|display-authors=4|bibcode=2015PLoSO..1016407A}}</ref><ref name="Long-term 36">{{Cite journal|vauthors=Parker J, Wales G, Chalhoub N, Harpin V|title=The long-term outcomes of interventions for the management of attention-deficit hyperactivity disorder in children and adolescents: a systematic review of randomized controlled trials|journal=Psychology Research and Behavior Management|volume=6|issue=|pages=87–99|date=September 2013|pmid=24082796|pmc=3785407|doi=10.2147/PRBM.S49114|quote=Results suggest there is moderate-to-high-level evidence that combined pharmacological and behavioral interventions, and pharmacological interventions alone can be effective in managing the core ADHD symptoms and academic performance at 14 months. However, the effect size may decrease beyond this period.&nbsp;... Only one paper examining outcomes beyond 36 months met the review criteria.&nbsp;... There is high level evidence suggesting that pharmacological treatment can have a major beneficial effect on the core symptoms of ADHD (hyperactivity, inattention, and impulsivity) in approximately 80% of cases compared with placebo controls, in the short term.22}}</ref><ref name="CNS09">{{Cite journal|vauthors=Wigal SB|s2cid=11340058|year=2009|title=Efficacy and safety limitations of attention-deficit hyperactivity disorder pharmacotherapy in children and adults|journal=CNS Drugs|volume=23 Suppl 1|pages=21–31|doi=10.2165/00023210-200923000-00004|pmid=19621975}}</ref> Ny literatiora ara-pitsaboana dia efa nilazalaza soritr'aretina mitovy amin'ny an'ny ADHD hatramin'ny taonjato faha-18.<ref name="Lange Reichl 2010">{{Cite journal|vauthors=Lange KW, Reichl S, Lange KM, Tucha L, Tucha O|title=The history of attention deficit hyperactivity disorder|journal=Attention Deficit and Hyperactivity Disorders|volume=2|issue=4|pages=241–55|date=December 2010|pmid=21258430|pmc=3000907|doi=10.1007/s12402-010-0045-8|doi-access=free}}</ref> Ny ADHD, ny famaritana azy, ary ny fitsaboana azy dia noheverina ho iadian-kevitra hatramin'ny taona 1970.<ref name="Parrillo 2008 63">{{Cite book|title=Encyclopedia of Social Problems|vauthors=Parrillo VN|year=2008|publisher=SAGE|isbn=9781412941655|pages=63|url=https://books.google.com/books?id=mRGr_B4Y1CEC|access-date=2 May 2009|archive-date=4 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200104002705/https://books.google.com/books?id=mRGr_B4Y1CEC|url-status=live}}</ref> Nahitana mpitsabo, mpampianatra, mpanao politika, ray aman-dreny ary ny media ireo adihevitra ireo. Anisan'ny lohahevitra hodinihina ny antony mahatonga ny ADHD sy ny fampiasana fanafody mampientanentana amin'ny fitsaboana azy.<ref name="May2008">{{Cite journal|vauthors=Mayes R, Bagwell C, Erkulwater J|s2cid=18481191|title=ADHD and the rise in stimulant use among children|journal=Harvard Review of Psychiatry|volume=16|issue=3|pages=151–66|date=2008|pmid=18569037|doi=10.1080/10673220802167782}}</ref> Ny ankamaroan'ny mpitsabo dia manaiky ny ADHD ho aretina tena izy amin'ny ankizy sy ny olon-dehibe, ary ny adihevitra eo amin'ny vondrom-piarahamonina siantifika dia mifantoka indrindra amin'ny fomba fitiliana sy fitsaboana azy.<ref name="Sim">{{Cite journal|vauthors=Sim MG, Hulse G, Khong E|title=When the child with ADHD grows up|journal=Australian Family Physician|volume=33|issue=8|pages=615–8|date=August 2004|pmid=15373378|url=http://www.racgp.org.au/afp/200408/20040803sim.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924083931/http://www.racgp.org.au/afp/200408/20040803sim.pdf|archive-date=24 September 2015}}</ref><ref name="Online">{{Cite book|vauthors=Silver LB|title=Attention-deficit/hyperactivity disorder|publisher=American Psychiatric Publishing|edition=3rd|year=2004|isbn=978-1-58562-131-6|pages=4–7}}</ref><ref name="Schonwald">{{Cite journal|vauthors=Schonwald A, Lechner E|title=Attention deficit/hyperactivity disorder: complexities and controversies|journal=Current Opinion in Pediatrics|volume=18|issue=2|pages=189–95|date=April 2006|pmid=16601502|doi=10.1097/01.mop.0000193302.70882.70}}</ref> Fantatra tamin'ny anarana hoe '''fikorontanan'ny tsy fahampian'ny fifantohana''' ( '''ADD''' ) io aretina io nanomboka tamin'ny 1980 ka hatramin'ny 1987, raha fantatra kosa tamin'ny anarana hoe '''fihetsiky ny fahazazana hyperkinetic''' talohan'izay.<ref name="We2005">{{Cite book|last=Weiss|first=Lawrence G.|title=WISC-IV clinical use and interpretation scientist-practitioner perspectives|date=2005|publisher=Elsevier Academic Press|location=Amsterdam|isbn=978-0-12-564931-5|pages=237|edition=1st|url=https://books.google.com/books?id=Eg9U9e_ICr8C&pg=PA237|access-date=31 July 2020|archive-date=16 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116095548/https://books.google.com/books?id=Eg9U9e_ICr8C&pg=PA237|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|title=ADHD: The Diagnostic Criteria|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/medicating/adhd/diagnostic.html|access-date=5 March 2016|publisher=PBS}}</ref> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] ayl57ppj4ub6a0ed5x8dwxew13nw5pr 0 298918 1153273 1134556 2026-11-05T22:38:50Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153273 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |verifiedrevid =589084691 |INN =none |image =Racemic methamphetamine.svg |alt =An image of the methamphetamine compound <!--Names--> |pronounce ={{IPAc-en|ˌ|m|ɛ|θ|æ|m|ˈ|f|ɛ|t|əm|iː|n}} |tradename =Desoxyn, Methedrine, others |synonyms ={{nowrap|''N''-[[methylamphetamine]]}}, {{nowrap|''N'',α-[[dimethylphenethylamine]]}}, desoxyephedrine |IUPAC_name =(''RS'')-''N''-methyl-1-phenylpropan-2-amine <!--External links--> |Drugs.com ={{Drugs.com|monograph|methamphetamine-hydrochloride}} <!--Clinical data--> |class =[[Amphetamine]] |uses =[[recreational drug use|Recreational]], [[Attention deficit hyperactivity disorder|ADHD]], [[narcolepsy]], [[obesity]]<ref name=EMC2021/><ref name=AHFS2021/> |side_effects =[[Hypertension|High blood pressure]], [[palpitations]], [[euphoria|elevate mood]], trouble sleeping, tremor, diarrhea, [[sexual dysfunction]]<ref name=AHFS2021/> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_AU = |pregnancy_US =C |breastfeeding = |routes_of_administration=By mouth |onset =Rapid<ref name=Ri2010 /> |duration_of_action=10–20&nbsp;hours<ref name=Ri2010>{{cite book | vauthors = Riviello RJ |title = Manual of forensic emergency medicine : a guide for clinicians |date = 2010 |publisher = Jones and Bartlett Publishers |location = Sudbury, Mass. |isbn = 978-0-7637-4462-5 |page = 41 |url = https://books.google.com/books?id=keng9ELAE2IC&pg=PA41 |access-date = 4 September 2017 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170318224346/https://books.google.com/books?id=keng9ELAE2IC&pg=PA41 |archive-date = 18 March 2017 |url-status = live }}</ref> |defined_daily_dose= |typical_dose = |dependency_liability=Physical: None; Psychological: High |addiction_liability=High |urine =5 days<ref>{{cite web |title=Interpreting Urine Drug Tests (UDT) |url=https://www.childhealthbc.ca/media/498 |access-date=24 October 2023 |archive-date=25 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231025202836/https://www.childhealthbc.ca/media/498 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231025202836/https://www.childhealthbc.ca/media/498 |date=25 October 2023 }}</ref> <!-- Legal status --> |legal_AU =S8 |legal_CA =Schedule I |legal_DE =Anlage II |legal_NZ =Class A |legal_UK =Class A |legal_US =Schedule II |legal_UN =Psychotropic Schedule II |licence_US =Methamphetamine |index2_label =(dl)-Methamphetamine hydrochloride |StdInChI_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChI =1S/C10H15N/c1-9(11-2)8-10-6-4-3-5-7-10/h3-7,9,11H,8H2,1-2H3 |StdInChIKey_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChIKey =MYWUZJCMWCOHBA-UHFFFAOYSA-N <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability =By mouth: 70%<ref name="Bioavailability">{{cite journal |vauthors = Rau T, Ziemniak J, Poulsen D |title = The neuroprotective potential of low-dose methamphetamine in preclinical models of stroke and traumatic brain injury |journal = Prog. Neuropsychopharmacol. Biol. Psychiatry |volume = 64 |pages = 231–6 |year = 2015 |pmid = 25724762 |doi = 10.1016/j.pnpbp.2015.02.013 |quote = In humans, the oral bioavailability of methamphetamine is approximately 70% but increases to 100% following intravenous (IV) delivery (Ares-Santos et al., 2013). |doi-access = free }}</ref><br />IV: 100%<ref name="Bioavailability" /> |protein_bound =Varies widely<ref name="Pubchem1">{{cite encyclopedia |title = Methamphetamine |section-url = https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Toxicity |work = PubChem Compound |publisher = National Center for Biotechnology Information |section = Toxicity |access-date = 2021-10-25 |archive-date = 2015-01-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150104182703/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Toxicity |url-status = live |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Toxicity}}</ref> |metabolism =[[CYP2D6]]<ref name="Methamphetamine – p-hydroxymethamphetamine CYP2D6 review">{{cite journal |vauthors = Sellers EM, Tyndale RF |title = Mimicking gene defects to treat drug dependence |journal = Ann. N. Y. Acad. Sci. |volume = 909 |issue = 1|pages = 233–246 |date = 2000 |pmid = 10911933 |doi = 10.1111/j.1749-6632.2000.tb06685.x |quote = Methamphetamine, a central nervous system stimulant drug, is p-hydroxylated by CYP2D6 to less active p-OH-methamphetamine. |bibcode = 2000NYASA.909..233S |s2cid = 27787938 }}</ref><ref name="FDA Pharmacokinetics">{{cite web |title = Adderall XR Prescribing Information |url = http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2013/021303s026lbl.pdf |pages = 12–13 |publisher = Shire US Inc |website = United States Food and Drug Administration |date = December 2013 |access-date = 30 December 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131230233702/http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2013/021303s026lbl.pdf |archive-date = 30 December 2013 |url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131230233702/http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2013/021303s026lbl.pdf |date=30 December 2013 }}</ref> and [[Flavin-containing monooxygenase 3|FMO3]]<ref name="FMO">{{cite journal |vauthors = Krueger SK, Williams DE |title = Mammalian flavin-containing monooxygenases: structure/function, genetic polymorphisms and role in drug metabolism |journal = Pharmacol. Ther. |volume = 106 |issue = 3 |pages = 357–387 |date = June 2005 |pmid = 15922018 |pmc = 1828602 |doi = 10.1016/j.pharmthera.2005.01.001 }}<br />[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1828602/table/T5/ Table 5: N-containing drugs and xenobiotics oxygenated by FMO] {{Webarchive| url=https://web.archive.org/web/20180916144516/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1828602/table/T5/ |date=16 September 2018 }}</ref><ref name="FMO3-Primary">{{cite journal |vauthors = Cashman JR, Xiong YN, Xu L, Janowsky A |title = N-oxygenation of amphetamine and methamphetamine by the human flavin-containing monooxygenase (form 3): role in bioactivation and detoxication |journal = J. Pharmacol. Exp. Ther. |volume = 288 |issue = 3 |pages = 1251–1260 |date = March 1999 |pmid = 10027866 }}</ref> |elimination_half-life=5–30&nbsp;hours<ref name="Schep">{{cite journal |vauthors = Schep LJ, Slaughter RJ, Beasley DM |title = The clinical toxicology of metamfetamine |journal = Clinical Toxicology |volume = 48 |issue = 7 |pages = 675–694 |date = August 2010 |pmid = 20849327 |doi = 10.3109/15563650.2010.516752 |s2cid = 42588722 |issn = 1556-3650 }}</ref> |excretion =Primarily [[kidney]] <!--Chemical data--> |C =10 |H =15 |N =1 |chirality =[[Racemic mixture]] |smiles =CNC(C)Cc1ccccc1 |boiling_point =212 |boiling_notes =at 760&nbsp;[[mmHg]]<ref name="Pubchem2">{{cite encyclopedia |title = Methamphetamine |section-url = https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Chemical-and-Physical-Properties |work = PubChem Compound |publisher = National Center for Biotechnology Information |section = Chemical and Physical Properties |access-date = 2021-10-25 |archive-date = 2015-01-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150104182703/https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Chemical-and-Physical-Properties |url-status = live |url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/1206#section=Chemical-and-Physical-Properties}}</ref> |melting_point =170 |melting_notes =<ref name="Pubchem2"/> |drug_name =Methamphetamine }} '''Ny Methafetamina''' {{#tag:ref|Synonyms and brands include: ''N''-methylamphetamine, desoxyephedrine, Syndrox, Methedrine, and Desoxyn.<ref name=EMC2021/><ref name="DB ID">{{cite encyclopedia |title = Methamphetamine |section-url = http://www.drugbank.ca/drugs/DB01577#identification |work = DrugBank |publisher = University of Alberta |date = 8 February 2013 |section = Identification |access-date = 25 October 2021 |archive-date = 28 December 2015 |archive-url = https://web.archive.org/web/20151228164940/http://www.drugbank.ca/drugs/DB01577#identification |url-status = live |url=http://www.drugbank.ca/drugs/DB01577#identification}}</ref><ref>{{cite web |url = http://addictionlibrary.org/prescription/methedrine.html |title = Methedrine (methamphetamine hydrochloride): Uses, Symptoms, Signs and Addiction Treatment |newspaper = Addictionlibrary.org |access-date = 16 January 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304045442/http://addictionlibrary.org/prescription/methedrine.html |archive-date = 4 March 2016 |url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304045442/http://addictionlibrary.org/prescription/methedrine.html |date=4 March 2016 }}</ref> Slang terms include: speed, crank, meth, crystal meth, pervitin, yaba, and shabu|<nowiki> group="note" </nowiki>}} dia fanafody mampientanentana ny rafi-pitatitra foibe (CNS) izay ampiasaina indrindra ho toy ny zava-mahadomelina fialamboly ary tsy dia ampiasaina firy hitsaboana [[Aretin'ny tsy fahampian'ny fifantohana sy ny fihetsehana tafahoatra|ny fikorontanan'ny fifantohana]], ny narcolepsy, ary ny hatavezana.<ref name="Yu2015">{{Cite journal|vauthors=Yu S, Zhu L, Shen Q, Bai X, Di X|title=Recent advances in methamphetamine neurotoxicity mechanisms and its molecular pathophysiology|journal=Behav. Neurol.|volume=2015|pages=103969|date=March 2015|pmid=25861156|pmc=4377385|doi=10.1155/2015/103969|quote=In 1971, METH was restricted by US law, although oral METH (Ovation Pharmaceuticals) continues to be used today in the USA as a second-line treatment for a number of medical conditions, including attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) and refractory obesity.|doi-access=free}}</ref><ref name="EMC2021">{{Cite web|url=http://www.emcdda.europa.eu/publications/drug-profiles/methamphetamine|title=Methamphetamine|date=8 January 2015|website=Drug profiles|publisher=[[European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction]] (EMCDDA)|access-date=27 November 2018|quote=The term metamfetamine (the International Non-Proprietary Name: INN) strictly relates to the specific enantiomer (S)-N,α-dimethylbenzeneethanamine.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160415220149/http://www.emcdda.europa.eu/publications/drug-profiles/methamphetamine|archive-date=15 April 2016|url-status=live}}</ref> Tsy soso-kevitra intsony ny fampiasana azy ho an'ny matavy loatra.<ref name="AHFS2021">{{Cite web|title=Methamphetamine Monograph for Professionals|url=https://www.drugs.com/monograph/methamphetamine.html|website=Drugs.com|access-date=18 November 2021|language=en|archive-date=6 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906035454/https://www.drugs.com/monograph/methamphetamine.html|url-status=live}}</ref> Rehefa raisina am-bava dia manomboka ao anatin'ny 30 minitra ny vokany ary mety haharitra hatramin'ny 24 ora.<ref name="AHFS2021" /><ref name="EMC2021" /> Anisan'ny voka-dratsiny mahazatra ny fiakaran'ny tosidrà, ny fitempon'ny fo, ny fiakaran'ny toe-po, ny olana amin'ny torimaso, ny hovitrovitra, ny aretim-pivalanana ary ny tsy fahatomombanan'ny firaisana ara-nofo.<ref name="AHFS2021" /> Mety ahitana voka-dratsy hafa koa ny aretin-tsaina, ny mania, ny fikorontanan-tsaina, ny fiakaran'ny mari-pana amin'ny vatana, ary ny tics.<ref name="AHFS2021" /><ref>{{Cite web|title=Methamphetamine|url=https://www.dea.gov/sites/default/files/2020-06/Methamphetamine-2020_0.pdf|access-date=19 November 2021|archive-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623224215/https://www.dea.gov/sites/default/files/2020-06/Methamphetamine-2020_0.pdf|url-status=live}}</ref> Misy ny mety ho fanararaotana avo lenta; na dia mahalana aza ny fahafatesana mivantana vokatry ny fampiasana azy.<ref name="AHFS2021" /><ref name="EMC2021" /> Mety hanimba ny zaza ny fampiasana azy mandritra ny fitondrana vohoka ary tsy soso-kevitra ny fampinonoana aorian'ny fampiasana azy.<ref name="AHFS2021" /><ref>{{Cite web|title=Methamphetamine|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK501612/|website=Drugs and Lactation Database (LactMed)|publisher=National Library of Medicine (US)|access-date=19 November 2021|date=2006|archive-date=2 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210302145415/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK501612/|url-status=live}}</ref> Ao amin'ny fianakavian'ny fanafody amphetamine izy io.<ref name="AHFS2021" /> Hita tamin'ny 1893 ny Methamphetamine ary novokarina voalohany tamin'ny 1919.<ref>{{Cite book|last=Mack|first=Avram H.|last2=Brady|first2=Kathleen T.|last3=Frances|first3=Richard J.|last4=Miller|first4=Sheldon I.|title=Clinical Textbook of Addictive Disorders, Fourth Edition|date=12 May 2016|publisher=Guilford Publications|isbn=978-1-4625-2169-2|page=203|url=https://www.google.ca/books/edition/Clinical_Textbook_of_Addictive_Disorders/88W_CwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PA203|access-date=18 November 2021|language=en|archive-date=19 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119121118/https://www.google.ca/books/edition/Clinical_Textbook_of_Addictive_Disorders/88W_CwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PA203|url-status=live}}</ref><ref name="EMC2021" /> Matetika indrindra no amboarina any amin'ireo toerana tsy ara-dalàna any Etazonia sy [[Atsinanana Indrindra|any amin'ny Farany Atsinanana]] izy io.<ref name="EMC2021" /> Azo atelina, sotroina, tsindrona, na setroka ho fialam-boly izy io.<ref name="EMC2021" /> Voasokajy ho akora voafehy araka ny Fizarana II izy io.<ref name="EMC2021" /> Voarara na voarara any amin'ny firenena maro ny famokarana, fizarana ary fitazonana methamphetamine.<ref>{{Cite book|last=Lilley|first=Linda Lane|last2=Collins|first2=Shelly Rainforth|last3=Snyder|first3=Julie S.|title=Pharmacology for Canadian Health Care Practice|date=20 January 2017|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-77172-022-9|page=61|url=https://www.google.ca/books/edition/Pharmacology_for_Canadian_Health_Care_Pr/N5BbBAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PA61|language=en|access-date=19 November 2021|archive-date=19 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119121145/https://www.google.ca/books/edition/Pharmacology_for_Canadian_Health_Care_Pr/N5BbBAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=&pg=PA61|url-status=live}}</ref> Any Eoropa dia eo amin'ny 17 ka hatramin'ny 64 Euro eo ho eo ny vidin'ny grama ho an'ny famatsiana tsy ara-dalàna tamin'ny taona 2018.<ref>{{Cite web|title=Infographic: amphetamine, methamphetamine, seizures, price, purity in the EU, 2018 {{!}} www.emcdda.europa.eu|url=https://www.emcdda.europa.eu/media-library/infographic-amphetamine-methamphetamine-seizures-price-purity-eu-2018_en|website=www.emcdda.europa.eu|access-date=19 November 2021|archive-date=13 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113200945/https://www.emcdda.europa.eu/media-library/infographic-amphetamine-methamphetamine-seizures-price-purity-eu-2018_en|url-status=live}}</ref> Olona 27 tapitrisa eo ho eo no nampiasa amphetamine, ny ankamaroany dia methamphetamine, tamin'ny taona 2019.<ref>{{Cite book|title=World Drug Report 2021|date=2021|publisher=United Nations|isbn=9789211483611|url=https://www.unodc.org/res/wdr2021/field/WDR21_Booklet_4.pdf|access-date=19 November 2021|archive-date=3 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210703163647/https://www.unodc.org/res/wdr2021/field/WDR21_Booklet_4.pdf|url-status=live}}</ref> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] oe1et9m6l8fq8pujjscxhp9xa0i6wu4 0 298920 1153267 1149481 2026-11-05T22:12:10Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153267 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |Watchedfields =changed |verifiedrevid =477168837 |image =Ketamine2DCSD.svg |width =150px |alt = |image2 =S-ketamine-from-HCl-xtal-3D-balls.png |width2 =175px |alt2 =(''S'')-Ketamine ball-and-stick model |caption =<!-- |type = <!-- Names --> |pronounce = |tradename =Ketalar, others |synonyms =CI-581; CL-369; CM-52372-2<ref name="MortonHall2012">{{cite book | vauthors = Morton IK, Hall JM |title=Concise Dictionary of Pharmacological Agents: Properties and Synonyms |url=https://books.google.com/books?id=tsjrCAAAQBAJ&pg=PA159 |date=6 December 2012 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-011-4439-1 |pages=159– |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170411144623/https://books.google.com/books?id=tsjrCAAAQBAJ&pg=PA159 |archive-date=11 April 2017 }}</ref> |IUPAC_name =(''RS'')-2-(2-Chlorophenyl)-2-(methylamino)cyclohexanone <!-- Clinical data --> |class =[[NMDA receptor antagonists]]; [[General anaesthetic|General anesthetics]]; [[Dissociative|Dissociative hallucinogen]]s; [[Analgesic]]s; [[Antidepressant]]s |uses =<!-- primary uses --> |side_effects =<!-- common side effects and notable side effects --> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_AU =B3 |pregnancy_AU_comment=<ref name="Drugs.com pregnancy">{{cite web | title=Ketamine (Ketalar) Use During Pregnancy | website=Drugs.com | date=22 November 2019 | url=https://www.drugs.com/pregnancy/ketamine.html | access-date=18 May 2020 | archive-date=26 June 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200626125239/https://www.drugs.com/pregnancy/ketamine.html | url-status=live }}</ref> |pregnancy_US =N |pregnancy_US_comment=<ref name="Drugs.com pregnancy" /> |pregnancy_category= |breastfeeding = |routes_of_administration=Any<ref>{{cite journal | vauthors = Bell RF, Eccleston C, Kalso EA | title = Ketamine as an adjuvant to opioids for cancer pain | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 6 | pages = CD003351 | date = June 2017 | pmid = 28657160 | pmc = 6481583 | doi = 10.1002/14651858.CD003351.pub3 | url = http://opus.bath.ac.uk/57535/1/Published_Version.pdf | access-date = 2020-08-09 | archive-date = 2024-01-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20240112122726/http://opus.bath.ac.uk/57535/1/Published_Version.pdf | url-status = live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Moyse DW, Kaye AD, Diaz JH, Qadri MY, Lindsay D, Pyati S | title = Perioperative Ketamine Administration for Thoracotomy Pain | journal = Pain Physician | volume = 20 | issue = 3 | pages = 173–184 | date = March 2017 | pmid = 28339431 }}</ref><ref name="MathewZarate2016">{{cite book | first1 = Sanjay J. | last1 = Mathew | first2 = Carlos A. | last2 = Zarate Jr |title=Ketamine for Treatment-Resistant Depression: The First Decade of Progress |url=https://books.google.com/books?id=QDOgDQAAQBAJ&pg=PA22 |date=25 November 2016 |publisher=Springer |isbn=978-3-319-42925-0 |pages=8–10, 14–22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908185726/https://books.google.com/books?id=QDOgDQAAQBAJ&pg=PA22 |archive-date=8 September 2017 }}</ref><ref name="MD">{{cite web|title=Ketamine Hydrochloride: Martindale: The Complete Drug Reference|date=9 January 2017|access-date=24 August 2017|editor=Brayfield, A|publisher=Pharmaceutical Press|website=MedicinesComplete|url=https://www.medicinescomplete.com/mc/martindale/current/ms-3114-h.htm|location=London, UK|archive-date=28 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828134205/https://about.medicinescomplete.com/wp-content/themes/mc-marketing/assets/images/favicons-tiles/favicon.ico|url-status=live}}</ref> |onset =* Intravenous: seconds<ref name=sinner>{{cite book | vauthors = Sinner B, Graf BM |chapter= Ketamine |title= Modern Anesthetics | veditors = Schüttler J, Schwilden H |series= Handbook of Experimental Pharmacology |year= 2008 |volume= 182 |issue= 182 |pages= 313–33 |isbn= 978-3-540-72813-9 |doi=10.1007/978-3-540-74806-9_15 |pmid=18175098}}</ref> * Intramuscular: 1–5 min<ref name=sinner /><ref name="Quibell2011">{{cite journal | vauthors = Quibell R, Prommer EE, Mihalyo M, Twycross R, Wilcock A | title = Ketamine* | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 41 | issue = 3 | pages = 640–9 | date = March 2011 | pmid = 21419322 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.001 | url = http://www.jpsmjournal.com/article/S0885-3924%2811%2900046-7/fulltext | type = Therapeutic Review | doi-access = free | access-date = 9 August 2020 | archive-date = 16 September 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180916035324/https://www.jpsmjournal.com/article/S0885-3924%2811%2900046-7/fulltext | url-status = live }}</ref> * Subcutaneous: 15–30 min<ref name="Quibell2011" /> * Insufflation: 5–10 min<ref name=sinner /> * By mouth: 15–30 min<ref name=sinner /><ref name="Quibell2011" /> |duration_of_action=* Intramuscular: 0.5–2 hours<ref name="Quibell2011" /> * Insufflation: 45–60 min<ref name=sinner /> * By mouth: 1–6+ hours<ref name=sinner /><ref name="Quibell2011" /> |defined_daily_dose=Not established<ref>{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N01AX03 |website=www.whocc.no |access-date=2 September 2020 |archive-date=29 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029104027/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N01AX03 |url-status=live }}</ref> |typical_dose = |addiction_liability=Low–moderate<ref name="NHM-PCP and ketamine">{{cite book |vauthors=Malenka RC, Nestler EJ, Hyman SE |veditors=Sydor A, Brown RY |title=Molecular Neuropharmacology: A Foundation for Clinical Neuroscience |year=2009 |publisher=McGraw-Hill Medical |location=New York |isbn=978-0-07-148127-4 | pages=374–375 |edition=2nd |chapter=Chapter 15: Reinforcement and Addictive Disorders |quote=Phencyclidine (PCP or angel dust) and ketamine (also known as special K) are structurally related drugs... their reinforcing properties and risks related to compulsive abuse}}</ref><!--Start widen drugbox--><br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<!--End widen drugbox--> <!-- External links --> |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|ketamine-hydrochloride}} |MedlinePlus = <!-- Legal data --> |legal_AU =S8 |legal_CA =Schedule I |legal_UN =Unscheduled |legal_UK =Class B |legal_US =Schedule III |legal_status =Rx-only |DailyMedID =Ketamine |licence_US =Ketamine |licence_EU = <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability =* [[Intravenous therapy|Intravenous]]: 100%<ref name="MathewZarate2016" /> * [[Intramuscular injection|Intramuscular]]: 93%<ref name="MathewZarate2016" /> * [[Subcutaneous administration|Subcutaneous]]: high<ref name="Mao2016">{{cite book |author=Jianren Mao |title=Opioid-Induced Hyperalgesia |url=https://books.google.com/books?id=_VrvBQAAQBAJ&pg=PA127 |date=19 April 2016 |publisher=CRC Press |isbn=978-1-4200-8900-4 |pages=127– |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908185726/https://books.google.com/books?id=_VrvBQAAQBAJ&pg=PA127 |archive-date=8 September 2017 }}</ref> * [[Epidural administration|Epidural]]: 77%<ref name="Kintz2014">{{cite book |author=Pascal Kintz |title=Toxicological Aspects of Drug-Facilitated Crimes |url=https://books.google.com/books?id=YgnUAgAAQBAJ&pg=PA87 |date=22 March 2014 |publisher=Elsevier Science |isbn=978-0-12-416969-2 |pages=87– |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908185726/https://books.google.com/books?id=YgnUAgAAQBAJ&pg=PA87 |archive-date=8 September 2017 }}</ref> * [[Nasal administration|Intranasal]]: 8–50%<ref name="MathewZarate2016" /><ref name="pmid29736744">{{cite journal | vauthors = Molero P, Ramos-Quiroga JA, Martin-Santos R, Calvo-Sánchez E, Gutiérrez-Rojas L, Meana JJ | title = Antidepressant Efficacy and Tolerability of Ketamine and Esketamine: A Critical Review | journal = CNS Drugs | volume = 32 | issue = 5 | pages = 411–420 | date = May 2018 | pmid = 29736744 | doi = 10.1007/s40263-018-0519-3 }}</ref><ref name=sinner /> * [[Sublingual administration|Sublingual]]: 24–30%<ref name="MathewZarate2016" /><ref name="Hashimoto2019">{{cite journal | vauthors = Hashimoto K | title = Rapid-acting antidepressant ketamine, its metabolites and other candidates: A historical overview and future perspective | journal = Psychiatry and Clinical Neurosciences | volume = 73 | issue = 10 | pages = 613–627 | date = October 2019 | pmid = 31215725 | pmc = 6851782 | doi = 10.1111/pcn.12902 }}</ref> * [[Rectal administration|Rectal]]: 11–30%<ref name="Nemeroff2017">{{cite book | first1 = Alan F. | last1 = Schatzberg | first2 = Charles B. | last2 = Nemeroff |title=The American Psychiatric Association Publishing Textbook of Psychopharmacology, Fifth Edition |url=https://books.google.com/books?id=KfHEDgAAQBAJ&pg=PA550 |year=2017 |publisher=American Psychiatric Pub |isbn=978-1-58562-523-9 |pages=550– |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908185726/https://books.google.com/books?id=KfHEDgAAQBAJ&pg=PA550 |archive-date=8 September 2017 }}</ref><ref name=Zhang2018 /> * [[Oral administration|By mouth]]: 16–29%<ref name="Kintz2014" /><ref name="DickmanSchneider2016">{{cite book | first1 = Andrew | last1 = Dickman | first2 = Jennifer | last2 = Schneider |title=The Syringe Driver: Continuous Subcutaneous Infusions in Palliative Care |url=https://books.google.com/books?id=jbUSDQAAQBAJ&pg=PA114 |date=22 September 2016 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-873372-0 |pages=114– |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908185726/https://books.google.com/books?id=jbUSDQAAQBAJ&pg=PA114 |archive-date=8 September 2017 }}</ref><ref name=Zhang2018 /> |protein_bound =12–47% (low)<ref name="Kintz2014" /><ref name=sinner /><ref name="DowdJohnson2016">{{cite book|first1=Frank J.|last1=Dowd|first2=Bart|last2=Johnson|first3=Angelo|last3=Mariotti|title=Pharmacology and Therapeutics for Dentistry – E-Book|url=https://books.google.com/books?id=6xT7DAAAQBAJ&pg=PA235|date=3 September 2016|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-44595-5|pages=235–|access-date=9 August 2020|archive-date=8 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908185945/https://books.google.com/books?id=6xT7DAAAQBAJ&pg=PA235|url-status=live}}</ref> |metabolism =[[Liver]] ([[demethylation|''N''-demethylation]]):<ref name="MathewZarate2016" /><ref>{{cite journal | vauthors = Hijazi Y, Boulieu R | title = Contribution of CYP3A4, CYP2B6, and CYP2C9 isoforms to N-demethylation of ketamine in human liver microsomes | journal = Drug Metabolism and Disposition | volume = 30 | issue = 7 | pages = 853–8 | date = July 2002 | pmid = 12065445 | doi = 10.1124/dmd.30.7.853 | url = https://semanticscholar.org/paper/935c35b819e091b777788d99379fbb33bcc9e24f | access-date = 9 August 2020 | archive-date = 28 August 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210828134155/https://www.semanticscholar.org/paper/Contribution-of-CYP3A4%2C-CYP2B6%2C-and-CYP2C9-isoforms-Hijazi-Boulieu/935c35b819e091b777788d99379fbb33bcc9e24f | url-status = live }}</ref> * Major: [[CYP3A4]] * Minor: [[CYP2B6]], [[CYP2C9]] |metabolites =* [[Norketamine]] * [[Dehydronorketamine]] * [[Hydroxynorketamine]] * [[Bioconjugation|Conjugates]]<ref name="Levine2003">{{cite book |author=Barry Levine |title=Principles of Forensic Toxicology |url=https://books.google.com/books?id=k7BInEQ-iqgC&pg=PA282 |year=2003 |publisher=[[American Association for Clinical Chemistry]] |isbn=978-1-890883-87-4 |pages=282– |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170908185726/https://books.google.com/books?id=k7BInEQ-iqgC&pg=PA282 |archive-date=8 September 2017 }}</ref> |elimination_half-life=* Ketamine: 2.5–3 hours<ref name=sinner /><ref name="MathewZarate2016" /> * Norketamine: 12 hours<ref name="Quibell2011" /> |excretion =* [[Urine]]: 91%<ref name="MathewZarate2016" /> * [[Feces]]: 1–3%<ref name="MathewZarate2016" /> <!-- Chemical and physical data --> |C =13 |Cl =1 |H =16 |N =1 |O =1 |SMILES =Clc1ccccc1C2(NC)CCCCC2=O |StdInChI =1S/C13H16ClNO/c1-15-13(9-5-4-8-12(13)16)10-6-2-3-7-11(10)14/h2-3,6-7,15H,4-5,8-9H2,1H3 |StdInChI_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChIKey =YQEZLKZALYSWHR-UHFFFAOYSA-N |StdInChIKey_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |molecular_weight =237.725 |chirality =[[Racemic mixture]]:<ref name=sinner /> * [[Esketamine]] (''S''(+)-isomer) * [[Arketamine]] (''R''(−)-isomer) |melting_point =258 |melting_high =261 <!--Empty--> |urine =2 weeks<ref>{{cite web |title=Interpreting Urine Drug Tests (UDT) |url=https://www.childhealthbc.ca/media/498 |access-date=24 October 2023 |archive-date=25 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231025202836/https://www.childhealthbc.ca/media/498 |url-status=live }}</ref> |drug_name =Ketamine }}[[Fanafody]] ampiasaina indrindra hanombohana sy hihazonana ny fanatoranana '''ny ketamine'''.<ref name="KetPres2013">{{Cite web|title=Ketamine Injection|url=https://www.drugs.com/pro/ketamine-injection.html|website=[[Drugs.com]]|access-date=1 December 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210181630/http://www.drugs.com/pro/ketamine-injection.html|archive-date=10 December 2014}}</ref> Mahatonga toe-javatra toy ny hoe tsy mahatsiaro tena izy io sady manome fanamaivanana ny fanaintainana, fampitoniana ary fahaverezan'ny fitadidiana.<ref name="GreenRoback2011" /> Ny fampiasana hafa dia ahitana ny fampitoniana amin'ny fitsaboana mafy sy ny fitsaboana ny fanaintainana sy ny fahaketrahana.<ref>{{Cite journal|vauthors=Zgaia AO, Irimie A, Sandesc D, Vlad C, Lisencu C, Rogobete A, Achimas-Cadariu P|title=The role of ketamine in the treatment of chronic cancer pain|journal=Clujul Medical|volume=88|issue=4|pages=457–61|date=2015|pmid=26733743|pmc=4689236|doi=10.15386/cjmed-500}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Zapantis A, Leung S|title=Tolerance and withdrawal issues with sedation|url=https://archive.org/details/sim_critical-care-nursing-clinics-of-north-america_2005-09_17_3/page/211|journal=Critical Care Nursing Clinics of North America|volume=17|issue=3|pages=211–23|date=September 2005|pmid=16115529|doi=10.1016/j.ccell.2005.04.011}}</ref><ref name="Zhang2018">{{Cite journal|vauthors=Zhang K, Hashimoto K|title=An update on ketamine and its two enantiomers as rapid-acting antidepressants|journal=Expert Review of Neurotherapeutics|volume=19|issue=1|pages=83–92|date=January 2019|pmid=30513009|doi=10.1080/14737175.2019.1554434}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Kraus C, Rabl U, Vanicek T, Carlberg L, Popovic A, Spies M, Bartova L, Gryglewski G, Papageorgiou K, Lanzenberger R, Willeit M, Winkler D, Rybakowski JK, Kasper S|display-authors=6|title=Administration of ketamine for unipolar and bipolar depression|journal=International Journal of Psychiatry in Clinical Practice|volume=21|issue=1|pages=2–12|date=March 2017|pmid=28097909|doi=10.1080/13651501.2016.1254802}}</ref><ref name="RD9">{{Cite book|vauthors=Ritter JM, Flower RJ, Hendersen G, Loke YK, MacEwan D, Rang HP|title=Rang and Dale's Pharmacology|date=2018|publisher=Elsevier|isbn=9780702074462|page=560|edition=Ninth}}</ref> Amin'ny ankapobeny dia mbola miasa tsara ny fiasan'ny fo, ny fifohana rivotra, ary ny fiasan'ny lalan-drivotra.<ref name="GreenRoback2011">{{Cite journal|vauthors=Green SM, Roback MG, Kennedy RM, Krauss B|title=Clinical practice guideline for emergency department ketamine dissociative sedation: 2011 update|journal=Annals of Emergency Medicine|volume=57|issue=5|pages=449–61|date=May 2011|pmid=21256625|doi=10.1016/j.annemergmed.2010.11.030}}</ref> Matetika dia manomboka ao anatin'ny dimy minitra ny vokany rehefa omena amin'ny alalan'ny tsindrona, ary maharitra hatramin'ny 25 minitra eo ho eo.<ref name="KetPres2013" /><ref name="Mary2014">{{Cite web|title=Ketamine – CESAR|url=http://www.cesar.umd.edu/cesar/drugs/ketamine.asp|website=Center for Substance Abuse Research|publisher=[[University of Maryland, College Park|University of Maryland]]|access-date=26 September 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112080924/http://www.cesar.umd.edu/cesar/drugs/ketamine.asp|archive-date=12 November 2013}}</ref> Anisan'ny voka-dratsiny mahazatra ny fikorontanan-tsaina, ny fisafotofotoana, na ny fahitana zavatra tsy misy dikany rehefa mihena ny fanafody.<ref name="KetPres2013" /><ref name="StrayerNelson2008">{{Cite journal|vauthors=Strayer RJ, Nelson LS|title=Adverse events associated with ketamine for procedural sedation in adults|journal=The American Journal of Emergency Medicine|volume=26|issue=9|pages=985–1028|date=November 2008|pmid=19091264|doi=10.1016/j.ajem.2007.12.005|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0026626/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908185727/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0026626/|archive-date=8 September 2017}}</ref><ref name="KetSide2014" /> Fahita matetika [[Tosi-dra|ny fiakaran'ny tosidrà]] sy ny hovitrovitra eo amin'ny hozatra.<ref name="KetPres2013" /><ref name="KetSide2014">{{Cite web|title=Ketamine Side Effects|url=https://www.drugs.com/sfx/ketamine-side-effects.html|website=drugs.com|access-date=1 December 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141210173330/http://www.drugs.com/sfx/ketamine-side-effects.html|archive-date=10 December 2014}}</ref> Mety tsy fahita firy ny fihenjanana eo amin'ny larynx.<ref name="KetPres2013" /> Mifanohitra amin'ny mpandray NMDA ny Ketamine, saingy mety manana fiantraikany hafa koa izy.<ref name="ACS2017">{{Cite journal|vauthors=Tyler MW, Yourish HB, Ionescu DF, Haggarty SJ|title=Classics in Chemical Neuroscience: Ketamine|journal=ACS Chemical Neuroscience|volume=8|issue=6|pages=1122–1134|date=June 2017|pmid=28418641|doi=10.1021/acschemneuro.7b00074}}</ref> Hita tamin'ny 1962 ny Ketamine, nosedraina voalohany tamin'ny olombelona tamin'ny 1964, ary nekena hampiasaina tany Etazonia tamin'ny 1970.<ref name="Mary2014" /><ref name="Domino2010">{{Cite journal|vauthors=Domino EF|title=Taming the ketamine tiger. 1965|journal=Anesthesiology|volume=113|issue=3|pages=678–84|date=September 2010|pmid=20693870|doi=10.1097/ALN.0b013e3181ed09a2|url=https://zenodo.org/record/896636|doi-access=free|access-date=9 August 2020|archive-date=28 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828134221/https://zenodo.org/record/896636/preview/article.pdf|url-status=live}}</ref> Nampiasaina betsaka tamin'ny fandidiana fanatoranana nandritra ny [[Ady tany Vietnamy|Adin'i Vietnam]] izy io noho ny fiarovana azy.<ref name="Domino2010" /> Ao amin'ny lisitry ny fanafody tena ilaina ao amin'ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana izany.<ref name="WHO21st">{{Cite book|vauthors=((World Health Organization))|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|hdl=10665/325771|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO|hdl-access=free}}</ref> Azo alaina amin'ny endrika fanafody tsy misy fangarony izy io.<ref name="KetPres2013" /> Eo anelanelan'ny US$0.84 sy US$3.22 isaky ny tavoahangy ny vidin'ny ambongadiny any amin'ireo [[firenena an-dalam-pandrosoana]].<ref>{{Cite web|title=Ketamine|url=http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=454&searchYear=2014|access-date=12 January 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170823163821/http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=454&searchYear=2014|archive-date=23 August 2017}}</ref> Ampiasaina ho zava-mahadomelina fialamboly ihany koa ny ketamine noho ny fiantraikany ratsy ateraky ny hallucinogenika sy ny dissociative.<ref>{{Cite journal|vauthors=Morgan CJ, Curran HV|title=Ketamine use: a review|journal=Addiction|volume=107|issue=1|pages=27–38|date=January 2012|pmid=21777321|doi=10.1111/j.1360-0443.2011.03576.x|url=https://semanticscholar.org/paper/bbfba0ebcd72ce21fd1ee3e3813bca775eebaf62|access-date=9 August 2020|archive-date=28 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828134156/https://www.semanticscholar.org/paper/Ketamine-use%3A-a-review.-Morgan-Curran/bbfba0ebcd72ce21fd1ee3e3813bca775eebaf62|url-status=live}}</ref> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] l1ng86x00v9gysrv5mjnmjfmg75dovo 0 298921 1153244 1149487 2026-11-05T20:47:38Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153244 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name =Graves' disease |synonym =Toxic diffuse goiter, <br>Flajani–Basedow–Graves disease |image =Proptosis and lid retraction from Graves' Disease.jpg |image_size = |image_thumbtime = |alt = |caption =The classic finding of [[exophthalmos]] and lid retraction in Graves' disease |pronounce = |specialty =[[Endocrinology]] |symptoms =[[goitre|Enlarged thyroid]], irritability, muscle weakness, sleeping problems, [[tachycardia|fast heartbeat]], weight loss, poor tolerance of heat<ref name=NIH2012/> |onset = |duration = |causes =Unknown<ref name=Men2014/> |risks =Family history, other [[autoimmune disease]]s<ref name=NIH2012/> |diagnosis =Blood tests, [[radioiodine]] uptake<ref name=NIH2012/><ref name=NEJM2008/> |differential = |prevention = |treatment =[[Iodine-131|Radioiodine therapy]], medications, thyroid surgery<ref name=NIH2012/> |medication = |prognosis = |frequency =0.5% (males), 3% (females)<ref name=Hen2015/> |deaths = }} '''Ny aretin'i Graves''', fantatra ihany koa amin'ny hoe '''goiter diffuse misy poizina''', dia aretina autoimmune izay misy fiantraikany amin'ny tiroida.<ref name="NIH2012" /> Matetika izy io no miteraka ary io no antony mahazatra indrindra mahatonga ny hyperthyroidism.<ref name="Hen2015">{{Cite journal|vauthors=Burch HB, Cooper DS|title=Management of Graves Disease: A Review|url=https://archive.org/details/sim_jama_2015-12-15_314_23/page/2544|journal=JAMA|volume=314|issue=23|pages=2544–54|date=December 2015|pmid=26670972|doi=10.1001/jama.2015.16535}}</ref> Matetika koa izany no miteraka [[Gaotra|fitomboan'ny tiroida]].<ref name="NIH2012" /> Ny soritr'aretin'ny hyperthyroidism dia mety ahitana ny fahasosorana, ny fahalemen'ny hozatra, ny olana amin'ny torimaso, ny fitempon'ny fo haingana, ny tsy fahazakana hafanana, ny aretim-pivalanana ary ny fihenan-danja tsy nahy.<ref name="NIH2012" /> Ny soritr'aretina hafa dia mety ahitana ny hatevin'ny hoditra eo amin'ny kitrokely, fantatra amin'ny anarana hoe pretibial myxedema, ary ny fivontosan'ny maso, fantatra amin'ny anarana hoe Graves' ophthalmopathy.<ref name="NIH2012" /> Eo amin'ny 25 ka hatramin'ny 80% eo ho eo amin'ny olona voan'io aretina io no manana olana amin'ny maso.<ref name="NIH2012">{{Cite web|title=Graves' Disease|url=http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/endocrine/graves-disease/Pages/fact-sheet.aspx|website=www.niddk.nih.gov|access-date=2015-04-02|date=August 10, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402223830/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/endocrine/graves-disease/Pages/fact-sheet.aspx|archive-date=April 2, 2015}}</ref><ref name="NEJM2008">{{Cite journal|vauthors=Brent GA|title=Clinical practice. Graves' disease|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2008-06-12_358_24/page/2594|journal=The New England Journal of Medicine|volume=358|issue=24|pages=2594–605|date=June 2008|pmid=18550875|doi=10.1056/NEJMcp0801880}}</ref> Tsy mazava ny antony marina; na izany aza, inoana fa misy ifandraisany amin'ny fitambaran'ny anton-javatra ara-pandovan-toetra sy ara-tontolo iainana izany.<ref name="Men2014">{{Cite journal|vauthors=Menconi F, Marcocci C, Marinò M|title=Diagnosis and classification of Graves' disease|journal=Autoimmunity Reviews|volume=13|issue=4–5|pages=398–402|date=2014|pmid=24424182|doi=10.1016/j.autrev.2014.01.013}}</ref> Azo inoana kokoa fa ho voan'io aretina io ny olona iray raha manana mpianakaviny voan'io aretina io izy.<ref name="NIH2012" /> Raha voan'ny aretina [[Kambana|ny kambana]] iray, dia mety ho voan'ny aretina koa ny kambana iray hafa, 30%.<ref name="Nik2012">{{Cite book|last=Nikiforov|first=Yuri E.|last2=Biddinger|first2=Paul W.|last3=Nikiforova|first3=Lester D.R.|last4=Biddinger|first4=Paul W.|title=Diagnostic pathology and molecular genetics of the thyroid|date=2012|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=9781451114553|page=69|edition=2nd|url=https://books.google.com/books?id=jX1h00B4QJoC&pg=PA69|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908171950/https://books.google.com/books?id=jX1h00B4QJoC&pg=PA69|archive-date=2017-09-08}}</ref> Mety ho vokatry ny adin-tsaina ara-batana na ara-pihetseham-po, aretina na fiterahana ny fiandohan'ny aretina.<ref name="NEJM2008" /> Ireo manana aretina autoimmune hafa, toy ny diabeta karazany 1 sy ny rheumatoid arthritis, no mety ho voan'izany kokoa.<ref name="NIH2012" /> Mampitombo ny mety hisian'ny aretina ny fifohana sigara ary mety hampitombo ny olana amin'ny maso.<ref name="NIH2012" /> Ny aretina dia vokatry ny antibody antsoina hoe immunoglobulin mampirisika ny tiroida (TSI), izay manana fiantraikany mitovy amin'ny hormonina mampirisika ny tiroida (TSH).<ref name="NIH2012" /> Ireo antikôra TSI ireo dia mahatonga ny fihary tiroida hamokatra hormonina tiroida be loatra.<ref name="NIH2012" /> Mety ahiahiana ny aretina mifototra amin'ny soritr'aretina ary azo hamarinina amin'ny alalan'ny fitiliana ra sy ny fidiran'ny radioiodine.<ref name="NIH2012" /><ref name="NEJM2008" /> Matetika, ny fitiliana ra dia mampiseho fiakaran'ny <nowiki><sub id="mwgA">T3</sub></nowiki> sy <nowiki><sub id="mwgg">T4</sub></nowiki>, TSH ambany, fitomboan'ny fidiran'ny radioiodine amin'ny faritra rehetra amin'ny tiroida ary ny antibody TSI.<ref name="NEJM2008" /> Ny safidy fitsaboana telo dia ny fitsaboana amin'ny radioiodine, ny fanafody, ary ny fandidiana tiroida.<ref name="NIH2012" /> Ny fitsaboana amin'ny alalan'ny radioiodine dia ny fihinanana iodine-131 am-bava, izay avy eo dia mifantoka ao amin'ny tiroida ary manimba azy mandritra ny herinandro na volana maromaro.<ref name="NIH2012" /> Ny hypothyroidism vokatr'izany dia tsaboina amin'ny hormonina tiroida sentetika.<ref name="NIH2012" /> Mety hifehy ny sasany amin'ireo soritr'aretina ny fanafody toy ny beta blockers, ary mety hanampy vetivety ny olona ny fanafody antithyroid toy ny methimazole raha mbola misy vokany ny fitsaboana hafa.<ref name="NIH2012" /> Safidy iray hafa ny fandidiana hanesorana ny tiroida.<ref name="NIH2012" /> Mety mitaky fitsaboana fanampiny ny olana amin'ny maso.<ref name="NIH2012" /> Ny aretin'i Graves dia hivoatra amin'ny 0.5% eo ho eo amin'ny lehilahy ary 3% amin'ny vehivavy.<ref name="Hen2015" /> Mitranga in-7.5 eo ho eo matetika kokoa amin'ny vehivavy noho ny amin'ny lehilahy izany.<ref name="NIH2012" /> Matetika, manomboka eo anelanelan'ny 40 sy 60 taona izy io saingy mety hanomboka amin'ny sokajin-taona rehetra.<ref name="Nik2012" /> Io no antony mahazatra indrindra mahatonga ny hyperthyroidism any Etazonia (eo amin'ny 50 ka hatramin'ny 80% eo ho eo amin'ny tranga).<ref name="NIH2012" /><ref name="NEJM2008" /> Nomena anarana avy amin'ilay mpandidy Irlandey Robert Graves ilay aretina, izay nilazalaza azy tamin'ny 1835.<ref name="Nik2012" /> Misy ihany koa ny famaritana maromaro teo aloha.<ref name="Nik2012" /> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] q8cplcvkq5i8gm3j8ljsyxlkeno8hhz 0 298929 1153250 1151101 2026-11-05T21:20:40Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153250 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |Verifiedfields =changed |Watchedfields =changed |verifiedrevid =443634166 |image =Diazepam structure.svg |width =200 |image2 =Diazepam ball-and-stick model.png <!-- Names --> |pronounce ={{IPAc-en|d|aɪ|ˈ|æ|z|ᵻ|p|æ|m}} |tradename =Valium, Vazepam, Valtoco, others<ref name="auto">{{cite web |url=https://one.nhtsa.gov/people/injury/research/job185drugs/diazepam.htm |title=National Highway Traffic Safety Administration Drugs and Human Performance Fact Sheet- Diazepam |access-date=2017-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170327233605/https://one.nhtsa.gov/people/INJURY/research/job185drugs/diazepam.htm |archive-date=2017-03-27 |url-status=dead }}</ref> |synonyms = |IUPAC_name =7-Chloro-1,3-dihydro-1-methyl-5-phenyl-3''H''-1,4-benzodiazepin-2-one<ref name="auto" /> <!-- Clinical data --> |class = |uses =Anxiety, trouble sleeping, agitation<ref name=MSF2020>{{cite web |title=DIAZEPAM emulsion - Essential drugs |url=https://medicalguidelines.msf.org/viewport/EssDr/english/diazepam-emulsion-16682632.html |website=medicalguidelines.msf.org |access-date=1 September 2020 |archive-date=2021-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828061903/https://medicalguidelines.msf.org/viewport/EssDr/english/diazepam-emulsion-16682632.html |url-status=dead }}</ref> |side_effects =<!-- common side effects and notable side effects --> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_AU =C |pregnancy_US =D |breastfeeding = |routes_of_administration=[[Oral administration|By mouth]], [[Intramuscular injection|IM]], [[Intravenous therapy|IV]], [[Rectal administration|rectal]], [[nasal spray]]<ref name="valtoco">{{cite web | title=Valtoco- diazepam spray | website=DailyMed | date=13 January 2020 | url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=1a8bcc90-68fa-474d-832c-0df01e825f39 | access-date=13 February 2020 | archive-date=1 August 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200801111151/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=1a8bcc90-68fa-474d-832c-0df01e825f39 | url-status=live }}</ref> |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose=10 mg<ref name=WHO2020DDD>{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N05BA01 |website=www.whocc.no |access-date=30 August 2020 |archive-date=28 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728190314/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N05BA01 |url-status=live }}</ref> |typical_dose = |dependency_liability=High<ref>{{cite book |last1= Edmunds |first1= Marilyn |last2= Mayhew |first2= Maren |date= 17 April 2013 |title= Pharmacology for the Primary Care Provider |url= https://books.google.com/books?id=8FwdEsvnw8oC&pg=PA545 |edition= 4th |publisher= Mosby |page= 545 |isbn= 9780323087902 |access-date= 31 July 2020 |archive-date= 1 August 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200801020420/https://books.google.com/books?id=8FwdEsvnw8oC&pg=PA545 |url-status= live }}</ref> |addiction_liability=Moderate<ref>{{cite book|title=Clinical Addiction Psychiatry|date=2010|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781139491693|page=156|url=https://books.google.com/books?id=xD-R7Z27UBEC&pg=PA156|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908135445/https://books.google.com/books?id=xD-R7Z27UBEC&pg=PA156|archive-date=2017-09-08}}</ref><ref>{{cite book|last1=Ries|first1=Richard K.|title=Principles of addiction medicine.|date=2009|publisher=Wolters Kluwer/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=9780781774772|page=106|edition=4|url=https://books.google.com/books?id=j6GGBud8DXcC&pg=PA106|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908135444/https://books.google.com/books?id=j6GGBud8DXcC&pg=PA106|archive-date=2017-09-08}}</ref> <!-- External links --> |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|diazepam}} |MedlinePlus =a682047 <!-- Legal data --> |legal_AU =S4 |legal_CA =Schedule IV |legal_DE =Rx-only/Anlage III |legal_NZ =Class C |legal_UN =Psychotropic schedule IV |legal_UK =POM |legal_UK_comment =<ref name="Diazepam SmPC">{{cite web | title=Diazepam Tablets BP 10mg - Summary of Product Characteristics (SmPC) | website=(emc) | date=16 September 2019 | url=https://www.medicines.org.uk/emc/product/4522/smpc | access-date=25 July 2020 | archive-date=25 July 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200725234327/https://www.medicines.org.uk/emc/product/4522/smpc | url-status=dead }}</ref> |legal_US =Schedule IV |legal_status =Rx-only |DailyMedID =Diazepam |licence_US =Diazepam <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability =76% (64–97%) by mouth, 81% (62–98%) rectal<ref>{{cite journal | vauthors = Dhillon S, Oxley J, Richens A | title = Bioavailability of diazepam after intravenous, oral and rectal administration in adult epileptic patients | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-clinical-pharmacology_1982-03_13_3/page/427 | journal = British Journal of Clinical Pharmacology | volume = 13 | issue = 3 | pages = 427–32 | date = March 1982 | pmid = 7059446 | pmc = 1402110 | doi = 10.1111/j.1365-2125.1982.tb01397.x }}</ref> |metabolism =[[Liver]]—[[CYP2B6]] (minor route) to [[desmethyldiazepam]], [[CYP2C19]] (major route) to inactive metabolites, [[CYP3A4]] (major route) to desmethyldiazepam |elimination_half-life=(50 hours); 20–100 hours (36–200 hours for main active metabolite desmethyldiazepam)<ref name="Valium label" /><ref name="Diazepam SmPC" /> |excretion =[[Kidney]] <!-- Chemical and physical data --> |C =16 |Cl =1 |H =13 |N =2 |O =1 |SMILES =CN1C2=C(C(C3=CC=CC=C3)=NCC1=O)C=C(Cl)C=C2 |StdInChI =1S/C16H13ClN2O/c1-19-14-8-7-12(17)9-13(14)16(18-10-15(19)20)11-5-3-2-4-6-11/h2-9H,10H2,1H3 |StdInChI_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChIKey =AAOVKJBEBIDNHE-UHFFFAOYSA-N |StdInChIKey_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |urine =Up to 30 days<ref>{{cite web |title=Interpreting Urine Drug Tests (UDT) |url=https://www.childhealthbc.ca/media/498 |access-date=24 October 2023 |archive-date=25 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231025202836/https://www.childhealthbc.ca/media/498 |url-status=live }}</ref> |drug_name =Diazepam }} '''Diazepam''', izay namidy voalohany tamin'ny anarana hoe '''Valium''', dia fanafody avy amin'ny fianakaviana benzodiazepine izay mazàna miteraka fiantraikany mampitony.<ref name="Cal2014">{{Cite journal|vauthors=Calcaterra NE, Barrow JC|title=Classics in chemical neuroscience: diazepam (valium)|journal=ACS Chemical Neuroscience|volume=5|issue=4|pages=253–60|date=April 2014|pmid=24552479|pmc=3990949|doi=10.1021/cn5000056}}</ref> Matetika izy io no ampiasaina hitsaboana aretina isan-karazany, anisan'izany ny tebiteby, ny androbe, ny aretin'ny fihemorana vokatry ny alikaola, ny aretin'ny fihemorana vokatry ny benzodiazepine, ny fihenjanana hozatra, ny olana amin'ny torimaso, ary ny aretin'ny tongotra tsy mety sasatra.<ref name="Cal2014" /> Mety hampiasaina hiteraka fahaverezan'ny fitadidiana mandritra ny fitsaboana sasany ihany koa izy io.<ref name="PubChem">{{Cite web|year=2006|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/3016|title=Diazepam|website=[[PubChem]]|publisher=National Institute of Health: National Library of Medicine|access-date=2006-03-11|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630021019/http://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/3016|archive-date=2015-06-30}}</ref><ref name="AHFS2015" /> Azo raisina am-bava izy io, ampidirina ao amin'ny lava-pitombenana, tsindrona ao amin'ny hozatra, tsindrona ao amin'ny lalan-drà na ampiasaina ho toy ny famafazana orona.<ref name="AHFS2015" /> Rehefa ampidirina amin'ny lalan-drà dia manomboka miasa ao anatin'ny iray ka hatramin'ny dimy minitra ary maharitra hatramin'ny adiny iray.<ref name="AHFS2015">{{Cite web|title=Diazepam|url=https://www.drugs.com/monograph/diazepam.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=2015-06-05|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150630144220/http://www.drugs.com/monograph/diazepam.html|archive-date=2015-06-30}}</ref> Rehefa avy ampiasaina amin'ny vava, dia manomboka miasa aorian'ny 15 ka hatramin'ny 60 minitra.<ref>{{Cite book|vauthors=Dhaliwal JS, Saadabadi A|chapter=Diazepam|date=2019|title=StatPearls|publisher=StatPearls Publishing|pmid=30725707|access-date=2019-10-13|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308201231/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK537022/|url-status=live}}</ref> Anisan'ny voka-dratsiny mahazatra ny fahatsapana ho rendremana sy ny olana amin'ny fandrindrana ny fihetsika.<ref name="AHFS2015" /><ref name="Valium label">{{Cite web|title=Valium- diazepam tablet|website=DailyMed|date=8 November 2019|url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=554baee5-b171-4452-a50a-41a0946f956c|access-date=30 December 2019|archive-date=28 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628202244/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=554baee5-b171-4452-a50a-41a0946f956c|url-status=live}}</ref> Mahalana vao misy voka-dratsy lehibe.<ref name="Cal2014" /> Anisan'izany ny famonoan-tena, ny fihenan'ny fifohana rivotra, ary ny fitomboan'ny mety hisian'ny androbe raha ampiasaina matetika loatra amin'ireo voan'ny androbe.<ref name="Cal2014" /><ref name="AHFS2015" /><ref>{{Cite journal|vauthors=Dodds TJ|title=Prescribed Benzodiazepines and Suicide Risk: A Review of the Literature|journal=The Primary Care Companion for CNS Disorders|volume=19|issue=2|date=March 2017|pmid=28257172|doi=10.4088/PCC.16r02037|doi-access=free}}</ref> Indraindray, mety hitranga ny fientanentanana na ny tebiteby.<ref name="Riss-2008">{{Cite journal|vauthors=Riss J, Cloyd J, Gates J, Collins S|title=Benzodiazepines in epilepsy: pharmacology and pharmacokinetics|journal=Acta Neurologica Scandinavica|volume=118|issue=2|pages=69–86|date=August 2008|pmid=18384456|doi=10.1111/j.1600-0404.2008.01004.x}}</ref><ref>{{Cite book|last=Perkin|first=Ronald M.|title=Pediatric hospital medicine : textbook of inpatient management|date=2008|publisher=Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=9780781770323|page=862|edition=2nd|url=https://books.google.com/books?id=sV6-ifUGoMYC&pg=PA862|access-date=31 July 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801013856/https://books.google.com/books?id=sV6-ifUGoMYC&pg=PA862|url-status=live}}</ref> Ny fampiasana maharitra dia mety hiteraka fandeferana, fiankinan-doha ary soritr'aretina fisintahana amin'ny fampihenana ny fatra.<ref name="Cal2014" /> Mety hampidi-doza ny fijanonana tampoka aorian'ny fampiasana maharitra.<ref name="Cal2014" /> Rehefa mijanona ny fampiasana azy dia mety haharitra enim-bolana na mihoatra ny olana ara-tsaina.<ref name="Riss-2008" /> Tsy soso-kevitra ny hampiasana azy mandritra ny fitondrana vohoka na ny fampinonoana.<ref name="AHFS2015" /> Ny fomba fiasany dia amin'ny fampitomboana ny fiantraikan'ny neurotransmitter <nowiki><i id="mwlg">gamma</i></nowiki> -aminobutyric acid (GABA).<ref name="Riss-2008" /> Nahazo patanty tamin'ny 1959 avy amin'i Hoffmann-La Roche ny Diazepam.<ref name="Cal2014" /><ref name="Fis2006">{{Cite book|last=Fischer|first=Jnos|last2=Ganellin|first2=C. Robin|title=Analogue-based Drug Discovery|date=2006|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9783527607495|page=535|url=https://books.google.com/books?id=FjKfqkaKkAAC&pg=PA535|access-date=31 July 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801020341/https://books.google.com/books?id=FjKfqkaKkAAC&pg=PA535|url-status=live}}</ref> Iray amin'ireo fanafody matetika indrindra omena eran-tany izy io hatramin'ny nanombohany tamin'ny 1963.<ref name="Cal2014" /> Tany Etazonia, io no fanafody be mpividy indrindra teo anelanelan'ny taona 1968 sy 1982, izay nivarotra takelaka mihoatra ny roa lavitrisa tamin'ny taona 1978 fotsiny.<ref name="Cal2014" /> Tamin'ny taona 2017, io no fanafody faha-135 be mpampiasa indrindra any Etazonia, miaraka amin'ny fanafody mihoatra ny dimy tapitrisa.<ref>{{Cite web|title=The Top 300 of 2020|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|website=ClinCalc|access-date=11 April 2020|archive-date=12 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212142534/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Diazepam - Drug Usage Statistics|website=ClinCalc|url=https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Diazepam|access-date=11 April 2020|archive-date=12 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412004604/https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Diazepam|url-status=live}}</ref> Tamin'ny 1985 no nifarana ny patanty, ary ankehitriny dia misy marika maherin'ny 500 azo alaina eny an-tsena.<ref name="Cal2014" /> Ao amin'ny Lisitry ny Fanafody Tena Ilaina ao amin'ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana izy io ho solon'ny lorazepam.<ref name="WHO21st">{{Cite book|vauthors=((World Health Organization))|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|hdl=10665/325771|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO|hdl-access=free}}</ref> Eo amin'ny 0.01 dolara amerikana isaky ny fatra ny vidin'ny ambongadiny any amin'ny [[firenena an-dalam-pandrosoana]] {{as of|2015|lc=y}} <ref name="MSH2015">{{Cite web|title=Diazepam|url=https://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=250&searchYear=2015|website=International Drug Price Indicator Guide|access-date=2 December 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170328203935/http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=250&searchYear=2014|archive-date=28 March 2017}}</ref> Any Etazonia, eo amin'ny 0.40 dolara amerikana eo ho eo isaky ny fatra izany.<ref name="AHFS2015" /> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] os0wb86ccjb8l27n4vpi6xt5738ajsq 0 298930 1153265 1134586 2026-11-05T21:59:52Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153265 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |Watchedfields =changed |verifiedrevid =464191340 |image =(RS)-Ibuprofen Structural Formula V1.svg |width =200px |image2 =Ibuprofen-3D-balls.png |width2 =250px |alt2 =(R)-ibuprofen <!-- Names --> |pronounce ={{IPAc-en|ˈ|aɪ|b|juː|p|r|oʊ|f|ɛ|n}}, {{IPAc-en|aɪ|b|juː|ˈ|p|r|oʊ|f|ən}}, {{respell|EYE|bew|PROH|fən}} |tradename =Advil, Motrin, Nurofen, [[List of ibuprofen brand names|others]] |synonyms =isobutylphenylpropionic acid |IUPAC_name =(''RS'')-2-(4-(2-Methylpropyl)phenyl)propanoic acid <!-- Clinical data --> |class =[[Nonsteroidal anti-inflammatory drug]] (NSAID) |uses =[[Pain]], [[fever]], [[inflammation]]<ref name=AHFS2016/> |side_effects =[[Heartburn]], [[rash]]<ref name=AHFS2016/> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_AU =C |pregnancy_AU_comment=<ref name="Drugs.com pregnancy">{{drugs.com|pregnancy|ibuprofen}}</ref> |pregnancy_US =C |pregnancy_US_comment=<ref name="Drugs.com pregnancy" /> |pregnancy_category=D (US) at ≥30 weeks of gestation, due to the potential for premature closure of the ''[[ductus arteriosus]]''<ref name="Drugs.com pregnancy" /> |breastfeeding =Safe<ref name=Breast2021/> |routes_of_administration=By mouth, rectal, topical, [[intravenous therapy|intravenous]] |onset =30{{nbsp}}min<ref>{{cite web|title=ibuprofen|url=http://web.squ.edu.om/med-lib/med_cd/e_cds/Nursing%20Drug%20Guide/mg/ibuprofen.htm|access-date=31 January 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150113042104/http://web.squ.edu.om/med-Lib/MED_CD/E_CDs/Nursing%20Drug%20Guide/mg/ibuprofen.htm|archive-date=13 January 2015|df=dmy-all}}</ref> |duration_of_action= |defined_daily_dose=1.2 g (by mouth) or<br> 1.2 g (parenteral) or<br> 1.2 g (rectal) for pain relief<ref name"who">{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=M01AE01 |website=www.whocc.no |access-date=22 September 2020 |archive-date=17 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017235515/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=M01AE01 |url-status=live }}</ref> and<br>30 mg (parenteral) for treatment of ischemic heart diseases<ref name="who1">{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=C01EB16 |website=www.whocc.no |access-date=22 September 2020 |archive-date=1 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201101012238/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=C01EB16 |url-status=live }}</ref> |typical_dose = <!-- External links --> |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|ibuprofen}} |MedlinePlus =a682159 <!-- Legal data --> |legal_AU =OTC |legal_CA =OTC |legal_UK =GSL |legal_US =OTC |legal_US_comment =/&nbsp;Rx-only |DailyMedID =Ibuprofen |license_US =Ibuprofen |licence_EU =yes <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability =80–100% (by mouth),<ref name="Davanzo2014">{{cite journal|last1=Davanzo|first1=R|last2=Bua|first2=J|last3=Paloni|first3=G|last4=Facchina|first4=G|title=Breastfeeding and migraine drugs|journal=European Journal of Clinical Pharmacology|date=November 2014|volume=70|issue=11|pages=1313–24|doi=10.1007/s00228-014-1748-0|pmid=25217187|type=Review}}</ref> 87% (rectal) |protein_bound =98%<ref name = clinp>{{cite journal|last=Davies|first=NM|title=Clinical pharmacokinetics of ibuprofen: The first 30 years.|journal=Clinical Pharmacokinetics|date=February 1998|volume=34|issue=2|pages=101–54|doi=10.2165/00003088-199834020-00002|pmid=9515184}}</ref> |metabolism =Liver ([[CYP2C9]])<ref name = clinp/> |metabolites =ibuprofen glucuronide, 2-hydroxyibuprofen, 3-hydroxyibuprofen, carboxy-ibuprofen, 1-hydroxyibuprofen |elimination_half-life=2–4 h<ref name="Grosser2017">{{cite journal|last1=Grosser|first1=T|last2=Ricciotti|first2=E|last3=FitzGerald|first3=GA|title=The Cardiovascular Pharmacology of Nonsteroidal Anti-Inflammatory Drugs|journal=Trends in Pharmacological Sciences|date=August 2017|volume=38|issue=8|pages=733–48|doi=10.1016/j.tips.2017.05.008|pmid=28651847|pmc=5676556|type=Review}}</ref> |excretion =Urine (95%)<ref name = clinp/><ref name=TGA>{{cite web|title=Brufen Tablets And Syrup|publisher=Therapeutic Goods Administration|date=31 July 2012|access-date=8 May 2014|url=https://www.ebs.tga.gov.au/ebs/picmi/picmirepository.nsf/pdf?OpenAgent&id=CP-2009-PI-00035-3|format=PDF|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820064609/https://www.ebs.tga.gov.au/ebs/picmi/picmirepository.nsf/pdf?OpenAgent&id=CP-2009-PI-00035-3|archive-date=20 August 2016|df=dmy-all}}</ref> <!-- Chemical and physical data --> |C =13 |H =18 |O =2 |SMILES =CC(C)Cc1ccc(cc1)[C@@H](C)C(=O)O |StdInChI =1S/C13H18O2/c1-9(2)8-11-4-6-12(7-5-11)10(3)13(14)15/h4-7,9-10H,8H2,1-3H3,(H,14,15) |StdInChI_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChIKey =HEFNNWSXXWATRW-UHFFFAOYSA-N |StdInChIKey_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |chirality =[[Racemic mixture]] |density =1.03 g/ml |melting_point =75 |melting_high =78 |boiling_point =157 |boiling_notes =at 4 mmHg |solubility =0.021 |drug_name =Ibuprofen }} '''Ibuprofen''' dia fanafody ao amin'ny sokajin'ny fanafody tsy steroidal anti-inflammatoire (NSAID) izay ampiasaina hitsaboana fanaintainana, tazo ary fivontosana.<ref name="AHFS2016">{{Cite web|url=https://www.drugs.com/monograph/ibuprofen.html|title=Ibuprofen|last=|first=|date=|website=|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=2016-10-12|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909052204/https://www.drugs.com/monograph/ibuprofen.html|archive-date=9 September 2017|df=dmy-all}}</ref> Tafiditra ao anatin'izany ny fanaintainana mandritra ny fadimbolana, ny aretin'andoha, ary ny aretin'ny tonon-taolana.<ref name="AHFS2016" /> Azo ampiasaina hanakatonana ny ductus arteriosus tsy misy fangarony amin'ny zaza teraka aloha loatra ihany koa izy io.<ref name="AHFS2016" /> Azo ampiasaina am-bava na amin'ny lalan-drà izy io.<ref name="AHFS2016" /> Matetika izy io dia manomboka miasa ao anatin'ny adiny iray.<ref name="AHFS2016" /> Anisan'ny voka-dratsiny mahazatra ny fandoroana vavony sy ny maimaika.<ref name="AHFS2016" /> Raha ampitahaina amin'ny NSAID hafa, mety ho vitsy kokoa ny voka-dratsiny toy ny rà mandriaka ao amin'ny tsinay.<ref name="BNF67">{{Cite book|title=British National Formulary, March 2014–September 2014|date=2014|publisher=British Medical Association|location=London|isbn=978-0857110862|pages=686–688|edition=2014}}</ref> Mampitombo ny mety hisian'ny tsy fahombiazan'ny fo, ny tsy fahombiazan'ny voa ary ny tsy fahombiazan'ny aty izany.<ref name="AHFS2016" /> Amin'ny fatra ambany, toa tsy mampitombo ny mety hisian'ny aretim-po izany; na izany aza, amin'ny fatra ambony kokoa dia mety hampitombo izany.<ref name="BNF67" /> Ny Ibuprofen koa dia mety hampitombo [[Sohika|ny asma]].<ref name="BNF67" /> Na dia tsy mazava aza raha azo antoka amin'ny fiandohan'ny [[fitondrana vohoka]],<ref name="AHFS2016" /> toa mampidi-doza amin'ny fitondrana vohoka any aoriana izy io ka noho izany dia tsy soso-kevitra ny hampiasana azy.<ref>{{Cite web|title=Ibuprofen Pregnancy and Breastfeeding Warnings|url=https://www.drugs.com/pregnancy/ibuprofen.html|website=Drugs.com|access-date=22 May 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909052509/https://www.drugs.com/pregnancy/ibuprofen.html|archive-date=9 September 2017|df=dmy-all}}</ref> Ampiasao rehefa azo antoka ny fampinonoana.<ref name="Breast2021">{{Cite web|title=Ibuprofen use while Breastfeeding|url=https://www.drugs.com/breastfeeding/ibuprofen.html|website=Drugs.com|access-date=29 March 2021|language=en|archive-date=17 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417113554/https://www.drugs.com/breastfeeding/ibuprofen.html|url-status=live}}</ref> Toy ny NSAID hafa, miasa amin'ny alàlan'ny fanakanana ny famokarana prostaglandins amin'ny alàlan'ny fampihenana ny asan'ny anzima cyclooxygenase izy io.<ref name="AHFS2016" /> Malemy kokoa ny Ibuprofen raha oharina amin'ny NSAID hafa, ary tsy dia mahery vaika loatra amin'ny fanalana fivontosana izy.<ref name="BNF67" /> Nahita ny Ibuprofen tamin'ny 1961 i Stewart Adams tao amin'ny Boots UK Limited ary namidy voalohany tamin'ny anarana hoe '''Brufen'''.<ref name="plat12">{{Cite journal|last=Halford|first=GM|last2=Lordkipanidzé|first2=M|last3=Watson|first3=SP|title=50th anniversary of the discovery of ibuprofen: an interview with Dr Stewart Adams.|journal=Platelets|date=2012|volume=23|issue=6|pages=415–22|doi=10.3109/09537104.2011.632032|pmid=22098129}}</ref> Azo vidiana amin'ny anarana ara-barotra maromaro izy io, anisan'izany ny '''Nurofen''', '''Advil''' ary '''Motrin'''.<ref name="AHFS2016" /><ref>{{Cite web|url=http://www.rsc.org/learn-chemistry/resources/chemistry-in-your-cupboard/nurofen/4|title=Chemistry in your cupboard &#124; Nurofen|website=|access-date=|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605052836/http://www.rsc.org/learn-chemistry/resources/chemistry-in-your-cupboard/nurofen/4|archive-date=5 June 2014|df=dmy-all}}</ref> Navoaka voalohany tany Royaume-Uni tamin'ny 1969 izy io ary tany Etazonia tamin'ny 1974.<ref name="AHFS2016" /><ref name="plat12" /> Ao amin'ny lisitry ny fanafody tena ilaina ao amin'ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana izany.<ref name="WHO21st">{{Cite book|vauthors=((World Health Organization))|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|hdl=10665/325771|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO}}</ref> Azo alaina amin'ny endrika fanafody tsy misy fangarony izy io.<ref name="AHFS2016" /> Eo anelanelan'ny 0.01 sy 0.04 {{US$}} {{US$}} ny fatra ny vidin'ny ambongadiny any amin'ny [[firenena an-dalam-pandrosoana]].<ref name="ref">{{Cite web|title=Ibuprofen|url=http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=416&searchYear=2014|access-date=12 January 2016|archive-date=13 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210213102913/https://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=416&searchYear=2014|url-status=dead}}</ref> Any Etazonia, mitentina eo amin'ny 0.05 {{US$}} eo ho eo ny fatra iray.<ref name="AHFS2016" /> Tamin'ny taona 2017, io no fanafody faha-28 be mpampiasa indrindra any Etazonia, miaraka amin'ny fanafody mihoatra ny 24.{{Spaces}}fanafody an-tapitrisany.<ref name="ref1">{{Cite web|title=The Top 300 of 2020|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|publisher=ClinCalc|access-date=11 April 2020|archive-date=12 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212142534/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|url-status=live}}</ref><ref name="ref2">{{Cite web|title=Ibuprofen - Drug Usage Statistics|website=ClinCalc|url=https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Ibuprofen|access-date=11 April 2020|archive-date=12 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412011504/https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Ibuprofen|url-status=live}}</ref> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] 0ahzkiu9zjsvysdwhm1cf4xzi376tk7 0 298933 1153279 1149459 2026-11-05T23:23:51Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153279 wikitext text/x-wiki [[Sary:Electronic_Cigarette_and_USB_Charger_(14939561277)_(retouched).jpg|alt=A first-generation e-cigarette that resembles a tobacco cigarette. Also shown is a USB power charger, which the battery portion of the e-cigarette can be disconnected and recharged with.|thumb| Sigara elektronika taranaka voalohany izay mitovy amin'ny [[Sigara|sigara paraky]] . Azo esorina ny bateria amin'ny sigara elektronika ary azo ampiasaina indray amin'ny alàlan'ny charger USB.]] [[Sary:CDC_electronic_cigarettes_October_2015_(cropped).png|alt=Various types of e-cigarettes, including a disposable e-cigarette, a rechargeable e-cigarette, a medium-size tank device, large-size tank devices, an e-cigar, and an e-pipe.|thumb| Karazana sigara elektronika isan-karazany, anisan'izany ny sigara azo ariana, ny sigara azo averina ampiasaina, ny sigara antonony habe, ny sigara lehibe, ary ny sigara elektronika.]] '''Sigara elektronika''', fantatra ihany koa amin'ny hoe '''sigara elektronika''', {{#tag:ref|Vapes, vaporizers, vape pens, hookah pens, electronic cigarettes (e-cigarettes or e-cigs), and e-pipes are terms used to describe electronic nicotine delivery systems (ENDS).<ref name=FDA2020>{{cite web|url=https://www.fda.gov/tobacco-products/products-ingredients-components/vaporizers-e-cigarettes-and-other-electronic-nicotine-delivery-systems-ends|title=Vaporizers, E-Cigarettes, and other Electronic Nicotine Delivery Systems (ENDS)|publisher=United States Food and Drug Administration|date=14 February 2020|access-date=25 July 2022|archive-date=25 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125125153/https://www.fda.gov/tobacco-products/products-ingredients-components/vaporizers-e-cigarettes-and-other-electronic-nicotine-delivery-systems-ends|url-status=dead}}{{PD-notice}}</ref>|<nowiki>group=notes</nowiki>}} dia fitaovana elektronika izay manahaka ny fifohana sigara.<ref name="Cap2012">{{Cite journal|last=Caponnetto|first=Pasquale|last2=Campagna|first2=Davide|last3=Papale|first3=Gabriella|last4=Russo|first4=Cristina|last5=Polosa|first5=Riccardo|title=The emerging phenomenon of electronic cigarettes|journal=Expert Review of Respiratory Medicine|volume=6|issue=1|year=2012|pages=63–74|issn=1747-6348|doi=10.1586/ers.11.92|pmid=22283580}}</ref> Ny fampiasana sigara elektronika dia antsoina hoe "vaping".<ref name="Ore2015">{{Cite journal|last=Orellana-Barrios|first=Menfil A.|last2=Payne|first2=Drew|last3=Mulkey|first3=Zachary|last4=Nugent|first4=Kenneth|title=Electronic cigarettes-a narrative review for clinicians|journal=The American Journal of Medicine|year=2015|volume=128|issue=7|pages=674–81|issn=0002-9343|doi=10.1016/j.amjmed.2015.01.033|pmid=25731134}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFOrellana-BarriosPayneMulkeyNugent2015">Orellana-Barrios, Menfil A.; Payne, Drew; Mulkey, Zachary; Nugent, Kenneth (2015). </cite></ref> Tsy azo antoka ny tombontsoa sy ny loza mety hitranga.<ref name="Ebb2015">{{Cite journal|last=Ebbert|first=Jon O.|last2=Agunwamba|first2=Amenah A.|last3=Rutten|first3=Lila J.|title=Counseling Patients on the Use of Electronic Cigarettes|url=https://archive.org/details/sim_mayo-clinic-proceedings_mayo-clinic-proceedings_2015-01_90_1/page/128|journal=Mayo Clinic Proceedings|volume=90|issue=1|year=2015|pages=128–134|issn=0025-6196|doi=10.1016/j.mayocp.2014.11.004|pmid=25572196}}</ref><ref name="Brady2019">{{Cite journal|last=Brady|first=Benjamin R.|last2=De La Rosa|first2=Jennifer S.|last3=Nair|first3=Uma S.|last4=Leischow|first4=Scott J.|title=Electronic Cigarette Policy Recommendations: A Scoping Review|journal=American Journal of Health Behavior|volume=43|issue=1|year=2019|pages=88–104|issn=1087-3244|doi=10.5993/AJHB.43.1.8|pmid=30522569|s2cid=54566712}}</ref><ref name="Bals2019">{{Cite journal|last=Bals|first=Robert|last2=Boyd|first2=Jeanette|last3=Esposito|first3=Susanna|last4=Foronjy|first4=Robert|last5=Hiemstra|first5=Pieter S.|last6=Jiménez-Ruiz|first6=Carlos A.|last7=Katsaounou|first7=Paraskevi|last8=Lindberg|first8=Anne|last9=Metz|first9=Carlos|last10=Schober|first10=Wolfgang|last11=Spira|first11=Avrum|last12=Blasi|first12=Francesco|title=Electronic cigarettes: a task force report from the European Respiratory Society|journal=European Respiratory Journal|volume=53|issue=2|year=2019|pages=1801151|issn=0903-1936|doi=10.1183/13993003.01151-2018|pmid=30464018|doi-access=free}}</ref> Ho an'ny olona iray dia azo inoana fa azo antoka kokoa noho ny fifohana sigara izy ireo,<ref name="Balf2021">{{Cite journal|url=https://ajph.aphapublications.org/doi/pdf/10.2105/AJPH.2021.306416|title=Balancing Consideration of the Risks and Benefits of E-Cigarettes|date=September 2021|doi=10.2105/AJPH.2021.306416|last=Balfour|first=David J. K.|last2=Benowitz|first2=Neal L.|last3=Colby|first3=Suzanne M.|last4=Hatsukami|first4=Dorothy K.|last5=Lando|first5=Harry A.|last6=Leischow|first6=Scott J.|last7=Lerman|first7=Caryn|last8=Mermelstein|first8=Robin J.|last9=Niaura|first9=Raymond|last10=Perkins|first10=Kenneth A.|last11=Pomerleau|first11=Ovide F.|last12=Rigotti|first12=Nancy A.|last13=Swan|first13=Gary E.|last14=Warner|first14=Kenneth E.|last15=West|first15=Robert|journal=American Journal of Public Health|volume=111|issue=9|pages=1661–1672|pmid=34410826|pmc=8589069|access-date=July 25, 2022|archive-date=July 18, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718034046/https://ajph.aphapublications.org/doi/pdf/10.2105/AJPH.2021.306416|url-status=live}}</ref> ary ny NHS England dia manombana fa 95% tsy dia mampidi-doza loatra.<ref name="PHE95percent">{{Cite web|title=E-cigarettes around 95% less harmful than tobacco estimates landmark review|url=https://www.gov.uk/government/news/e-cigarettes-around-95-less-harmful-than-tobacco-estimates-landmark-review|website=gov.uk|publisher=Public Health England|access-date=2022-07-26|archive-date=2022-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220725191351/https://www.gov.uk/government/news/e-cigarettes-around-95-less-harmful-than-tobacco-estimates-landmark-review|url-status=live}}</ref> Toa mampitombo ny fampiasana sigara any aoriana ny fampiasana azy eo amin'ny tanora, ary koa eo amin'ny olon-dehibe.<ref name="NAS2018">{{Cite web|title=Public Health Consequences of E-Cigarettes|url=https://www.nap.edu/resource/24952/012318ecigaretteHighlights.pdf|access-date=27 February 2020|quote=For youth and young adults, there is substantial evidence that e-cigarette use increases the risk of ever using combustible tobacco cigarettes.|archive-date=23 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323141453/https://www.nap.edu/resource/24952/012318ecigaretteHighlights.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=E-cigarettes|url=https://www.who.int/news-room/q-a-detail/e-cigarettes-how-risky-are-they|website=www.who.int|access-date=27 February 2020|language=en|quote=Furthermore, there is a growing body of evidence in some settings that never-smoker minors who use ENDS at least double their chance of starting to smoke conventional tobacco cigarettes later in life.|archive-date=24 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224204539/https://www.who.int/news-room/q-a-detail/e-cigarettes-how-risky-are-they|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=McMillen|first=R|last2=Klein|first2=JD|last3=Wilson|first3=K|last4=Winickoff|first4=JP|last5=Tanski|first5=S|title=E-Cigarette Use and Future Cigarette Initiation Among Never Smokers and Relapse Among Former Smokers in the PATH Study.|journal=Public health reports (Washington, D.C. : 1974)|date=2019|volume=134|issue=5|pages=528-536|doi=10.1177/0033354919864369|pmid=31419184}}</ref> Tsy fantatra ny fiantraikany maharitra sy ny fahasalaman'ny mponina.<ref name="NAS2018" /><ref name="CMAJ2025" /> Na dia heverina ho azo antoka kokoa aza ireo vokatra fanoloana nikôtinina voafehy, dia mety hanampy ny fialana amin'ny fifohana sigara elektronika.<ref name="Lind2025">{{Cite journal|last=Lindson|first=N|last2=Butler|first2=AR|last3=McRobbie|first3=H|last4=Bullen|first4=C|last5=Hajek|first5=P|last6=Wu|first6=AD|last7=Begh|first7=R|last8=Theodoulou|first8=A|last9=Notley|first9=C|last10=Rigotti|first10=NA|last11=Turner|first11=T|last12=Livingstone-Banks|first12=J|last13=Morris|first13=T|last14=Hartmann-Boyce|first14=J|title=Electronic cigarettes for smoking cessation.|journal=The Cochrane database of systematic reviews|date=29 January 2025|volume=1|issue=1|pages=CD010216|doi=10.1002/14651858.CD010216.pub9|pmid=39878158}}</ref><ref name="CMAJ2025">{{Cite journal|last=Thombs|first=Brett D.|last2=Traversy|first2=Gregory|last3=Reynolds|first3=Donna L.|last4=Lang|first4=Eddy|last5=Groulx|first5=Stéphane|last6=Wilson|first6=Brenda J.|title=Recommendations on interventions for tobacco smoking cessation in adults in Canada|journal=CMAJ|date=25 August 2025|volume=197|issue=28|pages=E846–E861|doi=10.1503/cmaj.241584|url=https://www.cmaj.ca/content/197/28/E846#msdynmkt_trackingcontext=56b3452a-7303-4eb4-a582-3f7ff6120200|access-date=26 August 2025|language=en|issn=0820-3946|archive-date=26 August 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250826070811/https://www.cmaj.ca/content/197/28/E846#msdynmkt_trackingcontext=56b3452a-7303-4eb4-a582-3f7ff6120200|url-status=live}}</ref><ref name="Drum2014">{{Cite journal|last=Drummond|first=MB|last2=Upson|first2=D|title=Electronic cigarettes. Potential harms and benefits.|journal=Annals of the American Thoracic Society|date=February 2014|volume=11|issue=2|pages=236–42|doi=10.1513/annalsats.201311-391fr|pmc=5469426|pmid=24575993}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDrummondUpson2014">Drummond, MB; Upson, D (February 2014). </cite></ref> Ho an'ny hafa, tsy manova ny tahan'ny fialana amin'ny sigara izy ireo.<ref name="Hedman2021">{{Cite journal|title=Electronic cigarette use and smoking cessation in cohort studies and randomized trials: A systematic review and meta-analysis|last=Hedman|first=L|last2=Galanti|first2=MR|last3=Ryk|first3=L|last4=Gilljam|first4=H|last5=Adermark|first5=L|date=13 Oct 2021|journal=Tobacco Prevention and Cessation|volume=7|issue=62|page=62|publisher=European Network for Smoking and Tobacco Prevention|doi=10.18332/tpc/142320|pmid=34712864|pmc=8508281}}</ref> Na dia ambany aza ny mety hisian'ny voka-dratsy lehibe amin'ny fotoana fohy, dia mitranga ihany izany.<ref name="Pale2016">{{Cite journal|last=Paley|first=Grace L.|last2=Echalier|first2=Elizabeth|last3=Eck|first3=Thomas W.|last4=Hong|first4=Augustine R.|last5=Farooq|first5=Asim V.|last6=Gregory|first6=Darren G.|last7=Lubniewski|first7=Anthony J.|title=Corneoscleral Laceration and Ocular Burns Caused by Electronic Cigarette Explosions|journal=Cornea|volume=35|issue=7|year=2016|pages=1015–1018|issn=0277-3740|doi=10.1097/ICO.0000000000000881|pmc=4900417|pmid=27191672}}</ref> Izy io dia misy atomizer, loharanon-kery toy ny bateria, ary fitoeran-javatra toy ny cartridge na tanky.<ref name="Ore2015" /> Etona no fofonain'ny mpampiasa fa tsy setroka.<ref name="Cheng2014">{{Cite journal|last=Cheng|first=T.|title=Chemical evaluation of electronic cigarettes|journal=Tobacco Control|volume=23|issue=Supplement 2|year=2014|pages=ii11–ii17|issn=0964-4563|doi=10.1136/tobaccocontrol-2013-051482|pmc=3995255|pmid=24732157}}</ref> Singa fanafanana ny atomizer izay manapotika vahaolana ranoka antsoina hoe e-liquid.<ref name="Weaver2014">{{Cite journal|last=Weaver|first=Michael|last2=Breland|first2=Alison|last3=Spindle|first3=Tory|last4=Eissenberg|first4=Thomas|title=Electronic Cigarettes|journal=Journal of Addiction Medicine|volume=8|issue=4|year=2014|pages=234–240|issn=1932-0620|doi=10.1097/ADM.0000000000000043|pmc=4123220|pmid=25089953}}</ref> Alefa amin'ny alalan'ny fifohana na fanindriana bokotra ny sigara elektronika.<ref name="Ore2015" /><ref name="Rah2014">{{Cite journal|title=Electronic cigarettes: patterns of use, health effects, use in smoking cessation and regulatory issues|journal=Tob Induc Dis|volume=12|issue=1|pages=21|year=2014|doi=10.1186/1617-9625-12-21|pmc=4350653|pmid=25745382}}</ref> Ny sasany dia mitovy amin'ny [[Sigara|sigara nentim-paharazana]],<ref name="Ore2015" /> ary ny ankamaroan'ny karazany dia azo averina ampiasaina.<ref name="Drop2017">{{Cite journal|last=Drope|first=Jeffrey|last2=Cahn|first2=Zachary|last3=Kennedy|first3=Rosemary|last4=Liber|first4=Alex C.|last5=Stoklosa|first5=Michal|last6=Henson|first6=Rosemarie|last7=Douglas|first7=Clifford E.|last8=Drope|first8=Jacqui|title=Key issues surrounding the health impacts of electronic nicotine delivery systems (ENDS) and other sources of nicotine|journal=CA: A Cancer Journal for Clinicians|volume=67|issue=6|pages=449–471|year=2017|issn=0007-9235|doi=10.3322/caac.21413|pmid=28961314|doi-access=free}}</ref> Ny etona dia miforona avy amin'ny ranoka izay matetika ahitana propylene glycol, glycerin, [[nikôtinina]] ary zava-manitra . Matetika ny etona dia misy soritra loto toy ny nitrosamines, carcinogens, ary [[metaly mavesatra]].<ref name="Ore2015" /><ref name="CDC2022">{{Cite web|last=Health|first=CDC's Office on Smoking and|title=Smoking and Tobacco Use; Electronic Cigarettes|url=https://www.cdc.gov/tobacco/basic_information/e-cigarettes/about-e-cigarettes.html|website=Centers for Disease Control and Prevention|access-date=27 July 2022|language=en-us|date=21 March 2022|archive-date=26 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220126004411/https://www.cdc.gov/tobacco/basic_information/e-cigarettes/about-e-cigarettes.html|url-status=live}}</ref> Miovaova ny firafiny marina, ary miankina amin'ny zavatra maromaro, anisan'izany ny fitondran-tenan'ny mpampiasa.<ref name="NAS2018" /> Noforonina tany Shina tamin'ny taona 2003 izy ireo ary nozaraina voalohany tany Eoropa tamin'ny taona 2005 sy tany Etazonia tamin'ny taona 2007.<ref>{{Cite web|last=PHE|title=Electronic cigarettes: reports commissioned by PHE|website=GOV.UK|access-date=29 October 2019|date=15 May 2014|url=https://www.gov.uk/government/publications/electronic-cigarettes-reports-commissioned-by-phe|archive-date=28 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128110401/https://www.gov.uk/government/publications/electronic-cigarettes-reports-commissioned-by-phe|url-status=live}}</ref><ref name="Ore2015" /> Tamin'ny taona 2011 dia nisy mpampiasa sigara elektronika olon-dehibe tokony ho 7 tapitrisa, niakatra ho 68 tapitrisa maneran-tany tamin'ny taona 2020.<ref name="GST2020">{{Cite web|last=Shapiro|first=Harry|date=2020|title=Burning Issues: The Global State of Tobacco Harm Reduction|url=https://gsthr.org/resources/item/burning-issues-global-state-tobacco-harm-reduction-2020|access-date=2022-07-25|archive-date=2021-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210729215909/https://gsthr.org/resources/item/burning-issues-global-state-tobacco-harm-reduction-2020|url-status=live}}</ref> Tany am-piandohan'ny taona 2010, eo amin'ny 10% eo ho eo amin'ireo tanora mpampiasa sigara elektronika no mbola tsy nifoka sigara mihitsy.<ref name="Dutra2014">{{Cite journal|last=Dutra|first=LM|last2=Glantz|first2=SA|title=High international electronic cigarette use among never smoker adolescents.|journal=The Journal of adolescent health : official publication of the Society for Adolescent Medicine|date=November 2014|volume=55|issue=5|pages=595-7|doi=10.1016/j.jadohealth.2014.08.010|pmid=25344030}}</ref> Noho ny fifanindran-dàlana amin'ny lalàna momba ny paraky sy ny politika momba ny fanafody ara-pitsaboana, dia iadian-kevitra any amin'ny firenena maro ny lalàna momba ny sigara elektronika.<ref name="Kim2016">{{Cite journal|last=Kim|first=Ki-Hyun|last2=Kabir|first2=Ehsanul|last3=Jahan|first3=Shamin Ara|title=Review of electronic cigarettes as tobacco cigarette substitutes: their potential human health impact|journal=Journal of Environmental Science and Health, Part C|volume=34|issue=4|year=2016|pages=262–275|issn=1059-0501|doi=10.1080/10590501.2016.1236604|pmid=27635466|s2cid=42660975}}</ref> Ny Torolàlana momba ny Vokatra Paraky nohavaozina avy amin'ny EU tamin'ny taona 2016, izay manome fitsipika henjana kokoa. Nanomboka tamin'ny taona 2016, nanitatra ny fahefany ara-dalàna ny FDA Amerikana mba hampidirana sigara elektronika.<ref name="FDA-August-2017">{{Cite web|url=https://www.fda.gov/tobaccoproducts/labeling/rulesregulationsguidance/ucm394909.htm|title=FDA's New Regulations for E-Cigarettes, Cigars, and All Other Tobacco Products|publisher=United States Food and Drug Administration|date=17 August 2017|access-date=25 July 2022|archive-date=22 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190422143658/https://www.fda.gov/TobaccoProducts/Labeling/RulesRegulationsGuidance/ucm394909.htm|url-status=live}}</ref> Nampitombo ny ezaka ara-barotra nataony ireo orinasa mpanao paraky lehibe.<ref name="Drum2014" /> {{Asof|2014}} , nisy marika sigara elektronika miisa 466.<ref name="WHO-2014">{{Cite web|title=WHO report on regulation of e-cigarettes and similar products|url=https://blogs.bmj.com/tc/2014/08/27/who-report-on-regulation-of-e-cigarettes-and-similar-products/|website=Blog - Tobacco Control|access-date=27 July 2022|date=27 August 2014|archive-date=13 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171113022454/http://blogs.bmj.com/tc/2014/08/27/who-report-on-regulation-of-e-cigarettes-and-similar-products/|url-status=live}}</ref> Manodidina ny 19 miliara dolara ny varotra maneran-tany tamin'ny taona 2020, ary i Etazonia no tsena lehibe indrindra.<ref name="GST2020" /> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] mjyuw13qfrtg56r7hwrd5r6ktdhja4t 0 298936 1153253 1134599 2026-11-05T21:23:57Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153253 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |Verifiedfields =changed |Watchedfields =changed |verifiedrevid =477166918 |image =Doxycycline structure.svg |width =200 |image2 =Doxycycline 3D ball.png <!-- Names --> |pronounce ={{IPAc-en|ˌ|d|ɒ|k|s|ɪ|ˈ|s|aɪ|k|l|iː|n}}<br />{{respell|DOKS|i|SY|kleen}} |tradename =Doryx, Doxyhexal, Doxylin among others |synonyms = |IUPAC_name =(4''S'',4a''R'',5''S'',5a''R'',6''R'',12a''S'')-4-(Dimethylamino)-3,5,10,12,12a-pentahydroxy-6-methyl-1,11-dioxo-1,4,4a,5,5a,6,11,12a-octahydrotetracene-2-carboxamide <!-- Clinical data --> |class = |uses =<!-- primary uses --> |side_effects =<!-- common side effects and notable side effects --> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_AU =D |pregnancy_US =D |breastfeeding = |routes_of_administration=[[Oral administration|By mouth]], [[Intravenous therapy|IV]]<ref name=AHFS2015/> |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose=100 mg (by mouth or by injection)<ref name="WHO2020DDD">{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=J01AA02 |website=www.whocc.no |access-date=22 September 2020 |archive-date=2 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200702204226/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=J01AA02 |url-status=live }}</ref> |typical_dose = <!-- External links --> |Drugs.com =Systemic: {{drugs.com|monograph|doxycycline-systemic}}<br>Mouth: {{drugs.com|monograph|doxycycline-eent}} |MedlinePlus =a682063 <!-- Legal data --> |legal_AU =S4 |legal_UK =POM |legal_US =Rx-only |DailyMedID =Doxycycline |licence_US =Doxycycline |licence_EU =<!-- not listed --> <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability =~100% |protein_bound =80–90% |metabolism =Negligible |elimination_half-life=10–22 hours |excretion =Mainly faeces, 40% urine <!-- Chemical and physical data --> |C =22 |H =24 |N =2 |O =8 |SMILES =CN(C)[C@@H]3C(\O)=C(\C(N)=O)C(=O)[C@@]4(O)C(/O)=C2/C(=O)c1c(cccc1O)[C@H](C)[C@H]2[C@H](O)[C@@H]34 |StdInChI =1S/C22H24N2O8.H2O/c1-7-8-5-4-6-9(25)11(8)16(26)12-10(7)17(27)14-15(24(2)3)18(28)13(21(23)31)20(30)22(14,32)19(12)29;/h4-7,10,14-15,17,25,27-29,32H,1-3H3,(H2,23,31);1H2/t7-,10+,14+,15-,17-,22-;/m0./s1 |StdInChI_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChIKey =XQTWDDCIUJNLTR-CVHRZJFOSA-N |StdInChIKey_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |drug_name =Doxycycline }}[[Antibiôtika|Antibiotika]] ampiasaina amin'ny fitsaboana aretina vokatry ny [[bakteria]] sy [[katsentsitra]] sasany ny '''Doxycycline'''.<ref name="AHFS2015" /> Ampiasaina hitsaboana pnemonia bakteria, [[Ny mony|mony]], aretin'ny klamidia, aretin'i Lyme aloha loatra, [[Kolera|kôlerà]], typhus, ary [[Farasisa|syphilis]] izy io.<ref name="AHFS2015" /> Ampiasaina ihany koa izy io mba hisorohana [[Tazomoka|ny tazomoka]] ary miaraka amin'ny quinine, hitsaboana ny tazomoka.<ref name="AHFS2015" /> Azo raisina am-bava na tsindrona ao anaty lalan-drà ny Doxycycline.<ref name="AHFS2015">{{Cite web|title=Doxycycline calcium|url=https://www.drugs.com/monograph/doxycycline-calcium.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=Aug 18, 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923232739/http://www.drugs.com/monograph/doxycycline-calcium.html|archive-date=23 September 2015|df=dmy-all}}</ref> Anisan'ny voka-dratsiny mahazatra ny aretim-pivalanana, maloiloy, mandoa, ary fitomboan'ny mety ho may amin'ny masoandro.<ref name="AHFS2015" /> Nisy ny ahiahy fa mety hiteraka fiovan'ny lokon'ny nify maharitra mandritra ny telo volana voalohany amin'ny fitondrana vohoka na amin'ny ankizy madinika.<ref name="AHFS2015" /> Na dia tsy mitranga amin'ny fatra mahazatra aza izany amin'ny ankizy.<ref name="Rav2023">{{Cite journal|last=Ravindra|first=D|last2=Huang|first2=G|last3=Hallett|first3=K|last4=Burgner|first4=DP|last5=Gwee|first5=A|last6=Silva|first6=MJ|title=Antibiotic Exposure and Dental Health: A Systematic Review.|journal=Pediatrics|date=1 July 2023|volume=152|issue=1|doi=10.1542/peds.2023-061350|pmid=37264510}}</ref> Azo antoka angamba ny fampiasana azy mandritra ny fampinonoana.<ref name="AHFS2015" /> Antibiotika miasa amin'ny karazana bakteria maro ny Doxycycline, anisan'ny kilasy tetracycline.<ref name="AHFS2015" /> Toy ny akora hafa amin'ity kilasy ity, dia mampihena na mamono bakteria izy amin'ny alàlan'ny fanakanana ny famokarana proteinina.<ref name="AHFS2015" /><ref>{{Cite journal|last=Nelson|first=ML|last2=Levy|first2=SB|title=The history of the tetracyclines.|journal=Annals of the New York Academy of Sciences|date=December 2011|volume=1241|issue=1|pages=17–32|pmid=22191524|doi=10.1111/j.1749-6632.2011.06354.x|bibcode=2011NYASA1241...17N}}</ref> Mamono ny tazomoka izy amin'ny alàlan'ny fikendrena organelle plastida, ny apicoplast.<ref>{{Cite journal|vauthors=McFadden GI|title=Apicoplast|journal=Curr. Biol.|volume=24|issue=7|pages=R262–3|date=March 2014|pmid=24698369|doi=10.1016/j.cub.2014.01.024|url=|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|last=Schlagenhauf-Lawlor|first=Patricia|title=Travelers' Malaria|date=2008|publisher=PMPH-USA|isbn=9781550093360|page=148|url=https://books.google.com/books?id=54Dza0UHyngC&pg=PA148|language=en|access-date=18 August 2019|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801031111/https://books.google.com/books?id=54Dza0UHyngC&pg=PA148|url-status=live}}</ref> Nahazo patanty ny Doxycycline tamin'ny 1957 ary nanomboka nampiasaina ara-barotra tamin'ny 1967.<ref>{{Cite book|last=Fischer|first=Janos|last2=Ganellin|first2=C. Robin|title=Analogue-based Drug Discovery|date=2006|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9783527607495|page=489|url=https://books.google.com/books?id=FjKfqkaKkAAC&pg=PA489|language=en|access-date=9 September 2017|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801030558/https://books.google.com/books?id=FjKfqkaKkAAC&pg=PA489|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Corey|first=E.J.|title=Drug discovery practices, processes, and perspectives|date=2013|publisher=John Wiley & Sons|location=Hoboken, N.J.|isbn=9781118354469|page=406|url=https://books.google.com/books?id=mIyxO5cLEAcC&pg=PA406|access-date=9 September 2017|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801030618/https://books.google.com/books?id=mIyxO5cLEAcC&pg=PA406|url-status=live}}</ref> Ao amin'ny lisitry ny fanafody tena ilaina ao amin'ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana izany.<ref name="WHO21st">{{Cite book|vauthors=((World Health Organization))|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|hdl=10665/325771|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO}}</ref> Azo alaina ho fanafody tsy misy fangarony ny Doxycycline ary amin'ny ankapobeny dia tsy lafo.<ref name="AHFS2015" /><ref name="Rich2011">{{Cite book|last=Hamilton|first=Richard J.|title=Tarascon pharmacopoeia|date=2011|publisher=Jones & Bartlett Learning|location=Sudbury, MA|isbn=9781449600679|page=79|edition=12th|url=https://books.google.com/books?id=17euT63udIAC&pg=PA79|access-date=9 September 2017|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801031034/https://books.google.com/books?id=17euT63udIAC&pg=PA79|url-status=live}}</ref> Eo anelanelan'ny 0.01 sy 0.04 dolara amerikana isaky ny pilina ny vidiny ambongadiny any amin'ny [[firenena an-dalam-pandrosoana]].<ref name="Price2014">{{Cite web|title=Doxycycline|url=http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=283&searchYear=2015|website=International Medical Products Price Guide|access-date=16 January 2018|archive-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330221430/http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=283&searchYear=2015|url-status=dead}}</ref> Any Etazonia, ny folo andro fitsaboana dia mitentina eo amin'ny 3.40 dolara amerikana eo ho eo amin'ny taona 2019.<ref>{{Cite web|title=NADAC as of 2019-09-11 {{!}} Data.Medicaid.gov|url=https://data.medicaid.gov/Drug-Pricing-and-Payment/NADAC-as-of-2019-09-11/xh57-kaa3|website=Centers for Medicare and Medicaid Services|access-date=10 September 2019|language=en|archive-date=30 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191230163627/https://data.medicaid.gov/Drug-Pricing-and-Payment/NADAC-as-of-2019-09-11/xh57-kaa3|url-status=dead}}</ref> Na izany aza, tamin'ny taona 2014, noho ny olana teo amin'ny famatsiana, dia namidy hatramin'ny 60–200 dolara amerikana.<ref name="AHFS2015" /> Tamin'ny taona 2017, io no fanafody faha-113 be mpampiasa indrindra any Etazonia, miaraka amin'ny fanafody mihoatra ny enina tapitrisa.<ref>{{Cite web|title=The Top 300 of 2020|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|website=ClinCalc|access-date=11 April 2020|archive-date=12 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212142534/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Doxycycline - Drug Usage Statistics|website=ClinCalc|url=https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Doxycycline|access-date=11 April 2020|archive-date=8 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200708062418/https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Doxycycline|url-status=live}}</ref> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] gszv1kzbjrp2ym2pnkljjlgqqn53pw0 0 298957 1153258 1134656 2026-11-05T21:35:15Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153258 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |Watchedfields =changed |verifiedrevid =443760208 |image =Fentanyl2DCSD.svg |image2 =Fentanyl-xtal-3D-balls.png <!-- Names --> |pronounce =/ˈfɛntənɪl/ or /ˈfɛntənəl/ |tradename =Actiq, Duragesic, Fentora, others |synonyms = |IUPAC_name =''N''-phenyl-''N''-[1-(2-phenylethyl)piperidin-4-yl]propanamide <!-- Clinical data --> |class =[[Opioid]] |uses =<!-- primary uses --> |side_effects =<!-- common side effects and notable side effects --> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_AU =C |pregnancy_US =C |breastfeeding = |routes_of_administration=[[Oral mucosa|Buccal]], [[epidural]], [[Intramuscular injection|IM]], [[Intrathecal administration|IT]], [[Intravenous therapy|IV]], [[sublingual]], [[Transdermal patch|skin patch]] |onset =5 minutes<ref name=Cl2010>{{cite book|title=Clinically Oriented Pharmacology|date=2010|publisher=Quick Review of Pharmacology|page=172|edition=2|url=https://books.google.com/books?id=PaOhT_4zBL8C&pg=PA172}}</ref> |duration_of_action={{Abbr|IV|Intravaneous}}: 30–60 minutes<ref name=Cl2010/><ref>{{cite web |url=http://rcp.nshealth.ca/sites/default/files/clinical-practice-guidelines/fentanyl.pdf |title=Guideline for administration of fentanyl for pain relief in labour |publisher=RCP |access-date=7 October 2015 |quote=Onset of action after IV administration of Fentanyl is 3–5 minutes; duration of action is 30–60 minutes. |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304100402/http://rcp.nshealth.ca/sites/default/files/clinical-practice-guidelines/fentanyl.pdf |archive-date=4 March 2016 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> |defined_daily_dose=600 ug (nasal, under tongue)<ref name=WHO2020DDDa>{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N02AB03 |website=www.whocc.no |access-date=9 September 2020 |archive-date=25 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200725011020/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N02AB03 |url-status=live }}</ref><br>1,200 ug (skin patch)<ref name=WHO2020DDDa /> |typical_dose = |dependency_liability=High<ref>{{cite book |last1=Bonewit-West |first1=Kathy |last2=Hunt |first2=Sue A. |last3=Applegate |first3=Edith |title=Today's Medical Assistant: Clinical and Administrative Procedures |date=2012 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=9781455701506 |page=571 |url=https://books.google.com/books?id=YalYPI1KqTQC&pg=PA571 |language=en |access-date=2020-08-06 |archive-date=2020-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728034412/https://books.google.com/books?id=YalYPI1KqTQC&pg=PA571 |url-status=live }}</ref> <!-- External links --> |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|fentanyl-citrate}} |MedlinePlus =a605043 <!-- Legal data --> |legal_AU =S8 |legal_BR =Class A1 |legal_CA =Schedule I |legal_DE =Anlage III |legal_UK =Class A |legal_US =Schedule II |legal_status = |DailyMedID =Fentanyl |licence_EU =yes <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability =92% (transdermal)<br />89% (intranasal)<br />50% (buccal)<br />33% (ingestion)<br/>100% (intramuscular)/> 55% (inhaled) |protein_bound =80–85% |metabolism =[[Liver]], primarily by [[CYP3A4]] |elimination_half-life={{Abbr|IV|Intravaneous}}: 6&nbsp;mins (T1/2 α)<br /> 1&nbsp;hours (T1/2 β)<br /> 16&nbsp;hours (T1/2 ɣ)<br />Intranasal: 6.5&nbsp;hours<br />Transdermal: 20–27&nbsp;hours<ref name=AHFS2017/><br />Sublingual/buccal (single dose): 2.6–13.5&nbsp;hours<ref name=AHFS2017/> |excretion =Mostly urinary (metabolites, <10% unchanged drug)<ref name=AHFS2017/> <!-- Chemical and physical data --> |C =22 |H =28 |N =2 |O =1 |SMILES =O=C(CC)N(C1CCN(CC1)CCc2ccccc2)c3ccccc3 |StdInChI =1S/C22H28N2O/c1-2-22(25)24(20-11-7-4-8-12-20)21-14-17-23(18-15-21)16-13-19-9-5-3-6-10-19/h3-12,21H,2,13-18H2,1H3 |StdInChI_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChIKey =PJMPHNIQZUBGLI-UHFFFAOYSA-N |StdInChIKey_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |density =1.1 |melting_point =87.5 |urine =2 days to 4 wks<ref>{{cite web |title=Interpreting Urine Drug Tests (UDT) |url=https://www.childhealthbc.ca/media/498 |access-date=24 October 2023 |archive-date=25 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231025202836/https://www.childhealthbc.ca/media/498 |url-status=live }}</ref> |drug_name =Fentanyl }} '''Ny Fentanyl''', izay soratana koa hoe '''fentanil''', dia opioid ampiasaina ho fanafody fanaintainana ary miaraka amin'ny fanafody hafa ho an'ny fanatoranana.<ref name="AHFS2017">{{Cite web|title=Fentanyl, Fentanyl Citrate, Fentanyl Hydrochloride|url=https://www.drugs.com/monograph/fentanyl-fentanyl-citrate-fentanyl-hydrochloride.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=8 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214015004/https://www.drugs.com/monograph/fentanyl-fentanyl-citrate-fentanyl-hydrochloride.html|archive-date=14 December 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Ampiasaina ho zava-mahadomelina fialamboly ihany koa ny Fentanyl, matetika afangaro amin'ny héroïne na [[Kôkainina|cocaïne]].<ref>{{Cite web|title=Fentanyl Drug Overdose|url=https://www.cdc.gov/drugoverdose/opioids/fentanyl.html|website=CDC Injury Center|access-date=14 December 2017|date=29 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215000701/https://www.cdc.gov/drugoverdose/opioids/fentanyl.html|archive-date=15 December 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Manomboka haingana izy io ary maharitra latsaky ny adiny roa ny vokany.<ref name="AHFS2017" /> Ara-pitsaboana, ny fentanyl dia ampiasaina amin'ny tsindrona, famafazana orona, takelaka hoditra, na miditra amin'ny takolaka (transmucosal) toy ny vatomamy na takelaka.<ref name="AHFS2017" /><ref>{{Cite web|title=tablets|url=https://www.goodrx.com/fentanyl-buccal?dosage=400mcg&form=buccal-tablet&label_override=fentanyl+buccal&quantity=224|date=|website=|access-date=|archive-date=2020-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731055135/https://www.goodrx.com/fentanyl-buccal?dosage=400mcg&form=buccal-tablet&label_override=fentanyl+buccal&quantity=224|url-status=live}}</ref> Anisan'ny voka-dratsiny mahazatra ny fandoavana, [[fitohanana]], fampitoniana, fisafotofotoana, fahitana zavatra tsy misy dikany, ary ratra mifandraika amin'ny tsy fahaiza-mifehy tena.<ref name="AHFS2017" /> Mety ho anisan'ny voka-dratsy lehibe ny fihenan'ny fifohana rivotra (fahaketrahana ara-pisefoana), ny serotonin syndrome, ny tosidra ambany, ny fiankinan-doha, na ny koma.<ref name="AHFS2017" /><ref name="SFX2018" /> Ny fiasan'ny Fentanyl dia amin'ny alàlan'ny fampandehanana ireo mpandray μ-opioid.<ref name="AHFS2017" /> Mahery vaika in-100 eo ho eo noho ny morphine izy io, ary ny sasany amin'ireo fanafody mitovy aminy toy ny carfentanil dia mahery vaika in-10.000 eo ho eo.<ref name="UN2017CND">{{Cite web|url=http://www.unodc.org/unodc/en/frontpage/2017/March/commission-on-narcotic-drugs-takes-decisive-step-to-help-prevent-deadly-fentanyl-overdoses.html|title=Commission on Narcotic Drugs takes decisive step to help prevent deadly fentanyl overdoses|publisher=Commission on Narcotic Drugs, United Nations Office on Drugs and Crime|date=16 March 2017|access-date=19 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320052640/http://www.unodc.org/unodc/en/frontpage/2017/March/commission-on-narcotic-drugs-takes-decisive-step-to-help-prevent-deadly-fentanyl-overdoses.html|archive-date=20 March 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> Ny Fentanyl dia novokarin'i Paul Janssen voalohany tamin'ny 1960 ary nekena ho ampiasaina amin'ny fitsaboana any Etazonia tamin'ny 1968.<ref name="AHFS2017" /><ref name="Stan1992">{{Cite journal|vauthors=Stanley TH|title=The history and development of the fentanyl series|journal=Journal of Pain and Symptom Management|volume=7|issue=3 Suppl|pages=S3-7|date=April 1992|pmid=1517629|doi=10.1016/0885-3924(92)90047-L}}</ref> Tamin'ny taona 2015, {{Convert|1,600|kg|lb}} no nampiasaina tamin'ny fitsaboana maneran-tany.<ref name="UN2016">{{Cite book|title=Narcotic Drugs Estimated World Requirements for 2017 Statistics for 2015|date=2016|publisher=United Nations|location=New York|isbn=978-92-1-048163-2|page=40|url=https://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2016/Narcotic_Drugs_Publication_2016.pdf|access-date=14 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022041515/https://www.incb.org/documents/Narcotic-Drugs/Technical-Publications/2016/Narcotic_Drugs_Publication_2016.pdf|archive-date=22 October 2017|url-status=live}}</ref> {{As of|2017}} , fentanyl no opioid sentetika be mpampiasa indrindra amin'ny fitsaboana.<ref>{{Cite web|title=Fentanyl And Analogues|url=https://livertox.nlm.nih.gov//FentanylAndAnalogues.htm|website=LverTox|date=16 October 2017|access-date=14 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170107002718/https://livertox.nlm.nih.gov/FentanylAndAnalogues.htm|archive-date=7 January 2017|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Ao amin'ny lisitry ny fanafody tena ilaina ao amin'ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana ny takelaka Fentanyl ho an'ny fanaintainan'ny homamiadana.<ref name="WHO21st">{{Cite book|vauthors=((World Health Organization))|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|hdl=10665/325771|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO|hdl-access=free}}</ref> Tamin'ny taona 2016, ny fentanyl sy ireo fanafody mitovy aminy no antony mahazatra indrindra mahatonga ny fahafatesana vokatry ny overdose any Etazonia, mihoatra ny 20.000, izany hoe eo amin'ny antsasaky ny fahafatesana rehetra mifandraika amin'ny opioid.<ref name="NIDA2017">{{Cite web|title=Overdose Death Rates|url=https://www.drugabuse.gov/related-topics/trends-statistics/overdose-death-rates|website=National Institute on Drug Abuse|access-date=14 December 2017|date=15 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213234138/https://www.drugabuse.gov/related-topics/trends-statistics/overdose-death-rates|archive-date=13 December 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Hedegaard H, Bastian BA, Trinidad JP, Spencer M, Warner M|title=Drugs Most Frequently Involved in Drug Overdose Deaths: United States, 2011-2016|journal=National Vital Statistics Reports|volume=67|issue=9|pages=1–14|date=December 2018|pmid=30707673}}</ref> Ny ankamaroan'ireo fahafatesana vokatry ny overdose ireo dia vokatry ny fentanyl vita tsy ara-dalàna.<ref>{{Cite web|title=Fentanyl Drug Overdose|url=https://www.cdc.gov/drugoverdose/opioids/fentanyl.html|website=CDC|access-date=28 April 2019|date=21 December 2018|archive-date=15 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215000701/https://www.cdc.gov/drugoverdose/opioids/fentanyl.html|url-status=live}}</ref> Ho an'ny 100&nbsp;tavoara kely mikrograma, ny salan'isa vidin'ny ambongadiny any amin'ny [[firenena an-dalam-pandrosoana]] dia {{US$}} 0.66 tamin'ny taona 2015.<ref name="MSH2015">{{Cite web|title=Single Drug Information|url=http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=343&searchYear=2015|website=International Medical Products Price Guide|access-date=14 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215000351/http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=343&searchYear=2015|archive-date=15 December 2017|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Tamin'ny taona 2017, ny vidiny tany Etazonia dia 0.49 {{US$}} ho an'io vola io ihany.<ref name="Medi2017">{{Cite web|title=NADAC as of 2017-12-13|url=https://data.medicaid.gov/Drug-Pricing-and-Payment/NADAC-as-of-2017-12-13/iqwu-vhmf|website=Centers for Medicare and Medicaid Services|access-date=14 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171214014538/https://data.medicaid.gov/Drug-Pricing-and-Payment/NADAC-as-of-2017-12-13/iqwu-vhmf|archive-date=14 December 2017|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> Any Etazonia, ny takelaka 800 mcg dia lafo kokoa in-6.75 heny noho ny vatomamy tamin'ny taona 2020.<ref>{{Cite web|title=Fentanyl Buccal|url=https://www.goodrx.com/fentanyl-buccal?dosage=800mcg&form=buccal-tablet&label_override=fentanyl+buccal&quantity=1|last=|first=|date=|website=|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731044214/https://www.goodrx.com/fentanyl-buccal?dosage=800mcg&form=buccal-tablet&label_override=fentanyl+buccal&quantity=1|archive-date=2020-07-31|access-date=}}</ref><ref>{{Cite web|title=Fentanyl Citrate Generic Actiq|url=https://www.goodrx.com/fentanyl-citrate?dosage=800mcg&form=lozenge&label_override=fentanyl+citrate&quantity=1|website=GoodRx|access-date=27 May 2020|archive-date=31 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200731065535/https://www.goodrx.com/fentanyl-citrate?dosage=800mcg&form=lozenge&label_override=fentanyl+citrate&quantity=1|url-status=live}}</ref> Tamin'ny taona 2017, io no fanafody faha-250 be mpampiasa indrindra any Etazonia, miaraka amin'ny fanafody mihoatra ny 1.7 tapitrisa.<ref>{{Cite web|title=The Top 300 of 2020|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|website=ClinCalc|access-date=29 April 2020|archive-date=12 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212142534/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Fentanyl - Drug Usage Statistics|website=ClinCalc|url=https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Fentanyl|access-date=29 April 2020|archive-date=11 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411201150/https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Fentanyl|url-status=live}}</ref> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] 4e40f4sgfipxq7bb0sgaux5q1l1ckmx 0 299053 1153241 1149479 2026-11-05T20:33:20Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153241 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name =Amyotrophic lateral sclerosis |synonym =Lou Gehrig's disease; Charcot's disease; motor neurone disease (MND)<ref name=Orphanet2009>{{cite journal | vauthors = Wijesekera LC, Leigh PN | title = Amyotrophic lateral sclerosis | journal = Orphanet Journal of Rare Diseases | volume = 3 | issue = 4 | pages = 3 | date = February 2009 | pmid = 19192301 | pmc = 2656493 | doi = 10.1186/1750-1172-4-3 }}</ref> |image =ALS Coronal.jpg |image_size = |image_thumbtime = |alt = |caption =An [[Magnetic resonance imaging|MRI]] with increased [[Magnetic resonance imaging|signal]] in the posterior part of the [[internal capsule]] that can be tracked to the [[motor cortex]], consistent with the diagnosis of ALS |pronounce = |specialty =[[Neurology]] |symptoms =[[spasticity|Stiff muscles]], [[fasciculation|muscle twitching]], gradually worsening weakness<ref name=NINDS2014MND/> |onset =50s–60s<ref name=Lancet2011/> |duration = |causes =Unknown (most), inherited (few)<ref name=Lancet2011/><ref name=NINDS2014/> |risks = |diagnosis =Based on symptoms<ref name=NINDS2014/> |differential = |prevention = |treatment =[[Non-invasive ventilation]]<ref name=Support2016/> |medication =[[Riluzole]], [[edaravone]]<ref name=CD001447/><ref name=FDA2017>{{cite web|url=https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm557102.htm|title=FDA approves drug to treat ALS|publisher=U.S. Food and Drug Administration|date=5 May 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170508180037/https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm557102.htm|archive-date=8 May 2017|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170508180037/https://www.fda.gov/NewsEvents/Newsroom/PressAnnouncements/ucm557102.htm |date=8 May 2017 }}</ref> |prognosis =Life expectancy 2–4 years<ref name=Support2016/> |frequency =2.6/100,000 per year (Europe)<ref name=Har2017/> |deaths = }} '''Ny sklerose amyotrophique lateral''' ( '''ALS''' ), fantatra ihany koa amin'ny hoe '''aretin'ny neurone motor''' ( '''MND''' ) na '''aretin'i Lou Gehrig''', dia aretina izay mahatonga ny fahafatesan'ny neurons izay mifehy ny hozatra an-tsitrapo.<ref name="NINDS2014">{{Cite web|title=Amyotrophic Lateral Sclerosis (ALS) Fact Sheet|url=https://www.ninds.nih.gov/Disorders/Patient-Caregiver-Education/Fact-Sheets/Amyotrophic-Lateral-Sclerosis-ALS-Fact-Sheet|publisher=[[National Institute of Neurological Disorders and Stroke]]|access-date=2 January 2015|date=19 September 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105002627/http://www.ninds.nih.gov/Disorders/Patient-Caregiver-Education/Fact-Sheets/Amyotrophic-Lateral-Sclerosis-ALS-Fact-Sheet|archive-date=5 January 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="NHSchoices">{{Cite web|title=Motor neurone disease|url=http://www.nhs.uk/conditions/Motor-neurone-disease/Pages/Introduction.aspx|access-date=2 January 2015|publisher=NHS Choices|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141229064258/http://www.nhs.uk/conditions/Motor-neurone-disease/Pages/Introduction.aspx|archive-date=29 December 2014|df=dmy-all}}</ref> Misy ihany koa mampiasa ny teny hoe aretin'ny neuron motor ho an'ny vondron'ny aretina izay ny ALS no mahazatra indrindra.<ref name="NINDS2014MND">{{Cite web|url=http://www.ninds.nih.gov/disorders/motor_neuron_diseases/detail_motor_neuron_diseases.htm|title=Motor Neuron Diseases Fact Sheet|publisher=[[National Institute of Neurological Disorders and Stroke]]|access-date=7 November 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413093035/http://www.ninds.nih.gov/disorders/motor_neuron_diseases/detail_motor_neuron_diseases.htm|archive-date=13 April 2014|df=dmy-all}}</ref> Ny ALS dia miavaka amin'ny hozatra henjana, fihetsehana hozatra, ary fahalemena miharatsy tsikelikely noho ny fihenan'ny haben'ny hozatra.<ref name="NINDS2014MND" /> Mety hanomboka amin'ny fahalemena eo amin'ny sandry na ny tongotra izany, na amin'ny fahasarotana miteny na mitelina.<ref name="Nature2017">{{Cite journal|vauthors=Hardiman O, Al-Chalabi A, Chio A, Corr EM, Logroscino G, Robberecht W, Shaw PJ, Simmons Z, van den Berg LH|title=Amyotrophic lateral sclerosis|journal=Nature Reviews. Disease Primers|volume=3|issue=17071|pages=17071|date=October 2017|pmid=28980624|doi=10.1038/nrdp.2017.71|url=http://eprints.whiterose.ac.uk/122838/1/WR_ALS-Hardiman_V3_EDITED_FOR_AUTHOR_APPROVAL_FINAL_APPROVED-1.pdf|access-date=1 August 2020|archive-date=1 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201185718/http://eprints.whiterose.ac.uk/122838/1/WR_ALS-Hardiman_V3_EDITED_FOR_AUTHOR_APPROVAL_FINAL_APPROVED-1.pdf|url-status=live}}</ref> Manodidina ny antsasaky ny olona voakasik'izany no manana olana kely amin'ny fisainana sy ny fitondran-tena ary ny ankamaroan'ny olona dia mahatsapa fanaintainana.<ref name="Lancet2017">{{Cite journal|vauthors=van Es MA, Hardiman O, Chio A, Al-Chalabi A, Pasterkamp RJ, Veldink JH, van den Berg LH|title=Amyotrophic lateral sclerosis|journal=Lancet|volume=390|issue=10107|pages=2084–2098|date=November 2017|pmid=28552366|doi=10.1016/S0140-6736(17)31287-4}}</ref><ref name="Pain2017">{{Cite journal|vauthors=Chiò A, Mora G, Lauria G|title=Pain in amyotrophic lateral sclerosis|journal=The Lancet. Neurology|volume=16|issue=2|pages=144–57|date=February 2017|pmid=27964824|doi=10.1016/S1474-4422(16)30358-1|arxiv=1607.02870}}</ref> Ny ankamaroany amin'ny farany dia tsy afaka mandeha, mampiasa ny tanany, miteny, mitelina ary miaina intsony.<ref name="Support2016">{{Cite journal|vauthors=Hobson EV, McDermott CJ|title=Supportive and symptomatic management of amyotrophic lateral sclerosis|journal=Nature Reviews. Neurology|volume=12|issue=9|pages=526–38|date=September 2016|pmid=27514291|doi=10.1038/nrneurol.2016.111|url=http://eprints.whiterose.ac.uk/104445/1/16.pdf|access-date=1 August 2020|archive-date=1 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201183335/http://eprints.whiterose.ac.uk/104445/1/16.pdf|url-status=live}}</ref> Tsy fantatra ny antony amin'ny 90% ka hatramin'ny 95% amin'ny tranga,<ref name="NINDS2014" /> fa inoana fa misy ifandraisany amin'ny fototarazo sy ny tontolo iainana.<ref name="Wingo2011">{{Cite journal|vauthors=Wingo TS, Cutler DJ, Yarab N, Kelly CM, Glass JD|title=The heritability of amyotrophic lateral sclerosis in a clinically ascertained United States research registry|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=11|pages=e27985|year=2011|pmid=22132186|pmc=3222666|doi=10.1371/journal.pone.0027985|bibcode=2011PLoSO...627985W}}</ref> Ny 5–10%-n'ny tranga sisa dia nolovaina tamin'ny ray aman-drenin'ny olona iray.<ref name="Lancet2011">{{Cite journal|vauthors=Kiernan MC, Vucic S, Cheah BC, Turner MR, Eisen A, Hardiman O, Burrell JR, Zoing MC|title=Amyotrophic lateral sclerosis|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_march-12-18-2011_377_9769/page/942|journal=Lancet|volume=377|issue=9769|pages=942–55|date=March 2011|pmid=21296405|doi=10.1016/s0140-6736(10)61156-7|doi-access=free}}</ref> Eo amin'ny antsasaky ny tranga ara-pandovan-toetra ireo dia vokatry ny iray amin'ireo [[fototarazo]] roa manokana.<ref name="NINDS2014" /> Ny mekanisma fototra dia ny fahasimban'ny neuron motor ambony sy ambany.<ref name="NINDS2014MND" /> Ny aretina dia mifototra amin'ny soritr'aretin'ny olona iray, miaraka amin'ny fitiliana atao mba hanitsiana ny mety ho antony hafa.<ref name="NINDS2014" /> Tsy misy fanafody fantatra.<ref name="NINDS2014" /> Ny tanjon'ny fitsaboana dia ny hanatsara ny soritr'aretina.<ref name="Lancet2017" /> Mety hanalava ny androm-piainana mandritra ny roa ka hatramin'ny telo volana eo ho eo ny fanafody antsoina hoe riluzole.<ref name="CD001447">{{Cite journal|vauthors=Miller RG, Mitchell JD, Moore DH|title=Riluzole for amyotrophic lateral sclerosis (ALS)/motor neuron disease (MND)|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=3|issue=3|pages=CD001447|date=March 2012|pmid=22419278|doi=10.1002/14651858.CD001447.pub3}}</ref> Mety hanatsara ny kalitao sy ny faharetan'ny fampiasana rivotra tsy miditra an-tsehatra.<ref name="Support2016" /> Afaka manalava ny androm-piainana ny fampiasana "ventilation" mekanika saingy tsy manakana ny fivoaran'ny aretina.<ref name="Care2017">{{Cite journal|vauthors=Soriani M, Desnuelle C|title=Care management in amyotrophic lateral sclerosis|journal=Revue Neurologique|volume=173|issue=5|pages=288–89|date=May 2017|pmid=28461024|doi=10.1016/j.neurol.2017.03.031}}</ref> Mety hanampy ny fantsona famahanana.<ref name="Conn2015">{{Cite journal|vauthors=Connolly S, Galvin M, Hardiman O|title=End-of-life management in patients with amyotrophic lateral sclerosis|journal=The Lancet. Neurology|volume=14|issue=4|pages=435–42|date=April 2015|pmid=25728958|doi=10.1016/S1474-4422(14)70221-2}}</ref> Mety hisy fiantraikany amin'ny olona amin'ny sokajin-taona rehetra ity aretina ity, saingy matetika manomboka eo amin'ny faha-60 taonany eo ho eo ary amin'ny tranga nolovaina eo amin'ny faha-50 taonany eo ho eo.<ref name="Lancet2011" /> Roa ka hatramin'ny efa-taona ny salan'isa fahavelomana manomboka amin'ny fiandohan'ny aretina ka hatramin'ny fahafatesana, na dia mety miovaova aza izany, ary eo amin'ny 10% eo ho eo no velona mihoatra ny 10 taona.<ref name="Support2016" /><ref name="Nature2014">{{Cite journal|vauthors=Swinnen B, Robberecht W|title=The phenotypic variability of amyotrophic lateral sclerosis|journal=Nature Reviews. Neurology|volume=10|issue=11|pages=661–70|date=November 2014|pmid=25311585|doi=10.1038/nrneurol.2014.184|url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/469667|access-date=1 August 2020|archive-date=31 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181231043137/https://limo.libis.be/primo-explore/fulldisplay?docid=LIRIAS548693&context=L&vid=Lirias&search_scope=Lirias&tab=default_tab&lang=en_US&fromSitemap=1|url-status=live}}</ref><ref name="NINDS2014" /> Ny ankamaroany dia maty noho ny tsy fahafahan'ny taovam-pisefoana miasa.<ref name="Lancet2011" /> Any Eoropa, ity aretina ity dia misy fiantraikany eo amin'ny olona roa ka hatramin'ny telo isaky ny 100.000 isan-taona.<ref name="Har2017">{{Cite journal|vauthors=Hardiman O, Al-Chalabi A, Brayne C, Beghi E, van den Berg LH, Chio A, Martin S, Logroscino G, Rooney J|title=The changing picture of amyotrophic lateral sclerosis: lessons from European registers|journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry|volume=88|issue=7|pages=557–63|date=July 2017|pmid=28285264|doi=10.1136/jnnp-2016-314495|url=https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/publications/the-changing-picture-of-amyotrophic-lateral-sclerosis(93e2a283-3125-4464-88ed-009897be906c).html|access-date=1 August 2020|archive-date=21 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221151144/https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/publications/the-changing-picture-of-amyotrophic-lateral-sclerosis(93e2a283-3125-4464-88ed-009897be906c).html|url-status=live}}</ref> Tsy mazava ny tahan'ny any amin'ny ankamaroan'izao tontolo izao.<ref name="Conspiracy">{{Cite journal|vauthors=Al-Chalabi A, Hardiman O|title=The epidemiology of ALS: a conspiracy of genes, environment and time|journal=Nature Reviews. Neurology|volume=9|issue=11|pages=617–28|date=November 2013|pmid=24126629|doi=10.1038/nrneurol.2013.203}}</ref> Any Etazonia, mahazatra kokoa amin'ny olona fotsy hoditra noho [[Mainty hoditra|ny olona mainty hoditra]] izany.<ref name="MMWR 2015">{{Cite journal|vauthors=Mehta P, Kaye W, Raymond J, Punjabi R, Larson T, Cohen J, Muravov O, Horton K|title=Prevalence of Amyotrophic Lateral Sclerosis – United States, 2015|journal=Morbidity and Mortality Weekly Report|volume=67|issue=46|pages=1285–1289|date=November 2018|pmid=30462626|doi=10.15585/mmwr.mm6746a1|pmc=5858037}}</ref> Ny famaritana ny aretina dia efa tamin'ny taona 1824 farafahakeliny nataon'i Charles Bell.<ref name="Rowland2001" /> Tamin'ny 1869, ny fifandraisana misy eo amin'ny soritr'aretina sy ny olana ara-pitatitra fototra dia nohazavain'i [[Jean-Martin Charcot]] voalohany, izay nanomboka nampiasa ny teny hoe ''sklerose amyotrophique lateral'' tamin'ny 1874.<ref name="Rowland2001">{{Cite journal|vauthors=Rowland LP|title=How amyotrophic lateral sclerosis got its name: the clinical-pathologic genius of Jean-Martin Charcot|journal=Archives of Neurology|volume=58|issue=3|pages=512–15|date=March 2001|pmid=11255459|doi=10.1001/archneur.58.3.512}}</ref> Nanjary nalaza tany Etazonia tamin'ny taonjato faha-20 izany rehefa nisy fiantraikany tamin'ilay mpilalao baseball [[Lou Gehrig]] tamin'ny 1939 ary taty aoriana eran-tany taorian'ny nahitana ny aretina tamin'ny 1963 nataon'ilay kosmolojista [[Stephen Hawking]].<ref name="Kel2013">{{Cite book|last=Kelly|first=Evelyn B.|title=Encyclopedia of human genetics and disease|date=2013|publisher=Greenwood|location=Santa Barbara, CA|isbn=978-0-313-38713-5|pages=79–80|url=https://books.google.com/books?id=gqMYt17klVIC&pg=PA79|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908005608/https://books.google.com/books?id=gqMYt17klVIC&pg=PA79|archive-date=8 September 2017}}</ref><ref>{{Cite book|last=Youngson|first=David B. Jacoby, Robert M.|title=Encyclopedia of family health|date=2004|publisher=Marshall Cavendish|location=Tarrytown, NY|isbn=978-0-7614-7486-9|page=1256|edition=3rd|url=https://books.google.com/books?id=VUA8DQCONgUC&pg=PA1256|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908005608/https://books.google.com/books?id=VUA8DQCONgUC&pg=PA1256|archive-date=8 September 2017}}</ref> Hita tamin'ny 1993 ny fototarazo ALS voalohany raha novolavolaina tamin'ny 1994 kosa ny modely biby voalohany.<ref name="Neuroscience2014">{{Cite journal|vauthors=Renton AE, Chiò A, Traynor BJ|title=State of play in amyotrophic lateral sclerosis genetics|journal=Nature Neuroscience|volume=17|issue=1|pages=17–23|date=January 2014|pmid=24369373|pmc=4544832|doi=10.1038/nn.3584|hdl=2318/156177}}</ref><ref name="MouseModels2018">{{Cite journal|vauthors=Lutz C|title=Mouse models of ALS: Past, present and future|journal=Brain Research|volume=1693|issue=Part A|pages=1–10|date=August 2018|pmid=29577886|doi=10.1016/j.brainres.2018.03.024}}</ref> Tamin'ny taona 2014, niparitaka be tao amin'ny Aterineto ireo lahatsary momba ny Ice Bucket Challenge ary nampitombo ny fahatsiarovan'ny vahoaka momba io aretina io.<ref>{{Cite journal|vauthors=Song P|title=The Ice Bucket Challenge: The public sector should get ready to promptly promote the sustained development of a system of medical care for and research into rare diseases|journal=Intractable & Rare Diseases Research|volume=3|issue=3|pages=94–96|date=August 2014|pmid=25364651|pmc=4214244|doi=10.5582/irdr.2014.01015}}</ref> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] a4noja3wkasikop2gqlh518gfw46ugn 0 299055 1153260 1149518 2026-11-05T21:43:32Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153260 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |verifiedrevid =461115603 |drug_name =Gabapentin |INN = |image =Gabapentin2DACS.svg |width = |alt = |image2 =Gabapentin3Dan.gif |width2 = |alt2 = |caption = |type =<!-- empty --> <!-- Names --> |pronounce = |tradename =Neurontin, others<ref name="Drugs.com" >[https://www.drugs.com/international/gabapentin.html Drugs.com international listings for Gabapentin] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160216074247/http://www.drugs.com/international/gabapentin.html |date=16 February 2016 }} Page accessed 9 February 2016</ref> |synonyms =CI-945; GOE-3450; DM-1796 (Gralise) |IUPAC_name =1-(Aminomethyl)cyclohexaneacetic acid <!-- Clinical data --> |class =[[Gabapentinoid]] |uses =[[Partial seizures]], [[neuropathic pain]], [[hot flashes]], [[restless legs syndrome]]<ref name=AHFS2015/><ref name=Wij2015/> |side_effects =[[Somnolence|Sleepiness]], [[dizziness]]<ref name=AHFS2015 /> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_AU =B1 |pregnancy_AU_comment=<ref name="Drugs.com Pregnancy">{{cite web | title=Gabapentin Use During Pregnancy | website=Drugs.com | date=2 December 2019 | url=https://www.drugs.com/pregnancy/gabapentin.html | access-date=21 December 2019 | archive-date=29 August 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170829040336/https://www.drugs.com/pregnancy/gabapentin.html | url-status=live }}</ref> |pregnancy_US =C |pregnancy_US_comment=<ref name="Drugs.com Pregnancy" /> |pregnancy_category= |breastfeeding = |routes_of_administration=[[Oral administration|By mouth]] |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose=1.8 gram<ref name=WHO2020DDD>{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N03AX12 |website=www.whocc.no |access-date=2 September 2020 |archive-date=18 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818185127/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N03AX12 |url-status=live }}</ref> |typical_dose = |dependency_liability=Low |addiction_liability=Low <!-- External links --> |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|gabapentin}} |MedlinePlus =a694007 <!-- Legal data --> |legal_AU =S4 |legal_AU_comment = |legal_BR =<!-- OTC, A1, A2, A3, B1, B2, C1, C2, C3, C4, C5, D1, D2, E, F--> |legal_BR_comment = |legal_CA =Rx-only |legal_CA_comment = |legal_DE =<!-- Anlage I, II, III or Unscheduled--> |legal_DE_comment = |legal_NZ =<!-- Class A, B, C --> |legal_NZ_comment = |legal_UN =<!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV--> |legal_UN_comment = |legal_UK =Class C |legal_UK_comment = |legal_US =Rx-only |legal_US_comment =/&nbsp;Schedule V in some states |legal_status =<!--For countries not listed above--> |DailyMedID =Gabapentin |licence_US =Gabapentin |licence_CA =<!-- Health Canada may use generic or brand name (generic name preferred) --> |licence_EU =<!-- EMA uses INN (or special INN_EMA) --> <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability =27–60% (inversely proportional to dose; a high fat meal also increases bioavailability)<ref name=MSR>{{cite web |title = Neurontin, Gralise (gabapentin) dosing, indications, interactions, adverse effects, and more |work = Medscape Reference |publisher = WebMD |access-date = 6 April 2014 |url = http://reference.medscape.com/drug/neurontin-gralise-gabapentin-343011#showall |url-status=live |archive-url = https://web.archive.org/web/20141216215811/http://reference.medscape.com/drug/neurontin-gralise-gabapentin-343011#showall |archive-date = 16 December 2014 }}</ref><ref name = drugs93>{{cite journal | vauthors = Goa KL, Sorkin EM | title = Gabapentin. A review of its pharmacological properties and clinical potential in epilepsy | journal = Drugs | volume = 46 | issue = 3 | pages = 409–427 | date = September 1993 | pmid = 7693432 | doi = 10.2165/00003495-199346030-00007 }}</ref> |protein_bound =Less than 3%<ref name = MSR /><ref name = drugs93 /> |metabolism =Not significantly metabolized<ref name = MSR /><ref name = drugs93 /> |metabolites = |elimination_half-life=5 to 7 hours<ref name = MSR /><ref name = drugs93 /> |excretion =[[Kidney]]<ref name = MSR /><ref name = drugs93 /> <!-- Chemical and physical data --> |C =9 |H =17 |N =1 |O =2 |chemical_formula = |SMILES =O=C(O)CC1(CN)CCCCC1 |StdInChI =1S/C9H17NO2/c10-7-9(6-8(11)12)4-2-1-3-5-9/h1-7,10H2,(H,11,12) |StdInChI_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChI_comment = |StdInChIKey =UGJMXCAKCUNAIE-UHFFFAOYSA-N |StdInChIKey_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |Jmol = |molecular_weight = |density = |density_notes = |melting_point = |melting_high = |melting_notes = |boiling_point = |boiling_notes = |solubility = |sol_units = |specific_rotation= }} '''Ny Gabapentin''', amidy amin'ny anarana marika '''Neurontin''' ankoatra ny hafa, dia fanafody anticonvulsant ampiasaina hitsaboana ny androbe ampahany, ny fanaintainana neuropathique, ny hafanana tampoka, ary ny restless legs syndrome.<ref name="AHFS2015">{{Cite web|title=Gabapentin|url=https://www.drugs.com/monograph/gabapentin.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=23 Oct 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819150204/https://www.drugs.com/monograph/gabapentin.html|archive-date=19 August 2017}}</ref><ref name="Wij2015">{{Cite journal|vauthors=Wijemanne S, Jankovic J|title=Restless legs syndrome: clinical presentation diagnosis and treatment|journal=Sleep Medicine|volume=16|issue=6|pages=678–90|date=June 2015|pmid=25979181|doi=10.1016/j.sleep.2015.03.002}}</ref> Aroso ho iray amin'ireo fanafody laharana voalohany amin'ny fitsaboana ny fanaintainan'ny nerveo vokatry ny neuropathy diabetika, ny neuralgia postherpetika, ary ny fanaintainan'ny nerveo afovoany izy io.<ref name="Attal2010">{{Cite journal|vauthors=Attal N, Cruccu G, Baron R, Haanpää M, Hansson P, Jensen TS, Nurmikko T|title=EFNS guidelines on the pharmacological treatment of neuropathic pain: 2010 revision|journal=European Journal of Neurology|volume=17|issue=9|pages=1113–e88|date=September 2010|pmid=20402746|doi=10.1111/j.1468-1331.2010.02999.x}}</ref> Manodidina ny 15%-n'ny olona voan'ny neuropathy diabetika na neuralgia postherpetika no manana tombony azo refesina.<ref name="Wiffen2017">{{Cite journal|vauthors=Wiffen PJ, Derry S, Bell RF, Rice AS, Tölle TR, Phillips T, Moore RA|title=Gabapentin for chronic neuropathic pain in adults|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=6|pages=CD007938|date=June 2017|pmid=28597471|pmc=6452908|doi=10.1002/14651858.CD007938.pub4|hdl=10044/1/52908}}</ref> Gabapentin dia raisina am-bava.<ref name="AHFS2015" /> Anisan'ny voka-dratsiny mahazatra ny fahatsapana rendremana sy ny fanina.<ref name="AHFS2015" /> Anisan'ny voka-dratsiny lehibe ny fitomboan'ny mety hisian'ny [[mpikambana:Bluerose25/Mamono Tena|famonoan-tena]], ny fitondran-tena mahery setra, ary ny fihetseham-po vokatry ny fanafody.<ref name="AHFS2015" /> Tsy mazava raha azo antoka ampiasaina mandritra [[Fitondrana vohoka|ny fitondrana vohoka]] na ny fampinonoana izy io.<ref>{{Cite web|title=Gabapentin Pregnancy and Breastfeeding Warnings|url=https://www.drugs.com/pregnancy/gabapentin.html|access-date=13 March 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829040336/https://www.drugs.com/pregnancy/gabapentin.html|archive-date=29 August 2017}}</ref> Aroso ny fatra ambany kokoa ho an'ireo olona tsy dia miasa tsara ny voa.<ref name="AHFS2015" /> Gabapentin dia gabapentinoïde.<ref name="pmid27345098" /> Manana rafitra molekiola mitovy amin'ny an'ny neurotransmitter γ-aminobutyric acid (GABA) izy ary miasa amin'ny alàlan'ny fanakanana ny fantsona kalsioma sasany.<ref name="Sneader2005">{{Cite book|last=Sneader|first=Walter|title=Drug Discovery: A History|date=2005|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-01552-0|pages=219–220|url=https://books.google.com/books?id=jglFsz5EJR8C&pg=PA219|access-date=31 August 2017|archive-date=8 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908192246/https://books.google.com/books?id=jglFsz5EJR8C&pg=PA219|url-status=live}}</ref><ref name="pmid27345098">{{Cite journal|vauthors=Calandre EP, Rico-Villademoros F, Slim M|title=2delta ligands, gabapentin, pregabalin and mirogabalin: a review of their clinical pharmacology and therapeutic use|journal=Expert Review of Neurotherapeutics|volume=16|issue=11|pages=1263–1277|date=November 2016|pmid=27345098|doi=10.1080/14737175.2016.1202764}}</ref><ref name="pmid21150315">{{Cite journal|vauthors=Uchitel OD, Di Guilmi MN, Urbano FJ, Gonzalez-Inchauspe C|title=Acute modulation of calcium currents and synaptic transmission by gabapentinoids|journal=Channels|volume=4|issue=6|pages=490–6|year=2010|pmid=21150315|doi=10.4161/chan.4.6.12864|doi-access=free}}</ref> Nekena voalohany hampiasaina tamin'ny 1993 ny Gabapentin.<ref>{{Cite book|last=Pitkänen|first=Asla|last2=Schwartzkroin|first2=Philip A.|last3=Moshé|first3=Solomon L.|title=Models of Seizures and Epilepsy|date=2005|publisher=Elsevier|location=Burlington|isbn=978-0-08-045702-4|page=539|url=https://books.google.com/books?id=Qw6KqLjwtZQC&pg=PA539|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908192246/https://books.google.com/books?id=Qw6KqLjwtZQC&pg=PA539|archive-date=8 September 2017}}</ref><ref name="Neurontin label">{{Cite web|title=Neurontin- gabapentin capsule Neurontin- gabapentin tablet, film coated Neurontin- gabapentin solution|website=[[DailyMed]]|date=11 April 2019|url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=ee9ad9ed-6d9f-4ee1-9d7f-cfad438df388|access-date=21 December 2019|archive-date=7 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200707221151/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=ee9ad9ed-6d9f-4ee1-9d7f-cfad438df388|url-status=live}}</ref> Efa azo ampiasaina ho fanafody tsy misy fangarony any Etazonia izy io nanomboka tamin'ny taona 2004.<ref name="AHFS2015" /> Ny vidin'ny ambongadiny any amin'ny [[firenena an-dalam-pandrosoana]] {{as of|2015|lc=y}} teo amin'ny {{USD|10.80|link=yes}} isam-bolana teo ho eo; <ref name="ref">{{Cite web|title=Gabapentin|url=http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=1036&searchYear=2015|website=International Drug Price Indicator Guide|access-date=13 March 2016|archive-date=12 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140529/http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=1036&searchYear=2015|url-status=dead}}</ref> tany Etazonia, dia 100 dolara amerikana ka hatramin'ny 200 dolara amerikana izany.<ref name="Ric2015">{{Cite book|last=Hamilton|first=Richart|title=Tarascon Pocket Pharmacopoeia 2015 Deluxe Lab-Coat Edition|date=2015|publisher=Jones & Bartlett Learning|isbn=978-1-284-05756-0|page=327}}</ref> Tamin'ny taona 2017, io no fanafody fahiraika ambin'ny folo be mpampiasa indrindra any Etazonia, miaraka amin'ny fanafody mihoatra ny 46 tapitrisa.<ref name="ref1">{{Cite web|title=The Top 300 of 2020|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|website=ClinCalc|access-date=11 April 2020|archive-date=12 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212142534/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|url-status=live}}</ref><ref name="ref2">{{Cite web|title=Gabapentin - Drug Usage Statistics|website=ClinCalc|date=23 December 2019|url=https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Gabapentin|access-date=11 April 2020|archive-date=11 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411200205/https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Gabapentin|url-status=live}}</ref> Nandritra ny taona 1990, nanomboka nampiasa teknika tsy ara-dalàna maromaro ny Parke-Davis, sampan'ny Pfizer, mba hampirisihana [[Dokotera|ny dokotera]] any Etazonia hampiasa gabapentin amin'ny fampiasana tsy nahazoana alalana.<ref name="Hen2006">{{Cite journal|vauthors=Henney JE|title=Safeguarding patient welfare: who's in charge?|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2006-08-15_145_4/page/n104|journal=Annals of Internal Medicine|volume=145|issue=4|pages=305–7|date=August 2006|pmid=16908923|doi=10.7326/0003-4819-145-4-200608150-00013}}</ref> Nandoa vola an-tapitrisany dolara izy ireo mba handaminana ny fitoriana momba ireo hetsika ireo. == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] tlv4rpg8dl44psx1o227fuoi1tmp9r1 0 299057 1153263 1151124 2026-11-05T21:56:14Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153263 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name =Herpes |synonym =Cold sores, fever blisters |image =Herpes(PHIL 1573 lores).jpg |image_size = |image_thumbtime = |alt = |caption =[[Herpes labialis]] of the lower lip. Note the blisters in a group marked by an arrow. |pronounce ={{IPAc-en|ˈ|h|ɜɹ|p|iː|z}} |specialty =[[Infectious diseases (medical specialty)|Infectious disease]] |symptoms =Blisters that break open and form small [[ulcer]]s, fever, swollen [[lymph node]]s<ref name=CDC2014F/> |onset = |duration =2–4 weeks<ref name=CDC2014F/> |causes =[[Herpes simplex virus]] spread by direct contact<ref name=CDC2014F/> |risks =[[immunosuppression|Decreased immune function]], stress, sunlight<ref name=Bal2014/><ref name="Cancer"/> |diagnosis =Based on symptoms, [[PCR]], [[viral culture]]<ref name=CDC2014F/><ref name=Bal2014/> |differential = |prevention = |treatment = |medication =[[Aciclovir]], [[valaciclovir]], [[paracetamol]] (acetaminophen), topical lidocaine<ref name=CDC2014F/><ref name=Bal2014/> |prognosis = |frequency =60–95% (adults)<ref name=Peds09/> |deaths = }} '''Ny Herpes''', fantatra ihany koa amin'ny hoe '''herpes simplex''', dia aretina vokatry ny viriosy herpes simplex.<ref name="CDC2014F">{{Cite web|title=Genital Herpes – CDC Fact Sheet|url=https://www.cdc.gov/std/herpes/STDFact-Herpes-detailed.htm|website=cdc.gov|access-date=31 December 2014|date=December 8, 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231122747/http://www.cdc.gov/std/herpes/STDFact-Herpes-detailed.htm|archive-date=31 December 2014}}</ref> Mizara ho sokajy araka ny faritra voakasiky ny vatana ny aretina.<ref name="Andrew2020">{{Cite book|last=James|first=William D.|last2=Elston|first2=Dirk|last3=Treat|first3=James R.|last4=Rosenbach|first4=Misha A.|last5=Neuhaus|first5=Isaac|title=Andrews' Diseases of the Skin: Clinical Dermatology|date=2020|publisher=Elsevier|location=Edinburgh|isbn=978-0-323-54753-6|pages=362-370|edition=13th|url=https://books.google.com/books?id=UEaEDwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA362&dq=human&hl=en|language=en|chapter=19. Viral diseases|access-date=2022-05-28|archive-date=2022-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220604031910/https://books.google.com/books?id=UEaEDwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA362&dq=human&hl=en|url-status=live}}</ref> Ny herpes am-bava dia mahakasika ny tarehy na ny vava.<ref name="Andrew2020" /> Mety hiteraka vay kely miangona maromaro izay matetika antsoina hoe fery mangatsiaka na vay vokatry ny tazo izany, na mety hiteraka tenda maharary fotsiny.<ref name="Bal2014">{{Cite journal|last=Balasubramaniam|first=R|last2=Kuperstein|first2=AS|last3=Stoopler|first3=ET|title=Update on oral herpes virus infections.|url=https://archive.org/details/sim_dental-clinics-of-north-america_2014-04_58_2/page/n14|journal=Dental Clinics of North America|date=April 2014|volume=58|issue=2|pages=265–80|pmid=24655522|doi=10.1016/j.cden.2013.12.001}}</ref><ref>{{Cite book|last=Mosby|title=Mosby's Medical Dictionary|date=2013|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=9780323112581|pages=836–37|edition=9|url=https://books.google.com/books?id=aW0zkZl0JgQC&pg=PA836|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906210724/https://books.google.com/books?id=aW0zkZl0JgQC&pg=PA836|archive-date=2017-09-06}}</ref> Ny herpes amin'ny fivaviana, izay matetika fantatra amin'ny anarana hoe herpes, dia mety tsy dia misy soritr'aretina firy na mamorona vay izay vaky ka miteraka fery kely.<ref name="CDC2014F" /> Matetika ireo dia sitrana ao anatin'ny roa ka hatramin'ny efatra herinandro.<ref name="CDC2014F" /> Mety hitranga ny mangidihidy na ny fanaintainana tampoka alohan'ny hisehoan'ny vay.<ref name="CDC2014F" /> Miovaova ny tsingerin'ny herpes eo anelanelan'ny vanim-potoanan'ny aretina mavitrika arahin'ny vanim-potoana tsy misy soritr'aretina.<ref name="CDC2014F" /> Matetika ny tranga voalohany dia mahery kokoa ary mety mifandray amin'ny tazo, fanaintainan'ny hozatra, fivontosan'ny fihary atodinaina ary aretin'andoha.<ref name="CDC2014F" /> Rehefa mandeha ny fotoana, mihena ny hamafin'ny fisehoan'ny aretina sy ny hamafiny.<ref name="CDC2014F" /> Ireto avy ireo aretina hafa ateraky ny herpes simplex: herpetic whitlow rehefa mahakasika ny rantsantanana,<ref>{{Cite journal|last=Wu|first=IB|last2=Schwartz|first2=RA|title=Herpetic whitlow.|journal=Cutis|date=March 2007|volume=79|issue=3|pages=193–06|pmid=17674583}}</ref> herpes amin'ny maso,<ref>{{Cite journal|last=Rowe|first=AM|last2=St Leger|first2=AJ|last3=Jeon|first3=S|last4=Dhaliwal|first4=DK|last5=Knickelbein|first5=JE|last6=Hendricks|first6=RL|title=Herpes keratitis.|journal=Progress in Retinal and Eye Research|date=January 2013|volume=32|pages=88–101|pmid=22944008|doi=10.1016/j.preteyeres.2012.08.002|pmc=3529813}}</ref> aretin'ny herpes amin'ny atidoha,<ref>{{Cite journal|last=Steiner|first=I|last2=Benninger|first2=F|title=Update on herpes virus infections of the nervous system.|journal=Current Neurology and Neuroscience Reports|date=December 2013|volume=13|issue=12|pages=414|pmid=24142852|doi=10.1007/s11910-013-0414-8}}</ref> ary herpes amin'ny zaza vao teraka rehefa mahakasika ny zaza vao teraka, ankoatra ny hafa.<ref>{{Cite journal|last=Stephenson-Famy|first=A|last2=Gardella|first2=C|title=Herpes Simplex Virus Infection During Pregnancy.|journal=Obstetrics and Gynecology Clinics of North America|date=December 2014|volume=41|issue=4|pages=601–14|pmid=25454993|doi=10.1016/j.ogc.2014.08.006}}</ref> Misy karazany roa ny viriosy herpes simplex, ny karazany 1 (HSV-1) sy ny karazany 2 (HSV-2).<ref name="CDC2014F" /> Ny HSV-1 dia matetika kokoa miteraka aretina manodidina ny vava raha toa kosa ny HSV-2 dia matetika kokoa miteraka aretina amin'ny taovam-pananahana.<ref name="Bal2014" /> Mifindra amin'ny alalan'ny fifandraisana mivantana amin'ny tsiranoka na fery amin'ny olona voan'ny aretina izy ireo.<ref name="CDC2014F" /> Mety mbola hisy ny fifindran'ny aretina na dia tsy misy aza ny soritr'aretina.<ref name="CDC2014F" /> Voasokajy ho aretina azo avy amin'ny firaisana ara-nofo ny herpes amin'ny fivaviana.<ref name="CDC2014F" /> Mety hifindra amin'ny zaza mandritra ny fiterahana izany.<ref name="CDC2014F" /> Aorian'ny aretina, dia alefa amin'ny alalan'ny ozatra sensorika mankany amin'ny vatan'ny sela nerveo ireo viriosy, izay ipetrahany mandritra ny androm-piainany.<ref name="Bal2014" /> Mety ahitana ireto antony mahatonga ny fiverenan'ny aretina ireto: fihenan'ny hery fiarovana, adin-tsaina, ary fiposahan'ny masoandro.<ref name="Bal2014" /><ref name="Cancer">{{Cite journal|last=Elad S|title=A systematic review of viral infections associated with oral involvement in cancer patients: a spotlight on Herpesviridea|journal=Support Care Cancer|volume=18|issue=8|pages=993–1006|date=August 2010|pmid=20544224|doi=10.1007/s00520-010-0900-3|last2=Zadik Y|last3=Hewson I|display-authors=3|last4=Hovan|first4=Allan|last5=Correa|first5=M. Elvira P.|last6=Logan|first6=Richard|last7=Elting|first7=Linda S.|last8=Spijkervet|first8=Fred K. L.|last9=Brennan|first9=Michael T.}}</ref> Matetika ny herpes amin'ny vava sy ny taovam-pananahana dia voamarina mifototra amin'ny soritr'aretina miseho.<ref name="Bal2014" /> Azo hamarinina amin'ny alalan'ny kolontsaina virosy na ny fahitana ny ADN herpes ao anaty ranon-javatra avy amin'ny vay ny aretina.<ref name="CDC2014F" /> Ny fitiliana ny ra mba hahitana hery fiarovana amin'ny viriosy dia afaka manamarina ny aretina efa nisy teo aloha saingy ho ratsy kosa ny vokany amin'ny aretina vaovao.<ref name="CDC2014F" /> Ny fomba mahomby indrindra hisorohana ny aretina amin'ny taovam-pananahana dia ny fisorohana ny firaisana ara-nofo amin'ny fivaviana, am-bava ary lava-pitombenana.<ref name="CDC2014F" /> Mampihena ny risika ny fampiasana kapaoty.<ref name="CDC2014F" /> Ny fanafody antiviral isan'andro raisin'ny olona voan'ny aretina dia afaka mampihena ny fihanaky ny aretina ihany koa.<ref name="CDC2014F" /> Tsy misy [[vaksiny]] azo ampiasaina <ref name="CDC2014F" /> ary rehefa voan'ny aretina dia tsy misy fanafodiny intsony.<ref name="CDC2014F" /> Azo ampiasaina ny Paracetamol (acetaminophen) sy ny lidocaine eo an-toerana mba hanampiana amin'ny fanalefahana ireo soritr'aretina.<ref name="Bal2014" /> Ny fitsaboana amin'ny fanafody antiviral toy ny aciclovir na valaciclovir dia afaka mampihena ny hamafin'ny soritr'aretina.<ref name="CDC2014F" /><ref name="Bal2014" /> Eo anelanelan'ny 60% sy 95% eo ho eo ny tahan'ny HSV-1 na HSV-2 maneran-tany amin'ny olon-dehibe.<ref name="Peds09" /> Matetika ny HSV-1 dia azo mandritra ny fahazazana.<ref name="CDC2014F" /> Mitombo ny tahan'ny roa tonta rehefa mihantitra ny olona.<ref name="Peds09" /> Eo anelanelan'ny 70% sy 80% ny tahan'ny HSV-1 amin'ny mponina manana fari-piainana ara-tsosialy sy ara-toekarena ambany ary 40% ka hatramin'ny 60% amin'ny mponina manana fari-piainana ara-tsosialy sy ara-toekarena mihatsara.<ref name="Peds09">{{Cite journal|vauthors=Chayavichitsilp P, Buckwalter JV, Krakowski AC, Friedlander SF|title=Herpes simplex|journal=Pediatr Rev|volume=30|issue=4|pages=119–29; quiz 130|date=April 2009|pmid=19339385|doi=10.1542/pir.30-4-119|url=https://semanticscholar.org/paper/c6007147e5b196be342f5881d263149ae404a32f|access-date=2020-07-11|archive-date=2021-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828105541/https://www.semanticscholar.org/paper/Herpes-simplex.-Chayavichitsilp-Buckwalter/c6007147e5b196be342f5881d263149ae404a32f|url-status=live}}</ref> Tombanana ho 536 tapitrisa ny olona eran-tany (16%-n'ny mponina) no voan'ny HSV-2 tamin'ny taona 2003, ary ambony kokoa ny tahan'izany eo amin'ny vehivavy sy ireo any amin'ny firenena an-dalam-pandrosoana.<ref name="Looker2008">{{Cite journal|last=Looker|first=KJ|last2=Garnett, GP|last3=Schmid, GP|title=An estimate of the global prevalence and incidence of herpes simplex virus type 2 infection.|url=https://archive.org/details/sim_world-health-organization-bulletin_2008-10_86_10/page/805|journal=Bulletin of the World Health Organization|date=October 2008|volume=86|issue=10|pages=805–12, A|pmid=18949218|pmc=2649511|doi=10.2471/blt.07.046128}}</ref> Ny ankamaroan'ny olona voan'ny HSV-2 dia tsy mahatsapa fa voan'ny aretina izy ireo.<ref name="CDC2014F" /> Avy amin'ny [[Template:Lang-grc-gre|Endrika:Lang-grc-gre]] ''herpēs'' ny anarana, izay mifandray amin'ny dikan'ny hoe "mivezivezy", izay manondro ny fiparitahan'ny vay.<ref>{{Cite journal|last=Beswick|first=TSL|title=The Origin and the Use of the Word Herpes|journal=Med Hist|volume=6|date=1962|issue=3|pages=214–232|doi=10.1017/S002572730002737X|pmid=13868599|pmc=1034725}}</ref> Tsy manondro ny fahatarana ny anarana.<ref>{{Cite web|last=Reese|first=Vail|title=Countering Creeping Confusion: A Proposal to Re-Name Herpes Virus TAXONOMY|url=http://ojcpcd.com/reese-v/countering-creeping-confusion-a-proposal-to-re-name-herpes-virus-taxonomy/|website=Online Journal of Community and Person-Centered Dermatology|publisher=Dr. David Elpern|access-date=22 September 2018|archive-date=23 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923005836/http://ojcpcd.com/reese-v/countering-creeping-confusion-a-proposal-to-re-name-herpes-virus-taxonomy/|url-status=dead}}</ref> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] k5xw12he5odpcyhcd7ghj9pf6xryzog 0 299060 1153259 1149498 2026-11-05T21:40:17Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153259 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name =Childbirth |synonym =Labour and delivery, labor and delivery, partus, giving birth, parturition, birth, confinement<ref>{{cite web|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/confinement|title=confinement - Definition of confinement in English by Oxford Dictionaries|website=Oxford Dictionaries - English|access-date=2020-07-26|archive-date=2018-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123154402/https://en.oxforddictionaries.com/definition/confinement|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/confinement|title=CONFINEMENT - meaning in the Cambridge English Dictionary|website=dictionary.cambridge.org|access-date=2020-07-26|archive-date=2021-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506125625/http://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/confinement|url-status=live}}</ref> |image =Postpartum baby2.jpg |image_size = |image_thumbtime = |alt = |caption =Newborn baby and mother |pronounce = |specialty =[[Obstetrics]], [[midwifery]] |symptoms = |onset = |duration = |causes =[[Pregnancy]] |risks = |diagnosis = |differential = |prevention =[[Birth control]], [[abortion]] |treatment = |medication =[[Azithromycin]]<ref name=NEJM2023/> |prognosis = |frequency =135 million (2015)<ref name=CIA2015/> |deaths =500,000 [[maternal deaths]] a year<ref name=WHO2008Ed/> }} '''Ny fiterahana''', fantatra ihany koa amin'ny hoe '''fiterahana''', dia ny fiafaran'ny [[fitondrana vohoka]] izay ivoahan'ny [[Zazakely|zaza]] iray na maromaro avy ao amin'ny [[tranonjaza]] amin'ny alàlan'ny [[Lalanjaza|fivaviana]] na amin'ny alalan'ny fandidiana sesarienne.<ref name="Mart2015">{{Cite book|last=Martin|first=Elizabeth|title=Concise Colour Medical l.p.Dictionary|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-968799-2|page=375|url=https://books.google.com/books?id=2_EkBwAAQBAJ&pg=PA375|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911003120/https://books.google.com/books?id=2_EkBwAAQBAJ&pg=PA375|archive-date=2017-09-11|year=2015}}</ref> Tamin'ny taona 2015, nisy [[Fahaterahana|zaza teraka]] 135 tapitrisa teo ho eo maneran-tany.<ref name="CIA2015">{{Cite web|title=The World Factbook|url=https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/xx.html|website=www.cia.gov|access-date=30 July 2016|date=July 11, 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161116011033/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/xx.html|archive-date=16 November 2016}}</ref> Teraka talohan'ny 37 herinandron'ny fitondrana vohoka ny 15 tapitrisa eo ho eo,<ref>{{Cite web|title=Preterm birth Fact sheet N°363|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs363/en/|website=WHO|access-date=30 July 2016|date=November 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150307050438/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs363/en/|archive-date=7 March 2015}}</ref> raha teo anelanelan'ny 3 sy 12 isan-jato kosa no teraka taorian'ny 42 herinandro.<ref>{{Cite book|last=Buck|first=Germaine M.|last2=Platt|first2=Robert W.|title=Reproductive and perinatal epidemiology|date=2011|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-985774-6|page=163|url=https://books.google.com/books?id=by1lwSpfruQC&pg=PA163|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911003120/https://books.google.com/books?id=by1lwSpfruQC&pg=PA163|archive-date=2017-09-11}}</ref> Any amin'ny [[Firenena mandroso|firenena mandroso,]] ny ankamaroan'ny fiterahana dia mitranga any amin'ny hopitaly,<ref>{{Cite book|last=Co-Operation|first=Organisation for Economic|last2=Development|title=Doing better for children|date=2009|publisher=OECD|location=Paris|isbn=978-92-64-05934-4|page=105|url=https://books.google.com/books?id=0Q_WAgAAQBAJ&pg=PA105|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911003120/https://books.google.com/books?id=0Q_WAgAAQBAJ&pg=PA105|archive-date=2017-09-11}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=Olsen O, Clausen JA|title=Planned hospital birth versus planned home birth|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=9|pages=CD000352|date=September 2012|pmid=22972043|pmc=4238062|doi=10.1002/14651858.CD000352.pub2}}</ref> raha any amin'ny [[firenena an-dalam-pandrosoana]] kosa dia any an-trano no misy ny ankamaroan'ny fiterahana miaraka amin'ny fanohanan'ny mpitsabo nentim-paharazana.<ref>{{Cite book|last=Fossard|first=Esta de|last2=Bailey|first2=Michael|title=Communication for Behavior Change: Volume lll: Using Entertainment–Education for Distance Education|date=2016|publisher=SAGE Publications India|isbn=978-93-5150-758-1|url=https://books.google.com/books?id=PWElDAAAQBAJ&pg=PT138|access-date=31 July 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911003120/https://books.google.com/books?id=PWElDAAAQBAJ&pg=PT138|archive-date=11 September 2017}}</ref> Ny fomba fiterahana mahazatra indrindra dia ny fiterahana amin'ny alalan'ny fivaviana.<ref name="Mem2013">{{Cite journal|vauthors=Memon HU, Handa VL|title=Vaginal childbirth and pelvic floor disorders|journal=Women's Health|volume=9|issue=3|pages=265–77; quiz 276–77|date=May 2013|pmid=23638782|pmc=3877300|doi=10.2217/whe.13.17}}</ref> Misy dingana telo amin'ny fiterahana izany: ny fanafohezana sy ny fisokafan'ny vozon-tranonjaza, ny fidinana sy ny fahaterahan'ny zaza, ary ny fiterahana ny placenta.<ref name="Col2016" /> Maharitra 12 ka hatramin'ny 19 ora ny dingana voalohany, 20 minitra ka hatramin'ny adiny roa ny dingana faharoa, ary dimy ka hatramin'ny 30 minitra ny dingana fahatelo.<ref name="NIH2010" /> Ny dingana voalohany dia manomboka amin'ny fanaintainan'ny kibo na lamosina izay maharitra antsasak'adiny eo ho eo ary mitranga isaky ny 10 ka hatramin'ny 30 minitra. Mihamafy sy miha-mifanakaiky kokoa ny fanaintainana rehefa mandeha ny fotoana.<ref name="NIH2010">{{Cite web|title=Pregnancy Labor and Birth|url=http://www.womenshealth.gov/pregnancy/childbirth-beyond/labor-birth.html|website=Women's Health|access-date=31 July 2016|date=September 27, 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160728000124/http://www.womenshealth.gov/pregnancy//childbirth-beyond/labor-birth.html|archive-date=28 July 2016|quote=The first stage begins with the onset of labor and ends when the cervix is fully opened. It is the longest stage of labor, usually lasting about 12 to 19 hours<br>..<br>The second stage involves pushing and delivery of your baby. It usually lasts 20 minutes to two hours.}}</ref> Mandritra ny dingana faharoa, mety hitranga ny fanosehana miaraka amin'ny fihenjanana.<ref name="NIH2010" /> Amin'ny dingana fahatelo, ny famehezana ny tadim-poitra dia matetika atolotra.<ref>{{Cite journal|vauthors=McDonald SJ, Middleton P, Dowswell T, Morris PS|title=Effect of timing of umbilical cord clamping of term infants on maternal and neonatal outcomes|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=7|issue=7|pages=CD004074|date=July 2013|pmid=23843134|pmc=6544813|doi=10.1002/14651858.CD004074.pub3}}</ref> Misy fomba maro afaka manampy amin'ny fanaintainana, toy ny teknika fialan-tsasatra, opioids, ary spinal blocks.<ref name="NIH2010" /> Ny ankamaroan'ny zazakely dia teraka aloha ny lohany ; na izany aza, eo amin'ny 4% eo ho eo no teraka aloha ny tongotra na ny fitombenana, fantatra amin'ny anarana hoe "breech".<ref name="NIH2010" /><ref>{{Cite journal|vauthors=Hofmeyr GJ, Hannah M, Lawrie TA|title=Planned caesarean section for term breech delivery|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=7|pages=CD000166|date=July 2015|pmid=26196961|pmc=6505736|doi=10.1002/14651858.CD000166.pub2}}</ref> Matetika ny loha dia miditra ao amin'ny valahana mitodika amin'ny ilany iray, ary avy eo mihodina mitodika midina. Mandritra ny fiterahana, ny vehivavy dia afaka mihinana sy mihetsika araka izay tiany.<ref name="NBK2016" /> Na izany aza, tsy soso-kevitra ny manosika mandritra ny dingana voalohany na mandritra ny fiterahana ny loha, ary tsy soso-kevitra ny fampiasana enema.<ref name="NBK2016">{{Cite book|title=Childbirth: Labour, Delivery and Immediate Postpartum Care|date=2015|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-154935-6|page=Chapter D|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK326674/|access-date=31 July 2016|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911003120/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK326674/|archive-date=11 September 2017}}</ref> Na dia mahazatra aza ny fandidiana amin'ny vava, fantatra amin'ny anarana hoe episiotomy, dia tsy ilaina izany amin'ny ankapobeny.<ref name="NIH2010" /> Tamin'ny taona 2012, niteraka 23 tapitrisa teo ho eo tamin'ny alalan'ny fandidiana Caesarean, izay fandidiana natao teo amin'ny kibo.<ref name="Mol2015">{{Cite journal|vauthors=Molina G, Weiser TG, Lipsitz SR, Esquivel MM, Uribe-Leitz T, Azad T, Shah N, Semrau K, Berry WR, Gawande AA, Haynes AB|title=Relationship Between Cesarean Delivery Rate and Maternal and Neonatal Mortality|url=https://archive.org/details/sim_jama_2015-12-01_314_21/page/2263|journal=JAMA|volume=314|issue=21|pages=2263–70|date=December 2015|pmid=26624825|doi=10.1001/jama.2015.15553|doi-access=free}}</ref> Mety ho soso-kevitra ny fandidiana sesariana ho an'ny [[kambana]], famantarana ny fahasahiranana eo amin'ny zaza, na ny toerana misy ny soroka.<ref name="NIH2010" /> Mety haharitra ela kokoa ny fahasitranana amin'ity fomba fiterahana ity.<ref name="NIH2010" /> Azo ampiasaina hisorohana ny aretina any amin'ireo firenena tsy dia manana aretina [[Firenena an-dalam-pandrosoana|firy (LMICs)]] ny fatra tokana amin'ny antibiotika, azithromycin.<ref name="NEJM2023">{{Cite journal|last=Tita|first=Alan T.N.|last2=Carlo|first2=Waldemar A.|last3=McClure|first3=Elizabeth M.|last4=Mwenechanya|first4=Musaku|last5=Chomba|first5=Elwyn|last6=Hemingway-Foday|first6=Jennifer J.|last7=Kavi|first7=Avinash|last8=Metgud|first8=Mrityunjay C.|last9=Goudar|first9=Shivaprasad S.|last10=Derman|first10=Richard|last11=Lokangaka|first11=Adrien|last12=Tshefu|first12=Antoinette|last13=Bauserman|first13=Melissa|last14=Bose|first14=Carl|last15=Shivkumar|first15=Poonam|title=Azithromycin to Prevent Sepsis or Death in Women Planning a Vaginal Birth|journal=New England Journal of Medicine|date=30 March 2023|volume=388|issue=13|pages=1161–1170|doi=10.1056/NEJMoa2212111}}</ref> Isan-taona, ny fahasarotana ateraky ny fitondrana vohoka sy ny fiterahana dia miteraka fahafatesan'ny reny eo amin'ny 500.000 eo ho eo, vehivavy fito tapitrisa no manana olana lehibe maharitra, ary vehivavy 50 tapitrisa no manana olana ara-pahasalamana ratsy aorian'ny fiterahana.<ref name="WHO2008Ed">{{Cite book|title=Education material for teachers of midwifery : midwifery education modules|date=2008|publisher=World Health Organisation|location=Geneva [Switzerland]|isbn=978-92-4-154666-9|edition=2nd|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2008/9789241546669_4_eng.pdf?ua=1|page=3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221002801/http://whqlibdoc.who.int/publications/2008/9789241546669_4_eng.pdf?ua=1|archive-date=2015-02-21}}</ref> Ny ankamaroan’ireo tranga ireo dia miseho any amin’ny tontolo an-dalam-pandrosoana.[17] Ny fahasarotana manokana dia ahitana ny Obstructed labour, ny Postpartum bleeding, ny Eclampsia, ary ny Postpartum infection.[17] Ny fahasarotana mety hitranga amin’ny zaza kosa dia ahitana ny tsy fahampian’ny oksizena amin’ny fahaterahana (Birth asphyxia), ny ratra ara-batana amin’ny fahaterahana (Birth trauma), ny fahaterahana mialoha ny fotoana (Preterm birth), ary ny aretina.[18][19] == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] 78jcsrgy01rlt2eikr21r5oipxz7wac 0 299068 1153287 1135277 2026-11-05T23:47:53Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153287 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |Verifiedfields =changed |Watchedfields =changed |verifiedrevid =418554530 |drug_name =Zolpidem |image =Zolpidem.svg |alt = |image2 =Zolpidem ball-and-stick model.png |caption =<!-- |type = <!-- Names --> |pronounce = |tradename =Ambien, [[#Brands|others]]<ref name=genericnames>{{cite web|title=International brands for zolpidem|url=https://www.drugs.com/international/zolpidem.html|website=Drugs.com|access-date=15 March 2018|archive-date=12 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141025/https://www.drugs.com/international/zolpidem.html|url-status=live}}</ref> |synonyms =Zolpidem tartrate |IUPAC_name =''N'',''N''-Dimethyl-2-[6-methyl-2-(4-methylphenyl)imidazo[1,2-a]pyridin-3-yl]acetamide hemitartrate <!-- Clinical data --> |class =[[Imidazopyridine]] (Z-drug), [[nonbenzodiazepine]], [[hypnotic]] |uses =<!-- primary uses --> |side_effects =<!-- common side effects and notable side effects --> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_AU =B3 |pregnancy_US =C |pregnancy_category= |breastfeeding = |routes_of_administration=By mouth (tablet), [[Sublingual administration|sublingual]], oromucosal (spray), [[Rectal administration|rectal]] |onset =1–2 hours |duration_of_action=3 hours |defined_daily_dose=10 mg<ref name=WHO2020DDD>{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N05CF02 |website=www.whocc.no |access-date=9 September 2020 |archive-date=9 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809183007/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=N05CF02 |url-status=live }}</ref> |typical_dose = |dependency_liability=Low to moderate<ref>{{cite book |last1=Attarian |first1=Hrayr P. |title=Clinical Handbook of Insomnia |date=2016 |publisher=Springer |isbn=9783319414003 |page=109 |url=https://books.google.ca/books?id=zqI-DQAAQBAJ&pg=PA109 |access-date=2019-07-03 |archive-date=2021-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827195956/https://books.google.ca/books?id=zqI-DQAAQBAJ&pg=PA109 |url-status=live }}</ref> <!-- External links --> |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|zolpidem-tartrate}} |MedlinePlus =a693025 <!-- Legal data --> |legal_AU =S4 |legal_BR =B1 |legal_CA =Schedule IV |legal_DE =Rx-only/Anlage III |legal_UN =Psychotropic Schedule IV |legal_UK =Class C |legal_US =Schedule IV<ref name=AFP2017/> |legal_status =Rx-only |licence_US = |licence_EU = <!-- Physiological data --> |receptors =[[GABAA receptor|GABA_A receptor]] agonist |agonists =[[GABA]] <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability =70% (by mouth) |protein_bound =92% |metabolism =[[Liver]] through [[CYP3A4]] and [[CYP1A2]] |metabolites =(ZCA) zolpidem 6-carboxylic acid; (ZPCA) zolpidem phenyl-4-carboxylic acid |elimination_half-life=2.5–3 hours<ref name=AHFS2018/> |excretion =[[Kidney]] (56%)<br />[[Feces|fecal]] (34%) <!-- Chemical and physical data --> |C =19 |H =21 |N =3 |O =1 |SMILES =CN(C)C(=O)Cc1c(nc2ccc(C)cn12)c3ccc(C)cc3 |StdInChI =1S/C19H21N3O/c1-13-5-8-15(9-6-13)19-16(11-18(23)21(3)4)22-12-14(2)7-10-17(22)20-19/h5-10,12H,11H2,1-4H3 |StdInChI_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChIKey =ZAFYATHCZYHLPB-UHFFFAOYSA-N |StdInChIKey_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |urine =1 to 2 days<ref>{{cite web |title=Interpreting Urine Drug Tests (UDT) |url=https://www.childhealthbc.ca/media/498 |access-date=24 October 2023 |archive-date=25 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231025202836/https://www.childhealthbc.ca/media/498 |url-status=live }}</ref> }} '''Ny Zolpidem''', amidy amin'ny anarana hoe '''Ambien''', ankoatra ny hafa, dia fanafody ampiasaina voalohany indrindra amin'ny fitsaboana fohy ezaka ny olana amin'ny torimaso.<ref name="AHFS2018">{{Cite web|title=Zolpidem Tartrate|url=https://www.drugs.com/monograph/zolpidem-tartrate.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=15 March 2018|archive-date=16 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316023759/https://www.drugs.com/monograph/zolpidem-tartrate.html|url-status=live}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.drugs.com/monograph/zolpidem-tartrate.html "Zolpidem Tartrate"]. </cite></ref><ref name="UKlabel">{{Cite web|title=Stilnoct 10mg Film-Coated Tablets - Summary of Product Characteristics (SmPC)|url=https://www.medicines.org.uk/emc/product/4933/smpc|publisher=UK Electronic Medicines Compendium|access-date=19 August 2018|language=en|date=21 May 2018|archive-date=20 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820005704/https://www.medicines.org.uk/emc/product/4933/smpc|url-status=dead}}</ref> Manoro hevitra ny torolàlana fa tsy tokony hampiasaina afa-tsy rehefa avy nosedraina ny torohevitra sy ny fanovana fitondran-tena, toy ny fahadiovana amin'ny torimaso.<ref name="NICE2014">{{Cite web|title=Guidance on the use of zaleplon, zolpidem and zopiclone for the short-term management of insomnia|url=https://www.nice.org.uk/guidance/ta77/chapter/1-Guidance|publisher=NICE|date=28 April 2004|access-date=19 August 2018|archive-date=20 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820005722/https://www.nice.org.uk/guidance/ta77/chapter/1-Guidance|url-status=live}}</ref> Mampihena ny fotoana fanombohana hatory eo amin'ny 15 minitra eo ho eo izany ary amin'ny fatra lehibe kokoa dia manampy ny olona hatory ela kokoa.<ref name="AFP2017">{{Cite journal|vauthors=Matheson E, Hainer BL|title=Insomnia: Pharmacologic Therapy|journal=American Family Physician|volume=96|issue=1|pages=29–35|date=July 2017|pmid=28671376|url=https://www.aafp.org/afp/2017/0701/p29.html|access-date=2018-08-18|archive-date=2018-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180819051215/https://www.aafp.org/afp/2017/0701/p29.html|url-status=live}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMathesonHainer2017">Matheson E, Hainer BL (July 2017). </cite></ref> Atelina izy io ary misy amin'ny endrika takelaka mahazatra, takelaka azo ampidirina amin'ny vava, na tsindrona am-bava.<ref name="AHFS2018" /> Anisan'ny voka-dratsiny mahazatra ny torimaso antoandro, aretin'andoha, maloiloy ary aretim-pivalanana.<ref name="AHFS2018" /> Ny voka-dratsiny hafa dia ahitana olana amin'ny fitadidiana, fahitana zavatra tsy misy dikany, ary fanararaotana.<ref name="AFP2017" /> Nihena ny fatra natolotra tamin'ny taona 2013 noho ny tsy fahatomombanan'ny torimaso ny ampitso maraina.<ref name="FDA2013" /> Ankoatra izany, tsy soso-kevitra ny mitondra fiara ny ampitso maraina miaraka amin'ny fatra ambony kokoa na ny fanafody maharitra ela.<ref name="FDA2013">{{Cite web|title=Drug Safety and Availability - FDA Drug Safety Communication: FDA approves new label changes and dosing for zolpidem products and a recommendation to avoid driving the day after using Ambien CR|url=https://www.fda.gov/drugs/drugsafety/ucm352085.htm|website=www.fda.gov|access-date=2018-03-15|archive-date=2018-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180406065123/https://www.fda.gov/drugs/drugsafety/ucm352085.htm|url-status=live}}</ref> Na dia afaka mamadika ny vokatry ny zolpidem aza ny flumazenil, matetika ny fikarakarana ara-pahasalamana no hany soso-kevitra amin'ny overdose.<ref name="Forensic2013">{{Cite journal|vauthors=Gunja N|title=The clinical and forensic toxicology of Z-drugs|journal=Journal of Medical Toxicology|volume=9|issue=2|pages=155–62|date=June 2013|pmid=23404347|pmc=3657020|doi=10.1007/s13181-013-0292-0}}</ref> Zolpidem dia fanafody tsy benzodiazepine Z izay miasa ho toy ny fanafody mampitony sy mampatory.<ref name="AHFS2018" /><ref name="Z2013">{{Cite journal|last=Gunja|first=N|title=The clinical and forensic toxicology of Z-drugs|journal=Journal of Medical Toxicology|date=June 2013|volume=9|issue=2|pages=155–62|doi=10.1007/s13181-013-0292-0|pmid=23404347|pmc=3657020}}</ref> Zolpidem dia agonista mpandray GABA <nowiki><sub id="mwYg">A</sub></nowiki> an'ny kilasy imidazopyridine.<ref name="AHFS2018" /> Miasa amin'ny alàlan'ny fampitomboana ny fiantraikan'ny GABA ao amin'ny rafi-pitatitra foibe izy amin'ny alàlan'ny fifamatorana amin'ny mpandray GABA _A eo amin'ny toerana mitovy amin'ny benzodiazepines.<ref name="AHFS2018" /> Amin'ny ankapobeny dia roa ka hatramin'ny telo ora ny antsasaky ny androm-piainany.<ref name="AHFS2018" /> Mitombo anefa izany amin'ireo manana olana amin'ny aty.<ref name="AHFS2018" /> Nekena ho ampiasaina ara-pitsaboana tany Etazonia tamin'ny 1992 ny Zolpidem.<ref name="AHFS2018" /> Nanjary azo ampiasaina ho fanafody tsy misy fangarony izy io tamin'ny taona 2007. Any Etazonia, eo amin'ny {{US$|8}} eo ho eo ny vidin'ny fanafody famoahana eo no ho eo ary {{US$|66}} ho an'ny fanafody famoahana voafehy, hatramin'ny taona 2017.<ref name="AFP2017" /> Zolpidem dia akora voafehy ao amin'ny Fizarana IV araka ny Lalàna momba ny Akora Voafehy tamin'ny 1970 (CSA).<ref name="AFP2017" /> Maherin'ny folo tapitrisa ny fanafody omena isan-taona any Etazonia, ka mahatonga azy io ho iray amin'ireo fitsaboana ampiasaina matetika indrindra amin'ny olana amin'ny torimaso.<ref>{{Cite web|title=Zolpidem|url=https://livertox.nlm.nih.gov/Zolpidem.htm|website=LiverTox|access-date=15 March 2018|archive-date=16 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180316151901/https://livertox.nlm.nih.gov/Zolpidem.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Some Sleep Drugs Can Impair Driving|url=https://www.fda.gov/consumers/consumer-updates/some-sleep-drugs-can-impair-driving|website=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA)|access-date=15 March 2018|date=13 June 2013|archive-date=27 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190727190249/https://www.fda.gov/consumers/consumer-updates/some-sleep-drugs-can-impair-driving|url-status=dead}}</ref> Tamin'ny taona 2017, io no fanafody faha-50 be mpampiasa indrindra any Etazonia, miaraka amin'ny fanafody mihoatra ny 15.&nbsp;fanafody an-tapitrisany.<ref name="ref">{{Cite web|title=The Top 300 of 2020|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|website=ClinCalc—|access-date=11 April 2020|archive-date=18 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318234059/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|url-status=live}}</ref><ref name="ref1">{{Cite web|title=Zolpidem Tartrate - Drug Usage Statistics|website=ClinCalc|date=23 December 2019|url=https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/ZolpidemTartrate|access-date=11 April 2020|archive-date=12 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412074429/https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/ZolpidemTartrate|url-status=dead}}</ref> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] j8n1kp6mx505uuw3lbtszx0q60m3dnl 0 299070 1153264 1135279 2026-11-05T21:59:23Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153264 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name =Hydrocephalus |synonym =Water on the brain<ref name=NIH2016/> |image =Hydrocephalus (cropped).jpg |image_size = |image_thumbtime = |alt = |caption =Hydrocephalus as seen on a [[CT scan]] of the brain. The black areas in the middle of the brain (the [[lateral ventricles]]) are [[Ventriculomegaly|abnormally large]] and filled with fluid. |pronounce ={{IPAc-en|ˌ|h|aɪ|d|r|əʊ|ˈ|s|ɛ|f|ə|l|ə|s}}<ref>{{cite web |title=Hydrocephalus |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/hydrocephalus |website=Collins |access-date=1 April 2020 |archive-date=27 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210427051455/https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/hydrocephalus |url-status=live }}</ref> |specialty =[[neurosurgery]] |symptoms ='''Babies''': rapid head growth, [[vomiting]], sleepiness, [[seizures]]<ref name=NIH2016/><br>'''Older people''': [[Headache]]s, [[double vision]], poor balance, [[urinary incontinence]], personality changes, [[mental impairment]]<ref name=NIH2016/> |onset = |duration = |causes =[[Neural tube defect|Neural tube defects]], [[meningitis]], [[brain tumors]], [[traumatic brain injury]], [[intraventricular hemorrhage]]<ref name=NIH2016/> |risks = |diagnosis =Based on symptoms and [[medical imaging]]<ref name=NIH2016/> |differential = |prevention = |treatment =Surgery<ref name=NIH2016/> |medication = |prognosis =Variable, often normal life<ref name=NIH2016/> |frequency =1.5 per 1,000 (babies)<ref name=NIH2016/><ref name=Stev2003/> |deaths = }} '''Ny hydrocephalus''' dia toe-javatra iray izay miseho ny fiangonan'ny ranoka cerebrospinal (CSF) ao amin'ny [[atidoha]].<ref name="NIH2016">{{Cite web|url=http://www.ninds.nih.gov/disorders/hydrocephalus/detail_hydrocephalus.htm|title=Hydrocephalus Fact Sheet|date=April 5, 2016|website=NINDS|archive-url=https://web.archive.org/web/20160727231854/http://www.ninds.nih.gov/disorders/hydrocephalus/detail_hydrocephalus.htm|archive-date=27 July 2016|url-status=dead|access-date=5 September 2016}}</ref> Indraindray izany dia miteraka tsindry mitombo ao anatin'ny karandoha . Mety harary andoha, fahitana roa sosona, tsy fifandanjana, tsy fahafahana mifehy ny fisotrony, fiovan'ny toetra, na fahasimbana ara-tsaina ny zokiolona. Amin'ny zazakely, dia mety ho hita ho fitomboan'ny haben'ny lohany haingana izany. Mety ahitana fandoavana, rendremana, fikorontanan-tsaina, ary fihodin'ny maso ny soritr'aretina hafa.<ref name="NIH2016" /> Mety hiseho ny hydrocephalus noho ny tsy fahatomombanana teraka na azo any aoriana any.<ref name="NIH2016" /> Anisan'ny tsy fahatomombanana mifandraika amin'izany ny tsy fahatomombanan'ny fantsona neural sy ireo izay miteraka stenosis aqueductal.<ref name="NIH2016" /><ref>{{Cite journal|vauthors=Kahle KT, Kulkarni AV, Limbrick DD, Warf BC|title=Hydrocephalus in children|journal=[[The Lancet]]|volume=387|issue=10020|pages=788–99|date=February 2016|pmid=26256071|doi=10.1016/s0140-6736(15)60694-8}}</ref> Ny antony hafa dia ahitana ny meningite, ny fivontosan'ny atidoha, ny ratra amin'ny atidoha, ny rà mandriaka ao anatin'ny ventricular, ary ny rà mandriaka subarachnoid . Ny karazany efatra amin'ny hydrocephalus dia ny fifandraisana, ny tsy fifandraisana, ''ny ex vacuum'', ary ny tsindry ara-dalàna . Matetika ny fitiliana ara-batana sy ny fitiliana sary ara-pitsaboana no atao mba hamantarana ny aretina.<ref name="NIH2016" /> Matetika ny hydrocephalus dia tsaboina amin'ny alalan'ny fandidiana fametrahana rafitra shunt.<ref name="NIH2016" /> Safidy iray ho an'ny olona sasany ny fomba fitsaboana antsoina hoe ventriculostomy fahatelo.<ref name="NIH2016" /> Mety ahitana ny fihoaran'ny rano be loatra, ny tsy fahampian'ny rano, ny tsy fahombiazan'ny mekanika, ny aretina, na ny sakana ny fahasarotana ateraky ny shunt.<ref name="NIH2016" /> Mety mitaky fanoloana izany.<ref name="NIH2016" /> Miovaova ny vokatra azo, saingy maro amin'ireo olona voan'ny shunt no miaina fiainana ara-dalàna.<ref name="NIH2016" /> Raha tsy misy fitsaboana dia mety hitranga ny fahafatesana na ny fahasembanana maharitra.<ref name="NIH2016" /> Eo amin'ny iray ka hatramin'ny roa amin'ny zaza vao teraka 1.000 eo ho eo no voan'ny hydrocephalus.<ref name="NIH2016" /><ref name="Stev2003">{{Cite book|last=Stevenson|first=David K.|last2=Benitz|first2=William E.|title=Fetal and Neonatal Brain Injury: Mechanisms, Management and the Risks of Practice|date=2003|publisher=[[Cambridge University Press]]|location=Cambridge|isbn=9780521806916|page=117|url=https://books.google.com/books?id=RuekFAj_tIAC&pg=PA117|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221212406/https://books.google.com/books?id=RuekFAj_tIAC&pg=PA117|archive-date=2016-12-21}}</ref> Mety ho ambony kokoa ny tahan'ny any amin'ny [[firenena an-dalam-pandrosoana]].<ref name="Ab2012" /> Tombanana ho eo amin'ny 5 isaky ny olona 100.000 eo ho eo ny fiantraikan'ny hydrocephalus amin'ny tsindry ara-dalàna, ary mitombo arakaraka ny taona ny tahan'ny fahanterana.<ref>{{Cite book|last=Ferri|first=Fred F.|title=Ferri's Clinical Advisor 2017: 5 Books in 1|date=2016|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=9780323448383|page=621|url=https://books.google.com/books?id=rRhCDAAAQBAJ&pg=PA621|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221201502/https://books.google.com/books?id=rRhCDAAAQBAJ&pg=PA621|archive-date=2016-12-21}}</ref> Ny famaritana ny hydrocephalus nataon'i [[Hippocrate|Hippocrates]] dia efa mihoatra ny 2 000 taona lasa izay.<ref name="Ab2012">{{Cite book|first=Richard G.|last=Ellenbogen|first2=Saleem I.|last2=Abdulrauf|first3=Laligam N.|last3=Sekhar|title=Principles of Neurological Surgery|url=https://books.google.com/books?id=vMtRtuz5mnwC&pg=PA105|year=2012|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-0701-4|pages=105|access-date=2016-09-23|archive-date=2021-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430075026/https://books.google.com/books?id=vMtRtuz5mnwC&pg=PA105|url-status=live}}</ref> Ny teny hoe ''hydrocephalus'' dia avy amin'ny teny grika [[Template:Lang-grc|hoe Lang-grc]], izay midika hoe 'rano' ary [[Template:Lang-grc|Lang-grc]], izay midika hoe 'loha'.<ref name="Dor2000">{{Cite book|title=Dorland's electronic medical dictionary.|date=2000|publisher=W.B. Saunders Co|isbn=9780721694931|edition=29th}}</ref> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] 4gpz4havow4dkxbpmgfqssba262mwzv 0 299071 1153275 1135280 2026-11-05T22:51:35Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153275 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |verifiedrevid =477170896 |drug_name =Ondansetron |image =Ondansetron skeletal.svg |width =225 |image2 =Ondansetron 3D.png |width2 =250 <!-- Names --> |pronounce = |tradename =Zofran, Zuplenz, Ondisolv, others |synonyms = |IUPAC_name =(''RS'')-9-Methyl-3-[(2-methyl-1''H''-imidazol-1-yl)methyl]-2,3-dihydro-1''H''-carbazol-4(9''H'')-one <!-- Clinical data --> |class =[[5-HT3 antagonist|Serotonin 5-HT₃ receptor antagonist]]<ref name=MSF2020I>{{cite web |title=ONDANSETRON injectable - Essential drugs |url=https://medicalguidelines.msf.org/viewport/EssDr/english/ondansetron-injectable-16683003.html |website=medicalguidelines.msf.org |access-date=4 September 2020 |archive-date=28 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828195741/https://medicalguidelines.msf.org/viewport/EssDr/english/ondansetron-injectable-16683003.html |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210828195741/https://medicalguidelines.msf.org/viewport/EssDr/english/ondansetron-injectable-16683003.html |date=28 August 2021 }}</ref> |uses =Nausea, vomiting<ref name=MSF2020I /> |side_effects =[[Diarrhea]], constipation, headache, sleepiness, itchiness<ref name=AHFS2016 /> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_AU =B1 |pregnancy_US =B |breastfeeding = |routes_of_administration=By mouth, [[Suppository|rectal]], [[intravenous therapy]] (IV), [[intramuscular injection]] (IM), [[Thin-film drug delivery|thin film]] |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose=16 mg<ref name=WHO2020DDD>{{cite web |title=WHOCC - ATC/DDD Index |url=https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=A04AA01 |website=www.whocc.no |access-date=4 September 2020 |archive-date=18 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018223807/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=A04AA01 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201018223807/https://www.whocc.no/atc_ddd_index/?code=A04AA01 |date=18 October 2020 }}</ref> |typical_dose = <!-- External links --> |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|ondansetron-hydrochloride}} |MedlinePlus =a601209 <!-- Legal data --> |legal_AU =S4 |legal_CA =Rx-only |legal_UK =POM |legal_US =Rx-only |DailyMedID =Ondansetron <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability =~60% |protein_bound =70–76% |metabolism =[[Liver]] ([[CYP3A4]], [[CYP1A2]], [[CYP2D6]]) |elimination_half-life=5.7 hours |excretion =[[Kidney]] <!-- Chemical and physical data --> |C =18 |H =19 |N =3 |O =1 |SMILES =O=C1c2c3ccccc3n(C)c2CCC1Cn4ccnc4C |StdInChI =1S/C18H19N3O/c1-12-19-9-10-21(12)11-13-7-8-16-17(18(13)22)14-5-3-4-6-15(14)20(16)2/h3-6,9-10,13H,7-8,11H2,1-2H3 |StdInChI_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChIKey =FELGMEQIXOGIFQ-UHFFFAOYSA-N |StdInChIKey_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} }} '''Ny Ondansetron''', amidy amin'ny anarana marika '''Zofran''', dia fanafody ampiasaina hisorohana ny maloiloy sy ny fandoavana vokatry ny chimiothérapie homamiadana, fitsaboana amin'ny taratra, na fandidiana.<ref name="AHFS2016" /> Mandaitra ihany koa amin'ny fitsaboana ny gastroenteritis izy io.<ref>{{Cite journal|last=Schnadower|first=D|last2=Finkelstein|first2=Y|last3=Freedman|first3=SB|title=Ondansetron and probiotics in the management of pediatric acute gastroenteritis in developed countries|journal=Current Opinion in Gastroenterology|date=January 2015|volume=31|issue=1|pages=1–6|pmid=25333367|doi=10.1097/mog.0000000000000132}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Freedman|first=SB|last2=Ali|first2=S|last3=Oleszczuk|first3=M|last4=Gouin|first4=S|last5=Hartling|first5=L|title=Treatment of acute gastroenteritis in children: an overview of systematic reviews of interventions commonly used in developed countries|journal=Evidence-based Child Health: A Cochrane Review Journal|date=July 2013|volume=8|issue=4|pages=1123–37|pmid=23877938|doi=10.1002/ebch.1932}}</ref> Tsy mahomby amin'ny fitsaboana ny fandoavana vokatry ny fanina amin'ny fivezivezena izy io.<ref>{{Cite journal|last=Sutton|first=M|last2=Mounsey|first2=AL|last3=Russell|first3=RG|title=FPIN's Clinical Inquiries. Treatment of motion sickness|journal=American Family Physician|date=15 July 2012|volume=86|issue=2|pages=192–5|pmid=22962932}}</ref> Azo omena am-bava na tsindrona ao anaty hozatra na ao anaty lalan-drà izy io.<ref name="AHFS2016">{{Cite web|title=Ondansetron Hydrochloride|url=https://www.drugs.com/monograph/ondansetron-hydrochloride.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=February 11, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503132329/http://www.drugs.com/monograph/ondansetron-hydrochloride.html|archive-date=May 3, 2016|url-status=live}}</ref> Anisan'ny voka-dratsiny mahazatra ny aretim-pivalanana, fitohanana, aretin'andoha, fahatsapana rendremana ary mangidihidy.<ref name="AHFS2016" /> Anisan'ny voka-dratsy lehibe ny fanalavana ny QT sy ny fihetseham-po mahery vaika ateraky ny alèjy.<ref name="AHFS2016" /> Toa azo antoka mandritra [[Fitondrana vohoka|ny fitondrana vohoka]] izy io saingy tsy mbola nodinihina tsara tamin'ity vondrona ity.<ref name="AHFS2016" /> Mpanohitra ny mpandray serotonin 5- <nowiki><sub id="mwQw">HT3</sub></nowiki> izy io.<ref name="AHFS2016" /> Tsy misy vokany amin'ny mpandray dopamine na mpandray muscarinic izany.<ref name="Mil2012">{{Cite book|last=Miloro|first=ed. by Michael|title=Peterson's principles of oral and maxillofacial surgery.|date=2012|publisher=People's Medical Pub. House-USA|location=Shelton, CT|isbn=978-1-60795-111-7|page=86|edition=3rd|url=https://books.google.ca/books?id=Gxo8AwAAQBAJ&pg=PA86|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201173938/https://books.google.ca/books?id=Gxo8AwAAQBAJ&pg=PA86|archive-date=2016-02-01}}</ref> Nahazo patanty ny Ondansetron tamin'ny 1984 ary nekena ho an'ny fampiasana ara-pitsaboana tamin'ny 1990.<ref>{{Cite book|last=Fischer|first=Jnos|last2=Ganellin|first2=C. Robin|title=Analogue-based Drug Discovery|date=2006|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9783527607495|page=448|url=https://books.google.ca/books?id=FjKfqkaKkAAC&pg=PA448|language=en|access-date=2019-02-28|archive-date=2019-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191222071610/https://books.google.ca/books?id=FjKfqkaKkAAC&pg=PA448|url-status=live}}</ref> Ao amin'ny lisitry ny fanafody tena ilaina ao amin'ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana izany.<ref name="WHO21st">{{Cite book|vauthors=((World Health Organization))|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|hdl=10665/325771|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO|hdl-access=free}}</ref> Azo alaina amin'ny endrika fanafody tsy misy fangarony izy io.<ref name="AHFS2016" /> Eo anelanelan'ny 0.10 sy 0.76 {{US$}} {{US$}} ny fatra ny vidin'ny tsindrona ambongadiny any amin'ny [[firenena an-dalam-pandrosoana]].<ref name="ref">{{Cite web|title=Ondansetron|url=http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=1040&searchYear=2014|website=International Drug Price Indicator Guide|access-date=26 January 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510161828/http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=1040&searchYear=2014|archive-date=10 May 2017}}</ref> Any Etazonia dia mitentina eo amin'ny 1.37 {{US$}} eo ho eo ny takelaka iray.<ref name="AHFS2016" /> Tamin'ny taona 2017, io no fanafody faha-83 be mpampiasa indrindra any Etazonia, miaraka amin'ny fanafody mihoatra ny sivy tapitrisa.<ref name="ref1">{{Cite web|title=The Top 300 of 2020|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|website=ClinCalc|access-date=11 April 2020|archive-date=12 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212142534/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|url-status=live}}</ref><ref name="ref2">{{Cite web|title=Ondansetron - Drug Usage Statistics|website=ClinCalc|url=https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Ondansetron|access-date=11 April 2020|archive-date=8 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200708073723/https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Ondansetron|url-status=live}}</ref> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] h8xzru9r1m4wd5vb9cuqq6lnsugt21b 0 299074 1153246 1151102 2026-11-05T20:47:45Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153246 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name =Coeliac disease |synonym =Celiac sprue, nontropical sprue, endemic sprue, gluten enteropathy |image =Coeliac path.jpg |image_size = |image_thumbtime = |alt = |caption =Biopsy of [[small bowel]] showing coeliac disease manifested by blunting of [[intestinal villus|villi]], crypt [[hypertrophy]], and [[lymphocyte]] infiltration of crypts |pronounce ={{IPAc-en|ˈ|s|iː|l|i|æ|k}} {{respell|SEE|lee|ak}} |specialty =[[Gastroenterology]], [[internal medicine]] |symptoms =None or [[Signs and symptoms|non-specific]], [[abdominal distention]], [[diarrhea|diarrhoea]], [[constipation]], [[malabsorption]], weight loss, [[dermatitis herpetiformis]]<ref name=Fasano2005Pediatric/><ref name=SymptomsCausesNIDDK>{{cite web|title=Symptoms & Causes of Celiac Disease {{!}} NIDDK|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/celiac-disease/symptoms-causes|website=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases|access-date=24 April 2017|date=June 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424175500/https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/celiac-disease/symptoms-causes|archive-date=24 April 2017}}</ref> |onset =Any age<ref name=Fasano2005Pediatric/><ref name=ESPGHAN2012 /> |duration =Lifelong<ref name=Cic2015 /> |causes =Reaction to [[gluten]]<ref name=TovoliMasi2015/> |risks =[[Genetic predisposition]]<ref name=NIH2015/> |diagnosis =[[Family history (medicine)|Family history]], blood [[antibody]] tests, intestinal [[biopsy|biopsies]], [[genetic testing]], response to gluten withdrawal<ref name=NIH2015/><ref name=VivasVaquero2015 /> |differential =[[Inflammatory bowel disease]], [[intestinal parasites]], [[irritable bowel syndrome]], [[cystic fibrosis]]<ref>{{cite book|last1=Ferri|first1=Fred F.|title=Ferri's differential diagnosis : a practical guide to the differential diagnosis of symptoms, signs, and clinical disorders|url=https://archive.org/details/ferrisdifferenti0000ferr|date=2010|publisher=Elsevier/Mosby|location=Philadelphia, PA|isbn=978-0323076999|page=Chapter C|edition=2nd}}</ref> |prevention = |treatment =[[Gluten-free diet]]<ref name=SeeKaukinen2015/> |medication = |prognosis = |frequency =~1 in 135<ref name=NEJM2012/> |deaths = }} '''Ny aretin'ny seliaka''' na '''ny aretin'ny seliaka''' dia aretina maharitra ateraky ny hery fiarovana izay misy fiantraikany voalohany indrindra amin'ny tsinay kely.<ref name="NIH2015">{{Cite web|title=Celiac Disease|url=http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/digestive-diseases/celiac-disease/Pages/facts.aspx|website=NIDDKD|access-date=17 March 2016|date=June 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313222154/http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/digestive-diseases/celiac-disease/Pages/facts.aspx|archive-date=13 March 2016}}</ref> Anisan'ny soritr'aretina mahazatra ny olana amin'ny fandevonan-kanina toy ny aretim-pivalanana mitaiza, fivontosan'ny kibo, tsy fahatomombanan'ny fidiran'ny sakafo, tsy fahazotoan-komana, ary ny tsy fahampian'ny fitomboana ara-dalàna eo amin'ny ankizy.<ref name="Fasano2005Pediatric" /> Matetika izany dia manomboka eo anelanelan'ny enim-bolana sy roa taona.<ref name="Fasano2005Pediatric" /> Ireo soritr'aretina tsy mahazatra dia mahazatra kokoa, indrindra amin'ny olona mihoatra ny roa taona.<ref name="ESPGHAN2012" /><ref name="Newnham2017">{{Cite journal|doi=10.1111/jgh.13704|doi-access=free|pmid=28244672|title=Coeliac disease in the 21st century: Paradigm shifts in the modern age|journal=Journal of Gastroenterology and Hepatology|volume=32|pages=82–85|year=2017|last=Newnham|first=Evan D|s2cid=46285202|quote=Presentation of CD with malabsorptive symptoms or malnutrition is now the exception rather than the rule.}}</ref><ref name="TonuttiBizzaro2014">{{Cite journal|vauthors=Tonutti E, Bizzaro N|title=Diagnosis and classification of celiac disease and gluten sensitivity|journal=Autoimmun Rev|volume=13|issue=4–5|pages=472–6|date=2014|pmid=24440147|doi=10.1016/j.autrev.2014.01.043}}</ref> Mety hisy soritr'aretina malemy na tsy misy mihitsy eo amin'ny tsinay, soritr'aretina maro samihafa mahakasika ny faritra rehetra amin'ny vatana na tsy misy soritr'aretina miharihary.<ref name="Fasano2005Pediatric" /> Ny aretin'ny seliaka dia voalaza voalohany tamin'ny fahazazana; <ref name="Cic2015">{{Cite journal|vauthors=Ciccocioppo R, Kruzliak P, Cangemi GC, Pohanka M, Betti E, Lauret E, Rodrigo L|title=The Spectrum of Differences between Childhood and Adulthood Celiac Disease|journal=Nutrients|volume=7|issue=10|pages=8733–51|date=22 October 2015|pmid=26506381|pmc=4632446|doi=10.3390/nu7105426|type=Review|quote=Several additional studies in extensive series of coeliac patients have clearly shown that TG2A sensitivity varies depending on the severity of duodenal damage, and reaches almost 100% in the presence of complete villous atrophy (more common in children under three years), 70% for subtotal atrophy, and up to 30% when only an increase in IELs is present. ''(IELs: intraepithelial lymphocytes)''}}</ref><ref name="ESPGHAN2012">{{Cite journal|vauthors=Husby S, Koletzko S, Korponay-Szabó IR, Mearin ML, Phillips A, Shamir R, Troncone R, Giersiepen K, Branski D, Catassi C, Lelgeman M, Mäki M, Ribes-Koninckx C, Ventura A, Zimmer KP,(( ESPGHAN Working Group on Coeliac Disease Diagnosis; ESPGHAN Gastroenterology Committee; European Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition))|s2cid=15029283|title=European Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition guidelines for the diagnosis of coeliac disease|journal=J Pediatr Gastroenterol Nutr|volume=54|issue=1|pages=136–60|date=January 2012|pmid=22197856|url=http://www.espghan.org/fileadmin/user_upload/guidelines_pdf/Guidelines_2404/European_Society_for_Pediatric_Gastroenterology_.28__1_.pdf|doi=10.1097/MPG.0b013e31821a23d0|type=Practice Guideline|quote=Since 1990, the understanding of the pathological processes of CD has increased enormously, leading to a change in the clinical paradigm of CD from a chronic, gluten-dependent enteropathy of childhood to a systemic disease with chronic immune features affecting different organ systems. (...) atypical symptoms may be considerably more common than classic symptoms|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160403065800/http://www.espghan.org/fileadmin/user_upload/guidelines_pdf/Guidelines_2404/European_Society_for_Pediatric_Gastroenterology_.28__1_.pdf|archive-date=3 April 2016|access-date=19 March 2016}}</ref> na izany aza, mety hitranga amin'ny sokajin-taona rehetra izany.<ref name="Fasano2005Pediatric">{{Cite journal|vauthors=Fasano A|title=Clinical presentation of celiac disease in the pediatric population|journal=Gastroenterology|volume=128|issue=4 Suppl 1|pages=S68–73|date=April 2005|pmid=15825129|doi=10.1053/j.gastro.2005.02.015|type=Review}}</ref><ref name="ESPGHAN2012" /> Mifandray amin'ny aretina autoimmune hafa izy io, toy ny diabeta mellitus karazany 1 sy ny tiroidita, ankoatra ny hafa.<ref name="Cic2015" /> Ny aretin'ny seliaka dia vokatry ny fihetsika amin'ny gluten, vondron'ny proteinina isan-karazany hita ao amin'ny [[varimbazaha]] sy amin'ny voamaina hafa toy ny [[Vary ôrza|orza]] sy ny rye.<ref name="TovoliMasi2015">{{Cite journal|vauthors=Tovoli F, Masi C, Guidetti E, Negrini G, Paterini P, Bolondi L|title=Clinical and diagnostic aspects of gluten related disorders|journal=World Journal of Clinical Cases|volume=3|issue=3|pages=275–84|date=March 2015|pmid=25789300|pmc=4360499|doi=10.12998/wjcc.v3.i3.275|type=Review}}</ref><ref name="PenaginiDilillo2013">{{Cite journal|vauthors=Penagini F, Dilillo D, Meneghin F, Mameli C, Fabiano V, Zuccotti GV|title=Gluten-free diet in children: an approach to a nutritionally adequate and balanced diet|journal=Nutrients|volume=5|issue=11|pages=4553–65|date=November 2013|pmid=24253052|pmc=3847748|doi=10.3390/nu5114553|type=Review}}</ref><ref name="Lancet2009">{{Cite journal|vauthors=Di Sabatino A, Corazza GR|s2cid=8415780|title=Coeliac disease|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-25-may-1-2009_373_9673/page/1480|journal=Lancet|volume=373|issue=9673|pages=1480–93|date=April 2009|pmid=19394538|doi=10.1016/S0140-6736(09)60254-3}}</ref> Matetika azo leferina ny [[Oany|oats]] amin'ny habetsahana antonony, izay tsy misy loto avy amin'ny voamaina hafa misy gluten.<ref name="PenaginiDilillo2013" /><ref>{{Cite journal|vauthors=Pinto-Sánchez MI, Causada-Calo N, Bercik P, Ford AC, Murray JA, Armstrong D, Semrad C, Kupfer SS, Alaedini A, Moayyedi P, Leffler DA, Verdú EF, Green P|title=Safety of Adding Oats to a Gluten-Free Diet for Patients With Celiac Disease: Systematic Review and Meta-analysis of Clinical and Observational Studies|journal=Gastroenterology|volume=153|issue=2|pages=395–409.e3|date=August 2017|pmid=28431885|doi=10.1053/j.gastro.2017.04.009|url=http://eprints.whiterose.ac.uk/115341/1/FordSafety%20of%20Adding%20Oats.pdf|access-date=2020-08-06|archive-date=2021-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129071334/http://eprints.whiterose.ac.uk/115341/1/FordSafety%20of%20Adding%20Oats.pdf|url-status=live}}</ref> Mety hiankina amin'ny karazana vary orza ny fisian'ny olana.<ref name="PenaginiDilillo2013" /><ref name="CominoMoreno2015">{{Cite journal|vauthors=Comino I, Moreno M, Sousa C|title=Role of oats in celiac disease|journal=World Journal of Gastroenterology|volume=21|issue=41|pages=11825–31|date=November 2015|pmid=26557006|pmc=4631980|doi=10.3748/wjg.v21.i41.11825|quote=It is necessary to consider that oats include many varieties, containing various amino acid sequences and showing different immunoreactivities associated with toxic prolamins. As a result, several studies have shown that the immunogenicity of oats varies depending on the cultivar consumed. Thus, it is essential to thoroughly study the variety of oats used in a food ingredient before including it in a gluten-free diet.}}</ref> Mitranga amin'ny olona manana fototarazo mora voan'izany izany.<ref name="NIH2015" /> Rehefa tratran'ny gluten, ny valin-kafatra tsy ara-dalàna amin'ny hery fiarovana dia mety hitarika amin'ny famokarana autoantibodies samihafa izay mety hisy fiantraikany amin'ny [[taova]] samihafa.<ref name="Lund2015">{{Cite journal|vauthors=Lundin KE, Wijmenga C|s2cid=24533103|title=Coeliac disease and autoimmune disease-genetic overlap and screening|journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology|volume=12|issue=9|pages=507–15|date=September 2015|pmid=26303674|doi=10.1038/nrgastro.2015.136|type=Review|quote=The abnormal immunological response elicited by gluten-derived proteins can lead to the production of several different autoantibodies, which affect different systems.}}</ref> Ao amin'ny tsinay kely, miteraka fivontosana izany ary mety hiteraka fihenan'ny villi mandrakotra ny tsinay kely ( atrophy villous ).<ref name="NIH2015" /><ref name="VivasVaquero2015">{{Cite journal|vauthors=Vivas S, Vaquero L, Rodríguez-Martín L, Caminero A|title=Age-related differences in celiac disease: Specific characteristics of adult presentation|journal=World Journal of Gastrointestinal Pharmacology and Therapeutics|volume=6|issue=4|pages=207–12|date=November 2015|pmid=26558154|pmc=4635160|doi=10.4292/wjgpt.v6.i4.207|type=Review|quote=In addition, the presence of intraepithelial lymphocytosis and/or villous atrophy and crypt hyperplasia of small-bowel mucosa, and clinical remission after withdrawal of gluten from the diet, are also used for diagnosis antitransglutaminase antibody (tTGA) titers and the degree of histological lesions inversely correlate with age. Thus, as the age of diagnosis increases antibody titers decrease and histological damage is less marked. It is common to find adults without villous atrophy showing only an inflammatory pattern in duodenal mucosa biopsies: Lymphocytic enteritis (Marsh I) or added crypt hyperplasia (Marsh II)}}</ref> Misy fiantraikany amin'ny fidiran'ny otrikaina izany, izay matetika mitarika ho amin'ny tsy fahampian-dra.<ref name="NIH2015" /><ref name="Lancet2009" /> Matetika ny aretina dia atao amin'ny alalan'ny fitambaran'ny fitiliana antibody amin'ny ra sy ny biopsie amin'ny tsinay, izay ampian'ny fitiliana fototarazo manokana.<ref name="NIH2015" /> Tsy mora foana ny mamantatra ny aretina.<ref name="MatthiasPfeiffer2010">{{Cite journal|vauthors=Matthias T, Pfeiffer S, Selmi C, Eric Gershwin M|s2cid=33661098|title=Diagnostic challenges in celiac disease and the role of the tissue transglutaminase-neo-epitope|journal=Clin Rev Allergy Immunol|volume=38|issue=2–3|pages=298–301|date=April 2010|pmid=19629760|doi=10.1007/s12016-009-8160-z|type=Review}}</ref> Matetika, ratsy ny autoantibodies ao amin'ny ra,<ref name="LewisScott2006">{{Cite journal|vauthors=Lewis NR, Scott BB|title=Systematic review: the use of serology to exclude or diagnose coeliac disease (a comparison of the endomysial and tissue transglutaminase antibody tests)|journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics|volume=24|issue=1|pages=47–54|date=July 2006|pmid=16803602|doi=10.1111/j.1365-2036.2006.02967.x}}</ref><ref name="AGA2006">{{Cite journal|vauthors=Rostom A, Murray JA, Kagnoff MF|title=American Gastroenterological Association (AGA) Institute technical review on the diagnosis and management of celiac disease|journal=Gastroenterology|volume=131|issue=6|pages=1981–2002|date=December 2006|pmid=17087937|url=http://www.gastrojournal.org/article/S0016-5085%2806%2902227-X/fulltext|doi=10.1053/j.gastro.2006.10.004|type=Review|access-date=2020-08-06|archive-date=2014-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20140318130040/http://www.gastrojournal.org/article/S0016-5085(06)02227-X/fulltext|url-status=live}}</ref> ary olona maro no manana fiovana kely amin'ny tsinay miaraka amin'ny villi ara-dalàna.<ref name="MolinaInfanteSantolaria2015">{{Cite journal|vauthors=Molina-Infante J, Santolaria S, Sanders DS, Fernández-Bañares F|title=Systematic review: noncoeliac gluten sensitivity|journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics|volume=41|issue=9|pages=807–20|date=May 2015|pmid=25753138|doi=10.1111/apt.13155|type=Review|quote=Furthermore, seronegativity is more common in coeliac disease patients without villous atrophy (Marsh 1-2 lesions), but these ‘minor’ forms of coeliac disease may have similar clinical manifestations to those with villous atrophy and may show similar clinical–histological remission with reversal of haematological or biochemical disturbances on a gluten-free diet (GFD).}}</ref> Mety hisy soritr'aretina mafy ny olona ary mety hodinihina mandritra ny taona maro izy ireo alohan'ny hahitana ny aretina.<ref name="CichewiczMearns2019">{{Cite journal|vauthors=Cichewicz AB, Mearns ES, Taylor A, Boulanger T, Gerber M, Leffler DA|s2cid=71143826|display-authors=etal|title=Diagnosis and Treatment Patterns in Celiac Disease|journal=Dig Dis Sci|volume=64|issue=8|pages=2095–2106|date=1 March 2019|pmid=30820708|doi=10.1007/s10620-019-05528-3|type=Review}}</ref><ref name="LudvigssonCard2015">{{Cite journal|vauthors=Ludvigsson JF, Card T, Ciclitira PJ, Swift GL, Nasr I, Sanders DS, Ciacci C|title=Support for patients with celiac disease: A literature review|journal=United European Gastroenterology Journal|volume=3|issue=2|pages=146–59|date=April 2015|pmid=25922674|pmc=4406900|doi=10.1177/2050640614562599|type=Review}}</ref> Mihamaro hatrany ny olona tsy manana soritr'aretina voamarina, vokatry ny fitiliana.<ref name="VanHeelWest">{{Cite journal|vauthors=van Heel DA, West J|title=Recent advances in coeliac disease|journal=Gut|volume=55|issue=7|pages=1037–46|date=July 2006|pmid=16766754|pmc=1856316|doi=10.1136/gut.2005.075119|type=Review}}</ref> Na izany aza, tsy ampy ny porofo momba ny vokatry ny fitiliana mba hamaritana ny maha-ilaina azy.<ref name="USPSTF2017">{{Cite journal|vauthors=Bibbins-Domingo K, Grossman DC, Curry SJ, Barry MJ, Davidson KW, Doubeni CA, Ebell M, Epling JW, Herzstein J, Kemper AR, Krist AH, Kurth AE, Landefeld CS, Mangione CM, Phipps MG, Silverstein M, Simon MA, Tseng CW|s2cid=205086614|title=Screening for Celiac Disease: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement|journal=JAMA|volume=317|issue=12|pages=1252–1257|date=March 2017|pmid=28350936|doi=10.1001/jama.2017.1462}}</ref> Na dia vokatry ny tsy fahazakana maharitra ny proteinina gluten aza ity aretina ity,<ref name="NIH2015" /> dia miavaka amin'ny alèjy amin'ny varimbazaha izy io, izay tsy fahita firy.<ref>{{Cite journal|last=Burkhardt|first=J. G.|last2=Chapa-Rodriguez|first2=A.|last3=Bahna|first3=S. L.|title=Gluten sensitivities and the allergist: Threshing the grain from the husks|journal=Allergy|date=July 2018|volume=73|issue=7|pages=1359–1368|doi=10.1111/all.13354|pmid=29131356}}</ref> Ny fitsaboana mahomby fantatra ihany dia ny fihinanana sakafo tsy misy gluten mandritra ny androm-piainana, izay mitarika amin'ny famerenana amin'ny laoniny ny rindrin'ny tsinay, manatsara ny soritr'aretina ary mampihena ny mety hisian'ny fahasarotana amin'ny ankamaroan'ny olona.<ref name="SeeKaukinen2015">{{Cite journal|vauthors=See JA, Kaukinen K, Makharia GK, Gibson PR, Murray JA|s2cid=20270743|title=Practical insights into gluten-free diets|journal=Nature Reviews. Gastroenterology & Hepatology|volume=12|issue=10|pages=580–91|date=October 2015|pmid=26392070|doi=10.1038/nrgastro.2015.156|type=Review|quote=A lack of symptoms and/or negative serological markers are not reliable indicators of mucosal response to the diet. Furthermore, up to 30% of patients continue to have gastrointestinal symptoms despite a strict GFD.122,124 If adherence is questioned, a structured interview by a qualified dietitian can help to identify both intentional and inadvertent sources of gluten.}}</ref> Raha tsy voatsabo dia mety hiteraka homamiadana toy ny lymphoma amin'ny tsinay ary mety hampitombo kely ny mety ho fahafatesana aloha loatra.<ref name="Leb2015">{{Cite journal|vauthors=Lebwohl B, Ludvigsson JF, Green PH|title=Celiac disease and non-celiac gluten sensitivity|journal=BMJ|volume=351|pages=h4347|date=October 2015|pmid=26438584|pmc=4596973|doi=10.1136/bmj.h4347|quote=Celiac disease occurs in about 1% of the population worldwide, although most people with the condition are undiagnosed. It can cause a wide variety of symptoms, both intestinal and extra-intestinal because it is a systemic autoimmune disease that is triggered by dietary gluten. Patients with coeliac disease are at increased risk of cancer, including a twofold to fourfold increased risk of non-Hodgkin’s lymphoma and a more than 30-fold increased risk of small intestinal adenocarcinoma, and they have a 1.4-fold increased risk of death.|type=Review}}</ref> Miovaova arakaraka ny faritra eto amin'izao tontolo izao ny tahan'ny aretina, manomboka amin'ny 1 amin'ny 300 ka hatramin'ny 1 amin'ny 40, miaraka amin'ny salan'isa eo anelanelan'ny 1 amin'ny 100 sy 1 amin'ny olona 170.<ref name="NEJM2012">{{Cite journal|vauthors=Fasano A, Catassi C|title=Clinical practice. Celiac disease|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2012-12-20_367_25/page/2419|journal=The New England Journal of Medicine|volume=367|issue=25|pages=2419–26|date=December 2012|pmid=23252527|doi=10.1056/NEJMcp1113994|type=Review}}</ref> Tombanana ho 80%-n'ny tranga no mbola tsy voamarina, matetika noho ny tsy fahampian'ny na tsy fisian'ny olana amin'ny fandevonan-kanina sy ny tsy fahampian'ny fahalalana ny soritr'aretina sy ny fepetra takiana amin'ny diagnostika.<ref name="WGO2016">{{Cite web|url=http://www.worldgastroenterology.org/guidelines/global-guidelines/celiac-disease/celiac-disease-english|title=Celiac disease|date=July 2016|publisher=[[World Gastroenterology Organisation]] Global Guidelines|access-date=23 April 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170317123604/http://www.worldgastroenterology.org/guidelines/global-guidelines/celiac-disease/celiac-disease-english|archive-date=17 March 2017}}</ref><ref name="CichewiczMearns2019" /><ref name="LionettiGatti2015">{{Cite journal|vauthors=Lionetti E, Gatti S, Pulvirenti A, Catassi C|title=Celiac disease from a global perspective|journal=Best Practice & Research. Clinical Gastroenterology|volume=29|issue=3|pages=365–79|date=June 2015|pmid=26060103|doi=10.1016/j.bpg.2015.05.004|type=Review}}</ref> Somary mahazatra kokoa amin'ny vehivavy ny aretin'ny seliaka raha oharina amin'ny lehilahy.<ref name="His2006">{{Cite journal|vauthors=Hischenhuber C, Crevel R, Jarry B, Mäki M, Moneret-Vautrin DA, Romano A, Troncone R, Ward R|title=Review article: safe amounts of gluten for patients with wheat allergy or coeliac disease|journal=Alimentary Pharmacology & Therapeutics|volume=23|issue=5|pages=559–75|date=March 2006|pmid=16480395|doi=10.1111/j.1365-2036.2006.02768.x}}</ref> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] 96vhw1fbx7mdoeadlcliif5q1w75n8d 0 299101 1153252 1151117 2026-11-05T21:22:37Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153252 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name =Dyslexia |synonym =Reading disorder, alexia |image =OpenDyslexic.png |image_size = |image_thumbtime = |alt = |caption =An example of [[OpenDyslexic]] typeface, used to try to help with common reading errors in dyslexia.<ref name=Renske>{{Cite journal |first=Renske |last=de Leeuw |title=Special Font For Dyslexia? |place=[[University of Twente]] |page=32 |date=December 2010 |language=English, Dutch |url=http://www.ilo.gw.utwente.nl/ilo/attachments/032_Masterthesis_Leeuw.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101034537/http://www.ilo.gw.utwente.nl/ilo/attachments/032_Masterthesis_Leeuw.pdf |archive-date=1 November 2011 |url-status=live}}</ref> |pronounce = |specialty =[[Neurology]], [[pediatrics]] |symptoms =Trouble [[reading (process)|reading]]<ref name="ninds1"/> |onset =School age<ref name=Lancet2012/> |duration = |causes =[[genetics|Genetic]] and environmental factors<ref name=Lancet2012 /> |risks =Family history, [[attention deficit hyperactivity disorder]]<ref name=NIH2014Def/> |diagnosis =Series memory, spelling, vision, and reading test<ref name=NIH2015Diag/> |differential =[[hearing problems|Hearing]] or [[vision problem]]s, insufficient [[Reading education|teaching]]<ref name=Lancet2012/> |prevention = |treatment =Adjusting teaching methods<ref name=ninds1/> |medication = |prognosis = |frequency =3–7%<ref name=Lancet2012/><ref name=Koo2013/> |deaths = }}Ny Dyslexia, fantatra koa amin’ny hoe fikorontanan’ny famakiana, dia aretina iray miavaka amin’ny fahasahiranana amin’ny famakiana na dia eo aza ny faharanitan-tsaina ara-dalàna. [1] [2] Samy hafa ny fiantraikany amin’ny olona tsirairay. [3] Mety ahitana fahasarotana amin’ny fanoratana teny, ny famakiana haingana, ny fanoratana amin’ny tanana, ny fanononana teny an-tsaina, ny famakiana mafy, ary ny fahatakarana izay vakiana ny soritr’aretina. [3] [4] Matetika ireo fahasarotana ireo dia tsikaritra voalohany any am-pianarana. [5] Raha very ny fahaizana mamaky teny ny olona iray izay efa nahay namaky taloha, dia antsoina hoe alexia izany. [3] Tsy vokatry ny tsy fahazotoana ireo fahasarotana ireo, ary matetika ny olona voan’ity aretina ity dia manana fahavononana hianatra ara-dalàna. [3] Ny olona manana dyslexia dia mety ho voakasiky ny aretina hafa ihany koa, toy ny fikorontanan’ny fifantohana sy ny fihetsehana tafahoatra (ADHD), ny fikorontanan’ny fiteny eo amin’ny fivoarana, ary ny fahasahiranana amin’ny isa. [5] [6] [7] Inoana fa vokatry ny fifandraisan'ny fototarazo sy ny tontolo iainana ny dyslexia.<ref name="Lancet2012">{{Cite journal|last=Peterson|first=Robin L.|last2=Pennington|first2=Bruce F.|title=Developmental dyslexia|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_may-26-june-1-2012_379_9830/page/1997|journal=Lancet|volume=379|issue=9830|pages=1997–2007|date=May 2012|pmid=22513218|pmc=3465717|doi=10.1016/S0140-6736(12)60198-6}}</ref> Misy tranga sasany izay mifindra amin'ny fianakaviana.<ref name="NIH2014Def">{{Cite web|url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/reading/conditioninfo/disorders|title=What are reading disorders?|publisher=National Institutes of Health|date=1 December 2016|df=dmy-all|access-date=15 July 2020|archive-date=9 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709004020/https://www.nichd.nih.gov/health/topics/reading/conditioninfo/disorders|url-status=live}}</ref> Ny dyslexia izay mipoitra vokatry ny ratra amin'ny atidoha, fahatapahan'ny lalan-dra, na dementia dia antsoina hoe "dyslexia acquired".<ref name="ninds1">{{Cite web|url=https://www.ninds.nih.gov/Disorders/All-Disorders/Dyslexia-Information-Page|title=Dyslexia Information Page|date=2 November 2018|publisher=[[National Institute of Neurological Disorders and Stroke]]|df=dmy-all|access-date=15 July 2020|archive-date=4 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191004220414/https://www.ninds.nih.gov/Disorders/All-Disorders/Dyslexia-Information-Page|url-status=live}}</ref> Ny antony fototra mahatonga ny dyslexia dia ny olana ao amin'ny fikirakirana fiteny ao amin'ny [[atidoha]].<ref name="NIH2014Def" /> Ny dyslexia dia voamarina amin'ny alalan'ny andiana fitsapana ny fitadidiana, ny fahitana, ny fanoratana ary ny fahaiza-mamaky teny.<ref name="NIH2015Diag">{{Cite web|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/reading/conditioninfo/pages/diagnosed.aspx|title=How are reading disorders diagnosed?|publisher=National Institutes of Health|access-date=15 March 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402093505/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/reading/conditioninfo/pages/diagnosed.aspx|archive-date=2 April 2015|df=dmy-all}}</ref> Ny dyslexia dia misaraka amin'ny fahasarotana mamaky teny vokatry ny olana amin'ny fandrenesana na ny fahitana na ny tsy fahampian'ny fampianarana na ny fahafahana mianatra.<ref name="Lancet2012" /> Ny fitsaboana dia ahitana ny fanitsiana ny fomba fampianarana mba hifanaraka amin'ny filan'ny olona.<ref name="ninds1" /> Na dia tsy manasitrana ny olana fototra aza izany, dia mety hampihena ny ambaratonga na ny fiantraikan'ny soritr'aretina.<ref>{{Cite web|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/reading/conditioninfo/pages/treatment.aspx|title=What are common treatments for reading disorders?|publisher=National Institutes of Health|access-date=15 March 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402142536/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/reading/conditioninfo/pages/treatment.aspx|archive-date=2 April 2015|df=dmy-all}}</ref> Tsy mahomby ireo fitsaboana mikendry ny fahitana.<ref name="Handler2011">{{Cite journal|last=Handler|first=SM|last2=Fierson|first2=WM|last3=Section on|first3=Ophthalmology|last4=Council on Children with|first4=Disabilities|last5=American Academy of|first5=Ophthalmology|last6=American Association for Pediatric Ophthalmology and|first6=Strabismus|last7=American Association of Certified|first7=Orthoptists|title=Learning disabilities, dyslexia, and vision.|journal=Pediatrics|date=March 2011|volume=127|issue=3|pages=e818–56|pmid=21357342|doi=10.1542/peds.2010-3670|doi-access=free}}</ref> Ny dyslexia no fahasembanana amin'ny fianarana mahazatra indrindra ary mitranga any amin'ny faritra rehetra eran-tany.<ref name="UmphredLazaro2013m">{{Cite book|last=Umphred, Darcy Ann|last2=Lazaro, Rolando T.|last3=Roller, Margaret|last4=Burton, Gordon|title=Neurological Rehabilitation|url=https://books.google.com/books?id=lVJPAQAAQBAJ&pg=PA383|year=2013|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-26649-9|page=383|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170109173020/https://books.google.com/books?id=lVJPAQAAQBAJ&pg=PA383|archive-date=9 January 2017}}</ref> Mahakasika ny 3–7%-n'ny mponina izany,<ref name="Lancet2012" /><ref name="Koo2013">{{Cite book|last=Kooij|first=J. J. Sandra|title=Adult ADHD diagnostic assessment and treatment|date=2013|publisher=Springer|location=London|isbn=9781447141389|page=83|edition=3rd|url=https://books.google.com/books?id=JM_awX-mSPoC&pg=PA83|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430012545/https://books.google.com/books?id=JM_awX-mSPoC&pg=PA83|archive-date=30 April 2016}}</ref> na izany aza, hatramin'ny 20%-n'ny mponina amin'ny ankapobeny dia mety manana soritr'aretina sasany.<ref>{{Cite web|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/reading/conditioninfo/pages/risk.aspx|title=How many people are affected by/at risk for reading disorders?|publisher=National Institutes of Health|access-date=15 March 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402101751/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/reading/conditioninfo/pages/risk.aspx|archive-date=2 April 2015|df=dmy-all}}</ref> Na dia matetika kokoa aza no hita amin'ny lehilahy ny dyslexia,<ref name="Lancet2012" /> dia voalaza fa mitovy ny fiantraikan'izany eo amin'ny lehilahy sy ny vehivavy.<ref name="UmphredLazaro2013m" /> Misy mino fa ny dyslexia dia tokony hoheverina ho fomba fianarana hafa, miaraka amin'ny tombony sy ny fatiantoka.<ref>{{Cite journal|url=https://www.wired.com/2011/09/dyslexic-advantage/|title=The Unappreciated Benefits of Dyslexia|date=September 2011|access-date=10 August 2016|journal=Wired|last=Venton|first=Danielle|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160805001607/http://www.wired.com/2011/09/dyslexic-advantage|archive-date=5 August 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.scientificamerican.com/article/the-advantages-of-dyslexia/|title=The Advantages of Dyslexia|date=August 2014|access-date=10 August 2016|website=ScientificAmerican.com|publisher=Scientific American|last=Mathew|first=Schneps|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804232616/http://www.scientificamerican.com/article/the-advantages-of-dyslexia/|archive-date=4 August 2016|df=dmy-all}}</ref> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] 8kjq28tw0jffxb0p9amza3pqwj75sz5 0 299108 1153277 1149469 2026-11-05T23:06:23Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153277 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug|Verifiedfields=changed|Watchedfields=changed|verifiedrevid=458460406|drug_name=|INN=|image=Ranitidine.svg|width=250|alt=|image2=File:Ranitidine-A-3D-balls.png|width2=|alt2=|caption=|type=<!-- empty --> <!-- Names -->|pronounce={{IPAc-en |r|ə|ˈ|n|ɪ|t|ᵻ|d|iː|n }}|tradename=Zantac<ref name = Patient.info>{{cite web | author = Michael Stewart, <small>BPharm, MRPharmS</small> | date = 12 Apr 2018 | title = Zantac – Ranitidine to reduce stomach acid | url = https://Patient.info/medicine/ranitidine-to-reduce-stomach-acid-zantac | website = Patient.info | location = [[Leeds]], England, United Kingdom | publisher = [[Patient UK | Patient Platform Limited]] | access-date = 31 March 2020 | quote = Ranitidine reduces the amount of acid produced by your stomach. Any side-effects are usually mild and do not last long. | archive-date = 20 January 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210120133304/https://patient.info/medicine/ranitidine-to-reduce-stomach-acid-zantac | url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120133304/https://patient.info/medicine/ranitidine-to-reduce-stomach-acid-zantac |date=20 January 2021 }}</ref> <small>(original)</small>, and others|synonyms=Dimethyl [(5-<nowiki/>{[(2-<nowiki/>{[1-(methylamino)-2-nitroethenyl]amino}ethyl)sulfanyl]methyl}furan-2-yl)methyl]amine|JAN=ranitidine hydrochloride|IUPAC_name=''N''-(2-[(5-[(Dimethylamino)methyl]furan-2-yl)methylthio]ethyl)-''N'''-methyl-2-nitroethene-1,1-diamine <!-- Clinical data -->|class=[[H2 antagonist|Histamine H₂ receptor antagonist]], aka H2 blocker<ref name = Patient.info/>|uses=<!-- primary uses -->|side_effects=<!-- common side effects and notable side effects -->|interactions=<!-- notable interactions -->|pregnancy_AU=B1|pregnancy_AU_comment=<ref name = RanitidinePregnancy>{{cite web | title = Ranitidine use during pregnancy | website = Drugs.com | date = 2 December 2019 | url = https://www.drugs.com/pregnancy/ranitidine.html | access-date = 18 December 2019 | archive-date = 29 October 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191029013537/https://www.drugs.com/pregnancy/ranitidine.html | url-status = live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191029013537/https://www.drugs.com/pregnancy/ranitidine.html |date=29 October 2019 }}</ref>|pregnancy_US=B|pregnancy_US_comment=<ref name = RanitidinePregnancy/>|pregnancy_category=|breastfeeding=|routes_of_administration=[[Oral administration|By mouth]], [[intravenous therapy|intravenous]] (IV)|onset=55–65&nbsp;minutes (150&nbsp;mg dose)<ref name = "pmid12144582"/><br />55–115&nbsp;minutes (75&nbsp;mg dose)<ref name = "pmid12144582">{{cite journal | vauthors = Gardner JD, Ciociola AA, Robinson M, McIsaac RL | display-authors = 3 | title = Determination of the time of onset of action of ranitidine and famotidine on intra-gastric acidity | journal = Aliment. Pharmacol. Ther. | volume = 16 | issue = 7 | pages = 1317–1326 | date = July 2002 | pmid = 12144582 | doi = 10.1046/j.1365-2036.2002.01291.x | url =https://archive.org/details/sim_alimentary-pharmacology-and-therapeutics_2002-07_16_7/page/1317}}</ref>|duration_of_action=|defined_daily_dose=300 mg<ref name=MSH2015>{{cite web |title=Single Drug Information – International Medical Products Price Guide |url=https://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=693&searchYear=2015 |access-date=22 August 2020 |archive-date=29 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210829025832/https://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=693&searchYear=2015 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829025832/https://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=693&searchYear=2015 |date=29 August 2021 }}</ref>|typical_dose=|dependency_liability=|addiction_liability=<!-- External links -->|Drugs.com={{drugs.com|monograph|ranitidine}}|MedlinePlus=a601106 <!-- Legal data -->|legal_AU=S4|legal_AU_comment=/&nbsp;S2 (Pharmacy Medicine)|legal_BR=<!-- OTC, A1, A2, A3, B1, B2, C1, C2, C3, C4, C5, D1, D2, E, F -->|legal_BR_comment=|legal_CA=<!-- OTC, Rx-only, Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII -->|legal_CA_comment=|legal_DE=<!-- Anlage I, II, III or Unscheduled-->|legal_DE_comment=|legal_NZ=<!-- Class A, B, C -->|legal_NZ_comment=|legal_UN=<!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV-->|legal_UN_comment=|legal_UK=POM|legal_UK_comment=/&nbsp;GSL (General sales list)|legal_US=Rx-only|legal_US_comment=/&nbsp;OTC|legal_status=<!-- For countries not listed above -->|DailyMedID=Ranitidine|licence_US=Ranitidine|licence_CA=<!-- Health Canada may use generic or brand name (generic name preferred) -->|licence_EU=<!-- EMA uses INN (or special INN_EMA) --> <!-- Pharmacokinetic data -->|bioavailability=50% (by mouth)<ref name = AHFS2015/>|protein_bound=15%|metabolism=[[Liver]]: [[Flavin-containing monooxygenase|FMO]]s, including [[FMO3]]; other enzymes|metabolites=|elimination_half-life=2–3 hours|excretion=30–70% [[kidney]] <!-- Chemical and physical data -->|C=13|H=22|N=4|O=3|S=1|SMILES=[O-][N+]( = O)C = C(NC)NCCSCc1ccc(o1)CN(C)C|StdInChI=1S/C13H22N4O3S/c1-14-13(9-17(18)19)15-6-7-21-10-12-5-4-11(20-12)8-16(2)3/h4-5,9,14-15H,6-8,10H2,1-3H3|StdInChI_Ref={{stdinchicite|changed|chemspider}}|StdInChI_comment=|StdInChIKey=VMXUWOKSQNHOCA-UHFFFAOYSA-N|StdInChIKey_Ref={{stdinchicite|changed|chemspider}}|density=|density_notes=|melting_point=|melting_high=|melting_notes=|boiling_point=|boiling_notes=|solubility=|sol_units=|specific_rotation=}}Ny Ranitidine, amidy amin’ny anarana ara-barotra Zantac sy hafa, dia fanafody iray izay mampihena ny famokarana asidra ao amin’ny vavony. [1] Izy io dia ampiasaina indrindra amin’ny fitsaboana aretina mifandray amin’ny fitomboan’ny asidra ao amin’ny vavony, toy ny fery amin’ny vavony, ny reflux gastroesophageal, ary ny syndrome Zollinger–Ellison. [1] Misy ihany koa porofo sasany milaza fa mety hanampy amin’ny fitsaboana tohotra izy, na dia mbola heverina ho vonjimaika aza izany tombontsoa izany. [2] Azo omena amin’ny endrika samihafa ny ranitidine, anisan’izany ny fihinanana am-bava, ny tsindrona amin’ny hozatra (intramuscular), na ny tsindrona amin’ny lalan-drà (intravenous). [1] Anisan'ny voka-dratsiny mahazatra ny aretin'andoha, ary fanaintainana na may raha omena amin'ny tsindrona.<ref name="AHFS2015">{{Cite web|title=Ranitidine hydrochloride monograph|url=https://www.drugs.com/monograph/ranitidine-hydrochloride.html|publisher=The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=1 December 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170909005129/https://www.drugs.com/monograph/ranitidine-hydrochloride.html|archive-date=2017-09-09|df=dmy-all}}</ref> Mety ho anisan'ny voka-dratsy lehibe ny olana amin'ny aty, ny fitempon'ny fo miadana, ny pnemonia, ary ny mety ho fanaronana ny homamiadan'ny vavony.<ref name="AHFS2015" /> Mifandray amin'ny fitomboan'ny mety hisian'ny colitis <nowiki><i id="mwUA">Clostridium difficile</i></nowiki> ihany koa izany.<ref>{{Cite journal|vauthors=Tleyjeh IM, Abdulhak AB, Abdulhak AA, Riaz M, Garbati MA, Al-Tannir M, Alasmari FA, Alghamdi M, Khan AR, Erwin PJ, Sutton AJ, Baddour LM|display-authors=3|title=The association between histamine 2 receptor antagonist use and Clostridium difficile infection: a systematic review and meta-analysis|journal=PLoS ONE|date=2013|volume=8|issue=3|pages=e56498|pmid=23469173|doi=10.1371/journal.pone.0056498|pmc=3587620|bibcode=2013PLoSO...856498T}}</ref> Azo antoka amin'ny ankapobeny mandritra [[Fitondrana vohoka|ny fitondrana vohoka]] izany.<ref name="AHFS2015" /> Ranitidine dia mpifanandrina amin'ny mpandray histamine <nowiki><sub id="mwWw">H2</sub></nowiki> izay miasa amin'ny fanakanana ny histamine, ary noho izany dia mampihena ny habetsahan'ny asidra avoakan'ny sela ao amin'ny vavony.<ref name="AHFS2015" /> Hita tany [[Angletera]], Royaume-Uni tamin'ny 1976 ny Ranitidine, ary nanomboka nampiasaina ara-barotra tamin'ny 1981.<ref>{{Cite book|last=Fischer|first=Janos|last2=Ganellin|first2=C. Robin|title=Analogue-based Drug Discovery|date=2006|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9783527607495|page=444|url=https://books.google.ca/books?id=FjKfqkaKkAAC&pg=PA444|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220084238/https://books.google.ca/books?id=FjKfqkaKkAAC&pg=PA444|archive-date=2016-12-20}}</ref> Ao amin'ny lisitry ny fanafody tena ilaina ao amin'ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana izany.<ref name="WHO21st">{{Cite book|vauthors=((World Health Organization))|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|hdl=10665/325771|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO|hdl-access=free}}</ref> Azo alaina amin'ny endrika fanafody tsy misy fangarony izy io.<ref name="AHFS2015" /> Teo amin'ny 0.01–0.05 dolara amerikana isaky ny takelaka ny vidin'ny ambongadiny tamin'ny taona 2015 tany amin'ireo [[firenena an-dalam-pandrosoana]].<ref name="ref">{{Cite web|title=Ranitidine|url=http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=693&searchYear=2014|website=International Drug Price Indicator Guide|access-date=1 December 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510161832/http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=693&searchYear=2014|archive-date=10 May 2017|df=dmy-all}}</ref> Any Etazonia dia eo amin'ny $0.05 eo ho eo isaky ny fatra izany.<ref name="AHFS2015" /> Tamin'ny taona 2017, io no fanafody faha-48 be mpampiasa indrindra any Etazonia, miaraka amin'ny fanafody mihoatra ny 16.&nbsp;fanafody an-tapitrisany.<ref name="ref1">{{Cite web|title=The Top 300 of 2020|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|website=ClinCalc|access-date=8 March 2020|archive-date=18 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318234059/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|url-status=live}}</ref><ref name="ref2">{{Cite web|title=Ranitidine - Drug Usage Statistics|website=ClinCalc|date=23 December 2019|url=https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Ranitidine|access-date=7 April 2020|archive-date=12 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412130304/https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Ranitidine|url-status=live}}</ref> Tamin'ny Septambra 2019, hita tao amin'ireo vokatra ranitidine avy amin'ny mpanamboatra maromaro ny <nowiki><i id="mwhQ">N</i></nowiki> -nitrosodimethylamine (NDMA) izay miteraka homamiadana, ka nahatonga ny famerenana ireo vokatra ireo.<ref name="HealthCanada">{{Cite web|title=Health Canada assessing NDMA in ranitidine|website=[[Health Canada]]|date=13 September 2019|url=https://healthycanadians.gc.ca/recall-alert-rappel-avis/hc-sc/2019/70989a-eng.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926211206/https://healthycanadians.gc.ca/recall-alert-rappel-avis/hc-sc/2019/70989a-eng.php|archive-date=26 September 2019|url-status=live|access-date=26 September 2019}}</ref><ref name="FDA2019NDMA">{{Cite web|title=Statement alerting patients and health care professionals of NDMA found in samples of ranitidine|website=[[Food and Drug Administration|U.S. Food and Drug Administration]]|date=13 September 2019|url=https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/statement-alerting-patients-and-health-care-professionals-ndma-found-samples-ranitidine|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926210751/https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/statement-alerting-patients-and-health-care-professionals-ndma-found-samples-ranitidine|archive-date=26 September 2019|url-status=dead|access-date=26 September 2019}}</ref><ref name="FDA NDMA ranitidine">{{Cite web|title=FDA updates and press announcements on NDMA in Zantac (ranitidine)|website=[[Food and Drug Administration|U.S. Food and Drug Administration]]|date=28 October 2019|url=https://www.fda.gov/drugs/drug-safety-and-availability/fda-updates-and-press-announcements-ndma-zantac-ranitidine|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029011848/https://www.fda.gov/drugs/drug-safety-and-availability/fda-updates-and-press-announcements-ndma-zantac-ranitidine|archive-date=29 October 2019|url-status=live|access-date=28 October 2019|quote=FDA observed the testing method used by a third-party laboratory uses higher temperatures. The higher temperatures generated very high levels of NDMA from ranitidine products because of the test procedure. FDA published the method for testing angiotensin II receptor blockers (ARBs) for nitrosamine impurities. That method is not suitable for testing ranitidine because heating the sample generates NDMA.<br>FDA recommends using an LC-HRMS testing protocol to test samples of ranitidine. FDA's LC-HRMS testing method does not use elevated temperatures and has shown the presence of much lower levels of NDMA in ranitidine medicines than reported by the third-party laboratory. International regulators using similar LC-MS testing methods have also shown the presence of low levels of NDMA in ranitidine samples.}}</ref> Tamin'ny Aprily 2020, nesorina tamin'ny tsena amerikana izy io ary najanona tao amin'ny Vondrona Eoropeana sy Aostralia noho ireo ahiahy ireo.<ref name="FDA Q&A">{{Cite web|title=Questions and Answers: NDMA impurities in ranitidine (commonly known as Zantac)|website=[[Food and Drug Administration|U.S. Food and Drug Administration]]|date=11 October 2019|url=https://www.fda.gov/drugs/drug-safety-and-availability/questions-and-answers-ndma-impurities-ranitidine-commonly-known-zantac|archive-url=https://web.archive.org/web/20191024040431/https://www.fda.gov/drugs/drug-safety-and-availability/questions-and-answers-ndma-impurities-ranitidine-commonly-known-zantac|archive-date=24 October 2019|url-status=live|access-date=23 October 2019}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ranitidine|website=Therapeutic Goods Administration (TGA)|date=2 April 2020|url=https://www.tga.gov.au/node/882059|access-date=19 July 2020|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829025912/https://www.tga.gov.au/alert/ranitidine-0|url-status=live}}</ref> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] 09n0084zc7ximz9zxm6y33ngoswokvl 0 299127 1153280 1135410 2026-11-05T23:27:28Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153280 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name =Cushing's syndrome |synonym =Hypercortisolism, Itsenko-Cushing syndrome, hyperadrenocorticism |image =CushingsFace.jpg |image_size = |image_thumbtime = |alt = |caption =[[Moon face|Person's facial appearance]] 3 months after treatment with inhaled [[fluticasone propionate|fluticasone]]<ref name=Cel2012>{{cite journal | vauthors = Celik O, Niyazoglu M, Soylu H, Kadioglu P | title = Iatrogenic Cushing's syndrome with inhaled steroid plus antidepressant drugs | journal = Multidisciplinary Respiratory Medicine | volume = 7 | issue = 1 | pages = 26 | date = August 2012 | pmid = 22958272 | pmc = 3436715 | doi = 10.1186/2049-6958-7-26 }}</ref> |pronounce = |specialty =[[Endocrinology]] |symptoms =[[hypertension|High blood pressure]], [[abdominal obesity]] with thin arms and legs, reddish [[stretch mark]]s, [[moon facies|round red face]], [[Lipodystrophy|fat lump between the shoulders]], [[Muscle weakness|weak muscles]], [[acne]], fragile skin<ref name=NIH2012Sym/> |onset =20–50 years<ref name=NIH2008/> |duration = |causes =Prolonged exposure to [[cortisol]]<ref name=NIH2008/> |risks = |diagnosis =Requires a number of steps<ref name=NIH2012Diag/> |differential = |prevention = |treatment =Based on underlying cause<ref name=NIH2012Tx2/> |medication = |prognosis =Generally good with treatment<ref name=NIH2012Tx/> |frequency =2–3 per million people per year<ref name=NIH2012Epi/> |deaths = }}Ny aretin’i Cushing dia fitambaran’ny famantarana sy soritr’aretina ateraky ny fiparitahan’ny glucocorticoïde, indrindra ny cortisol, ao amin’ny vatana mandritra ny fotoana maharitra. [1] Izy io dia mety miseho amin’ny endrika maro, anisan’izany ny fiakaran’ny tosidrà, ny fitomboan’ny tavy eo amin’ny kibo miaraka amin’ny fahiazan’ny sandry sy ny tongotra, ny tarehy boribory, ary ny fivondronan’ny tavy eo anelanelan’ny soroka. Ankoatra izany dia hita ihany koa ny fahalemen’ny hozatra sy ny fahalemen’ny taolana. [1] Eo amin’ny hoditra, dia mety hiseho ny fahamainana, ny fitomboan’ny volo be loatra, ny fahamena amin’ny tarehy, ny marika fihenjanana, ny mony, ary ny hoditra marefo mora maratra sy tsy sitrana haingana. [2] Ho an’ny vehivavy dia mety hisy fikorontanan’ny fadimbolana. [3] Indraindray koa dia mety hiseho ny fiovan’ny toe-po, ny aretin’andoha, ary ny havizanana maharitra. [3] Ny aretin'i Cushing dia vokatry ny fanafody mitovy amin'ny cortisol be loatra toy ny prednisone na fivontosana izay mamokatra na miteraka famokarana cortisol be loatra avy amin'ny fihary adrenal.<ref name="NIH2012Cause">{{Cite web|title=What causes Cushing's syndrome?|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/cushing/conditioninfo/pages/causes.aspx|access-date=16 March 2015|date=2012-11-30|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402193822/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/cushing/conditioninfo/pages/causes.aspx|archive-date=2 April 2015}}</ref> Ny tranga vokatry ny adenoma pituitary dia fantatra amin'ny anarana hoe aretin'i Cushing, izay antony faharoa mahazatra indrindra amin'ny aretin'i Cushing aorian'ny fanafody.<ref name="NIH2008">{{Cite web|title=Cushing's Syndrome|url=http://endocrine.niddk.nih.gov/pubs/cushings/cushings.aspx#1|publisher=National Endocrine and Metabolic Diseases Information Service (NEMDIS)|access-date=16 March 2015|date=July 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150210104139/http://endocrine.niddk.nih.gov/pubs/cushings/cushings.aspx#1|archive-date=10 February 2015}}</ref> Mety hiteraka ny aretin'i Cushing ihany koa ny fivontosana maro hafa.<ref name="NIH2008" /><ref>{{Cite journal|last=Nieman|first=LK|last2=Ilias, I|title=Evaluation and treatment of Cushing's syndrome.|journal=The American Journal of Medicine|date=December 2005|volume=118|issue=12|pages=1340–6|pmid=16378774|doi=10.1016/j.amjmed.2005.01.059|url=https://zenodo.org/record/1258724|access-date=2018-09-22|archive-date=2018-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207045544/https://zenodo.org/record/1258724|url-status=live}}</ref> Ny sasany amin'ireo dia mifandray amin'ny aretina nolovaina toy ny neoplasia endocrine maro karazana 1 sy ny Carney complex.<ref name="NIH2012Epi">{{Cite web|title=How many people are affected by or at risk for Cushing's syndrome?|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/cushing/conditioninfo/pages/risk.aspx|access-date=16 March 2015|date=2012-11-30|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402220131/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/cushing/conditioninfo/pages/risk.aspx|archive-date=2 April 2015}}</ref> Mitaky dingana maromaro ny fitiliana.<ref name="NIH2012Diag">{{Cite web|title=How do health care providers diagnose Cushing's syndrome?|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/cushing/conditioninfo/pages/diagnosed.aspx|access-date=16 March 2015|date=2012-11-30|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402162423/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/cushing/conditioninfo/pages/diagnosed.aspx|archive-date=2 April 2015}}</ref> Ny dingana voalohany dia ny fanamarinana ny fanafody raisin'ny olona iray.<ref name="NIH2012Diag" /> Ny dingana faharoa dia ny fandrefesana ny haavon'ny cortisol ao amin'ny [[Fisotrony|urine]], rora na ao amin'ny [[ra]] rehefa avy naka dexamethasone.<ref name="NIH2012Diag" /> Raha tsy ara-dalàna ity fitiliana ity dia azo refesina amin'ny alina be ny cortisol.<ref name="NIH2012Diag" /> Raha mbola avo ny cortisol dia azo atao ny manao fitiliana ny ACTH amin'ny ra.<ref name="NIH2012Diag" /> Azo tsaboina sy sitranina ny ankamaroan'ny tranga.<ref name="NIH2012Tx">{{Cite web|title=Is there a cure for Cushing's syndrome?|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/cushing/conditioninfo/pages/cure.aspx|access-date=16 March 2015|date=2012-11-30|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150327103924/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/cushing/conditioninfo/pages/cure.aspx|archive-date=27 March 2015}}</ref> Raha noho ny fanafody, dia matetika azo ahena tsikelikely izany raha mbola ilaina na ajanona tsikelikely.<ref name="NIH2012Tx2">{{Cite web|title=What are the treatments for Cushing's syndrome?|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/cushing/conditioninfo/pages/treatments.aspx|access-date=16 March 2015|date=2012-11-30|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402102535/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/cushing/conditioninfo/pages/treatments.aspx|archive-date=2 April 2015}}</ref><ref name="Mayo2019">{{Cite web|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/cushing-syndrome/diagnosis-treatment/drc-20351314|title=Cushing syndrome - Diagnosis and treatment - Mayo Clinic|website=www.mayoclinic.org|access-date=2019-04-21|archive-date=2020-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321045921/https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/cushing-syndrome/diagnosis-treatment/drc-20351314|url-status=live}}</ref> Raha vokatry ny fivontosana, dia azo tsaboina amin'ny alalan'ny fandidiana, chimiothérapie, ary/na taratra.<ref name="NIH2012Tx2" /> Raha voakasika ny pituitary, dia mety ilaina ny fanafody hafa mba hanoloana ny asany very.<ref name="NIH2012Tx2" /> Amin'ny fitsaboana, ny androm-piainana dia mazàna ara-dalàna.<ref name="NIH2012Tx" /> Ny sasany, izay tsy afaka manala ny fivontosana manontolo amin'ny alalan'ny fandidiana, dia manana risika ambony kokoa amin'ny fahafatesana.<ref>{{Cite journal|vauthors=Graversen D, Vestergaard P, Stochholm K, Gravholt CH, Jørgensen JO|title=Mortality in Cushing's syndrome: a systematic review and meta-analysis|journal=European Journal of Internal Medicine|volume=23|issue=3|pages=278–82|date=April 2012|pmid=22385888|doi=10.1016/j.ejim.2011.10.013}}</ref> Olona roa ka hatramin'ny telo isaky ny tapitrisa eo ho eo no voakasik'izany isan-taona.<ref name="NIH2012Epi" /> Matetika indrindra dia olona eo anelanelan'ny 20 ka hatramin'ny 50 taona no voakasik'izany.<ref name="NIH2008" /> Voakasik'izany intelo matetika kokoa noho ny lehilahy ny vehivavy.<ref name="NIH2012Epi" /> Fahita matetika kokoa anefa ny famokarana cortisol tafahoatra tsy misy soritr'aretina miharihary.<ref>{{Cite journal|vauthors=Steffensen C, Bak AM, Rubeck KZ, Jørgensen JO|title=Epidemiology of Cushing's syndrome|journal=Neuroendocrinology|volume=92 Suppl 1|pages=1–5|date=2010|pmid=20829610|doi=10.1159/000314297|doi-access=free}}</ref> Ny aretin'i Cushing dia nofaritan'ny mpandidy atidoha amerikana Harvey Cushing voalohany tamin'ny 1932.<ref>{{Cite web|title=Cushing Syndrome: Condition Information|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/cushing/conditioninfo/Pages/default.aspx|access-date=16 March 2015|date=2012-11-30|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402193912/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/cushing/conditioninfo/Pages/default.aspx|archive-date=2 April 2015}}</ref> Mety hitranga amin'ny biby hafa koa ny aretin'i Cushing, anisan'izany ny saka, alika ary soavaly.<ref>{{Cite book|last=Etienne Cote|title=Clinical Veterinary Advisor: Dogs and Cats|date=2014|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=9780323240741|page=502|edition=3|url=https://books.google.com/books?id=NmziBQAAQBAJ&pg=PA502|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908153203/https://books.google.com/books?id=NmziBQAAQBAJ&pg=PA502|archive-date=2017-09-08}}</ref><ref>{{Cite journal|vauthors=McCue PM|title=Equine Cushing's disease|journal=The Veterinary Clinics of North America. Equine Practice|volume=18|issue=3|pages=533–43, viii|date=December 2002|pmid=12516933|doi=10.1016/s0749-0739(02)00038-x}}</ref> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] nhh37utfendmtrjw5l02qe6lypcng6c 0 299141 1153269 1135441 2026-11-05T22:19:15Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153269 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |drug_name =Lamivudine/tenofovir |image =Lamivudine and tenofovir disoproxil.svg |width =250 |alt = |caption = <!-- Combo data --> |type =combo |component1 =Lamivudine |class1 =[[Nucleoside reverse transcriptase inhibitor]] |component2 =Tenofovir disoproxil |class2 =[[Nucleotide reverse transcriptase inhibitor]] <!-- Names --> |pronounce = |tradename =Cimduo, Temixys |synonyms = |IUPAC_name = <!-- Clinical data --> |class = |uses =Prevent and treat [[HIV/AIDS]]<ref name=PI2023/><ref name=EML2023/> |side_effects =Headache, pain, diarrhea, rash, depression, liver problems, kidney problems, [[pancreatitis]], [[osteoporosis]], [[lactic acidosis]], [[immune reconstitution syndrome]]<ref name=PI2023/><ref name=PI2023/> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_AU =<!-- A / B1 / B2 / B3 / C / D / X --> |pregnancy_AU_comment= |pregnancy_category= |breastfeeding = |routes_of_administration=[[Oral administration|By mouth]] |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose= |typical_dose = <!-- External links --> |Drugs.com ={{drugs.com|monograph|lamivudine}} |MedlinePlus =a618039 <!-- Legal data --> |legal_AU =<!-- S2, S3, S4, S5, S6, S7, S8, S9 or Unscheduled--> |legal_AU_comment = |legal_BR =<!-- OTC, A1, A2, A3, B1, B2, C1, C2, C3, C4, C5, D1, D2, E, F--> |legal_BR_comment = |legal_CA =<!-- OTC, Rx-only, Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --> |legal_CA_comment = |legal_DE =<!-- Anlage I, II, III or Unscheduled--> |legal_DE_comment = |legal_NZ =<!-- Class A, B, C --> |legal_NZ_comment = |legal_UN =<!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV--> |legal_UN_comment = |legal_UK =<!-- GSL, P, POM, CD, CD Lic, CD POM, CD No Reg POM, CD (Benz) POM, CD (Anab) POM or CD Inv POM / Class A, B, C --> |legal_UK_comment = |legal_US =Rx-only |legal_US_comment =<ref name=PI2023/><ref name="Temixys FDA label">{{cite web | title=Temixys- lamivudine and tenofovir disoproxil fumarate tablet, film coated | website=DailyMed | url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=a37582e3-ddf6-4058-ba52-7c95f778a3f4 | access-date=13 February 2022 | archive-date=14 February 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220214030036/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=a37582e3-ddf6-4058-ba52-7c95f778a3f4 | url-status=live }}</ref> |legal_status =<!-- For countries not listed above --> |DailyMedID =Cimduo |licence_US =<!-- FDA may use generic or brand name (generic name preferred) --> |licence_CA =<!-- Health Canada may use generic or brand name (generic name preferred) --> |licence_EU =<!-- EMA uses INN (or special INN_EMA) --> }}Lamivudine/tenofovir disoproxil ( 3TC/TDF ), amidy amin’ny anarana hoe Cimduo sy anarana hafa, dia fanafody mitambatra ampiasaina amin’ny fisorohana sy fitsaboana ny VIH/SIDA. [1] [2] Izy io dia raisina amin’ny alalan’ny fihinanana am-bava. [1] Matetika izy dia ampiasaina miaraka amin’ny fanafody antiretroviral hafa, indrindra ho an’ny olona milanja mihoatra ny 35 kilao (77 lb). [1] Ny voka-dratsy mahazatra dia ahitana aretin’andoha, fanaintainana amin’ny vatana, aretim-pivalanana, maimaika amin’ny hoditra ary fahaketrahana. [1] Mety hiseho koa ny voka-dratsy matotra kokoa toy ny fahasimban’ny aty, fahasimban’ny voa, aretin’ny sarakaty (pancreatitis), osteoporose, asidôzy laktika, ary syndrome fanarenana ny hery fiarovana. [1] Ho an’ireo olona efa voan’ny hepatita B ihany koa, ny fampitsaharana tampoka ny fitsaboana dia mety hiteraka fiharatsian’ny aretina. [1] Ity fanafody ity dia misy lamivudine (3TC) sy tenofovir disoproxil fumarate (TDF), izay samy anisan’ny vondron’ny mpanakana ny reverse transcriptase. [1] Nekena hampiasaina ara-pitsaboana tany Etazonia tamin’ny taona 2018 ity fitambarana fanafody ity. [1] Ankatoavina ihany koa izy io any amin’ny firenena maro any Eoropa. [1] Ny singa lamivudine dia efa nekena voalohany tamin’ny taona 1995. [2] Tafiditra ao amin’ny Lisitry ny Fanafody Tena Ilaina an’ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana izy io nanomboka tamin’ny taona 2021. [3] [4] Azo vidiana amin’ny endrika fanafody générique any amin’ny faritra sasany izy io. [2] Any Etazonia, mety hahatratra manodidina ny 1.100 dolara amerikana isam-bolana ny vidiny (2023). [5] Na izany aza, raha vidiana misaraka ny singa tsirairay dia manodidina ny 140 dolara amerikana isam-bolana eo ho eo. [6] Heverina fa mahomby mitovy amin’ny fitambarana emtricitabine/tenofovir izy io, saingy mora kokoa amin’ny ankapobeny. [2] [7] == Fampiasana ara-pitsaboana == === levitra === Takelaka iray isan'andro no raisina.<ref name="PI2023">{{Cite web|title=Cimduo- lamivudine and tenofovir disoproxil fumarate tablet, film coated|website=DailyMed|date=22 March 2018|url=https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/lookup.cfm?setid=a300f04d-118f-4136-aaf3-ddfd00197f86|access-date=26 March 2020|archive-date=15 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215181147/https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/lookup.cfm?setid=a300f04d-118f-4136-aaf3-ddfd00197f86|url-status=live}}</ref> Ny pilina tsirairay dia misy lamivudine 300 mg sy tenofovir 300 mg.<ref name="PI2023" /> == References == {{Reflist}} == Rohy ivelany == [[Template:Drug resources|Endrika:Loharanom-panafody]] * {{Cite web|url=https://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/name/lamivudine|publisher=U.S. National Library of Medicine|website=Drug Information Portal|title=Lamivudine|access-date=2023-09-12|archive-date=2020-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200417124746/https://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/name/Lamivudine|url-status=live}} * {{Cite web|url=https://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/name/tenofovir%disoproxil|publisher=U.S. National Library of Medicine|website=Drug Information Portal|title=Tenofovir disoproxil|access-date=2023-09-12|archive-date=2020-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125040625/https://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/name/tenofovir%25disoproxil|url-status=live}} * {{Cite web|url=https://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/name/tenofovir%20disoproxil%20fumarate|publisher=U.S. National Library of Medicine|website=Drug Information Portal|title=Tenofovir disoproxil fumarate|access-date=2023-09-12|archive-date=2019-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190628225823/https://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/name/tenofovir%20disoproxil%20fumarate|url-status=live}} * {{Cite web|title=WHO Public Assessment Report: HA414 - Lamivudine/Tenofovir disoproxil fumarate - 300mg/300mg - Tablets - Mylan Laboratories Ltd - India|website=[[World Health Organization]] (WHO)|url=https://extranet.who.int/prequal/WHOPAR/ha414|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326080858/https://extranet.who.int/prequal/WHOPAR/ha414|url-status=dead|archive-date=26 March 2020}} * {{Cite web|title=Drug Approval Package: Cimduo (lamivudine and tenofovir disoproxil fumarate)|website=U.S. [[Food and Drug Administration]] (FDA)|date=27 November 2018|url=https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/nda/2018/022141Orig1s000TOC.cfm|access-date=26 March 2020|archive-date=26 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326063549/https://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/nda/2018/022141Orig1s000TOC.cfm|url-status=dead}} {{Antiretroviral drug}}{{Portal bar|Medicine|Viruses}} [[Category:Translated from MDWiki]] jdehg4gezoskw1i7p623vxte2oxbreu 0 299142 1153276 1135442 2026-11-05T22:59:58Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153276 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |Verifiedfields =changed |Watchedfields =changed |verifiedrevid =447906208 |image =Protionamide.svg |image2 =Prothionamide 3D ball.png <!-- Names --> |pronounce = |tradename =Trevintix |synonyms =Prothionamide |IUPAC_name =2-propylpyridine-4-carbothioamide <!-- Clinical data --> |class = |uses =[[Tuberculosis]], [[leprosy]]<ref name=WHO2023>{{cite web |title=Protionamide 250 mg Tablets |url=https://extranet.who.int/pqweb/sites/default/files/TB345Part3v01.pdf |website=WHO |access-date=13 September 2023 |archive-date=16 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230916112417/https://extranet.who.int/pqweb/sites/default/files/TB345Part3v01.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230916112417/https://extranet.who.int/pqweb/sites/default/files/TB345Part3v01.pdf |date=16 September 2023 }}</ref> |side_effects =Headache, metallic taste, dry mouth, nausea<ref name=WHO2023 /> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_AU =<!-- A / B1 / B2 / B3 / C / D / X --> |pregnancy_US =<!-- A / B / C / D / X --> |pregnancy_category= |breastfeeding = |routes_of_administration= |onset = |duration_of_action= |defined_daily_dose= |typical_dose = <!-- External links --> |Drugs.com = |MedlinePlus = <!-- Legal data --> |legal_AU =<!-- Unscheduled / S2 / S3 / S4 / S5 / S6 / S7 / S8 / S9 --> |legal_CA =<!-- / Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII --> |legal_UK =<!-- GSL / P / POM / CD / Class A, B, C --> |legal_US =<!-- OTC / Rx-only / Schedule I, II, III, IV, V --> |legal_status = <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability = |protein_bound = |metabolism = |elimination_half-life= |excretion = <!-- Chemical and physical data --> |C =9 |H =12 |N =2 |S =1 |SMILES =CCCc1cc(ccn1)C(=S)N |StdInChI =1S/C9H12N2S/c1-2-3-8-6-7(9(10)12)4-5-11-8/h4-6H,2-3H2,1H3,(H2,10,12) |StdInChI_Ref ={{stdinchicite|changed|chemspider}} |StdInChIKey =VRDIULHPQTYCLN-UHFFFAOYSA-N |StdInChIKey_Ref ={{stdinchicite|changed|chemspider}} |drug_name =Protionamide }}Protionamide (na prothionamide) dia antibiotika ampiasaina indrindra amin’ny fitsaboana ny tioberkilaozy sy ny habokana. [1] Ampiasaina indrindra izy io amin’ny tranga tioberkilaozy mahatohitra fanafody maro, rehefa tsy mahomby na tsy azo ampiasaina ny fitsaboana mahazatra, ohatra toy ny clofazimine. [1] [2] Matetika izy io dia ampiasaina miaraka amin’ny fanafody hafa miady amin’ny tioberkilaozy, ao anatin’ny fitsaboana mitambatra. [1] Azo ampiasaina mandritra ny fotoana maharitra, hatramin’ny roa taona, arakaraka ny toromarika ara-pitsaboana. [1] Ny voka-dratsy mahazatra dia ahitana aretin’andoha, tsiro metaly amin’ny vava, fahamainana amin’ny vava, ary maloiloy. [1] Mety hiseho koa ny voka-dratsy hafa, indrindra ny fahasimbana na fikorontanan’ny fiasan’ny aty. [1] Tokony hialana amin’ny fihinanana alikaola mandritra ny fampiasana azy, satria mety hampitombo ny voka-dratsy na hanamafy ny fahasimban’ny aty. [1] Tsy mbola mazava tsara ny fiarovana azy mandritra ny fitondrana vohoka sy ny fampinonoana. [1] Ara-simika dia mitovy akaiky amin’ny etionamide izy io. [2] Hita tamin'ny 1956 ny Protionamide.<ref>{{Cite book|last=Dougherty|first=Thomas J.|last2=Pucci|first2=Michael J.|title=Antibiotic Discovery and Development|date=21 December 2011|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4614-1399-8|page=720|url=https://books.google.com.pk/books?id=E6Dv5XsXU-IC&pg=PA720|access-date=13 September 2023|language=en|archive-date=16 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916112346/https://books.google.com.pk/books?id=E6Dv5XsXU-IC&pg=PA720|url-status=live}}</ref> Tsy misy any Royaume-Uni na Etazonia izany.<ref name="Ben2009">{{Cite book|last=Bennett|first=John E.|last2=Dolin|first2=Raphael|last3=Blaser|first3=Martin J.|last4=Mandell|first4=Gerald L.|title=Mandell, Douglas, and Bennett's Principles and Practice of Infectious Diseases E-Book|date=19 October 2009|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1-4377-2060-0|page=546|url=https://books.google.com.pk/books?id=uPbHJdSGjPEC&pg=PA546|access-date=13 September 2023|language=en|archive-date=16 September 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230916112347/https://books.google.com.pk/books?id=uPbHJdSGjPEC&pg=PA546|url-status=live}}</ref> Ao amin'ny Lisitry ny Fanafody Tena Ilaina ao amin'ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana izy io ho solon'ny ethionamide.<ref name="WHO23rd">{{Cite book|vauthors=((World Health Organization))|title=The selection and use of essential medicines 2023: web annex A: World Health Organization model list of essential medicines: 23rd list (2023)|year=2023|hdl=10665/371090|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MHP/HPS/EML/2023.02|hdl-access=free}}</ref> Lafo ihany izany tamin'ny taona 2009.<ref name="Ben2009" /> == References == [[Category:Translated from MDWiki]] nog7hyeniayauerftqjkh7fz1cxvti1 0 299156 1153281 1149478 2026-11-05T23:27:32Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153281 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name =Marfan syndrome |synonym =Marfan's syndrome |image =Marfan wrist.tiff |image_size = |image_thumbtime = |alt = |caption =A positive wrist sign in a person with Marfan syndrome (the thumb and little finger overlap when grasping the wrist of the opposite hand)<ref>{{Cite journal|title = Periodontal conditions in patients with Marfan syndrome - a multicenter case control study|journal = BMC Oral Health|date = 2013-01-01|issn = 1472-6831|pmc = 3816571|pmid = 24165013|pages = 59|volume = 13|doi = 10.1186/1472-6831-13-59|first = Ingmar|last = Staufenbiel|first2 = Christian|last2 = Hauschild|first3 = Bärbel|last3 = Kahl-Nieke|first4 = Eva|last4 = Vahle-Hinz|first5 = Yskert|last5 = von Kodolitsch|first6 = Maike|last6 = Berner|first7 = Oskar|last7 = Bauss|first8 = Werner|last8 = Geurtsen|first9 = Alexander|last9 = Rahman}}</ref> |pronounce = |specialty =[[Medical genetics]] |symptoms =Tall, thin build; long arms, legs and fingers; flexible fingers and toes<ref name=NIH2010What/> |onset = |duration =Long term<ref name=NIH2010What/> |causes =Genetic ([[Dominance (genetics)|autosomal dominant]])<ref name=NIH2010What/> |risks = |diagnosis =[[Molecular pathology|Molecular testing]], Ghent criteria<ref name=Zitelli2023/> |differential =[[Loeys–Dietz syndrome]], [[Arachnodactyly|Congenital contractural arachnodactyly]], [[Ehlers–Danlos syndromes|Ehlers–Danlos syndrome]], [[Homocystinuria]], [[MASS phenotype]], [[Stickler syndrome]]<ref name=Zitelli2023/> |prevention = |treatment = |medication =[[Beta blockers|Beta blocker]]s, [[calcium channel blocker]]s, [[ACE inhibitor]]s<ref name=NORD2017/><ref name=NIH2010Tx/> |prognosis =Often normal life expectancy<ref name=NIH2010What/> |frequency =1 in 5,000–10,000<ref name=NORD2017/> |deaths = }}Ny Marfan syndrome (MFS) dia aretina ara-pandovan-toetra mahakasika ny sela mpampitohy (tissu conjonctif), izay manome firafitra sy fanohanana ny taova maro ao amin’ny vatana. [1] Ny olona voan’ity aretina ity dia matetika lava sy mahia, ary manana sandry, tongotra, rantsantanana ary rantsan-tongotra lava (arachnodactylie). [1] Matetika koa izy ireo no manana tonon-taolana malefaka loatra (hypermobilité articulaire) sy fiolahana tsy ara-dalàna amin’ny hazondamosina (scoliose). [1] Ny fahasarotana lehibe indrindra dia mahakasika ny rafi-pitatitra amin’ny fo sy ny lalan-drà lehibe, indrindra ny aorta. Mety hitombo ny mety hisian’ny mitral valve prolapse sy ny aneurysma aorta, izay mety hiteraka fahatapahan’ny lalan-drà raha tsy voatsabo. [1][2] Ankoatra izany, mety hisy fiantraikany amin’ny taova hafa ihany koa ny aretina, toy ny havokavoka, ny maso, ny taolana, ary ny fonon’ny hazondamosina (dura mater). [1] Miovaova be arakaraka ny olona ny hamafin’ny soritr’aretina sy ny fivoaran’ny aretina. Ny Marfan syndrome (MFS) dia vokatry ny fiovan’ny fototarazo ao amin’ny FBN1, izay fototarazo tompon’andraikitra amin’ny famokarana fibrilline, singa iray manan-danja amin’ny firafitry ny sela mpampitohy. [1] Io fiovana ara-génetika io no mahatonga ny sela mpampitohy ho tsy ara-dalàna sy malemy kokoa. Aretina autosomal dominant ny Marfan syndrome, midika fa ampy ny kopia iray amin’ny fototarazo voaova mba hisehoan’ny aretina. [1] Amin’ny ankapobeny, manodidina ny 75 % amin’ny tranga dia avy amin’ny lova avy amin’ny ray na reny efa voan’ny aretina, raha 25 % kosa dia vokatry ny fiovan’ny fototarazo vaovao (mutation de novo). [1] Ny fitiliana dia azo atao amin’ny alalan’ny fitiliana molekiola (molecular testing) na amin’ny fampiharana ny fepetra Ghent, izay rafitra klinika ampiasaina hanamarinana ny diagnosy. [2][3] Tsy misy fanafody fantatra ho an'ny MFS.<ref name="NIH2010What">{{Cite web|title=What Is Marfan Syndrome?|url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/mar#|website=NHLBI, NIH|access-date=16 May 2016|date=October 1, 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506150850/http://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/mar|archive-date=6 May 2016}}</ref> Maro amin'ireo voan'io aretina io no manana androm-piainana ara-dalàna raha toa ka tsaboina tsara.<ref name="NIH2010What" /> Matetika ny fitsaboana dia ahitana ny fampiasana beta blockers toy ny propranolol na atenolol na, raha tsy leferina dia calcium channel blockers na ACE inhibitors.<ref name="NORD2017">{{Cite web|date=2017|title=Marfan Syndrome|url=http://rarediseases.org/rare-diseases/marfan-syndrome/|access-date=5 November 2016|website=National Organization for Rare Disorders|archive-date=12 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191112111640/https://rarediseases.org/rare-diseases/marfan-syndrome/|url-status=live}}</ref><ref name="NIH2010Tx" /> Mety ilaina ny fandidiana mba hanamboarana ny aorta na hanoloana ny valva fo.<ref name="NIH2010Tx">{{Cite web|title=How Is Marfan Syndrome Treated?|url=https://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/mar/treatment|website=NHLBI, NIH|access-date=16 May 2016|date=October 1, 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160611003149/https://www.nhlbi.nih.gov/health/health-topics/topics/mar/treatment|archive-date=11 June 2016}}</ref> Amporisihina ny tsy hanao fanatanjahan-tena mafy.<ref name="NORD2017" /> Eo amin'ny 1 amin'ny 5.000 ka hatramin'ny 1 amin'ny 10.000 eo ho eo ny olona voan'ny MFS.<ref name="NORD2017" /><ref name="PMID18506019">{{Cite journal|vauthors=Keane MG, Pyeritz RE|title=Medical management of Marfan syndrome|url=https://archive.org/details/sim_circulation_2008-05-27_117_21/page/2802|journal=Circulation|volume=117|issue=21|pages=2802–13|year=2008|pmid=18506019|doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.107.693523|quote=estimated prevalence of 1 case per 3000 to 5000 individuals|doi-access=free}}</ref> Mitovy ny fitrangan'izany amin'ny lehilahy sy ny vehivavy.<ref name="NORD2017" /> Mitovy ny tahan'ny tranga eo amin'ny foko samihafa sy any amin'ny faritra samihafa eto amin'izao tontolo izao.<ref name="PMID18506019" /> Nomena anarana avy amin'ny dokoteran-jaza frantsay Antoine Marfan izy io, izay nilazalaza azy voalohany tamin'ny 1896.<ref name="Marfan1896">{{Cite journal|last=Marfan, Antoine|year=1896|title=Un cas de déformation congénitale des quartre membres, plus prononcée aux extrémitiés, caractérisée par l'allongement des os avec un certain degré d'amincissement [A case of congenital deformation of the four limbs, more pronounced at the extremities, characterized by elongation of the bones with some degree of thinning]|journal=Bulletins et Memoires de la Société Medicale des Hôspitaux de Paris|issue=3rd series|volume=13|pages=220–226|language=fr}}</ref><ref name="AntoineBernardJean">{{Cite web|title=Antoine Bernard-Jean Marfan|url=http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/972.html|website=Whonamedit?|access-date=16 May 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308084456/http://www.whonamedit.com/doctor.cfm/972.html|archive-date=8 March 2016}}</ref> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] svjli34m45ha115869szjh9y5ntsxcv 0 299172 1153245 1149513 2026-11-05T20:47:42Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153245 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name =Dissociative identity disorder |synonym =Multiple personality disorder, split personality<ref>{{cite book |last1=Nevid |first1=Jeffrey S. |title=Essentials of Psychology: Concepts and Applications |date=2011 |publisher=Cengage Learning |isbn=9781111301217 |page=432 |url=https://books.google.com/books?id=UnF9JhxbMVoC&pg=PA432 |language=en |access-date=2020-08-06 |archive-date=2020-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801020259/https://books.google.com/books?id=UnF9JhxbMVoC&pg=PA432 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Kellerman |first1=Henry |title=Dictionary of Psychopathology |date=2009 |publisher=Columbia University Press |isbn=9780231146500 |page=57 |url=https://books.google.com/books?id=R-mdAwAAQBAJ&pg=PA57 |language=en |access-date=2020-08-06 |archive-date=2020-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801021043/https://books.google.com/books?id=R-mdAwAAQBAJ&pg=PA57 |url-status=live }}</ref> |image =Dissociative identity disorder art.jpg |image_size = |image_thumbtime = |alt = |caption =An [[artist's interpretation]] of multiple "dissociated personality states" |pronounce = |specialty =[[Psychiatry]], [[clinical psychology]] |symptoms =At least two distinct and relatively enduring [[personality|personality states]], trouble remembering certain events<ref name=DSM5/> |onset = |duration =Long-term<ref name=Mer2019Pro/> |causes =[[Childhood trauma]], therapy induced<ref name=Mer2017Pro/><ref name=Hersen2014/> |risks = |diagnosis =Based on clinical criteria<ref name=Mer2017Pro/> |differential =[[Major depressive disorder]], [[bipolar disorder]], [[Post-traumatic stress disorder|PTSD]], [[psychotic disorder]], [[personality disorder]], [[conversion disorder]]<ref name=DSM5/> |prevention = |treatment =[[Symptomatic treatment|Supportive care]], [[psychotherapy]]<ref name=Mer2019Pro/> |medication = |prognosis = |frequency =~1.5–2% of people<ref name=DSM5/><ref name=Guidelines2011/> |deaths = }}Ny fikorontanan’ny maha-izy azy misaraka (DID), fantatra taloha amin’ny hoe fikorontanan’ny toetra maro (MPD), dia aretina ara-tsaina miavaka amin’ny fisian’ny toetra roa na mihoatra izay samy miavaka sy maharitra ao amin’ny olona iray. [1] [2] Ity aretina ity dia miaraka amin’ny banga amin’ny fitadidiana izay mihoatra noho ny fanadinoana mahazatra. [2] [3] Ireo toetra samihafa ireo dia mety hifandimby hiseho amin’ny fitondran-tenan’ilay olona, na dia mety hiovaova aza ny fomba isehoan’izany. [2] [3] Matetika, ny olona voan’ny DID dia mety hanana aretina hafa miaraka aminy, toy ny fikorontanan’ny adin-tsaina aorian’ny trauma, ny fikorontanan’ny toetra (indrindra ny borderline sy ny avoidant), ny fahaketrahana, ny fikorontanan’ny fampiasana zava-mahadomelina, ny fikorontanan’ny fiovam-po, ny fikorontanan’ny soritr’aretina somatika, ny fikorontanan’ny fihinanana, ny fikorontanan’ny obsessive-compulsive, ary ny fikorontanan’ny torimaso. [2] Fahita ihany koa ny fandratrana tena, ny fisehoan’ny fikorontanan’ny hozatra tsy vokatry ny androbe, ny fahatsiarovana tampoka ny zava-nitranga taloha (flashbacks), ny fikorontanan-tsaina, ary ny eritreritra na faniriana hamono tena. [4] Misy matihanina mino fa ny ratram-po tamin'ny fahazazana no antony.<ref name="Mer2017Pro">{{Cite web|title=Dissociative Identity Disorder|url=https://www.merckmanuals.com/professional/psychiatric-disorders/dissociative-disorders/dissociative-identity-disorder|website=Merck Manuals Professional Edition|access-date=5 January 2018|date=July 2017|archive-date=6 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131206212651/http://www.merckmanuals.com/professional/sec15/ch197/ch197e.html|url-status=live}}</ref> Amin'ny 90%-n'ny tranga eo ho eo, dia misy tantaran'ny [[Herisetra mianjady amin'ny ankizy|fanararaotana nandritra ny fahazazana]], raha toa kosa ny tranga hafa dia mifandray amin'ny traikefa tamin'ny ady na olana ara-pahasalamana nandritra ny fahazazana. Inoana fa misy anjara toerana ihany koa ny anton-javatra ara-pandovan-toetra.<ref name="Hersen2014">{{Cite book|last=Beidel|first=Deborah C.|author-link=Deborah Beidel|last2=Frueh|first2=B. Christopher|last3=Hersen|first3=Michel|title=Adult psychopathology and diagnosis|date=2014|publisher=Wiley|location=Hoboken, N.J.|isbn=9781118657089|pages=414–422|edition=Seventh|url=https://books.google.com/books?id=Uh0nCgAAQBAJ|access-date=2020-08-06|archive-date=2021-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516154613/https://books.google.com/books?id=Uh0nCgAAQBAJ|url-status=live}}</ref> Ny petra-kevitra hafa dia ny hoe vokatra azo avy amin'ny teknika ampiasain'ny mpitsabo sasany izany, indrindra fa ireo mampiasa hipnôzy.<ref name="Hersen2014" /><ref name="Rein2008">{{Cite journal|last=Reinders AA|title=Cross-examining dissociative identity disorder: Neuroimaging and etiology on trial|journal=Neurocase|volume=14|issue=1|pages=44–53|year=2008|pmid=18569730|doi=10.1080/13554790801992768}}</ref> Tsy tokony hatao ny fitiliana raha toa ka voaporofo tsara kokoa ny toe-pahasalaman'ilay olona noho ny fidorohana zava-mahadomelina, ny androbe, ny olana ara-pahasalamana ara-tsaina hafa, ny filalaovana sary an-tsaina amin'ny ankizy, na [[Fivavahana|ny fanao ara-pivavahana]].<ref name="DSM5">{{Citation|title=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders}}<cite class="citation cs2" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAmerican_Psychiatric_Association2013">American Psychiatric Association (2013), [https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse/page/291 ''Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders''] (5th&nbsp;ed.), Arlington: American Psychiatric Publishing, pp.&nbsp;[https://archive.org/details/diagnosticstatis0005unse/page/291 291–298], [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0890425558|<bdi>978-0890425558</bdi>]]</cite></ref> Amin'ny ankapobeny, ny fitsaboana dia ahitana fikarakarana sy torohevitra manohana.<ref name="Mer2019Pro">{{Cite web|date=March 2019|title=Dissociative Identity Disorder|url=https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/psychiatric-disorders/dissociative-disorders/dissociative-identity-disorder|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200528111029/https://www.msdmanuals.com/en-gb/professional/psychiatric-disorders/dissociative-disorders/dissociative-identity-disorder|archive-date=28 May 2020|access-date=8 June 2020|publisher=MSD Manuals Professional Edition}}</ref> Matetika mitohy tsy misy fitsaboana ny aretina.<ref name="Mer2019Pro" /><ref name="Brand2014">{{Cite journal|last=Brand|first=BL|last2=Loewenstein|first2=RJ|last3=Spiegel|first3=D|title=Dispelling myths about dissociative identity disorder treatment: an empirically based approach|url=https://archive.org/details/sim_psychiatry_summer-2014_77_2/page/169|journal=Psychiatry|date=2014|volume=77|issue=2|pages=169–89|doi=10.1521/psyc.2014.77.2.169|pmid=24865199}}</ref> Inoana fa misy fiantraikany eo amin'ny 1.5% eo ho eo amin'ny mponina amin'ny ankapobeny izany (mifototra amin'ny santionany kely avy amin'ny vondrom-piarahamonina amerikana) ary 3% amin'ireo miditra hopitaly noho ny olana ara-pahasalamana ara-tsaina any Eoropa sy Amerika Avaratra.<ref name="DSM5" /><ref name="Guidelines2011">{{Cite journal|title=Guidelines for Treating Dissociative Identity Disorder in Adults, Third Revision|journal=Journal of Trauma & Dissociation|volume=12|issue=2|pages=188–212|year=2011|pmid=21391104|doi=10.1080/15299732.2011.537248|url=http://www.isst-d.org/downloads/GUIDELINES_REVISED2011.pdf|last=International Society for the Study of Trauma Dissociation.|access-date=2014-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712183722/http://www.isst-d.org/downloads/GUIDELINES_REVISED2011.pdf|archive-date=2018-07-12|url-status=dead}}</ref> Matetika kokoa ny vehivavy no voan'ny DID raha oharina amin'ny lehilahy.<ref name="Hersen2014" /> Nitombo be ny isan'ny tranga voarakitra an-tsoratra tamin'ny tapany faharoa tamin'ny taonjato faha-20, niaraka tamin'ny isan'ny maha-izy azy izay nolazain'ireo voakasik'izany.<ref name="Hersen2014" /> Mampiady hevitra ny DID na eo amin'ny sehatry ny fitsaboana aretin-tsaina na eo amin'ny rafi-pitsarana.<ref name="Hersen2014" /><ref name="Stern">{{Cite book|vauthors=Stern TA, Fava M, MD, Wilens TE, MD, Rosenbaum JF|title=Massachusetts General Hospital Comprehensive Clinical Psychiatry|publisher=[[Elsevier Health Sciences]]|isbn=032329507X|pages=395–397|date=2015|url=https://books.google.com/books?id=deR1BwAAQBAJ&pg=PA395|access-date=2020-08-06|archive-date=2020-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801030252/https://books.google.com/books?id=deR1BwAAQBAJ&pg=PA395|url-status=live}}</ref><ref name="Rein2008" /> Amin'ny raharaham-pitsarana, dia nampiasaina ho toy ny endrika fiarovana amin'ny fahaverezan-tsaina tsy dia mahomby loatra izany.<ref name="Farrell">{{Cite journal|last=Farrell HM|title=Dissociative identity disorder: Medicolegal challenges|journal=The Journal of the American Academy of Psychiatry and the Law|volume=39|issue=3|pages=402–406|year=2011|pmid=21908758|url=http://www.jaapl.org/content/39/3/402.full.pdf+html|access-date=2020-08-06|archive-date=2016-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111141455/http://jaapl.org/content/39/3/402.full.pdf+html|url-status=dead}}</ref><ref name="Farrell2011">{{Cite journal|last=Farrell|first=HM|title=Dissociative identity disorder: No excuse for criminal activity|journal=Current Psychiatry|volume=10|issue=6|pages=33–40|url=http://www.currentpsychiatry.org/pdf/1006/1006CP_Article3.pdf|year=2011|url-status=dead|archive-url=https://www.webcitation.org/69gTpoEKq?url=http://www.currentpsychiatry.org/pdf/1006/1006CP_Article3.pdf|archive-date=2012-08-05}}</ref> Tsy mazava raha ny fitomboan'ny tahan'ny aretina dia vokatry ny fahafantarana tsara kokoa na ny anton-javatra ara-tsosialy sy ara-kolontsaina toy ny fanehoana an-tsary amin'ny media.<ref name="Hersen2014" /> Ny ampahany betsaka amin'ny aretina dia mifandray amin'ny mpitsabo vitsivitsy, izay mifanaraka amin'ny petra-kevitra fa ny DID dia mety ho vokatry ny mpitsabo.<ref name="Hersen2014" /> Mety miovaova arakaraka ny kolontsaina ihany koa ireo soritr'aretina mahazatra miseho any amin'ny faritra samihafa eto amin'izao tontolo izao, ohatra ny fiovan'ny maha-izy azy izay maka endrika fanahy, [[Andriamanitra (ankapobeny)|andriamanitra]], matoatoa, na olona angano ao amin'ny kolontsaina izay mahazatra ny fisian'ny fanahy.<ref name="DSM5" /> {{Rp|295,801}}Ny endrika fibodoana ny fikorontanan'ny maha-izy azy tsy ara-dalàna dia tsy nahy, mampijaly ary mitranga amin'ny fomba mandika ny fenitra ara-kolontsaina na ara-pivavahana.<ref name="DSM5" /> {{Rp|295}} == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] nqkehhn18h0qo3id60srk3uqqodpnyh 0 299174 1153251 1135633 2026-11-05T21:22:14Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153251 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug |Watchedfields =changed |verifiedrevid =629704081 |drug_name =Lysergic acid diethylamide (LSD) |INN =Lysergide |image =LSD-2D-skeletal-formula-and-3D-models.png |width =300px |caption =2D structural formula and 3D models of LSD <!-- Names --> |pronounce ={{IPA|/daɪ eθəl ˈæmaɪd/}}, {{IPA|/æmɪd/}}, or {{IPA|/eɪmaɪd/}}<ref>{{cite dictionary |url=http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/amide |title=Definition of "amide" |dictionary=Collins English Dictionary |access-date=January 31, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402115318/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/amide |archive-date=April 2, 2015 |df=mdy-all }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=amide |title=American Heritage Dictionary Entry: amide |publisher=Ahdictionary.com |date= |access-date=January 31, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402134025/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=amide |archive-date=April 2, 2015 |df=mdy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402134025/https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=amide |date=April 2, 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/english/amide |title=amide – definition of amide in English from the ''Oxford Dictionary'' |publisher=Oxforddictionaries.com |date= |access-date=January 31, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402184403/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/english/amide |archive-date=April 2, 2015 |df=mdy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160820083017/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/english/amide |date=August 20, 2016 }}</ref> |tradename = |synonyms =LSD, LSD-25, Acid, Delysid, others |IUPAC_name =(6a''R'',9''R'')-''N'',''N''-diethyl-7-methyl-4,6,6a,7,8,9-hexahydroindolo[4,3-''fg'']quinoline-9-carboxamide <!-- Clinical data --> |class =[[Hallucinogen]] ([[serotonergic psychedelic]]) |uses =<!-- primary uses --> |side_effects =<!-- common side effects and notable side effects --> |interactions =<!-- notable interactions --> |pregnancy_US =C |breastfeeding = |routes_of_administration=[[Oral administration|By mouth]], [[sublingual|under the tongue]], [[intravenous]] |onset =30–40 minutes<ref>{{cite book|last1=Neinstein|first1=Lawrence S.|title=Adolescent Health Care: A Practical Guide|date=2008|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|isbn=9780781792561|pages=931|url=https://books.google.com/books?id=er8dQPxgcz0C&pg=PA931|language=en|access-date=August 9, 2020|archive-date=December 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226025533/https://books.google.com/books?id=er8dQPxgcz0C&pg=PA931|url-status=live}}</ref> |duration_of_action=8–12 hours<ref>{{cite book|last1=Kranzler|first1=Henry R.|last2=Ciraulo|first2=Domenic A.|title=Clinical Manual of Addiction Psychopharmacology|publisher=American Psychiatric Pub|isbn=9781585626632|pages=216|url=https://books.google.com/books?id=TYddW0uzIRsC&pg=PA216|language=en|date=2 April 2007|access-date=August 9, 2020|archive-date=December 26, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181226025532/https://books.google.com/books?id=TYddW0uzIRsC&pg=PA216|url-status=live}}</ref> |defined_daily_dose= |typical_dose = |dependency_liability=Low<ref>{{cite book|last1=Halpern|first1=John H.|last2=Suzuki|first2=Joji|last3=Huertas|first3=Pedro E.|last4=Passie|first4=Torsten|editor1-last=Price|editor1-first=Lawrence H.|editor2-last=Stolerman|editor2-first=Ian P. |title=Encyclopedia of Psychopharmacology A Springer Live Reference|date=June 7, 2014|publisher=Springer-Verlag Berlin Heidelberg|location=Heidelberg, Germany|isbn=978-3-642-27772-6|pages=1–5|quote=Hallucinogen abuse and dependence are known complications resulting from ... LSD and psilocybin. Users do not experience withdrawal symptoms, but the general criteria for substance abuse and dependence otherwise apply. Dependence is estimated in approximately 2 % of recent-onset users |doi=10.1007/978-3-642-27772-6_43-2|chapter=Hallucinogen Abuse and Dependence}}</ref> |addiction_liability=Low-rare<ref name="NHM-MDMA">{{cite book |vauthors=Malenka RC, Nestler EJ, Hyman SE |veditors=Sydor A, Brown RY | title = Molecular Neuropharmacology: A Foundation for Clinical Neuroscience | year = 2009 | publisher = McGraw-Hill Medical | location = New York | isbn = 9780071481274 | pages = 375 | edition = 2nd | chapter = Chapter 15: Reinforcement and Addictive Disorders | quote= Several other classes of drugs are categorized as drugs of abuse but rarely produce compulsive use. These include psychedelic agents, such as lysergic acid diethylamide (LSD)}}</ref> <!-- External links --> |Drugs.com =[https://www.drugs.com/illicit/lsd.html Reference] |MedlinePlus = <!-- Legal data --> |legal_AU =Schedule 9 |legal_CA =Schedule III |legal_DE =Anlage I |legal_NZ =Class A |legal_UN =P I |legal_UK =Class A |legal_US =Schedule I <!-- Pharmacokinetic data --> |bioavailability =71%<ref name=Dol2015 >{{cite journal | vauthors = Dolder PC, Schmid Y, Haschke M, Rentsch KM, Liechti ME | title = Pharmacokinetics and Concentration-Effect Relationship of Oral LSD in Humans | journal = The International Journal of Neuropsychopharmacology | volume = 19 | issue = 1 | pages = pyv072 | date = June 2015 | pmid = 26108222 | pmc = 4772267 | doi = 10.1093/ijnp/pyv072 }}</ref> |protein_bound =Unknown<ref name=Pas2008 /> |metabolism =[[Liver]] ([[Cytochrome P450|CYP450]])<ref name=Dol2015 /> |metabolites =2-Oxo-3-hydroxy-LSD<ref name=Dol2015 /> |elimination_half-life=3.6&nbsp;hours<ref name=Dol2015 /><ref name=Muc2016>{{cite journal | vauthors = Mucke HA | title = From Psychiatry to Flower Power and Back Again: The Amazing Story of Lysergic Acid Diethylamide | journal = Assay and Drug Development Technologies | volume = 14 | issue = 5 | pages = 276–281 | date = July 2016 | pmid = 27392130 | doi = 10.1089/adt.2016.747 }}</ref> |excretion =[[Kidney|Kidneys]]<ref name=Dol2015 /><ref name=Muc2016 /> <!-- Chemical and physical data --> |C =20 |H =25 |N =3 |O =1 |SMILES =CCN(CC)C(=O)[C@H]1CN([C@@H]2Cc3c[nH]c4c3c(ccc4)C2=C1)C |StdInChI =1S/C20H25N3O/c1-4-23(5-2)20(24)14-9-16-15-7-6-8-17-19(15)13(11-21-17)10-18(16)22(3)12-14/h6-9,11,14,18,21H,4-5,10,12H2,1-3H3/t14-,18-/m1/s1 |StdInChI_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |StdInChIKey =VAYOSLLFUXYJDT-RDTXWAMCSA-N |StdInChIKey_Ref ={{stdinchicite|correct|chemspider}} |melting_point =80 |melting_high =85 |urine =4 days<ref>{{cite web |title=Interpreting Urine Drug Tests (UDT) |url=https://www.childhealthbc.ca/media/498 |access-date=24 October 2023 |archive-date=25 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231025202836/https://www.childhealthbc.ca/media/498 |url-status=live }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231025202836/https://www.childhealthbc.ca/media/498 |date=25 October 2023 }}</ref> }}Ny asidra lysergic diethylamide (LSD), fantatra ihany koa amin’ny anarana hoe asidra, dia zava-mahadomelina mampisy fahitana sy fandrenesana tsy tena izy. [1] Ny vokany dia ahitana fiovana amin’ny eritreritra, ny fihetseham-po, ary ny fahatsapana ny manodidina. [1] Mety hahita na handre zavatra tsy misy (hallucinations) ny mpampiasa. [2] Anisan’ny fiantraikany ara-batana mahazatra ny fivelaran’ny anakandriamaso, ny fiakaran’ny tosidrà, ary ny fiakaran’ny hafanan’ny vatana. [3] Matetika dia manomboka ao anatin’ny 30 minitra eo ho eo ny vokany ary mety haharitra hatramin’ny 12 ora. [3] Ampiasaina indrindra ho zava-mahadomelina fialamboly izy io, ary indraindray amin’ny toe-javatra sasany dia ampiasaina amin’ny tanjona ara-panahy. [3] [4] Toa tsy mampiankin-doha ny LSD, na dia mety hitranga aza ny fandeferana rehefa mitombo ny fatrany.<ref name="NIH2016">{{Cite web|title=What are hallucinogens?|url=https://www.drugabuse.gov/publications/drugfacts/hallucinogens|website=National Institute of Drug Abuse|access-date=April 24, 2016|date=January 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417180046/https://www.drugabuse.gov/publications/drugfacts/hallucinogens|archive-date=April 17, 2016|df=mdy-all}}</ref><ref name="Lus2006">{{Cite journal|vauthors=Lüscher C, Ungless MA|title=The mechanistic classification of addictive drugs|journal=PLOS Medicine|volume=3|issue=11|pages=e437|date=November 2006|pmid=17105338|pmc=1635740|doi=10.1371/journal.pmed.0030437}}</ref> Mety hisy fiantraikany ratsy eo amin'ny saina, toy ny tebiteby, ny paranoia, ary ny famitahana.<ref name="Pas2008">{{Cite journal|vauthors=Passie T, Halpern JH, Stichtenoth DO, Emrich HM, Hintzen A|title=The pharmacology of lysergic acid diethylamide: a review|journal=CNS Neuroscience & Therapeutics|volume=14|issue=4|pages=295–314|year=2008|pmid=19040555|pmc=6494066|doi=10.1111/j.1755-5949.2008.00059.x}}</ref> Mety hitranga ny fahatsiarovana mampalahelo na dia tsy ampiasaina intsony aza, toe-javatra antsoina hoe fikorontanan'ny fahatsapana hallucinogen maharitra.<ref name="NIH2018C">{{Cite web|title=Commonly Abused Drugs Charts|url=https://www.drugabuse.gov/drugs-abuse/commonly-abused-drugs-charts#lsd|website=National Institute on Drug Abuse|access-date=14 July 2018|date=2 July 2018|archive-date=March 1, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200301183029/https://www.drugabuse.gov/drugs-abuse/commonly-abused-drugs-charts#lsd|url-status=live}}</ref><ref name="Halpern2018">{{Cite book|vauthors=Halpern JH, Lerner AG, Passie T|title=A Review of Hallucinogen Persisting Perception Disorder (HPPD) and an Exploratory Study of Subjects Claiming Symptoms of HPPD.|journal=Current Topics in Behavioral Neurosciences|date=2018|volume=36|pages=333–360|doi=10.1007/7854_2016_457|pmid=27822679|isbn=978-3-662-55878-2}}</ref> Mahalana vao misy fahafatesana vokatry ny LSD mivantana, na dia indraindray aza dia mitranga vokatry ny [[loza]] na fitondran-tena tsy voahevitra izany.<ref name="EU2018">{{Cite web|title=LSD profile (chemistry, effects, other names, synthesis, mode of use, pharmacology, medical use, control status)|url=http://www.emcdda.europa.eu/publications/drug-profiles/lsd|website=EMCDDA|access-date=14 July 2018|language=en|archive-date=April 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210428113546/https://www.emcdda.europa.eu/publications/drug-profiles/lsd|url-status=live}}</ref> Inoana fa ny vokatry ny LSD dia vokatry ny fiovan'ny rafitra serotonine.<ref name="EU2018" /> Na dia 20 mikrograma monja aza dia efa mety hiteraka vokatra miharihary.<ref name="EU2018" /> Amin'ny endriny madio, ny LSD dia mazava na fotsy ny lokony, tsy misy fofona, ary [[kristaly]].<ref name="NIH2016" /> Simba izy io rehefa tratran'ny taratra ultraviolet.<ref name="EU2018" /> Manodidina ny 10 isan-jaton'ny olona any Etazonia no efa nampiasa LSD tamin'ny fotoana iray teo amin'ny fiainany tamin'ny taona 2017, raha 0.7 isan-jato kosa no efa nampiasa izany tamin'ny taon-dasa.<ref name="NIH2018B">{{Cite web|last=Abuse|first=National Institute on Drug|title=Hallucinogens|url=https://www.drugabuse.gov/drugs-abuse/hallucinogens|access-date=14 July 2018|archive-date=June 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603125635/https://www.drugabuse.gov/drugs-abuse/hallucinogens|url-status=dead}}</ref> Nalaza indrindra izy io tamin'ny taona 1960 ka hatramin'ny taona 1980.<ref name="EU2018" /> Nitombo 56% ny fampiasana LSD teo amin'ireo olon-dehibe amerikana nanomboka tamin'ny taona 2015 ka hatramin'ny taona 2018.<ref>{{Cite journal|last=Yockey|first=R. Andrew|last2=Vidourek|first2=Rebecca A.|last3=King|first3=Keith A.|date=2020-07-01|title=Trends in LSD use among US adults: 2015–2018|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0376871620302362|journal=Drug and Alcohol Dependence|language=en|volume=212|pages=108071|doi=10.1016/j.drugalcdep.2020.108071|issn=0376-8716|access-date=August 9, 2020|archive-date=August 28, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210828153400/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0376871620302362|url-status=live}}</ref> Matetika ny LSD dia atelina na tazonina eo ambanin'ny lela.<ref name="NIH2016" /> Matetika izy io no amidy amin'ny taratasy famafana ary tsy dia matetika toy ny takelaka na efamira gelatin.<ref name="EU2018" /> Tsy misy fitsaboana fantatra amin'ny fiankinan-doha amin'ny LSD, na dia eo am-pikarohana aza ny fitsaboana amin'ny fitondran-tena.<ref name="NIH2018C" /> Ny LSD dia novokarin'i Albert Hofmann voalohany tamin'ny 1938 avy amin'ny asidra lysergic, akora simika avy amin'ny holatra ergot.<ref name="EU2018" /><ref name="NIH2018C" /> Nahita ny toetrany mahatonga ny hallucinogen i Hofmann tamin'ny 1943.<ref>{{Cite web|url=http://www.history.com/this-day-in-history/hallucinogenic-effects-of-lsd-discovered|title=Hallucinogenic effects of LSD discovered|publisher=The History Channel|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140311115603/http://www.history.com/this-day-in-history/hallucinogenic-effects-of-lsd-discovered|archive-date=March 11, 2014|df=mdy-all}}</ref> Tamin'ny taona 1950, nino ny [[Central Intelligence Agency]] (CIA) fa mety ilaina amin'ny fanaraha-maso ny saina ny zava-mahadomelina, ka notsapain'izy ireo tamin'ny olona izany, ny sasany tsy fantany akory, tao anatin'ny fandaharan'asa antsoina hoe MKUltra.<ref>{{Cite web|last=Nofil|first=Brianna|title=The CIA's Appalling Human Experiments With Mind Control|url=https://www.history.com/mkultra-operation-midnight-climax-cia-lsd-experiments|website=History Channel|access-date=14 July 2018|language=en|archive-date=May 16, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210516071100/https://www.history.com/mkultra-operation-midnight-climax-cia-lsd-experiments|url-status=live}}</ref> Namidy ho fanafody ho an'ny fikarohana ny LSD tamin'ny anarana ara-barotra Delysid tamin'ny taona 1950 sy 1960.<ref name="EU2018" /><ref name="Dav2005">{{Cite web|url=http://www.rsc.org/chemistryworld/Issues/2006/January/LSD.asp|title=LSD: cultural revolution and medical advances|access-date=September 27, 2007|website=Royal Society of Chemistry|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930224931/http://www.rsc.org/chemistryworld/Issues/2006/January/LSD.asp|archive-date=September 30, 2007|df=mdy-all}}</ref> Voatanisa ho akora voafehy ao amin'ny fandaharam-potoana 1 avy amin'ny [[Firenena Mikambana]] tamin'ny 1971 izy io.<ref name="EU2018" /> Tsy misy fahazoan-dalana hampiasa azy amin'ny fitsaboana amin'izao fotoana izao.<ref name="EU2018" /> Tany Eoropa, tamin'ny taona 2011, ny vidin'ny fatra iray dia teo anelanelan'ny {{€}} 4.50 sy {{€}} 25.<ref name="EU2018" /> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] 59m8sy3uypieo3b9v7q37n6oe3rxllh 0 300476 1153261 1149496 2026-11-05T21:44:00Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153261 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition |name =Aretin'ny tonon-taolana |synonym = |image =En.Wikipedia-VideoWiki-Gout.webm |image_size = |image_thumbtime =94 |alt =Horonan-tsary fohy maneho ny fivoaran'ny aretina Goty eny amin'ny tongotry ny olona iray. |caption =Video summary ([[Video:Gout|script]]). Leading with ''The Gout'' ([[James Gillray]], 1799) depicts the pain of the artist's gout as a [[demon]] or [[dragon]].<ref>{{cite book|last=Brookhiser|first=Richard|title=Gentleman Revolutionary: Gouverneur Morris, the Rake Who Wrote the Constitution|date=2008|publisher=Simon and Schuster|isbn=9781439104088|page=212|url=https://books.google.com/books?id=HBdxESrTkHsC&pg=PA212|access-date=2016-01-10|archive-date=2016-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501163529/https://books.google.com/books?id=HBdxESrTkHsC&pg=PA212|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Haslam|first=Fiona|title=From Hogarth to Rowlandson : medicine in art in eighteenth-century Britain|date=1996|publisher=Liverpool University Press|location=Liverpool|isbn=9780853236405|page=143|url=https://books.google.com/books?id=Ab_pQOdi2fUC&pg=PA143|edition=1. publ.|access-date=2016-01-10|archive-date=2016-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513151127/https://books.google.com/books?id=Ab_pQOdi2fUC&pg=PA143|url-status=live}}</ref> |pronounce ={{IPAc-en|ɡ|aʊ|t}}<ref>{{cite web |title=Gout {{!}} Definition of Gout by Lexico |url=https://www.lexico.com/en/definition/gout |website=Lexico Dictionaries {{!}} English |access-date=20 October 2019 |language=en |archive-date=19 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191019015640/https://www.lexico.com/en/definition/gout |url-status=dead }}</ref> |specialty = |symptoms =[[Fanaintainan'ny tonon-taolana]], [[fivontosana amin'ny tonon-taolana]], sy [[mena hoditra]]<ref name="Dalbeth2016">{{cite journal|last1=Dalbeth|first1=N|last2=Merriman|first2=TR|last3=Stamp|first3=LK|title=Gout|journal=Lancet|date=April 2016|volume=388|issue=10055|pages=2039–52|doi=10.1016/S0140-6736(16)00346-9|pmid=27112094|type=Review}}</ref> |onset =Lehilahy efa antitra,<ref name="Dalbeth2016" /> [[fijanonan'ny fadimbolana]]<ref name=Hui2017/> |duration = |causes =[[Asidra urika]]<ref name=Hui2017/> |risks =Rafitra sakafo be hena sy labiera, [[matavy loatra]]<ref name="Dalbeth2016" /><ref name=Be2016/> |diagnosis = |differential =[[Aretin'ny tonon-taolana vokatry ny otrikaretina]], [[Aretin'ny tonon-taolana vokatry ny hery fiarovan'ny tena]], [[aretin'ny tonon-taolana mitovy amin'ny Goty]], hafa<ref name="Neogi2016">{{cite journal |last1=Neogi |first1=T |title=Gout |journal=Annals of Internal Medicine |date=July 2016 |volume=165 |issue=1 |pages=ITC1-16 |doi=10.7326/AITC201607050 |pmid=27380294|type=Review}}</ref> |prevention =Fihenan-danja, [[vitamin C]], tsy misotro toaka, [[allopurinol]]<ref name=Lancet2010/> |treatment =[[fanafody manohitra fivontosana tsy misy ''Sterid"|NSAIDs]], [[fanafody|steroids]], [[colchicine]]<ref name=Hui2017/><ref name=Qa2017>{{cite journal|last1=Qaseem|first1=A|last2=Harris|first2=RP|last3=Forciea|first3=MA|last4=Clinical Guidelines Committee of the American College of|first4=Physicians.|title=Management of Acute and Recurrent Gout: A Clinical Practice Guideline From the American College of Physicians|journal=Annals of Internal Medicine|date=3 January 2017|volume=166|issue=1|pages=58–68|pmid=27802508|doi=10.7326/m16-0570|doi-access=free}}</ref> |medication = |prognosis = |frequency =1–2% (tontolo mandroso)<ref name=Lancet2010/> |deaths = }} Ny '''gaotra''' dia aretina miseho amin' ny alalan' ny fanaintainana tampoka sy miverimberina mahazo ny tonon-taolana mena, mora tohina, mafana, ary mivonto, vokatry ny fiangonan' ny kristalin' ny sira mônôsôdikan' ny [[Asidra orika|asidra]] [[Asidra orika|orika]] miendrika fanjaitra<ref name="Dalbeth2016" /><ref name="Hui2017">{{Cite journal|last=Hui|first=M|last2=Carr|first2=A|last3=Cameron|first3=S|last4=Davenport|first4=G|last5=Doherty|first5=M|last6=Forrester|first6=H|last7=Jenkins|first7=W|last8=Jordan|first8=KM|last9=Mallen|first9=CD|last10=McDonald|first10=TM|last11=Nuki|first11=G|last12=Pywell|first12=A|last13=Zhang|first13=W|last14=Roddy|first14=E|last15=British Society for Rheumatology Standards, Audit and Guidelines Working|first15=Group.|title=The British Society for Rheumatology Guideline for the Management of Gout|journal=Rheumatology (Oxford, England)|volume=56|issue=7|pages=e1–e20|date=26 May 2017|doi=10.1093/rheumatology/kex156|pmid=28549177|doi-access=free}}</ref>. Amin' ny ankapobeny, ny fanaintainana dia miseho haingana, mahatratra ny fara tampony ao anatin' ny 12 ora latsaka<ref name="Lancet2010">{{Cite journal|vauthors=Richette P, Bardin T|title=Gout|journal=Lancet|volume=375|issue=9711|pages=318–28|date=January 2010|pmid=19692116|doi=10.1016/S0140-6736(09)60883-7|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_january-23-29-2010_375_9711/page/318}}</ref>. Amin' ny antsasaky ny tranga eo ho eo, ny tonon-taolana eo am-pototry ny ankiben-tongotra<ref name="PM2010">{{Cite journal|last=Schlesinger N|title=Diagnosing and treating gout: a review to aid primary care physicians|journal=Postgrad Med|volume=122|issue=2|pages=157–61|date=March 2010|pmid=20203467|doi=10.3810/pgm.2010.03.2133|url=}}</ref>. Mety hiteraka tophi, na [[Vato ao amin' ny voa|vato anaty voa]], na fahasimban' ny [[Voa (taovam-biby)|voa]] koa izany. Ny gaotra dia vokatry ny fiakaran' ny tahan' ny asidra orika (orata) aoamin' ny ra (hiperorisemia)<ref name="Hui2017" /><ref name="Lancet2010" />. Izany dia avy amin' ny fitambaran' ny zavatra maromaro: ny sakafo, ny olana ara-pahasalamana hafa, ary ny fototarazo<ref name="Dalbeth2016" /><ref name="Hui2017" />. Amin' ny taha ambony, ny asidra orika dia mivaingana ary ny kristaly dia miangona ao amin' ny tonon-taolana, ny hozatra ary ny [[tambatsela]] manodidina, ka miteraka fanaintainan' ny gaotra. Ny gaotra dia miseho matetika kokoa amin' ny olona izay misotro labiera na zava-pisotro misy siramamy; mihinana sakafo be [[piorinina]] toy ny [[atin-kena]], ny [[hazandrano]], na [[tovy]] (''[[Engraulidae]]''); na ny olona matavy loatra<ref name="Be2016">{{Cite journal|pmid=27452679|year=2016|last=Beyl Jr|first=R. N.|title=Update on Importance of Diet in Gout|journal=The American Journal of Medicine|volume=129|issue=11|pages=1153–1158|last2=Hughes|first2=L|last3=Morgan|first3=S|doi=10.1016/j.amjmed.2016.06.040}}</ref>. Ny fitiliana ny gaotra dia azo hamafisina amin' ny fisian' ny kristaly ao amin' ny tsiranoka madity ao amin' ny tonon-taolana na ivelan'ny tonon-taolana. Mety ho antonony ny tahan' ny asidra orika ao amin' ny ra mandritra ny fanaintainan' ny gaotra. Manatsara ny soritr'aretina ny fitsaboana amin'ny fanafody tsy steroidal anti-inflammatoire (NSAID), steroids, na colchicine.<ref name="Dalbeth2016" /><ref name="Hui2017" /><ref name="Annals2017">{{Cite journal|pmid=27802478|year=2017|last=Shekelle|first=P. G|title=Management of Gout: A Systematic Review in Support of an American College of Physicians Clinical Practice Guideline|journal=Annals of Internal Medicine|volume=166|issue=1|pages=37–51|last2=Newberry|first2=S. J|last3=Fitzgerald|first3=J. D|last4=Motala|first4=A|last5=O'Hanlon|first5=C. E|last6=Tariq|first6=A|last7=Okunogbe|first7=A|last8=Han|first8=D|last9=Shanman|first9=R|doi=10.7326/M16-0461|doi-access=free}}</ref> Raha vao mihena ny fanafihana tampoka, dia azo ahena ny tahan'ny asidra urika amin'ny alàlan'ny fanovana ny fomba fiaina ary ho an'ireo izay matetika no tratran'ny fanafihana, ny allopurinol na probenecid dia manome fisorohana maharitra.<ref name="Lancet2010" /> Mety ho fisorohana ny fihinanana vitamina C sy ny fihinanana sakafo be dia be amin'ny vokatra vita amin'ny ronono tsy dia matavy loatra.<ref>{{Cite web|title=Questions and Answers about Gout|url=http://www.niams.nih.gov/Health_Info/Gout/|website=National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases|access-date=2 February 2016|date=June 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160115123309/http://www.niams.nih.gov/health_info/gout/|archive-date=15 January 2016|df=}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Roddy|first=E|last2=Choi|first2=HK|title=Epidemiology of gout.|journal=Rheumatic Diseases Clinics of North America|date=May 2014|volume=40|issue=2|pages=155–75|doi=10.1016/j.rdc.2014.01.001|pmid=24703341|pmc=4119792}}</ref> Mahakasika ny 1 ka hatramin'ny 2% eo ho eo amin'ny mponina [[Tontolo Tandrefana|Tandrefana]] ny gout amin'ny fotoana iray eo amin'ny fiainany.<ref name="Lancet2010" /> Niha-mahazatra kokoa izany tato anatin'ny folo taona faramparany.<ref name="Dalbeth2016" /> Inoana fa vokatry ny fitomboan'ny anton-javatra mety hampidi-doza eo amin'ny mponina izany, toy ny aretin'ny metabolika, ny androm-piainana lava kokoa, ary ny fiovan'ny sakafo.<ref name="Lancet2010" /> Ny lahy zokiny no tena voakasik'izany matetika. Ny Aretin'ny tonon-taolana dia fantatra ara-tantara ho "aretin'ny mpanjaka" na "aretin'ny mpanankarena".<ref name="Lancet2010" /><ref name="Dic">{{Cite web|url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Rich+Man%27s+Disease|title=Rich Man's Disease – definition of Rich Man's Disease in the Medical dictionary|website=Free Online Medical Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia|access-date=2009-05-01|archive-date=2013-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20131114084137/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/Rich+Man%27s+Disease|url-status=live}}</ref> Efa fantatra hatramin'ny andron'ny [[Ejipta tamin' ny Andro Taloha|Ejiptiana fahiny]] izany farafaharatsiny.<ref name="Lancet2010" /> == Loharano == <references /> [[Category:Fitsaboana tonon-taolana]] [[Category:Translated from MDWiki]] lh0p2l9i99pfst6j4umkksmf4v5x1zx 0 301683 1153294 1149282 2026-11-06T01:40:56Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153294 wikitext text/x-wiki [[Sary:Clematicissus opaca foliage and flowers.jpg|vignette|358x358px|''Clematicissus opaca'']] Ny '''''Clematicissus''''' dia vondron-karazan-javamaniry mamony ao amin' ny fianakaviana ''[[Vitaceae]]''. Ahitana zavamaniry mianika sady manana taho minofon-kazo ity vondron-karazana ity, izay nosarahina tamin' ny vondron-karazana lehibe (''[[Cissus]]'') taorian' ny fanadihadiana ara-môlekiola sy ara-drafitr' endrika. == Lisitry ny karazana == [[Sary:Clematicissus angustissima (6822847420).jpg|vignette|207x207px|''Clematicissus angustissima'']] [[Sary:Cissus striata (parrilla) Inao Vásquez 001.jpg|vignette|276x276px|''Cissus striata'']] Indreto ny karazana ao amin' ny vondrona ''Clematicissus'' araka ny ''[[Plants of the World Online]]''<ref><small>"[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1699-1 Clematicissus Planch. | Plants of the World Online | Kew Science] {{Wayback|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1699-1 |date=20260815094138 }}". ''Plants of the World Online''. Notsidihina tamin' ny 21 Avrily 2024.</small></ref>: * ''Clematicissus angustissima'' <small>(F.Muell.) Planch.</small> * ''Clematicissus granulosa'' <small>(Ruiz & Pav.) Lombardi</small> * ''Clematicissus opaca'' <small>(F.Muell.) Jackes & Rossetto</small> * ''Clematicissus pruinata'' <small>(Weinm.) C.A.Zanotti & Panizza</small> * ''Clematicissus striata'' <small>(Ruiz & Pav.) Lombardi</small> * ''Clematicissus tweedieana'' <small>(Baker) Lombardi</small> == Jereo koa == * ''[[Ampelopsis]]'' * ''[[Apocissus]]'' * ''[[Cayratia]]'' * ''[[Cissus]]'' * ''[[Cyphostemma]]'' * ''[[Rhoicissus]]'' (''[[Rhoicissus revoilii]]'' <small>Planch</small>.) * ''[[Strychnos]]'' * ''[[Tetrastigma]]'' == Loharano == a5fxrn8t0rexvu79ajk1tv4rhdsvb38 0 301819 1153270 1151480 2026-11-05T22:28:19Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153270 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug}} '''Lorazepam''', amidy amin'ny anarana marika '''Ativan''' ankoatra ny hafa, dia fanafody benzodiazepine.<ref name="AHSP2016">{{Cite web|title=Lorazepam|url=https://www.drugs.com/monograph/lorazepam.html|website=drugs.com|publisher=American Society of Health-System Pharmacists|access-date=15 July 2016|date=June 29, 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160605073500/http://www.drugs.com/monograph/lorazepam.html|archive-date=5 June 2016|df=}}</ref> Ampiasaina hitsaboana ny aretin'ny tebiteby, [[Mahita tory|ny olana amin'ny torimaso]], ny fikorontanan'ny saina, anisan'izany ny status epilepticus, ny fisintahana amin'ny alikaola, ary ny maloiloy sy mandoa vokatry ny chimiothérapie.<ref name="AHSP2016" /> Ampiasaina mandritra ny fandidiana ihany koa izy io mba hanelingelina ny famoronana fahatsiarovana sy hampitoniana ireo izay ampidirana rivotra amin'ny alalan'ny milina.<ref name="AHSP2016" /><ref>{{Cite web|title=Lorazepam: MedlinePlus Drug Information|url=https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a682053.html#why|website=medlineplus.gov|access-date=16 July 2016|date=1 October 2010|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160819014154/https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a682053.html#why|archive-date=19 August 2016|df=}}</ref> Na dia azo ampiasaina amin'ny fikororohana mafy aza izy io, dia matetika no aleo kokoa ny midazolam.<ref name="AHSP2016" /> Ampiasaina ihany koa izy io, miaraka amin'ny fitsaboana hafa, ho an'ny aretin'ny fo vokatry ny fampiasana [[kôkainina]].<ref name="AHSP2016" /> Azo omena am-bava na tsindrona amin'ny hozatra na lalan-drà izany.<ref name="AHSP2016" /> Rehefa omena amin'ny alalan'ny tsindrona dia eo anelanelan'ny iray sy telopolo minitra ny fiatombohan'ny vokany ary maharitra hatramin'ny iray andro ny vokany.<ref name="AHSP2016" /> Anisan'ny voka-dratsiny mahazatra ny fahalemena, ny fahatsapana ho rendremana, ny tosidra ambany, ary ny fihenan'ny fiezahana miaina.<ref name="AHSP2016" /> Rehefa ampidirina amin'ny lalan-drà ilay olona dia tokony ho arahi-maso akaiky.<ref name="AHSP2016" /> Mety hitombo ny mety hisian'ny [[famonoan-tena]] eo amin'ireo izay [[Fahakiviana lalina (psychiatrie)|ketraka]].<ref name="AHSP2016" /><ref name="Doc2017">{{Cite journal|last=Dodds|first=Tyler J.|date=2017-03-02|title=Prescribed Benzodiazepines and Suicide Risk: A Review of the Literature|journal=The Primary Care Companion for CNS Disorders|volume=19|issue=2|doi=10.4088/PCC.16r02037|issn=2155-7780|pmid=28257172}}</ref> Raha ampiasaina maharitra, mety ilaina ny fatra lehibe kokoa mba hahazoana vokatra mitovy.<ref name="AHSP2016" /> Mety hitranga ihany koa ny fiankinan -doha ara-batana sy ara-tsaina.<ref name="AHSP2016" /> Raha ajanona tampoka aorian'ny fampiasana maharitra, dia mety hitranga ny "benzodiazepine withdrawal syndrome".<ref name="AHSP2016" /> Matetika kokoa ny zokiolona no mahatsapa voka-dratsy.<ref name="Riss-2008">{{Cite journal|vauthors=Riss J, Cloyd J, Gates J, Collins S|title=Benzodiazepines in epilepsy: pharmacology and pharmacokinetics|journal=Acta Neurologica Scandinavica|volume=118|issue=2|pages=69–86|year=2008|doi=10.1111/j.1600-0404.2008.01004.x|pmid=18384456}}</ref> Amin'ity sokajin-taona ity, ny lorazepam dia mifandray amin'ny fianjerana sy ny tapaka amin'ny andilana.<ref name="Mets-2010">{{Cite journal|vauthors=Mets MA, Volkerts ER, Olivier B, Verster JC|title=Effect of hypnotic drugs on body balance and standing steadiness|journal=Sleep Medicine Reviews|year=2010|volume=14|issue=4|pages=259–267|doi=10.1016/j.smrv.2009.10.008|pmid=20171127}}</ref> Noho ireo ahiahy ireo, ny fampiasana lorazepam dia matetika atolotra mandritra ny roa ka hatramin'ny efatra herinandro ihany.<ref name="Altrx2007">{{Cite web|url=http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2007/017794s034s035lbl.pdf|title=Ativan (lorazepam) Tablets Rx only|date=March 2007|publisher=[[Food and Drug Administration]]|quote=In general, benzodiazepines should be prescribed for short periods only (e.g. 2–4 weeks). Extension of the treatment period should not take place without reevaluation of the need for continued therapy. Continuous long-term use of product is not recommended.|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110917064143/http://www.accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/label/2007/017794s034s035lbl.pdf|archive-date=2011-09-17|df=}}</ref> Azo antoka tsara ho an'ny zaza ny fampiasana azy mandritra ny fampinonoana.<ref>{{Cite web|title=Lorazepam use while Breastfeeding|url=https://www.drugs.com/breastfeeding/lorazepam.html|website=Drugs.com|access-date=20 September 2021|language=en|archive-date=12 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210812163847/https://www.drugs.com/breastfeeding/lorazepam.html|url-status=live}}</ref> Nahazo patanty voalohany ny Lorazepam tamin'ny 1963 ary namidy tany Etazonia tamin'ny 1977.<ref>{{Cite book|last=Shorter|first=Edward|title=A Historical Dictionary of Psychiatry|url=https://archive.org/details/bwb_S0-BXE-838|date=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-029201-0|chapter=B|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170328043221/https://books.google.com/books?id=juAJCAAAQBAJ&pg=PT66|archive-date=2017-03-28}}</ref> Ao amin'ny lisitry ny fanafody tena ilaina ao amin'ny Fikambanana Iraisam-pirenena Momba ny Fahasalamana izany.<ref name="WHO21st">{{Cite book|vauthors=((World Health Organization))|title=World Health Organization model list of essential medicines: 21st list 2019|year=2019|hdl=10665/325771|author-link=World Health Organization|publisher=World Health Organization|location=Geneva|id=WHO/MVP/EMP/IAU/2019.06. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGO|hdl-access=free}}</ref> Azo alaina amin'ny endrika fanafody tsy misy fangarony izy io.<ref name="AHSP2016" /> Eo anelanelan'ny 0.02 sy 0.21 dolara amerikana eo ho eo ny vidin'ny fanafody 1 mg avoaka amin'ny [[firenena an-dalam-pandrosoana]] tamin'ny taona 2015.<ref name="MSH">{{Cite web|title=Lorazepam|url=http://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=483&searchYear=2015|website=International Medical Products Price Guide|access-date=29 November 2019|archive-date=3 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503173719/https://mshpriceguide.org/en/single-drug-information/?DMFId=483&searchYear=2015|url-status=dead}}</ref> Io vola io any Royaume-Uni dia mitentina eo amin'ny £0.14 eo ho eo ho an'ny NHS.<ref name="BNF76">{{Cite book|title=British national formulary : BNF 76|date=2018|publisher=Pharmaceutical Press|isbn=9780857113382|pages=336|edition=76}}</ref> Any Etazonia, tamin'ny taona 2015, latsaky ny 25 dolara amerikana ny famatsiana isam-bolana.<ref name="Ric2015">{{Cite book|last=Hamilton|first=Richart|title=Tarascon Pocket Pharmacopoeia 2015 Deluxe Lab-Coat Edition|date=2015|publisher=Jones & Bartlett Learning|isbn=9781284057560|page=437}}</ref> Tamin'ny taona 2017, io no fanafody faha-60 be mpampiasa indrindra any Etazonia, miaraka amin'ny fanafody mihoatra ny roa ambin'ny folo tapitrisa.<ref name="ref">{{Cite web|title=The Top 300 of 2020|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|website=ClinCalc|access-date=11 April 2020|archive-date=12 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212142534/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|url-status=live}}</ref><ref name="ref1">{{Cite web|title=Lorazepam - Drug Usage Statistics|website=ClinCalc|url=https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Lorazepam|access-date=11 April 2020|archive-date=12 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412004606/https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/Lorazepam|url-status=live}}</ref> == References == {{Reflist}} [[Category:Translated from MDWiki]] b1d9rrwoyv4lgokssaypn6atolbpaf6 0 301820 1153268 1151119 2026-11-05T22:14:58Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153268 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition|name=Ulcerative colitis|synonym=|image=UC granularity.png|image_size=|image_thumbtime=|alt=|caption=[[Colonoscopy|Endoscopic]] image of a colon affected by ulcerative colitis. The internal surface of the colon is blotchy and broken in places. Mild-moderate disease.|pronounce=|specialty=[[Gastroenterology]]|symptoms=[[Abdominal pain]], [[diarrhea]] mixed with [[blood]], [[weight loss]], [[fever]], [[anemia]]<ref name=NIH2014/>|onset=15–30 years or > 60 years<ref name=NIH2014/>|duration=Long term<ref name=NIH2014/>|causes=Unknown<ref name=NIH2014/>|risks=|diagnosis=[[Colonoscopy]] with [[tissue biopsies]]<ref name=NIH2014/>|differential=[[Dysentery]], [[Crohn's disease]], [[ischemic colitis]]<ref>{{cite book|last1=Runge|first1=Marschall S.|last2=Greganti|first2=M. Andrew|title=Netter's Internal Medicine E-Book|date=2008|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=9781437727722|page=428|url=https://books.google.com/books?id=hiIPDQAAQBAJ&pg=PA428|language=en|access-date=27 July 2020|archive-date=27 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827171209/https://books.google.com/books?id=hiIPDQAAQBAJ&pg=PA428|url-status=live}}</ref>|prevention=|treatment=Dietary changes, medication, surgery<ref name=NIH2014/>|medication=[[Sulfasalazine]], [[mesalazine]], [[corticosteroids|steroids]], [[immunosuppressants]] such as [[azathioprine]], [[Biological therapy for inflammatory bowel disease|biological therapy]]<ref name=NIH2014/>|prognosis=|frequency=Up to 5 per 1000 people<ref name=Molodecky>{{cite journal | vauthors = Molodecky NA, Soon IS, Rabi DM, Ghali WA, Ferris M, Chernoff G, Benchimol EI, Panaccione R, Ghosh S, Barkema HW, Kaplan GG | title = Increasing incidence and prevalence of the inflammatory bowel diseases with time, based on systematic review | journal = Gastroenterology | volume = 142 | issue = 1 | pages = 46–54.e42; quiz e30 | date = January 2012 | pmid = 22001864 | doi = 10.1053/j.gastro.2011.10.001 }}</ref>|deaths=47,400 together with Crohn's (2015)<ref name=GBD2015De>{{cite journal | vauthors = Wang H, Naghavi M, Allen C, Barber RM, Bhutta ZA, Carter A, etal | collaboration = GBD 2015 Mortality and Causes of Death Collaborators | title = Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015 | journal = Lancet | volume = 388 | issue = 10053 | pages = 1459–1544 | date = October 2016 | pmid = 27733281 | pmc = 5388903 | doi = 10.1016/s0140-6736(16)31012-1 }}</ref>}}'''Ny kolitika mampivalana''' ( '''UC''' ) dia aretina maharitra izay miteraka fivontosana sy fery amin'ny tsinaibe sy ny lava-pitombenana.<ref name="NIH2014">{{Cite web|title=Ulcerative Colitis|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/digestive-diseases/ulcerative-colitis/Pages/facts.aspx|website=NIDDK|access-date=3 August 2016|date=September 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160728002512/https://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/digestive-diseases/ulcerative-colitis/Pages/facts.aspx|archive-date=28 July 2016|df=dmy-all}}</ref><ref name="BMJ2013">{{Cite journal|vauthors=Ford AC, Moayyedi P, Hanauer SB|s2cid=14778938|title=Ulcerative colitis|journal=BMJ|volume=346|pages=f432|date=February 2013|pmid=23386404|doi=10.1136/bmj.f432}}</ref> Ny soritr'aretina voalohany amin'ny aretina dia ny fanaintainan'ny kibo sy [[Piriritra|ny aretim-pivalanana]] mifangaro amin'ny [[ra]].<ref name="NIH2014" /> Mety hitranga ihany koa ny fihenan-danja, [[Tazo|ny tazo]] ary ny tsy fahampian-dra.<ref name="NIH2014" /> Matetika, miadana ny fisehoan'ny soritr'aretina ary mety miovaova arakaraka ny anton'ny aretina, manomboka amin'ny malemy ka hatramin'ny mafy.<ref name="NIH2014" /> Matetika mitranga tsy tapaka ireo soritr'aretina miaraka amin'ny fotoana tsy misy soritr'aretina eo anelanelan'ny fipoahan'ny aretina.<ref name="NIH2014" /> Mety ho anisan'ny fahasarotana ny megacolon, ny fivontosan'ny maso, ny tonon-taolana, na ny aty, ary ny homamiadan'ny tsinaibe.<ref name="NIH2014" /><ref name="Wan2016">{{Cite journal|vauthors=Wanderås MH, Moum BA, Høivik ML, Hovde Ø|title=Predictive factors for a severe clinical course in ulcerative colitis: Results from population-based studies|journal=World Journal of Gastrointestinal Pharmacology and Therapeutics|volume=7|issue=2|pages=235–41|date=May 2016|pmid=27158539|pmc=4848246|doi=10.4292/wjgpt.v7.i2.235}}</ref> Tsy fantatra ny antony.<ref name="NIH2014" /> Ny teoria dia mahakasika ny tsy fahatomombanan'ny hery fiarovana, ny fototarazo, ny fiovan'ny bakteria ara-dalàna ao amin'ny tsinay, ary ny anton-javatra ara-tontolo iainana.<ref name="NIH2014" /><ref name="Hir2015">{{Cite journal|vauthors=Akiho H, Yokoyama A, Abe S, Nakazono Y, Murakami M, Otsuka Y, Fukawa K, Esaki M, Niina Y, Ogino H|title=Promising biological therapies for ulcerative colitis: A review of the literature|journal=World Journal of Gastrointestinal Pathophysiology|volume=6|issue=4|pages=219–27|date=November 2015|pmid=26600980|pmc=4644886|doi=10.4291/wjgp.v6.i4.219}}</ref> Avo kokoa ny tahan'ny aretina any amin'ny firenena mandroso, ary misy milaza fa vokatry ny tsy fahampian'ny fihanaky ny aretina amin'ny tsinay izany, na ny sakafo sy ny fomba fiaina tandrefana.<ref name="BMJ2013" /><ref name="NEJM2011">{{Cite journal|vauthors=Danese S, Fiocchi C|title=Ulcerative colitis|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2011-11-03_365_18/page/1713|journal=The New England Journal of Medicine|volume=365|issue=18|pages=1713–25|date=November 2011|pmid=22047562|doi=10.1056/NEJMra1102942}}</ref> Mety ho fiarovana ny fanesorana ny appendice amin'ny fahazazana.<ref name="NEJM2011" /> Matetika ny diagnostika dia amin'ny alalan'ny colonoscopy miaraka amin'ny biopsie amin'ny sela.<ref name="NIH2014" /> Karazana aretin'ny tsinay mamaivay (IBD) miaraka amin'ny [[aretin'i Crohn]] sy ny kolitika mikroskopika izy io.<ref name="NIH2014" /> Mety hanatsara ny soritr'aretina ny fanovana ny sakafo, toy ny fihinanana sakafo be kaloria na sakafo tsy misy laktose.<ref name="NIH2014" /> Fanafody maromaro no ampiasaina hitsaboana ireo soritr'aretina sy hitondrana ary hihazonana ny fahasitranana, anisan'izany ny aminosalicylates toy ny mesalazine na sulfasalazine, steroïde, immunosuppressants toy ny azathioprine, ary fitsaboana biolojika.<ref name="NIH2014" /> Mety ilaina ny fanesorana ny tsinaibe amin'ny alalan'ny fandidiana raha toa ka mafy ny aretina, tsy mahomby amin'ny fitsaboana, na raha misy fahasarotana toy ny homamiadan'ny tsinaibe.<ref name="NIH2014" /> Ny fanesorana ny tsinaibe sy ny lava-pitombenana amin'ny ankapobeny dia manasitrana ny aretina.<ref name="NIH2014" /><ref name="NEJM2011" /> Miaraka amin'ny aretin'i Crohn, olona 11.2 tapitrisa eo ho eo no voakasik'izany {{as of|2015|lc=yes}} <ref name="GBD2015Pre">{{Cite journal|vauthors=Vos T, Allen C, Arora M, Barber RM, Bhutta ZA, Brown A, etal|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 310 diseases and injuries, 1990–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015|journal=Lancet|volume=388|issue=10053|pages=1545–1602|date=October 2016|pmid=27733282|pmc=5055577|doi=10.1016/S0140-6736(16)31678-6}}</ref> Isan-taona dia mitranga eo amin'ny 1 ka hatramin'ny 20 isaky ny olona 100.000 izany, ary 5 ka hatramin'ny 500 isaky ny olona 100.000 no voakasik'izany.<ref name="BMJ2013" /><ref name="NEJM2011" /> Fahita kokoa any Amerika Avaratra sy Eoropa ity aretina ity raha oharina amin'ny faritra hafa.<ref name="NEJM2011" /> Matetika izy io dia manomboka amin'ny olona 15 ka hatramin'ny 30 taona, na eo amin'ireo mihoatra ny 60 taona <ref name="NIH2014" /> Toa mitovy ny tahan'ny fiantraikan'izany eo amin'ny lahy sy ny vavy.<ref name="BMJ2013" /> Niha-mahazatra kokoa ihany koa izany nanomboka tamin'ny taona 1950.<ref name="BMJ2013" /><ref name="NEJM2011" /> Miaraka, ny colitis ulcerative sy ny aretin'i Crohn dia misy fiantraikany amin'ny olona iray tapitrisa eo ho eo any Etazonia.<ref name="Elsevier Health Sciences">{{Cite book|last=Adams|first=James G.|title=Emergency Medicine E-Book: Clinical Essentials (Expert Consult – Online)|date=2012|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-1455733941|page=304|url=https://books.google.com/books?id=rpoH-KYE93IC&pg=PA304|language=en|access-date=27 July 2020|archive-date=16 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316062011/https://books.google.com/books?id=rpoH-KYE93IC&pg=PA304|url-status=live}}</ref> Raha voatsabo tsara dia mitovy amin'ny an'ny mponina amin'ny ankapobeny ny mety hisian'ny fahafatesana.<ref name="Wan2016" /> Ny famaritana voalohany ny kolitika mampivaivay dia nitranga tamin'ny taona 1850 teo ho eo.<ref name="NEJM2011" /> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] 2d1ez7jb2qz26yuacmet6fpnfr3bcmh 0 301822 1153278 1151484 2026-11-05T23:19:41Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153278 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition|name=Sepsis|synonym=Septicemia, blood poisoning|image=Bloodculturetubes.JPG|image_size=|image_thumbtime=|alt=|caption=[[Blood culture]] bottles: orange cap for [[anaerobes]], green cap for [[aerobes]], and yellow cap for blood samples from children<ref>{{cite web |url=http://d2xk4h2me8pjt2.cloudfront.net/webjc/attachments/74/c6e3e84-blood-culture-and-isolator-collection-instructions.pdf |title=Blood Culture Collection |publisher=WVUH Laboratories |date=7 April 2012 |access-date=23 March 2020 |archive-date=23 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200323163301/http://d2xk4h2me8pjt2.cloudfront.net/webjc/attachments/74/c6e3e84-blood-culture-and-isolator-collection-instructions.pdf |url-status=dead }}</ref>|pronounce={{IPAc-en|ˈ|s|ɛ|p|s|ᵻ|s}}|specialty=[[Infectious disease (medical specialty)|Infectious disease]]|symptoms=[[Fever]], [[tachycardia|increased heart rate]], [[hypotension|low blood pressure]], [[hyperventilation|increased breathing rate]], [[mental confusion|confusion]]<ref name=CDC2014Q>{{cite web |title= Sepsis Questions and Answers |url= https://www.cdc.gov/sepsis/basic/qa.html |website= cdc.gov |publisher= [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |access-date= 28 November 2014 |date= 22 May 2014 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20141204083832/http://www.cdc.gov/sepsis/basic/qa.html |archive-date= 4 December 2014 }}</ref>|onset=|duration=|causes=[[immune system|Immune response]] triggered by an infection<ref name=Tint2011>{{cite book |last1= Jui |first1= Jonathan |chapter= Ch. 146: Septic Shock |editor-last1= Tintinalli |editor-first1= Judith E. |editor-last2= Stapczynski |editor-first2= J. Stephan |editor-last4= Cline |editor-first4= David M. |editor-last3= Ma |editor-first3= O. John |editor-last5= Cydulka |editor-first5= Rita K. |editor-last6= Meckler |editor-first6= Garth D. |display-editors= 1 | collaboration = [[American College of Emergency Physicians]] |title= Tintinalli's Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide |url= https://archive.org/details/tintinallisemerg0000unse_7edi |edition= 7th |location= New York |publisher= [[McGraw-Hill Education|McGraw-Hill]] |pages= [https://archive.org/details/tintinallisemerg0000unse_7edi/page/1003 1003]–14 |year= 2011 | chapter-url= |isbn=9780071484800 }}</ref><ref name="Deutschman2014">{{cite journal |last1= Deutschman |first1= CS |last2= Tracey |first2= KJ | title = Sepsis: Current dogma and new perspectives | journal = [[Immunity (journal)|Immunity]] | volume = 40 | issue = 4 | pages = 463–75 | date = April 2014 | pmid = 24745331 | doi = 10.1016/j.immuni.2014.04.001 |doi-access=free }}</ref>|risks=Young or old age, [[cancer]], [[diabetes mellitus|diabetes]], [[major trauma]], [[burn]]s<ref name=CDC2014Q />|diagnosis=[[Systemic inflammatory response syndrome]] (SIRS),<ref name=Tint2011 /> [[SOFA score#Quick SOFA score|qSOFA]]<ref name= "Sepsis–3_2016">{{cite journal | vauthors = Singer M, Deutschman CS, Seymour CW, Shankar-Hari M, Annane D, Bauer M, Bellomo R, Bernard GR, Chiche JD, Coopersmith CM, Hotchkiss RS, Levy MM, Marshall JC, Martin GS, Opal SM, Rubenfeld GD, van der Poll T, Vincent JL, Angus DC |display-authors=2 | title = The Third International Consensus Definitions for Sepsis and Septic Shock (Sepsis-3) | url = https://archive.org/details/sim_jama_2016-02-23_315_8/page/801 | journal = [[JAMA (journal)|JAMA]] | volume = 315 | issue = 8 | pages = 801–10 | date = February 2016 | pmid = 26903338 | pmc = 4968574 | doi = 10.1001/jama.2016.0287 }}</ref>|differential=|prevention=|treatment=[[Intravenous therapy|Intravenous fluids]], [[antimicrobial]]s<ref name=CDC2014Q /><ref name= "SSC–G2016">{{cite journal | vauthors = Rhodes A, Evans LE, Alhazzani W, Levy MM, Antonelli M, Ferrer R, Kumar A, Sevransky JE, Sprung CL, Nunnally ME, Rochwerg B, Rubenfeld GD, Angus DC, Annane D, Beale RJ, Bellinghan GJ, Bernard GR, Chiche JD, Coopersmith C, De Backer DP, French CJ, Fujishima S, Gerlach H, Hidalgo JL, Hollenberg SM, Jones AE, Karnad DR, Kleinpell RM, Koh Y, Lisboa TC, Machado FR, Marini JJ, Marshall JC, Mazuski JE, McIntyre LA, McLean AS, Mehta S, Moreno RP, Myburgh J, Navalesi P, Nishida O, Osborn TM, Perner A, Plunkett CM, Ranieri M, Schorr CA, Seckel MA, Seymour CW, Shieh L, Shukri KA, Simpson SQ, Singer M, Thompson BT, Townsend SR, Van der Poll T, Vincent JL, Wiersinga WJ, Zimmerman JL, Dellinger RP | display-authors = 2 | title = Surviving Sepsis Campaign: International Guidelines for Management of Sepsis and Septic Shock: 2016 | journal = [[Intensive Care Medicine (journal)|Intensive Care Medicine]] | volume = 43 | issue = 3 | pages = 304–377 | date = March 2017 | pmid = 28101605 | doi = 10.1007/s00134-017-4683-6 |doi-access= free }}</ref>|medication=|prognosis=10 to 80% risk of death<ref name= "Sepsis–3_2016" /><ref name=Jawad2012/>|frequency=0.2–3 per 1000 a year (developed world)<ref name=Jawad2012/><ref name=Martin2012>{{cite journal | vauthors = Martin GS | title = Sepsis, severe sepsis and septic shock: Changes in incidence, pathogens and outcomes | journal = [[Expert Review of Anti-infective Therapy]] | volume = 10 | issue = 6 | pages = 701–6 | date = June 2012 | pmid = 22734959 | pmc = 3488423 | doi = 10.1586/eri.12.50 }}</ref>|deaths=}}Aretina mahafaty ny '''sepsis''' izay mitranga rehefa miteraka ratra amin'ny sela sy ny taova ny fihetsiky ny vatana manoloana ny aretina.<ref name="Sepsis–3_2016">{{Cite journal| vauthors = Singer M, Deutschman CS, Seymour CW, Shankar-Hari M, Annane D, Bauer M, Bellomo R, Bernard GR, Chiche JD, Coopersmith CM, Hotchkiss RS, Levy MM, Marshall JC, Martin GS, Opal SM, Rubenfeld GD, van der Poll T, Vincent JL, Angus DC |display-authors=2 | title = The Third International Consensus Definitions for Sepsis and Septic Shock (Sepsis-3) | url = https://archive.org/details/sim_jama_2016-02-23_315_8/page/801 | journal = [[JAMA (journal)|JAMA]] | volume = 315 | issue = 8 | pages = 801–10 | date = February 2016 | pmid = 26903338 | pmc = 4968574 | doi = 10.1001/jama.2016.0287 }}</ref> Arahin'ny fihenan'ny [[hery fiarovana]] ity dingana voalohany ity.<ref name="pmid31611560">{{Cite journal|vauthors=Chao C, Muming Y, Yanfen C|title=Pathological Alteration and Therapeutic Implications of Sepsis-Induced Immune Cell Apoptosis|journal=Cell Death & Disease|volume=10|issue=10|pages=782|year=2019|doi=10.1038/s41419-019-2015-1|pmc=6791888|pmid=31611560}}</ref> Anisan'ny famantarana sy soritr'aretina mahazatra [[Tazo|ny tazo]], ny fitomboan'ny tahan'ny fitempon'ny fo, ny fitomboan'ny tahan'ny fifohana rivotra, ary ny fisafotofotoana.<ref name="CDC2014Q">{{Cite web|title= Sepsis Questions and Answers |url= https://www.cdc.gov/sepsis/basic/qa.html |website= cdc.gov |publisher= [[Centers for Disease Control and Prevention]] (CDC) |access-date= 28 November 2014 |date= 22 May 2014 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20141204083832/http://www.cdc.gov/sepsis/basic/qa.html |archive-date= 4 December 2014 }}</ref> Mety hisy ihany koa ireo soritr'aretina mifandraika amin'ny aretina manokana, toy ny kohaka miaraka amin'ny pnemonia, na fanaintainana amin'ny fipipiana miaraka amin'ny aretin'ny voa.<ref name="Tint2011">{{Cite book|chapter= Ch. 146: Septic Shock |title= Tintinalli's Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide |url= https://archive.org/details/tintinallisemerg0000unse_7edi |edition= 7th |location= New York |publisher= [[McGraw-Hill Education|McGraw-Hill]] |pages= [https://archive.org/details/tintinallisemerg0000unse_7edi/page/1003 1003]–14 |year= 2011 |isbn=9780071484800 |last=Jui|first=Jonathan|editor2-last=Stapczynski|editor4-last=Cline|editor3-last=Ma|editor5-last=Cydulka|editor6-last=Meckler}}</ref> Mety tsy hisy soritr'aretina manokana ny tanora, antitra, ary ireo olona manana hery fiarovana malemy, ary mety ho ambany na ara-dalàna ny mari-pana fa tsy [[tazo]] . Ny sepsis mafy dia sepsis izay miteraka tsy fahatomombanan'ny fiasan'ny taova na ny fikorianan'ny rà.<ref name="SSCG2012">{{Cite journal|vauthors=Dellinger RP, Levy MM, Rhodes A, Annane D, Gerlach H, Opal SM, Sevransky JE, Sprung CL, Douglas IS, Jaeschke R, Osborn TM, Nunnally ME, Townsend SR, Reinhart K, Kleinpell RM, Angus DC, Deutschman CS, Machado FR, Rubenfeld GD, Webb SA, Beale RJ, Vincent JL, Moreno R|display-authors=2|title=Surviving Sepsis Campaign: International Guidelines for Management of Severe Sepsis and Septic Shock: 2012|journal=[[Critical Care Medicine (journal)|Critical Care Medicine]]|volume=41|issue=2|pages=580–637|date=February 2013|pmid=23353941|doi=10.1097/CCM.0b013e31827e83af|doi-access=free}}</ref> Ny fisian'ny tosidrà ambany, ny haavon'ny laktate ao amin'ny rà, na ny fihenan'ny urine dia mety manondro ny fikorianan'ny rà ratsy.<ref name="SSCG2012" /> [[Fahatairana septika|Ny fahatapahan'ny lalan-dra septika]] dia tosidra ambany vokatry ny sepsis izay tsy mihatsara rehefa avy nosoloina rano.<ref name="SSCG2012" /> Ny sepsis dia [[Hery fiarovana|valin-kery fanefitra]] vokatry ny fivontosana vokatry ny aretina.<ref name="Tint2011" /><ref name="Deutschman2014" /> Ny aretina [[Bakteria|vokatry ny bakteria]] no tena mahazatra indrindra, saingy mety hiteraka sepsis ihany koa ny aretina [[Fungi|vokatry ny holatra]], [[Virosy|viriosy]] ary [[protozoa]] . Ny toerana mahazatra isehoan'ny aretina voalohany dia ny havokavoka, ny atidoha, ny lalan-drà, ny hoditra ary ny taova ao an-kibo . Anisan'ny mety hampidi-doza ny fahatanorana, ny fahanterana, ny fahalemen'ny hery fiarovana vokatry ny aretina toy ny [[homamiadana]] na [[diabeta]], [[Maratra|ny ratra mafy]], na ny may.<ref name="CDC2014Q" /> Teo aloha, ny famaritana ny sepsis dia nitaky ny fisian'ny fepetra SIRS ( systemic inflammatory response syndrome ) roa farafahakeliny raha toa ka heverina fa misy aretina. Tamin'ny taona 2016, ny isa fohy momba ny fanombanana ny tsy fahombiazan'ny taova (SOFA score), fantatra amin'ny anarana hoe isa SOFA haingana (qSOFA), dia nisolo ny rafitra diagnostika SIRS.<ref name="Sepsis–3_2016" /> Ny fepetra qSOFA ho an'ny sepsis dia ahitana farafahakeliny roa amin'ireto telo manaraka ireto: fitomboan'ny tahan'ny fifohana rivotra, fiovan'ny fahatsiarovan-tena, ary tosidra ambany. Ny torolàlana momba ny sepsis dia manoro hevitra ny hahazoana kolontsaina ra alohan'ny hanombohana antibiotika; na izany aza, ny diagnostika dia tsy mitaky ny fisian'ny aretina ao amin'ny ra . Manampy ny fakana sary ara-pitsaboana rehefa mitady ny toerana mety hisian'ny aretina.<ref name="SSCG2012" /> Ny antony hafa mety hisian'ny famantarana sy soritr'aretina mitovy amin'izany dia ahitana ny anaphylaxis, ny tsy fahampian'ny adrenal, ny habetsahan'ny ra ambany, ny tsy fahombiazan'ny fo, ary ny embolism pulmonary . Ny sepsis dia mazàna mitaky fitsaboana haingana amin'ny alalan'ny fanafody antimikrobia sy ranoka fampidirana amin'ny lalan-dra.<ref name="CDC2014Q" /><ref name="SSC–G2016">{{Cite journal| vauthors = Rhodes A, Evans LE, Alhazzani W, Levy MM, Antonelli M, Ferrer R, Kumar A, Sevransky JE, Sprung CL, Nunnally ME, Rochwerg B, Rubenfeld GD, Angus DC, Annane D, Beale RJ, Bellinghan GJ, Bernard GR, Chiche JD, Coopersmith C, De Backer DP, French CJ, Fujishima S, Gerlach H, Hidalgo JL, Hollenberg SM, Jones AE, Karnad DR, Kleinpell RM, Koh Y, Lisboa TC, Machado FR, Marini JJ, Marshall JC, Mazuski JE, McIntyre LA, McLean AS, Mehta S, Moreno RP, Myburgh J, Navalesi P, Nishida O, Osborn TM, Perner A, Plunkett CM, Ranieri M, Schorr CA, Seckel MA, Seymour CW, Shieh L, Shukri KA, Simpson SQ, Singer M, Thompson BT, Townsend SR, Van der Poll T, Vincent JL, Wiersinga WJ, Zimmerman JL, Dellinger RP | display-authors = 2 | title = Surviving Sepsis Campaign: International Guidelines for Management of Sepsis and Septic Shock: 2016 | journal = [[Intensive Care Medicine (journal)|Intensive Care Medicine]] | volume = 43 | issue = 3 | pages = 304–377 | date = March 2017 | pmid = 28101605 | doi = 10.1007/s00134-017-4683-6 |doi-access= free }}</ref> Matetika ny fikarakarana mitohy dia mitohy ao amin'ny sampana fitsaboana vonjy taitra . Raha tsy ampy ny fitsapana ampy amin'ny fanoloana rano mba hihazonana ny tosidra, dia ilaina ny fampiasana fanafody izay mampiakatra ny tosidra . Mety ilaina ny fampidirana rivotra mekanika sy ny dialyse mba hanohanana ny fiasan'ny havokavoka sy ny voa. Azo apetraka ny catheter lalan-drà afovoany sy ny catheter arterial mba hidirana amin'ny lalan-drà sy hitarihana ny fitsaboana.<ref name="SSCG2012" /> Ny fandrefesana mahasoa hafa dia ahitana ny cardiac output sy ny superior vena cava oxygen saturation.<ref name="SSCG2012" /> Ireo olona voan'ny sepsis dia mila fepetra fisorohana ho an'ny trombosis amin'ny lalan-drà lalina, ny fery vokatry ny stress, ary ny fery vokatry ny pressure raha tsy misy toe-javatra hafa manakana izany fitsaboana izany.<ref name="SSCG2012" /> Mety handray soa avy amin'ny fanaraha-maso hentitra ny tahan'ny siramamy ao amin'ny ra amin'ny alalan'ny insuline ny olona sasany.<ref name="SSCG2012" /> Mampiady hevitra ny fampiasana corticosteroids, ary misy tsikera sasany mahita fa mahasoa,<ref name="Ann2019">{{Cite journal|last=Annane|first=D|last2=Bellissant|first2=E|last3=Bollaert|first3=PE|last4=Briegel|first4=J|last5=Keh|first5=D|last6=Kupfer|first6=Y|last7=Pirracchio|first7=R|last8=Rochwerg|first8=B|title=Corticosteroids for treating sepsis in children and adults.|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|date=6 December 2019|volume=12|pages=CD002243|doi=10.1002/14651858.CD002243.pub4|pmid=31808551|pmc=6953403}}</ref><ref name="Fang2018">{{Cite journal|vauthors=Fang F, Zhang Y, Tang J, Lunsford LD, Li T, Tang R, He J, Xu P, Faramand A, Xu J, You C|display-authors=2|title=Association of corticosteroid treatment with outcomes in adult patients with sepsis: A systematic review and meta-analysis|journal=[[JAMA Internal Medicine]]|volume=179|issue=2|pages=213–223|date=February 2019|pmid=30575845|pmc=6439648|doi=10.1001/jamainternmed.2018.5849}}</ref> ary ny hafa kosa tsy.<ref name="Long2017">{{Cite journal|vauthors=Long B, Koyfman A|title=Controversies in corticosteroid use for sepsis|journal=[[The Journal of Emergency Medicine]]|volume=53|issue=5|pages=653–661|date=November 2017|pmid=28916121|doi=10.1016/j.jemermed.2017.05.024}}</ref> Ny hamafin'ny aretina no mamaritra ny vokany.<ref name="Jawad2012" /> Mahatratra 30% ny mety ho fahafatesana vokatry ny sepsis, raha toa ka mahatratra 50% kosa ny mety ho fahafatesana vokatry ny sepsis mahery vaika, ary 80% ny mety ho fahatapahan'ny lalan-dra ao amin'ny vatana vokatry ny sepsis <ref name="Jawad2012">{{Cite journal|vauthors=Jawad I, Lukšić I, Rafnsson SB|display-authors=2|title=Assessing available information on the burden of sepsis: Global estimates of incidence, prevalence and mortality|journal=Journal of Global Health|volume=2|issue=1|pages=010404|date=June 2012|pmid=23198133|pmc=3484761|doi=10.7189/jogh.01.010404}}</ref> Olona 49 tapitrisa eo ho eo no voan'ny sepsis tamin'ny taona 2017, ary 11 tapitrisa no maty (1 amin'ny 5 no maty maneran-tany).<ref>{{Cite journal|last=Rudd|first=Kristina E|last2=Johnson|first2=Sarah Charlotte|last3=Agesa|first3=Kareha M|last4=Shackelford|first4=Katya Anne|last5=Tsoi|first5=Derrick|last6=Kievlan|first6=Daniel Rhodes|last7=Colombara|first7=Danny V|last8=Ikuta|first8=Kevin S|last9=Kissoon|first9=Niranjan|last10=Finfer|first10=Simon|last11=Fleischmann-Struzek|first11=Carolin|last12=Machado|first12=Flavia R|last13=Reinhart|first13=Konrad K|last14=Rowan|first14=Kathryn|last15=Seymour|first15=Christopher W|title=Global, regional, and national sepsis incidence and mortality, 1990–2017: analysis for the Global Burden of Disease Study|journal=The Lancet|date=January 2020|volume=395|issue=10219|pages=200–211|doi=10.1016/S0140-6736(19)32989-7|pmid=31954465|pmc=6970225}}</ref> Any amin'ny [[firenena mandroso]], eo amin'ny 0.2 ka hatramin'ny 3 isaky ny 1000 eo ho eo ny olona voan'ny sepsis isan-taona, ka miteraka tranga iray tapitrisa eo ho eo isan-taona any Etazonia.<ref name="Jawad2012" /><ref name="Martin2012">{{Cite journal| vauthors = Martin GS | title = Sepsis, severe sepsis and septic shock: Changes in incidence, pathogens and outcomes | journal = [[Expert Review of Anti-infective Therapy]] | volume = 10 | issue = 6 | pages = 701–6 | date = June 2012 | pmid = 22734959 | pmc = 3488423 | doi = 10.1586/eri.12.50 }}</ref> Nitombo ny tahan'ny aretina.<ref name="SSCG2012" /> Fahita kokoa amin'ny lehilahy ny sepsis noho ny amin'ny vehivavy.<ref name="Tint2011" /> Ny famaritana ny sepsis dia efa hatramin'ny andron'i [[Hippocrate]].<ref name="NEJM2013">{{Cite journal|vauthors=Angus DC, van der Poll T|title=Severe sepsis and septic shock|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2013-08-29_369_9/page/840|journal=[[The New England Journal of Medicine]]|volume=369|issue=9|pages=840–51|date=August 2013|pmid=23984731|doi=10.1056/NEJMra1208623|doi-access=free}}</ref> Ny teny hoe "septikaemia" sy "fanapoizinana amin'ny ra" dia efa nampiasaina tamin'ny fomba maro samihafa ary tsy soso-kevitra intsony.<ref name="NEJM2013" /><ref name="1992consensus">{{Cite journal|vauthors=Bone RC, Balk RA, Cerra FB, Dellinger RP, Fein AM, Knaus WA, Schein RM, Sibbald WJ|display-authors=2|title=Definitions for sepsis and organ failure and guidelines for the use of innovative therapies in sepsis.|journal=[[Chest (journal)|Chest]]|volume=101|issue=6|pages=1644–55|date=June 1992|pmid=1303622|doi=10.1378/chest.101.6.1644|quote=Septicemia... has been used... in a variety of ways... We therefore suggest that this term be eliminated from current usage.|url=http://www.reanimatology.com/rmt/article/view/1584|access-date=19 February 2019|archive-date=5 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505181345/https://www.reanimatology.com/rmt/article/view/1584|url-status=live}}</ref> == References == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] q1lh0ubepp644mpg90gi77dlc4wrqkx 0 301886 1153242 1150313 2026-11-05T20:40:32Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153242 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical condition|name=Amyloïdose|synonym=Amylose|image=Amyloid fibril formation and classic facial features of AL amyloidosis.jpg|image_size=|image_thumbtime=|alt=|caption=Classic facial features of AL amyloidosis with [[purpura|bleeding under the skin]] (bruising) around the eyes<ref>{{cite web|last1=Hawkins|first1=P|title=AL amyloidosis|date=29 April 2015|url=http://wikilite.com/wikilite/index.php?title=AL_amyloidosis#28.1._Introduction|website=Wikilite.com|access-date=19 December 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222150708/http://wikilite.com/wikilite/index.php?title=AL_amyloidosis#28.1._Introduction|archive-date=22 December 2015}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222150708/http://wikilite.com/wikilite/index.php?title=AL_amyloidosis#28.1._Introduction |date=22 December 2015 }}</ref>|pronounce=|specialty=[[Endocrinology]], [[rheumatology]], [[cardiology]]|symptoms=Faharerahana, fihenan'ny lanja, fivontosan'ny tongotra, fahasemporana, fandehanan-drà, fahatsapana ho fanina rehefa mijoro<ref name=Haz2013/>|onset=55–65 taona<ref name=Haz2013/>|duration=|causes=Avy amin'ny fototarazo (manaranaka) na azo nandritra ny androm-piainana<ref name=Pep2006/>|risks=|diagnosis=[[Biopsia na fitiliana singa avy amin'ny taova na sela]]<ref name=Haz2013/>|differential=|prevention=|treatment=Fitsaboana mikendry ny fanalefahana ny soritr'aretina sy fanohanana ny marary, fitsaboana mikendry ny antony fototra, dializy, famindrana taova<ref name=Pep2006/>|medication=|prognosis=Mihatsara ny fahasalamana rehefa tsaboina<ref name=Pep2006/>|frequency=Olona 3–13 isaky ny iray tapitrisa isan-taona no voan'ny aretina (amyloïdose AL )<ref name=Haz2013/>|deaths=Olona 1 isaky ny 1 000 (any amin'ireo firenena mandroso)<ref name=Pep2006/>}}Ny '''amyloïdose''' na '''amylose''' dia vondron’aretina izay ahitana proteinina tsy ara-dalàna, antsoina hoe fibrila amyloïde, miangona ao amin’ny sela sy ny taova ao amin’ny vatana<ref>{{cite web|title=AL amyloidosis|url=https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/5797/al-amyloidosis|website=rarediseases.info.nih.gov|publisher=Genetic and Rare Diseases Information Center (GARD)|access-date=22 April 2017|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424001401/https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/5797/al-amyloidosis|archive-date=24 April 2017}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170424001401/https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/5797/al-amyloidosis|date=24 April 2017}}</ref>. Miankina amin’ny karazana amyloïdose ny soritr’aretina ary mety hiovaova arakaraka ny olona<ref name="Sip2014">{{Cite journal|last=Sipe|first=Jean D.|last2=Benson|first2=Merrill D.|last3=Buxbaum|first3=Joel N.|last4=Ikeda|first4=Shu-ichi|last5=Merlini|first5=Giampaolo|last6=Saraiva|first6=Maria J. M.|last7=Westermark|first7=Per|date=2014-12-01|title=Nomenclature 2014: Amyloid fibril proteins and clinical classification of the amyloidosis|journal=Amyloid|volume=21|issue=4|pages=221–224|doi=10.3109/13506129.2014.964858|issn=1744-2818|pmid=25263598}}</ref>. Anisan’ny soritr’aretina mety hiseho ny fivalanana, ny fihenan’ny lanja, ny havizanana, ny fitomboan’ny haben’ny lela, ny fandehanan-dra, ny fahaverezan’ny fahatsapana na ny fahatsapana mangintsingintsina, ny fahatsapana ho saika torana rehefa mitsangana, ny fivontosan’ny tongotra, na ny fitomboan’ny haben’ny ary na atrika na "rate"<ref name="Sip2014" />. Misy 30 eo ho eo ny karazana '''amyloïdose''' , izay samy vokatry ny fiovan’ny firafitry ny proteinina ka mahatonga azy ireo hiforitra tsy araka ny tokony ho izy<ref name="Haz2013">{{Cite journal|last=Hazenberg|first=BP|title=Amyloidosis: a clinical overview.|journal=Rheumatic Diseases Clinics of North America|date=May 2013|volume=39|issue=2|pages=323–45|pmid=23597967|doi=10.1016/j.rdc.2013.02.012|url=https://pure.rug.nl/ws/files/17452552/Amyloidosis_Clinics_NA_2013.pdf|access-date=2019-04-17|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417234113/https://pure.rug.nl/ws/files/17452552/Amyloidosis_Clinics_NA_2013.pdf|url-status=live}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210417234113/https://pure.rug.nl/ws/files/17452552/Amyloidosis_Clinics_NA_2013.pdf|date=2021-04-17}}</ref>. Misy amin'izy ireo no vokatry ny fototarazo na manaranaka, fa ny sasany kosa azo mandritra ny androm-piainana<ref name="Pep2006">{{Cite journal|last=Pepys|first=MB|title=Amyloidosis.|journal=Annual Review of Medicine|date=2006|volume=57|pages=223–41|pmid=16409147|doi=10.1146/annurev.med.57.121304.131243}}</ref>. Azo sokajiana roa ny fisehon'ny  amyloïdose : sokajy voalohany dia ireo karazana voafetra amin'ny faritra iray (localisé), ny faharoa kosa dia ireo karazana miantraika amin'ny faritry ny vatana manontolo (systemique)<ref name="Sip2014" />. Ireto avy ireo karazany efatra mahazatra indrindra amin'ny endrika miantraika amin'ny vatana manontolo: "chaine légère" (AL), vokatry ny fivontosana (AA), vokatry ny fitsaboana fanadiovana lio na "dialyse" (Aβ2M), ary ireo vokatry ny fototarazo izay manaranaka na ny fahanterana (ATTR)<ref name="Sip2014" />. Mety ahiahiana ho '''amyloïdose''' rehefa ahitana proteinina amin'ny amany, na misy fitomboan'ny haben'ny taova iray, na ahitana fikorontanana amin'ny hozatra manodidina maromaro izay tsy tsy fantatra mazava ny antony<ref name="Sip2014" />. Hamafisina amin'ny alalan'ny fitiliana singa avy amin'ny [[taova]] na [[sela]] (biopsie) ny amyloïdose<ref name="Sip2014" />. Noho ny fomba fisehon'ny aretina izay mety hiovaova arakaraka ny olona tsirairay, dia matetika mila fotoana ela vao azo antoka ny famaritana azy<ref name="Pep2006" />. Ny fitsaboana dia mikendry ny hampihenana ny habetsahan'ilay proteinina voakasika<ref name="Sip2014" />. Izany dia azo tontosaina indraindray amin'ny alalan'ny fitadiavana sy ny fitsaboana ny antony fototra mahatonga ny aretina<ref name="Sip2014" />. Ny amylose AL dia mahazo olona manodidina ny 3 ka hatramin'ny 13 isaky ny olona iray tapitrisa isan-taona, ary ny amylose AA kosa dia mahazo olona manodidina ny 2 isaky ny olona iray tapitrisa isan-taona<ref name="Sip2014" />. Matetika dia eo anelanelan'ny 55 sy 60 taona no manomboka miseho ireo karazana amyloïdose roa ireo<ref name="Sip2014" />. Raha tsy misy fitsaboana, dia eo anelanelan'ny enim-bolana sy efa-taona ny faharetan'ny androm-piveloman'ny marary<ref name="Sip2014" />. Any amin'ny [[firenena mandroso]], olona iray eo ho eo amin'ny 1 000 no maty vokatry ny amyloïdose<ref name="Pep2006" />. Efa hatramin'ny taona 1639 farafahakeliny no fantatra sy voafaritra ny momba ny '''amyloïdose''' <ref name="Sip2014" />. == Loharano == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] 7g8woveiql36i33cviudm97r34hi0qd 0 302020 1153298 1152497 2026-11-06T02:30:10Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153298 wikitext text/x-wiki Ny '''''Ensete perrieri''''' dia karazan-javamaniry mamony [[tokan-dravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Musaceae]]'', (fianakavian' ny [[Akondro (zavamaniry)|akondro]]). Io no hany karazana teratany amin' ny fianakaviana ''Musaceae'' eto [[Madagasikara]] sady tsy fahita afa-tsy ao amin' ny faritra andrefana sy afovoan-tany amin' ny Nosy. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy dia atao hoe '''antsirohoroka''', '''ontsy''', '''tsirohoroka'''<ref name=":6"><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2?w=musa Musa]", ''Diksionera sy Rakipahalalana malagasy''</small></ref> na '''tsiroroka'''<ref name=":4"><small>"[https://www.ethnopharmacologia.org/recherche-dans-prelude/?plant_id=6932 Ensete perrieri (Claverie) Cheesman]", ''www.ethnopharmacologia.org''</small></ref>. Atao hoe '''voantsirohoroka''' ny voany<ref name=":6" />'''.''' ''Ensete perrieri'' <small>(Claverie) Cheesman</small> no anarany ara-tsiansa feno ary nantsoina hoe '''''Musa perrieri''''' <small>Claverie</small> izy io teo aloha. Voasokajy ho karazana tandindomin-doza mafy izy io noho ny fandripahana ala sy ny [[Fiovan' ny toetany|fiovan']] [[Fiovan' ny toetany|ny toetany]]. Misy ny bôtanista mino fa mety ho loharano ara-pototarazon' ny fanoherana ny aretina mpahazo ny akondro, atao hoe [[aretin' i Panama]], ity karazana ity nefa mbola mila porofo izany; io aretina io no nandripaka ny akondro "Gros Michel" (anisan' ny ''[[Musa acuminata]]'') sady mandrahona ny akondro "Cavendish" (anisan' ny ''Musa acuminata'' ihany koa), izay karazana akondro tena lehibe eo amin' ny varotra iraisam-pirenena<ref name=":1"><small>"[https://www.bbc.com/news/science-environment-44712034 Yes! We have no bananas: Why the song may come true again]". ''BBC''. Helen Briggs. 5 July 2018. [https://web.archive.org/web/20241225021534/https://www.bbc.com/news/science-environment-44712034 Arsiva] tamin' ny 25/12/2024. Notsidihina tamin' ny 11/12/2024.</small></ref><ref name=":2"><small>Allen, Richard; Clarkson, James J; Ralimanana, Hélène (6 July 2018). "[https://www.kew.org/read-and-watch/madagascan-banana The critically endangered Madagascar Banana]". Royal Botanic Gardens, Kew. Arsiva tamin' ny 20/12/2024. Notsidihina tamin' ny 11/12/2024. "Only five mature individuals of E. perrieri have been previously identified in the whole of Madagascar, and a recent survey has suggested that now only three of these may be left (Analavelona, Ampefy and Maintirano areas)."</small></ref>. Mampiavaka azy ny fitomboany haingana sy ny toetrany mamoa indray mandeha monja ary ny voany feno vihim-boa sady tsy azo hanina<ref><small>"[https://motmalgache.org/bins/teny2/tsirohoroka#mg.n Tsirohoroka]", ''motmalgache.org''</small></ref>. == Taksônômia == Nisy santionany nangonin' ilay bôtanista frantsay antsoina hoe Pierre Claverie tao amin' ny faritr' i [[Betsiboka (ony)|Betsiboka]] tamin' ny taona 1905, ary voatahiry ao amin' ny tahirin-javamanirin' ny [[Muséum national d'histoire naturelle]] any [[Frantsa]] izany<ref><small>"[https://www.gbif.org/occurrence/4061008915 Occurrence Detail 4061008915]". ''[[Global Biodiversity Information Facility]]''. Notsidihina tamin' ny 15/12/2024.</small></ref>. Ny ontsy na tsirohoroka dia nahazo anarana avy amin' i Joseph Marie Henry Alfred Perrier de la Bâthie; tany am-boalohany dia tao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]'' no nanasokajiana azy<ref><small>"[https://www.gbif.org/species/8412469 Musa perrieri Bonnier] {{Wayback|url=https://www.gbif.org/species/8412469 |date=20250217190646 }}". ''www.[[Global Biodiversity Information Facility|gbif]].org''. Notsihina tamin' ny 18/01/2025.</small></ref>, saingy novan' i Ernest Entwistle Cheesman ho ao amin' ny vondrona ''[[Ensete]]'' izany taty aoriana<ref><small>Cheesman, E. E. (1947). "[https://www.jstor.org/stable/4109206 Classification of the Bananas: The Genus Ensete Horan]". Kew Bulletin. 2 (2): 97–106. Bibcode:1947KewBu...2...97C. doi:10.2307/4109206. ISSN 0075-5974. JSTOR 4109206.</small></ref>. Havana akaikin' ny ''[[Ensete ventricosum]]'' ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />. == Famariparitana == Zavamaniry manana endrika hazo nefa ahitra lehibe sahala amn' ny [[Akondro (zavamaniry)|akondro]] tena izy ny ''Ensete perrieri''<ref name=":3"><small>"[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Ensete perrieri (Claverie) Cheesman | Plants of the World Online | Kew Science]". ''[[Plants of the World Online]]''. Royal Botanic Gardens, Kew. [https://web.archive.org/web/20241215033839/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Arsiva] tamin' ny 15/12/2024. Notsidihina tamin' ny 19/12/2024.</small></ref>. Mitombo haongana izy. Mônôkarpika izy io, izany hoe mamony sy mamoa indray mandeha monja izy ary maty aorian' izay. Amin' ny ankapobeny izy dia maniry irery fa tsy misy solofony izy (tsy toy ny akondro mahazatra ao amin' ny vondron-karazana ''[[Musa]]''). === Ravina === Mahitsy sy miakatra ny ravina, ary ny vondron-dravina dia misaraka eo amin' ny tendrom-batany. Manopy mavo ny ravina sady misy tangozany fohy dia fohy, ka mamorona endrika matevina sy mirindra eo an-tendron' ny vatan' ilay zavamaniry. Mihintsana ny raviny rehetra mandritra ny vanim-potoana maina, ka ny vatany, izay fitambaran' ny fototry ny raviny, ihany no sisa mijanona<ref><small>Jolly, Alison; Oberlé, Philippe; Albignac, Roland (2016-01-22) [1984]. ''[https://books.google.mg/books?id=lR0lBQAAQBAJ&dq=Ensete+perrieri+-ventricosum&pg=PA27&redir_esc=y Key Environments: Madagascar]'' (1st ed.). Oxford: Pergamon Press, IUCN. p. 42. <nowiki>ISBN 978-1-4832-8595-5</nowiki>. OCLC 756437768. OL 39908881M – via ''Plants of the World Online''.</small></ref>. === Vatana sy fakany === Lehibe sady matanjaka ny vatan' ny ''Ensete perrieri'', ary manana endrika mahafinaritra miloko somary manga na maitso-manga. Tao amin' ny ''Ensete perrieri'' nodinihin' i Claverie dia manana haavo 5 ka hatramin' ny 6 m, ary manana vatany izay mibontsina eo amin' ny fotony izay lasa vodiny matevina manana hodidina 2,5 m (savaivo 80 sm). Voahodidin' ny fono ravina izay tsy mihintsana ny tahony ka mahatonga azy ho toy ny vatan-kazo lehibe mivelatra eo amin' ny fotony. Mirefy eo amin' ny 2 m eo ho eo ny hodidina (savaivo 64 sm) eo amin' ny fotony, 2,5 m (savaivo 80 sm) kosa rehefa miakatra kely (eo amin' ny haavo 50 sm), ary 0,7 m monja (savaivo 22,3 sm) rehefa manandrify ny ravina ambany<ref><small>[https://www.biodiversitylibrary.org/item/161596#page/73/mode/1up Annales du Muśee colonial de Marseille]. Vol. ser.2:v.7. Aix-Marseille University Faculty of Sciences. 1909. pp. 74–86. OCLC 731007973.</small></ref>. Fotsy sy matevina ary miendrika varingarina ny fakany izay tsy misy solofony. === Vony sy brakte === Mipoitra avy eo afovoan' ny vondron-dravina ny tahon-bony. Alohan' ny hiondrehany, ilay taho mitondra ny vondrom-bony dia ahitana braktre (ravina fiarovana) roa lehibe sady mifanalavitra mitovitovy amin' ny ravin' akondro saingy kely ny fotony mamihina ny taho (ny ambany dia mirefy eo amin' ny 80 sm eo ho eo, ary ny ambony kosa 50 sm). Eo amin' ny farany ambany indrindra amin' ny vondrom-bony dia misy brakte telo tsy mamokatra, izay manana felany tena kely. Mirefy eo amin' ny 60 sm eo ho eo ny halavan 'ilay ambany indrindra, ary 35 sm ny sakany. Mivondrona ho sampaho mihantona ny vony, sady voaaron' ny brakte lehibe sy miloko. Ny vony vavy na ny vony sady lahy no vavy dia mamokatra voa toa akondro kely. === Voa === Mitovy amin' ny akondro kely ny von' ny ''Ensete perrieri'' izay mivondrona ho lafitra (andiany), izay voalaza fa mangidy tsy heverina ho fihinana. Tsy toy ny voan' akondro mahazatra ny voany izay maina sy ahitana vihim-boa maro be sy lehibe ary mafy sady miloko volontany. Mivoha amin' ny alalan' ny fivakisany telo manaraka ny andavany ka ahafahana mahita ny vihim-boany izay atao hoe "voantsirohoroka" amin' ny teny malagasy. == Toerana sy faritra aniriana == Teratany any amin' ny ala trôpikaly misy fizaran-taona maina ao amin' ny faritra andrefana amin' i [[Madagasikara]] ny ''Ensete perrieri''<ref name=":3" />. Na izany aza, ny angona ara-tantara sy ny lisitry ny fanisana dia mampiseho fiparitahana mihoatra noho ny faritra amorontsiraka andrefana. Mahay miatrika vanim-potoana lava tsy misy orana io karazana io; mandritra izany fotoana izany dia matetika no manary ny sasany amin' ny raviny izy mba ho velona amin' ny alalan' ny tahirin' otrikaina voangony ao amin' ny fotony. === Faritra nahitana azy tamin' ny lasa === Ny fanondroana ny santionany fototra navoakan' i Väre & Häkkinen (2011) dia manonona an' [[Ambongo]] ho nahitana an' izany santionany izany<ref name=":5"><small>Väre & Häkkinen (2011), "[https://sciencepress.mnhn.fr/sites/default/files/articles/pdf/a2011n2a3.pdf? Typification and check-list of Ensete Horan. names (Musaceae) with nomenclatural notes]", ''Adansonia''</small></ref>. Ny loharanom-baovao ara-tantara mifandraika amin' ny famariparitana ny ''Musa perrieri'' dia manonona ihany koa an' [[Ankaladina]] sy ny [[Lembalemban' Ankara]] ary i [[Tampoketsa]] eo akaikin' ny renirano [[Mahavavy]]<ref name=":5" />. === Faritra ahitana azy ankehitriny === Tamin' ny taona 2018 dia noheverin' ny bôtanista ao amin' ny [[Kew Gardens]] fa telo monja tamin' ny dimy efa lehibe fantatra no sisa amin' ity karazana ity tao amin' ny faritr' [[Analavelona]] sy [[Ampefy]] ary [[Maintirano]], na dia nisy zanany hita ihany koa<ref name=":1" />. Tsy isany manerana an' i Madagasikara manontolo anefa izany<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Milaza ny Kew fa hita tao amin' ny [[Tahirin-javaboarin' ny Tsingin' i Bemaraha]] ([[Faritra Melaky]]) ny ''Ensete perrieri''<ref name=":2" />. Ny lisitry ny zavamaniry hita ao amin' ny faritra [[Beanka]] (Faritra Melaky) dia manondro mazava tsara ny ''Ensete perrieri'' ho anisan' ny zavamaniry manana lalan-dranon-kazo (''Tracheophyta'') hita tao amin' io faritra andrefana io<ref><small>"[https://www.researchgate.net/publication/319159733_Inventaire_des_plantes_vasculaires_de_la_region_de_Beanka_Region_Melaky_Ouest_de_Madagascar Inventaire des plantes vasculaires de la région de Beanka, Région Melaky, Ouest de Madagascar.]", ''www.researchgate.net''</small></ref>. I [[Maintirano]] dia anisan' ny faritra telo izay nanamarihan' ny Kew fa mety mbola ahitana zavamaniry efa lehibe, araka ny fanadihadiana notaterina tamin' ny taona 2018<ref name=":2" />. Toerana manan-danja iray hafa koa ny [[Tangorom-tendombohitra Analavelona]] sy ny [[Alan' Analavelona|ala]] [[Alan' Analavelona|ao aminy]] (ao amin' ny [[Faritra Atsimo-Andrefana]]) izay anisan' ny faritra telo nahitana, na heverina fa mety hahitana, ny santionany efa lehibe farany sisa tavela amin' ny ''Ensete perrieri'' nandritra ny fanadihadiana nataony<ref name=":2" />. Misy lahatsoratra iray momba ny famerenana amin' ny laoniny ny tontolo iainana eto Madagasikara izay manamafy ihany koa ny fisian' io zavamaniry io ao amin' ny Alan' Analavelona<ref><small>"[https://mbgecologicalrestoration.wordpress.com/2023/05/24/valorising-malagasy-protected-areas-as-seed-sources-for-forest-restoration/ Valorising Malagasy protected areas as seed sources for forest restoration]", ''mbgecologicalrestoration.wordpress.com'' (Missouri Botanical Garden)</small></ref>. Nanonona an' [[Ampefy]] ([[Faritra Itasy]]) ho anisan' ny faritra telo ahitana ny ''Ensete perrieri'' efa lehibe farany fantatra fa mbola velona araka ilay fanadihadiana navoaka tamin' ny taona 2018 ny Kew<ref><small>"[https://www.kew.org/read-and-watch/madagascan-banana? The critically endangered Madagascar Banana]", ''www.kew.org''</small></ref>. Mampiseho izany fa tsy azo ferana amin' ny faritry ny morontsiraka andrefana fotsiny ny fiparitahan' io karazana io tany aloha. === Faritra mbola mila fanamarinana === Anisan' ny zavamaniry fanafody voarakitra ao amin' ny faritra nanaovana fanadihadiana tao amin' ny kaominina [[Mahaboboka]] sy [[Amboronabo]] ary [[Mikoboka]] (Faritra Atsimo-Andrefana) ny karazana iray nomena anarana hoe ''Ensete aff. perrieri'', izany hoe zavamaniry tena mitovy amin' ny ''Ensete perrieri'' fa tsy tena fantatra na izy na tsy izy<ref name=":4" />. == Fampiasana == Tena voafetra ny fampiasana ny ''Ensete perrieri'' eo amin' ny lafiny sakafo sy varotra; izany no mampiavaka azy tanteraka amin' ny akondro mahazatra ao amin' ny vodron-karazana ''[[Musa]]'', na ilay karazana mitovitovy aminy any Etiôpia (''[[Ensete ventricosum]]''). Noho ny vihim-boany lehibe dia tsy dia mahafinaritra ny mihinana ny voany<ref name=":1" />. Na izany aza dia misy ihany ny fampiasana azy io. Tsy tokony hafangaro amin' ny [[ambihy]], izay akondrodia, karazana ''[[Musa acuminata]]'', any amin' ny morontsiraka avaratra-atsinanana amin' i [[Madagasikara]] ny ''Ensete perrieri''. Na dia ahitana vihim-boa maro aza dia ao amin' ny vondron-karazana ''Musa'' no misy ny ambihy, ka tsy mitovy amin' ny tsirohoroka izany. === Fitsaboana nentim-paharazana === Araka ny angon-drakitra ''Prélude'' momba ny fitsaboana nentim-paharazana afrikanina, ny fanadihadiana natao teo anivon' ny mponina any atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]] (indrindra fa tao [[Mahaboboka]]) dia mitatitra fampiasana azy. Potehina ho vovoka ny voan' ny ''Ensete perrieri'' dia afangaro amin' ny rano io vovoka io avy eo ary apetaka manodidina ny maso mba hitsaboana ny aretin' ny hodi-maso sy aretina hafa mahazo ny maso. Any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i Madagasikara, fanao nentim-paharazana ny mitoto ny tahony ho vovoka mba hitsaboana ny fanaintainan' ny kibo<ref><small>Randrianarivony, Tabita N.; et al. (2016-12-23). "[https://www.ajol.info/index.php/mcd/article/view/149654 Value of useful goods and ecosystem services from Agnalavelo sacred forest and their relationships with forest conservation]". ''Madagascar Conservation & Development''. 11 (2): 47. doi:10.4314/mcd.v11i2.1. ISSN 1662-2510.</small></ref>. Atao tambavy hosotroina ny ravin' ilay zavamaniry mba hanamaivanana ny [[tsongofoitra]] (fanaintainan' ny kibo) eo amin' ny ankizy. === Fiarovana araka ny finoana nentim-paharazana === Ny vihim-boan' ny tsirohoroka, izay atao hoe "voantsirohoroka" amin' ny teny malagasy, dia manana lanja ara-kolontsaina: tadiavina izy ireny hanaovana [[vakana]] izay heverina fa mitondra vintana tsara na manome fiarovana ("ody fiarovana amin-doza"). === Taozavatra === Mamoaka [[tsiraka]] avy amin' ny faritra maro samihafa ilay zavamaniry. Ny fonon-dravina mamorona ny vatan' ny tsirohoroka dia mamokatra tsiraka izay tsy dia matanjaka loatra nefa azo ampiasaina amin' ny fanamboarana [[tsihy]] sy [[harona]]. Mamokatra tsiraka tena tsara ihany koa ny sosona hodi-boan' ny ''Ensete perrieri'', izay ampiasaina indrindra hanaovana sivana hanivanana ny tavolo avy amn' ny zavamaniry. === Fikarohana === Ho an' ny vondrom-piarahamonina siantifika iraisam-pirenena, ny tena lanjan' ny ''Ensete perrieri'' dia ny firafitry ny fototarazony. Mandinika ity karazana zavamaniry ity ny manampahaizana momba ny zavamaniry sy ny fambolena satria mety hanana fototarazo afaka hanohitra ny [[aretin' i Panama]] ateraky ny holatra ''[[Fusarium oxysporum]]'' izy, nefa mbola mila fanaporofoana izany. Ity aretina ity dia efa nandripaka ny akondro "Gros Michel" tany aloha, ary ankehitriny dia loza mitatao mafy ho an' ny akondro "Cavendish", izay karazana akondro aondrana betsaka indrindra eran-tany. Noho izany, ny ''Ensete perrieri'' dia loharano tena ilaina amin' ny resaka fototarazo ho an' ny fikarohana momba ny fambolena. == Jereo koa == * ''[[Ensete]]'' * ''[[Musa]]'' * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] * [[Ontsy]]: ''[[Musa × paradisiaca]]'' <small>L.</small> (← ''Musa sapientum'' <small>L.</small>); ''Ensete perrieri'' <small>(Claverie) Cheesman</small> (← ''Musa perrieri'' <small>Claverie</small>) (''[[Musaceae]]''); ''[[Ravinala|Ravenala madagascariensis]]'' <small>Sonn</small>. (''[[Strelitziaceae]]'') == Fanovozan-kevitra == * Cheesman, E. E. (1947, publié en 1948). "Classification of the Bananas. I. The genus ''Ensete'' Horan.". ''Kew Bulletin'', vol. 2, n° 2, p. 97–106. * Claverie, P. (1909). « Note sur un bananier nouveau de Madagascar ». ''Annales du Musée Colonial de Marseille'', série 2, vol. 7, p. 74. * GBIF Secretariat (2026). ''Ensete perrieri (Claverie) Cheesman'' . Fiche taxonomique GBIF. * Plants of the World Online (POWO). ''Ensete perrieri (Claverie) Cheesman''. Fiche descriptive de Kew Science. * Randrianarivony, T. N., Ramarosandratana, A. V., Andriamihajarivo, T. H., Rakotoarivony, F., Jeannoda, V. H., Randrianasolo, A., & Bussmann, R. W. (2017). "The most used medicinal plants by communities in Mahaboboka, Amboronabo, Mikoboka, Southwestern, Madagascar". ''Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine'', 13:19. DOI: 10.1186/s13002-017-0147-x. * Royal Botanic Gardens, Kew (2018). ''The critically endangered Madagascar Banana''. === Rohy ivelany === * "[https://www.rarepalmseeds.com/ensete-perrieri Ensete perrieri  Madagascar Banana]", ''www.rarepalmseeds.com'' * Plants of the World Online – ''[https://web.archive.org/web/20241215033839/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:584802-1 Ensete perrieri]'' * Plants of the World Online – ''[https://powo.science.kew.org/taxon/584977-1 Musa perrieri]'' (synonyme) * IUCN Red List – ''[https://www.iucnredlist.org/species/98249345/98249347 Ensete perrieri]'' * Royal Botanic Gardens, Kew – [https://www.kew.org/read-and-watch/madagascan-banana The critically endangered Madagascar Banana] * World Flora Online – ''[https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000407866 Ensete perrieri]'' * Malagasy Dictionary and Encyclopedia – "[https://malagasyword.org/bins/teny1/ontsy ontsy]" == Loharano == q4kqxyqu834ca2kw8pl8l48ab5s34px 0 302187 1153296 1151684 2026-11-06T01:47:25Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153296 wikitext text/x-wiki [[Sary:Cordia sinensis 2155.jpg|vignette|455x455px|''[[Cordia sinensis]]'']] Ny '''''Cordia''''' dia vondron-karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] [[roa ravin-tsimoka]] izay ahitana [[hazobotry]] sy [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] ao anatin' ny fianakaviana ''[[Cordiaceae]]'' araka ny [[Fanasokajiana APG IV|fanasokajiana filôjenetika APG IV]] (2016) (izay tafiditra tao anatin' ny ''[[Boraginaceae]]'' teo aloha). Karazana miisa 228<ref><small>"[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30003373-2 ''Cordia'' L.] {{Wayback|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30003373-2 |date=20230402094516 }}", ''Plants of the World Online''. Notsidihina tamin' ny 8 Jolay 2024.</small></ref> no fantatra maneran-tany, indrindra any amin' ny faritra mafana. Maro amin' ny karazana ''Cordia'' no manana vony manintona sy manitra ary tena be mpitia eny amin' ny zaridaina, na dia tsy dia mahatanty toetany henjana loatra aza izy ireo. Tahaka ny ankamaroan' ny ''Boraginaceae'', ny ankamaroan' izy ireo dia manana ravina misy volo madinika. Taorian' ny fikarohana momba ny biôlôjia môlekiolary, dia karazana ''Cordia'' miisa 100 eo ho eo, izay avy any amin' ny faritra trôpikaly sy mafana antonony any [[Amerika]] (manomboka any [[Arizona]] ka hatrany [[Arzantina]]), no nafindra sokajy ho ao amin' ny vondrona ''[[Varronia]]'' <small>P. Browne</small>. I [[Carl von Linné]] no nanome ny anarana hoe ''Cordia'' ho fanomezam-boninahitra an' i Valerius Cordus, dokotera sady bôtanista alemàna. == Ekôlôjia == Hanin' ny olitra avy amin' ny karazana lolo sy samoina sasany (''[[Lolo (bibikely)|Lepidoptera]]''), toy ny ''[[Endoclita malabaricus]]'' sy ny ''[[Bucculatrix caribbea]]'' ary ny ''[[Bucculatrix cordiaella]]'' ny karazana ''Cordia.'' Ny karazam-bibikely ''[[Physonota alutacea]]'' kosa dia mihinana ny ''Cordia'' ''boissieri'', ny ''Cordia dentata'', ny ''Cordia'' ''inermis'' ary ny ''Cordia'' ''macrostachya''. == Karazana == === Karazana notsongaina === * ''[[Cordia africana]]'' <small>Lam.</small> * ''Cordia alliodora'' <small>(Ruiz & Pav.) Oken</small> * ''Cordia boissieri'' <small>A.DC.</small> * ''[[Cordia dentata]]'' <small>Poir.</small> * ''Cordia dichotoma'' <small>G.Forst</small> * ''Cordia lutea'' <small>Lam</small>. * ''[[Cordia monoica]]'' <small>Roxb.</small> * ''[[Cordia myxa]]'' <small>L.</small> (Ny ''Cordia domestica'' dia heverin' ny loharano sasany ho karazana miavaka, fa ny sasany kosa mihevitra azy ho ''Cordia'' ''myxa'' var. ''domestica''. Ny ''Cordia dichotoma'' dia nampidirina tao anatin' ny vondrona antsoina hoe "''Cordia myxa'' complex" na noheverina ho mitovy hevitra amin' ny ''Cordia dichotoma''.) * ''Cordia platythyrsa'' <small>Baker</small> * ''Cordia sebestena'' <small>L.</small> * ''[[Cordia sinensis]]'' <small>Lam.</small> (← ''Cordia gharaf'') * ''[[Cordia subcordata]]'' <small>Lam.</small> * ''Cordia sulcata'' <small>DC.</small> * ''Cordia trichotoma'' <small>(Vell.) Arráb. ex Steud.</small> === Karazana napetraka tao taloha === * ''Carmona retusa'' <small>(Vahl) Masam.</small> (← ''Cordia retusa'' <small>Vahl</small>) === Karazana misy eto Madagasikara === [[Sary:Cordia myxa MS 1790.jpg|vignette|''[[Cordia myxa]]'']] Indreto ny karazana ''Cordia'' maniry eto [[Madagasikara]]: * ''[[Cordia afra]]'' <small>Sond</small>. (← ''Cordia caffra'' <small>Sond.</small>) — (teratany eto Madagasikara) * ''[[Cordia africana]]'' <small>Lam</small>. — (teratany eto Madagasikara) * ''[[Cordia dentata]]'' <small>Poir.</small> — (nampidirina eto Madagasikara) * ''[[Cordia lowryana]]'' <small>J.S.Mill</small>. — (tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara) * ''[[Cordia mairei]]'' <small>Humbert</small> — mera, merandahy, varo, varonala, vatsibaria (tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara) * ''[[Cordia monoica]]'' <small>Roxb</small>. — (teratany eto Madagasikara) * ''[[Cordia myxa]]'' <small>L.</small> — lamotinalika, magora, taindelokarana, tsimiranjo (nampidirina eto Madagasikara araka) * ''[[Cordia schatziana]]'' <small>J.S.Mill</small>. — (tsy fahita afa-tsy eto Madagasikara) * ''[[Cordia sinensis]]'' <small>Lam</small>. (← ''Cordia rothii'' <small>Roem. & Schult.</small>) — hazonkorova, tandelo, tandelokarany, varokarana, varombazaha (teratany eto Madagasikara) * ''[[Cordia subcordata]]'' <small>Lam</small>. — antafabory, tsimiranjo (teratany eto Madagasikara) == Jereo koa == * [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Cordia|Lisitry ny karazana ao amin' ny ''Cordia'']] == Loharano == 2l6mirwqg2k0zi7ex71vfxq81rfhf7n 0 302188 1153300 1151606 2026-11-06T03:09:46Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153300 wikitext text/x-wiki [[Sary:Cordia africana00.jpg|vignette|379x379px|''[[Cordia africana]]'']] Inty ny '''lisitry ny karazana ao amin' ny ''Cordia'''''. Io vondron-karazan-javamaniry io dia ahitana karazana miisa ao amin' ny fianakaviana ''[[Boraginaceae]]'' na ''[[Cordiaceae]]''. Hatramin' ny volana Mey 2020 dia nanaiky ireto karazana ''[[Cordia]]'' manaraka ireto ny ''[[Plants of the World Online]]'' (POWO)<ref><small>"[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30003373-2 ''Cordia'' L.] {{Wayback|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30003373-2 |date=20230402094516 }}", ''[[Plants of the World Online]]'', Royal Botanic Gardens, Kew, (Notsidihina tamin' ny 20 Mey 2020)</small></ref>: * ''Cordia aberrans'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia acutifolia'' <small>Fresen.</small> * ''Cordia affinis'' <small>Fresen.</small> * ''[[Cordia africana]]'' <small>Lam.</small> * ''Cordia allartii'' <small>Killip</small> * ''Cordia alliodora'' <small>(Ruiz & Pav.) Oken</small> * ''[[Cordia americana]]'' <small>(L.) Gottschling & J.S.Mill.</small> * ''Cordia anabaptista'' <small>Cham.</small> * ''Cordia anisophylla'' <small>J.S.Mill.</small> * ''Cordia aristeguietae'' <small>G.Agostini</small> * ''Cordia aspera'' <small>G.Forst.</small> * ''Cordia aurantiaca'' <small>Baker</small> * ''Cordia balanocarpa'' <small>Brenan</small> * ''Cordia bantamensis'' <small>Blume</small> * ''Cordia bequaertii'' <small>De Wild.</small> * ''Cordia bicolor'' <small>A.DC.</small> * ''Cordia blanchetii'' <small>A.DC.</small> * ''Cordia blancoi'' <small>S.Vidal</small> * ''Cordia bogotensis'' <small>Benth.</small> * ''Cordia boissieri'' <small>A.DC.</small> * ''Cordia bordasii'' <small>Schinini</small> * ''Cordia borinquensis'' <small>Urb.</small> * ''Cordia brachytricha'' <small>Fresen.</small> * ''Cordia brasiliensis'' <small>(I.M.Johnst.) Gottschling & J.S.Mill.</small> * ''Cordia brunnea'' <small>Kurz</small> * ''Cordia buxifolia'' <small>Juss. ex Poir.</small> * ''Cordia cabanayensis'' <small>Gaviria</small> * ''[[Cordia caffra]]'' <small>Sond.</small> * ''Cordia calocoma'' <small>Miq.</small> * ''Cordia cardenasiana'' <small>J.S.Mill.</small> * ''Cordia chaetodonta'' <small>Melch.</small> * ''Cordia chamissoniana'' <small>G.Don</small> * ''Cordia cicatricosa'' <small>L.O.Williams</small> * ''Cordia clarkei'' <small>Brace ex Prain</small> * ''Cordia cochinchinensis'' <small>Gagnep.</small> * ''Cordia colimensis'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia collococca'' <small>L.</small> * ''Cordia colombiana'' <small>Killip</small> * ''Cordia copulata'' <small>Poir.</small> * ''Cordia cordiformis'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia correae'' <small>J.S.Mill.</small> * ''Cordia crassifolia'' <small>Killip</small> * ''Cordia crenata'' <small>Delile</small> * ''Cordia crispiflora'' <small>A.DC.</small> * ''Cordia croatii'' <small>J.S.Mill.</small> * ''Cordia curbeloi'' <small>Alain</small> * ''Cordia cymosa'' <small>(Donn.Sm.) Standl.</small> * ''Cordia decandra'' <small>Hook. & Arn.</small> * ''Cordia decipiens'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''[[Cordia dentata]]'' <small>Poir.</small> * ''Cordia dewevrei'' <small>De Wild. & T.Durand</small> * ''Cordia dichotoma'' <small>G.Forst.</small> * ''Cordia diffusa'' <small>K.C.Jacob</small> * ''Cordia dillenii'' <small>Spreng.</small> * ''Cordia diversifolia'' <small>Pav. ex A.DC.</small> * ''Cordia dodecandra'' <small>A.DC.</small> * ''Cordia dodecandria'' <small>Sessé & Moc.</small> * ''Cordia domestica'' <small>Roth</small> * ''Cordia domingensis'' <small>Lam.</small> * ''Cordia dubiosa'' <small>Blume</small> * ''Cordia dumosa'' <small>Alain</small> * ''Cordia dwyeri'' <small>Nowicke</small> * ''Cordia ecalyculata'' <small>Vell.</small> * ''Cordia elaeagnoides'' <small>A.DC.</small> * ''Cordia ellenbeckii'' <small>Gürke ex Vaupel</small> * ''Cordia elliptica'' <small>Sw.</small> * ''Cordia ensifolia'' <small>Urb.</small> * ''Cordia eriostigma'' <small>Pittier</small> * ''Cordia exaltata'' <small>Lam.</small> * ''Cordia fallax'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia fanchoniae'' <small>Feuillet</small> * ''Cordia faulknerae'' <small>Verdc.</small> * ''Cordia fischeri'' <small>Gürke</small> * ''Cordia fissistyla'' <small>Vollesen</small> * ''Cordia fitchii'' <small>Urb.</small> * ''Cordia fragrantissima'' <small>Kurz</small> * ''Cordia fuertesii'' <small>Estrada</small> * ''Cordia fulva'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia furcans'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia fusca'' <small>M.Stapf</small> * ''Cordia galeottiana'' <small>A.Rich.</small> * ''Cordia gardneri'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia gentryi'' <small>J.S.Mill.</small> * ''Cordia gerascanthus'' <small>L.</small> * ''Cordia gilletii'' <small>De Wild.</small> * ''Cordia glabrata'' <small>(Mart.) A.DC.</small> * ''Cordia glabrifolia'' <small>M.Stapf</small> * ''Cordia glazioviana'' <small>(Taub.) Gottschling & J.S.Mill.</small> * ''Cordia globifera'' <small>W.W.Sm.</small> * ''Cordia globulifera'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia goeldiana'' <small>Huber</small> * ''Cordia goetzei'' <small>Gürke</small> * ''Cordia gracilipes'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia grandicalyx'' <small>Oberm.</small> * ''Cordia grandis'' <small>Roxb.</small> * ''Cordia greggii'' <small>Torr.</small> * ''Cordia guacharaca'' <small>Gaviria</small> * ''Cordia guerkeana'' <small>Loes.</small> * ''Cordia guineensis'' <small>Thonn.</small> * ''Cordia harrisii'' <small>Urb.</small> * ''Cordia hartwissiana'' <small>Regel</small> * ''Cordia hatschbachii'' <small>J.S.Mill.</small> * ''Cordia heccaidecandra'' <small>Loes.</small> * ''Cordia ignea'' <small>Urb. & Ekman</small> * ''Cordia iguaguana'' <small>Melch. ex I.M.Johnst.</small> * ''Cordia igualensis'' <small>Bartlett</small> * ''Cordia incognita'' <small>Gottschling & J.S.Mill.</small> * ''Cordia insignis'' <small>Cham.</small> * ''Cordia intermedia'' <small>Fresen.</small> * ''Cordia killipiana'' <small>J.S.Mill.</small> * ''Cordia kingstoniana'' <small>J.S.Mill.</small> * ''Cordia koemariae'' <small>J.S.Mill.</small> * ''Cordia laevifrons'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia laevigata'' <small>Lam.</small> * ''Cordia laevior'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia lasiocalyx'' <small>Pittier</small> * ''Cordia lasseri'' <small>G.Agostini ex Gaviria</small> * ''Cordia latiloba'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia leonis'' <small>(Britton & P.Wilson) Ekman</small> * ''Cordia leslieae'' <small>J.S.Mill.</small> * ''Cordia leucocoma'' <small>Miq.</small> * ''Cordia leucosebestena'' <small>Griseb.</small> * ''Cordia liesneri'' <small>J.S.Mill.</small> * ''Cordia lomatoloba'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia longiflora'' <small>Colla</small> * ''Cordia longipetiolata'' <small>Warfa</small> * ''Cordia lowryana'' <small>J.S.Mill.</small> * ''Cordia lucidula'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia lutea'' <small>Lam.</small> * ''Cordia macleodii'' <small>(Griff.) Hook.f. & Thomson</small> * ''Cordia macrantha'' <small>Chodat</small> * ''Cordia macrophylla'' <small>L.</small> * ''Cordia macvaughii'' <small>J.S.Mill.</small> * ''Cordia magnoliifolia'' <small>Cham.</small> * ''Cordia mairei'' <small>Humbert</small> * ''Cordia mandimbana'' <small>E.S.Martins</small> * ''Cordia marioniae'' <small>Feuillet</small> * ''Cordia megalantha'' <small>S.F.Blake</small> * ''Cordia megiae'' <small>J.E.Burrows</small> * ''Cordia membranacea'' <small>A.DC.</small> * ''Cordia meridensis'' <small>Gaviria</small> * ''Cordia mexiana'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia mhaya'' <small>Kerr</small> * ''Cordia micayensis'' <small>Killip</small> * ''Cordia micronesica'' <small>Kaneh. & Hatus.</small> * ''Cordia microsebestena'' <small>Loes.</small> * ''Cordia millenii'' <small>Baker</small> * ''Cordia moluccana'' <small>Roxb.</small> * ''Cordia molundensis'' <small>Mildbr.</small> * ''Cordia monoica'' <small>Roxb.</small> * ''Cordia morelosana'' <small>Standl.</small> * ''Cordia mukuensis'' <small>Taton</small> * ''[[Cordia myxa]]'' <small>L.</small> * ''Cordia naidophila'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia nervosa'' <small>Lam.</small> * ''Cordia nodosa'' <small>Lam.</small> * ''Cordia oblongifolia'' <small>Thwaites</small> * ''Cordia obovata'' <small>Balf.f.</small> * ''Cordia obtusa'' <small>Balf.f.</small> * ''Cordia ochnacea'' <small>A.DC.</small> * ''Cordia octandra'' <small>A.DC.</small> * ''Cordia oliveri'' <small>(Britton ex Rusby) Gottschling & J.S.Mill.</small> * ''Cordia oncocalyx'' <small>Allemão</small> * ''Cordia panamensis'' <small>L.Riley</small> * ''Cordia panicularis'' <small>Rudge</small> * ''Cordia parvifolia'' <small>A.DC.</small> * ''Cordia perbella'' <small>Mildbr.</small> * ''Cordia perrottetii'' <small>A.DC.</small> * ''Cordia peteri'' <small>Verdc.</small> * ''Cordia pilosa'' <small>M.Stapf & Taroda</small> * ''Cordia pilosissima'' <small>Baker</small> * ''Cordia platythyrsa'' <small>Baker</small> * ''Cordia porcata'' <small>Nowicke</small> * ''Cordia propinqua'' <small>Merr.</small> * ''Cordia protracta'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia prunifolia'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia pulverulenta'' <small>(Urb.) Alain</small> * ''Cordia quercifolia'' <small>Klotzsch</small> * ''Cordia ramanujamii'' <small>N.Balach. & Rajendiran</small> * ''Cordia ramirezii'' <small>Estrada</small> * ''Cordia restingae'' <small>M.Stapf</small> * ''Cordia rickseckeri'' <small>Millsp.</small> * ''Cordia ripicola'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia rogersii'' <small>Hutch.</small> * ''Cordia rufescens'' <small>A.DC.</small> * ''Cordia saccellia'' <small>Gottschling & J.S.Mill.</small> * ''Cordia sagotii'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia salvadorensis'' <small>Standl.</small> * ''Cordia santacruzensis'' <small>J.S.Mill. & M.Nee</small> * ''Cordia scabra'' <small>Desf.</small> * ''Cordia scabrifolia'' <small>A.DC.</small> * ''Cordia schatziana'' <small>J.S.Mill.</small> * ''Cordia schottiana'' <small>Fresen.</small> * ''Cordia sebestena'' <small>L.</small> * ''Cordia seleriana'' <small>Fernald</small> * ''Cordia sellowiana'' <small>Cham.</small> * ''Cordia senegalensis'' <small>Juss. ex Poir.</small> * ''Cordia sericicalyx'' <small>A.DC.</small> * ''Cordia serratifolia'' <small>Kunth</small> * ''Cordia silvestris'' <small>Fresen.</small> * ''[[Cordia sinensis]]'' <small>Lam.</small> * ''Cordia sipapoi'' <small>Gaviria</small> * ''Cordia skutchii'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia somaliensis'' <small>Baker</small> * ''Cordia sonorae'' <small>Rose</small> * ''Cordia splendida'' <small>Diels</small> * ''Cordia sprucei'' <small>Mez</small> * ''Cordia stellifera'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia stenoclada'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia stenoloba'' <small>Gürke</small> * ''Cordia stuhlmannii'' <small>Gürke</small> * ''Cordia subcordata'' <small>Lam.</small> * ''Cordia subdentata'' <small>Miq.</small> * ''Cordia suckertii'' <small>Chiov.</small> * ''Cordia sulcata'' <small>A.DC.</small> * ''Cordia superba'' <small>Cham.</small> * ''Cordia tacarcunensis'' <small>J.S.Mill.</small> * ''Cordia taguahyensis'' <small>Vell.</small> * ''Cordia tarodae'' <small>M.Stapf</small> * ''Cordia tetrandra'' <small>Aubl.</small> * ''Cordia thaisiana'' <small>G.Agostini</small> * ''Cordia tinifolia'' <small>Willd. ex Roem. & Schult.</small> * ''Cordia toqueve'' <small>Aubl.</small> * ''Cordia torrei'' <small>E.S.Martins</small> * ''Cordia tortuensis'' <small>Urb. & Ekman</small> * ''Cordia trachyphylla'' <small>Mart.</small> * ''Cordia triangularis'' <small>Urb.</small> * ''Cordia trichoclada'' <small>A.DC.</small> * ''Cordia trichocladophylla'' <small>Verdc.</small> * ''Cordia trichostemon'' <small>A.DC.</small> * ''Cordia trichotoma'' <small>(Vell.) Arráb. ex Steud.</small> * ''Cordia troyana'' <small>Urb.</small> * ''Cordia truncatifolia'' <small>Bartlett</small> * ''Cordia ucayaliensis'' <small>(I.M.Johnst.) I.M.Johnst.</small> * ''Cordia ulei'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia umbellifera'' <small>Killip ex G.Agostini</small> * ''Cordia uncinulata'' <small>De Wild.</small> * ''Cordia valenzuelana'' <small>A.Rich.</small> * ''Cordia vanhermannii'' <small>Alain</small> * ''Cordia vargasii'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia varroniifolia'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia venosa'' <small>Hemsl.</small> * ''Cordia vestita'' <small>(A.DC.) Hook.f. & Thomson</small> * ''Cordia vignei'' <small>Hutch. & Dalziel</small> * ''Cordia watsonii'' <small>N.E.Rose</small> * ''Cordia weddellii'' <small>I.M.Johnst.</small> * ''Cordia williamsii'' <small>G.Agostini ex Gaviria</small> * ''Cordia yombomba'' <small>Vaupel</small> Nisy karazana sasany nafindra na notazonina tao amin' ny vondrona ''[[Varronia]]'', anisan' izany ireto<ref><small>"[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30002792-2 ''Varronia'' P.Browne]", ''Plants of the World Online'', Royal Botanic Gardens, Kew (Notsidihina tamin' ny 20 Mey 2020)</small></ref>: * ''Cordia curassavica'' <small>(Jacq.) Roem. & Schult.</small> → ''Varronia curassavica'' <small>Jacq.</small> * ''Cordia leucophlyctis'' <small>Hook.f.</small> → ''Varronia leucophlyctis'' <small>(Hook.f.)</small> * ''Cordia polycephala'' <small>(Lam.) I.M.Johnst.</small> → ''Varronia polycephala'' <small>Lam.</small> * ''Cordia rupicol'' <small>Urb.</small> → ''Varronia rupicola'' <small>(Urb.) Britton</small> == Jereo koa == * ''[[Cordia]]'' == Loharano == 118gtldxxq678p78fc8z8h38pf3p1z7 0 302523 1153297 1152521 2026-11-06T02:06:13Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153297 wikitext text/x-wiki Ny '''''Dicraeopetalum''''' dia vondron-karazana [[Angiospermae|zavamaniry mamony]] [[roa ravin-tsimoka]] ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', ao amin' ny filaharana [[Fabales]]. Ahitana karazana telo ao anatin' izany, izay teratany ao [[Etiôpia]], ao [[Sômalia]] ao [[Kenià]] ary eto [[Madagasikara]]. ''Dicraeopetalum'' <small>Harms (1902)</small> no anarany ara-tsiansa feno. Anarana nahafantarana azy koa ny hoe '''''Lovanafia''''' <small>M. Peltier</small> <small>(1972)</small>. == Lisitry ny karazana == Ahitana ireto karazana manaraka ireto ny ''Dicraeopetalum''<ref><small>"[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331085-2 Dicraeopetalum Harms] {{Wayback|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331085-2 |date=20261025101703 }}". ''Plants of the World Online''. Notsidihina tamin' ny 18/08/2023.</small></ref>: * ''[[Dicraeopetalum capuronianum]]'' <small>(M. Peltier) Yakovlev</small> (← ''Lovanafia capuroniana'' <small>M. Peltier</small>) – arandranto, harandranto, lovainafy, lovanjafy * ''[[Dicraeopetalum mahafaliense]]'' <small>(M. Peltier) Yakovlev</small> (← ''Lovanafia mahafaliensis'' <small>M. Peltier</small>) – lovanafy, lovanjefy, trazafilahy * ''[[Dicraeopetalum stipulare]]'' <small>Harms</small> (← ''Acosmium stipulare'' <small>(Harms) Yakovlev</small>) Hita any amin' ny faritra atsimo sy atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]] ny ''Dicraeopetalum capuronianum''. Any amin' ny faritra atsimo amin' i Madagasikara no ahitana ny ''Dicraeopetalum mahafaliense''. Ny ''Dicraeopetalum stipulare'' kosa dia any amin' ny faritra atsimo-atsinanana amin' i [[Etiôpia]] sy any [[Sômalia]] ary any amin' ny faritra avaratra-atsinanana amin' i [[Kenià]]. == Jereo koa == * ''[[Acosmium]]'' == Loharano == p122ih1o5fg5bj495eaf3wpur5zjkzj 0 302589 1153243 1152921 2026-11-05T20:45:30Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153243 wikitext text/x-wiki '''Anne Wiggins Brown''' (9 Aogositra 1912 – 13 Martsa 2009), teraka tamin' ny anarana hoe Annie Wiggins Brown, dia mpihira amerikanina nanana feo avo, mafana, feno ary mamiratra amin' ny opera (''lyric soprano''). Teraka tao Baltimore, any Maryland, izy ary maty tao Oslo, any [[Nôrvezy]].<ref>NTB/NRK. [http://www.nrk.no/nyheter/kultur/1.6524482 « Anne Brown has died »]. NRK, 13 Martsa 2009. Amin'ny teny norvezianina sy anglisy. Nojerena tamin'ny 13 Martsa 2009. [https://web.archive.org/web/20090316044927/http://www.nrk.no/nyheter/kultur/1.6524482 Dika voatahiry tamin'ny 16 Martsa 2009].</ref> Ho azy no nanitaran' i George Gershwin ny anjara toeran' i Bess ka nahatonga azy ho iray amin' ireo anjara fototra tamin' ny fampisehoana voalohany ny opera ''Porgy and Bess'' tamin' ny 1935.<ref>Bob Mondello. [https://www.npr.org/2009/03/18/102059526/anne-brown-opera-gershwin-porgy-bess « Remembering Anne Brown, Gershwin's original Bess »]. National Public Radio, 25 Aogositra 2022. Nojerena tamin'ny 7 Desambra 2022.</ref> Nihira tamin' ny radio sy tamin' ny fampisehoana mozika koa izy. Nanorim-ponenana tany Nôrvezy tamin' ny 1948 izy ary nahazo ny zom-pirenena norvezianina tatỳ aoriana. == Fiainana tany am-boalohany sy fiandohan' ny asa (1912–1936) == Tao Baltimore, any Maryland, no nahaterahan' i Brown. Ny rainy dia ny dokotera Harry F. Brown, ary ny reniny dia Mary Allen Wiggins.<ref name="History">[http://www.thehistorymakers.com/biography/biography.asp?bioindex=1412&category=ArtMakers « Biography of Anne Brown »]. TheHistoryMakers.com. Nojerena tamin'ny 29 Jona 2012. Tsy mandeha intsony ilay rohy; [https://web.archive.org/web/20080607143237/http://www.thehistorymakers.com/biography/biography.asp?bioindex=1412&category=ArtMakers dika voatahiry tamin'ny 7 Jona 2008].</ref> Zafikelin' olona nandevozina ny rainy. Ny fianakavian' ny ray aman-drenin' ny reniny kosa dia nanana fiaviana mainty hoditra, Cherokee ary skoto-irlandey.<ref name="NYT">Barry Singer. [https://www.nytimes.com/1998/03/29/theater/theater-on-hearing-her-sing-gershwin-made-porgy-porgy-and-bess.html+wiggins+brown&st=cse&n=Top%2FReference%2FTimes+Topics%2FSubjects%2FT%2FTheater&scp=2&pagewanted=1 « THEATER; On Hearing Her Sing, Gershwin Made 'Porgy' 'Porgy and Bess' »]. ''The New York Times'', 29 Martsa 1998. Nojerena tamin'ny 25 Martsa 2009.</ref> Nanana rahavavy telo izy: Henrietta, Mamie ary Harriet.<ref>[http://www.afrovoices.com/abrown.html « Biography of Anne Brown »]. ''AfroVoices.com''.</ref><ref>Fanisam-bahoaka federaly amerikanina tamin'ny 1920.</ref> Noho izy mainty hoditra amerikanina dia tsy navela hianatra tao amin' ny sekoly ambaratonga voalohany katolika tao Baltimore izy.<ref name="NYT2">Douglas Martin. [https://www.nytimes.com/2009/03/18/theater/18brown.html « Anne Brown, Soprano Who Was Gershwin's Bess, Is Dead at 96 »]. ''New York Times'', 16 Martsa 2009. Nojerena tamin'ny 6 Martsa 2022.</ref> Niofana tao amin' ny ''Morgan College'' (sekoly ambony Morgan) izy, ary avy eo nangataka hiditra tao amin' ny ''Peabody Institute'' (toeram-pampianarana Peabody). Nolavin' io sekoly io anefa izy noho ny fiaviany ara-pirazanana.<ref name="opera">[http://www.metoperafamily.org/operanews/issue/article.aspx?id=5263&issueID=335 « Obituaries: Actors Dom DeLuise and Beatrice Arthur; mezzo Margreta Elkins; soprano Anne Brown, Gershwin's original Bess; composer Lukas Foss dies at 86. »]. ''Opera News'', Jolay 2009, boky 74, laharana 1. Nojerena tamin'ny 20 Jona 2009.</ref> Nampirisihin' ny vadin' ny tompon' ny gazety ''The Baltimore Sun'' izy hangataka hiditra tao amin' ny ''Juilliard School'' (sekoly Juilliard) tao New York.<ref name="NYT2" /> Noraisina tao izy tamin' ny faha-16 taonany, ka izy no mpianatra mihira mainty hoditra amerikanina voalohany tao amin' ilay sekoly. Nianatra hira tamin' i Lucia Dunham izy ary nahazo ny vatsim-pianarana Margaret McGill an' ny Juilliard tamin' ny faha-20 taonany.<ref name="NYT" /> Nanambady voalohany tamin' ny faha-19 taonany izy, saingy niafara tamin' ny fisaraham-panambadiana izany.<ref name="NYT" /><ref name="America 1993">''Black Women in America: An Historical Encyclopedia''. Carlson Publishing, 1993.</ref> Tamin' ny 1933, raha tao amin' ny taona faharoa tamin' ny fianarany taorian' ny diplaoma voalohany tao amin' ny Juilliard i Brown, dia nahare fa hanoratra opera momba ny mainty hoditra amerikanina tany South Carolina i George Gershwin. Nanoratra taratasy ho azy izy, ka nantsoin' ny sekreteran' i Gershwin mba hihira teo anatrehany. Nihira hira klasika maromaro voasoratra ho an' ny mpihira tokana miaraka amin' ny zavamaneno (''aria'') izy, ary koa ny « A City Called Heaven », hira ara-pivavahana nentim-paharazana an' ny mainty hoditra amerikanina (''spiritual''). Taorian' izany dia nasain' i Gershwin niverina matetika hihira ireo ampahany vao nosoratany tamin' ilay opera izy. Vokatr' izany dia nitarina ny anjara toeran' i Bess: tsy mpandray anjara faharoa tahaka ny tao amin' ny tantara foronina ''Porgy'' nosoratan' i DuBose Heyward intsony izy, fa lasa iray amin' ireo anjara fototra tao amin' ilay opera.<ref name="NYT" /> Araka ny fitantaran' i Brown, dia niantso azy i Gershwin rehefa nahavita pejy vaovao, ary tonga nihira izany izy rehefa vita ny fianarany. Ny « Summertime », izay tena tiany, no natombony hatrany. Nihira izay anjara vao nosoratana izy, na dia ny an' i Sportin' Life aza indraindray, ary nisy fotoana niarahan' izy sy Gershwin nihira. Nilaza i Brown fa efa nahafantatra ny opera manontolo, fa tsy ny hira fotsiny, talohan' ny niakarany an-tsehatra, ary nahalala izay nolalaovin' ny zavamaneno tsirairay. Nahatratra 500 teo ho eo ny fampisehoana nataony tamin' ilay famokarana voalohany sy tamin' ny famerenana azy tamin' ny 1942. Nitantara koa izy fa, nandritra ireo andro farany nanaovana famerenana tao New York talohan' ny nandehanana tany Boston, dia nanasa azy hisakafo i Gershwin ary nilaza fa ''Porgy and Bess'' no hiantsoana ilay opera manomboka teo.<ref name="NYT" /> I Brown no nilalao an' i Bess tamin' ny fampisehoana voalohany indrindra ny ''Porgy and Bess'', tao amin' ny ''Colonial Theatre'' (teatra Colonial) tao Boston tamin' ny 30 Septambra 1935. Fampisehoana andrana izany, talohan' ny nanokafana ilay asa tao Broadway, tao amin' ny ''Alvin Theater'' (teatra Alvin) tao New York, tamin' ny 10 Oktobra 1935.<ref>Edward Jablonski sy Lawrence D. Stewart. ''The Gershwin Years'', p. 227–229.</ref> I Rouben Mamoulian no nitarika ny fampisehoana, izay naverina in-124 tao Broadway. Nidera ny fandikan' i Brown ny anjara toerany i Olin Downes tao amin' ny ''The New York Times''.<ref name="NYT2" /> Nifamahofaho kosa ny hevitr' ireo mpitsikera momba ilay asa: nisy tsy nahafantatra raha opera mifototra amin' ny mozika nentim-paharazana izy io, na hatsikana an-tsehatra misy hira, na tantara mampiasa mozika ''jazz'', na karazan-javatra hafa mihitsy. Nisy koa nitsikera ny fampiasana endrika raiki-tampisaka momba ny mainty hoditra. Araka ny nolazain' i Brown, dia tsy faly ny rainy satria hitany tao ireo endrika mahazatra mampiseho ny mainty hoditra ho mpivarotra zava-mahadomelina na olona manakaiky ny fivarotan-tena; tsy tiany koa ny fahitana ny tongotry ny zanany vavy teny an-tsehatra. I Brown kosa nihevitra fa naka ampahan' ny fiainana tao Catfish Row, any South Carolina, i Heyward sy Gershwin ary naneho izany tamin' ny fomba kanto.<ref name="NYT" /> Rehefa nifarana ny fampisehoana tao Broadway dia nanomboka ny fitetezana an' i [[Etazonia]], tao Philadelphia tamin' ny 27 Janoary 1936. Nandalo tao Pittsburgh sy Chicago izany, ary nifarana tao Washington, D.C., tamin' ny 21 Martsa 1936. Tao Washington dia nanohitra ny fanavahana ny mpijery araka ny volon-kodiny (''segregation'') ireo mpilalao, notarihin' i Todd Duncan. Nambaran' i Brown fa tsy hanaiky hihira tao amin' ny ''National Theatre'' (teatra National) izy raha tsy navela hijery azy ny ray aman-dreniny, ny namany ary ny mainty hoditra hafa. Naveriny tamin' i Gershwin io fandavany io rehefa nanontanian' ilay mpamoron-kira izy.<ref name="NYT" /> Nanaiky ny fitakian' izy ireo ihany ny mpitantana, ka sambany teo amin' ny tantaran' ny ''National Theatre'' no nisy mpijery mainty sy fotsy hoditra niara-nanatrika fampisehoana tsy nisy fanavahana. Naverina anefa ilay fanavahana rehefa nifarana ny fampisehoana farany ny ''Porgy and Bess''.<ref name="loc">[https://www.loc.gov/item/today-in-history/september-02/ « Today in History - September 2 »]. Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA. Nojerena tamin'ny 6 Novambra 2024.</ref> == Fiainana sy asa tatỳ aoriana (1937–2009) == Taorian' ny nilalaovany voalohany an' i Bess dia niverina tao Broadway i Brown tamin' ny 1937, tao amin' ny ''Pins and Needles'', fampisehoana ahitana hira, dihy ary seho fohy mifandimby (''revue''). Tamin' ny 1939 dia nilalao an' i Gardenia sy ilay mpihira ny « Lonesome Walls » tao amin' ny tantara an-tsehatra ''Mamba's Daughters'' izy. Nihira ny anjara toeran' i Bess tamin' ny famerenana maro ny ''Porgy and Bess'' koa izy, anisan' izany ny tao Broadway tamin' ny 1942. Nihira io anjara io tao amin' ny rakikira ''Selections from George Gershwin's folk opera Porgy and Bess'' navoakan' ny ''Decca Records'' (orinasa mpamoaka rakipeo Decca) izy. Niseho tao amin' ny ''Rhapsody in Blue'', sarimihetsika momba ny fiainan' i Gershwin nivoaka tamin' ny 1945, koa izy, ary nihira ampahany tamin' ny hiran' i Bess tao. Nitety an' i Eoropa tamin' ny naha-mpihira tamin' ny fampisehoana mozika azy i Brown teo anelanelan' ny 1942 sy 1948. Nilaza izy fa ny fitohizan' ny fanavakavahana ara-pirazanana no nanosika azy handao an' i Etazonia. Tamin' ny resadresaka nataony tamin' ny ''The New York Times'' tamin' ny 1998, dia nilazalaza ny fiainany ho sady mainty no fotsy hoditra, sady mitoka-monina no imasoan' ny besinimaro izy; maro tamin' ny asa niriny fony izy tanora no tsy azony noho ny volon-kodiny. Niresaka momba ny volon-kodiny mazava koa izy: nandritra ny fitetezany an' i Frantsa, ohatra, dia nisy mpanao gazety nilaza fa fitadiavana hisarihana ny olona fotsiny ny filazany ny tenany ho mainty hoditra. Nanontany tena i Brown momba ny anton' ny fampahafantarana azy tamin' ny besinimaro ho « soprano mainty hoditra », fa tsy ho mpihira fotsiny.<ref name="NYT" /> Nihevitra koa izy fa nandray tsara kokoa ny fihirany ny mpijery eoropeanina satria ny sanganasan' ireo mpamoron-kira eoropeanina, toa an' i Brahms, Schubert, Schumann ary Mahler, no tena nohirainy.<ref name="NYT2" /> Tamin' ny 1948 dia nanorim-ponenana tao Oslo, any Nôrvezy, i Brown. Nahazo ny zom-pirenena norvezianina izy taorian' ny nanambadiany an' i Thorleif Schjelderup, mpanao ''ski'' (fanatanjahantena mampiasa hazo fisaka lava entina mitsoriaka amin' ny lanezy) nahazo medaly tamin' ny Lalao Olaimpika ririnina tamin' ny 1948. Fanambadiana fahatelo ho an' i Brown izany ary faharoa ho an' i Schjelderup; niafara tamin' ny fisaraham-panambadiana koa io fiarahana io. F. H. Howard no vadin' i Brown voalohany. Nanambady azy tany New York tamin' ny faha-19 taonany izy ary nanafina izany tamin' ny rainy nandritra ny roa taona; nifarana ilay fanambadiana roa taona taorian' izay. Tamin' ny 1938 izy no nanambady an' i C. C. Pettit.<ref>The National Archives at St. Louis; St. Louis, Missouri. Record Group Title: Records of the Selective Service System; Record Group Number: 147.</ref><ref>New York City Department of Records and Information Services; New York City, NY Marriage Licenses.</ref> Niteraka an' i Paula izy ireo tamin' ny 1939.<ref name="HistoryMakers">[https://www.thehistorymakers.org/biography/anne-brown-41 « Anne Brown »]. The HistoryMakers. Nojerena tamin'ny 6 Martsa 2022.</ref> Niteraka an' i Vaar Inga izy sy Schjelderup tamin' ny 1951. Midika hoe « lohataona » amin' ny teny norvezianina io anarana io. Nanangana an' i Paula ho zanany koa i Schjelderup.<ref>Joseph McLellan. [https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1994/01/12/the-bess-years-of-her-life/99ee9418-5801-4ff3-a67d-52bf66efdc84/ « THE BESS YEARS OF HER LIFE »]. ''The Washington Post'', 12 Janoary 1994.</ref> Mbola niasa tamin' ny maha-mpanao mozika matihanina azy i Brown nandritra ireo taona 1950, indrindra tamin' ny fampisehoana mozika sy fampisehoana hira nifantoka tamin' ny mpihira tokana (''recital''). Niseho tamina opera vitsivitsy hafa koa anefa izy, anisan' izany ny ''The Medium'' sy ny ''The Telephone'' nosoratan' i Gian Carlo Menotti. Nahatapaka ny asany tamin' ny maha-mpihira azy ny asma (na aretina mitaiza izay mahatonga ny lalan-drivotra ho tery tampoka indraindray ka manasarotra ny fifohana sy famoahana rivotra; ''asthma'' amin' ny teny anglisy). Tsy nihira ho asa matihanina intsony izy taorian' ny 1955; nihira tao amin' ny Teatro Colón izy tamin' ny Oktobra tamin' io taona io. Nanomboka asa vaovao tamin' ny fampianarana hira izy avy eo. Anisan' ny mpianany ilay mpilalao sarimihetsika Liv Ullmann, ilay mpihira manana feo avo (''soprano'') Elizabeth Norberg-Schulz, i Åse Kleveland, minisitry ny kolontsaina taloha sady mpihira hira mitantara tantara na hira miadana maneho fihetseham-pitiavana (''ballad''), ilay mpihira ''jazz'' Karin Krog,<ref>[http://www.karinkrog.no/en/biography.html Tantaram-piainan'i Karin Krog] {{Wayback|url=http://www.karinkrog.no/en/biography.html |date=20190913193902 }}. karinkrog.no.</ref> ary ilay mpihira opera Trond Halstein Moe. Natao tamin' ny 9 Oktobra 1980 ny resadresaka taminy nampiasain' i James A. Standifier tao amin' ny lahatsoratra ''Reminiscences of Black Musicians'', nivoaka tamin' ny 1986.<ref>James A. Standifier. [https://www.jstor.org/stable/pdf/3051981.pdf « Reminiscences of Black Musicians »]. ''American Music'', 1986, boky 4, laharana 2, p. 194–205. DOI: [https://doi.org/10.2307/3051981 10.2307/3051981]. JSTOR: 3051981. Nojerena tamin'ny 25 Aprily 2022.</ref> Nandrindra ny fampisehoana opera maromaro tany [[Frantsa]] sy Nôrvezy koa i Brown. Vahiny manan-kaja tamin' ny lanonana fanokafana ny ''Oslo Opera House'' (trano fanaovana opera ao Oslo) tamin' ny 12 Aprily 2008 izy. Nipetraka tao Oslo hatramin' ny nahafatesany tamin' ny 2009, teo amin' ny faha-96 taonany, izy.<ref name="NYT2" /> Nalevina tao amin' ny Vår Frelsers gravlund izy. Tsy mazava raha mbola nitana ny zom-pirenena amerikanina koa i Brown.<ref name="NYT2" /> Voatahiry ao amin' ny ''Amistad Research Center'' (foibem-pikarohana Amistad) ao amin' ny Oniversiten' i Tulane, any New Orleans, Louisiana, ny taratasiny sy ny fananany manokana sasany. == Loka == Tamin' ny 1998 dia nomen' ny ''Peabody Institute'' ny medaly George Peabody i Anne Brown noho ny fandraisany anjara miavaka tamin' ny mozika tany Amerika. Io ihany ilay sekoly nandà tsy hampianatra mozika azy 70 taona talohan' izay. Nomena ny anaram-boninahitra hoe olom-pirenena hajaina ao Baltimore izy tamin' ny 1999. Tamin' ny 2000 dia nahazo ny loka fanomezam-boninahitry ny Filankevitry ny Kolontsaina any Nôrvezy izy.<ref name="NYT2" /> {| class="wikitable" |+ Fifandimbiasana tamin' ny loka fanomezam-boninahitry ny Filankevitry ny Kolontsaina any Nôrvezy |- ! Nahazo talohany !! Nahazo tamin' ny 2000 !! Nahazo taoriany |- | Finn Carling || Anne Brown || Kjartan Slettemark |} == Sanganasa sy resadresaka == * Anne Brown. ''I Gave Up My Country For Love''. ''Ebony'', Novambra 1953. * Resadresaka tamin' i Anne Brown. ''Reminiscences of Black Musicians''. ''American Music'', fahavaratra 1986. * Anne Brown. ''Sang fra frossen gren'', boky fitadidiana fantatra koa amin' ny anarana hoe ''Songs From a Frozen Branch''. Aschehoug, Oslo, 1979. == Loharanon-kevitra == * Eileen Southern. ''The Music of Black Americans: A History''. W. W. Norton & Company, fanontana fahatelo. <nowiki>ISBN 0-393-97141-4</nowiki>. * Edward Jablonski sy Lawrence D. Stewart. ''The Gershwin Years''. Garden City: Doubleday & Company, 1973, fanontana faharoa. <nowiki>ISBN 0-306-80739-4</nowiki>. == Fanovozan-kevitra == <references /> == Rohy ivelany == * [https://www.imdb.com/name/nm0113039/ Anne Brown ao amin' ny IMDb (tahiry momba ny sarimihetsika)]. * [https://schubert.org/blog/2021/02/18/anne-brown-a-spotlight-on-the-soprano-who-debuted-gershwins-bess/ « Anne Brown – A Spotlight on the Soprano who Debuted Gershwin’s Bess »], ao amin' ny [https://schubert.org/ Schubert Club]; ahitana sombintsombiny amin' ny fihirany. [[sokajy:Biôgrafia]] [[sokajy:Mpihira amerikanina]] s0m1p6dr2bvfwhwhxknt0d1zuf9orhp 0 302595 1153217 1153076 2026-11-05T16:31:17Z Thelezifor 15140 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1153217 wikitext text/x-wiki [[Sary:Cornus suecica Ume River.jpg|vignette|416x416px|''Cornus suecica'']] Ny '''''Cornaceae''''' dia fianakavian-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] [[roa ravin-tsimoka]] ao amin' ny filaharana [[Cornales]]. Tafiditra ao anatin' izany ny [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] sy ny [[hazobotry]] ary ny [[Zavamaniry ahitra|ahitra]], izay hita any amin' ny faritra manana [[toetany antonony]] sy trôpikaly, ary koa amin' ny faritra be tendrombohitra any amin' ny faritra trôpikaly. == Lisitry ny vondron-karazana == Manana vondron-karazana roa hatramin' ny telo ny fianakaviana ''Cornaceae'' arakaraka ny mpanoratra. Ny ''[[BioLib]]'' <small>(</small><small>notsidihina tamin' ny 14 Avrily 2019)</small> dia mitsinjara ny vondron-karazana ao aminy amin' ny zana-pianakaviana roa, dia ny ''Cornoideae'' <small>Endlicher</small> sy ny ''Nyssoideae'' <small>Arnott</small>: * ''Cornoideae'' <small>Endlicher</small> ** ''[[Alangium]]'' <small>Lam</small>. (ahitana ny ''[[Alangium grisolleoides]]'' <small>Capuron</small>.) ** ''Chamaepericlymenum'' <small>Graebn</small>. ** ''[[Cornus]]'' <small>L.</small> ** ''Dendrobenthamia'' <small>Hutch.</small> * ''Nyssoideae'' <small>Arnott</small> ** ''Camptotheca'' <small>Decne.</small> ** ''Davidia'' <small>Baill.</small> ** ''Diplopanax'' <small>Hand.-Mazz.</small> ** ''Eomastixia'' <small>Chandler †</small> ** ''Mastixia'' <small>Blume</small> ** ''Nyssa'' <small>Gronov. ex L.</small> ** ''Retinomastixia'' <small>Kirchheimer †</small> ** ''Tectocarya'' <small>Kirchheimer †</small> Ny ''[[World Checklist of Selected Plant Families]]'' (WCSP) <small>(14</small> <small>Avrily 2019)</small> dia manolotra vondron-karazana telo: * ''[[Alangium]]'' <small>Lam.</small> * ''[[Cornus]]'' <small>L.</small> * ''[[Kaliphora]]'' <small>Hook.f.</small> Ny ''[[National Center for Biotechnology Information|NCBI]]'' <small>(14</small> <small>Avrily 2019)</small> dia manolotra vondron-karazana telo: * ''[[Alangium]]'' <small>Lam.</small> * ''[[Cornus]]'' <small>L.</small> * ''Swida'' <small>Opiz</small> Ny [[Germplasm Resources Information Network|GRIN]] <small>(14</small> <small>Avrily 2019)</small> sy ny ''[[Plants of the World Online]]'' (POWO) dia manolotra vondron-karazana roa: * ''[[Alangium]]'' <small>Lam''.''</small> * ''[[Cornus]]'' <small>L.</small> === Fanamarihana === Ao amin' ny fanasokajiana ankehitriny ([[Fanasokajiana APG IV|APG IV]]) dia niova fianakaviana na lasa manondro vondron-karazana mitovy ny vondron-karazana ankoatra ny ''[[Alangium]]'' sy ny ''[[Cornus]]''. Niova filaharana mihitsy ny ''[[Kaliphora]]'': * ''Camptotheca'' <small>Decne</small>. (fianakaviana ''[[Nyssaceae]]'', filaharana [[Cornales]]) * ''Chamaepericlymenum'' <small>Graebn.</small> (→ ''[[Cornus]]'' <small>L.</small>  fianakaviana ''Cornaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Davidia]]'' Baill. (fianakaviana ''Nyssaceae'', filaharana Cornales) * ''Dendrobenthamia'' <small>Hutch.</small> (→ ''Cornus'' <small>L.</small>  fianakaviana ''Cornaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Diplopanax]]'' <small>Hand.-Mazz.</small> (fianakaviana ''Nyssaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Eomastixia]]'' <small>Chandler †</small> (fianakaviana ''[[Mastixiaceae]]'', filaharana Cornales) * ''[[Kaliphora]]'' <small>Hook.f.</small> (fianakaviana ''[[Montiniaceae]]'', filaharana [[Solanales]]) * ''[[Mastixia]]'' <small>Blume</small> (fianakaviana ''Nyssaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Nyssa]]'' <small>Gronov. ex L.</small> (fianakaviana ''Nyssaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Retinomastixia]]'' <small>Kirchheimer †</small> (fianakaviana ''Mastixiaceae'', filaharana Cornales) * ''Swida'' <small>Opiz</small> (→ ''Cornus'' <small>L.</small> fianakaviana ''Cornaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Tectocarya]]'' <small>Kirchheimer †</small>  (fianakaviana ''Mastixiaceae'', filaharana Cornales) === Vondron-karazana misy eto Madagasikara === Iray na roa fotsiny ny vondron-karazana ao amin' ny fianakaviana ''Cornaceae'' misy eto [[Madagasikara]]: * ''[[Alangium]]'' <small>Lam''.''</small> * ''[[Kaliphora]]'' <small>Hook.f.</small> (efa nafindra ao amin' ny fianakaviana ''[[Montiniaceae]]'', filaharana [[Solanales]], sady tsy manana afa-tsy karazana tokana: ''[[Kaliphora madagascariensis]]'' <small>Hook.f.</small>) == Jereo koa == * ''[[Mastixiaceae]]'' * ''[[Montiniaceae]]'' * ''[[Nyssaceae]]'' mflpmoi2ft1dgmyppcgiftox5igysad 1153218 1153217 2026-11-05T16:33:29Z Thelezifor 15140 Nanitsy isa 1153218 wikitext text/x-wiki [[Sary:Cornus suecica Ume River.jpg|vignette|416x416px|''Cornus suecica'']] Ny '''''Cornaceae''''' dia fianakavian-javamaniry [[Angiospermae|mamony]] [[roa ravin-tsimoka]] ao amin' ny filaharana [[Cornales]]. Tafiditra ao anatin' izany ny [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] sy ny [[hazobotry]] ary ny [[Zavamaniry ahitra|ahitra]], izay hita any amin' ny faritra manana [[toetany antonony]] sy trôpikaly, ary koa amin' ny faritra be tendrombohitra any amin' ny faritra trôpikaly. == Lisitry ny vondron-karazana == Manana vondron-karazana 3 hatramin' ny 12 ny fianakaviana ''Cornaceae'' arakaraka ny mpanoratra. Ny ''[[BioLib]]'' <small>(</small><small>notsidihina tamin' ny 14 Avrily 2019)</small> dia mitsinjara ny vondron-karazana ao aminy amin' ny zana-pianakaviana roa, dia ny ''Cornoideae'' <small>Endlicher</small> sy ny ''Nyssoideae'' <small>Arnott</small>: * ''Cornoideae'' <small>Endlicher</small> ** ''[[Alangium]]'' <small>Lam</small>. (ahitana ny ''[[Alangium grisolleoides]]'' <small>Capuron</small>.) ** ''Chamaepericlymenum'' <small>Graebn</small>. ** ''[[Cornus]]'' <small>L.</small> ** ''Dendrobenthamia'' <small>Hutch.</small> * ''Nyssoideae'' <small>Arnott</small> ** ''Camptotheca'' <small>Decne.</small> ** ''Davidia'' <small>Baill.</small> ** ''Diplopanax'' <small>Hand.-Mazz.</small> ** ''Eomastixia'' <small>Chandler †</small> ** ''Mastixia'' <small>Blume</small> ** ''Nyssa'' <small>Gronov. ex L.</small> ** ''Retinomastixia'' <small>Kirchheimer †</small> ** ''Tectocarya'' <small>Kirchheimer †</small> Ny ''[[World Checklist of Selected Plant Families]]'' (WCSP) <small>(14</small> <small>Avrily 2019)</small> dia manolotra vondron-karazana telo: * ''[[Alangium]]'' <small>Lam.</small> * ''[[Cornus]]'' <small>L.</small> * ''[[Kaliphora]]'' <small>Hook.f.</small> Ny ''[[National Center for Biotechnology Information|NCBI]]'' <small>(14</small> <small>Avrily 2019)</small> dia manolotra vondron-karazana telo: * ''[[Alangium]]'' <small>Lam.</small> * ''[[Cornus]]'' <small>L.</small> * ''Swida'' <small>Opiz</small> Ny [[Germplasm Resources Information Network|GRIN]] <small>(14</small> <small>Avrily 2019)</small> sy ny ''[[Plants of the World Online]]'' (POWO) dia manolotra vondron-karazana roa: * ''[[Alangium]]'' <small>Lam''.''</small> * ''[[Cornus]]'' <small>L.</small> === Fanamarihana === Ao amin' ny fanasokajiana ankehitriny ([[Fanasokajiana APG IV|APG IV]]) dia niova fianakaviana na lasa manondro vondron-karazana mitovy ny vondron-karazana ankoatra ny ''[[Alangium]]'' sy ny ''[[Cornus]]''. Niova filaharana mihitsy ny ''[[Kaliphora]]'': * ''Camptotheca'' <small>Decne</small>. (fianakaviana ''[[Nyssaceae]]'', filaharana [[Cornales]]) * ''Chamaepericlymenum'' <small>Graebn.</small> (→ ''[[Cornus]]'' <small>L.</small>  fianakaviana ''Cornaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Davidia]]'' Baill. (fianakaviana ''Nyssaceae'', filaharana Cornales) * ''Dendrobenthamia'' <small>Hutch.</small> (→ ''Cornus'' <small>L.</small>  fianakaviana ''Cornaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Diplopanax]]'' <small>Hand.-Mazz.</small> (fianakaviana ''Nyssaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Eomastixia]]'' <small>Chandler †</small> (fianakaviana ''[[Mastixiaceae]]'', filaharana Cornales) * ''[[Kaliphora]]'' <small>Hook.f.</small> (fianakaviana ''[[Montiniaceae]]'', filaharana [[Solanales]]) * ''[[Mastixia]]'' <small>Blume</small> (fianakaviana ''Nyssaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Nyssa]]'' <small>Gronov. ex L.</small> (fianakaviana ''Nyssaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Retinomastixia]]'' <small>Kirchheimer †</small> (fianakaviana ''Mastixiaceae'', filaharana Cornales) * ''Swida'' <small>Opiz</small> (→ ''Cornus'' <small>L.</small> fianakaviana ''Cornaceae'', filaharana Cornales) * ''[[Tectocarya]]'' <small>Kirchheimer †</small>  (fianakaviana ''Mastixiaceae'', filaharana Cornales) === Vondron-karazana misy eto Madagasikara === Iray na roa fotsiny ny vondron-karazana ao amin' ny fianakaviana ''Cornaceae'' misy eto [[Madagasikara]]: * ''[[Alangium]]'' <small>Lam''.''</small> * ''[[Kaliphora]]'' <small>Hook.f.</small> (efa nafindra ao amin' ny fianakaviana ''[[Montiniaceae]]'', filaharana [[Solanales]], sady tsy manana afa-tsy karazana tokana: ''[[Kaliphora madagascariensis]]'' <small>Hook.f.</small>) == Jereo koa == * ''[[Mastixiaceae]]'' * ''[[Montiniaceae]]'' * ''[[Nyssaceae]]'' edksky5u79i1iu47eza5m46vrt72yd9 0 302607 1153193 2026-11-05T12:33:44Z Haër14 35835 Noforonina tamin'ny alalan'ny fandikana an'i "[[:fr:Special:Redirect/revision/241039918|Ayo (mascotte)]]" 1153193 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biographie2|nom=Ayo|image=Ayo Mascotte Dakar 2026 (cropped).png|légende=Ayo, mascotte des Jeux olympiques de la jeunesse de 2026.}}'''Ayo''' no maskot ofisialin'ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026, izay hatao any [[Dakar]], Diamniadio ary Saly, [[Senegaly|Senegal]] . Maneho liona tanora izy io, maneho ny fifaliana sy ny herin'ny tanora Senegaley.<ref>{{Cite web |last=Comité International Olympique (CIO) |date=31 octobre 2025 |title=J–365 : Dakar 2026 présente "Ayo", sa mascotte officielle |url=https://www.olympics.com/cio/news/j-365-dakar-2026-presente-ayo-sa-mascotte-officielle |access-date=5 novembre 2026 |website=www.olympics.com |language=fr |format=doc}}</ref> == Ny dikan'ny anarana == Avy amin'ny [[Fiteny iôroba|teny Yoruba]] ny hoe Ayo, fiteny ampiasaina any [[Afrika Andrefana]], ary midika hoe ''« FIFALIANA »'' . Manao tingandé, satroka nentim-paharazana [[Folany (vahoaka)|Fulani]], ary koa akanjo baolina kitra sy pataloha fohy miloko Senegal i Ayo. == Famoronana == Noforonina taorian'ny fifaninanana nasionaly nokarakarain'ny komity mpikarakara ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora any Dakar 2026, niaraka tamin'ny Minisiteran'ny Fanabeazam-pirenena Senegaley, ity sary famantarana ity. Nisokatra ho an'ny mpianatra amin'ny ambaratonga faharoa sy ambaratonga faharoa ny fifaninanana, ary nahasarika fangatahana efa ho 500 avy amin'ny faritra samihafa ao Senegal. Noforonin'i Ndeye Mariama Diop, mpianatra 16 taona tamin'izany fotoana izany, izay avy any [[Saint-Louis (Senegaly)|Saint-Louis]], ny sarin'i Ayo. Ndeye Khady Cristal Coumba Sarr <ref>{{Cite web |title=F3S - Nom, inspiration, créatrices : tout savoir sur Ayo, la mascotte des JOJ Dakar 2026 ! - Fédération sénégalaise du Sport scolaire (F3S) {{!}} DSAJ - Division des Sports et Activités de Jeuness - Ministère de l'Education nationale |url=https://sport.education.sn/article/72 |access-date=2026-11-04 |website=sport.education.sn}}</ref> taona, no nanolotra ny anaran'ilay biby maskot. Tamin'ny 31 Oktobra 2025, naseho tamin'ny fomba ofisialy tamin'ny vahoaka ny saribakoly nandritra ny lanonana natao hanamarihana ny fanisana taona iray mialoha ny fanokafana ny Lalao tao amin'ny Grand National Theatre ao Dakar.<ref>{{Cite web |title=Cérémonie officielle de dévoilement de la mascotte des Jeux Olympiques de la Jeunesse Dakar 2026 : fierté nationale et génie scolaire à l’honneur. |url=https://www.education.sn/posts/posts/ceremonie-officielle-de-devoilement-de-la-mascotte-des-jeux-olympiques-de-la-jeunesse-dakar-2026-fierte-nationale-et-genie-scolaire-a-lhonneur |access-date=2026-11-05 |website=Site de Notre Entreprise |language=en}}</ref> == Famarintana == Aseho ho toy ny liona tanora mitsiky i Ayo. Manao tingandé izy, satroka nentim-paharazana an'ny vondrom-piarahamonina Fulani, izay maneho indrindra [[Fahendrena|ny fahendrena]] sy ny fahamendrehana . Mampifangaro singa nentim-paharazana sy maoderina ny fitafiany. lobaka baolina kitra fotsy misy ny marika Dakar 2026 sy pataloha fohy mena, mavo ary maitso <ref>{{Cite web |last=IOC Olympic Games Mascots |date=7 janvier 2026 |title=Youth Olympic Games Mascots from Singapore 2010 to Dakar 2026 |url=https://library.olympics.com/digitalCollection/DigitalCollectionAttachmentDownloadHandler.ashx?documentId=2955720&parentDocumentId=161818&skipCopyright=true&skipWatermark=true |access-date=5 novembre 2026 |website=library.olympics.com |language=en |format=pdf}}</ref> Mampiseho ny lova ara-kolontsaina Senegaley sy ny angovon'ny tanora Afrikana izy io.<ref>{{Cite web |title=Qui est Ayo, la mascotte de Dakar 2026 ? |url=https://francais.cgtn.com/2026/08/16/ARTI1786868753582920 |access-date=2026-11-05 |website=francais.cgtn.com |language=fr}}</ref> == Sary == <gallery> Fichier:Ayo_the_Dakar_2026_Lion.png|alt=La mascotte Ayo et le président Bassirou Diomaye Faye| Ny maskoty ''Ayo'' sy ny filoha [[Bassirou Diomaye Faye]] Fichier:La_mascotte_des_JOJ_Dakar_2026_à_Blaise_Senghor_05.jpg|alt=La mascotte des JOJ Dakar 2026 à Blaise Senghor| Ny sarin'ny maskoty Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora ao Dakar 2026 ao Blaise Senghor Fichier:La_mascotte_des_JOJ_Dakar_2026_à_Blaise_Senghor_01.jpg|alt=La mascotte des JOJ Dakar 2026 à Blaise Senghor| Ny sarin'ny maskoty Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora ao Dakar 2026 ao Blaise Senghor </gallery> == Naoty sy referansa == == Jereo ihany koa == === Lahatsoratra mifandraika === * Maskotan'ny Olaimpika * Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026 * Simb === Rohy ivelany === <templatestyles src="Autres projets/styles.css" />  2907g022cc29p1mnmcdf4xim742n2nt 1153194 1153193 2026-11-05T12:35:18Z Haër14 35835 nampiditra sary 1153194 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biographie2|nom=Ayo|image=Ayo Mascotte Dakar 2026 (cropped).png|légende=Ayo, mascotte des Jeux olympiques de la jeunesse de 2026.}}'''Ayo''' no maskot ofisialin'ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026, izay hatao any [[Dakar]], Diamniadio ary Saly, [[Senegaly|Senegal]] . Maneho liona tanora izy io, maneho ny fifaliana sy ny herin'ny tanora Senegaley.<ref>{{Cite web |last=Comité International Olympique (CIO) |date=31 octobre 2025 |title=J–365 : Dakar 2026 présente "Ayo", sa mascotte officielle |url=https://www.olympics.com/cio/news/j-365-dakar-2026-presente-ayo-sa-mascotte-officielle |access-date=5 novembre 2026 |website=www.olympics.com |language=fr |format=doc}}</ref> [[Sary:Ayo Mascotte Dakar 2026 (cropped).png|vignette|Maskoty Ayo Dakar 2026]] == Ny dikan'ny anarana == Avy amin'ny [[Fiteny iôroba|teny Yoruba]] ny hoe Ayo, fiteny ampiasaina any [[Afrika Andrefana]], ary midika hoe ''« FIFALIANA »'' . Manao tingandé, satroka nentim-paharazana [[Folany (vahoaka)|Fulani]], ary koa akanjo baolina kitra sy pataloha fohy miloko Senegal i Ayo. == Famoronana == Noforonina taorian'ny fifaninanana nasionaly nokarakarain'ny komity mpikarakara ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora any Dakar 2026, niaraka tamin'ny Minisiteran'ny Fanabeazam-pirenena Senegaley, ity sary famantarana ity. Nisokatra ho an'ny mpianatra amin'ny ambaratonga faharoa sy ambaratonga faharoa ny fifaninanana, ary nahasarika fangatahana efa ho 500 avy amin'ny faritra samihafa ao Senegal. Noforonin'i Ndeye Mariama Diop, mpianatra 16 taona tamin'izany fotoana izany, izay avy any [[Saint-Louis (Senegaly)|Saint-Louis]], ny sarin'i Ayo. Ndeye Khady Cristal Coumba Sarr <ref>{{Cite web |title=F3S - Nom, inspiration, créatrices : tout savoir sur Ayo, la mascotte des JOJ Dakar 2026 ! - Fédération sénégalaise du Sport scolaire (F3S) {{!}} DSAJ - Division des Sports et Activités de Jeuness - Ministère de l'Education nationale |url=https://sport.education.sn/article/72 |access-date=2026-11-04 |website=sport.education.sn}}</ref> taona, no nanolotra ny anaran'ilay biby maskot. Tamin'ny 31 Oktobra 2025, naseho tamin'ny fomba ofisialy tamin'ny vahoaka ny saribakoly nandritra ny lanonana natao hanamarihana ny fanisana taona iray mialoha ny fanokafana ny Lalao tao amin'ny Grand National Theatre ao Dakar.<ref>{{Cite web |title=Cérémonie officielle de dévoilement de la mascotte des Jeux Olympiques de la Jeunesse Dakar 2026 : fierté nationale et génie scolaire à l’honneur. |url=https://www.education.sn/posts/posts/ceremonie-officielle-de-devoilement-de-la-mascotte-des-jeux-olympiques-de-la-jeunesse-dakar-2026-fierte-nationale-et-genie-scolaire-a-lhonneur |access-date=2026-11-05 |website=Site de Notre Entreprise |language=en}}</ref> == Famarintana == Aseho ho toy ny liona tanora mitsiky i Ayo. Manao tingandé izy, satroka nentim-paharazana an'ny vondrom-piarahamonina Fulani, izay maneho indrindra [[Fahendrena|ny fahendrena]] sy ny fahamendrehana . Mampifangaro singa nentim-paharazana sy maoderina ny fitafiany. lobaka baolina kitra fotsy misy ny marika Dakar 2026 sy pataloha fohy mena, mavo ary maitso <ref>{{Cite web |last=IOC Olympic Games Mascots |date=7 janvier 2026 |title=Youth Olympic Games Mascots from Singapore 2010 to Dakar 2026 |url=https://library.olympics.com/digitalCollection/DigitalCollectionAttachmentDownloadHandler.ashx?documentId=2955720&parentDocumentId=161818&skipCopyright=true&skipWatermark=true |access-date=5 novembre 2026 |website=library.olympics.com |language=en |format=pdf}}</ref> Mampiseho ny lova ara-kolontsaina Senegaley sy ny angovon'ny tanora Afrikana izy io.<ref>{{Cite web |title=Qui est Ayo, la mascotte de Dakar 2026 ? |url=https://francais.cgtn.com/2026/08/16/ARTI1786868753582920 |access-date=2026-11-05 |website=francais.cgtn.com |language=fr}}</ref> == Sary == <gallery> Fichier:Ayo_the_Dakar_2026_Lion.png|alt=La mascotte Ayo et le président Bassirou Diomaye Faye| Ny maskoty ''Ayo'' sy ny filoha [[Bassirou Diomaye Faye]] Fichier:La_mascotte_des_JOJ_Dakar_2026_à_Blaise_Senghor_05.jpg|alt=La mascotte des JOJ Dakar 2026 à Blaise Senghor| Ny sarin'ny maskoty Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora ao Dakar 2026 ao Blaise Senghor Fichier:La_mascotte_des_JOJ_Dakar_2026_à_Blaise_Senghor_01.jpg|alt=La mascotte des JOJ Dakar 2026 à Blaise Senghor| Ny sarin'ny maskoty Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora ao Dakar 2026 ao Blaise Senghor </gallery> == Naoty sy referansa == == Jereo ihany koa == === Lahatsoratra mifandraika === * Maskotan'ny Olaimpika * Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026 * Simb === Rohy ivelany === <templatestyles src="Autres projets/styles.css" />  3k2b88ae666ujnuj00uklovkf55i26p 1153195 1153194 2026-11-05T12:35:50Z Haër14 35835 1153195 wikitext text/x-wiki '''Ayo''' no maskot ofisialin'ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026, izay hatao any [[Dakar]], Diamniadio ary Saly, [[Senegaly|Senegal]] . Maneho liona tanora izy io, maneho ny fifaliana sy ny herin'ny tanora Senegaley.<ref>{{Cite web |last=Comité International Olympique (CIO) |date=31 octobre 2025 |title=J–365 : Dakar 2026 présente "Ayo", sa mascotte officielle |url=https://www.olympics.com/cio/news/j-365-dakar-2026-presente-ayo-sa-mascotte-officielle |access-date=5 novembre 2026 |website=www.olympics.com |language=fr |format=doc}}</ref> [[Sary:Ayo Mascotte Dakar 2026 (cropped).png|vignette|Maskoty Ayo Dakar 2026]] == Ny dikan'ny anarana == Avy amin'ny [[Fiteny iôroba|teny Yoruba]] ny hoe Ayo, fiteny ampiasaina any [[Afrika Andrefana]], ary midika hoe ''« FIFALIANA »'' . Manao tingandé, satroka nentim-paharazana [[Folany (vahoaka)|Fulani]], ary koa akanjo baolina kitra sy pataloha fohy miloko Senegal i Ayo. == Famoronana == Noforonina taorian'ny fifaninanana nasionaly nokarakarain'ny komity mpikarakara ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora any Dakar 2026, niaraka tamin'ny Minisiteran'ny Fanabeazam-pirenena Senegaley, ity sary famantarana ity. Nisokatra ho an'ny mpianatra amin'ny ambaratonga faharoa sy ambaratonga faharoa ny fifaninanana, ary nahasarika fangatahana efa ho 500 avy amin'ny faritra samihafa ao Senegal. Noforonin'i Ndeye Mariama Diop, mpianatra 16 taona tamin'izany fotoana izany, izay avy any [[Saint-Louis (Senegaly)|Saint-Louis]], ny sarin'i Ayo. Ndeye Khady Cristal Coumba Sarr <ref>{{Cite web |title=F3S - Nom, inspiration, créatrices : tout savoir sur Ayo, la mascotte des JOJ Dakar 2026 ! - Fédération sénégalaise du Sport scolaire (F3S) {{!}} DSAJ - Division des Sports et Activités de Jeuness - Ministère de l'Education nationale |url=https://sport.education.sn/article/72 |access-date=2026-11-04 |website=sport.education.sn}}</ref> taona, no nanolotra ny anaran'ilay biby maskot. Tamin'ny 31 Oktobra 2025, naseho tamin'ny fomba ofisialy tamin'ny vahoaka ny saribakoly nandritra ny lanonana natao hanamarihana ny fanisana taona iray mialoha ny fanokafana ny Lalao tao amin'ny Grand National Theatre ao Dakar.<ref>{{Cite web |title=Cérémonie officielle de dévoilement de la mascotte des Jeux Olympiques de la Jeunesse Dakar 2026 : fierté nationale et génie scolaire à l’honneur. |url=https://www.education.sn/posts/posts/ceremonie-officielle-de-devoilement-de-la-mascotte-des-jeux-olympiques-de-la-jeunesse-dakar-2026-fierte-nationale-et-genie-scolaire-a-lhonneur |access-date=2026-11-05 |website=Site de Notre Entreprise |language=en}}</ref> == Famarintana == Aseho ho toy ny liona tanora mitsiky i Ayo. Manao tingandé izy, satroka nentim-paharazana an'ny vondrom-piarahamonina Fulani, izay maneho indrindra [[Fahendrena|ny fahendrena]] sy ny fahamendrehana . Mampifangaro singa nentim-paharazana sy maoderina ny fitafiany. lobaka baolina kitra fotsy misy ny marika Dakar 2026 sy pataloha fohy mena, mavo ary maitso <ref>{{Cite web |last=IOC Olympic Games Mascots |date=7 janvier 2026 |title=Youth Olympic Games Mascots from Singapore 2010 to Dakar 2026 |url=https://library.olympics.com/digitalCollection/DigitalCollectionAttachmentDownloadHandler.ashx?documentId=2955720&parentDocumentId=161818&skipCopyright=true&skipWatermark=true |access-date=5 novembre 2026 |website=library.olympics.com |language=en |format=pdf}}</ref> Mampiseho ny lova ara-kolontsaina Senegaley sy ny angovon'ny tanora Afrikana izy io.<ref>{{Cite web |title=Qui est Ayo, la mascotte de Dakar 2026 ? |url=https://francais.cgtn.com/2026/08/16/ARTI1786868753582920 |access-date=2026-11-05 |website=francais.cgtn.com |language=fr}}</ref> == Sary == <gallery> Fichier:Ayo_the_Dakar_2026_Lion.png|alt=La mascotte Ayo et le président Bassirou Diomaye Faye| Ny maskoty ''Ayo'' sy ny filoha [[Bassirou Diomaye Faye]] Fichier:La_mascotte_des_JOJ_Dakar_2026_à_Blaise_Senghor_05.jpg|alt=La mascotte des JOJ Dakar 2026 à Blaise Senghor| Ny sarin'ny maskoty Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora ao Dakar 2026 ao Blaise Senghor Fichier:La_mascotte_des_JOJ_Dakar_2026_à_Blaise_Senghor_01.jpg|alt=La mascotte des JOJ Dakar 2026 à Blaise Senghor| Ny sarin'ny maskoty Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora ao Dakar 2026 ao Blaise Senghor </gallery> == Naoty sy referansa == == Jereo ihany koa == === Lahatsoratra mifandraika === * Maskotan'ny Olaimpika * Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026 * Simb === Rohy ivelany === <templatestyles src="Autres projets/styles.css" />  71g9bxzirytqwrjtnv67rg3op4k9v2z 1153196 1153195 2026-11-05T12:36:27Z Haër14 35835 1153196 wikitext text/x-wiki '''Ayo''' no maskoty ofisialin'ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026, izay hatao any [[Dakar]], Diamniadio ary Saly, [[Senegaly|Senegal]]. Maneho ny liona tanora izy io, maneho ny fifaliana sy ny herin'ny tanora Senegaley.<ref>{{Cite web |last=Comité International Olympique (CIO) |date=31 octobre 2025 |title=J–365 : Dakar 2026 présente "Ayo", sa mascotte officielle |url=https://www.olympics.com/cio/news/j-365-dakar-2026-presente-ayo-sa-mascotte-officielle |access-date=5 novembre 2026 |website=www.olympics.com |language=fr |format=doc}}</ref> [[Sary:Ayo Mascotte Dakar 2026 (cropped).png|vignette|Maskoty Ayo Dakar 2026]] == Ny dikan'ny anarana == Avy amin'ny [[Fiteny iôroba|teny Yoruba]] ny hoe Ayo, fiteny ampiasaina any [[Afrika Andrefana]], ary midika hoe ''« FIFALIANA »'' . Manao tingandé, satroka nentim-paharazana [[Folany (vahoaka)|Fulani]], ary koa akanjo baolina kitra sy pataloha fohy miloko Senegal i Ayo. == Famoronana == Noforonina taorian'ny fifaninanana nasionaly nokarakarain'ny komity mpikarakara ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora any Dakar 2026, niaraka tamin'ny Minisiteran'ny Fanabeazam-pirenena Senegaley, ity sary famantarana ity. Nisokatra ho an'ny mpianatra amin'ny ambaratonga faharoa sy ambaratonga faharoa ny fifaninanana, ary nahasarika fangatahana efa ho 500 avy amin'ny faritra samihafa ao Senegal. Noforonin'i Ndeye Mariama Diop, mpianatra 16 taona tamin'izany fotoana izany, izay avy any [[Saint-Louis (Senegaly)|Saint-Louis]], ny sarin'i Ayo. Ndeye Khady Cristal Coumba Sarr <ref>{{Cite web |title=F3S - Nom, inspiration, créatrices : tout savoir sur Ayo, la mascotte des JOJ Dakar 2026 ! - Fédération sénégalaise du Sport scolaire (F3S) {{!}} DSAJ - Division des Sports et Activités de Jeuness - Ministère de l'Education nationale |url=https://sport.education.sn/article/72 |access-date=2026-11-04 |website=sport.education.sn}}</ref> taona, no nanolotra ny anaran'ilay biby maskot. Tamin'ny 31 Oktobra 2025, naseho tamin'ny fomba ofisialy tamin'ny vahoaka ny saribakoly nandritra ny lanonana natao hanamarihana ny fanisana taona iray mialoha ny fanokafana ny Lalao tao amin'ny Grand National Theatre ao Dakar.<ref>{{Cite web |title=Cérémonie officielle de dévoilement de la mascotte des Jeux Olympiques de la Jeunesse Dakar 2026 : fierté nationale et génie scolaire à l’honneur. |url=https://www.education.sn/posts/posts/ceremonie-officielle-de-devoilement-de-la-mascotte-des-jeux-olympiques-de-la-jeunesse-dakar-2026-fierte-nationale-et-genie-scolaire-a-lhonneur |access-date=2026-11-05 |website=Site de Notre Entreprise |language=en}}</ref> == Famarintana == Aseho ho toy ny liona tanora mitsiky i Ayo. Manao tingandé izy, satroka nentim-paharazana an'ny vondrom-piarahamonina Fulani, izay maneho indrindra [[Fahendrena|ny fahendrena]] sy ny fahamendrehana . Mampifangaro singa nentim-paharazana sy maoderina ny fitafiany. lobaka baolina kitra fotsy misy ny marika Dakar 2026 sy pataloha fohy mena, mavo ary maitso <ref>{{Cite web |last=IOC Olympic Games Mascots |date=7 janvier 2026 |title=Youth Olympic Games Mascots from Singapore 2010 to Dakar 2026 |url=https://library.olympics.com/digitalCollection/DigitalCollectionAttachmentDownloadHandler.ashx?documentId=2955720&parentDocumentId=161818&skipCopyright=true&skipWatermark=true |access-date=5 novembre 2026 |website=library.olympics.com |language=en |format=pdf}}</ref> Mampiseho ny lova ara-kolontsaina Senegaley sy ny angovon'ny tanora Afrikana izy io.<ref>{{Cite web |title=Qui est Ayo, la mascotte de Dakar 2026 ? |url=https://francais.cgtn.com/2026/08/16/ARTI1786868753582920 |access-date=2026-11-05 |website=francais.cgtn.com |language=fr}}</ref> == Sary == <gallery> Fichier:Ayo_the_Dakar_2026_Lion.png|alt=La mascotte Ayo et le président Bassirou Diomaye Faye| Ny maskoty ''Ayo'' sy ny filoha [[Bassirou Diomaye Faye]] Fichier:La_mascotte_des_JOJ_Dakar_2026_à_Blaise_Senghor_05.jpg|alt=La mascotte des JOJ Dakar 2026 à Blaise Senghor| Ny sarin'ny maskoty Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora ao Dakar 2026 ao Blaise Senghor Fichier:La_mascotte_des_JOJ_Dakar_2026_à_Blaise_Senghor_01.jpg|alt=La mascotte des JOJ Dakar 2026 à Blaise Senghor| Ny sarin'ny maskoty Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora ao Dakar 2026 ao Blaise Senghor </gallery> == Naoty sy referansa == == Jereo ihany koa == === Lahatsoratra mifandraika === * Maskotan'ny Olaimpika * Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026 * Simb === Rohy ivelany === <templatestyles src="Autres projets/styles.css" />  ozx9x3bham067zd5yyytxzrdy79x2x9 1153197 1153196 2026-11-05T12:37:10Z Haër14 35835 1153197 wikitext text/x-wiki '''Ayo''' no maskoty ofisialin'ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026, izay hatao any [[Dakar]], Diamniadio ary Saly, [[Senegaly|Senegal]]. Maneho ny liona tanora izy io, maneho ny fifaliana sy ny herin'ny tanora Senegaley.<ref>{{Cite web |last=Comité International Olympique (CIO) |date=31 octobre 2025 |title=J–365 : Dakar 2026 présente "Ayo", sa mascotte officielle |url=https://www.olympics.com/cio/news/j-365-dakar-2026-presente-ayo-sa-mascotte-officielle |access-date=5 novembre 2026 |website=www.olympics.com |language=fr |format=doc}}</ref> [[Sary:Ayo Mascotte Dakar 2026 (cropped).png|vignette|Maskoty Ayo Dakar 2026]] == Ny dikan'ny anarana == Avy amin'ny [[Fiteny iôroba|teny Yoruba]] ny hoe Ayo, fiteny ampiasaina any [[Afrika Andrefana]], ary midika hoe ''« FIFALIANA »'' . Manao tingandé, satroka nentim-paharazana [[Folany (vahoaka)|Fulani]], ary koa akanjo baolina kitra sy pataloha fohy miloko Senegal i Ayo. == Famoronana == Noforonina taorian'ny fifaninanana nasionaly nokarakarain'ny komity mpikarakara ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora any Dakar 2026, niaraka tamin'ny Minisiteran'ny Fanabeazam-pirenena Senegaley, ity sary famantarana ity. Nisokatra ho an'ny mpianatra amin'ny ambaratonga faharoa sy ambaratonga faharoa ny fifaninanana, ary nahasarika fangatahana efa ho 500 avy amin'ny faritra samihafa ao Senegal. Noforonin'i Ndeye Mariama Diop, mpianatra 16 taona tamin'izany fotoana izany, izay avy any [[Saint-Louis (Senegaly)|Saint-Louis]], ny sarin'i Ayo. Ndeye Khady Cristal Coumba Sarr <ref>{{Cite web |title=F3S - Nom, inspiration, créatrices : tout savoir sur Ayo, la mascotte des JOJ Dakar 2026 ! - Fédération sénégalaise du Sport scolaire (F3S) {{!}} DSAJ - Division des Sports et Activités de Jeuness - Ministère de l'Education nationale |url=https://sport.education.sn/article/72 |access-date=2026-11-04 |website=sport.education.sn}}</ref> taona, no nanolotra ny anaran'ilay biby maskot. Tamin'ny 31 Oktobra 2025, naseho tamin'ny fomba ofisialy tamin'ny vahoaka ny saribakoly nandritra ny lanonana natao hanamarihana ny fanisana taona iray mialoha ny fanokafana ny Lalao tao amin'ny Grand National Theatre ao Dakar.<ref>{{Cite web |title=Cérémonie officielle de dévoilement de la mascotte des Jeux Olympiques de la Jeunesse Dakar 2026 : fierté nationale et génie scolaire à l’honneur. |url=https://www.education.sn/posts/posts/ceremonie-officielle-de-devoilement-de-la-mascotte-des-jeux-olympiques-de-la-jeunesse-dakar-2026-fierte-nationale-et-genie-scolaire-a-lhonneur |access-date=2026-11-05 |website=Site de Notre Entreprise |language=en}}</ref> == Famarintana == Aseho ho toy ny liona tanora mitsiky i Ayo. Manao tingandé izy, satroka nentim-paharazana an'ny vondrom-piarahamonina Fulani, izay maneho indrindra [[Fahendrena|ny fahendrena]] sy ny fahamendrehana . Mampifangaro singa nentim-paharazana sy maoderina ny fitafiany. lobaka baolina kitra fotsy misy ny marika Dakar 2026 sy pataloha fohy mena, mavo ary maitso <ref>{{Cite web |last=IOC Olympic Games Mascots |date=7 janvier 2026 |title=Youth Olympic Games Mascots from Singapore 2010 to Dakar 2026 |url=https://library.olympics.com/digitalCollection/DigitalCollectionAttachmentDownloadHandler.ashx?documentId=2955720&parentDocumentId=161818&skipCopyright=true&skipWatermark=true |access-date=5 novembre 2026 |website=library.olympics.com |language=en |format=pdf}}</ref> Mampiseho ny lova ara-kolontsaina Senegaley sy ny angovon'ny tanora Afrikana izy io.<ref>{{Cite web |title=Qui est Ayo, la mascotte de Dakar 2026 ? |url=https://francais.cgtn.com/2026/08/16/ARTI1786868753582920 |access-date=2026-11-05 |website=francais.cgtn.com |language=fr}}</ref> == Sary == <gallery> Fichier:Ayo_the_Dakar_2026_Lion.png|alt=La mascotte Ayo et le président Bassirou Diomaye Faye| Ny maskoty ''Ayo'' sy ny filoha [[Bassirou Diomaye Faye]] Fichier:La_mascotte_des_JOJ_Dakar_2026_à_Blaise_Senghor_05.jpg|alt=La mascotte des JOJ Dakar 2026 à Blaise Senghor| Ny sarin'ny maskoty Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora ao Dakar 2026 ao Blaise Senghor Fichier:La_mascotte_des_JOJ_Dakar_2026_à_Blaise_Senghor_01.jpg|alt=La mascotte des JOJ Dakar 2026 à Blaise Senghor| Ny sarin'ny maskoty Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora ao Dakar 2026 ao Blaise Senghor </gallery> == Jereo ihany koa == === Lahatsoratra mifandraika === * Maskotan'ny Olaimpika * Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026 * Simb == Naoty sy referansa == cdj3nonvhwucu04f14tpian4zoyncie 1153198 1153197 2026-11-05T12:37:41Z Haër14 35835 /* Sary */ 1153198 wikitext text/x-wiki '''Ayo''' no maskoty ofisialin'ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026, izay hatao any [[Dakar]], Diamniadio ary Saly, [[Senegaly|Senegal]]. Maneho ny liona tanora izy io, maneho ny fifaliana sy ny herin'ny tanora Senegaley.<ref>{{Cite web |last=Comité International Olympique (CIO) |date=31 octobre 2025 |title=J–365 : Dakar 2026 présente "Ayo", sa mascotte officielle |url=https://www.olympics.com/cio/news/j-365-dakar-2026-presente-ayo-sa-mascotte-officielle |access-date=5 novembre 2026 |website=www.olympics.com |language=fr |format=doc}}</ref> [[Sary:Ayo Mascotte Dakar 2026 (cropped).png|vignette|Maskoty Ayo Dakar 2026]] == Ny dikan'ny anarana == Avy amin'ny [[Fiteny iôroba|teny Yoruba]] ny hoe Ayo, fiteny ampiasaina any [[Afrika Andrefana]], ary midika hoe ''« FIFALIANA »'' . Manao tingandé, satroka nentim-paharazana [[Folany (vahoaka)|Fulani]], ary koa akanjo baolina kitra sy pataloha fohy miloko Senegal i Ayo. == Famoronana == Noforonina taorian'ny fifaninanana nasionaly nokarakarain'ny komity mpikarakara ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora any Dakar 2026, niaraka tamin'ny Minisiteran'ny Fanabeazam-pirenena Senegaley, ity sary famantarana ity. Nisokatra ho an'ny mpianatra amin'ny ambaratonga faharoa sy ambaratonga faharoa ny fifaninanana, ary nahasarika fangatahana efa ho 500 avy amin'ny faritra samihafa ao Senegal. Noforonin'i Ndeye Mariama Diop, mpianatra 16 taona tamin'izany fotoana izany, izay avy any [[Saint-Louis (Senegaly)|Saint-Louis]], ny sarin'i Ayo. Ndeye Khady Cristal Coumba Sarr <ref>{{Cite web |title=F3S - Nom, inspiration, créatrices : tout savoir sur Ayo, la mascotte des JOJ Dakar 2026 ! - Fédération sénégalaise du Sport scolaire (F3S) {{!}} DSAJ - Division des Sports et Activités de Jeuness - Ministère de l'Education nationale |url=https://sport.education.sn/article/72 |access-date=2026-11-04 |website=sport.education.sn}}</ref> taona, no nanolotra ny anaran'ilay biby maskot. Tamin'ny 31 Oktobra 2025, naseho tamin'ny fomba ofisialy tamin'ny vahoaka ny saribakoly nandritra ny lanonana natao hanamarihana ny fanisana taona iray mialoha ny fanokafana ny Lalao tao amin'ny Grand National Theatre ao Dakar.<ref>{{Cite web |title=Cérémonie officielle de dévoilement de la mascotte des Jeux Olympiques de la Jeunesse Dakar 2026 : fierté nationale et génie scolaire à l’honneur. |url=https://www.education.sn/posts/posts/ceremonie-officielle-de-devoilement-de-la-mascotte-des-jeux-olympiques-de-la-jeunesse-dakar-2026-fierte-nationale-et-genie-scolaire-a-lhonneur |access-date=2026-11-05 |website=Site de Notre Entreprise |language=en}}</ref> == Famarintana == Aseho ho toy ny liona tanora mitsiky i Ayo. Manao tingandé izy, satroka nentim-paharazana an'ny vondrom-piarahamonina Fulani, izay maneho indrindra [[Fahendrena|ny fahendrena]] sy ny fahamendrehana . Mampifangaro singa nentim-paharazana sy maoderina ny fitafiany. lobaka baolina kitra fotsy misy ny marika Dakar 2026 sy pataloha fohy mena, mavo ary maitso <ref>{{Cite web |last=IOC Olympic Games Mascots |date=7 janvier 2026 |title=Youth Olympic Games Mascots from Singapore 2010 to Dakar 2026 |url=https://library.olympics.com/digitalCollection/DigitalCollectionAttachmentDownloadHandler.ashx?documentId=2955720&parentDocumentId=161818&skipCopyright=true&skipWatermark=true |access-date=5 novembre 2026 |website=library.olympics.com |language=en |format=pdf}}</ref> Mampiseho ny lova ara-kolontsaina Senegaley sy ny angovon'ny tanora Afrikana izy io.<ref>{{Cite web |title=Qui est Ayo, la mascotte de Dakar 2026 ? |url=https://francais.cgtn.com/2026/08/16/ARTI1786868753582920 |access-date=2026-11-05 |website=francais.cgtn.com |language=fr}}</ref><gallery> </gallery> == Jereo ihany koa == === Lahatsoratra mifandraika === * Maskotan'ny Olaimpika * Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026 * Simb == Naoty sy referansa == 8w6jqtrddbkgyadvd9gokzx26ggdkf5 1153199 1153198 2026-11-05T12:39:16Z Haër14 35835 /* Famoronana */ 1153199 wikitext text/x-wiki '''Ayo''' no maskoty ofisialin'ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026, izay hatao any [[Dakar]], Diamniadio ary Saly, [[Senegaly|Senegal]]. Maneho ny liona tanora izy io, maneho ny fifaliana sy ny herin'ny tanora Senegaley.<ref>{{Cite web |last=Comité International Olympique (CIO) |date=31 octobre 2025 |title=J–365 : Dakar 2026 présente "Ayo", sa mascotte officielle |url=https://www.olympics.com/cio/news/j-365-dakar-2026-presente-ayo-sa-mascotte-officielle |access-date=5 novembre 2026 |website=www.olympics.com |language=fr |format=doc}}</ref> [[Sary:Ayo Mascotte Dakar 2026 (cropped).png|vignette|Maskoty Ayo Dakar 2026]] == Ny dikan'ny anarana == Avy amin'ny [[Fiteny iôroba|teny Yoruba]] ny hoe Ayo, fiteny ampiasaina any [[Afrika Andrefana]], ary midika hoe ''« FIFALIANA »'' . Manao tingandé, satroka nentim-paharazana [[Folany (vahoaka)|Fulani]], ary koa akanjo baolina kitra sy pataloha fohy miloko Senegal i Ayo. == Famoronana == Noforonina taorian'ny fifaninanana nasionaly nokarakarain'ny komity mpikarakara ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora any Dakar 2026, niaraka tamin'ny Minisiteran'ny Fanabeazam-pirenena Senegaley, ity sary famantarana ity. Nisokatra ho an'ny mpianatra amin'ny ambaratonga faharoa sy ny lisea ny fifaninanana, ary nahasarika fangatahana efa ho 500 avy amin'ny faritra samihafa ao Senegal. Noforonin'i Ndeye Mariama Diop, mpianatra 16 taona tamin'izany fotoana izany, izay avy any [[Saint-Louis (Senegaly)|Saint-Louis]], ny sarin'i Ayo. Ndeye Khady Cristal Coumba Sarr <ref>{{Cite web |title=F3S - Nom, inspiration, créatrices : tout savoir sur Ayo, la mascotte des JOJ Dakar 2026 ! - Fédération sénégalaise du Sport scolaire (F3S) {{!}} DSAJ - Division des Sports et Activités de Jeuness - Ministère de l'Education nationale |url=https://sport.education.sn/article/72 |access-date=2026-11-04 |website=sport.education.sn}}</ref> taona, no nanolotra ny anaran'ilay biby maskot. Tamin'ny 31 Oktobra 2025, naseho tamin'ny fomba ofisialy tamin'ny vahoaka ny saribakoly nandritra ny lanonana natao hanamarihana ny fanisana taona iray mialoha ny fanokafana ny Lalao tao amin'ny Grand National Theatre ao Dakar.<ref>{{Cite web |title=Cérémonie officielle de dévoilement de la mascotte des Jeux Olympiques de la Jeunesse Dakar 2026 : fierté nationale et génie scolaire à l’honneur. |url=https://www.education.sn/posts/posts/ceremonie-officielle-de-devoilement-de-la-mascotte-des-jeux-olympiques-de-la-jeunesse-dakar-2026-fierte-nationale-et-genie-scolaire-a-lhonneur |access-date=2026-11-05 |website=Site de Notre Entreprise |language=en}}</ref> == Famarintana == Aseho ho toy ny liona tanora mitsiky i Ayo. Manao tingandé izy, satroka nentim-paharazana an'ny vondrom-piarahamonina Fulani, izay maneho indrindra [[Fahendrena|ny fahendrena]] sy ny fahamendrehana . Mampifangaro singa nentim-paharazana sy maoderina ny fitafiany. lobaka baolina kitra fotsy misy ny marika Dakar 2026 sy pataloha fohy mena, mavo ary maitso <ref>{{Cite web |last=IOC Olympic Games Mascots |date=7 janvier 2026 |title=Youth Olympic Games Mascots from Singapore 2010 to Dakar 2026 |url=https://library.olympics.com/digitalCollection/DigitalCollectionAttachmentDownloadHandler.ashx?documentId=2955720&parentDocumentId=161818&skipCopyright=true&skipWatermark=true |access-date=5 novembre 2026 |website=library.olympics.com |language=en |format=pdf}}</ref> Mampiseho ny lova ara-kolontsaina Senegaley sy ny angovon'ny tanora Afrikana izy io.<ref>{{Cite web |title=Qui est Ayo, la mascotte de Dakar 2026 ? |url=https://francais.cgtn.com/2026/08/16/ARTI1786868753582920 |access-date=2026-11-05 |website=francais.cgtn.com |language=fr}}</ref><gallery> </gallery> == Jereo ihany koa == === Lahatsoratra mifandraika === * Maskotan'ny Olaimpika * Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026 * Simb == Naoty sy referansa == siuibnco7ve8t1ql1l741wdawnlkln1 1153200 1153199 2026-11-05T12:41:06Z Haër14 35835 nanitsy lahatsoratra 1153200 wikitext text/x-wiki '''Ayo''' no maskoty ofisialin'ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026, izay hatao any [[Dakar]], Diamniadio ary Saly, [[Senegaly|Senegal]]. Maneho ny liona tanora izy io, maneho ny fifaliana sy ny herin'ny tanora Senegaley.<ref>{{Cite web |last=Comité International Olympique (CIO) |date=31 octobre 2025 |title=J–365 : Dakar 2026 présente "Ayo", sa mascotte officielle |url=https://www.olympics.com/cio/news/j-365-dakar-2026-presente-ayo-sa-mascotte-officielle |access-date=5 novembre 2026 |website=www.olympics.com |language=fr |format=doc}}</ref> [[Sary:Ayo Mascotte Dakar 2026 (cropped).png|vignette|Maskoty Ayo Dakar 2026]] == Ny dikan'ny anarana == Avy amin'ny [[Fiteny iôroba|teny Yoruba]] ny hoe Ayo, fiteny ampiasaina any [[Afrika Andrefana]], ary midika hoe ''« FIFALIANA »'' . Manao tingandé, satroka nentim-paharazana [[Folany (vahoaka)|Fulani]], ary koa akanjo baolina kitra sy pataloha fohy miloko Senegal i Ayo. == Famoronana == Noforonina taorian'ny fifaninanana nasionaly nokarakarain'ny komity mpikarakara ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora any Dakar 2026, niaraka tamin'ny Minisiteran'ny Fanabeazam-pirenena Senegaley, ity sary famantarana ity. Nisokatra ho an'ny mpianatra amin'ny ambaratonga faharoa sy ny lisea ny fifaninanana, ary nahasarika fangatahana efa ho 500 avy amin'ny faritra samihafa ao Senegal. Noforonin'i Ndeye Mariama Diop, mpianatra 16 taona tamin'izany fotoana izany, izay avy any [[Saint-Louis (Senegaly)|Saint-Louis]]. Ndeye Khady Cristal Coumba Sarr <ref>{{Cite web |title=F3S - Nom, inspiration, créatrices : tout savoir sur Ayo, la mascotte des JOJ Dakar 2026 ! - Fédération sénégalaise du Sport scolaire (F3S) {{!}} DSAJ - Division des Sports et Activités de Jeuness - Ministère de l'Education nationale |url=https://sport.education.sn/article/72 |access-date=2026-11-04 |website=sport.education.sn}}</ref> , 18 taona no nanome ny anaran'ilay biby maskoty. Tamin'ny 31 Oktobra 2025, naseho tamin'ny fomba ofisialy tamin'ny vahoaka ny saribakoly nandritra ny lanonana natao hanamarihana ny fanisana taona iray mialoha ny fanokafana ny Lalao tao amin'ny Grand National Theatre ao Dakar.<ref>{{Cite web |title=Cérémonie officielle de dévoilement de la mascotte des Jeux Olympiques de la Jeunesse Dakar 2026 : fierté nationale et génie scolaire à l’honneur. |url=https://www.education.sn/posts/posts/ceremonie-officielle-de-devoilement-de-la-mascotte-des-jeux-olympiques-de-la-jeunesse-dakar-2026-fierte-nationale-et-genie-scolaire-a-lhonneur |access-date=2026-11-05 |website=Site de Notre Entreprise |language=en}}</ref> == Famarintana == Aseho ho toy ny liona tanora mitsiky i Ayo. Manao tingandé izy, satroka nentim-paharazana an'ny vondrom-piarahamonina Fulani, izay maneho indrindra [[Fahendrena|ny fahendrena]] sy ny fahamendrehana . Mampifangaro singa nentim-paharazana sy maoderina ny fitafiany. lobaka baolina kitra fotsy misy ny marika Dakar 2026 sy pataloha fohy mena, mavo ary maitso <ref>{{Cite web |last=IOC Olympic Games Mascots |date=7 janvier 2026 |title=Youth Olympic Games Mascots from Singapore 2010 to Dakar 2026 |url=https://library.olympics.com/digitalCollection/DigitalCollectionAttachmentDownloadHandler.ashx?documentId=2955720&parentDocumentId=161818&skipCopyright=true&skipWatermark=true |access-date=5 novembre 2026 |website=library.olympics.com |language=en |format=pdf}}</ref> Mampiseho ny lova ara-kolontsaina Senegaley sy ny angovon'ny tanora Afrikana izy io.<ref>{{Cite web |title=Qui est Ayo, la mascotte de Dakar 2026 ? |url=https://francais.cgtn.com/2026/08/16/ARTI1786868753582920 |access-date=2026-11-05 |website=francais.cgtn.com |language=fr}}</ref><gallery> </gallery> == Jereo ihany koa == === Lahatsoratra mifandraika === * Maskotan'ny Olaimpika * Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026 * Simb == Naoty sy referansa == qr252vi32kn9648s6aimwijmqwagkzy 1153201 1153200 2026-11-05T12:42:20Z Haër14 35835 1153201 wikitext text/x-wiki '''Ayo''' no maskoty ofisialin'ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026, izay hatao any [[Dakar]], Diamniadio ary Saly, [[Senegaly|Senegal]]. Maneho ny liona tanora izy io, maneho ny fifaliana sy ny herin'ny tanora Senegaley.<ref>{{Cite web |last=Comité International Olympique (CIO) |date=31 octobre 2025 |title=J–365 : Dakar 2026 présente "Ayo", sa mascotte officielle |url=https://www.olympics.com/cio/news/j-365-dakar-2026-presente-ayo-sa-mascotte-officielle |access-date=5 novembre 2026 |website=www.olympics.com |language=fr |format=doc}}</ref> [[Sary:Ayo Mascotte Dakar 2026 (cropped).png|vignette|Maskoty Ayo Dakar 2026]] == Ny dikan'ny anarana == Avy amin'ny [[Fiteny iôroba|teny Yoruba]] ny hoe Ayo, fiteny ampiasaina any [[Afrika Andrefana]], ary midika hoe ''« FIFALIANA »'' . Manao tingandé, satroka nentim-paharazana [[Folany (vahoaka)|Fulani]], ary koa akanjo baolina kitra sy pataloha fohy miloko Senegal i Ayo. == Famoronana == Noforonina taorian'ny fifaninanana nasionaly nokarakarain'ny komity mpikarakara ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora any Dakar 2026, niaraka tamin'ny Minisiteran'ny Fanabeazam-pirenena Senegaley, ity sary famantarana ity. Nisokatra ho an'ny mpianatra amin'ny ambaratonga faharoa sy ny lisea ny fifaninanana, ary nahasarika fangatahana efa ho 500 avy amin'ny faritra samihafa ao Senegal. Noforonin'i Ndeye Mariama Diop, mpianatra 16 taona tamin'izany fotoana izany, izay avy any [[Saint-Louis (Senegaly)|Saint-Louis]]. Ndeye Khady Cristal Coumba Sarr <ref>{{Cite web |title=F3S - Nom, inspiration, créatrices : tout savoir sur Ayo, la mascotte des JOJ Dakar 2026 ! - Fédération sénégalaise du Sport scolaire (F3S) {{!}} DSAJ - Division des Sports et Activités de Jeuness - Ministère de l'Education nationale |url=https://sport.education.sn/article/72 |access-date=2026-11-04 |website=sport.education.sn}}</ref> , 18 taona no nanome ny anaran'ilay biby maskoty. Tamin'ny 31 Oktobra 2025, naseho tamin'ny fomba ofisialy tamin'ny vahoaka ny maskoty nandritra ny lanonana natao herintaona mialohan'ny fanokafana ny Lalao tao amin'ny Grand National Theatre ao Dakar.<ref>{{Cite web |title=Cérémonie officielle de dévoilement de la mascotte des Jeux Olympiques de la Jeunesse Dakar 2026 : fierté nationale et génie scolaire à l’honneur. |url=https://www.education.sn/posts/posts/ceremonie-officielle-de-devoilement-de-la-mascotte-des-jeux-olympiques-de-la-jeunesse-dakar-2026-fierte-nationale-et-genie-scolaire-a-lhonneur |access-date=2026-11-05 |website=Site de Notre Entreprise |language=en}}</ref> == Famarintana == Aseho ho toy ny liona tanora mitsiky i Ayo. Manao tingandé izy, satroka nentim-paharazana an'ny vondrom-piarahamonina Fulani, izay maneho indrindra [[Fahendrena|ny fahendrena]] sy ny fahamendrehana . Mampifangaro singa nentim-paharazana sy maoderina ny fitafiany. lobaka baolina kitra fotsy misy ny marika Dakar 2026 sy pataloha fohy mena, mavo ary maitso <ref>{{Cite web |last=IOC Olympic Games Mascots |date=7 janvier 2026 |title=Youth Olympic Games Mascots from Singapore 2010 to Dakar 2026 |url=https://library.olympics.com/digitalCollection/DigitalCollectionAttachmentDownloadHandler.ashx?documentId=2955720&parentDocumentId=161818&skipCopyright=true&skipWatermark=true |access-date=5 novembre 2026 |website=library.olympics.com |language=en |format=pdf}}</ref> Mampiseho ny lova ara-kolontsaina Senegaley sy ny angovon'ny tanora Afrikana izy io.<ref>{{Cite web |title=Qui est Ayo, la mascotte de Dakar 2026 ? |url=https://francais.cgtn.com/2026/08/16/ARTI1786868753582920 |access-date=2026-11-05 |website=francais.cgtn.com |language=fr}}</ref><gallery> </gallery> == Jereo ihany koa == === Lahatsoratra mifandraika === * Maskotan'ny Olaimpika * Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026 * Simb == Naoty sy referansa == 4ajazfxkhz7b40th7y4a6mou19kdev2 1153202 1153201 2026-11-05T12:47:44Z Haër14 35835 /* Lahatsoratra mifandraika */ 1153202 wikitext text/x-wiki '''Ayo''' no maskoty ofisialin'ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026, izay hatao any [[Dakar]], Diamniadio ary Saly, [[Senegaly|Senegal]]. Maneho ny liona tanora izy io, maneho ny fifaliana sy ny herin'ny tanora Senegaley.<ref>{{Cite web |last=Comité International Olympique (CIO) |date=31 octobre 2025 |title=J–365 : Dakar 2026 présente "Ayo", sa mascotte officielle |url=https://www.olympics.com/cio/news/j-365-dakar-2026-presente-ayo-sa-mascotte-officielle |access-date=5 novembre 2026 |website=www.olympics.com |language=fr |format=doc}}</ref> [[Sary:Ayo Mascotte Dakar 2026 (cropped).png|vignette|Maskoty Ayo Dakar 2026]] == Ny dikan'ny anarana == Avy amin'ny [[Fiteny iôroba|teny Yoruba]] ny hoe Ayo, fiteny ampiasaina any [[Afrika Andrefana]], ary midika hoe ''« FIFALIANA »'' . Manao tingandé, satroka nentim-paharazana [[Folany (vahoaka)|Fulani]], ary koa akanjo baolina kitra sy pataloha fohy miloko Senegal i Ayo. == Famoronana == Noforonina taorian'ny fifaninanana nasionaly nokarakarain'ny komity mpikarakara ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora any Dakar 2026, niaraka tamin'ny Minisiteran'ny Fanabeazam-pirenena Senegaley, ity sary famantarana ity. Nisokatra ho an'ny mpianatra amin'ny ambaratonga faharoa sy ny lisea ny fifaninanana, ary nahasarika fangatahana efa ho 500 avy amin'ny faritra samihafa ao Senegal. Noforonin'i Ndeye Mariama Diop, mpianatra 16 taona tamin'izany fotoana izany, izay avy any [[Saint-Louis (Senegaly)|Saint-Louis]]. Ndeye Khady Cristal Coumba Sarr <ref>{{Cite web |title=F3S - Nom, inspiration, créatrices : tout savoir sur Ayo, la mascotte des JOJ Dakar 2026 ! - Fédération sénégalaise du Sport scolaire (F3S) {{!}} DSAJ - Division des Sports et Activités de Jeuness - Ministère de l'Education nationale |url=https://sport.education.sn/article/72 |access-date=2026-11-04 |website=sport.education.sn}}</ref> , 18 taona no nanome ny anaran'ilay biby maskoty. Tamin'ny 31 Oktobra 2025, naseho tamin'ny fomba ofisialy tamin'ny vahoaka ny maskoty nandritra ny lanonana natao herintaona mialohan'ny fanokafana ny Lalao tao amin'ny Grand National Theatre ao Dakar.<ref>{{Cite web |title=Cérémonie officielle de dévoilement de la mascotte des Jeux Olympiques de la Jeunesse Dakar 2026 : fierté nationale et génie scolaire à l’honneur. |url=https://www.education.sn/posts/posts/ceremonie-officielle-de-devoilement-de-la-mascotte-des-jeux-olympiques-de-la-jeunesse-dakar-2026-fierte-nationale-et-genie-scolaire-a-lhonneur |access-date=2026-11-05 |website=Site de Notre Entreprise |language=en}}</ref> == Famarintana == Aseho ho toy ny liona tanora mitsiky i Ayo. Manao tingandé izy, satroka nentim-paharazana an'ny vondrom-piarahamonina Fulani, izay maneho indrindra [[Fahendrena|ny fahendrena]] sy ny fahamendrehana . Mampifangaro singa nentim-paharazana sy maoderina ny fitafiany. lobaka baolina kitra fotsy misy ny marika Dakar 2026 sy pataloha fohy mena, mavo ary maitso <ref>{{Cite web |last=IOC Olympic Games Mascots |date=7 janvier 2026 |title=Youth Olympic Games Mascots from Singapore 2010 to Dakar 2026 |url=https://library.olympics.com/digitalCollection/DigitalCollectionAttachmentDownloadHandler.ashx?documentId=2955720&parentDocumentId=161818&skipCopyright=true&skipWatermark=true |access-date=5 novembre 2026 |website=library.olympics.com |language=en |format=pdf}}</ref> Mampiseho ny lova ara-kolontsaina Senegaley sy ny angovon'ny tanora Afrikana izy io.<ref>{{Cite web |title=Qui est Ayo, la mascotte de Dakar 2026 ? |url=https://francais.cgtn.com/2026/08/16/ARTI1786868753582920 |access-date=2026-11-05 |website=francais.cgtn.com |language=fr}}</ref><gallery> </gallery> == Jereo ihany koa == === Lahatsoratra mifandraika === * [[:fr:Mascotte_olympique|Maskotan'ny Olaimpika]] * Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026 * Simb == Naoty sy referansa == 5f1ywpaxhf9nx4wojm855y9brknblbu 1153203 1153202 2026-11-05T12:48:13Z Haër14 35835 /* Lahatsoratra mifandraika */ 1153203 wikitext text/x-wiki '''Ayo''' no maskoty ofisialin'ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026, izay hatao any [[Dakar]], Diamniadio ary Saly, [[Senegaly|Senegal]]. Maneho ny liona tanora izy io, maneho ny fifaliana sy ny herin'ny tanora Senegaley.<ref>{{Cite web |last=Comité International Olympique (CIO) |date=31 octobre 2025 |title=J–365 : Dakar 2026 présente "Ayo", sa mascotte officielle |url=https://www.olympics.com/cio/news/j-365-dakar-2026-presente-ayo-sa-mascotte-officielle |access-date=5 novembre 2026 |website=www.olympics.com |language=fr |format=doc}}</ref> [[Sary:Ayo Mascotte Dakar 2026 (cropped).png|vignette|Maskoty Ayo Dakar 2026]] == Ny dikan'ny anarana == Avy amin'ny [[Fiteny iôroba|teny Yoruba]] ny hoe Ayo, fiteny ampiasaina any [[Afrika Andrefana]], ary midika hoe ''« FIFALIANA »'' . Manao tingandé, satroka nentim-paharazana [[Folany (vahoaka)|Fulani]], ary koa akanjo baolina kitra sy pataloha fohy miloko Senegal i Ayo. == Famoronana == Noforonina taorian'ny fifaninanana nasionaly nokarakarain'ny komity mpikarakara ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora any Dakar 2026, niaraka tamin'ny Minisiteran'ny Fanabeazam-pirenena Senegaley, ity sary famantarana ity. Nisokatra ho an'ny mpianatra amin'ny ambaratonga faharoa sy ny lisea ny fifaninanana, ary nahasarika fangatahana efa ho 500 avy amin'ny faritra samihafa ao Senegal. Noforonin'i Ndeye Mariama Diop, mpianatra 16 taona tamin'izany fotoana izany, izay avy any [[Saint-Louis (Senegaly)|Saint-Louis]]. Ndeye Khady Cristal Coumba Sarr <ref>{{Cite web |title=F3S - Nom, inspiration, créatrices : tout savoir sur Ayo, la mascotte des JOJ Dakar 2026 ! - Fédération sénégalaise du Sport scolaire (F3S) {{!}} DSAJ - Division des Sports et Activités de Jeuness - Ministère de l'Education nationale |url=https://sport.education.sn/article/72 |access-date=2026-11-04 |website=sport.education.sn}}</ref> , 18 taona no nanome ny anaran'ilay biby maskoty. Tamin'ny 31 Oktobra 2025, naseho tamin'ny fomba ofisialy tamin'ny vahoaka ny maskoty nandritra ny lanonana natao herintaona mialohan'ny fanokafana ny Lalao tao amin'ny Grand National Theatre ao Dakar.<ref>{{Cite web |title=Cérémonie officielle de dévoilement de la mascotte des Jeux Olympiques de la Jeunesse Dakar 2026 : fierté nationale et génie scolaire à l’honneur. |url=https://www.education.sn/posts/posts/ceremonie-officielle-de-devoilement-de-la-mascotte-des-jeux-olympiques-de-la-jeunesse-dakar-2026-fierte-nationale-et-genie-scolaire-a-lhonneur |access-date=2026-11-05 |website=Site de Notre Entreprise |language=en}}</ref> == Famarintana == Aseho ho toy ny liona tanora mitsiky i Ayo. Manao tingandé izy, satroka nentim-paharazana an'ny vondrom-piarahamonina Fulani, izay maneho indrindra [[Fahendrena|ny fahendrena]] sy ny fahamendrehana . Mampifangaro singa nentim-paharazana sy maoderina ny fitafiany. lobaka baolina kitra fotsy misy ny marika Dakar 2026 sy pataloha fohy mena, mavo ary maitso <ref>{{Cite web |last=IOC Olympic Games Mascots |date=7 janvier 2026 |title=Youth Olympic Games Mascots from Singapore 2010 to Dakar 2026 |url=https://library.olympics.com/digitalCollection/DigitalCollectionAttachmentDownloadHandler.ashx?documentId=2955720&parentDocumentId=161818&skipCopyright=true&skipWatermark=true |access-date=5 novembre 2026 |website=library.olympics.com |language=en |format=pdf}}</ref> Mampiseho ny lova ara-kolontsaina Senegaley sy ny angovon'ny tanora Afrikana izy io.<ref>{{Cite web |title=Qui est Ayo, la mascotte de Dakar 2026 ? |url=https://francais.cgtn.com/2026/08/16/ARTI1786868753582920 |access-date=2026-11-05 |website=francais.cgtn.com |language=fr}}</ref><gallery> </gallery> == Jereo ihany koa == === Lahatsoratra mifandraika === * [[:fr:Mascotte_olympique|Maskotan'ny Olaimpika]] * [[:fr:Jeux_olympiques_de_la_jeunesse_de_2026|Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026]] * Simb == Naoty sy referansa == qkv86kvbtzdlbupuuyfbws8zcwzf9c7 1153204 1153203 2026-11-05T12:48:26Z Haër14 35835 /* Lahatsoratra mifandraika */ 1153204 wikitext text/x-wiki '''Ayo''' no maskoty ofisialin'ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026, izay hatao any [[Dakar]], Diamniadio ary Saly, [[Senegaly|Senegal]]. Maneho ny liona tanora izy io, maneho ny fifaliana sy ny herin'ny tanora Senegaley.<ref>{{Cite web |last=Comité International Olympique (CIO) |date=31 octobre 2025 |title=J–365 : Dakar 2026 présente "Ayo", sa mascotte officielle |url=https://www.olympics.com/cio/news/j-365-dakar-2026-presente-ayo-sa-mascotte-officielle |access-date=5 novembre 2026 |website=www.olympics.com |language=fr |format=doc}}</ref> [[Sary:Ayo Mascotte Dakar 2026 (cropped).png|vignette|Maskoty Ayo Dakar 2026]] == Ny dikan'ny anarana == Avy amin'ny [[Fiteny iôroba|teny Yoruba]] ny hoe Ayo, fiteny ampiasaina any [[Afrika Andrefana]], ary midika hoe ''« FIFALIANA »'' . Manao tingandé, satroka nentim-paharazana [[Folany (vahoaka)|Fulani]], ary koa akanjo baolina kitra sy pataloha fohy miloko Senegal i Ayo. == Famoronana == Noforonina taorian'ny fifaninanana nasionaly nokarakarain'ny komity mpikarakara ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora any Dakar 2026, niaraka tamin'ny Minisiteran'ny Fanabeazam-pirenena Senegaley, ity sary famantarana ity. Nisokatra ho an'ny mpianatra amin'ny ambaratonga faharoa sy ny lisea ny fifaninanana, ary nahasarika fangatahana efa ho 500 avy amin'ny faritra samihafa ao Senegal. Noforonin'i Ndeye Mariama Diop, mpianatra 16 taona tamin'izany fotoana izany, izay avy any [[Saint-Louis (Senegaly)|Saint-Louis]]. Ndeye Khady Cristal Coumba Sarr <ref>{{Cite web |title=F3S - Nom, inspiration, créatrices : tout savoir sur Ayo, la mascotte des JOJ Dakar 2026 ! - Fédération sénégalaise du Sport scolaire (F3S) {{!}} DSAJ - Division des Sports et Activités de Jeuness - Ministère de l'Education nationale |url=https://sport.education.sn/article/72 |access-date=2026-11-04 |website=sport.education.sn}}</ref> , 18 taona no nanome ny anaran'ilay biby maskoty. Tamin'ny 31 Oktobra 2025, naseho tamin'ny fomba ofisialy tamin'ny vahoaka ny maskoty nandritra ny lanonana natao herintaona mialohan'ny fanokafana ny Lalao tao amin'ny Grand National Theatre ao Dakar.<ref>{{Cite web |title=Cérémonie officielle de dévoilement de la mascotte des Jeux Olympiques de la Jeunesse Dakar 2026 : fierté nationale et génie scolaire à l’honneur. |url=https://www.education.sn/posts/posts/ceremonie-officielle-de-devoilement-de-la-mascotte-des-jeux-olympiques-de-la-jeunesse-dakar-2026-fierte-nationale-et-genie-scolaire-a-lhonneur |access-date=2026-11-05 |website=Site de Notre Entreprise |language=en}}</ref> == Famarintana == Aseho ho toy ny liona tanora mitsiky i Ayo. Manao tingandé izy, satroka nentim-paharazana an'ny vondrom-piarahamonina Fulani, izay maneho indrindra [[Fahendrena|ny fahendrena]] sy ny fahamendrehana . Mampifangaro singa nentim-paharazana sy maoderina ny fitafiany. lobaka baolina kitra fotsy misy ny marika Dakar 2026 sy pataloha fohy mena, mavo ary maitso <ref>{{Cite web |last=IOC Olympic Games Mascots |date=7 janvier 2026 |title=Youth Olympic Games Mascots from Singapore 2010 to Dakar 2026 |url=https://library.olympics.com/digitalCollection/DigitalCollectionAttachmentDownloadHandler.ashx?documentId=2955720&parentDocumentId=161818&skipCopyright=true&skipWatermark=true |access-date=5 novembre 2026 |website=library.olympics.com |language=en |format=pdf}}</ref> Mampiseho ny lova ara-kolontsaina Senegaley sy ny angovon'ny tanora Afrikana izy io.<ref>{{Cite web |title=Qui est Ayo, la mascotte de Dakar 2026 ? |url=https://francais.cgtn.com/2026/08/16/ARTI1786868753582920 |access-date=2026-11-05 |website=francais.cgtn.com |language=fr}}</ref><gallery> </gallery> == Jereo ihany koa == === Lahatsoratra mifandraika === * [[:fr:Mascotte_olympique|Maskotan'ny Olaimpika]] * [[:fr:Jeux_olympiques_de_la_jeunesse_de_2026|Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026]] * [[:fr:Simb|Simb]] == Naoty sy referansa == 8czq3gi3drwb32hdh4yqqwmxl6b5oll 1153205 1153204 2026-11-05T12:49:00Z Haër14 35835 1153205 wikitext text/x-wiki '''Ayo''' no maskoty ofisialin'ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026, izay hatao any [[Dakar]], Diamniadio ary Saly, [[Senegaly|Senegal]]. Maneho ny liona tanora izy io, maneho ny fifaliana sy ny herin'ny tanora Senegaley.<ref>https://www.olympics.com/cio/news/j-365-dakar-2026-presente-ayo-sa-mascotte-officielle</ref> [[Sary:Ayo Mascotte Dakar 2026 (cropped).png|vignette|Maskoty Ayo Dakar 2026]] == Ny dikan'ny anarana == Avy amin'ny [[Fiteny iôroba|teny Yoruba]] ny hoe Ayo, fiteny ampiasaina any [[Afrika Andrefana]], ary midika hoe ''« FIFALIANA »'' . Manao tingandé, satroka nentim-paharazana [[Folany (vahoaka)|Fulani]], ary koa akanjo baolina kitra sy pataloha fohy miloko Senegal i Ayo. == Famoronana == Noforonina taorian'ny fifaninanana nasionaly nokarakarain'ny komity mpikarakara ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora any Dakar 2026, niaraka tamin'ny Minisiteran'ny Fanabeazam-pirenena Senegaley, ity sary famantarana ity. Nisokatra ho an'ny mpianatra amin'ny ambaratonga faharoa sy ny lisea ny fifaninanana, ary nahasarika fangatahana efa ho 500 avy amin'ny faritra samihafa ao Senegal. Noforonin'i Ndeye Mariama Diop, mpianatra 16 taona tamin'izany fotoana izany, izay avy any [[Saint-Louis (Senegaly)|Saint-Louis]]. Ndeye Khady Cristal Coumba Sarr <ref>{{Cite web |title=F3S - Nom, inspiration, créatrices : tout savoir sur Ayo, la mascotte des JOJ Dakar 2026 ! - Fédération sénégalaise du Sport scolaire (F3S) {{!}} DSAJ - Division des Sports et Activités de Jeuness - Ministère de l'Education nationale |url=https://sport.education.sn/article/72 |access-date=2026-11-04 |website=sport.education.sn}}</ref> , 18 taona no nanome ny anaran'ilay biby maskoty. Tamin'ny 31 Oktobra 2025, naseho tamin'ny fomba ofisialy tamin'ny vahoaka ny maskoty nandritra ny lanonana natao herintaona mialohan'ny fanokafana ny Lalao tao amin'ny Grand National Theatre ao Dakar.<ref>{{Cite web |title=Cérémonie officielle de dévoilement de la mascotte des Jeux Olympiques de la Jeunesse Dakar 2026 : fierté nationale et génie scolaire à l’honneur. |url=https://www.education.sn/posts/posts/ceremonie-officielle-de-devoilement-de-la-mascotte-des-jeux-olympiques-de-la-jeunesse-dakar-2026-fierte-nationale-et-genie-scolaire-a-lhonneur |access-date=2026-11-05 |website=Site de Notre Entreprise |language=en}}</ref> == Famarintana == Aseho ho toy ny liona tanora mitsiky i Ayo. Manao tingandé izy, satroka nentim-paharazana an'ny vondrom-piarahamonina Fulani, izay maneho indrindra [[Fahendrena|ny fahendrena]] sy ny fahamendrehana . Mampifangaro singa nentim-paharazana sy maoderina ny fitafiany. lobaka baolina kitra fotsy misy ny marika Dakar 2026 sy pataloha fohy mena, mavo ary maitso <ref>{{Cite web |last=IOC Olympic Games Mascots |date=7 janvier 2026 |title=Youth Olympic Games Mascots from Singapore 2010 to Dakar 2026 |url=https://library.olympics.com/digitalCollection/DigitalCollectionAttachmentDownloadHandler.ashx?documentId=2955720&parentDocumentId=161818&skipCopyright=true&skipWatermark=true |access-date=5 novembre 2026 |website=library.olympics.com |language=en |format=pdf}}</ref> Mampiseho ny lova ara-kolontsaina Senegaley sy ny angovon'ny tanora Afrikana izy io.<ref>{{Cite web |title=Qui est Ayo, la mascotte de Dakar 2026 ? |url=https://francais.cgtn.com/2026/08/16/ARTI1786868753582920 |access-date=2026-11-05 |website=francais.cgtn.com |language=fr}}</ref><gallery> </gallery> == Jereo ihany koa == === Lahatsoratra mifandraika === * [[:fr:Mascotte_olympique|Maskotan'ny Olaimpika]] * [[:fr:Jeux_olympiques_de_la_jeunesse_de_2026|Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026]] * [[:fr:Simb|Simb]] == Naoty sy referansa == 4wjrek2ry7witosmphfbytciiydfk49 1153206 1153205 2026-11-05T12:49:29Z Haër14 35835 1153206 wikitext text/x-wiki '''Ayo''' no maskoty ofisialin'ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026, izay hatao any [[Dakar]], Diamniadio ary Saly, [[Senegaly|Senegal]]. Maneho ny liona tanora izy io, maneho ny fifaliana sy ny herin'ny tanora Senegaley.<ref>https://www.olympics.com/cio/news/j-365-dakar-2026-presente-ayo-sa-mascotte-officielle</ref> [[Sary:Ayo Mascotte Dakar 2026 (cropped).png|vignette|Maskoty Ayo Dakar 2026]] == Ny dikan'ny anarana == Avy amin'ny [[Fiteny iôroba|teny Yoruba]] ny hoe Ayo, fiteny ampiasaina any [[Afrika Andrefana]], ary midika hoe ''« FIFALIANA »'' . Manao tingandé, satroka nentim-paharazana [[Folany (vahoaka)|Fulani]], ary koa akanjo baolina kitra sy pataloha fohy miloko Senegal i Ayo. == Famoronana == Noforonina taorian'ny fifaninanana nasionaly nokarakarain'ny komity mpikarakara ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora any Dakar 2026, niaraka tamin'ny Minisiteran'ny Fanabeazam-pirenena Senegaley, ity sary famantarana ity. Nisokatra ho an'ny mpianatra amin'ny ambaratonga faharoa sy ny lisea ny fifaninanana, ary nahasarika fangatahana efa ho 500 avy amin'ny faritra samihafa ao Senegal. Noforonin'i Ndeye Mariama Diop, mpianatra 16 taona tamin'izany fotoana izany, izay avy any [[Saint-Louis (Senegaly)|Saint-Louis]]. Ndeye Khady Cristal Coumba Sarr <ref>{{Cite web |title=F3S - Nom, inspiration, créatrices : tout savoir sur Ayo, la mascotte des JOJ Dakar 2026 ! - Fédération sénégalaise du Sport scolaire (F3S) {{!}} DSAJ - Division des Sports et Activités de Jeuness - Ministère de l'Education nationale |url=https://sport.education.sn/article/72 |access-date=2026-11-04 |website=sport.education.sn}}</ref> , 18 taona no nanome ny anaran'ilay biby maskoty. Tamin'ny 31 Oktobra 2025, naseho tamin'ny fomba ofisialy tamin'ny vahoaka ny maskoty nandritra ny lanonana natao herintaona mialohan'ny fanokafana ny Lalao tao amin'ny Grand National Theatre ao Dakar.<ref>{{Cite web |title=Cérémonie officielle de dévoilement de la mascotte des Jeux Olympiques de la Jeunesse Dakar 2026 : fierté nationale et génie scolaire à l’honneur. |url=https://www.education.sn/posts/posts/ceremonie-officielle-de-devoilement-de-la-mascotte-des-jeux-olympiques-de-la-jeunesse-dakar-2026-fierte-nationale-et-genie-scolaire-a-lhonneur |access-date=2026-11-05 |website=Site de Notre Entreprise |language=en}}</ref> == Famarintana == Aseho ho toy ny liona tanora mitsiky i Ayo. Manao tingandé izy, satroka nentim-paharazana an'ny vondrom-piarahamonina Fulani, izay maneho indrindra [[Fahendrena|ny fahendrena]] sy ny fahamendrehana . Mampifangaro singa nentim-paharazana sy maoderina ny fitafiany. lobaka baolina kitra fotsy misy ny marika Dakar 2026 sy pataloha fohy mena, mavo ary maitso <ref>https://library.olympics.com/digitalCollection/DigitalCollectionAttachmentDownloadHandler.ashx?documentId=2955720&parentDocumentId=161818&skipCopyright=true&skipWatermark=true</ref> Mampiseho ny lova ara-kolontsaina Senegaley sy ny angovon'ny tanora Afrikana izy io.<ref>{{Cite web |title=Qui est Ayo, la mascotte de Dakar 2026 ? |url=https://francais.cgtn.com/2026/08/16/ARTI1786868753582920 |access-date=2026-11-05 |website=francais.cgtn.com |language=fr}}</ref><gallery> </gallery> == Jereo ihany koa == === Lahatsoratra mifandraika === * [[:fr:Mascotte_olympique|Maskotan'ny Olaimpika]] * [[:fr:Jeux_olympiques_de_la_jeunesse_de_2026|Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026]] * [[:fr:Simb|Simb]] == Naoty sy referansa == 1u00ctx1lcm66hzbgod4dezehxdundy 1153207 1153206 2026-11-05T12:50:21Z Haër14 35835 1153207 wikitext text/x-wiki '''Ayo''' no maskoty ofisialin'ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026, izay hatao any [[Dakar]], Diamniadio ary Saly, [[Senegaly|Senegal]]. Maneho ny liona tanora izy io, maneho ny fifaliana sy ny herin'ny tanora Senegaley.<ref>https://www.olympics.com/cio/news/j-365-dakar-2026-presente-ayo-sa-mascotte-officielle</ref> [[Sary:Ayo Mascotte Dakar 2026 (cropped).png|vignette|Maskoty Ayo Dakar 2026]] == Ny dikan'ny anarana == Avy amin'ny [[Fiteny iôroba|teny Yoruba]] ny hoe Ayo, fiteny ampiasaina any [[Afrika Andrefana]], ary midika hoe ''« FIFALIANA »'' . Manao tingandé, satroka nentim-paharazana [[Folany (vahoaka)|Fulani]], ary koa akanjo baolina kitra sy pataloha fohy miloko Senegal i Ayo. == Famoronana == Noforonina taorian'ny fifaninanana nasionaly nokarakarain'ny komity mpikarakara ny Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora any Dakar 2026, niaraka tamin'ny Minisiteran'ny Fanabeazam-pirenena Senegaley, ity sary famantarana ity. Nisokatra ho an'ny mpianatra amin'ny ambaratonga faharoa sy ny lisea ny fifaninanana, ary nahasarika fangatahana efa ho 500 avy amin'ny faritra samihafa ao Senegal. Noforonin'i Ndeye Mariama Diop, mpianatra 16 taona tamin'izany fotoana izany, izay avy any [[Saint-Louis (Senegaly)|Saint-Louis]]. Ndeye Khady Cristal Coumba Sarr <ref>{{Cite web |title=F3S - Nom, inspiration, créatrices : tout savoir sur Ayo, la mascotte des JOJ Dakar 2026 ! - Fédération sénégalaise du Sport scolaire (F3S) {{!}} DSAJ - Division des Sports et Activités de Jeuness - Ministère de l'Education nationale |url=https://sport.education.sn/article/72 |access-date=2026-11-04 |website=sport.education.sn}}</ref> , 18 taona no nanome ny anaran'ilay biby maskoty. Tamin'ny 31 Oktobra 2025, naseho tamin'ny fomba ofisialy tamin'ny vahoaka ny maskoty nandritra ny lanonana natao herintaona mialohan'ny fanokafana ny Lalao tao amin'ny Grand National Theatre ao Dakar.<ref>{{Cite web |title=Cérémonie officielle de dévoilement de la mascotte des Jeux Olympiques de la Jeunesse Dakar 2026 : fierté nationale et génie scolaire à l’honneur. |url=https://www.education.sn/posts/posts/ceremonie-officielle-de-devoilement-de-la-mascotte-des-jeux-olympiques-de-la-jeunesse-dakar-2026-fierte-nationale-et-genie-scolaire-a-lhonneur |access-date=2026-11-05 |website=Site de Notre Entreprise |language=en}}</ref> == Famarintana == Aseho ho toy ny liona tanora mitsiky i Ayo. Manao "tingandé" izy, satroka nentim-paharazana an'ny vondrom-piarahamonina Fulani, izay maneho indrindra [[Fahendrena|ny fahendrena]] sy ny fahamendrehana . Mampifangaro singa nentim-paharazana sy maoderina ny fitafiany. lobaka baolina kitra fotsy misy ny marika Dakar 2026 sy pataloha fohy mena, mavo ary maitso <ref>https://library.olympics.com/digitalCollection/DigitalCollectionAttachmentDownloadHandler.ashx?documentId=2955720&parentDocumentId=161818&skipCopyright=true&skipWatermark=true</ref> Mampiseho ny lova ara-kolontsaina Senegaley sy ny angovon'ny tanora Afrikana izy io.<ref>{{Cite web |title=Qui est Ayo, la mascotte de Dakar 2026 ? |url=https://francais.cgtn.com/2026/08/16/ARTI1786868753582920 |access-date=2026-11-05 |website=francais.cgtn.com |language=fr}}</ref><gallery> </gallery> == Jereo ihany koa == === Lahatsoratra mifandraika === * [[:fr:Mascotte_olympique|Maskotan'ny Olaimpika]] * [[:fr:Jeux_olympiques_de_la_jeunesse_de_2026|Lalao Olaimpika ho an'ny Tanora 2026]] * [[:fr:Simb|Simb]] == Naoty sy referansa == nnsi98iuobtwkpdiffk8w40w4aiaj5z 0 302608 1153220 2026-11-05T16:38:24Z Lalinah 34462 Pejy noforonina tamin'ny « ==Fampidirana== '''Philippe Moukoko''' dia mpahay lalàna, mpanoratra ary mpikaroka franco-kongoley teraka tao amin'ny [[Repoblikan'i Kongo]]. Monina any Frantsa izy nanomboka tamin'ny taona 1993. Mpisolovava ao amin'ny fikambanan'ny mpisolovava ao Montpellier izy ary manana mari-pahaizana doctorat momba ny lalàna.<ref name="Harmattan">{{cite web |title=Philippe Moukoko |url=https://www.editions-harmattan.fr/catalogue/auteur/philippe-moukoko/43702 |publisher=... » 1153220 wikitext text/x-wiki ==Fampidirana== '''Philippe Moukoko''' dia mpahay lalàna, mpanoratra ary mpikaroka franco-kongoley teraka tao amin'ny [[Repoblikan'i Kongo]]. Monina any Frantsa izy nanomboka tamin'ny taona 1993. Mpisolovava ao amin'ny fikambanan'ny mpisolovava ao Montpellier izy ary manana mari-pahaizana doctorat momba ny lalàna.<ref name="Harmattan">{{cite web |title=Philippe Moukoko |url=https://www.editions-harmattan.fr/catalogue/auteur/philippe-moukoko/43702 |publisher=Éditions L'Harmattan |access-date=5 Novambra 2026}}</ref> == Fiainana sy fianarana == Teraka tao amin'ny Repoblikan'i Kongo i Philippe Moukoko ary nifindra monina tany Frantsa tamin'ny taona 1993. Manana doctorat momba ny lalàna izy, ary nahazo ny mari-pahaizana ahafahana manao ny asan'ny mpisolovava (Certificat d'aptitude à la profession d'avocat). Manana mari-pahaizana manokana roa ihany koa izy, dia ny lalàna momba ny fitantanan-draharaham-panjakana sy ny lalàna momba ny tontolo iainana.<ref name="Harmattan"/> == Asa sy asa soratra == Mpisolovava ao amin'ny fikambanan'ny mpisolovava ao Montpellier i Philippe Moukoko. Nanoratra lahatsoratra maro momba ny lalàna ihany koa izy, izay navoaka tao amin'ny gazety sy boky ara-dalàna frantsay.<ref name="Harmattan"/> Tamin'ny taona 1999 izy no namoaka ny boky ''Dictionnaire général du Congo-Brazzaville'', izay miresaka momba ny tantara sy ny fiarahamonina kongoley. Navoaka tamin'ny taona 2019 ny andiany faharoa, nohavaozina sy nampiana votoaty vaovao. Ahitana lohahevitra 654 momba ny tantara, ny politika, ny toekarena, ny kolontsaina ary ny fiarahamonina ao Kongo ilay boky.<ref name="Dictionnaire">{{cite web |title=Dictionnaire général du Congo-Brazzaville, 2e édition |url=https://www.editions-harmattan.fr/catalogue/livre/dictionnaire-general-du-congo-brazzaville-2e-edition/15709 |publisher=Éditions L'Harmattan |date=16 Janoary 2019 |access-date=5 Novambra 2026}}</ref> Tamin'ny taona 2017, namoaka ny tantara foronina voalohany mitondra ny lohateny hoe ''Comme c'est beau la France !'' izy.<ref name="Harmattan"/> == Asa soratra == * ''Dictionnaire général du Congo-Brazzaville'' (1999). * ''Comme c'est beau la France !'' (2017). * ''Dictionnaire général du Congo-Brazzaville'', andiany faharoa (2019). == Loharano == <references/>== Rohy ivelany == * [https://www.editions-harmattan.fr/catalogue/auteur/philippe-moukoko Philippe Moukoko – Éditions L'Harmattan] * [https://www.editions-harmattan.fr/catalogue/livre/dictionnaire-general-du-congo-brazzaville-2e-edition/15709 Dictionnaire général du Congo-Brazzaville] * [https://congo-liberty.org/dictionnaire-general-du-congo-brazzaville-de-philippe-moukoko/ Lahatsoratra momba ny bokiny] [[Sokajy:Mpisolovava kongoley]] [[Sokajy:Mpanoratra kongoley]] [[Sokajy:Teraka tao amin'ny Repoblikan'i Kongo]] [[Sokajy : Wiki Indépendance des pays d'Afrique centrale]] 6alox1msi60t71npq39bd219ee7dmyx 0 302609 1153223 2026-11-05T16:44:54Z Bot-Jagwar 2168 Dika amin' ny teny malagasy: https://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1381255844 1153223 wikitext text/x-wiki [[File:Genji emaki 01003 002.jpg|thumb|alt=Lahatsoratra eo amin' ny horonana misy sary tamin' ny taonjato faha-12.|Lahatsoratra avy amin' ny horonana misy sary tranainy indrindra (taonjato faha-12).]] ; Lohateny anglisy : ''The Tale of Genji'' ; Mpanoratra : [[Murasaki Shikibu]] ; Lohateny niandohana : ''Genji Monogatari'' (源氏物語) ; Fanoratana amin' ny kana : げんじものがたり ; Mpandika teny : Suematsu Kenchō, Arthur Waley, Edward G. Seidensticker, Helen McCullough, Royall Tyler, Dennis Washburn ; Firenena : Japàna ; Fiteny : Teny japoney tamin' ny fiandohan' ny vanim-potoana antenantenany ; Karazana asa soratra : ''Monogatari'' (tantara foronina amin' ny soratra tsotra) ; Fotoana nivoahany : Talohan' ny taona 1021 eo ho eo ; Endrika : Sora-tanana ; Fanasokajiana desimalin' i Dewey : 895.63 M93 Ny '''''Tantaran' i Genji''''' (fandikana ny lohateny japoney ''Genji Monogatari'', 源氏物語; ''The Tale of Genji'' amin' ny teny anglisy; fanononana japoney: [ɡè̞ɲ̟́.ɟ̟͡ʑí mó̞.nó̞.ɡä́.tä̀.ɾʲì, -ŋä́-, ɡé̞ɲ̟́-]<ref>''全国アクセント辞典''. Tokyodo Shuppan. Chiyoda, Tokyo. 15 September 2010. mpamoaka (anarana): Hirayama. mpamoaka (fanampin' anarana): Teruo. <nowiki>ISBN 978-4-490-10023-5</nowiki>. p.: 224. fanontana: 31st. fiteny: ja. daty niandohana voarakitra: 30 June 1960.</ref><ref>''新明解日本語アクセント辞典''. Sanseido. Chiyoda, Tokyo. 1 April 2025. mpamoaka (anarana): Kindaichi. mpamoaka (fanampin' anarana): Haruhiko. mpamoaka faharoa (anarana): Akinaga. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Kazue. <nowiki>ISBN 978-4-385-13468-0</nowiki>. p.: 275. fanontana: 2nd. fiteny: ja. daty niandohana voarakitra: 10 April 2014.</ref>) dia sanganasa klasika ao amin' ny literatiora japoney, izay voalaza fa nosoratan' i [[Murasaki Shikibu]], vehivavy andriana sady poeta no vehivavy mpanotrona tao an-dapa, tany amin' ny fiandohan' ny taonjato faha-11, fony teo amin' ny faratampony ny vanim-potoana Heian. Araka ny voalazan' i Arntzen, mitovitovy amin' ny toerana tanan' ny sanganasan' i [[William Shakespeare|Shakespeare]] eo amin' ny literatiora amin' ny teny anglisy ny toerana tanan' ny ''Tantaran' i Genji'' any Japàna.<ref>Arntzen (2005), p. 25.</ref> Maneho ny fomba fiainan' ireo tandapa ambony nandritra ny vanim-potoana Heian ilay sanganasa. Ny ankamaroany dia nosoratana tamin' ny soratra japoney maneho ny feon' ny fiteny (''[[Hiragana|hiragana]]''), ary nampiasa fomba fiteny andavanandro nifandray tamin' ny asa soratry ny vehivavy tamin' izany fotoana izany. Tsy mitovy amin' ilay antsoina hoe «teny japoney andavanandro», izay tsy nipoitra raha tsy tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-19, io fomba fiteny io. Tsy tamin' ny [[Sinôgrama|tarehin-tsoratra sinoa]] (''kanji''), izay nampiasaina tamin' ny asa soratra nomena haja ambony kokoa, no tena nanoratana azy. Mitaky fianarana manokana ny fiteny tranainy sy ny fomba fanoratra poetika ampiasainy.<ref>Shirane (1987), p. xv-xvi.</ref> Tsy misy intsony ny sora-tanana niandohana, saingy misy dika sora-tanana maherin' ny 300 natao tatỳ aoriana, izay samy hafa ny fahazoana itokisana azy. Namboarina tamin' ny endrika miforitra mifandimby (''concertina''), na ''orihon'', izy io: taratasy maromaro no napetaka hifampitohy, ary naforitra mifandimby amin' ny lafiny iray sy ny mifanohitra aminy.<ref>Lyons, Martyn. ''Books: A Living History''. J. Paul Getty Museum. Los Angeles. 2011. p.: 30.</ref> Tany amin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 no nandikan' ilay poeta Yosano Akiko ny ''Genji'' ho amin' ny teny japoney maoderina. Tamin' ny taona 1882 no nanaovan' i Suematsu Kenchō ny dikan-teny anglisy voalohan' ny ''Genji'', saingy nisy fanakianana ny kalitaony, ary tsy feno izy io.<ref name="Clements2011">Clements, Rebekah. [http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09555803.2011.580193 ''Suematsu Kenchō and the first English translation of Genji monogatari : translation, tactics, and the 'women's question&#39;'']. ''Japan Forum''. March 2011. boky: 23. laharana: 1. pp.: 25–47. fiteny: en. nampitaina tamin' ny: Taylor & Francis Online. <nowiki>ISSN 0955-5803</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1080/09555803.2011.580193</nowiki>. fidirana voarakitra: subscription.</ref> Teo anelanelan' ny taona 1925 sy 1933 i Arthur Waley no nandika azy ho dika saika feno, ka ny toko faha-38 (''Suzumushi'', na ''The Bell Cricket'') ihany no tsy tao. Taorian' izany dia namoaka dikan-teny anglisy feno i Edward Seidensticker, Royall Tyler ary Dennis Washburn. Ny fizarana voalohany, izay ahitana ny toko 1–33, dia mifantoka amin' ny fahazazana sy ny fahatanoran' i Hikaru Genji, na «Genji mamirapiratra» (dikan-teny), ary ireo fiarahany ara-pitiavana. Zanakalahin' ny emperora japoney, izay fantatry ny mpamaky amin' ny anarana hoe Emperora Kiritsubo, sy vadikely iray ambany laharana antsoina hoe vadikely Kiritsubo i Genji. Noho ny antony ara-politika anefa, dia esorin' ny emperora amin' ny filaharan' ny mpandova ny seza fiandrianana i Genji. Omeny ny anaram-pianakaviana hoe Minamoto izy, ka aetriny ho olona tsy anisan' ny fianakaviana imperialy intsony. Ny fizarana faharoa, toko 34–41, dia mitantara ny fahanterany sy ny fahafatesany, fa ny fizarana farany, toko 42–54, kosa dia mifantoka amin' i Niou, zafikelin' i Genji, sy Kaoru, izay heverina ho zanany lahy. == Toe-javatra ara-tantara == Niaina tamin' ny fara tampon' ny fahefan' ny fianakaviana Fujiwara i Murasaki.<ref>Wawrytko, Sandra A.. [https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28563-9_12 ''Women Philosophers from Non-western Traditions: The First Four Thousand Years. Women in the History of Philosophy and Sciences'']. ''Murasaki Shikibu of Japan 紫式部 Circa 978–Circa 1000''. Springer International Publishing. Cham. 2023. boky: 19. pp.: 245–269. mpamoaka (anarana): Waithe. mpamoaka (fanampin' anarana): Mary Ellen. mpamoaka faharoa (anarana): Boos Dykeman. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Therese. fiteny: en. <nowiki>ISBN 978-3-031-28562-2</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1007/978-3-031-28563-9_12</nowiki>.</ref> Raha ny fahefana nampihariny, fa tsy ny anaram-piandraiketany, dia mpitondra nisolo ny emperora i Fujiwara no Michinaga, ary izy no olona nanana ny lanjany indrindra teo amin' ny politika tamin' ny androny. Noho izany, heverina fa ny zavatra niainan' i Murasaki tamin' ny fifandraisany tamin' i Michinaga no nanorenany tamin' ny ampahany ny toetran' i Genji.<ref>Cheong, Soonboon. [http://www.kci.go.kr/kciportal/landing/article.kci?arti_id=ART001606458 ''パトロンとしての藤原道長 ―『紫式部日記』を主軸にして―'']. ''Journal of Japanese Culture''. November 2011. boky: 51. pp.: 147–164. dikan' ny lohateny voarakitra: Fujiwara no Michinaga as a Patron: The Main Shaft in "Murasaki Shikibu's Diary". fiteny: ja. nampitaina tamin' ny: Korea Open Access Journals. <nowiki>ISSN 1226-3605</nowiki>. <nowiki>DOI 10.21481/jbunka..51.201111.147</nowiki>. fidirana DOI voarakitra: free.</ref> Mety ho nosoratana tsikelikely, isaky ny toko, ny ''Tantaran' i Genji'', ka natolotr' i Murasaki miandalana ho an' ireo vehivavy andriana mpanotrona tao an-dapa. Ahitana singa maro hita amin' ny tantara foronina maoderina izy io: mpandray anjara fototra iray sy mpandray anjara lehibe sy madinika maro, famolavolana lalina ny toetran' ireo mpandray anjara lehibe, ary fitohizan' ny zava-mitranga mandrakotra ny androm-piainan' ilay mpandray anjara fototra sy ny fotoana aorian' izany. Tsy misy rafitry ny fizotry ny tantara voafaritra mazava, nefa mifandimby ny zava-mitranga ary mihantitra ireo mpandray anjara. Na dia efajato eo ho eo aza ny fitambaran' ny mpandray anjara, dia tsy mifanipaka ny antsipiriany ao anatin' ilay tantara. Ohatra, mifanaraka amin' ny fandehan' ny fotoana ny fandrosoan' ny taonan' izy rehetra, ary voatahiry hatrany am-piandohana ka hatramin' ny farany ny fifandraisana ara-pianakaviana sy ny fifamatorana eo amin' ny tompom-pahefana sy ny olona miankina aminy. Saika tsy misy omena anarana mazava ireo mpandray anjara ao amin' ny lahatsoratra tany am-boalohany. Ny asa na ny andraikiny kosa no anondroana azy ireo, ohatra hoe Minisitry ny Ankavia, na fiantsoana maneho fanajana, ohatra hoe Ilay manan-kaja, na ny fifandraisany amin' ny mpandray anjara hafa, ohatra hoe Mpandova ny seza fiandrianana efa voatendry; miova arakaraka ny fivoaran' ny tantara ireo fiantsoana ireo. Vokatry ny fomba amam-panao tao an-dapa tamin' ny vanim-potoana Heian izany tsy fisian' ny anarana izany: noheverina ho fifankazarana tafahoatra sy fiteny tsy mahalala fomba ny fanononana malalaka ny anaram-batan' olona. Nampiasa solonanarana samihafa ny mpamaky sy ny mpandika teny amin' ny vanim-potoana maoderina mba hahafahany manavaka ireo mpandray anjara maro. == Mpanoratra == [[File:Tosa Mitsuoki—Portrait of Murasaki Shikibu.jpg|thumb|left|[[Murasaki Shikibu]], sary nataon' i Tosa Mitsuoki, izay namorona andian-tsary ho an' ny ''Tantaran' i Genji'' (taonjato faha-17)]] Iadian-kevitra ny habetsahan' ny ampahany amin' ny ''Genji'' izay tena nosoratan' i Murasaki Shikibu. Efa an-jatony taona no niadian-kevitra ny amin' izay nanoratra io tantara foronina lava io, ary azo inoana fa tsy ho voavaha izany raha tsy misy zava-dehibe hita ao amin' ny tahiry ara-tantara. Ekena amin' ny ankapobeny fa efa vita tamin' ny endrika misy azy ankehitriny ilay tantara talohan' ny taona 1021 na tamin' io taona io. Tamin' izany no nanoratan' ny mpanoratra ny ''Sarashina Nikki'' tao amin' ny diariny ny hafaliany noho ny nahazoany dika feno tamin' ilay tantara. Nilaza izy fa misy toko 50 mahery ilay izy, ary nanonona olona iray ao amin' ny tantara izay vao miseho any amin' ny fiafaran' ny boky. Noho izany, raha nisy mpanoratra hafa ankoatra an' i Murasaki nandray anjara tamin' ilay tantara, dia efa vita ilay boky tamin' ny fotoana tena nanakaiky ny nanoratany an' io fanamarihana io. Misy firesahana an' ilay tantara koa ao amin' ny diarin' i Murasaki, ary voalaza ao mihitsy ny niantsoana azy hoe «Murasaki», izay firesahana ankolaka an' ilay vehivavy mpandray anjara fototra ao amin' ny tantara. Manamarina io fanamarihana io fa efa nisy ny ampahany amin' ilay tantara, na mety ho izy manontolo aza, tamin' ny taona 1008. Manohana mafy ny fiheverana fa tamin' io taona io no nanoratana an' ilay fanamarihana ny porofo avy ao amin' ny diary mihitsy.<ref>''The Diary of Lady Murasaki'', ed. Richard Bowring, Penguin Classics 2005, p. 31, note 41. Ao amin' ny teny fampidirany an' ilay lahatsoratra, i Bowring dia mandinika ny fotoana nanoratana azy, izay eken' ny ankamaroan' ny manam-pahaizana amin' ny ankapobeny. Ao amin' ny fanontana ny ''Tale of Genji'' nataony, izay voatanisa etsy ambany, i Royall Tyler koa dia misarika ny saina ho amin' ilay fanamarihana ao amin' ny diarin' i Murasaki Shikibu: jereo ny fanontana Penguin Books, 2003, Introduction, p. xvii</ref> Voalaza fa ny Minisitry ny Ankavia tamin' ny fotoana naha-tandapa an' i Murasaki no nakany tahaka tamin' ny famoronana an' i Genji. Misy mpandika teny hafa, toa an' i Tyler, mihevitra fa i Murasaki Shikibu mihitsy no nakana tahaka tamin' ny famoronana an' i Murasaki no Ue, izay vadin' i Genji ao amin' ilay tantara. I Yosano Akiko, izay nanao ny dikan-teny voalohany tamin' ny teny japoney ankehitriny ho an' ny ''Genji'', dia nihevitra fa ny toko 1 ka hatramin' ny 33 ihany no nosoratan' i Murasaki, ary ny zanany vavy, Daini no Sanmi, no nanoratra ny toko 35 ka hatramin' ny 54.<ref name = "Tyler"/> Nisy manam-pahaizana hafa koa nisalasala ny amin' izay nanoratra ny toko 42 ka hatramin' ny 54, indrindra ny toko 44, izay ahitana tsy fifanarahana amin' ny antsipirian' ny tantara rehefa ampitahaina amin' ny ampahany hafa. Tsy fahita firy ny tsy fifanarahana toy izany ao amin' ny sisa amin' ilay boky.<ref name = "Tyler"/> Nanoratra i Royall Tyler fa nahitana fahasamihafan' ny fomba fanoratra «manan-danja araka ny antontanisa» (dikan-teny) ny famakafakana tamin' ny solosaina, teo amin' ny toko 45–54 sy ny sisa amin' ilay boky, ary teo amin' ireo toko tany am-piandohana koa.<ref name="Tyler"/> == Ny tantara == [[File:Genji emaki Yomogiu.JPG|thumb|Toko 15 – ''Yomogiu'' (蓬生; ''Waste of Weeds'', izay midika hoe tany rakotra ahi-dratsy). Seho ao amin' ny horonana misy sary ''Genji Monogatari Emaki'', natao tamin' ny taonjato faha-12 ary tehirizina ao amin' ny ''Tokugawa Art Museum'' (tranombakoka momba ny zavakanto Tokugawa).]] [[File:Genji emaki sekiya.jpg|thumb|Toko 16 – ''Sekiya'' (関屋; ''At The Pass'', izay midika hoe eo amin' ny hadilanana).]] [[File:Genji emaki YOKOBUE.jpg|thumb|Toko 37 – ''Yokobue'' (横笛; ''Flute'', izay midika hoe sodina).]] [[File:Genji emaki 01003 009.jpg|thumb|Toko 39 – ''Yūgiri'' (夕霧; ''Evening Mist'', izay midika hoe zavona amin' ny hariva). Horonana tamin' ny taonjato faha-12 ao amin' ny ''Gotoh Museum'' (tranombakoka Gotoh).]] [[File:Genji emaki SAWARABI.jpg|thumb|Toko 48 – ''Sawarabi'' (早蕨; ''Bracken Shoots'', izay midika hoe tsimoka ampanga). Horonana misy sary ao amin' ny ''Tokugawa Art Museum'' (tranombakoka momba ny zavakanto Tokugawa).]] [[File:Genji emaki YADORIGI 2.JPG|thumb|Toko 49 – ''Yadorigi'' (宿り木; ''Ivy'', izay manondro karazan-javamaniry mandady sy mifikitra amin' ny tohana). Horonana misy sary ao amin' ny ''Tokugawa Art Museum'' (tranombakoka momba ny zavakanto Tokugawa).]] Maty ny renin' i Genji rehefa telo taona izy, ary tsy afaka manadino azy ny emperora. Ren' ny emperora Kiritsubo avy eo fa misy vehivavy iray, Ramatoa Fujitsubo, izay andriambavy zanakavavin' ilay emperora teo aloha ary mitovy endrika amin' ilay vadikeliny efa maty. Lasa iray amin' ny vadiny io vehivavy io tatỳ aoriana. Amin' ny voalohany dia toy ny renikeliny no itiavan' i Genji azy, saingy lasa fitiavana lehilahy sy vehivavy izany, ary mifankatia izy roa. Mampahory an' i Genji ny fitiavany an' i Ramatoa Fujitsubo, izay fitiavana voarara, sady ratsy ny fifandraisany amin' ny vadiny, Aoi no Ue, na Ramatoa Aoi. Mifandimby mampiaraka amin' ny vehivavy maro hafa izy. Tsy mahafa-po azy anefa ireo fifandraisana ireo: amin' ny ankamaroan' ny tranga dia lavina ny fitoriany fitiavana, na maty tampoka ilay olon-tiany, na izy no leo. Mamangy an' i Kitayama i Genji, faritra ambanivohitra be havoana any avaratr' i Kyoto, ka mahita zazavavy tsara tarehy folo taona. Tena manintona azy io zazavavy io, dia i Murasaki no Ue, ary hitany fa zanakavavin' ny iray amin' ny iray tampo amin' i Ramatoa Fujitsubo izy. Farany dia alainy an-keriny ilay zazavavy, entiny any an-dapany ary beaziny hitovy amin' i Ramatoa Fujitsubo, izay vehivavy lavorary aminy. Mandritra izany fotoana izany dia mihaona miafina amin' i Ramatoa Fujitsubo koa i Genji, ary miteraka zazalahy aminy izy, dia i Reizei. Ankoatra azy roa mifankatia dia mino ny rehetra fa ny emperora Kiritsubo no rain' ilay zaza. Lasa printsy mpandova ny seza fiandrianana ilay zazalahy tatỳ aoriana, ary lasa vady ambony laharan' ny emperora (''empress'') i Ramatoa Fujitsubo, saingy mifampianiana i Genji sy Ramatoa Fujitsubo fa hanafina ny tena ray aman-drenin' ilay zaza. Mihavana indray i Genji sy Ramatoa Aoi vadiny. Miteraka zazalahy izy, saingy maty tsy ela taorian' izany. Malahelo i Genji, nefa mahita fampiononana ao amin' i Murasaki, izay alainy ho vady. Maty ny rainy, dia ny emperora Kiritsubo. Mandimby azy i Suzaku zanany, ary lasan' i Kokiden renin' i Suzaku sy ireo fahavalo ara-politikan' i Kiritsubo ny fahefana ao an-dapa. Mipoitra avy eo ny fifankatiavana miafina iray hafa nananan' i Genji: tratra nihaona an-tsokosoko tamin' ny vadikelin' ny emperora Suzaku iray izy. Milaza an-tsokosoko ny emperora Suzaku fa mampihomehy azy manokana ny zava-bitan' i Genji tamin' io vehivavy io, dia i Oborozukiyo, kanefa voatery manasazy an' i Genji izy noho ny andraikiny, na dia rahalahiny iray ray aza izany. Ataony sesitany any amin' ny tanànan' i Suma, any ambanivohitr' ny faritanin' i Harima, i Genji; anisan' i [[Kobe]] ao amin' ny prefektioran' i Hyōgo io toerana io ankehitriny. Mandray azy any ny lehilahy manankarena iray fantatra amin' ny anarana hoe ''Akashi Novice'' (ilay vao niditra amin' ny fiainana ara-pivavahana avy any Akashi), satria avy any Akashi ao amin' ny faritanin' i Settsu izy. Mifandray am-pitiavana amin' ny zanakavavin' io lehilahy io i Genji. Miteraka ilay hany zanakavavin' i Genji izy, izay ho lasa vady ambony laharan' ny emperora tatỳ aoriana. Any an-drenivohitra dia manahirana ny emperora Suzaku ny nofy ahitany an' i Kiritsubo rainy efa maty, ary manomboka misy zavatra manjo ny masony. Mandritra izany fotoana izany dia marary i Kokiden reniny, ka mihena ny heriny eo amin' ny fitondrana. Izany no mahatonga ny emperora handidy ny hamelana ny helok' i Genji. Miverina any Kyoto i Genji. Lasa emperora i Reizei, zanany tamin' i Ramatoa Fujitsubo. Fantatr' i Reizei, ilay emperora vaovao, fa i Genji no tena rainy, ka asandrany ho amin' ny laharana ambony indrindra azo omena azy i Genji. Rehefa feno 40 taona anefa i Genji dia manomboka miharatsy ny fiainany. Tsy miova ny toerana ara-politikany, saingy mihamalazo tsikelikely ny fiainam-pitiavany sy ny fiainany ara-pihetseham-po rehefa miditra amin' ny taona antenantenany izy. Maka vady hafa izy, dia ilay Andriambavy Fahatelo, izay antsoina hoe Onna san no miya ao amin' ny dikan-tenin' i Seidensticker, na Nyōsan ao amin' ny an' i Waley. Manolana an' ilay Andriambavy Fahatelo i Kashiwagi, zanakalahin' ny iray amin' ny iray tampo amin' i Genji, tatỳ aoriana, ary miteraka an' i Kaoru izy. Raisina ho zanakalahin' i Genji eo anatrehan' ny lalàna i Kaoru, ka mitovy amin' ny an' i Reizei ny toe-javatra misy azy. Manova ny fifandraisan' i Genji amin' i Murasaki io fanambadiana vaovao io. Efa nilaza i Murasaki fa te ho masera bodista (''bikuni''), saingy nolavin' i Genji izany faniriany izany. Maty i Murasaki malalan' i Genji. Ao amin' ny toko manaraka, ''Maboroshi'' (''Illusion'', izany hoe zavatra mamitaka ny saina), dia mandinika ny maha-mandalo ny fiainana i Genji. ''Kumogakure'' (''Vanished into the Clouds'', izany hoe nanjavona tao anatin' ny rahona) no lohatenin' ny toko aorian' io. Tsy misy soratra ao amin' io toko io, saingy manambara ankolaka ny fahafatesan' i Genji izany. Antsoina hoe « Tokon' i Uji » ny toko 45–54. Manaraka an' i Kaoru sy Niou, namany akaiky indrindra, ireo toko ireo. Printsy avy amin' ny fianakavian' ny emperora i Niou, ary zanakalahin' ny zanakavavin' i Genji, izay vady ambony laharan' ny emperora amin' io fotoana io satria efa niala teo amin' ny seza fiandrianana i Reizei. I Kaoru kosa dia fantatry ny olona ho zanakalahin' i Genji, nefa zanakalahin' ilay zanaky ny iray tampo amin' i Genji raha ny marina. Mitantara ny fifaninanian' i Kaoru sy Niou hahazo ny fitiavan' ny zanakavavy maromaron' ny printsy iray ireo toko ireo; mipetraka any [[Uji]], toerana somary lavitra ny renivohitra, io printsy avy amin' ny fianakavian' ny emperora io. Mifarana tampoka ny tantara, ka manontany tena i Kaoru raha toa ka afenin' i Niou aminy ilay olon-tiany taloha. Voalaza indraindray fa i Kaoru no mpandray anjara fototra tsy manana ireo toetra mahery fo mahazatra (''anti-hero'') voalohany eo amin' ny literatiora.<ref>Seidensticker (1976: xi)</ref> == Fahafenoan' ny tantara == Mifarana tampoka ny tantara. Tsy mitovy ny hevitra momba ny hoe ninian' ny mpanoratra natao izany na tsia. Nihevitra i Arthur Waley, izay nanao ny dikan-teny anglisy voalohany saika nahafaoka ny ''Tantaran' i Genji'' manontolo, fa efa vita ilay asa araka ny endrika ananana azy. I Ivan Morris kosa, mpanoratra ny ''The World of the Shining Prince'', dia nihevitra fa tsy feno ilay asa ary tsy hita ireo toko nanaraka azy.<ref>Inoue, Eimei. [https://www.jstage.jst.go.jp/article/hikaku/15/0/15_14/_article#author-information-wrap ''Arthur Waley's Last Views on The Tale of Genji'']. ''HIKAKU BUNGAKU Journal of Comparative Literature''. 1972. boky: 15. pp.: 14–24. <nowiki>DOI 10.20613/hikaku.15.0_14</nowiki>.</ref> Araka ny hevitr' i Edward Seidensticker, izay nanao ny dikan-teny anglisy feno voalohany an' ny ''Tantaran' i Genji'', dia tsy namolavola firafitry ny tantara izay efa nisy fiafarana voafaritra i Murasaki Shikibu, fa ho nanohy nanoratra fotsiny hatrany raha mbola afaka nanao izany.<ref>Murasaki Shikibu. [http://archive.org/details/taleofgenji0001mura_d1j8 ''The tale of Genji'']. Tokyo; Rutland, Vt.: Tuttle. 1976. mpandika (anarana): Seidensticker. mpandika (fanampin' anarana): Edward. nampitaina tamin' ny: the Internet Archive. <nowiki>ISBN 978-4-8053-0919-3</nowiki>.</ref> == Toe-javatra ara-literatiora == Natao hampiala voly ny tandapa japoney tamin' ny taonjato faha-11 ilay asa, ka misy lafiny maro manasarotra ny famakiana azy ho an' ny mpamaky ankehitriny. Voalohany indrindra, ny fiteny nampiasain' i Murasaki dia ilay teny japoney nampiasaina tao an-dapa tamin' ny vanim-potoana Heian: nahitana fiovan' endri-teny maro arakaraka ny asan' ny teny tao amin' ny fehezanteny izany, ary tena saro-drafitra ny fitsipi-pitenenany.<ref>[https://www.omniglot.com/writing/japanese.htm ''Japanese language and script'']. daty nijerena voarakitra: 2023-08-15. datin' ny tahiry: 15 December 2017. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: www.omniglot.com. [https://web.archive.org/web/20171215113154/http://www.omniglot.com/writing/japanese.htm rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>Cartwright, Mark. [https://www.worldhistory.org/Tale_of_Genji/ ''Tale of Genji'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2023-08-15. datin' ny tahiry: 15 August 2023. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: World History Encyclopedia. [https://web.archive.org/web/20230815214600/https://www.worldhistory.org/Tale_of_Genji/ rohy tahiry voarakitra].</ref> Manampy trotraka izany ny tsy filazana ny anaran' ny saika olona rehetra ao amin' ny tantara. Matetika ny mpitantara no manondro ny lehilahy amin' ny laharany na ny toerana misy azy eo amin' ny fiarahamonina, fa ny vehivavy kosa amin' ny lokon' ny akanjony, ny teny nambara nandritra ny fihaonana iray, na ny laharan' ny lehilahy havany iray nanana toerana ambony. Noho izany, dia mety hiova arakaraka ny toko ny fiantsoana olona iray ihany. Tamin' ny vanim-potoana Heian, ny hoe ''monogatari'' dia nanondro tantara noforonina nosoratana tamin' ny fiteny andavanandro tamin' izany fotoana izany, amin' ny soratra tsotra fa tsy andininy. Tsy mitovy amin' ilay teny japoney andavanandro fantatra ankehitriny sy azon' ny Japoney ankehitriny io fiteny io. Araka ny fiheverana tamin' izany fotoana izany, dia noheverina ho sahaza ny vehivavy sy ny ankizy tsy nahay namaky teny sinoa ihany io karazana tantara io; ny teny sinoa no fiteny ofisialin' ny fitondrana sy ny fivavahana tamin' izany.<ref>Shirane (1987), p. xv-xvi.</ref> Ny ankamaroan' ny ''Genji'' dia nosoratana tamin' ny ''[[Kana (soratra)|kana]]'', soratra japoney maneho ny feon-teny, indrindra fa ny karazany antsoina hoe ''[[Hiragana|hiragana]]'', fa tsy tamin' ny ''[[Kanji|kanji]]'', tarehin-tsoratra avy amin' ny soratra sinoa.<ref>[https://www.loc.gov/item/2021666121/ ''The Tale of Genji.'']. daty nijerena voarakitra: 2023-08-15. datin' ny tahiry: 15 August 2023. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA. [https://web.archive.org/web/20230815220101/https://www.loc.gov/item/2021666121/ rohy tahiry voarakitra].</ref> Nampifandraisina tamin' ny lehilahy kosa ny fanoratana tamin' ny ''kanji'' tamin' izany fotoana izany.<ref>[https://rrchnm.org/?s=0.html ''Writers of the Henian Era: Introduction'']. fiteny: en-US. daty nijerena voarakitra: 2023-08-15. datin' ny tahiry: 15 August 2023. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20230815214603/https://rrchnm.org/?s=0.html rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>S, Ray. [https://asianabsolute.co.uk/blog/2016/02/22/gender-differences-in-japanese-localization/ ''Gender Differences In Japanese Localisation'']. 2016-02-22. fiteny: en-GB. daty nijerena voarakitra: 2023-08-15. tranonkala: Asian Absolute UK.</ref> Tamin' ny ankapobeny, ny vehivavy dia tsy nampibaribary ny fampiasany ny ''kanji'', ary ny teny japoney teratany indrindra no nampiasainy, dia ny ''yamato kotoba''. Lafin-javatra iray hafa ny anjara toerana lehibe tanan' ny [[Pôezia|pôezia]] ao amin' ny fifampiresahana.<ref>Yoda, Tomiko. [https://www.jstor.org/stable/2652721 ''Fractured Dialogues: Mono no aware and Poetic Communication in The Tale of Genji'']. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. 1999. boky: 59. laharana: 2. pp.: 523–557. <nowiki>ISSN 0073-0548</nowiki>. <nowiki>DOI 10.2307/2652721</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2652721</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 28 October 2022. datin' ny tahiry: 7 March 2023. toetry ny rohy voarakitra: live. fidirana voarakitra: subscription. [https://web.archive.org/web/20230307135008/https://www.jstor.org/stable/2652721 rohy tahiry voarakitra].</ref> Anisan' ny fomba nantenaina harahin' ny tandapa tamin' ny vanim-potoana Heian ny fanovana tononkalo tranainy na ny filazana azy amin' ny teny hafa mba hifanaraka amin' ny toe-javatra iainana. Matetika izany no nampitana firesahana ankolaka izay mora takarina na dia tsy voalaza mivantana aza. Matetika ireo tononkalo ao amin' ny ''Genji'' no manaraka ny endrika japoney nentim-paharazana antsoina hoe ''tanka''. Efa fantatry ny mpamaky nikendrena ny maro tamin' ireo tononkalo ireo, ka mazàna ny andininy vitsivitsy voalohany ihany no omena. Ny mpamaky no andrasana hameno an-tsaina ny hevitra; avela tsy holazaina ny tohiny, satria heverina fa efa hainy izany. Ankoatra ny voambolana momba ny politika sy ny bodisma, dia tena vitsy ao amin' ny ''Genji'' ny teny nindramina avy amin' ny teny sinoa, na ''kango''. Mahatonga ny fitantarana hirindra sy hikorian-dava izany. Miteraka fifangaroan-kevitra koa anefa izany, satria misy teny mitovy fanonona nefa samy hafa hevitra maromaro ao. Ho an' ny mpamaky ankehitriny, dia misy fotoana tsy ampy hamantarana izay hevitra nokendrena ny toe-javatra resahina. == Firafitra == === Drafitra ankapobeny === Araka ny fomba mahazatra, dia zaraina ho fizarana telo ilay tantara foronina. Ny roa voalohany dia miresaka ny fiainan' i Genji, ary ny farany kosa ny fahatanoran' i Niou sy i Kaoru, izay anisan' ireo taranany misongadina. Misy koa toko fohy maromaro mampifandray ireo fizarana ireo, izay atambatra mitokana matetika ary ametrahana fanontaniana indraindray momba ny hoe iza no nanoratra azy. # Ny fiakaran' i Genji sy ny fihemorany ## Ny fahatanorany, toko 1–33: ny fitiavana, ny fifandraisam-pitiavana ary ny sesitany ## Ny fahombiazana sy ny fihemorana, toko 34–41: ny fanandramana ny fahefana sy ny fahafatesan' ny vady malalany # Ny tetezamita (toko 42–44): fitantarana fohy dia fohy momba izay nitranga taorian' ny nahafatesan' i Genji # Uji, toko 45–54: ireo taranak' i Genji ekena amin' ny fomba ofisialy sy ireo taranany miafina, dia i Niou sy i Kaoru Misy mpandinika amin' ny vanim-potoana ankehitriny milaza indraindray fa tokony ho fizarana misaraka amin' ny fizarana Uji ny toko faha-54 sady farany, ''The Floating Bridge of Dreams''. Toa manohy ny tantara ao amin' ireo toko teo aloha izy io, saingy tsy toy ny mahazatra ny lohateniny, izay miompana amin' ny hevitra fa tsy amin' ny zavatra mivaingana. Io ihany no toko tsy ahitana zavatra tondroin' ny lohateniny mazava ao amin' ny lahatsoratra, na dia mety ho noho ny tsy fahavitan' ilay toko aza izany. Vao mainka sarotra ny mamaha io fanontaniana io satria tsy fantatra mazava hoe oviana no nomena ny lohateniny ireo toko. === Lisitry ny toko === Ny lohateny anglisy eto dia nalaina avy amin' ny dikan-tenin' i Arthur Waley, Edward Seidensticker, Royall Tyler ary Dennis Washburn. Tsy fantatra mazava ny fotoana nanomezana lohateny ny toko. Ny firesahana voalohany momba ilay tantara dia mampiasa laharan-toko, na manome lohateny hafa ho an' ny toko sasany. Mety hidika izany fa nampiana tatỳ aoriana ireo lohateny. Avy amin' ny tononkalo voatonona ao amin' ny lahatsoratra na avy amin' ny firesahana ankolaka momba ny olona samihafa ao amin' ny tantara ny ankamaroan' ireo lohateny. [[File:ch5 wakamurasaki.jpg|thumb|Toko 5 – ''Wakamurasaki'' (若紫), "Young Murasaki". Tosa Mitsuoki, 1617–91.]] [[File:Ilustration of The Tale of Genji.jpg|thumb|Toko 20 – ''Asagao'' (朝顔), "The Bluebell". Tosa Mitsuoki.]] [[File:ch42 nioumiya.jpg|thumb|Toko 42 – ''Niō no Miya'' (匂宮), "The Perfumed Prince". Tosa Mitsuoki.]] [[File:Genji emaki azumaya.jpg|thumb|Toko 50 – ''Azumaya'' (東屋), "Eastern Cottage". Horonana vakina an-tanana tamin' ny taonjato faha-12 ao amin' ny ''Tokugawa Art Museum'' (tranombakoka momba ny zavakanto Tokugawa).]] {| class="wikitable" |- ! Toko ! Lohateny japoney ! Waley ! Seidensticker ! Tyler ! Washburn |- | 01 | ''Kiritsubo'' (桐壺) | "Kiritsubo" | "The Paulownia Court" | "The Paulownia Pavilion" | "The Lady of the Paulownia-Courtyard Chambers" |- | 02 | ''Hahakigi'' (帚木) | colspan="3" align="center"| "The Broom-Tree" | "Broom Cypress" |- | 03 | ''Utsusemi'' (空蝉) | "Utsusemi" | "The Shell of the Locust" | "The Cicada Shell" | "A Molted Cicada Shell" |- | 04 | ''Yūgao'' (夕顔) | "Yugao" | "Evening Faces" | "The Twilight Beauty" | "The Lady of the Evening Faces" |- | 05 | ''Wakamurasaki'' (若紫) | "Murasaki" | "Lavender" | "Young Murasaki" | "Little Purple Gromwell" |- | 06 | ''Suetsumuhana'' (末摘花) | "The Saffron-Flower" | colspan="3" align="center"| "The Safflower" |- | 07 | ''Momiji no Ga'' (紅葉賀) | "The Festival of Red Leaves" | "An Autumn Excursion" | "Beneath the Autumn Leaves" | "An Imperial Celebration of Autumn Foliages" |- | 08 | ''Hana no En'' (花宴) | "The Flower Feast" | "The Festival of the Cherry Blossoms" | "Under the Cherry Blossoms" | "A Banquet Celebrating Cherry Blossoms" |- | 09 | ''Aoi'' (葵) | "Aoi" | "Heartvine" | "Heart-to-Heart" | "Leaves of Wild Ginger" |- | 10 | ''Sakaki'' (賢木) | colspan="2" align="center"| "The Sacred Tree" | "The Green Branch" | "A Branch of Sacred Evergreens" |- | 11 | ''Hana Chiru Sato'' (花散里) | "The Village of Falling Flowers" | "The Orange Blossoms" | "Falling Flowers" | "The Lady at the Villa of Scattering Orange Blossoms" |- | 12 | ''Suma'' (須磨) | "Exile at Suma" | colspan="2" align="center"| "Suma" | "Exile to Suma" |- | 13 | ''Akashi'' (明石) | colspan="3" align="center"| "Akashi" | "The Lady at Akashi" |- | 14 | ''Miotsukushi'' (澪標) | "The Flood Gauge" | "Channel Buoys" | "The Pilgrimage to Sumiyoshi" | "Channel Markers" |- | 15 | ''Yomogiu'' (蓬生) | "The Palace in the Tangled Woods" | "The Wormwood Patch" | "A Waste of Weeds" | "A Ruined Villa of Tangled Gardens" |- | 16 | ''Sekiya'' (関屋) | "A Meeting at the Frontier" | "The Gatehouse" | "At the Pass" | "The Barrier Gate" |- | 17 | ''E Awase'' (絵合) | "The Picture Competition" | "A Picture Contest" | "The Picture Contest" | "A Contest of Illustrations" |- | 18 | ''Matsukaze'' (松風) | "The Wind in the Pine-Trees" | "The Wind in the Pines" | colspan="2" align="center"| "Wind in the Pines" |- | 19 | ''Usugumo'' (薄雲) | "A Wreath of Cloud" | "A Rack of Clouds" | "Wisps of Cloud" | "A Thin Veil of Clouds" |- | 20 | ''Asagao'' (朝顔) | "Asagao" | "The Morning Glory" | "The Bluebell" | "Bellflowers" |- | 21 | ''Otome'' (乙女) | colspan="2" align="center"| "The Maiden" | "The Maidens" | "Maidens of the Dance" |- | 22 | ''Tamakazura'' (玉鬘) | "Tamakatsura" | "The Jewelled Chaplet" | "The Tendril Wreath" | "A Lovely Garland" |- | 23 | ''Hatsune'' (初音) | "The First Song of the Year" | "The First Warbler" | "The Warbler's First Song" | "First Song of Spring" |- | 24 | ''Kochō'' (胡蝶) | "The Butterflies" | colspan="3" align="center"| "Butterflies" |- | 25 | ''Hotaru'' (螢) | "The Glow-Worm" | "Fireflies" | "The Fireflies" | "Fireflies" |- | 26 | ''Tokonatsu'' (常夏) | "A Bed of Carnations" | "Wild Carnation" | "The Pink" | "Wild Pinks" |- | 27 | ''Kagaribi'' (篝火) | "The Flares" | "Flares" | "The Cressets" | "Cresset Fires" |- | 28 | ''Nowaki'' (野分) | colspan="3" align="center"| "The Typhoon" | "An Autumn Tempest" |- | 29 | ''Miyuki'' (行幸) | "The Royal Visit" | "The Royal Outing" | "The Imperial Progress" | "An Imperial Excursion" |- | 30 | ''Fujibakama'' (藤袴) | "Blue Trousers" | "Purple Trousers" | "Thoroughwort Flowers" | "Mistflowers" |- | 31 | ''Makibashira'' (真木柱) | "Makibashira" | "The Cypress Pillar" | "The Handsome Pillar" | "A Beloved Pillar of Cypress" |- | 32 | ''Umegae'' (梅枝) | "The Spray of Plum-Blossom" | "A Branch of Plum" | "The Plum Tree Branch" | "A Branch of Plum" |- | 33 | ''Fuji no Uraba'' (藤裏葉) | "Fuji no Uraba" | "Wisteria Leaves" | "New Wisteria Leaves" | "Shoots of Wisteria Leaves" |- | 34 | ''Wakana: Jō'' (若菜上) | "Wakana, Part I" | "New Herbs, Part I" | "Spring Shoots I" | "Early Spring Greens: Part 1" |- | 35 | ''Wakana: Ge'' (若菜下) | "Wakana, Part II" | "New Herbs, Part II" | "Spring Shoots II" | "Early Spring Greens: Part 2" |- | 36 | ''Kashiwagi'' (柏木) | "Kashiwagi" | colspan="3" align="center"| "The Oak Tree" |- | 37 | ''Yokobue'' (横笛) | colspan="3" align="center"| "The Flute" | "The Transverse Flute" |- | 38 | ''Suzumushi'' (鈴虫) | (tsy nampidirina) | colspan="2" align="center"| "The Bell Cricket" | "Bell Crickets" |- | 39 | ''Yūgiri'' (夕霧) | "Yugiri" | colspan="3" align="center"| "Evening Mist" |- | 40 | ''Minori'' (御法) | "The Law" | "Rites" | "The Law" | "Rites of Sacred Law" |- | 41 | ''Maboroshi'' (幻) | "Mirage" | "The Wizard" | "The Seer" | "Spirit Summoner" |- | X | ''Kumogakure'' (雲隠) | colspan="2" align="center"| | "Vanished into the Clouds" | |- | 42 | ''Niō Miya'' (匂宮) | "Niou" | "His Perfumed Highness" | "The Perfumed Prince" | "The Fragrant Prince" |- | 43 | ''Kōbai'' (紅梅) | "Kobai" | "The Rose Plum" | "Red Plum Blossoms" | "Red Plum" |- | 44 | ''Takekawa'' (竹河) | colspan="4" align="center"| "Bamboo River" |- | 45 | ''Hashihime'' (橋姫) | "The Bridge Maiden" | "The Lady at the Bridge" | "The Maiden of the Bridge" | "The Divine Princess at Uji Bridge" |- | 46 | ''Shii ga Moto'' (椎本) | "At the Foot of the Oak-Tree" | colspan="2" align="center"| "Beneath the Oak" | "At the Foot of the Oak Tree" |- | 47 | ''Agemaki'' (総角) | "Agemaki" | colspan="2" align="center"| "Trefoil Knots" | "A Bowknot Tied in Maiden's Loops" |- | 48 | ''Sawarabi'' (早蕨) | "Fern-Shoots" | "Early Ferns" | "Bracken Shoots" | "Early Fiddlehead Greens" |- | 49 | ''Yadorigi'' (宿木) | "The Mistletoe" | colspan="2" align="center"| "The Ivy" | "Trees Encoiled in Vines of Ivy" |- | 50 | ''Azumaya'' (東屋) | "The Eastern House" | colspan="2" align="center"| "The Eastern Cottage" | "A Hut in the Eastern Provinces" |- | 51 | ''Ukifune'' (浮舟) | "Ukifune" | "A Boat upon the Waters" | "A Drifting Boat" | "A Boat Cast Adrift" |- | 52 | ''Kagerō'' (蜻蛉) | "The Gossamer-Fly" | "The Drake Fly" | "The Mayfly" | "Ephemerids" |- | 53 | ''Tenarai'' (手習) | "Writing-Practice" | "The Writing Practice" | "Writing Practice" | "Practising Calligraphy" |- | 54 | ''Yume no Ukihashi'' (夢浮橋) | "The Bridge of Dreams" | colspan="2" align="center"| "The Floating Bridge of Dreams" | "A Floating Bridge in a Dream" |} Ny toko fanampiny eo anelanelan' ny toko 41 sy 42 ao amin' ny sora-tanana sasany dia antsoina hoe ''Kumogakure'' (雲隠), izay midika hoe «Nanjavona tao anaty rahona». Lohateny fotsiny io toko io, ary angamba natao hampahatsiahy ny fahafatesan' i Genji. Nisy manam-pahaizana nametraka ny petra-kevitra fa nisy toko teo anelanelan' ny toko 1 sy 2 fahiny, izay ho nampahafantatra olona sasany toa miseho tampoka dia tampoka ao amin' ny boky amin' ny endriny misy azy. Tsy nampidirina mihitsy tao amin' ny dikan-tenin' i Waley ny toko faha-38. Nisy mpanoratra tatỳ aoriana namorona toko fanampiny, ka teo anelanelan' ny toko 41 sy 42 na taorian' ny fiafaran' ny tantara no nametrahana azy ireny matetika indrindra. == Sora-tanana == Tsy misy intsony ilay sora-tanana tany am-boalohany nosoratan' i Murasaki Shikibu. Araka ny filazan' i Ikeda Kikan, dia misy dika sora-tanana 300 eo ho eo natao tatỳ aoriana, izay samy manana ny fahasamihafany. Matetika i Murasaki no niverina nanitsy ireo sora-tanana voalohany, ka nahatonga azy ireny tsy hitovy tamin' ireo dika natao talohan' ny fanitsiana.<ref>Yamagishi (1958: 14)</ref> Mizara ho sokajy telo ireo sora-tanana ireo:<ref>Yamagishi (1958: 14–16)</ref><ref>Nihon Koten Bungaku Daijiten (1986: 621–22)</ref> * ''Kawachibon'' (''河内本'') * ''Aobyōshibon'' (''青表紙本'') * ''Beppon'' (''別本'') Tamin' ny taonjato faha-13, dia samy nanao ezaka lehibe hanitsy sy handinika indray ireo sora-tanana samy hafa i Minamoto no Chikayuki sy Fujiwara Teika. ''Kawachibon'' no anarana iantsoana ny sora-tanan' i Chikayuki; maro ny fanitsiana natao taminy, nanomboka tamin' ny 1236 ary vita tamin' ny 1255. ''Aobyōshibon'' kosa no anarana iantsoana ny sora-tanan' i Teika; tsy nanova be ny lahatsoratra ny fanitsiana natao taminy, ary heverina fa maneho tsara kokoa ny lahatsoratra tany am-boalohany izy io. Ireo sora-tanana roa ireo no natao fototry ny dika maro tatỳ aoriana. Tafiditra ao amin' ny sokajy ''Beppon'' ny sora-tanana hafa rehetra tsy anisan' ny ''Kawachibon'' na ny ''Aobyōshibon''. Anisan' izany ny sora-tanana tranainy kokoa nefa tsy feno, ny sora-tanana mampifangaro lahatsoratra avy amin' ny ''Kawachibon'' sy ny ''Aobyōshibon'', ary ny lahatsoratra manazava sy mandinika ny tantara. Tamin' ny 10 Martsa 2008, dia nambara fa nahitana sora-tanana avy amin' ny faramparan' ny vanim-potoana Kamakura (1192–1333) tao Kyoto.<ref>[http://sankei.jp.msn.com/life/trend/080310/trd0803102145019-n1.htm ''鎌倉後期の源氏物語写本見つかる'']. Sankei News. 2008-03-10. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2008-03-11. datin' ny tahiry: 2008-03-14. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20080314203013/http://sankei.jp.msn.com/life/trend/080310/trd0803102145019-n1.htm rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>[http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/20080310-OYT1T00698.htm ''源氏物語の「別本」、京都・島原の「角屋」で発見'']. Yomiuri. 2008-03-10. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2008-03-11. datin' ny tahiry: 2008-03-14. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://archive.today/20080314050049/http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/20080310-OYT1T00698.htm rohy tahiry voarakitra].</ref> Misy ny toko fahenina, ''Suetsumuhana'', ao amin' io sora-tanana mirefy 65 pejy io. Mifototra amin' ireo dika avy amin' ny sora-tanan' i Teika ny ankamaroan' ny sora-tanana mbola misy; io sora-tanan' i Teika io dia nitondra fanitsiana ny lahatsoratra tany am-boalohany. Ilay hita tao Kyoto kosa dia avy amin' ny fitohizan' ny dika hafa, ary tsy nisy fiantraikan' ny asan' i Teika taminy. Hoy ny profesora Yamamoto Tokurō, izay nandinika ilay sora-tanana: «Sarobidy izao zavatra hita izao, satria tena vitsy ny sora-tanana tamin' ny vanim-potoana Kamakura» (dikan-teny malagasy). Hoy kosa ny profesora Katō Yōsuke: «Zava-dehibe izao zavatra hita izao, satria manamafy fa nisy namaky sora-tanana tsy avy amin' i Teika nandritra ny vanim-potoana Kamakura» (dikan-teny malagasy). Tamin' ny 29 Oktobra 2008, dia nanambara ny ''Konan Women's University'' (Oniversite Konan ho an' ny Vehivavy) fa nahitana sora-tanana avy amin' ny tapaky ny vanim-potoana Kamakura.<ref name="Umegae Jōnan">[http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/2008O1029-OYT1T00679.htm ''源氏物語の最古級写本、勝海舟？の蔵書印も…甲南女子大'']. Yomiuri. 2008-10-29. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2008-10-29. datin' ny tahiry: 2008-11-01. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://archive.today/20081101112643/http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/20081029-OYT1T00679.htm rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>[http://sankei.jp.msn.com/culture/academic/081029/acd0810292235011-n1.htm ''「千年紀に奇跡」「勝海舟が恋物語とは」源氏物語写本に驚きの声'']. Sankei News. 2008-10-29. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2008-10-29. datin' ny tahiry: 2 August 2009. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20090802081528/http://sankei.jp.msn.com/culture/academic/081029/acd0810292235011-n1.htm rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>[http://mainichi.jp/select/wadai/news/20081030k0000m040085000c.html ''源氏物語：最古の「梅枝巻」写本 勝海舟の蔵書印も'']. ''Mainichi''. 2008-10-29. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2008-10-29.</ref> Misy ny toko faha-32, ''Umegae'', ao amin' io sora-tanana io. Nekena ho dika tranainy indrindra amin' io toko io izay mbola misy izy io, ary voalaza fa natao teo anelanelan' ny 1240 sy 1280. Mirefy 74 pejy ilay sora-tanana, izay heverina ho anisan' ny sokajy ''Beppon'', ary tsy mitovy amin' ireo sora-tanana ''Aobyōshi'' amin' ny toerana efatra farafahakeliny. Izany dia mampipoitra ny «mety hanakaiky kokoa ny ao anatin' ilay sora-tanana tany am-boalohany nosoratan' i Murasaki Shikibu, izay mbola tsy hita, ny ao anatiny» (dikan-teny malagasy).<ref name="Umegae Jōnan" /> Tamin' ny 9 Oktobra 2019, dia nanambara ny tompon' andraikitra fa nahitana dika iray tany am-boalohany amin' ny ''Aobyōshibon'' an' i Teika tao Tokyo, tao an-tranon' ny lehiben' ny fianakaviambe Okochi-Matsudaira tamin' izany fotoana izany. Io fianakaviambe io no nitantana ny faritany Yoshida. Ny toko fahadimy, ''Wakamurasaki'' (''若紫''), no ao amin' ilay sora-tanana, ary izy io no dika tranainy indrindra amin' io toko io. Ny ranomainty manga izay fahita amin' ny sora-tanan' i Teika sy ny fandinihana ny endriky ny soratra dia nanamarina fa i Teika no nanoratra ilay sora-tanana. Anisan' ireo dika dimy tany am-boalohany amin' ny ''Aobyōshibon'' fantatra fa mbola misy àry izy io.<ref>[http://www.asahi.com/ajw/articles/AJ201910090047.html ''Fifth chapter of oldest 'Tale of Genji' copy found in Tokyo：The Asahi Shimbun'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2019-10-09. datin' ny tahiry: 11 November 2020. toetry ny rohy voarakitra: dead. tranonkala: The Asahi Shimbun. [https://web.archive.org/web/20201111220424/http://www.asahi.com/ajw/articles/AJ201910090047.html rohy tahiry voarakitra].</ref> == Horonana misy sary == [[File:Brooklyn Museum - Scene from the Tale of Genji - overall.jpg|thumb|upright=0.75|left|Horonana ahantona, vita tamin' ny ranomainty sy takela-bolamena manify, tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-16 na ny fiandohan' ny taonjato faha-17, mampiseho zava-mitranga iray ao amin' ny ''Tantaran' i Genji'']] Maro ny sary novokarina mampiseho ireo zava-mitranga ao amin' ny ''Tantaran' i Genji''. Anisan' izany indrindra ny horonana tamin' ny taonjato faha-12, ny ''Genji Monogatari Emaki'', izay mirakitra sary mampiseho zava-mitranga ao amin' ny ''Tantaran' i Genji'', miaraka amin' ny lahatsoratra nosoratana tanana tamin' ny soratra ''sōgana''. Io horonana io no ohatra tranainy indrindra mbola misy amin' ny horonana japoney misy sary: fitambaran' ny sary sy soratra voarafitra tamin' ny kanto fanoratana, samy avy amin' ny asa soratra iray ihany. Heverina fa nahitana horonana 10–20 ilay fitambarana tany am-boalohany, ary nahafaoka ireo toko 54 manontolo. Sary 19 sy lahatsoratra 65 pejy ihany no ao amin' ireo ampahany mbola misy, miampy sombiny mahafeno 9 pejy. Tombanana ho 15% amin' ilay fitambarana tany am-boalohany, araka ny fiheverana ny endriny feno, izany. Mitahiry horonana telo nolovaina tao amin' ny sampana Owari amin' ny fianakaviambe Tokugawa ny ''Tokugawa Art Museum'' (tranombakoka momba ny zavakanto Tokugawa) ao [[Nagoya]]. Ao amin' ny ''Gotoh Museum'' (tranombakoka Gotoh) ao Tokyo kosa ankehitriny ny horonana iray notazonin' ny fianakaviana Hachisuka. Voasokajy ho harem-pirenena ao Japàna ireo horonana ireo. Mora simba loatra izy ireo ka tsy aseho ampahibemaso amin' ny ankapobeny. Naseho tao amin' ny tranombakoka Tokugawa ireo horonana tany am-boalohany nanomboka ny 21 Novambra ka hatramin' ny 29 Novambra 2009. Hatramin' ny 2001 dia naseho tao amin' io tranombakoka io isan-taona izy ireo, nandritra ny herinandro teo ho eo tamin' ny volana Novambra. Tamin' ny 1971 dia namoaka boky lehibe refy, ahitana dika nalaina sary sy dikan-teny amin' ny teny anglisy, ny ''Kodansha International'' (trano mpamoaka boky); voafetra ny isan' ny dika navoaka.<ref>''Tale of Genji Scroll'', <nowiki>ISBN 0-87011-131-0</nowiki></ref> Anisan' ny horonana misy sary hafa momba ny ''Tantaran' i Genji'' koa ireo nataon' i Tosa Mitsuoki, izay niaina tamin' ny 1617 ka hatramin' ny 1691. Mifototra akaiky amin' ny fomba Heian hita amin' ireo horonana tamin' ny taonjato faha-12 mbola misy ny sary hosodokony, ary feno tanteraka ireo sary ireo. Lohahevitra be mpampiasa tamin' ny sary natao pirinty tamin' ny fomba ''ukiyo-e'' koa ilay tantara nandritra ny vanim-potoana Edo. == Mpamaky amin' ny vanim-potoana ankehitriny == === Amin' ny teny japoney === [[File:Genji emaki 01003 001.jpg|thumb|Pejy avy amin' ilay horonana misy sary tamin' ny taonjato faha-12]] Nosoratana tamin' ny fiteny tranainy nampiasaina teo an-dapa ny ''Tantaran' i Genji'', ary taonjato iray taorian' ny nahavitana azy dia efa sarotra ny namaky azy raha tsy nanao fianarana manokana. Efa nisy endrika misy fanamarihana manazava sy sary hatramin' ny taonjato faha-12.<ref name="node">[https://www.economist.com/culture/2008/12/18/playboy-of-the-eastern-world ''"The Tale of Genji" – Playboy of the eastern world'']. ''The Economist''. daty nijerena voarakitra: 9 January 2014. datin' ny tahiry: 4 December 2013. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20131204055700/http://www.economist.com/node/12811335 rohy tahiry voarakitra].</ref> Tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 vao nadikan' ilay poeta Yosano Akiko tamin' ny teny japoney ankehitriny ny ''Genji''.<ref>[http://www.ndl.go.jp/portrait/e/datas/347.html Yosano, Akiko]; NDL. [https://web.archive.org/web/20170312061800/http://www.ndl.go.jp/portrait/e/datas/347.html tahiry tamin' ny 12 March 2017].</ref> Nanamora ny famakiana azy ny [[Fandikan-teny|fandikana tamin' ny teny japoney ankehitriny]], na dia nanova ny heviny sasany aza, sady nanome anarana ireo olona ao amin' ny tantara, ka matetika ireo anarana efa nahazatra ny manam-pahaizana no nampiasaina. Izany dia miteraka fampidirana zavatra tsy mifanaraka amin' ny vanim-potoana tantaraina (''anachronisms''); ohatra, nomena ny anarana hoe Aoi ny vadin' i Genji voalohany satria fantatra ho ilay vehivavy ao amin' ny toko Aoi izy, izay toko ahafatesany. Anisan' ny dikan-teny hafa fantatra ireo nataon' ny mpanoratra tantara foronina Tanizaki Jun'ichirō sy Enchi Fumiko. Noho ny fahasamihafana ara-kolontsaina dia fahita ny famakiana ny ''Genji'' amin' ny endriny misy fanamarihana manazava, na dia eo amin' ny mpamaky japoney aza. Misy endrika maromaro nasian' ny mpanoratra tantara foronina fanamarihana manazava; anisan' ireo mpanoratra ireo i Tanabe Seiko, Setouchi Jakuchō<ref>Walker, James. [http://metropolis.co.jp/biginjapanarchive349/324/biginjapaninc.htm Big in Japan: "Jakucho Setouchi: Nun re-writes ''The Tale of Genji''"], ''Metropolis.'' No. 324. [https://web.archive.org/web/20090426003611/http://metropolis.co.jp/biginjapanarchive349/324/biginjapaninc.htm tahiry tamin' ny 26 April 2009].</ref><ref>Spaeth, Anthony. [https://web.archive.org/web/20090802214835/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,188602,00.html "Old-Fashioned lover"], ''Time''. 17 December 2001.</ref> ary Osamu Hashimoto. === Dikan-teny === ==== Amin' ny fiteny hafa ankoatra ny anglisy ==== Ankoatra ireo dikan-teny amin' ny teny japoney ankehitriny voalaza etsy aloha, dia misy ireto dikan-teny ireto: * Teny finoà: Kai Nieminen. 2025. ''Genjin tarina''. Boky roa. Helsinki: Kustannusosakeyhtiö Otava. <nowiki>ISBN 9789511180876</nowiki> sy <nowiki>ISBN 9789511180883</nowiki>. Efa nanomboka tamin' ny taompolo 1980 ny fandikan-teny, nataon' i Martti Turunen sy Kai Nieminen; ny tononkalo no nadikan' ity farany. * Teny frantsay: René Sieffert. 1977. ''Le Dit Du Genji''. Paris: Publications orientalistes de France. <nowiki>ISBN 9782716900980</nowiki>. * Teny alemà: ** Herberth E. Herlitschka: ''Die Geschichte vom Prinzen Genji, wie sie geschrieben wurde um das Jahr Eintausend unserer Zeitrechnung von Murasaki, genannt Shikibu, Hofdame der Kaiserin von Japan.'' Boky roa. Insel-Verlag, Leipzig 1937. Nisy fanontana vaovao maro. Nadika avy amin' ny dikan-tenin' i Waley. ** Oscar Benl. ''Die Geschichte Vom Prinzen Genji.'' (Zürich: Manesse Verl, Manesse-Bibliothek Der Weltliteratur : Corona-Reihe Vollst. Ausg, 1966; 1992). * Teny hindy: लेखिका, मुरासाकी शिकाबू ; अनुवादक, छविनाथ पाण्डेय ; भूमिका, महामहिम सेजिरा योशिज़ावा., et al. ''गेंजीकी कहानी : जापानी साहित्यका उत्कृष्टतम उपन्यास''. , Nadikan' i पाण्डेय, छबिनाथ sy Chabinātha Pāṇḍeya, Prathama Hindī saṃskaraṇa, साहित्य अकादेमी की ओरसे ज्ञानमण्डल लिमिटेड, 1957. * Teny italiana: Maria Teresa Orsi, ''La storia di Genji'', (Torino: Einaudi, 2012) <nowiki>ISBN 978-88-06-14690-0</nowiki>. Io no dikan-teny voalohany avy amin' ny teny japoney fa tsy avy amin' ny dikan-tenin' i Waley, ary ahitana ny toko 54 manontolo. * Teny koreanina: 柳呈譯., 紫式部, Chŏng Yu, Yu Chŏng, ''源氏物語''. (Seoul: T’ŭkpyŏlsi: 乙西文化社 1982) * Teny rosiana: Vita tamin' ny 1993 ny dikan-teny rosiana feno an' ny ''The Tale of Genji'' (''Повесть о Гэндзи''). Ny trano famoaham-boky ''Vostochnaya Literatura'' (Literatiora tatsinanana) no namoaka azy. Tatiana Sokolova-Deliussina no nandika ilay asa, izay nivoaka tamin' ny boky efatra sy tovana iray. * Teny espaniola: Fernando Gutiérrez. ''Genji Monogatari'' = ''Romance de Genji''. Lunas, 1992. <nowiki>ISBN 9788476510506</nowiki>. * Teny okrainiana: Vita tamin' ny 2022 ny dikan-teny okrainiana feno an' ny ''The Tale of Genji'' (''Повість про Ґендзі''). Ny trano famoaham-boky Folio no namoaka azy tao amin' ny andiam-boky ''World Literature Library''. Ivan Dziub no nandika ilay asa, izay nivoaka tamin' ny boky telo: ''The Tale of Genji. Book 1. Chapters 1–20'' (boky voalohany, toko 1–20; 2018), ''Book 2. Chapters 21–38'' (boky faharoa, toko 21–38; 2020), ary ny toko famaranana tamin' ny 2022. Efa nisy sombiny avy amin' ny toko « ''The Wind in the Pines'' » (''Вітер у соснах''), nadikan' i Y. V. Osadcha, nampidirina tao amin' ny fanangonan-dahatsoratra ''Japanese Literature'' (2010). * Teny ordo: لىڈى موراساکى ؛ مترجم، سيد احتشام حسىن., et al. ''گنجى کى کهانى : ناول'', Nadikan' i حسىن، سيد احتشام، Sayyid Iḥtishām Ḥusain, بک ٹائم،, 2020. ==== Dikan-teny anglisy voafantina ==== I Suematsu Kenchō no nanao ny dikan-teny anglisy voalohany tamin' ny ampahany amin' ny ''Genji'', izay navoaka tamin' ny 1882. Namoaka dikan-teny nisy boky enina i Arthur Waley, ka toko iray ihany no tsy nadikany; nivoaka tamin' ny 1925 ny boky voalohany ary tamin' ny 1933 ny farany.<ref name = "WaleyTimes">Titterton, L. ''&#39;The Tale of Genji' Comes to an End''. ''The New York Times Book Review''. The New York Times Co.. 4 June 1933. p.: 7.</ref> Tamin' ny 1976, i Edward Seidensticker no namoaka ny dikan-teny anglisy feno voalohany. Ninia nampiasa fomba nofaritana hoe «hentitra kokoa» izy (dikan-teny), raha ny fanajana ny votoatiny no jerena, na dia tsy voatery ho toy izany aza ny fanajana ny endriny.<ref name = "Edward">Shikibu, Murasaki; Seidensticker, Edward. [https://archive.org/details/taleofgenji0000mura ''The Tale of Genji'']. Knopf. 1976. fidirana voarakitra: registration.</ref> Ny dikan-teny anglisy navoakan' i Royall Tyler tamin' ny 2001 kosa dia mikendry ny hitandro ny votoatiny sy ny endriky ny lahatsoratra niandohana.<ref name = "Tyler">Shikibu, Murasaki; Tyler, Royall. ''The Tale of Genji''. Viking. 2002.</ref><ref>Tyler, Royall (2009). ''The Disaster of the Third Princess: Essays on the tale of Genji''. National Library of Australia.</ref> Misy fahasamihafana kely eo amin' ireo dikan-teny anglisy lehibe, izay ahitana taratra ny safidin' ny mpandika teny sy ny vanim-potoana nanaovana azy. Samy manana ny lafiny mahamety azy, ny mpanakiana azy ary ny mpanohana azy ireo dika tsirairay, ary ny anaran' ny mpandika teny no anavahana azy. Ohatra, ny dika nataon' i Arthur Waley dia mazàna antsoina hoe ny ''Genji'' an' i Waley. Tamin' ny 2025, nisy ekipa tao amin' ny ''Boston University'' (Oniversiten' i Boston) nanangana ny genjipoems.org mba hamadihana ho endrika nomerika ny dikan-teny anglisin' ireo tononkalo ao amin' ilay asa. Nampiasainy tamin' izany ireo dikan-tenin' ilay tantara nataon' i Waley, Seidensticker, Tyler ary Washburn, ary koa ny dikan-tenin' ireo tononkalo nataon' i Edwin Cranston tamin' ny 2006.<ref>Bouranova, Alene. [https://www.bu.edu/articles/2025/tale-of-genji-poems-join-digital-age ''The World's First Novel Has Romance, Tragedy, Adventure. Now, After 1,000 Years, The Tale of Genji's Poems Have Joined the Digital Age'']. ''The Brink''. 15 July 2025. daty nijerena voarakitra: 29 August 2025.</ref> * Ny ''Genji'' an' i Suematsu (1882) – Ny ''Genji'' an' i Suematsu no dikan-teny anglisy voalohany. Araka ny lahatsoratr' i Rebekah Clements, heverina ho ratsy kalitao izy io ary tsy dia vakina firy intsony.<ref name="Clements2011" /> Toko 17 no ao anatiny.<ref>Murakami, Janel R. Goodman. [https://journals.uair.arizona.edu/index.php/AZSLAT/article/view/21222/20803 ''METONYMY IN THE TALE OF GENJI: AN ANALYSIS OF TRANSLATION STRATEGIES'']. ''Journal of Second Language Acquisition and Teaching''. 31 December 2013. boky: 20. pp.: 55–75. fiteny: en. nampitaina tamin' ny: University of Arizona. <nowiki>ISSN 2377-1704</nowiki>.</ref> * Ny ''Genji'' an' i Waley (1925–1933) – Noraisin' ny gazety ''Time'' ho zava-bita lehibe ho an' ny fotoanany ny ''Genji'' an' i Waley.<ref name="w1933">[https://web.archive.org/web/20090803124312/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,745773,00.html "Genji Finished"], ''Time''. 3 July 1933.</ref> Nisy anefa ireo nitaky fanajana akaiky ny lahatsoratra niandohana ka nanakiana ny fanovana nataon' i Waley.<ref>Takatsuka, Masanori. (1970). [https://web.archive.org/web/20090804033558/http://www.worldcat.org/oclc/27828038&referer=brief_results ''Brief remarks on some mistranslations in Arthur Waley's Tale of Genji'']</ref> Nisy koa ny nanakiana fa nanalavitra loatra ny lahatsoratra niandohana ny fomba nandikany azy. Na izany aza, mbola ankasitrahana sy vakina betsaka ilay dika, araka ny famerenana mandinika ireo dikan-teny navoaka tao amin' ny ''Monumenta Nipponica''.<ref name="mn">[http://www.lamarre-mediaken.com/Site/EAST_305_files/Midorikawa%20Translations%20of%20Genji.pdf "Coming to Terms with the Alien".] ''Monumenta Nipponica'' 58:2</ref> Nandray azy tamim-pahalianana ny mpamaky tamin' ny fotoana namoahana azy voalohany. Ohatra, izao no nosoratan' ny ''Time'' (dikan-teny): «Ny teny fiderana ataon' ireo mpitsikera, izay toa tsy mahita teny hanehoana ny heviny, dia mampiseho ny ampahany amin' ny antony maro samihafa mahasarika ao amin' izy io. Amin' ny alalan' ny lahatsoratra tsotra fa tsy andininy mazava sy mikoriana, dia manambatra fanesoesoana ny fiarahamonina izay mahagaga fa toa maoderina sy fitantarana tena mahasarika ny ''The Tale''. Nanao soa ho an' ny literatiora i Waley mpandika teny tamin' ny namonjeny sy nitondrany ho an' ny Tandrefana ity sanganasa miavaka avy any Atsinanana ity.»<ref name="w1928">[https://web.archive.org/web/20090803125706/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,928916,00.html "In All Dignity,"] ''Time.'' 27 August 1928.</ref> Tsy ao amin' io dikan-teny io mihitsy ny toko faha-38. * Ny ''Genji'' an' i Seidensticker (1976)<ref>Seidensticker, Edward G.. ''The Tale of Genji''. Tuttle. 1976. boky: 1. <nowiki>ISBN 978-4-8053-0919-3</nowiki>.</ref> – Niezaka nanitsy izay noheverina ho lesoka tamin' ny dikan-tenin' i Waley ny ''Genji'' an' i Seidensticker, nefa tsy voatery nikendry ny hanafoana ny maha-ilaina an' ilay dika teo aloha. Manaraka akaiky kokoa ny lahatsoratra niandohana i Seidensticker, saingy misy fanovana ataony mba hanamorana ny famakiana. Ohatra, tononiny amin' ny anarany ny ankamaroan' ireo olona ao amin' ny tantara, mba hahamora ny fanarahan' ny mpamaky tandrefana maro samihafa ny fitantarana. ** Tamin' ny 2008 dia vita ny dikan' ny ''Genji'' an' i Seidensticker tamin' ny soratra Braille, izay vakina amin' ny fikasihana, ary nisy pejy 4 400. Vehivavy japoney dimy mpikarakara tokantrano avy any Setagaya, Tokyo no nanatontosa azy io, niasa an-tsitrapo nandritra ny dimy taona. Natolotra ho an' ny ''Japan Braille Library'' (Tranomboky japoney momba ny soratra Braille) sy ny ''Library of Congress'' (Tranombokin' ny Kongresy) ilay dika taorian' izany. Azo alaina amin' ny aterineto koa izy io.<ref>[http://www.yomiuri.co.jp/book/news/20080825bk12.htm ''Braille version of The Tale of Genji completed in 1,000th year 2008'']. ''Yomiuri Shimbun''. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2009-01-05. datin' ny tahiry: 2008-08-25. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20080825010101/http://www.yomiuri.co.jp/book/news/20080825bk12.htm rohy tahiry voarakitra].</ref> * Ny ''Genji'' an' i McCullough (1994) – Ampahany voafantina avy amin' ny toko folo ao amin' ny ''The Tale of Genji'', miaraka amin' ny ampahany voafantina avy amin' ny ''The Tale of the Heike'', no nadikan' i Helen Craig McCullough ho an' ny ''Stanford University Press'' (trano famoaham-bokin' ny Oniversiten' i Stanford). * Ny ''Genji'' an' i Tyler (2001)<ref>Tyler, Royall. ''The Tale of Genji''. Viking. New York. 2001.</ref> – Ahitana fanamarihana eny ambany pejy sy fanazavana betsaka sy amin' ny antsipiriany kokoa noho ireo dikan-teny teo aloha ny ''Genji'' an' i Tyler. Hazavainy ao ireo firesahana ankolaka maro ao amin' ny tononkalo sy ireo lafiny ara-kolontsaina ao amin' ny tantara. Ninia niezaka naka tahaka ny fomba fanoratra niandohana tamin' ny fomba tsy nataon' ireo dikan-teny teo aloha i Tyler. Ohatra, tsy mampiasa ny anaran' ny ankamaroan' ireo olona ao amin' ny tantara io dika io, fa ny anaram-boninahiny no anondroana azy ireo, araka ny fomba nahazatra tao amin' ny tontolon' ilay lahatsoratra niandohana tamin' ny taonjato faha-11. Tao amin' ny ''[[The New York Times]]'', i Janice Nimura, mpitsikera, dia nilaza fa «mahavariana ny famerenany ny tsiron' ny lahatsoratra niandohana, [nefa] mety ho sarotra arahina» (dikan-teny).<ref>Nimura, Janice P.. [https://www.nytimes.com/2001/12/02/books/courtly-lust.html ''Courtly Lust'']. ''[[The New York Times]]''. 2 December 2001. daty nijerena voarakitra: 3 October 2018. datin' ny tahiry: 3 October 2018. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20181003102517/https://www.nytimes.com/2001/12/02/books/courtly-lust.html rohy tahiry voarakitra].</ref> Araka ny tenin' i Michael Wood, ny dikan-tenin' i Tyler dia «manao ho toetra tsara mampiavaka azy ny fitandremana ny fomba fiteny somary ankolaka sy manaraka fombafomba rehefa mifampiresaka ireo olona ao amin' ny tantara. Fakam-panahy lehibe ho an' ny mpandika teny ny milaza izay tsy voalaza, ary tsy manaiky ho resin' izany mihitsy i Tyler» (dikan-teny).<ref>Wood, Michael. [https://web.archive.org/web/20080919011005/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501020318-216348,00.html "A Distant Mirror"], ''Time''. 11 March 2002.</ref> Tao amin' ny famerenana mandinika ireo dikan-tenin' ny ''Genji'', dia nanoratra i Machiko Midorikawa fa ireo mpandika teny avy amin' ny teny japoney klasika tatỳ aoriana kokoa dia «niezaka nitady fomba hitandroana bebe kokoa ireo zavatra izay toa tsy nahazatra na hafahafa tamin' ny mpamaky anglisy teo aloha» (dikan-teny).<ref>Machiko, Midorikawa. [https://www.jstor.org/stable/25066214 ''Coming to Terms with the Alien: Translations of "Genji Monogatari"'']. ''Monumenta Nipponica''. 2003. boky: 58. laharana: 2. pp.: 193–222. <nowiki>ISSN 0027-0741</nowiki>. <nowiki>JSTOR 25066214</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 5 August 2022. datin' ny tahiry: 5 August 2022. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20220805174729/https://www.jstor.org/stable/25066214 rohy tahiry voarakitra].</ref> * Ny ''Genji'' an' i Washburn (2015) – Ny ''Genji'' an' i Dennis Washburn dia manasaraka ny tononkalo amin' ny lahatsoratra tsotra fa tsy andininy ary mampiasa sora-mandry ho an' ny eritreritra ao an-tsain' ireo olona ao amin' ny tantara. Niteraka adihevitra somary betsaka kokoa noho ny an' i Tyler io dika io. Ny ankamaroan' ny fanakianana dia nifantoka tamin' izay noheverina ho fanazavana tafahoatra ny lahatsoratra sy ny fampidirana fomba fiteny andavanandro maoderina.<ref>Ian Buruma, "[http://www.newyorker.com/magazine/2015/07/20/the-sensualist-books-buruma The Sensualist]", ''New Yorker'', 20 July 2015, p. 67. [https://web.archive.org/web/20150724173826/http://www.newyorker.com/magazine/2015/07/20/the-sensualist-books-buruma tahiry tamin' ny 24 July 2015].</ref> == Fandraisana sy lova == Asa soratra manan-danja eo amin' ny literatiora maneran-tany ny ''Tantaran' i Genji''. Anisan' ireo mpanoratra maoderina nilaza fa nahazo aingam-panahy avy aminy i [[Jorge Luis Borges]]. Hoy izy momba ilay boky (dikan-teny malagasy): « Saika mahagaga ny fomba voajanahary nanoratana ny ''The Tale of Genji'', araka ny nandikan' i Arthur Waley azy; ary tsy ny maha-hafakely azy — izany teny mahatsiravina izany — no mahaliana antsika, fa ny fihetseham-po lalina maha-olombelona ao amin' ilay tantara. Ara-drariny izany fahalianana izany: ny sanganasan' i Murasaki dia azo antsoina amim-pahamarinana hoe tantara foronina mifantoka amin' ny sain' ny olona sy ny fihetseham-pony ... Sahiko ny manoro ity boky ity amin' ireo mamaky ny asa soratro. »<ref>Shikubu, Murasaki; Shikibu, Murasaki. ''The Tale of Genji (Tuttle Classics)''. Tuttle. 2010-03-10. p.: Editorial Reviews. <nowiki>ISBN 978-4805310816</nowiki>.</ref> Isan' ny toetra isongadinan' ilay boky ny tsy fifanoheran' ny singa ao anatiny, ny fanehoana ny sain' ny olona sy ny fihetseham-pony, ary ny famolavolana ny olona ao amin' ny tantara. Hoy ilay mpanoratra tantara foronina [[Yasunari Kawabata|Kawabata Yasunari]] tao amin' ny lahateniny nandraisany ny Loka Nobel momba ny Literatiora (dikan-teny malagasy): « Ny ''The Tale of Genji'' indrindra no tendro avo indrindra amin' ny literatiora japoney. Na hatramin' izao androntsika izao aza, tsy mbola nisy tantara foronina azo ampitahaina aminy. »<ref>Kawabata, Yasunari. [https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1968/kawabata-lecture.html ''Japan, the Beautiful and Myself'']. Nobel Media. 12 December 1968. daty nijerena voarakitra: 25 November 2013.</ref> [[File:2000 Yen Murasaki Shikibu.jpg|thumb|Vola taratasy 2000 yen ahitana ny ''The Tale of Genji'' sy i Murasaki Shikibu eo amin' ny zorony havanana]] Antsoina matetika koa hoe « tantara foronina voalohany » ny ''Genji'',<ref>Tyler, Royall. ''The Tale of Genji''. Penguin Classics. 2003. pp.: i–ii & xii. <nowiki>ISBN 0-14-243714-X</nowiki>.</ref> nefa iadian-kevitra be izany. Heverina ho tantara foronina koa ny asa soratra hafa talohany, toy ny ''Kādambari'' tamin' ny taonjato faha-7, nosoratana tamin' ny [[Fiteny sanskrity|teny sanskrity]], sy ireo tantara foronina grika sy romana tamin' ny Andro Taloha klasika, toy ny ''Daphnis and Chloe'' sy ny ''Satyricon''. Iadian-kevitra koa aza raha azo sokajina ho « tantara foronina » ny ''Genji''. Araka ny fiheveran' i Ivan Morris, ny fahatakarana lalina ny sain' ny olona sy ny fihetseham-pony, ny firafitra be pitsiny ary ny firaisan' ny singa ao amin' ilay asa no ahafahana manasokajy azy ho « tantara foronina », sady mahatonga ireo asa foronina nosoratana tamin' ny lahatsoratra tsotra talohany tsy ho tafiditra amin' izany sokajy izany.<ref>Ivan Morris, ''The World of the Shining Prince'' (1964), p. 277</ref> Misy filazana mifandraika amin' izany koa, angamba natao hialana amin' ireo adihevitra ireo, miantso ny ''Genji'' hoe « tantara foronina voalohany mifantoka amin' ny sain' ny olona sy ny fihetseham-pony » na « tantara foronina ara-tantara voalohany »,<ref>Tyler, Royall. ''The Tale of Genji''. Penguin Classics. 2003. p.: xxvi. <nowiki>ISBN 0-14-243714-X</nowiki>.</ref> na koa hoe « tantara foronina voalohany mbola heverina ho sanganasa klasika », na mampiasa famaritana hafa voafetra kokoa. Ao amin' ny ''The Literature of Japan'' (Bryan, 1930) sy ny ''Introduction to Classic Japanese Literature'' (Kokusai Bunka Shinkokai, 1970), dia faritana ho tantara foronina tranainy indrindra, voalohany, na lehibe indrindra eo amin' ny literatiora japoney ny ''Tantaran' i Genji'', na hoe sady manana maromaro amin' ireo toetra ireo.<ref name=bryan65>Bryan (1930), 65.</ref><ref>Kokusai Bunka Shinkokai (1970), 37.</ref> Na ao Japàna aza, tsy eken' ny rehetra ny fiantsoana ny ''Tantaran' i Genji'' hoe « voalohany »: efa nisy nanolotra ny ''Ochikubo Monogatari'', izay nialoha azy kely, ho « tantara foronina lava voalohany eran-tany », na dia tsy fantatra aza ny mpanoratra azy.<ref>Kato (1979), p. 160, 163.</ref> Na eo aza ireo adihevitra ireo, dia nampitahain' i Bryan tamin' ny fiantraikan' ny ''Arcadia'' nosoratan' i Philip Sidney teo amin' ny literatiora anglisy ny fiantraikany teo amin' ny literatiora japoney.<ref name =bryan65/> Isan' ny vakiteny fototra ao amin' ny fandaharam-pianaran' ny sekoly japoney ilay tantara sy ireo asa soratra hafa nataon' i Murasaki. Namoaka vola taratasy 2000 yen ho fanomezam-boninahitra azy ny Bankin' i Japàna; misy sary maneho ampahany amin' ilay tantara eo amin' izany, nalaina tahaka avy amin' ilay horonana misy sary tamin' ny taonjato faha-12. Satria ny fanamarihana tamin' ny 1 Novambra 1008 ao amin' ny ''The Diary of Lady Murasaki'' no daty tranainy indrindra ahitana firesahana momba ny ''Tantaran' i Genji'', dia notendrena ho andro ofisialy hankalazana ny sanganasa klasika japoney ny 1 Novambra. Araka ny lalàna momba ny Andron' ny sanganasa klasika, dia tsy ny literatiora ihany no tafiditra amin' ireo « sanganasa klasika » ankalazaina, fa sehatra maro amin' ny zavakanto koa: ny mozika, ny haikanto, ny zavakanto nentim-paharazana an-tsehatra, ny fialamboly, ny zavakanto eo amin' ny fomba fiaina toy ny lanonana fisotroana dite sy ny fandaminana voninkazo, ary ireo vokatra ara-kolontsaina hafa.<ref>[http://www.mext.go.jp/en/news/topics/detail/1372675.htm ''Symposium Commemorating Classics Day'']. MEXT. daty nijerena voarakitra: 6 July 2018. datin' ny tahiry: 3 June 2017. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20170603000009/http://www.mext.go.jp/en/news/topics/detail/1372675.htm rohy tahiry voarakitra].</ref> Lasa singa fototra amin' ny lalao mampiasa emboka manitra antsoina hoe ''Genjikō'' ny anaran' ireo toko. Tafiditra ao amin' ny fanao mivelatra kokoa momba ny emboka manitra atao hoe ''Monkō'', izay nahazatra teo amin' ny andriana, io lalao io. Ao amin' ny ''Genjikō'', dia ampitahain' ny mpilalao ny hanitry ny santionan' emboka manitra dimy misesy mba hamantarana izay mitovy, nefa tsy ampahafantarina azy ireo ny anaran' ireo santionany. Nampifandraisina tamin' ny marika iray antsoina hoe ''genji-mon'', izay nisolo tena toko iray tao amin' ilay tantara, ny lamina tsirairay mety ho hita amin' ny fitovian' ireo hanitra.<ref>[https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC ''Japan Encyclopedia''], p. 237</ref> == Fampifanarahana amin' ny endrika hafa == Asa maro no nalaina avy amin' ny ''Tantaran' i Genji'', anisan' izany ny tantara an-tsehatra maro samihafa natao ho an' ny fahitalavitra sy ny fampifanarahana ho tantara an-tsary antsoina hoe ''manga'', izay miisa dimy farafahakeliny.<ref>Richard Gunde. [http://www.international.ucla.edu/asia/article.asp?parentid=10674 ''Genji in Graphic Detail: Manga Versions of the Tale of Genji'']. UCLA Asia Institute. 2004-04-27. daty nijerena voarakitra: 2006-11-16. datin' ny tahiry: 16 September 2007. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20070916100440/http://www.international.ucla.edu/asia/article.asp?parentid=10674 rohy tahiry voarakitra].</ref> Anisan' ny fampifanarahana lehibe ny: * ''Genji Monogatari Emaki'', horonana misy sary natao hovelarina amin' ny tanana, tamin' ny taonjato faha-12; * ''The Tale of Genji'', sarimihetsika tamin' ny 1951 nataon' i Yoshimura Kōzaburō; * sarimihetsika tamin' ny 1966 nataon' i Takechi Tetsuji;<ref name="Shirane2008">Shirane, Haruo. [https://books.google.com/books?id=MSStAgAAQBAJ&dq=%22Genji+monogatari%22+%221966%22+%22takechi%22&pg=PA312 ''Envisioning the Tale of Genji: Media, Gender, and Cultural Production'']. Columbia University Press. 2008. p.: 312. <nowiki>ISBN 9780231142373</nowiki>.</ref> * ''Asaki Yume Mishi'', ''manga'' tamin' ny 1980 nataon' i Yamato Waki; * fampisehoana an-tsehatra tamin' ny 1981 nokarakarain' ny ''Takarazuka Revue'' (tarika mpanao fampisehoana an-tsehatra Takarazuka); * ''The Tale of Genji'', sarimihetsika amin' ny endrika sarimiaina (''anime'') tamin' ny 1987 nataon' i Sugii Gisaburō. Ny toko 12 voalohany ihany no voarakitra ao aminy, ary nampiana antony ara-tsaina sasany manosika ny olona ao amin' ny tantara, nefa tsy voalaza mazava ao amin' ny tantara foronina ireo antony ireo; * ''O Desejado ou As montanhas da lua'', sarimihetsika tamin' ny 1987 nataon' i [[Paulo Rocha]]; * ''Genji Monogatari'', ''manga'' tamin' ny 1988 nataon' i Maki Miyako, izay nahazo ny ''Shogakukan Manga Award'' (Loka Shogakukan ho an' ny ''manga'') tamin' ny 1989;<ref name="ShogakukanAward">[http://comics.shogakukan.co.jp/mangasho/rist.html ''小学館漫画賞：歴代受賞者'']. Shogakukan. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2007-08-19. datin' ny tahiry: 2007-09-29. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20070929094941/http://comics.shogakukan.co.jp/mangasho/rist.html rohy tahiry voarakitra].</ref> * fampisehoana an-tsehatra tamin' ny 1989 nokarakarain' ny ''Takarazuka Revue''; * tantara an-tsehatra lalaovina amin' ny alalan' ny hira (''opera'') tamin' ny 2000 nataon' i Miki Minoru; * ''Sennen no Koi Story of Genji'', sarimihetsika tamin' ny 2001; * ''Genji Monogatari Sennenki'', andian-tsarimiaina (''anime'') tamin' ny 2009 nataon' i Dezaki Osamu; * ''Genji Monogatari: Sennen no Nazo'', sarimihetsika tamin' ny 2011; * fampisehoana an-tsehatra tamin' ny 2015 nokarakarain' ny ''Takarazuka Revue''. Nahazo ny loka ''Arts Festival'' (Fetin' ny Zavakanto) i Asumi Rio, mpilalao an-tsehatra, noho ny nilalaovany ny anjara asan' i Genji; * ''Lady Murasaki’s Tale of Genji'', ''manga'' amin' ny teny anglisy tamin' ny 2022 nataon' i Ai Takita sy Sean Michael Wilson. == Jereo koa == * ''The Golden Ass'' * Tantara momba ny matoatoa * Hagiwara Hiromichi * ''Jūnihitoe'', akanjo lava mifanaingina sy voalamina araka ny fitsipika momba ny loko, anaovan' ireo vehivavy anisan' ny tandapan' ny emperora * ''Sudare'' * ''The Pillow Book'' * ''The Tale of Genji Museum'' (tranombakoka momba ny ''Tantaran' i Genji'') * ''Tales of Ise'' * Yang Guifei * ''You Xian Ku'' == Loharano == <references /> == Boky sy lahatsoratra == * Allen, James Sloan. [https://archive.org/details/worldlywisdomgre0000alle ''"How Beautiful, How Sad," in Worldly Wisdom: Great Books and the Meanings of Life'']. Savannah: Frederic C. Beil. 2008. fidirana voarakitra: registration. * Arntzen, Sonja. [https://www.asianstudies.org/publications/eaa/archives/the-heart-of-history-the-tale-of-genji/ ''The Heart of History The Tale of Genji'']. ''Education About Asia''. Association for Asian Studies. 2005. boky: 10. laharana: 3. pp.: 25–30. * Bargen, Doris G. ''Spirit Possession in the Context of Dramatic Expressions of Gender Conflict: The Aoi Episode of the Genji monogatari''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. June 1988. boky: 48. laharana: 1. pp.: 95–130. <nowiki>DOI 10.2307/2719274</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2719274</nowiki>. * Bargen, Doris G. ''The Search for Things Past in the Genji monogatari''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. June 1991. boky: 51. laharana: 1. pp.: 199–232. <nowiki>DOI 10.2307/2719245</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2719245</nowiki>. * Bargen, Doris G. ''A Woman's Weapon : Spirit possession in the Tale of Genji''. University of Hawaiʻi Press. Honolulu. 1997. * Bowring, Richard John. [https://archive.org/details/murasakishikibut0000bowr ''Murasaki shikibu, The Tale of Genji'']. Cambridge University Press. Cambridge; New York. 1988. fidirana voarakitra: registration. * Bryan, J. Ingram. ''The Literature of Japan''. Henry Holt and Company. New York. 1930. * Childs, Margaret H. ''The value of vulnerability: Sexual coercion and the nature of love in japanese court of literature''. ''Journal of Asian Studies''. 1999. boky: 58. laharana: 4. pp.: 1059–80. <nowiki>DOI 10.2307/2658495</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2658495</nowiki>. <nowiki>HDL 1808/16325</nowiki>. <nowiki>S2CID 161992068</nowiki>. fidirana HDL voarakitra: free. * Chisholm, Julianne Kaui. ''The Steel-belted Radial of Karma: The End of Genji''. ''The Journal of the Association of Teachers of Japanese''. November 1994. boky: 28. laharana: 2. pp.: 183–93. <nowiki>DOI 10.2307/489291</nowiki>. <nowiki>JSTOR 489291</nowiki>. * De Wolf, Charles (2014). "''Glimpses of Genji Through the Looking-Glass of Language''". ''The Transactions of the Asiatic Society of Japan''. fifth series, volume 6. * D'Etcheverry, Charo B. ''Love after The Tale of Genji : Rewriting the World of the Shining Prince''. Harvard University Press. Cambridge, MA. 2007. * Field, Norma. ''The Splendor of Longing in the Tale of Genji''. Princeton University Press. Princeton, NJ. 1987. * Friday, Karl. ''Teeth and Claws. Provincial Warriors and the Heian Court''. ''Monumenta Nipponica''. Summer 1988. boky: 43. laharana: 2. pp.: 153–85. <nowiki>DOI 10.2307/2384742</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2384742</nowiki>. * Gatten, Aileen. ''A Wisp of Smoke. Scent and Character in the Tale of Genji''. ''Monumenta Nipponica''. Spring 1977. boky: 32. laharana: 1. pp.: 35–48. <nowiki>DOI 10.2307/2384070</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2384070</nowiki>. * Gatten, Aileen. ''The Order of the Early Chapters in the Genji monogatari''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. June 1981. boky: 41. laharana: 1. pp.: 5–46. <nowiki>DOI 10.2307/2718998</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2718998</nowiki>. * Gatten, Aileen. ''Weird Ladies: Narrative Strategy in the Genji monogatari''. ''The Journal of the Association of Teachers of Japanese''. April 1986. boky: 21. laharana: 1. pp.: 29–48. <nowiki>DOI 10.2307/489516</nowiki>. <nowiki>JSTOR 489516</nowiki>. * Goff, Janet Emily. ''Noh Drama and the Tale of Genji : The Art of Allusion in Fifteen Classical Plays''. Princeton University Press. Princeton, NJ. 1991. * Henitiuk, Valerie. ''Going to Bed with Waley: How Murasaki Shikibu Does and Does Not Become World Literature''. ''Comparative Literature Studies''. 2008. boky: 45. laharana: 1. pp.: 40–61. <nowiki>DOI 10.1353/cls.0.0010</nowiki>. <nowiki>JSTOR 25659632</nowiki>. <nowiki>S2CID 161786027</nowiki>. * Hirota, Akiko. ''The Tale of Genji: From Heian Classic to Heisei Comic''. ''Journal of Popular Culture''. Fall 1997. boky: 31. laharana: 2. pp.: 29–68. <nowiki>DOI 10.1111/j.0022-3840.1997.00029.x</nowiki>. * Jackson, Reginald (2021). ''A Proximate Remove: Queering Intimacy and Loss in 'The Tale of Genji.&#39;'' Oakland, CA: University of California Press. doi:10.1525/luminos.106. <nowiki>ISBN 978-0-520-38254-1</nowiki>. * Kamens, Edward B. ''Approaches to Teaching Murasaki Shikibu's The Tale of Genji''. Modern Language Association of America. New York. 1993. * Kato, Shuichi. ''A History of Japanese Literature: The First Thousand Years''. Kodansha International, Ltd. New York. 1979. fanampim-baovao: David Chibbett. <nowiki>ISBN 0-87011-491-3</nowiki>. * Knapp, Bettina L. ''Lady Murasaki Shikibu's the Tale of Genji: Search for the Mother''. ''Symposium''. Spring 1992. boky: 46. laharana: 1. pp.: 34–48. <nowiki>DOI 10.1080/00397709.1992.10733759</nowiki>. * Kornicki, P. F., "''Unsuitable Books for Women? "Genji Monogatari" and "Ise Monogatari" in Late Seventeenth-Century Japan''", ''Monumenta Nipponica'', Vol. 60, No. 2 (Summer, 2005), pp.&nbsp;147–93, Sophia University, [https://www.jstor.org/stable/25066367 JSTOR] * ''Introduction to Classic Japanese Literature''. Greenwood Printing. 1970. mpamoaka: Kokusai Bunka Shinkokai. <nowiki>ISBN 0-8371-3118-9</nowiki>. * McCormick, Melissa. ''Genji Goes West: The 1510 "Genji Album" and the Visualization of Court and Capital''. ''The Art Bulletin''. 2003. boky: 85. laharana: 1. pp.: 54–85. <nowiki>DOI 10.2307/3177327</nowiki>. <nowiki>JSTOR 3177327</nowiki>. * McCullough, William H. ''Japanese Marriage Institutions in the Heian Period''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. 1967. boky: 27. pp.: 103–67. <nowiki>DOI 10.2307/2718385</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2718385</nowiki>. * Morris, Ivan I. ''The World of the Shining Prince: Court Life in Ancient Japan''. Kodansha International. New York. 1964. * Morris, Ivan I. ''The Tale of Genji Scroll [Genji monogatari emaki]''. Kodansha International. Tokyo. 1971. * Mostow, Joshua S. ''Painted Poems, Forgotten Words. Poem-Pictures and Classical Japanese Literature''. ''Monumenta Nipponica''. Autumn 1992. boky: 47. laharana: 3. pp.: 323–46. <nowiki>DOI 10.2307/2385102</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2385102</nowiki>. * Mostow, Joshua S. ''"Picturing" in The Tale of Genji''. ''The Journal of the Association of Teachers of Japanese''. April 1999. boky: 33. laharana: 1. pp.: 1–25. <nowiki>DOI 10.2307/489628</nowiki>. <nowiki>JSTOR 489628</nowiki>. * Murase, Miyeko. ''Iconography of the Tale of Genji : Genji monogatari ekotoba''. Weatherhill. New York. 1983. * Murase, Miyeko. ''The Tale of Genji : Legends and Paintings''. G. Braziller. New York. 2001. * Nickerson, Peter. ''The Meaning of Matrilocality. Kinship, Property, and Politics in Mid-Heian''. ''Monumenta Nipponica''. Winter 1993. boky: 48. laharana: 4. pp.: 429–67. <nowiki>DOI 10.2307/2385292</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2385292</nowiki>. * ''Nihon Koten Bungaku Daijiten: Kan'yakuban''. Iwanami Shoten. [[Tokyo|Tōkyō]]. 1986. dikan' ny lohateny voarakitra: A Comprehensive Dictionary of Classical Japanese Literature: Concise Edition. <nowiki>ISBN 4-00-080067-1</nowiki>. OCLC: 22820487. * Okada, H. Richard. ''Figures of Resistance : Language, Poetry, and Narrating in the Tale of Genji and Other Mid-Heian Texts''. Duke University Press. Durham. 1991. * Pekarik, Andrew. ''Ukifune : Love in the tale of genji''. Columbia University Press. New York. 1982. * Puette, William J. [https://archive.org/details/guidetotaleofgen00puet ''Guide to the Tale of Genji by Murasaki Shikibu'']. C.E. Tuttle. Rutland, VT. 1983. <nowiki>ISBN 9780804814546</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. * Rowley, Gillian Gaye. ''Yosano Akiko and the Tale of Genji''. Center for Japanese Studies, University of Michigan. Ann Arbor. 2000. * Sestili Daniele (1996). ''Musica e danza del principe Genji. Le arti dello spettacolo nell’antico Giappone''. Lucca: LIM, * Shirane, Haruo. ''The Aesthetics of Power: Politics in the Tale of Genji''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. December 1985. boky: 45. laharana: 2. pp.: 615–47. <nowiki>DOI 10.2307/2718974</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2718974</nowiki>. * Shirane, Haruo. ''The Bridge of Dreams : A Poetics of the Tale of Genji''. Stanford University Press. Stanford. 1987. * Shirane, Haruo. ''Envisioning the Tale of Genji: Media, Gender, and Cultural Production''. Columbia University Press. New York. 2008. * Stevenson and Ho, Barbara and Cynthia O. [https://archive.org/details/crossingbridgeco00barb ''Crossing the Bridge : Comparative Essays on Medieval European and Heian Japanese Women Writers'']. Palgrave. New York. 2000. <nowiki>ISBN 9780312221676</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. * Tyler, Royall. ''&#39;I Am I': Genji and Murasaki''. ''Monumenta Nipponica''. 1999. boky: 54. laharana: 4. pp.: 435–80. <nowiki>DOI 10.2307/2668318</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2668318</nowiki>. * Tyler, Royall. [http://wwwsshe.murdoch.edu.au/intersections/issue7/tyler.html ''Marriage, Rank and Rape in The Tale of Genji'']. ''Intersections: Gender, History and Culture in the Asian Context''. March 2002. boky: 7. * Tyler, Royall and Susan. ''The Possession of Ukifune''. ''Asiatica Venetiana''. 2002. boky: 5. pp.: 177–209. * Tyler, Royall. ''Rivalry, Triumph, Folly, Revenge: A Plot Line through the Tale of Genji''. ''Journal of Japanese Studies''. 2003. boky: 29. laharana: 2. pp.: 251–87. * Ury, Marian. ''A Heian Note on the Supernatural''. ''The Journal of the Association of Teachers of Japanese''. 1988. boky: 22. laharana: 2. pp.: 189–94. <nowiki>DOI 10.2307/488941</nowiki>. <nowiki>JSTOR 488941</nowiki>. * ''Nihon Koten Bungaku Taikei 14: Genji Monogatari 1''. Iwanami Shoten. [[Tokyo|Tōkyō]]. 1958. mpamoaka: 山岸徳平. fiteny: ja. <nowiki>ISBN 4-00-060014-1</nowiki>. * Yoda, Tomiko. ''Fractured Dialogues: Mono no aware and Poetic Communication in the Tale of Genji''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. December 1999. boky: 59. laharana: 2. pp.: 523–57. <nowiki>DOI 10.2307/2652721</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2652721</nowiki>. == Rohy ivelany == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:The_Tale_of_Genji Tahiry momba ny ''The Tale of Genji'' ao amin' ny Wikimedia Commons]. * [[:s:ja:源氏物語|''Genji Monogatari'']] amin' ny teny japoney ao amin' ny Wikisource. * [https://gutenberg.org/ebooks/66057 ''The Tale of Genji''] ao amin' ny ''Project Gutenberg'' (Tetikasa Gutenberg). * [https://librivox.org/search?title=Genji+Monogatari&author=Shikibu&reader=&keywords=&genre_id=0&status=all&project_type=either&recorded_language=&sort_order=catalog_date&search_page=1&search_form=advanced ''Genji Monogatari''] (''The Tale of Genji''), nosoratan' i Murasaki Shikibu — boky vakina am-peo tsy voafehin' ny zon' ny mpamorona, ao amin' ny LibriVox. * [https://www.gutenberg.org/ebooks/19264 ''Japanese Literature – Including Selections from Genji Monogatari and Classical Poetry and Drama of Japan''] — Ahitana ny dikan-teny nataon' i Suematsu tamin' ny 1882, izay mandika ireo toko 17 voalohany amin' ny ''The Tale of Genji'', miaraka amin' ny teny fampidirana sy fanamarihana. * Fampisehoan' ny ''World Digital Library'' (Tranomboky nomerika maneran-tany) ny [https://www.loc.gov/item/2021666121 ''源氏物語 Genji monogatari: Volume One, Kiritsubo''.] ''Library of Congress'' (Tranombokin' ny Kongresy). Boky vita pirinty tamin' ny litera tsirairay azo afindrafindra, izay loharano voalohany; 1596–1615, fanontana voalohany natao pirinty an' ilay tantara. [[:Sokajy:Boky]] bvxk08eczcj657zqk0za9fydvstqzen 1153230 1153223 2026-11-05T17:01:56Z Jagwar 523 nanova ny anaran'i [[Mpikambana:Bot-Jagwar/Tantaran'i Genji]] ho [[Tantaran'i Genji]] i Jagwar : vonona 1153223 wikitext text/x-wiki [[File:Genji emaki 01003 002.jpg|thumb|alt=Lahatsoratra eo amin' ny horonana misy sary tamin' ny taonjato faha-12.|Lahatsoratra avy amin' ny horonana misy sary tranainy indrindra (taonjato faha-12).]] ; Lohateny anglisy : ''The Tale of Genji'' ; Mpanoratra : [[Murasaki Shikibu]] ; Lohateny niandohana : ''Genji Monogatari'' (源氏物語) ; Fanoratana amin' ny kana : げんじものがたり ; Mpandika teny : Suematsu Kenchō, Arthur Waley, Edward G. Seidensticker, Helen McCullough, Royall Tyler, Dennis Washburn ; Firenena : Japàna ; Fiteny : Teny japoney tamin' ny fiandohan' ny vanim-potoana antenantenany ; Karazana asa soratra : ''Monogatari'' (tantara foronina amin' ny soratra tsotra) ; Fotoana nivoahany : Talohan' ny taona 1021 eo ho eo ; Endrika : Sora-tanana ; Fanasokajiana desimalin' i Dewey : 895.63 M93 Ny '''''Tantaran' i Genji''''' (fandikana ny lohateny japoney ''Genji Monogatari'', 源氏物語; ''The Tale of Genji'' amin' ny teny anglisy; fanononana japoney: [ɡè̞ɲ̟́.ɟ̟͡ʑí mó̞.nó̞.ɡä́.tä̀.ɾʲì, -ŋä́-, ɡé̞ɲ̟́-]<ref>''全国アクセント辞典''. Tokyodo Shuppan. Chiyoda, Tokyo. 15 September 2010. mpamoaka (anarana): Hirayama. mpamoaka (fanampin' anarana): Teruo. <nowiki>ISBN 978-4-490-10023-5</nowiki>. p.: 224. fanontana: 31st. fiteny: ja. daty niandohana voarakitra: 30 June 1960.</ref><ref>''新明解日本語アクセント辞典''. Sanseido. Chiyoda, Tokyo. 1 April 2025. mpamoaka (anarana): Kindaichi. mpamoaka (fanampin' anarana): Haruhiko. mpamoaka faharoa (anarana): Akinaga. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Kazue. <nowiki>ISBN 978-4-385-13468-0</nowiki>. p.: 275. fanontana: 2nd. fiteny: ja. daty niandohana voarakitra: 10 April 2014.</ref>) dia sanganasa klasika ao amin' ny literatiora japoney, izay voalaza fa nosoratan' i [[Murasaki Shikibu]], vehivavy andriana sady poeta no vehivavy mpanotrona tao an-dapa, tany amin' ny fiandohan' ny taonjato faha-11, fony teo amin' ny faratampony ny vanim-potoana Heian. Araka ny voalazan' i Arntzen, mitovitovy amin' ny toerana tanan' ny sanganasan' i [[William Shakespeare|Shakespeare]] eo amin' ny literatiora amin' ny teny anglisy ny toerana tanan' ny ''Tantaran' i Genji'' any Japàna.<ref>Arntzen (2005), p. 25.</ref> Maneho ny fomba fiainan' ireo tandapa ambony nandritra ny vanim-potoana Heian ilay sanganasa. Ny ankamaroany dia nosoratana tamin' ny soratra japoney maneho ny feon' ny fiteny (''[[Hiragana|hiragana]]''), ary nampiasa fomba fiteny andavanandro nifandray tamin' ny asa soratry ny vehivavy tamin' izany fotoana izany. Tsy mitovy amin' ilay antsoina hoe «teny japoney andavanandro», izay tsy nipoitra raha tsy tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-19, io fomba fiteny io. Tsy tamin' ny [[Sinôgrama|tarehin-tsoratra sinoa]] (''kanji''), izay nampiasaina tamin' ny asa soratra nomena haja ambony kokoa, no tena nanoratana azy. Mitaky fianarana manokana ny fiteny tranainy sy ny fomba fanoratra poetika ampiasainy.<ref>Shirane (1987), p. xv-xvi.</ref> Tsy misy intsony ny sora-tanana niandohana, saingy misy dika sora-tanana maherin' ny 300 natao tatỳ aoriana, izay samy hafa ny fahazoana itokisana azy. Namboarina tamin' ny endrika miforitra mifandimby (''concertina''), na ''orihon'', izy io: taratasy maromaro no napetaka hifampitohy, ary naforitra mifandimby amin' ny lafiny iray sy ny mifanohitra aminy.<ref>Lyons, Martyn. ''Books: A Living History''. J. Paul Getty Museum. Los Angeles. 2011. p.: 30.</ref> Tany amin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 no nandikan' ilay poeta Yosano Akiko ny ''Genji'' ho amin' ny teny japoney maoderina. Tamin' ny taona 1882 no nanaovan' i Suematsu Kenchō ny dikan-teny anglisy voalohan' ny ''Genji'', saingy nisy fanakianana ny kalitaony, ary tsy feno izy io.<ref name="Clements2011">Clements, Rebekah. [http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09555803.2011.580193 ''Suematsu Kenchō and the first English translation of Genji monogatari : translation, tactics, and the 'women's question&#39;'']. ''Japan Forum''. March 2011. boky: 23. laharana: 1. pp.: 25–47. fiteny: en. nampitaina tamin' ny: Taylor & Francis Online. <nowiki>ISSN 0955-5803</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1080/09555803.2011.580193</nowiki>. fidirana voarakitra: subscription.</ref> Teo anelanelan' ny taona 1925 sy 1933 i Arthur Waley no nandika azy ho dika saika feno, ka ny toko faha-38 (''Suzumushi'', na ''The Bell Cricket'') ihany no tsy tao. Taorian' izany dia namoaka dikan-teny anglisy feno i Edward Seidensticker, Royall Tyler ary Dennis Washburn. Ny fizarana voalohany, izay ahitana ny toko 1–33, dia mifantoka amin' ny fahazazana sy ny fahatanoran' i Hikaru Genji, na «Genji mamirapiratra» (dikan-teny), ary ireo fiarahany ara-pitiavana. Zanakalahin' ny emperora japoney, izay fantatry ny mpamaky amin' ny anarana hoe Emperora Kiritsubo, sy vadikely iray ambany laharana antsoina hoe vadikely Kiritsubo i Genji. Noho ny antony ara-politika anefa, dia esorin' ny emperora amin' ny filaharan' ny mpandova ny seza fiandrianana i Genji. Omeny ny anaram-pianakaviana hoe Minamoto izy, ka aetriny ho olona tsy anisan' ny fianakaviana imperialy intsony. Ny fizarana faharoa, toko 34–41, dia mitantara ny fahanterany sy ny fahafatesany, fa ny fizarana farany, toko 42–54, kosa dia mifantoka amin' i Niou, zafikelin' i Genji, sy Kaoru, izay heverina ho zanany lahy. == Toe-javatra ara-tantara == Niaina tamin' ny fara tampon' ny fahefan' ny fianakaviana Fujiwara i Murasaki.<ref>Wawrytko, Sandra A.. [https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28563-9_12 ''Women Philosophers from Non-western Traditions: The First Four Thousand Years. Women in the History of Philosophy and Sciences'']. ''Murasaki Shikibu of Japan 紫式部 Circa 978–Circa 1000''. Springer International Publishing. Cham. 2023. boky: 19. pp.: 245–269. mpamoaka (anarana): Waithe. mpamoaka (fanampin' anarana): Mary Ellen. mpamoaka faharoa (anarana): Boos Dykeman. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Therese. fiteny: en. <nowiki>ISBN 978-3-031-28562-2</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1007/978-3-031-28563-9_12</nowiki>.</ref> Raha ny fahefana nampihariny, fa tsy ny anaram-piandraiketany, dia mpitondra nisolo ny emperora i Fujiwara no Michinaga, ary izy no olona nanana ny lanjany indrindra teo amin' ny politika tamin' ny androny. Noho izany, heverina fa ny zavatra niainan' i Murasaki tamin' ny fifandraisany tamin' i Michinaga no nanorenany tamin' ny ampahany ny toetran' i Genji.<ref>Cheong, Soonboon. [http://www.kci.go.kr/kciportal/landing/article.kci?arti_id=ART001606458 ''パトロンとしての藤原道長 ―『紫式部日記』を主軸にして―'']. ''Journal of Japanese Culture''. November 2011. boky: 51. pp.: 147–164. dikan' ny lohateny voarakitra: Fujiwara no Michinaga as a Patron: The Main Shaft in "Murasaki Shikibu's Diary". fiteny: ja. nampitaina tamin' ny: Korea Open Access Journals. <nowiki>ISSN 1226-3605</nowiki>. <nowiki>DOI 10.21481/jbunka..51.201111.147</nowiki>. fidirana DOI voarakitra: free.</ref> Mety ho nosoratana tsikelikely, isaky ny toko, ny ''Tantaran' i Genji'', ka natolotr' i Murasaki miandalana ho an' ireo vehivavy andriana mpanotrona tao an-dapa. Ahitana singa maro hita amin' ny tantara foronina maoderina izy io: mpandray anjara fototra iray sy mpandray anjara lehibe sy madinika maro, famolavolana lalina ny toetran' ireo mpandray anjara lehibe, ary fitohizan' ny zava-mitranga mandrakotra ny androm-piainan' ilay mpandray anjara fototra sy ny fotoana aorian' izany. Tsy misy rafitry ny fizotry ny tantara voafaritra mazava, nefa mifandimby ny zava-mitranga ary mihantitra ireo mpandray anjara. Na dia efajato eo ho eo aza ny fitambaran' ny mpandray anjara, dia tsy mifanipaka ny antsipiriany ao anatin' ilay tantara. Ohatra, mifanaraka amin' ny fandehan' ny fotoana ny fandrosoan' ny taonan' izy rehetra, ary voatahiry hatrany am-piandohana ka hatramin' ny farany ny fifandraisana ara-pianakaviana sy ny fifamatorana eo amin' ny tompom-pahefana sy ny olona miankina aminy. Saika tsy misy omena anarana mazava ireo mpandray anjara ao amin' ny lahatsoratra tany am-boalohany. Ny asa na ny andraikiny kosa no anondroana azy ireo, ohatra hoe Minisitry ny Ankavia, na fiantsoana maneho fanajana, ohatra hoe Ilay manan-kaja, na ny fifandraisany amin' ny mpandray anjara hafa, ohatra hoe Mpandova ny seza fiandrianana efa voatendry; miova arakaraka ny fivoaran' ny tantara ireo fiantsoana ireo. Vokatry ny fomba amam-panao tao an-dapa tamin' ny vanim-potoana Heian izany tsy fisian' ny anarana izany: noheverina ho fifankazarana tafahoatra sy fiteny tsy mahalala fomba ny fanononana malalaka ny anaram-batan' olona. Nampiasa solonanarana samihafa ny mpamaky sy ny mpandika teny amin' ny vanim-potoana maoderina mba hahafahany manavaka ireo mpandray anjara maro. == Mpanoratra == [[File:Tosa Mitsuoki—Portrait of Murasaki Shikibu.jpg|thumb|left|[[Murasaki Shikibu]], sary nataon' i Tosa Mitsuoki, izay namorona andian-tsary ho an' ny ''Tantaran' i Genji'' (taonjato faha-17)]] Iadian-kevitra ny habetsahan' ny ampahany amin' ny ''Genji'' izay tena nosoratan' i Murasaki Shikibu. Efa an-jatony taona no niadian-kevitra ny amin' izay nanoratra io tantara foronina lava io, ary azo inoana fa tsy ho voavaha izany raha tsy misy zava-dehibe hita ao amin' ny tahiry ara-tantara. Ekena amin' ny ankapobeny fa efa vita tamin' ny endrika misy azy ankehitriny ilay tantara talohan' ny taona 1021 na tamin' io taona io. Tamin' izany no nanoratan' ny mpanoratra ny ''Sarashina Nikki'' tao amin' ny diariny ny hafaliany noho ny nahazoany dika feno tamin' ilay tantara. Nilaza izy fa misy toko 50 mahery ilay izy, ary nanonona olona iray ao amin' ny tantara izay vao miseho any amin' ny fiafaran' ny boky. Noho izany, raha nisy mpanoratra hafa ankoatra an' i Murasaki nandray anjara tamin' ilay tantara, dia efa vita ilay boky tamin' ny fotoana tena nanakaiky ny nanoratany an' io fanamarihana io. Misy firesahana an' ilay tantara koa ao amin' ny diarin' i Murasaki, ary voalaza ao mihitsy ny niantsoana azy hoe «Murasaki», izay firesahana ankolaka an' ilay vehivavy mpandray anjara fototra ao amin' ny tantara. Manamarina io fanamarihana io fa efa nisy ny ampahany amin' ilay tantara, na mety ho izy manontolo aza, tamin' ny taona 1008. Manohana mafy ny fiheverana fa tamin' io taona io no nanoratana an' ilay fanamarihana ny porofo avy ao amin' ny diary mihitsy.<ref>''The Diary of Lady Murasaki'', ed. Richard Bowring, Penguin Classics 2005, p. 31, note 41. Ao amin' ny teny fampidirany an' ilay lahatsoratra, i Bowring dia mandinika ny fotoana nanoratana azy, izay eken' ny ankamaroan' ny manam-pahaizana amin' ny ankapobeny. Ao amin' ny fanontana ny ''Tale of Genji'' nataony, izay voatanisa etsy ambany, i Royall Tyler koa dia misarika ny saina ho amin' ilay fanamarihana ao amin' ny diarin' i Murasaki Shikibu: jereo ny fanontana Penguin Books, 2003, Introduction, p. xvii</ref> Voalaza fa ny Minisitry ny Ankavia tamin' ny fotoana naha-tandapa an' i Murasaki no nakany tahaka tamin' ny famoronana an' i Genji. Misy mpandika teny hafa, toa an' i Tyler, mihevitra fa i Murasaki Shikibu mihitsy no nakana tahaka tamin' ny famoronana an' i Murasaki no Ue, izay vadin' i Genji ao amin' ilay tantara. I Yosano Akiko, izay nanao ny dikan-teny voalohany tamin' ny teny japoney ankehitriny ho an' ny ''Genji'', dia nihevitra fa ny toko 1 ka hatramin' ny 33 ihany no nosoratan' i Murasaki, ary ny zanany vavy, Daini no Sanmi, no nanoratra ny toko 35 ka hatramin' ny 54.<ref name = "Tyler"/> Nisy manam-pahaizana hafa koa nisalasala ny amin' izay nanoratra ny toko 42 ka hatramin' ny 54, indrindra ny toko 44, izay ahitana tsy fifanarahana amin' ny antsipirian' ny tantara rehefa ampitahaina amin' ny ampahany hafa. Tsy fahita firy ny tsy fifanarahana toy izany ao amin' ny sisa amin' ilay boky.<ref name = "Tyler"/> Nanoratra i Royall Tyler fa nahitana fahasamihafan' ny fomba fanoratra «manan-danja araka ny antontanisa» (dikan-teny) ny famakafakana tamin' ny solosaina, teo amin' ny toko 45–54 sy ny sisa amin' ilay boky, ary teo amin' ireo toko tany am-piandohana koa.<ref name="Tyler"/> == Ny tantara == [[File:Genji emaki Yomogiu.JPG|thumb|Toko 15 – ''Yomogiu'' (蓬生; ''Waste of Weeds'', izay midika hoe tany rakotra ahi-dratsy). Seho ao amin' ny horonana misy sary ''Genji Monogatari Emaki'', natao tamin' ny taonjato faha-12 ary tehirizina ao amin' ny ''Tokugawa Art Museum'' (tranombakoka momba ny zavakanto Tokugawa).]] [[File:Genji emaki sekiya.jpg|thumb|Toko 16 – ''Sekiya'' (関屋; ''At The Pass'', izay midika hoe eo amin' ny hadilanana).]] [[File:Genji emaki YOKOBUE.jpg|thumb|Toko 37 – ''Yokobue'' (横笛; ''Flute'', izay midika hoe sodina).]] [[File:Genji emaki 01003 009.jpg|thumb|Toko 39 – ''Yūgiri'' (夕霧; ''Evening Mist'', izay midika hoe zavona amin' ny hariva). Horonana tamin' ny taonjato faha-12 ao amin' ny ''Gotoh Museum'' (tranombakoka Gotoh).]] [[File:Genji emaki SAWARABI.jpg|thumb|Toko 48 – ''Sawarabi'' (早蕨; ''Bracken Shoots'', izay midika hoe tsimoka ampanga). Horonana misy sary ao amin' ny ''Tokugawa Art Museum'' (tranombakoka momba ny zavakanto Tokugawa).]] [[File:Genji emaki YADORIGI 2.JPG|thumb|Toko 49 – ''Yadorigi'' (宿り木; ''Ivy'', izay manondro karazan-javamaniry mandady sy mifikitra amin' ny tohana). Horonana misy sary ao amin' ny ''Tokugawa Art Museum'' (tranombakoka momba ny zavakanto Tokugawa).]] Maty ny renin' i Genji rehefa telo taona izy, ary tsy afaka manadino azy ny emperora. Ren' ny emperora Kiritsubo avy eo fa misy vehivavy iray, Ramatoa Fujitsubo, izay andriambavy zanakavavin' ilay emperora teo aloha ary mitovy endrika amin' ilay vadikeliny efa maty. Lasa iray amin' ny vadiny io vehivavy io tatỳ aoriana. Amin' ny voalohany dia toy ny renikeliny no itiavan' i Genji azy, saingy lasa fitiavana lehilahy sy vehivavy izany, ary mifankatia izy roa. Mampahory an' i Genji ny fitiavany an' i Ramatoa Fujitsubo, izay fitiavana voarara, sady ratsy ny fifandraisany amin' ny vadiny, Aoi no Ue, na Ramatoa Aoi. Mifandimby mampiaraka amin' ny vehivavy maro hafa izy. Tsy mahafa-po azy anefa ireo fifandraisana ireo: amin' ny ankamaroan' ny tranga dia lavina ny fitoriany fitiavana, na maty tampoka ilay olon-tiany, na izy no leo. Mamangy an' i Kitayama i Genji, faritra ambanivohitra be havoana any avaratr' i Kyoto, ka mahita zazavavy tsara tarehy folo taona. Tena manintona azy io zazavavy io, dia i Murasaki no Ue, ary hitany fa zanakavavin' ny iray amin' ny iray tampo amin' i Ramatoa Fujitsubo izy. Farany dia alainy an-keriny ilay zazavavy, entiny any an-dapany ary beaziny hitovy amin' i Ramatoa Fujitsubo, izay vehivavy lavorary aminy. Mandritra izany fotoana izany dia mihaona miafina amin' i Ramatoa Fujitsubo koa i Genji, ary miteraka zazalahy aminy izy, dia i Reizei. Ankoatra azy roa mifankatia dia mino ny rehetra fa ny emperora Kiritsubo no rain' ilay zaza. Lasa printsy mpandova ny seza fiandrianana ilay zazalahy tatỳ aoriana, ary lasa vady ambony laharan' ny emperora (''empress'') i Ramatoa Fujitsubo, saingy mifampianiana i Genji sy Ramatoa Fujitsubo fa hanafina ny tena ray aman-drenin' ilay zaza. Mihavana indray i Genji sy Ramatoa Aoi vadiny. Miteraka zazalahy izy, saingy maty tsy ela taorian' izany. Malahelo i Genji, nefa mahita fampiononana ao amin' i Murasaki, izay alainy ho vady. Maty ny rainy, dia ny emperora Kiritsubo. Mandimby azy i Suzaku zanany, ary lasan' i Kokiden renin' i Suzaku sy ireo fahavalo ara-politikan' i Kiritsubo ny fahefana ao an-dapa. Mipoitra avy eo ny fifankatiavana miafina iray hafa nananan' i Genji: tratra nihaona an-tsokosoko tamin' ny vadikelin' ny emperora Suzaku iray izy. Milaza an-tsokosoko ny emperora Suzaku fa mampihomehy azy manokana ny zava-bitan' i Genji tamin' io vehivavy io, dia i Oborozukiyo, kanefa voatery manasazy an' i Genji izy noho ny andraikiny, na dia rahalahiny iray ray aza izany. Ataony sesitany any amin' ny tanànan' i Suma, any ambanivohitr' ny faritanin' i Harima, i Genji; anisan' i [[Kobe]] ao amin' ny prefektioran' i Hyōgo io toerana io ankehitriny. Mandray azy any ny lehilahy manankarena iray fantatra amin' ny anarana hoe ''Akashi Novice'' (ilay vao niditra amin' ny fiainana ara-pivavahana avy any Akashi), satria avy any Akashi ao amin' ny faritanin' i Settsu izy. Mifandray am-pitiavana amin' ny zanakavavin' io lehilahy io i Genji. Miteraka ilay hany zanakavavin' i Genji izy, izay ho lasa vady ambony laharan' ny emperora tatỳ aoriana. Any an-drenivohitra dia manahirana ny emperora Suzaku ny nofy ahitany an' i Kiritsubo rainy efa maty, ary manomboka misy zavatra manjo ny masony. Mandritra izany fotoana izany dia marary i Kokiden reniny, ka mihena ny heriny eo amin' ny fitondrana. Izany no mahatonga ny emperora handidy ny hamelana ny helok' i Genji. Miverina any Kyoto i Genji. Lasa emperora i Reizei, zanany tamin' i Ramatoa Fujitsubo. Fantatr' i Reizei, ilay emperora vaovao, fa i Genji no tena rainy, ka asandrany ho amin' ny laharana ambony indrindra azo omena azy i Genji. Rehefa feno 40 taona anefa i Genji dia manomboka miharatsy ny fiainany. Tsy miova ny toerana ara-politikany, saingy mihamalazo tsikelikely ny fiainam-pitiavany sy ny fiainany ara-pihetseham-po rehefa miditra amin' ny taona antenantenany izy. Maka vady hafa izy, dia ilay Andriambavy Fahatelo, izay antsoina hoe Onna san no miya ao amin' ny dikan-tenin' i Seidensticker, na Nyōsan ao amin' ny an' i Waley. Manolana an' ilay Andriambavy Fahatelo i Kashiwagi, zanakalahin' ny iray amin' ny iray tampo amin' i Genji, tatỳ aoriana, ary miteraka an' i Kaoru izy. Raisina ho zanakalahin' i Genji eo anatrehan' ny lalàna i Kaoru, ka mitovy amin' ny an' i Reizei ny toe-javatra misy azy. Manova ny fifandraisan' i Genji amin' i Murasaki io fanambadiana vaovao io. Efa nilaza i Murasaki fa te ho masera bodista (''bikuni''), saingy nolavin' i Genji izany faniriany izany. Maty i Murasaki malalan' i Genji. Ao amin' ny toko manaraka, ''Maboroshi'' (''Illusion'', izany hoe zavatra mamitaka ny saina), dia mandinika ny maha-mandalo ny fiainana i Genji. ''Kumogakure'' (''Vanished into the Clouds'', izany hoe nanjavona tao anatin' ny rahona) no lohatenin' ny toko aorian' io. Tsy misy soratra ao amin' io toko io, saingy manambara ankolaka ny fahafatesan' i Genji izany. Antsoina hoe « Tokon' i Uji » ny toko 45–54. Manaraka an' i Kaoru sy Niou, namany akaiky indrindra, ireo toko ireo. Printsy avy amin' ny fianakavian' ny emperora i Niou, ary zanakalahin' ny zanakavavin' i Genji, izay vady ambony laharan' ny emperora amin' io fotoana io satria efa niala teo amin' ny seza fiandrianana i Reizei. I Kaoru kosa dia fantatry ny olona ho zanakalahin' i Genji, nefa zanakalahin' ilay zanaky ny iray tampo amin' i Genji raha ny marina. Mitantara ny fifaninanian' i Kaoru sy Niou hahazo ny fitiavan' ny zanakavavy maromaron' ny printsy iray ireo toko ireo; mipetraka any [[Uji]], toerana somary lavitra ny renivohitra, io printsy avy amin' ny fianakavian' ny emperora io. Mifarana tampoka ny tantara, ka manontany tena i Kaoru raha toa ka afenin' i Niou aminy ilay olon-tiany taloha. Voalaza indraindray fa i Kaoru no mpandray anjara fototra tsy manana ireo toetra mahery fo mahazatra (''anti-hero'') voalohany eo amin' ny literatiora.<ref>Seidensticker (1976: xi)</ref> == Fahafenoan' ny tantara == Mifarana tampoka ny tantara. Tsy mitovy ny hevitra momba ny hoe ninian' ny mpanoratra natao izany na tsia. Nihevitra i Arthur Waley, izay nanao ny dikan-teny anglisy voalohany saika nahafaoka ny ''Tantaran' i Genji'' manontolo, fa efa vita ilay asa araka ny endrika ananana azy. I Ivan Morris kosa, mpanoratra ny ''The World of the Shining Prince'', dia nihevitra fa tsy feno ilay asa ary tsy hita ireo toko nanaraka azy.<ref>Inoue, Eimei. [https://www.jstage.jst.go.jp/article/hikaku/15/0/15_14/_article#author-information-wrap ''Arthur Waley's Last Views on The Tale of Genji'']. ''HIKAKU BUNGAKU Journal of Comparative Literature''. 1972. boky: 15. pp.: 14–24. <nowiki>DOI 10.20613/hikaku.15.0_14</nowiki>.</ref> Araka ny hevitr' i Edward Seidensticker, izay nanao ny dikan-teny anglisy feno voalohany an' ny ''Tantaran' i Genji'', dia tsy namolavola firafitry ny tantara izay efa nisy fiafarana voafaritra i Murasaki Shikibu, fa ho nanohy nanoratra fotsiny hatrany raha mbola afaka nanao izany.<ref>Murasaki Shikibu. [http://archive.org/details/taleofgenji0001mura_d1j8 ''The tale of Genji'']. Tokyo; Rutland, Vt.: Tuttle. 1976. mpandika (anarana): Seidensticker. mpandika (fanampin' anarana): Edward. nampitaina tamin' ny: the Internet Archive. <nowiki>ISBN 978-4-8053-0919-3</nowiki>.</ref> == Toe-javatra ara-literatiora == Natao hampiala voly ny tandapa japoney tamin' ny taonjato faha-11 ilay asa, ka misy lafiny maro manasarotra ny famakiana azy ho an' ny mpamaky ankehitriny. Voalohany indrindra, ny fiteny nampiasain' i Murasaki dia ilay teny japoney nampiasaina tao an-dapa tamin' ny vanim-potoana Heian: nahitana fiovan' endri-teny maro arakaraka ny asan' ny teny tao amin' ny fehezanteny izany, ary tena saro-drafitra ny fitsipi-pitenenany.<ref>[https://www.omniglot.com/writing/japanese.htm ''Japanese language and script'']. daty nijerena voarakitra: 2023-08-15. datin' ny tahiry: 15 December 2017. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: www.omniglot.com. [https://web.archive.org/web/20171215113154/http://www.omniglot.com/writing/japanese.htm rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>Cartwright, Mark. [https://www.worldhistory.org/Tale_of_Genji/ ''Tale of Genji'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2023-08-15. datin' ny tahiry: 15 August 2023. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: World History Encyclopedia. [https://web.archive.org/web/20230815214600/https://www.worldhistory.org/Tale_of_Genji/ rohy tahiry voarakitra].</ref> Manampy trotraka izany ny tsy filazana ny anaran' ny saika olona rehetra ao amin' ny tantara. Matetika ny mpitantara no manondro ny lehilahy amin' ny laharany na ny toerana misy azy eo amin' ny fiarahamonina, fa ny vehivavy kosa amin' ny lokon' ny akanjony, ny teny nambara nandritra ny fihaonana iray, na ny laharan' ny lehilahy havany iray nanana toerana ambony. Noho izany, dia mety hiova arakaraka ny toko ny fiantsoana olona iray ihany. Tamin' ny vanim-potoana Heian, ny hoe ''monogatari'' dia nanondro tantara noforonina nosoratana tamin' ny fiteny andavanandro tamin' izany fotoana izany, amin' ny soratra tsotra fa tsy andininy. Tsy mitovy amin' ilay teny japoney andavanandro fantatra ankehitriny sy azon' ny Japoney ankehitriny io fiteny io. Araka ny fiheverana tamin' izany fotoana izany, dia noheverina ho sahaza ny vehivavy sy ny ankizy tsy nahay namaky teny sinoa ihany io karazana tantara io; ny teny sinoa no fiteny ofisialin' ny fitondrana sy ny fivavahana tamin' izany.<ref>Shirane (1987), p. xv-xvi.</ref> Ny ankamaroan' ny ''Genji'' dia nosoratana tamin' ny ''[[Kana (soratra)|kana]]'', soratra japoney maneho ny feon-teny, indrindra fa ny karazany antsoina hoe ''[[Hiragana|hiragana]]'', fa tsy tamin' ny ''[[Kanji|kanji]]'', tarehin-tsoratra avy amin' ny soratra sinoa.<ref>[https://www.loc.gov/item/2021666121/ ''The Tale of Genji.'']. daty nijerena voarakitra: 2023-08-15. datin' ny tahiry: 15 August 2023. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA. [https://web.archive.org/web/20230815220101/https://www.loc.gov/item/2021666121/ rohy tahiry voarakitra].</ref> Nampifandraisina tamin' ny lehilahy kosa ny fanoratana tamin' ny ''kanji'' tamin' izany fotoana izany.<ref>[https://rrchnm.org/?s=0.html ''Writers of the Henian Era: Introduction'']. fiteny: en-US. daty nijerena voarakitra: 2023-08-15. datin' ny tahiry: 15 August 2023. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20230815214603/https://rrchnm.org/?s=0.html rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>S, Ray. [https://asianabsolute.co.uk/blog/2016/02/22/gender-differences-in-japanese-localization/ ''Gender Differences In Japanese Localisation'']. 2016-02-22. fiteny: en-GB. daty nijerena voarakitra: 2023-08-15. tranonkala: Asian Absolute UK.</ref> Tamin' ny ankapobeny, ny vehivavy dia tsy nampibaribary ny fampiasany ny ''kanji'', ary ny teny japoney teratany indrindra no nampiasainy, dia ny ''yamato kotoba''. Lafin-javatra iray hafa ny anjara toerana lehibe tanan' ny [[Pôezia|pôezia]] ao amin' ny fifampiresahana.<ref>Yoda, Tomiko. [https://www.jstor.org/stable/2652721 ''Fractured Dialogues: Mono no aware and Poetic Communication in The Tale of Genji'']. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. 1999. boky: 59. laharana: 2. pp.: 523–557. <nowiki>ISSN 0073-0548</nowiki>. <nowiki>DOI 10.2307/2652721</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2652721</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 28 October 2022. datin' ny tahiry: 7 March 2023. toetry ny rohy voarakitra: live. fidirana voarakitra: subscription. [https://web.archive.org/web/20230307135008/https://www.jstor.org/stable/2652721 rohy tahiry voarakitra].</ref> Anisan' ny fomba nantenaina harahin' ny tandapa tamin' ny vanim-potoana Heian ny fanovana tononkalo tranainy na ny filazana azy amin' ny teny hafa mba hifanaraka amin' ny toe-javatra iainana. Matetika izany no nampitana firesahana ankolaka izay mora takarina na dia tsy voalaza mivantana aza. Matetika ireo tononkalo ao amin' ny ''Genji'' no manaraka ny endrika japoney nentim-paharazana antsoina hoe ''tanka''. Efa fantatry ny mpamaky nikendrena ny maro tamin' ireo tononkalo ireo, ka mazàna ny andininy vitsivitsy voalohany ihany no omena. Ny mpamaky no andrasana hameno an-tsaina ny hevitra; avela tsy holazaina ny tohiny, satria heverina fa efa hainy izany. Ankoatra ny voambolana momba ny politika sy ny bodisma, dia tena vitsy ao amin' ny ''Genji'' ny teny nindramina avy amin' ny teny sinoa, na ''kango''. Mahatonga ny fitantarana hirindra sy hikorian-dava izany. Miteraka fifangaroan-kevitra koa anefa izany, satria misy teny mitovy fanonona nefa samy hafa hevitra maromaro ao. Ho an' ny mpamaky ankehitriny, dia misy fotoana tsy ampy hamantarana izay hevitra nokendrena ny toe-javatra resahina. == Firafitra == === Drafitra ankapobeny === Araka ny fomba mahazatra, dia zaraina ho fizarana telo ilay tantara foronina. Ny roa voalohany dia miresaka ny fiainan' i Genji, ary ny farany kosa ny fahatanoran' i Niou sy i Kaoru, izay anisan' ireo taranany misongadina. Misy koa toko fohy maromaro mampifandray ireo fizarana ireo, izay atambatra mitokana matetika ary ametrahana fanontaniana indraindray momba ny hoe iza no nanoratra azy. # Ny fiakaran' i Genji sy ny fihemorany ## Ny fahatanorany, toko 1–33: ny fitiavana, ny fifandraisam-pitiavana ary ny sesitany ## Ny fahombiazana sy ny fihemorana, toko 34–41: ny fanandramana ny fahefana sy ny fahafatesan' ny vady malalany # Ny tetezamita (toko 42–44): fitantarana fohy dia fohy momba izay nitranga taorian' ny nahafatesan' i Genji # Uji, toko 45–54: ireo taranak' i Genji ekena amin' ny fomba ofisialy sy ireo taranany miafina, dia i Niou sy i Kaoru Misy mpandinika amin' ny vanim-potoana ankehitriny milaza indraindray fa tokony ho fizarana misaraka amin' ny fizarana Uji ny toko faha-54 sady farany, ''The Floating Bridge of Dreams''. Toa manohy ny tantara ao amin' ireo toko teo aloha izy io, saingy tsy toy ny mahazatra ny lohateniny, izay miompana amin' ny hevitra fa tsy amin' ny zavatra mivaingana. Io ihany no toko tsy ahitana zavatra tondroin' ny lohateniny mazava ao amin' ny lahatsoratra, na dia mety ho noho ny tsy fahavitan' ilay toko aza izany. Vao mainka sarotra ny mamaha io fanontaniana io satria tsy fantatra mazava hoe oviana no nomena ny lohateniny ireo toko. === Lisitry ny toko === Ny lohateny anglisy eto dia nalaina avy amin' ny dikan-tenin' i Arthur Waley, Edward Seidensticker, Royall Tyler ary Dennis Washburn. Tsy fantatra mazava ny fotoana nanomezana lohateny ny toko. Ny firesahana voalohany momba ilay tantara dia mampiasa laharan-toko, na manome lohateny hafa ho an' ny toko sasany. Mety hidika izany fa nampiana tatỳ aoriana ireo lohateny. Avy amin' ny tononkalo voatonona ao amin' ny lahatsoratra na avy amin' ny firesahana ankolaka momba ny olona samihafa ao amin' ny tantara ny ankamaroan' ireo lohateny. [[File:ch5 wakamurasaki.jpg|thumb|Toko 5 – ''Wakamurasaki'' (若紫), "Young Murasaki". Tosa Mitsuoki, 1617–91.]] [[File:Ilustration of The Tale of Genji.jpg|thumb|Toko 20 – ''Asagao'' (朝顔), "The Bluebell". Tosa Mitsuoki.]] [[File:ch42 nioumiya.jpg|thumb|Toko 42 – ''Niō no Miya'' (匂宮), "The Perfumed Prince". Tosa Mitsuoki.]] [[File:Genji emaki azumaya.jpg|thumb|Toko 50 – ''Azumaya'' (東屋), "Eastern Cottage". Horonana vakina an-tanana tamin' ny taonjato faha-12 ao amin' ny ''Tokugawa Art Museum'' (tranombakoka momba ny zavakanto Tokugawa).]] {| class="wikitable" |- ! Toko ! Lohateny japoney ! Waley ! Seidensticker ! Tyler ! Washburn |- | 01 | ''Kiritsubo'' (桐壺) | "Kiritsubo" | "The Paulownia Court" | "The Paulownia Pavilion" | "The Lady of the Paulownia-Courtyard Chambers" |- | 02 | ''Hahakigi'' (帚木) | colspan="3" align="center"| "The Broom-Tree" | "Broom Cypress" |- | 03 | ''Utsusemi'' (空蝉) | "Utsusemi" | "The Shell of the Locust" | "The Cicada Shell" | "A Molted Cicada Shell" |- | 04 | ''Yūgao'' (夕顔) | "Yugao" | "Evening Faces" | "The Twilight Beauty" | "The Lady of the Evening Faces" |- | 05 | ''Wakamurasaki'' (若紫) | "Murasaki" | "Lavender" | "Young Murasaki" | "Little Purple Gromwell" |- | 06 | ''Suetsumuhana'' (末摘花) | "The Saffron-Flower" | colspan="3" align="center"| "The Safflower" |- | 07 | ''Momiji no Ga'' (紅葉賀) | "The Festival of Red Leaves" | "An Autumn Excursion" | "Beneath the Autumn Leaves" | "An Imperial Celebration of Autumn Foliages" |- | 08 | ''Hana no En'' (花宴) | "The Flower Feast" | "The Festival of the Cherry Blossoms" | "Under the Cherry Blossoms" | "A Banquet Celebrating Cherry Blossoms" |- | 09 | ''Aoi'' (葵) | "Aoi" | "Heartvine" | "Heart-to-Heart" | "Leaves of Wild Ginger" |- | 10 | ''Sakaki'' (賢木) | colspan="2" align="center"| "The Sacred Tree" | "The Green Branch" | "A Branch of Sacred Evergreens" |- | 11 | ''Hana Chiru Sato'' (花散里) | "The Village of Falling Flowers" | "The Orange Blossoms" | "Falling Flowers" | "The Lady at the Villa of Scattering Orange Blossoms" |- | 12 | ''Suma'' (須磨) | "Exile at Suma" | colspan="2" align="center"| "Suma" | "Exile to Suma" |- | 13 | ''Akashi'' (明石) | colspan="3" align="center"| "Akashi" | "The Lady at Akashi" |- | 14 | ''Miotsukushi'' (澪標) | "The Flood Gauge" | "Channel Buoys" | "The Pilgrimage to Sumiyoshi" | "Channel Markers" |- | 15 | ''Yomogiu'' (蓬生) | "The Palace in the Tangled Woods" | "The Wormwood Patch" | "A Waste of Weeds" | "A Ruined Villa of Tangled Gardens" |- | 16 | ''Sekiya'' (関屋) | "A Meeting at the Frontier" | "The Gatehouse" | "At the Pass" | "The Barrier Gate" |- | 17 | ''E Awase'' (絵合) | "The Picture Competition" | "A Picture Contest" | "The Picture Contest" | "A Contest of Illustrations" |- | 18 | ''Matsukaze'' (松風) | "The Wind in the Pine-Trees" | "The Wind in the Pines" | colspan="2" align="center"| "Wind in the Pines" |- | 19 | ''Usugumo'' (薄雲) | "A Wreath of Cloud" | "A Rack of Clouds" | "Wisps of Cloud" | "A Thin Veil of Clouds" |- | 20 | ''Asagao'' (朝顔) | "Asagao" | "The Morning Glory" | "The Bluebell" | "Bellflowers" |- | 21 | ''Otome'' (乙女) | colspan="2" align="center"| "The Maiden" | "The Maidens" | "Maidens of the Dance" |- | 22 | ''Tamakazura'' (玉鬘) | "Tamakatsura" | "The Jewelled Chaplet" | "The Tendril Wreath" | "A Lovely Garland" |- | 23 | ''Hatsune'' (初音) | "The First Song of the Year" | "The First Warbler" | "The Warbler's First Song" | "First Song of Spring" |- | 24 | ''Kochō'' (胡蝶) | "The Butterflies" | colspan="3" align="center"| "Butterflies" |- | 25 | ''Hotaru'' (螢) | "The Glow-Worm" | "Fireflies" | "The Fireflies" | "Fireflies" |- | 26 | ''Tokonatsu'' (常夏) | "A Bed of Carnations" | "Wild Carnation" | "The Pink" | "Wild Pinks" |- | 27 | ''Kagaribi'' (篝火) | "The Flares" | "Flares" | "The Cressets" | "Cresset Fires" |- | 28 | ''Nowaki'' (野分) | colspan="3" align="center"| "The Typhoon" | "An Autumn Tempest" |- | 29 | ''Miyuki'' (行幸) | "The Royal Visit" | "The Royal Outing" | "The Imperial Progress" | "An Imperial Excursion" |- | 30 | ''Fujibakama'' (藤袴) | "Blue Trousers" | "Purple Trousers" | "Thoroughwort Flowers" | "Mistflowers" |- | 31 | ''Makibashira'' (真木柱) | "Makibashira" | "The Cypress Pillar" | "The Handsome Pillar" | "A Beloved Pillar of Cypress" |- | 32 | ''Umegae'' (梅枝) | "The Spray of Plum-Blossom" | "A Branch of Plum" | "The Plum Tree Branch" | "A Branch of Plum" |- | 33 | ''Fuji no Uraba'' (藤裏葉) | "Fuji no Uraba" | "Wisteria Leaves" | "New Wisteria Leaves" | "Shoots of Wisteria Leaves" |- | 34 | ''Wakana: Jō'' (若菜上) | "Wakana, Part I" | "New Herbs, Part I" | "Spring Shoots I" | "Early Spring Greens: Part 1" |- | 35 | ''Wakana: Ge'' (若菜下) | "Wakana, Part II" | "New Herbs, Part II" | "Spring Shoots II" | "Early Spring Greens: Part 2" |- | 36 | ''Kashiwagi'' (柏木) | "Kashiwagi" | colspan="3" align="center"| "The Oak Tree" |- | 37 | ''Yokobue'' (横笛) | colspan="3" align="center"| "The Flute" | "The Transverse Flute" |- | 38 | ''Suzumushi'' (鈴虫) | (tsy nampidirina) | colspan="2" align="center"| "The Bell Cricket" | "Bell Crickets" |- | 39 | ''Yūgiri'' (夕霧) | "Yugiri" | colspan="3" align="center"| "Evening Mist" |- | 40 | ''Minori'' (御法) | "The Law" | "Rites" | "The Law" | "Rites of Sacred Law" |- | 41 | ''Maboroshi'' (幻) | "Mirage" | "The Wizard" | "The Seer" | "Spirit Summoner" |- | X | ''Kumogakure'' (雲隠) | colspan="2" align="center"| | "Vanished into the Clouds" | |- | 42 | ''Niō Miya'' (匂宮) | "Niou" | "His Perfumed Highness" | "The Perfumed Prince" | "The Fragrant Prince" |- | 43 | ''Kōbai'' (紅梅) | "Kobai" | "The Rose Plum" | "Red Plum Blossoms" | "Red Plum" |- | 44 | ''Takekawa'' (竹河) | colspan="4" align="center"| "Bamboo River" |- | 45 | ''Hashihime'' (橋姫) | "The Bridge Maiden" | "The Lady at the Bridge" | "The Maiden of the Bridge" | "The Divine Princess at Uji Bridge" |- | 46 | ''Shii ga Moto'' (椎本) | "At the Foot of the Oak-Tree" | colspan="2" align="center"| "Beneath the Oak" | "At the Foot of the Oak Tree" |- | 47 | ''Agemaki'' (総角) | "Agemaki" | colspan="2" align="center"| "Trefoil Knots" | "A Bowknot Tied in Maiden's Loops" |- | 48 | ''Sawarabi'' (早蕨) | "Fern-Shoots" | "Early Ferns" | "Bracken Shoots" | "Early Fiddlehead Greens" |- | 49 | ''Yadorigi'' (宿木) | "The Mistletoe" | colspan="2" align="center"| "The Ivy" | "Trees Encoiled in Vines of Ivy" |- | 50 | ''Azumaya'' (東屋) | "The Eastern House" | colspan="2" align="center"| "The Eastern Cottage" | "A Hut in the Eastern Provinces" |- | 51 | ''Ukifune'' (浮舟) | "Ukifune" | "A Boat upon the Waters" | "A Drifting Boat" | "A Boat Cast Adrift" |- | 52 | ''Kagerō'' (蜻蛉) | "The Gossamer-Fly" | "The Drake Fly" | "The Mayfly" | "Ephemerids" |- | 53 | ''Tenarai'' (手習) | "Writing-Practice" | "The Writing Practice" | "Writing Practice" | "Practising Calligraphy" |- | 54 | ''Yume no Ukihashi'' (夢浮橋) | "The Bridge of Dreams" | colspan="2" align="center"| "The Floating Bridge of Dreams" | "A Floating Bridge in a Dream" |} Ny toko fanampiny eo anelanelan' ny toko 41 sy 42 ao amin' ny sora-tanana sasany dia antsoina hoe ''Kumogakure'' (雲隠), izay midika hoe «Nanjavona tao anaty rahona». Lohateny fotsiny io toko io, ary angamba natao hampahatsiahy ny fahafatesan' i Genji. Nisy manam-pahaizana nametraka ny petra-kevitra fa nisy toko teo anelanelan' ny toko 1 sy 2 fahiny, izay ho nampahafantatra olona sasany toa miseho tampoka dia tampoka ao amin' ny boky amin' ny endriny misy azy. Tsy nampidirina mihitsy tao amin' ny dikan-tenin' i Waley ny toko faha-38. Nisy mpanoratra tatỳ aoriana namorona toko fanampiny, ka teo anelanelan' ny toko 41 sy 42 na taorian' ny fiafaran' ny tantara no nametrahana azy ireny matetika indrindra. == Sora-tanana == Tsy misy intsony ilay sora-tanana tany am-boalohany nosoratan' i Murasaki Shikibu. Araka ny filazan' i Ikeda Kikan, dia misy dika sora-tanana 300 eo ho eo natao tatỳ aoriana, izay samy manana ny fahasamihafany. Matetika i Murasaki no niverina nanitsy ireo sora-tanana voalohany, ka nahatonga azy ireny tsy hitovy tamin' ireo dika natao talohan' ny fanitsiana.<ref>Yamagishi (1958: 14)</ref> Mizara ho sokajy telo ireo sora-tanana ireo:<ref>Yamagishi (1958: 14–16)</ref><ref>Nihon Koten Bungaku Daijiten (1986: 621–22)</ref> * ''Kawachibon'' (''河内本'') * ''Aobyōshibon'' (''青表紙本'') * ''Beppon'' (''別本'') Tamin' ny taonjato faha-13, dia samy nanao ezaka lehibe hanitsy sy handinika indray ireo sora-tanana samy hafa i Minamoto no Chikayuki sy Fujiwara Teika. ''Kawachibon'' no anarana iantsoana ny sora-tanan' i Chikayuki; maro ny fanitsiana natao taminy, nanomboka tamin' ny 1236 ary vita tamin' ny 1255. ''Aobyōshibon'' kosa no anarana iantsoana ny sora-tanan' i Teika; tsy nanova be ny lahatsoratra ny fanitsiana natao taminy, ary heverina fa maneho tsara kokoa ny lahatsoratra tany am-boalohany izy io. Ireo sora-tanana roa ireo no natao fototry ny dika maro tatỳ aoriana. Tafiditra ao amin' ny sokajy ''Beppon'' ny sora-tanana hafa rehetra tsy anisan' ny ''Kawachibon'' na ny ''Aobyōshibon''. Anisan' izany ny sora-tanana tranainy kokoa nefa tsy feno, ny sora-tanana mampifangaro lahatsoratra avy amin' ny ''Kawachibon'' sy ny ''Aobyōshibon'', ary ny lahatsoratra manazava sy mandinika ny tantara. Tamin' ny 10 Martsa 2008, dia nambara fa nahitana sora-tanana avy amin' ny faramparan' ny vanim-potoana Kamakura (1192–1333) tao Kyoto.<ref>[http://sankei.jp.msn.com/life/trend/080310/trd0803102145019-n1.htm ''鎌倉後期の源氏物語写本見つかる'']. Sankei News. 2008-03-10. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2008-03-11. datin' ny tahiry: 2008-03-14. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20080314203013/http://sankei.jp.msn.com/life/trend/080310/trd0803102145019-n1.htm rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>[http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/20080310-OYT1T00698.htm ''源氏物語の「別本」、京都・島原の「角屋」で発見'']. Yomiuri. 2008-03-10. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2008-03-11. datin' ny tahiry: 2008-03-14. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://archive.today/20080314050049/http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/20080310-OYT1T00698.htm rohy tahiry voarakitra].</ref> Misy ny toko fahenina, ''Suetsumuhana'', ao amin' io sora-tanana mirefy 65 pejy io. Mifototra amin' ireo dika avy amin' ny sora-tanan' i Teika ny ankamaroan' ny sora-tanana mbola misy; io sora-tanan' i Teika io dia nitondra fanitsiana ny lahatsoratra tany am-boalohany. Ilay hita tao Kyoto kosa dia avy amin' ny fitohizan' ny dika hafa, ary tsy nisy fiantraikan' ny asan' i Teika taminy. Hoy ny profesora Yamamoto Tokurō, izay nandinika ilay sora-tanana: «Sarobidy izao zavatra hita izao, satria tena vitsy ny sora-tanana tamin' ny vanim-potoana Kamakura» (dikan-teny malagasy). Hoy kosa ny profesora Katō Yōsuke: «Zava-dehibe izao zavatra hita izao, satria manamafy fa nisy namaky sora-tanana tsy avy amin' i Teika nandritra ny vanim-potoana Kamakura» (dikan-teny malagasy). Tamin' ny 29 Oktobra 2008, dia nanambara ny ''Konan Women's University'' (Oniversite Konan ho an' ny Vehivavy) fa nahitana sora-tanana avy amin' ny tapaky ny vanim-potoana Kamakura.<ref name="Umegae Jōnan">[http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/2008O1029-OYT1T00679.htm ''源氏物語の最古級写本、勝海舟？の蔵書印も…甲南女子大'']. Yomiuri. 2008-10-29. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2008-10-29. datin' ny tahiry: 2008-11-01. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://archive.today/20081101112643/http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/20081029-OYT1T00679.htm rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>[http://sankei.jp.msn.com/culture/academic/081029/acd0810292235011-n1.htm ''「千年紀に奇跡」「勝海舟が恋物語とは」源氏物語写本に驚きの声'']. Sankei News. 2008-10-29. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2008-10-29. datin' ny tahiry: 2 August 2009. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20090802081528/http://sankei.jp.msn.com/culture/academic/081029/acd0810292235011-n1.htm rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>[http://mainichi.jp/select/wadai/news/20081030k0000m040085000c.html ''源氏物語：最古の「梅枝巻」写本 勝海舟の蔵書印も'']. ''Mainichi''. 2008-10-29. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2008-10-29.</ref> Misy ny toko faha-32, ''Umegae'', ao amin' io sora-tanana io. Nekena ho dika tranainy indrindra amin' io toko io izay mbola misy izy io, ary voalaza fa natao teo anelanelan' ny 1240 sy 1280. Mirefy 74 pejy ilay sora-tanana, izay heverina ho anisan' ny sokajy ''Beppon'', ary tsy mitovy amin' ireo sora-tanana ''Aobyōshi'' amin' ny toerana efatra farafahakeliny. Izany dia mampipoitra ny «mety hanakaiky kokoa ny ao anatin' ilay sora-tanana tany am-boalohany nosoratan' i Murasaki Shikibu, izay mbola tsy hita, ny ao anatiny» (dikan-teny malagasy).<ref name="Umegae Jōnan" /> Tamin' ny 9 Oktobra 2019, dia nanambara ny tompon' andraikitra fa nahitana dika iray tany am-boalohany amin' ny ''Aobyōshibon'' an' i Teika tao Tokyo, tao an-tranon' ny lehiben' ny fianakaviambe Okochi-Matsudaira tamin' izany fotoana izany. Io fianakaviambe io no nitantana ny faritany Yoshida. Ny toko fahadimy, ''Wakamurasaki'' (''若紫''), no ao amin' ilay sora-tanana, ary izy io no dika tranainy indrindra amin' io toko io. Ny ranomainty manga izay fahita amin' ny sora-tanan' i Teika sy ny fandinihana ny endriky ny soratra dia nanamarina fa i Teika no nanoratra ilay sora-tanana. Anisan' ireo dika dimy tany am-boalohany amin' ny ''Aobyōshibon'' fantatra fa mbola misy àry izy io.<ref>[http://www.asahi.com/ajw/articles/AJ201910090047.html ''Fifth chapter of oldest 'Tale of Genji' copy found in Tokyo：The Asahi Shimbun'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2019-10-09. datin' ny tahiry: 11 November 2020. toetry ny rohy voarakitra: dead. tranonkala: The Asahi Shimbun. [https://web.archive.org/web/20201111220424/http://www.asahi.com/ajw/articles/AJ201910090047.html rohy tahiry voarakitra].</ref> == Horonana misy sary == [[File:Brooklyn Museum - Scene from the Tale of Genji - overall.jpg|thumb|upright=0.75|left|Horonana ahantona, vita tamin' ny ranomainty sy takela-bolamena manify, tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-16 na ny fiandohan' ny taonjato faha-17, mampiseho zava-mitranga iray ao amin' ny ''Tantaran' i Genji'']] Maro ny sary novokarina mampiseho ireo zava-mitranga ao amin' ny ''Tantaran' i Genji''. Anisan' izany indrindra ny horonana tamin' ny taonjato faha-12, ny ''Genji Monogatari Emaki'', izay mirakitra sary mampiseho zava-mitranga ao amin' ny ''Tantaran' i Genji'', miaraka amin' ny lahatsoratra nosoratana tanana tamin' ny soratra ''sōgana''. Io horonana io no ohatra tranainy indrindra mbola misy amin' ny horonana japoney misy sary: fitambaran' ny sary sy soratra voarafitra tamin' ny kanto fanoratana, samy avy amin' ny asa soratra iray ihany. Heverina fa nahitana horonana 10–20 ilay fitambarana tany am-boalohany, ary nahafaoka ireo toko 54 manontolo. Sary 19 sy lahatsoratra 65 pejy ihany no ao amin' ireo ampahany mbola misy, miampy sombiny mahafeno 9 pejy. Tombanana ho 15% amin' ilay fitambarana tany am-boalohany, araka ny fiheverana ny endriny feno, izany. Mitahiry horonana telo nolovaina tao amin' ny sampana Owari amin' ny fianakaviambe Tokugawa ny ''Tokugawa Art Museum'' (tranombakoka momba ny zavakanto Tokugawa) ao [[Nagoya]]. Ao amin' ny ''Gotoh Museum'' (tranombakoka Gotoh) ao Tokyo kosa ankehitriny ny horonana iray notazonin' ny fianakaviana Hachisuka. Voasokajy ho harem-pirenena ao Japàna ireo horonana ireo. Mora simba loatra izy ireo ka tsy aseho ampahibemaso amin' ny ankapobeny. Naseho tao amin' ny tranombakoka Tokugawa ireo horonana tany am-boalohany nanomboka ny 21 Novambra ka hatramin' ny 29 Novambra 2009. Hatramin' ny 2001 dia naseho tao amin' io tranombakoka io isan-taona izy ireo, nandritra ny herinandro teo ho eo tamin' ny volana Novambra. Tamin' ny 1971 dia namoaka boky lehibe refy, ahitana dika nalaina sary sy dikan-teny amin' ny teny anglisy, ny ''Kodansha International'' (trano mpamoaka boky); voafetra ny isan' ny dika navoaka.<ref>''Tale of Genji Scroll'', <nowiki>ISBN 0-87011-131-0</nowiki></ref> Anisan' ny horonana misy sary hafa momba ny ''Tantaran' i Genji'' koa ireo nataon' i Tosa Mitsuoki, izay niaina tamin' ny 1617 ka hatramin' ny 1691. Mifototra akaiky amin' ny fomba Heian hita amin' ireo horonana tamin' ny taonjato faha-12 mbola misy ny sary hosodokony, ary feno tanteraka ireo sary ireo. Lohahevitra be mpampiasa tamin' ny sary natao pirinty tamin' ny fomba ''ukiyo-e'' koa ilay tantara nandritra ny vanim-potoana Edo. == Mpamaky amin' ny vanim-potoana ankehitriny == === Amin' ny teny japoney === [[File:Genji emaki 01003 001.jpg|thumb|Pejy avy amin' ilay horonana misy sary tamin' ny taonjato faha-12]] Nosoratana tamin' ny fiteny tranainy nampiasaina teo an-dapa ny ''Tantaran' i Genji'', ary taonjato iray taorian' ny nahavitana azy dia efa sarotra ny namaky azy raha tsy nanao fianarana manokana. Efa nisy endrika misy fanamarihana manazava sy sary hatramin' ny taonjato faha-12.<ref name="node">[https://www.economist.com/culture/2008/12/18/playboy-of-the-eastern-world ''"The Tale of Genji" – Playboy of the eastern world'']. ''The Economist''. daty nijerena voarakitra: 9 January 2014. datin' ny tahiry: 4 December 2013. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20131204055700/http://www.economist.com/node/12811335 rohy tahiry voarakitra].</ref> Tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 vao nadikan' ilay poeta Yosano Akiko tamin' ny teny japoney ankehitriny ny ''Genji''.<ref>[http://www.ndl.go.jp/portrait/e/datas/347.html Yosano, Akiko]; NDL. [https://web.archive.org/web/20170312061800/http://www.ndl.go.jp/portrait/e/datas/347.html tahiry tamin' ny 12 March 2017].</ref> Nanamora ny famakiana azy ny [[Fandikan-teny|fandikana tamin' ny teny japoney ankehitriny]], na dia nanova ny heviny sasany aza, sady nanome anarana ireo olona ao amin' ny tantara, ka matetika ireo anarana efa nahazatra ny manam-pahaizana no nampiasaina. Izany dia miteraka fampidirana zavatra tsy mifanaraka amin' ny vanim-potoana tantaraina (''anachronisms''); ohatra, nomena ny anarana hoe Aoi ny vadin' i Genji voalohany satria fantatra ho ilay vehivavy ao amin' ny toko Aoi izy, izay toko ahafatesany. Anisan' ny dikan-teny hafa fantatra ireo nataon' ny mpanoratra tantara foronina Tanizaki Jun'ichirō sy Enchi Fumiko. Noho ny fahasamihafana ara-kolontsaina dia fahita ny famakiana ny ''Genji'' amin' ny endriny misy fanamarihana manazava, na dia eo amin' ny mpamaky japoney aza. Misy endrika maromaro nasian' ny mpanoratra tantara foronina fanamarihana manazava; anisan' ireo mpanoratra ireo i Tanabe Seiko, Setouchi Jakuchō<ref>Walker, James. [http://metropolis.co.jp/biginjapanarchive349/324/biginjapaninc.htm Big in Japan: "Jakucho Setouchi: Nun re-writes ''The Tale of Genji''"], ''Metropolis.'' No. 324. [https://web.archive.org/web/20090426003611/http://metropolis.co.jp/biginjapanarchive349/324/biginjapaninc.htm tahiry tamin' ny 26 April 2009].</ref><ref>Spaeth, Anthony. [https://web.archive.org/web/20090802214835/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,188602,00.html "Old-Fashioned lover"], ''Time''. 17 December 2001.</ref> ary Osamu Hashimoto. === Dikan-teny === ==== Amin' ny fiteny hafa ankoatra ny anglisy ==== Ankoatra ireo dikan-teny amin' ny teny japoney ankehitriny voalaza etsy aloha, dia misy ireto dikan-teny ireto: * Teny finoà: Kai Nieminen. 2025. ''Genjin tarina''. Boky roa. Helsinki: Kustannusosakeyhtiö Otava. <nowiki>ISBN 9789511180876</nowiki> sy <nowiki>ISBN 9789511180883</nowiki>. Efa nanomboka tamin' ny taompolo 1980 ny fandikan-teny, nataon' i Martti Turunen sy Kai Nieminen; ny tononkalo no nadikan' ity farany. * Teny frantsay: René Sieffert. 1977. ''Le Dit Du Genji''. Paris: Publications orientalistes de France. <nowiki>ISBN 9782716900980</nowiki>. * Teny alemà: ** Herberth E. Herlitschka: ''Die Geschichte vom Prinzen Genji, wie sie geschrieben wurde um das Jahr Eintausend unserer Zeitrechnung von Murasaki, genannt Shikibu, Hofdame der Kaiserin von Japan.'' Boky roa. Insel-Verlag, Leipzig 1937. Nisy fanontana vaovao maro. Nadika avy amin' ny dikan-tenin' i Waley. ** Oscar Benl. ''Die Geschichte Vom Prinzen Genji.'' (Zürich: Manesse Verl, Manesse-Bibliothek Der Weltliteratur : Corona-Reihe Vollst. Ausg, 1966; 1992). * Teny hindy: लेखिका, मुरासाकी शिकाबू ; अनुवादक, छविनाथ पाण्डेय ; भूमिका, महामहिम सेजिरा योशिज़ावा., et al. ''गेंजीकी कहानी : जापानी साहित्यका उत्कृष्टतम उपन्यास''. , Nadikan' i पाण्डेय, छबिनाथ sy Chabinātha Pāṇḍeya, Prathama Hindī saṃskaraṇa, साहित्य अकादेमी की ओरसे ज्ञानमण्डल लिमिटेड, 1957. * Teny italiana: Maria Teresa Orsi, ''La storia di Genji'', (Torino: Einaudi, 2012) <nowiki>ISBN 978-88-06-14690-0</nowiki>. Io no dikan-teny voalohany avy amin' ny teny japoney fa tsy avy amin' ny dikan-tenin' i Waley, ary ahitana ny toko 54 manontolo. * Teny koreanina: 柳呈譯., 紫式部, Chŏng Yu, Yu Chŏng, ''源氏物語''. (Seoul: T’ŭkpyŏlsi: 乙西文化社 1982) * Teny rosiana: Vita tamin' ny 1993 ny dikan-teny rosiana feno an' ny ''The Tale of Genji'' (''Повесть о Гэндзи''). Ny trano famoaham-boky ''Vostochnaya Literatura'' (Literatiora tatsinanana) no namoaka azy. Tatiana Sokolova-Deliussina no nandika ilay asa, izay nivoaka tamin' ny boky efatra sy tovana iray. * Teny espaniola: Fernando Gutiérrez. ''Genji Monogatari'' = ''Romance de Genji''. Lunas, 1992. <nowiki>ISBN 9788476510506</nowiki>. * Teny okrainiana: Vita tamin' ny 2022 ny dikan-teny okrainiana feno an' ny ''The Tale of Genji'' (''Повість про Ґендзі''). Ny trano famoaham-boky Folio no namoaka azy tao amin' ny andiam-boky ''World Literature Library''. Ivan Dziub no nandika ilay asa, izay nivoaka tamin' ny boky telo: ''The Tale of Genji. Book 1. Chapters 1–20'' (boky voalohany, toko 1–20; 2018), ''Book 2. Chapters 21–38'' (boky faharoa, toko 21–38; 2020), ary ny toko famaranana tamin' ny 2022. Efa nisy sombiny avy amin' ny toko « ''The Wind in the Pines'' » (''Вітер у соснах''), nadikan' i Y. V. Osadcha, nampidirina tao amin' ny fanangonan-dahatsoratra ''Japanese Literature'' (2010). * Teny ordo: لىڈى موراساکى ؛ مترجم، سيد احتشام حسىن., et al. ''گنجى کى کهانى : ناول'', Nadikan' i حسىن، سيد احتشام، Sayyid Iḥtishām Ḥusain, بک ٹائم،, 2020. ==== Dikan-teny anglisy voafantina ==== I Suematsu Kenchō no nanao ny dikan-teny anglisy voalohany tamin' ny ampahany amin' ny ''Genji'', izay navoaka tamin' ny 1882. Namoaka dikan-teny nisy boky enina i Arthur Waley, ka toko iray ihany no tsy nadikany; nivoaka tamin' ny 1925 ny boky voalohany ary tamin' ny 1933 ny farany.<ref name = "WaleyTimes">Titterton, L. ''&#39;The Tale of Genji' Comes to an End''. ''The New York Times Book Review''. The New York Times Co.. 4 June 1933. p.: 7.</ref> Tamin' ny 1976, i Edward Seidensticker no namoaka ny dikan-teny anglisy feno voalohany. Ninia nampiasa fomba nofaritana hoe «hentitra kokoa» izy (dikan-teny), raha ny fanajana ny votoatiny no jerena, na dia tsy voatery ho toy izany aza ny fanajana ny endriny.<ref name = "Edward">Shikibu, Murasaki; Seidensticker, Edward. [https://archive.org/details/taleofgenji0000mura ''The Tale of Genji'']. Knopf. 1976. fidirana voarakitra: registration.</ref> Ny dikan-teny anglisy navoakan' i Royall Tyler tamin' ny 2001 kosa dia mikendry ny hitandro ny votoatiny sy ny endriky ny lahatsoratra niandohana.<ref name = "Tyler">Shikibu, Murasaki; Tyler, Royall. ''The Tale of Genji''. Viking. 2002.</ref><ref>Tyler, Royall (2009). ''The Disaster of the Third Princess: Essays on the tale of Genji''. National Library of Australia.</ref> Misy fahasamihafana kely eo amin' ireo dikan-teny anglisy lehibe, izay ahitana taratra ny safidin' ny mpandika teny sy ny vanim-potoana nanaovana azy. Samy manana ny lafiny mahamety azy, ny mpanakiana azy ary ny mpanohana azy ireo dika tsirairay, ary ny anaran' ny mpandika teny no anavahana azy. Ohatra, ny dika nataon' i Arthur Waley dia mazàna antsoina hoe ny ''Genji'' an' i Waley. Tamin' ny 2025, nisy ekipa tao amin' ny ''Boston University'' (Oniversiten' i Boston) nanangana ny genjipoems.org mba hamadihana ho endrika nomerika ny dikan-teny anglisin' ireo tononkalo ao amin' ilay asa. Nampiasainy tamin' izany ireo dikan-tenin' ilay tantara nataon' i Waley, Seidensticker, Tyler ary Washburn, ary koa ny dikan-tenin' ireo tononkalo nataon' i Edwin Cranston tamin' ny 2006.<ref>Bouranova, Alene. [https://www.bu.edu/articles/2025/tale-of-genji-poems-join-digital-age ''The World's First Novel Has Romance, Tragedy, Adventure. Now, After 1,000 Years, The Tale of Genji's Poems Have Joined the Digital Age'']. ''The Brink''. 15 July 2025. daty nijerena voarakitra: 29 August 2025.</ref> * Ny ''Genji'' an' i Suematsu (1882) – Ny ''Genji'' an' i Suematsu no dikan-teny anglisy voalohany. Araka ny lahatsoratr' i Rebekah Clements, heverina ho ratsy kalitao izy io ary tsy dia vakina firy intsony.<ref name="Clements2011" /> Toko 17 no ao anatiny.<ref>Murakami, Janel R. Goodman. [https://journals.uair.arizona.edu/index.php/AZSLAT/article/view/21222/20803 ''METONYMY IN THE TALE OF GENJI: AN ANALYSIS OF TRANSLATION STRATEGIES'']. ''Journal of Second Language Acquisition and Teaching''. 31 December 2013. boky: 20. pp.: 55–75. fiteny: en. nampitaina tamin' ny: University of Arizona. <nowiki>ISSN 2377-1704</nowiki>.</ref> * Ny ''Genji'' an' i Waley (1925–1933) – Noraisin' ny gazety ''Time'' ho zava-bita lehibe ho an' ny fotoanany ny ''Genji'' an' i Waley.<ref name="w1933">[https://web.archive.org/web/20090803124312/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,745773,00.html "Genji Finished"], ''Time''. 3 July 1933.</ref> Nisy anefa ireo nitaky fanajana akaiky ny lahatsoratra niandohana ka nanakiana ny fanovana nataon' i Waley.<ref>Takatsuka, Masanori. (1970). [https://web.archive.org/web/20090804033558/http://www.worldcat.org/oclc/27828038&referer=brief_results ''Brief remarks on some mistranslations in Arthur Waley's Tale of Genji'']</ref> Nisy koa ny nanakiana fa nanalavitra loatra ny lahatsoratra niandohana ny fomba nandikany azy. Na izany aza, mbola ankasitrahana sy vakina betsaka ilay dika, araka ny famerenana mandinika ireo dikan-teny navoaka tao amin' ny ''Monumenta Nipponica''.<ref name="mn">[http://www.lamarre-mediaken.com/Site/EAST_305_files/Midorikawa%20Translations%20of%20Genji.pdf "Coming to Terms with the Alien".] ''Monumenta Nipponica'' 58:2</ref> Nandray azy tamim-pahalianana ny mpamaky tamin' ny fotoana namoahana azy voalohany. Ohatra, izao no nosoratan' ny ''Time'' (dikan-teny): «Ny teny fiderana ataon' ireo mpitsikera, izay toa tsy mahita teny hanehoana ny heviny, dia mampiseho ny ampahany amin' ny antony maro samihafa mahasarika ao amin' izy io. Amin' ny alalan' ny lahatsoratra tsotra fa tsy andininy mazava sy mikoriana, dia manambatra fanesoesoana ny fiarahamonina izay mahagaga fa toa maoderina sy fitantarana tena mahasarika ny ''The Tale''. Nanao soa ho an' ny literatiora i Waley mpandika teny tamin' ny namonjeny sy nitondrany ho an' ny Tandrefana ity sanganasa miavaka avy any Atsinanana ity.»<ref name="w1928">[https://web.archive.org/web/20090803125706/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,928916,00.html "In All Dignity,"] ''Time.'' 27 August 1928.</ref> Tsy ao amin' io dikan-teny io mihitsy ny toko faha-38. * Ny ''Genji'' an' i Seidensticker (1976)<ref>Seidensticker, Edward G.. ''The Tale of Genji''. Tuttle. 1976. boky: 1. <nowiki>ISBN 978-4-8053-0919-3</nowiki>.</ref> – Niezaka nanitsy izay noheverina ho lesoka tamin' ny dikan-tenin' i Waley ny ''Genji'' an' i Seidensticker, nefa tsy voatery nikendry ny hanafoana ny maha-ilaina an' ilay dika teo aloha. Manaraka akaiky kokoa ny lahatsoratra niandohana i Seidensticker, saingy misy fanovana ataony mba hanamorana ny famakiana. Ohatra, tononiny amin' ny anarany ny ankamaroan' ireo olona ao amin' ny tantara, mba hahamora ny fanarahan' ny mpamaky tandrefana maro samihafa ny fitantarana. ** Tamin' ny 2008 dia vita ny dikan' ny ''Genji'' an' i Seidensticker tamin' ny soratra Braille, izay vakina amin' ny fikasihana, ary nisy pejy 4 400. Vehivavy japoney dimy mpikarakara tokantrano avy any Setagaya, Tokyo no nanatontosa azy io, niasa an-tsitrapo nandritra ny dimy taona. Natolotra ho an' ny ''Japan Braille Library'' (Tranomboky japoney momba ny soratra Braille) sy ny ''Library of Congress'' (Tranombokin' ny Kongresy) ilay dika taorian' izany. Azo alaina amin' ny aterineto koa izy io.<ref>[http://www.yomiuri.co.jp/book/news/20080825bk12.htm ''Braille version of The Tale of Genji completed in 1,000th year 2008'']. ''Yomiuri Shimbun''. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2009-01-05. datin' ny tahiry: 2008-08-25. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20080825010101/http://www.yomiuri.co.jp/book/news/20080825bk12.htm rohy tahiry voarakitra].</ref> * Ny ''Genji'' an' i McCullough (1994) – Ampahany voafantina avy amin' ny toko folo ao amin' ny ''The Tale of Genji'', miaraka amin' ny ampahany voafantina avy amin' ny ''The Tale of the Heike'', no nadikan' i Helen Craig McCullough ho an' ny ''Stanford University Press'' (trano famoaham-bokin' ny Oniversiten' i Stanford). * Ny ''Genji'' an' i Tyler (2001)<ref>Tyler, Royall. ''The Tale of Genji''. Viking. New York. 2001.</ref> – Ahitana fanamarihana eny ambany pejy sy fanazavana betsaka sy amin' ny antsipiriany kokoa noho ireo dikan-teny teo aloha ny ''Genji'' an' i Tyler. Hazavainy ao ireo firesahana ankolaka maro ao amin' ny tononkalo sy ireo lafiny ara-kolontsaina ao amin' ny tantara. Ninia niezaka naka tahaka ny fomba fanoratra niandohana tamin' ny fomba tsy nataon' ireo dikan-teny teo aloha i Tyler. Ohatra, tsy mampiasa ny anaran' ny ankamaroan' ireo olona ao amin' ny tantara io dika io, fa ny anaram-boninahiny no anondroana azy ireo, araka ny fomba nahazatra tao amin' ny tontolon' ilay lahatsoratra niandohana tamin' ny taonjato faha-11. Tao amin' ny ''[[The New York Times]]'', i Janice Nimura, mpitsikera, dia nilaza fa «mahavariana ny famerenany ny tsiron' ny lahatsoratra niandohana, [nefa] mety ho sarotra arahina» (dikan-teny).<ref>Nimura, Janice P.. [https://www.nytimes.com/2001/12/02/books/courtly-lust.html ''Courtly Lust'']. ''[[The New York Times]]''. 2 December 2001. daty nijerena voarakitra: 3 October 2018. datin' ny tahiry: 3 October 2018. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20181003102517/https://www.nytimes.com/2001/12/02/books/courtly-lust.html rohy tahiry voarakitra].</ref> Araka ny tenin' i Michael Wood, ny dikan-tenin' i Tyler dia «manao ho toetra tsara mampiavaka azy ny fitandremana ny fomba fiteny somary ankolaka sy manaraka fombafomba rehefa mifampiresaka ireo olona ao amin' ny tantara. Fakam-panahy lehibe ho an' ny mpandika teny ny milaza izay tsy voalaza, ary tsy manaiky ho resin' izany mihitsy i Tyler» (dikan-teny).<ref>Wood, Michael. [https://web.archive.org/web/20080919011005/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501020318-216348,00.html "A Distant Mirror"], ''Time''. 11 March 2002.</ref> Tao amin' ny famerenana mandinika ireo dikan-tenin' ny ''Genji'', dia nanoratra i Machiko Midorikawa fa ireo mpandika teny avy amin' ny teny japoney klasika tatỳ aoriana kokoa dia «niezaka nitady fomba hitandroana bebe kokoa ireo zavatra izay toa tsy nahazatra na hafahafa tamin' ny mpamaky anglisy teo aloha» (dikan-teny).<ref>Machiko, Midorikawa. [https://www.jstor.org/stable/25066214 ''Coming to Terms with the Alien: Translations of "Genji Monogatari"'']. ''Monumenta Nipponica''. 2003. boky: 58. laharana: 2. pp.: 193–222. <nowiki>ISSN 0027-0741</nowiki>. <nowiki>JSTOR 25066214</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 5 August 2022. datin' ny tahiry: 5 August 2022. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20220805174729/https://www.jstor.org/stable/25066214 rohy tahiry voarakitra].</ref> * Ny ''Genji'' an' i Washburn (2015) – Ny ''Genji'' an' i Dennis Washburn dia manasaraka ny tononkalo amin' ny lahatsoratra tsotra fa tsy andininy ary mampiasa sora-mandry ho an' ny eritreritra ao an-tsain' ireo olona ao amin' ny tantara. Niteraka adihevitra somary betsaka kokoa noho ny an' i Tyler io dika io. Ny ankamaroan' ny fanakianana dia nifantoka tamin' izay noheverina ho fanazavana tafahoatra ny lahatsoratra sy ny fampidirana fomba fiteny andavanandro maoderina.<ref>Ian Buruma, "[http://www.newyorker.com/magazine/2015/07/20/the-sensualist-books-buruma The Sensualist]", ''New Yorker'', 20 July 2015, p. 67. [https://web.archive.org/web/20150724173826/http://www.newyorker.com/magazine/2015/07/20/the-sensualist-books-buruma tahiry tamin' ny 24 July 2015].</ref> == Fandraisana sy lova == Asa soratra manan-danja eo amin' ny literatiora maneran-tany ny ''Tantaran' i Genji''. Anisan' ireo mpanoratra maoderina nilaza fa nahazo aingam-panahy avy aminy i [[Jorge Luis Borges]]. Hoy izy momba ilay boky (dikan-teny malagasy): « Saika mahagaga ny fomba voajanahary nanoratana ny ''The Tale of Genji'', araka ny nandikan' i Arthur Waley azy; ary tsy ny maha-hafakely azy — izany teny mahatsiravina izany — no mahaliana antsika, fa ny fihetseham-po lalina maha-olombelona ao amin' ilay tantara. Ara-drariny izany fahalianana izany: ny sanganasan' i Murasaki dia azo antsoina amim-pahamarinana hoe tantara foronina mifantoka amin' ny sain' ny olona sy ny fihetseham-pony ... Sahiko ny manoro ity boky ity amin' ireo mamaky ny asa soratro. »<ref>Shikubu, Murasaki; Shikibu, Murasaki. ''The Tale of Genji (Tuttle Classics)''. Tuttle. 2010-03-10. p.: Editorial Reviews. <nowiki>ISBN 978-4805310816</nowiki>.</ref> Isan' ny toetra isongadinan' ilay boky ny tsy fifanoheran' ny singa ao anatiny, ny fanehoana ny sain' ny olona sy ny fihetseham-pony, ary ny famolavolana ny olona ao amin' ny tantara. Hoy ilay mpanoratra tantara foronina [[Yasunari Kawabata|Kawabata Yasunari]] tao amin' ny lahateniny nandraisany ny Loka Nobel momba ny Literatiora (dikan-teny malagasy): « Ny ''The Tale of Genji'' indrindra no tendro avo indrindra amin' ny literatiora japoney. Na hatramin' izao androntsika izao aza, tsy mbola nisy tantara foronina azo ampitahaina aminy. »<ref>Kawabata, Yasunari. [https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1968/kawabata-lecture.html ''Japan, the Beautiful and Myself'']. Nobel Media. 12 December 1968. daty nijerena voarakitra: 25 November 2013.</ref> [[File:2000 Yen Murasaki Shikibu.jpg|thumb|Vola taratasy 2000 yen ahitana ny ''The Tale of Genji'' sy i Murasaki Shikibu eo amin' ny zorony havanana]] Antsoina matetika koa hoe « tantara foronina voalohany » ny ''Genji'',<ref>Tyler, Royall. ''The Tale of Genji''. Penguin Classics. 2003. pp.: i–ii & xii. <nowiki>ISBN 0-14-243714-X</nowiki>.</ref> nefa iadian-kevitra be izany. Heverina ho tantara foronina koa ny asa soratra hafa talohany, toy ny ''Kādambari'' tamin' ny taonjato faha-7, nosoratana tamin' ny [[Fiteny sanskrity|teny sanskrity]], sy ireo tantara foronina grika sy romana tamin' ny Andro Taloha klasika, toy ny ''Daphnis and Chloe'' sy ny ''Satyricon''. Iadian-kevitra koa aza raha azo sokajina ho « tantara foronina » ny ''Genji''. Araka ny fiheveran' i Ivan Morris, ny fahatakarana lalina ny sain' ny olona sy ny fihetseham-pony, ny firafitra be pitsiny ary ny firaisan' ny singa ao amin' ilay asa no ahafahana manasokajy azy ho « tantara foronina », sady mahatonga ireo asa foronina nosoratana tamin' ny lahatsoratra tsotra talohany tsy ho tafiditra amin' izany sokajy izany.<ref>Ivan Morris, ''The World of the Shining Prince'' (1964), p. 277</ref> Misy filazana mifandraika amin' izany koa, angamba natao hialana amin' ireo adihevitra ireo, miantso ny ''Genji'' hoe « tantara foronina voalohany mifantoka amin' ny sain' ny olona sy ny fihetseham-pony » na « tantara foronina ara-tantara voalohany »,<ref>Tyler, Royall. ''The Tale of Genji''. Penguin Classics. 2003. p.: xxvi. <nowiki>ISBN 0-14-243714-X</nowiki>.</ref> na koa hoe « tantara foronina voalohany mbola heverina ho sanganasa klasika », na mampiasa famaritana hafa voafetra kokoa. Ao amin' ny ''The Literature of Japan'' (Bryan, 1930) sy ny ''Introduction to Classic Japanese Literature'' (Kokusai Bunka Shinkokai, 1970), dia faritana ho tantara foronina tranainy indrindra, voalohany, na lehibe indrindra eo amin' ny literatiora japoney ny ''Tantaran' i Genji'', na hoe sady manana maromaro amin' ireo toetra ireo.<ref name=bryan65>Bryan (1930), 65.</ref><ref>Kokusai Bunka Shinkokai (1970), 37.</ref> Na ao Japàna aza, tsy eken' ny rehetra ny fiantsoana ny ''Tantaran' i Genji'' hoe « voalohany »: efa nisy nanolotra ny ''Ochikubo Monogatari'', izay nialoha azy kely, ho « tantara foronina lava voalohany eran-tany », na dia tsy fantatra aza ny mpanoratra azy.<ref>Kato (1979), p. 160, 163.</ref> Na eo aza ireo adihevitra ireo, dia nampitahain' i Bryan tamin' ny fiantraikan' ny ''Arcadia'' nosoratan' i Philip Sidney teo amin' ny literatiora anglisy ny fiantraikany teo amin' ny literatiora japoney.<ref name =bryan65/> Isan' ny vakiteny fototra ao amin' ny fandaharam-pianaran' ny sekoly japoney ilay tantara sy ireo asa soratra hafa nataon' i Murasaki. Namoaka vola taratasy 2000 yen ho fanomezam-boninahitra azy ny Bankin' i Japàna; misy sary maneho ampahany amin' ilay tantara eo amin' izany, nalaina tahaka avy amin' ilay horonana misy sary tamin' ny taonjato faha-12. Satria ny fanamarihana tamin' ny 1 Novambra 1008 ao amin' ny ''The Diary of Lady Murasaki'' no daty tranainy indrindra ahitana firesahana momba ny ''Tantaran' i Genji'', dia notendrena ho andro ofisialy hankalazana ny sanganasa klasika japoney ny 1 Novambra. Araka ny lalàna momba ny Andron' ny sanganasa klasika, dia tsy ny literatiora ihany no tafiditra amin' ireo « sanganasa klasika » ankalazaina, fa sehatra maro amin' ny zavakanto koa: ny mozika, ny haikanto, ny zavakanto nentim-paharazana an-tsehatra, ny fialamboly, ny zavakanto eo amin' ny fomba fiaina toy ny lanonana fisotroana dite sy ny fandaminana voninkazo, ary ireo vokatra ara-kolontsaina hafa.<ref>[http://www.mext.go.jp/en/news/topics/detail/1372675.htm ''Symposium Commemorating Classics Day'']. MEXT. daty nijerena voarakitra: 6 July 2018. datin' ny tahiry: 3 June 2017. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20170603000009/http://www.mext.go.jp/en/news/topics/detail/1372675.htm rohy tahiry voarakitra].</ref> Lasa singa fototra amin' ny lalao mampiasa emboka manitra antsoina hoe ''Genjikō'' ny anaran' ireo toko. Tafiditra ao amin' ny fanao mivelatra kokoa momba ny emboka manitra atao hoe ''Monkō'', izay nahazatra teo amin' ny andriana, io lalao io. Ao amin' ny ''Genjikō'', dia ampitahain' ny mpilalao ny hanitry ny santionan' emboka manitra dimy misesy mba hamantarana izay mitovy, nefa tsy ampahafantarina azy ireo ny anaran' ireo santionany. Nampifandraisina tamin' ny marika iray antsoina hoe ''genji-mon'', izay nisolo tena toko iray tao amin' ilay tantara, ny lamina tsirairay mety ho hita amin' ny fitovian' ireo hanitra.<ref>[https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC ''Japan Encyclopedia''], p. 237</ref> == Fampifanarahana amin' ny endrika hafa == Asa maro no nalaina avy amin' ny ''Tantaran' i Genji'', anisan' izany ny tantara an-tsehatra maro samihafa natao ho an' ny fahitalavitra sy ny fampifanarahana ho tantara an-tsary antsoina hoe ''manga'', izay miisa dimy farafahakeliny.<ref>Richard Gunde. [http://www.international.ucla.edu/asia/article.asp?parentid=10674 ''Genji in Graphic Detail: Manga Versions of the Tale of Genji'']. UCLA Asia Institute. 2004-04-27. daty nijerena voarakitra: 2006-11-16. datin' ny tahiry: 16 September 2007. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20070916100440/http://www.international.ucla.edu/asia/article.asp?parentid=10674 rohy tahiry voarakitra].</ref> Anisan' ny fampifanarahana lehibe ny: * ''Genji Monogatari Emaki'', horonana misy sary natao hovelarina amin' ny tanana, tamin' ny taonjato faha-12; * ''The Tale of Genji'', sarimihetsika tamin' ny 1951 nataon' i Yoshimura Kōzaburō; * sarimihetsika tamin' ny 1966 nataon' i Takechi Tetsuji;<ref name="Shirane2008">Shirane, Haruo. [https://books.google.com/books?id=MSStAgAAQBAJ&dq=%22Genji+monogatari%22+%221966%22+%22takechi%22&pg=PA312 ''Envisioning the Tale of Genji: Media, Gender, and Cultural Production'']. Columbia University Press. 2008. p.: 312. <nowiki>ISBN 9780231142373</nowiki>.</ref> * ''Asaki Yume Mishi'', ''manga'' tamin' ny 1980 nataon' i Yamato Waki; * fampisehoana an-tsehatra tamin' ny 1981 nokarakarain' ny ''Takarazuka Revue'' (tarika mpanao fampisehoana an-tsehatra Takarazuka); * ''The Tale of Genji'', sarimihetsika amin' ny endrika sarimiaina (''anime'') tamin' ny 1987 nataon' i Sugii Gisaburō. Ny toko 12 voalohany ihany no voarakitra ao aminy, ary nampiana antony ara-tsaina sasany manosika ny olona ao amin' ny tantara, nefa tsy voalaza mazava ao amin' ny tantara foronina ireo antony ireo; * ''O Desejado ou As montanhas da lua'', sarimihetsika tamin' ny 1987 nataon' i [[Paulo Rocha]]; * ''Genji Monogatari'', ''manga'' tamin' ny 1988 nataon' i Maki Miyako, izay nahazo ny ''Shogakukan Manga Award'' (Loka Shogakukan ho an' ny ''manga'') tamin' ny 1989;<ref name="ShogakukanAward">[http://comics.shogakukan.co.jp/mangasho/rist.html ''小学館漫画賞：歴代受賞者'']. Shogakukan. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2007-08-19. datin' ny tahiry: 2007-09-29. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20070929094941/http://comics.shogakukan.co.jp/mangasho/rist.html rohy tahiry voarakitra].</ref> * fampisehoana an-tsehatra tamin' ny 1989 nokarakarain' ny ''Takarazuka Revue''; * tantara an-tsehatra lalaovina amin' ny alalan' ny hira (''opera'') tamin' ny 2000 nataon' i Miki Minoru; * ''Sennen no Koi Story of Genji'', sarimihetsika tamin' ny 2001; * ''Genji Monogatari Sennenki'', andian-tsarimiaina (''anime'') tamin' ny 2009 nataon' i Dezaki Osamu; * ''Genji Monogatari: Sennen no Nazo'', sarimihetsika tamin' ny 2011; * fampisehoana an-tsehatra tamin' ny 2015 nokarakarain' ny ''Takarazuka Revue''. Nahazo ny loka ''Arts Festival'' (Fetin' ny Zavakanto) i Asumi Rio, mpilalao an-tsehatra, noho ny nilalaovany ny anjara asan' i Genji; * ''Lady Murasaki’s Tale of Genji'', ''manga'' amin' ny teny anglisy tamin' ny 2022 nataon' i Ai Takita sy Sean Michael Wilson. == Jereo koa == * ''The Golden Ass'' * Tantara momba ny matoatoa * Hagiwara Hiromichi * ''Jūnihitoe'', akanjo lava mifanaingina sy voalamina araka ny fitsipika momba ny loko, anaovan' ireo vehivavy anisan' ny tandapan' ny emperora * ''Sudare'' * ''The Pillow Book'' * ''The Tale of Genji Museum'' (tranombakoka momba ny ''Tantaran' i Genji'') * ''Tales of Ise'' * Yang Guifei * ''You Xian Ku'' == Loharano == <references /> == Boky sy lahatsoratra == * Allen, James Sloan. [https://archive.org/details/worldlywisdomgre0000alle ''"How Beautiful, How Sad," in Worldly Wisdom: Great Books and the Meanings of Life'']. Savannah: Frederic C. Beil. 2008. fidirana voarakitra: registration. * Arntzen, Sonja. [https://www.asianstudies.org/publications/eaa/archives/the-heart-of-history-the-tale-of-genji/ ''The Heart of History The Tale of Genji'']. ''Education About Asia''. Association for Asian Studies. 2005. boky: 10. laharana: 3. pp.: 25–30. * Bargen, Doris G. ''Spirit Possession in the Context of Dramatic Expressions of Gender Conflict: The Aoi Episode of the Genji monogatari''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. June 1988. boky: 48. laharana: 1. pp.: 95–130. <nowiki>DOI 10.2307/2719274</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2719274</nowiki>. * Bargen, Doris G. ''The Search for Things Past in the Genji monogatari''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. June 1991. boky: 51. laharana: 1. pp.: 199–232. <nowiki>DOI 10.2307/2719245</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2719245</nowiki>. * Bargen, Doris G. ''A Woman's Weapon : Spirit possession in the Tale of Genji''. University of Hawaiʻi Press. Honolulu. 1997. * Bowring, Richard John. [https://archive.org/details/murasakishikibut0000bowr ''Murasaki shikibu, The Tale of Genji'']. Cambridge University Press. Cambridge; New York. 1988. fidirana voarakitra: registration. * Bryan, J. Ingram. ''The Literature of Japan''. Henry Holt and Company. New York. 1930. * Childs, Margaret H. ''The value of vulnerability: Sexual coercion and the nature of love in japanese court of literature''. ''Journal of Asian Studies''. 1999. boky: 58. laharana: 4. pp.: 1059–80. <nowiki>DOI 10.2307/2658495</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2658495</nowiki>. <nowiki>HDL 1808/16325</nowiki>. <nowiki>S2CID 161992068</nowiki>. fidirana HDL voarakitra: free. * Chisholm, Julianne Kaui. ''The Steel-belted Radial of Karma: The End of Genji''. ''The Journal of the Association of Teachers of Japanese''. November 1994. boky: 28. laharana: 2. pp.: 183–93. <nowiki>DOI 10.2307/489291</nowiki>. <nowiki>JSTOR 489291</nowiki>. * De Wolf, Charles (2014). "''Glimpses of Genji Through the Looking-Glass of Language''". ''The Transactions of the Asiatic Society of Japan''. fifth series, volume 6. * D'Etcheverry, Charo B. ''Love after The Tale of Genji : Rewriting the World of the Shining Prince''. Harvard University Press. Cambridge, MA. 2007. * Field, Norma. ''The Splendor of Longing in the Tale of Genji''. Princeton University Press. Princeton, NJ. 1987. * Friday, Karl. ''Teeth and Claws. Provincial Warriors and the Heian Court''. ''Monumenta Nipponica''. Summer 1988. boky: 43. laharana: 2. pp.: 153–85. <nowiki>DOI 10.2307/2384742</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2384742</nowiki>. * Gatten, Aileen. ''A Wisp of Smoke. Scent and Character in the Tale of Genji''. ''Monumenta Nipponica''. Spring 1977. boky: 32. laharana: 1. pp.: 35–48. <nowiki>DOI 10.2307/2384070</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2384070</nowiki>. * Gatten, Aileen. ''The Order of the Early Chapters in the Genji monogatari''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. June 1981. boky: 41. laharana: 1. pp.: 5–46. <nowiki>DOI 10.2307/2718998</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2718998</nowiki>. * Gatten, Aileen. ''Weird Ladies: Narrative Strategy in the Genji monogatari''. ''The Journal of the Association of Teachers of Japanese''. April 1986. boky: 21. laharana: 1. pp.: 29–48. <nowiki>DOI 10.2307/489516</nowiki>. <nowiki>JSTOR 489516</nowiki>. * Goff, Janet Emily. ''Noh Drama and the Tale of Genji : The Art of Allusion in Fifteen Classical Plays''. Princeton University Press. Princeton, NJ. 1991. * Henitiuk, Valerie. ''Going to Bed with Waley: How Murasaki Shikibu Does and Does Not Become World Literature''. ''Comparative Literature Studies''. 2008. boky: 45. laharana: 1. pp.: 40–61. <nowiki>DOI 10.1353/cls.0.0010</nowiki>. <nowiki>JSTOR 25659632</nowiki>. <nowiki>S2CID 161786027</nowiki>. * Hirota, Akiko. ''The Tale of Genji: From Heian Classic to Heisei Comic''. ''Journal of Popular Culture''. Fall 1997. boky: 31. laharana: 2. pp.: 29–68. <nowiki>DOI 10.1111/j.0022-3840.1997.00029.x</nowiki>. * Jackson, Reginald (2021). ''A Proximate Remove: Queering Intimacy and Loss in 'The Tale of Genji.&#39;'' Oakland, CA: University of California Press. doi:10.1525/luminos.106. <nowiki>ISBN 978-0-520-38254-1</nowiki>. * Kamens, Edward B. ''Approaches to Teaching Murasaki Shikibu's The Tale of Genji''. Modern Language Association of America. New York. 1993. * Kato, Shuichi. ''A History of Japanese Literature: The First Thousand Years''. Kodansha International, Ltd. New York. 1979. fanampim-baovao: David Chibbett. <nowiki>ISBN 0-87011-491-3</nowiki>. * Knapp, Bettina L. ''Lady Murasaki Shikibu's the Tale of Genji: Search for the Mother''. ''Symposium''. Spring 1992. boky: 46. laharana: 1. pp.: 34–48. <nowiki>DOI 10.1080/00397709.1992.10733759</nowiki>. * Kornicki, P. F., "''Unsuitable Books for Women? "Genji Monogatari" and "Ise Monogatari" in Late Seventeenth-Century Japan''", ''Monumenta Nipponica'', Vol. 60, No. 2 (Summer, 2005), pp.&nbsp;147–93, Sophia University, [https://www.jstor.org/stable/25066367 JSTOR] * ''Introduction to Classic Japanese Literature''. Greenwood Printing. 1970. mpamoaka: Kokusai Bunka Shinkokai. <nowiki>ISBN 0-8371-3118-9</nowiki>. * McCormick, Melissa. ''Genji Goes West: The 1510 "Genji Album" and the Visualization of Court and Capital''. ''The Art Bulletin''. 2003. boky: 85. laharana: 1. pp.: 54–85. <nowiki>DOI 10.2307/3177327</nowiki>. <nowiki>JSTOR 3177327</nowiki>. * McCullough, William H. ''Japanese Marriage Institutions in the Heian Period''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. 1967. boky: 27. pp.: 103–67. <nowiki>DOI 10.2307/2718385</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2718385</nowiki>. * Morris, Ivan I. ''The World of the Shining Prince: Court Life in Ancient Japan''. Kodansha International. New York. 1964. * Morris, Ivan I. ''The Tale of Genji Scroll [Genji monogatari emaki]''. Kodansha International. Tokyo. 1971. * Mostow, Joshua S. ''Painted Poems, Forgotten Words. Poem-Pictures and Classical Japanese Literature''. ''Monumenta Nipponica''. Autumn 1992. boky: 47. laharana: 3. pp.: 323–46. <nowiki>DOI 10.2307/2385102</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2385102</nowiki>. * Mostow, Joshua S. ''"Picturing" in The Tale of Genji''. ''The Journal of the Association of Teachers of Japanese''. April 1999. boky: 33. laharana: 1. pp.: 1–25. <nowiki>DOI 10.2307/489628</nowiki>. <nowiki>JSTOR 489628</nowiki>. * Murase, Miyeko. ''Iconography of the Tale of Genji : Genji monogatari ekotoba''. Weatherhill. New York. 1983. * Murase, Miyeko. ''The Tale of Genji : Legends and Paintings''. G. Braziller. New York. 2001. * Nickerson, Peter. ''The Meaning of Matrilocality. Kinship, Property, and Politics in Mid-Heian''. ''Monumenta Nipponica''. Winter 1993. boky: 48. laharana: 4. pp.: 429–67. <nowiki>DOI 10.2307/2385292</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2385292</nowiki>. * ''Nihon Koten Bungaku Daijiten: Kan'yakuban''. Iwanami Shoten. [[Tokyo|Tōkyō]]. 1986. dikan' ny lohateny voarakitra: A Comprehensive Dictionary of Classical Japanese Literature: Concise Edition. <nowiki>ISBN 4-00-080067-1</nowiki>. OCLC: 22820487. * Okada, H. Richard. ''Figures of Resistance : Language, Poetry, and Narrating in the Tale of Genji and Other Mid-Heian Texts''. Duke University Press. Durham. 1991. * Pekarik, Andrew. ''Ukifune : Love in the tale of genji''. Columbia University Press. New York. 1982. * Puette, William J. [https://archive.org/details/guidetotaleofgen00puet ''Guide to the Tale of Genji by Murasaki Shikibu'']. C.E. Tuttle. Rutland, VT. 1983. <nowiki>ISBN 9780804814546</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. * Rowley, Gillian Gaye. ''Yosano Akiko and the Tale of Genji''. Center for Japanese Studies, University of Michigan. Ann Arbor. 2000. * Sestili Daniele (1996). ''Musica e danza del principe Genji. Le arti dello spettacolo nell’antico Giappone''. Lucca: LIM, * Shirane, Haruo. ''The Aesthetics of Power: Politics in the Tale of Genji''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. December 1985. boky: 45. laharana: 2. pp.: 615–47. <nowiki>DOI 10.2307/2718974</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2718974</nowiki>. * Shirane, Haruo. ''The Bridge of Dreams : A Poetics of the Tale of Genji''. Stanford University Press. Stanford. 1987. * Shirane, Haruo. ''Envisioning the Tale of Genji: Media, Gender, and Cultural Production''. Columbia University Press. New York. 2008. * Stevenson and Ho, Barbara and Cynthia O. [https://archive.org/details/crossingbridgeco00barb ''Crossing the Bridge : Comparative Essays on Medieval European and Heian Japanese Women Writers'']. Palgrave. New York. 2000. <nowiki>ISBN 9780312221676</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. * Tyler, Royall. ''&#39;I Am I': Genji and Murasaki''. ''Monumenta Nipponica''. 1999. boky: 54. laharana: 4. pp.: 435–80. <nowiki>DOI 10.2307/2668318</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2668318</nowiki>. * Tyler, Royall. [http://wwwsshe.murdoch.edu.au/intersections/issue7/tyler.html ''Marriage, Rank and Rape in The Tale of Genji'']. ''Intersections: Gender, History and Culture in the Asian Context''. March 2002. boky: 7. * Tyler, Royall and Susan. ''The Possession of Ukifune''. ''Asiatica Venetiana''. 2002. boky: 5. pp.: 177–209. * Tyler, Royall. ''Rivalry, Triumph, Folly, Revenge: A Plot Line through the Tale of Genji''. ''Journal of Japanese Studies''. 2003. boky: 29. laharana: 2. pp.: 251–87. * Ury, Marian. ''A Heian Note on the Supernatural''. ''The Journal of the Association of Teachers of Japanese''. 1988. boky: 22. laharana: 2. pp.: 189–94. <nowiki>DOI 10.2307/488941</nowiki>. <nowiki>JSTOR 488941</nowiki>. * ''Nihon Koten Bungaku Taikei 14: Genji Monogatari 1''. Iwanami Shoten. [[Tokyo|Tōkyō]]. 1958. mpamoaka: 山岸徳平. fiteny: ja. <nowiki>ISBN 4-00-060014-1</nowiki>. * Yoda, Tomiko. ''Fractured Dialogues: Mono no aware and Poetic Communication in the Tale of Genji''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. December 1999. boky: 59. laharana: 2. pp.: 523–57. <nowiki>DOI 10.2307/2652721</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2652721</nowiki>. == Rohy ivelany == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:The_Tale_of_Genji Tahiry momba ny ''The Tale of Genji'' ao amin' ny Wikimedia Commons]. * [[:s:ja:源氏物語|''Genji Monogatari'']] amin' ny teny japoney ao amin' ny Wikisource. * [https://gutenberg.org/ebooks/66057 ''The Tale of Genji''] ao amin' ny ''Project Gutenberg'' (Tetikasa Gutenberg). * [https://librivox.org/search?title=Genji+Monogatari&author=Shikibu&reader=&keywords=&genre_id=0&status=all&project_type=either&recorded_language=&sort_order=catalog_date&search_page=1&search_form=advanced ''Genji Monogatari''] (''The Tale of Genji''), nosoratan' i Murasaki Shikibu — boky vakina am-peo tsy voafehin' ny zon' ny mpamorona, ao amin' ny LibriVox. * [https://www.gutenberg.org/ebooks/19264 ''Japanese Literature – Including Selections from Genji Monogatari and Classical Poetry and Drama of Japan''] — Ahitana ny dikan-teny nataon' i Suematsu tamin' ny 1882, izay mandika ireo toko 17 voalohany amin' ny ''The Tale of Genji'', miaraka amin' ny teny fampidirana sy fanamarihana. * Fampisehoan' ny ''World Digital Library'' (Tranomboky nomerika maneran-tany) ny [https://www.loc.gov/item/2021666121 ''源氏物語 Genji monogatari: Volume One, Kiritsubo''.] ''Library of Congress'' (Tranombokin' ny Kongresy). Boky vita pirinty tamin' ny litera tsirairay azo afindrafindra, izay loharano voalohany; 1596–1615, fanontana voalohany natao pirinty an' ilay tantara. [[:Sokajy:Boky]] bvxk08eczcj657zqk0za9fydvstqzen 1153232 1153230 2026-11-05T17:02:19Z Jagwar 523 1153232 wikitext text/x-wiki [[File:Genji emaki 01003 002.jpg|thumb|alt=Lahatsoratra eo amin' ny horonana misy sary tamin' ny taonjato faha-12.|Lahatsoratra avy amin' ny horonana misy sary tranainy indrindra (taonjato faha-12).]] Ny '''''Tantaran' i Genji''''' (fandikana ny lohateny japoney ''Genji Monogatari'', 源氏物語; ''The Tale of Genji'' amin' ny teny anglisy; fanononana japoney: [ɡè̞ɲ̟́.ɟ̟͡ʑí mó̞.nó̞.ɡä́.tä̀.ɾʲì, -ŋä́-, ɡé̞ɲ̟́-]<ref>''全国アクセント辞典''. Tokyodo Shuppan. Chiyoda, Tokyo. 15 September 2010. mpamoaka (anarana): Hirayama. mpamoaka (fanampin' anarana): Teruo. <nowiki>ISBN 978-4-490-10023-5</nowiki>. p.: 224. fanontana: 31st. fiteny: ja. daty niandohana voarakitra: 30 June 1960.</ref><ref>''新明解日本語アクセント辞典''. Sanseido. Chiyoda, Tokyo. 1 April 2025. mpamoaka (anarana): Kindaichi. mpamoaka (fanampin' anarana): Haruhiko. mpamoaka faharoa (anarana): Akinaga. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Kazue. <nowiki>ISBN 978-4-385-13468-0</nowiki>. p.: 275. fanontana: 2nd. fiteny: ja. daty niandohana voarakitra: 10 April 2014.</ref>) dia sanganasa klasika ao amin' ny literatiora japoney, izay voalaza fa nosoratan' i [[Murasaki Shikibu]], vehivavy andriana sady poeta no vehivavy mpanotrona tao an-dapa, tany amin' ny fiandohan' ny taonjato faha-11, fony teo amin' ny faratampony ny vanim-potoana Heian. Araka ny voalazan' i Arntzen, mitovitovy amin' ny toerana tanan' ny sanganasan' i [[William Shakespeare|Shakespeare]] eo amin' ny literatiora amin' ny teny anglisy ny toerana tanan' ny ''Tantaran' i Genji'' any Japàna.<ref>Arntzen (2005), p. 25.</ref> Maneho ny fomba fiainan' ireo tandapa ambony nandritra ny vanim-potoana Heian ilay sanganasa. Ny ankamaroany dia nosoratana tamin' ny soratra japoney maneho ny feon' ny fiteny (''[[Hiragana|hiragana]]''), ary nampiasa fomba fiteny andavanandro nifandray tamin' ny asa soratry ny vehivavy tamin' izany fotoana izany. Tsy mitovy amin' ilay antsoina hoe «teny japoney andavanandro», izay tsy nipoitra raha tsy tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-19, io fomba fiteny io. Tsy tamin' ny [[Sinôgrama|tarehin-tsoratra sinoa]] (''kanji''), izay nampiasaina tamin' ny asa soratra nomena haja ambony kokoa, no tena nanoratana azy. Mitaky fianarana manokana ny fiteny tranainy sy ny fomba fanoratra poetika ampiasainy.<ref>Shirane (1987), p. xv-xvi.</ref> Tsy misy intsony ny sora-tanana niandohana, saingy misy dika sora-tanana maherin' ny 300 natao tatỳ aoriana, izay samy hafa ny fahazoana itokisana azy. Namboarina tamin' ny endrika miforitra mifandimby (''concertina''), na ''orihon'', izy io: taratasy maromaro no napetaka hifampitohy, ary naforitra mifandimby amin' ny lafiny iray sy ny mifanohitra aminy.<ref>Lyons, Martyn. ''Books: A Living History''. J. Paul Getty Museum. Los Angeles. 2011. p.: 30.</ref> Tany amin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 no nandikan' ilay poeta Yosano Akiko ny ''Genji'' ho amin' ny teny japoney maoderina. Tamin' ny taona 1882 no nanaovan' i Suematsu Kenchō ny dikan-teny anglisy voalohan' ny ''Genji'', saingy nisy fanakianana ny kalitaony, ary tsy feno izy io.<ref name="Clements2011">Clements, Rebekah. [http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09555803.2011.580193 ''Suematsu Kenchō and the first English translation of Genji monogatari : translation, tactics, and the 'women's question&#39;'']. ''Japan Forum''. March 2011. boky: 23. laharana: 1. pp.: 25–47. fiteny: en. nampitaina tamin' ny: Taylor & Francis Online. <nowiki>ISSN 0955-5803</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1080/09555803.2011.580193</nowiki>. fidirana voarakitra: subscription.</ref> Teo anelanelan' ny taona 1925 sy 1933 i Arthur Waley no nandika azy ho dika saika feno, ka ny toko faha-38 (''Suzumushi'', na ''The Bell Cricket'') ihany no tsy tao. Taorian' izany dia namoaka dikan-teny anglisy feno i Edward Seidensticker, Royall Tyler ary Dennis Washburn. Ny fizarana voalohany, izay ahitana ny toko 1–33, dia mifantoka amin' ny fahazazana sy ny fahatanoran' i Hikaru Genji, na «Genji mamirapiratra» (dikan-teny), ary ireo fiarahany ara-pitiavana. Zanakalahin' ny emperora japoney, izay fantatry ny mpamaky amin' ny anarana hoe Emperora Kiritsubo, sy vadikely iray ambany laharana antsoina hoe vadikely Kiritsubo i Genji. Noho ny antony ara-politika anefa, dia esorin' ny emperora amin' ny filaharan' ny mpandova ny seza fiandrianana i Genji. Omeny ny anaram-pianakaviana hoe Minamoto izy, ka aetriny ho olona tsy anisan' ny fianakaviana imperialy intsony. Ny fizarana faharoa, toko 34–41, dia mitantara ny fahanterany sy ny fahafatesany, fa ny fizarana farany, toko 42–54, kosa dia mifantoka amin' i Niou, zafikelin' i Genji, sy Kaoru, izay heverina ho zanany lahy. == Toe-javatra ara-tantara == Niaina tamin' ny fara tampon' ny fahefan' ny fianakaviana Fujiwara i Murasaki.<ref>Wawrytko, Sandra A.. [https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28563-9_12 ''Women Philosophers from Non-western Traditions: The First Four Thousand Years. Women in the History of Philosophy and Sciences'']. ''Murasaki Shikibu of Japan 紫式部 Circa 978–Circa 1000''. Springer International Publishing. Cham. 2023. boky: 19. pp.: 245–269. mpamoaka (anarana): Waithe. mpamoaka (fanampin' anarana): Mary Ellen. mpamoaka faharoa (anarana): Boos Dykeman. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Therese. fiteny: en. <nowiki>ISBN 978-3-031-28562-2</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1007/978-3-031-28563-9_12</nowiki>.</ref> Raha ny fahefana nampihariny, fa tsy ny anaram-piandraiketany, dia mpitondra nisolo ny emperora i Fujiwara no Michinaga, ary izy no olona nanana ny lanjany indrindra teo amin' ny politika tamin' ny androny. Noho izany, heverina fa ny zavatra niainan' i Murasaki tamin' ny fifandraisany tamin' i Michinaga no nanorenany tamin' ny ampahany ny toetran' i Genji.<ref>Cheong, Soonboon. [http://www.kci.go.kr/kciportal/landing/article.kci?arti_id=ART001606458 ''パトロンとしての藤原道長 ―『紫式部日記』を主軸にして―'']. ''Journal of Japanese Culture''. November 2011. boky: 51. pp.: 147–164. dikan' ny lohateny voarakitra: Fujiwara no Michinaga as a Patron: The Main Shaft in "Murasaki Shikibu's Diary". fiteny: ja. nampitaina tamin' ny: Korea Open Access Journals. <nowiki>ISSN 1226-3605</nowiki>. <nowiki>DOI 10.21481/jbunka..51.201111.147</nowiki>. fidirana DOI voarakitra: free.</ref> Mety ho nosoratana tsikelikely, isaky ny toko, ny ''Tantaran' i Genji'', ka natolotr' i Murasaki miandalana ho an' ireo vehivavy andriana mpanotrona tao an-dapa. Ahitana singa maro hita amin' ny tantara foronina maoderina izy io: mpandray anjara fototra iray sy mpandray anjara lehibe sy madinika maro, famolavolana lalina ny toetran' ireo mpandray anjara lehibe, ary fitohizan' ny zava-mitranga mandrakotra ny androm-piainan' ilay mpandray anjara fototra sy ny fotoana aorian' izany. Tsy misy rafitry ny fizotry ny tantara voafaritra mazava, nefa mifandimby ny zava-mitranga ary mihantitra ireo mpandray anjara. Na dia efajato eo ho eo aza ny fitambaran' ny mpandray anjara, dia tsy mifanipaka ny antsipiriany ao anatin' ilay tantara. Ohatra, mifanaraka amin' ny fandehan' ny fotoana ny fandrosoan' ny taonan' izy rehetra, ary voatahiry hatrany am-piandohana ka hatramin' ny farany ny fifandraisana ara-pianakaviana sy ny fifamatorana eo amin' ny tompom-pahefana sy ny olona miankina aminy. Saika tsy misy omena anarana mazava ireo mpandray anjara ao amin' ny lahatsoratra tany am-boalohany. Ny asa na ny andraikiny kosa no anondroana azy ireo, ohatra hoe Minisitry ny Ankavia, na fiantsoana maneho fanajana, ohatra hoe Ilay manan-kaja, na ny fifandraisany amin' ny mpandray anjara hafa, ohatra hoe Mpandova ny seza fiandrianana efa voatendry; miova arakaraka ny fivoaran' ny tantara ireo fiantsoana ireo. Vokatry ny fomba amam-panao tao an-dapa tamin' ny vanim-potoana Heian izany tsy fisian' ny anarana izany: noheverina ho fifankazarana tafahoatra sy fiteny tsy mahalala fomba ny fanononana malalaka ny anaram-batan' olona. Nampiasa solonanarana samihafa ny mpamaky sy ny mpandika teny amin' ny vanim-potoana maoderina mba hahafahany manavaka ireo mpandray anjara maro. == Mpanoratra == [[File:Tosa Mitsuoki—Portrait of Murasaki Shikibu.jpg|thumb|left|[[Murasaki Shikibu]], sary nataon' i Tosa Mitsuoki, izay namorona andian-tsary ho an' ny ''Tantaran' i Genji'' (taonjato faha-17)]] Iadian-kevitra ny habetsahan' ny ampahany amin' ny ''Genji'' izay tena nosoratan' i Murasaki Shikibu. Efa an-jatony taona no niadian-kevitra ny amin' izay nanoratra io tantara foronina lava io, ary azo inoana fa tsy ho voavaha izany raha tsy misy zava-dehibe hita ao amin' ny tahiry ara-tantara. Ekena amin' ny ankapobeny fa efa vita tamin' ny endrika misy azy ankehitriny ilay tantara talohan' ny taona 1021 na tamin' io taona io. Tamin' izany no nanoratan' ny mpanoratra ny ''Sarashina Nikki'' tao amin' ny diariny ny hafaliany noho ny nahazoany dika feno tamin' ilay tantara. Nilaza izy fa misy toko 50 mahery ilay izy, ary nanonona olona iray ao amin' ny tantara izay vao miseho any amin' ny fiafaran' ny boky. Noho izany, raha nisy mpanoratra hafa ankoatra an' i Murasaki nandray anjara tamin' ilay tantara, dia efa vita ilay boky tamin' ny fotoana tena nanakaiky ny nanoratany an' io fanamarihana io. Misy firesahana an' ilay tantara koa ao amin' ny diarin' i Murasaki, ary voalaza ao mihitsy ny niantsoana azy hoe «Murasaki», izay firesahana ankolaka an' ilay vehivavy mpandray anjara fototra ao amin' ny tantara. Manamarina io fanamarihana io fa efa nisy ny ampahany amin' ilay tantara, na mety ho izy manontolo aza, tamin' ny taona 1008. Manohana mafy ny fiheverana fa tamin' io taona io no nanoratana an' ilay fanamarihana ny porofo avy ao amin' ny diary mihitsy.<ref>''The Diary of Lady Murasaki'', ed. Richard Bowring, Penguin Classics 2005, p. 31, note 41. Ao amin' ny teny fampidirany an' ilay lahatsoratra, i Bowring dia mandinika ny fotoana nanoratana azy, izay eken' ny ankamaroan' ny manam-pahaizana amin' ny ankapobeny. Ao amin' ny fanontana ny ''Tale of Genji'' nataony, izay voatanisa etsy ambany, i Royall Tyler koa dia misarika ny saina ho amin' ilay fanamarihana ao amin' ny diarin' i Murasaki Shikibu: jereo ny fanontana Penguin Books, 2003, Introduction, p. xvii</ref> Voalaza fa ny Minisitry ny Ankavia tamin' ny fotoana naha-tandapa an' i Murasaki no nakany tahaka tamin' ny famoronana an' i Genji. Misy mpandika teny hafa, toa an' i Tyler, mihevitra fa i Murasaki Shikibu mihitsy no nakana tahaka tamin' ny famoronana an' i Murasaki no Ue, izay vadin' i Genji ao amin' ilay tantara. I Yosano Akiko, izay nanao ny dikan-teny voalohany tamin' ny teny japoney ankehitriny ho an' ny ''Genji'', dia nihevitra fa ny toko 1 ka hatramin' ny 33 ihany no nosoratan' i Murasaki, ary ny zanany vavy, Daini no Sanmi, no nanoratra ny toko 35 ka hatramin' ny 54.<ref name = "Tyler"/> Nisy manam-pahaizana hafa koa nisalasala ny amin' izay nanoratra ny toko 42 ka hatramin' ny 54, indrindra ny toko 44, izay ahitana tsy fifanarahana amin' ny antsipirian' ny tantara rehefa ampitahaina amin' ny ampahany hafa. Tsy fahita firy ny tsy fifanarahana toy izany ao amin' ny sisa amin' ilay boky.<ref name = "Tyler"/> Nanoratra i Royall Tyler fa nahitana fahasamihafan' ny fomba fanoratra «manan-danja araka ny antontanisa» (dikan-teny) ny famakafakana tamin' ny solosaina, teo amin' ny toko 45–54 sy ny sisa amin' ilay boky, ary teo amin' ireo toko tany am-piandohana koa.<ref name="Tyler"/> == Ny tantara == [[File:Genji emaki Yomogiu.JPG|thumb|Toko 15 – ''Yomogiu'' (蓬生; ''Waste of Weeds'', izay midika hoe tany rakotra ahi-dratsy). Seho ao amin' ny horonana misy sary ''Genji Monogatari Emaki'', natao tamin' ny taonjato faha-12 ary tehirizina ao amin' ny ''Tokugawa Art Museum'' (tranombakoka momba ny zavakanto Tokugawa).]] [[File:Genji emaki sekiya.jpg|thumb|Toko 16 – ''Sekiya'' (関屋; ''At The Pass'', izay midika hoe eo amin' ny hadilanana).]] [[File:Genji emaki YOKOBUE.jpg|thumb|Toko 37 – ''Yokobue'' (横笛; ''Flute'', izay midika hoe sodina).]] [[File:Genji emaki 01003 009.jpg|thumb|Toko 39 – ''Yūgiri'' (夕霧; ''Evening Mist'', izay midika hoe zavona amin' ny hariva). Horonana tamin' ny taonjato faha-12 ao amin' ny ''Gotoh Museum'' (tranombakoka Gotoh).]] [[File:Genji emaki SAWARABI.jpg|thumb|Toko 48 – ''Sawarabi'' (早蕨; ''Bracken Shoots'', izay midika hoe tsimoka ampanga). Horonana misy sary ao amin' ny ''Tokugawa Art Museum'' (tranombakoka momba ny zavakanto Tokugawa).]] [[File:Genji emaki YADORIGI 2.JPG|thumb|Toko 49 – ''Yadorigi'' (宿り木; ''Ivy'', izay manondro karazan-javamaniry mandady sy mifikitra amin' ny tohana). Horonana misy sary ao amin' ny ''Tokugawa Art Museum'' (tranombakoka momba ny zavakanto Tokugawa).]] Maty ny renin' i Genji rehefa telo taona izy, ary tsy afaka manadino azy ny emperora. Ren' ny emperora Kiritsubo avy eo fa misy vehivavy iray, Ramatoa Fujitsubo, izay andriambavy zanakavavin' ilay emperora teo aloha ary mitovy endrika amin' ilay vadikeliny efa maty. Lasa iray amin' ny vadiny io vehivavy io tatỳ aoriana. Amin' ny voalohany dia toy ny renikeliny no itiavan' i Genji azy, saingy lasa fitiavana lehilahy sy vehivavy izany, ary mifankatia izy roa. Mampahory an' i Genji ny fitiavany an' i Ramatoa Fujitsubo, izay fitiavana voarara, sady ratsy ny fifandraisany amin' ny vadiny, Aoi no Ue, na Ramatoa Aoi. Mifandimby mampiaraka amin' ny vehivavy maro hafa izy. Tsy mahafa-po azy anefa ireo fifandraisana ireo: amin' ny ankamaroan' ny tranga dia lavina ny fitoriany fitiavana, na maty tampoka ilay olon-tiany, na izy no leo. Mamangy an' i Kitayama i Genji, faritra ambanivohitra be havoana any avaratr' i Kyoto, ka mahita zazavavy tsara tarehy folo taona. Tena manintona azy io zazavavy io, dia i Murasaki no Ue, ary hitany fa zanakavavin' ny iray amin' ny iray tampo amin' i Ramatoa Fujitsubo izy. Farany dia alainy an-keriny ilay zazavavy, entiny any an-dapany ary beaziny hitovy amin' i Ramatoa Fujitsubo, izay vehivavy lavorary aminy. Mandritra izany fotoana izany dia mihaona miafina amin' i Ramatoa Fujitsubo koa i Genji, ary miteraka zazalahy aminy izy, dia i Reizei. Ankoatra azy roa mifankatia dia mino ny rehetra fa ny emperora Kiritsubo no rain' ilay zaza. Lasa printsy mpandova ny seza fiandrianana ilay zazalahy tatỳ aoriana, ary lasa vady ambony laharan' ny emperora (''empress'') i Ramatoa Fujitsubo, saingy mifampianiana i Genji sy Ramatoa Fujitsubo fa hanafina ny tena ray aman-drenin' ilay zaza. Mihavana indray i Genji sy Ramatoa Aoi vadiny. Miteraka zazalahy izy, saingy maty tsy ela taorian' izany. Malahelo i Genji, nefa mahita fampiononana ao amin' i Murasaki, izay alainy ho vady. Maty ny rainy, dia ny emperora Kiritsubo. Mandimby azy i Suzaku zanany, ary lasan' i Kokiden renin' i Suzaku sy ireo fahavalo ara-politikan' i Kiritsubo ny fahefana ao an-dapa. Mipoitra avy eo ny fifankatiavana miafina iray hafa nananan' i Genji: tratra nihaona an-tsokosoko tamin' ny vadikelin' ny emperora Suzaku iray izy. Milaza an-tsokosoko ny emperora Suzaku fa mampihomehy azy manokana ny zava-bitan' i Genji tamin' io vehivavy io, dia i Oborozukiyo, kanefa voatery manasazy an' i Genji izy noho ny andraikiny, na dia rahalahiny iray ray aza izany. Ataony sesitany any amin' ny tanànan' i Suma, any ambanivohitr' ny faritanin' i Harima, i Genji; anisan' i [[Kobe]] ao amin' ny prefektioran' i Hyōgo io toerana io ankehitriny. Mandray azy any ny lehilahy manankarena iray fantatra amin' ny anarana hoe ''Akashi Novice'' (ilay vao niditra amin' ny fiainana ara-pivavahana avy any Akashi), satria avy any Akashi ao amin' ny faritanin' i Settsu izy. Mifandray am-pitiavana amin' ny zanakavavin' io lehilahy io i Genji. Miteraka ilay hany zanakavavin' i Genji izy, izay ho lasa vady ambony laharan' ny emperora tatỳ aoriana. Any an-drenivohitra dia manahirana ny emperora Suzaku ny nofy ahitany an' i Kiritsubo rainy efa maty, ary manomboka misy zavatra manjo ny masony. Mandritra izany fotoana izany dia marary i Kokiden reniny, ka mihena ny heriny eo amin' ny fitondrana. Izany no mahatonga ny emperora handidy ny hamelana ny helok' i Genji. Miverina any Kyoto i Genji. Lasa emperora i Reizei, zanany tamin' i Ramatoa Fujitsubo. Fantatr' i Reizei, ilay emperora vaovao, fa i Genji no tena rainy, ka asandrany ho amin' ny laharana ambony indrindra azo omena azy i Genji. Rehefa feno 40 taona anefa i Genji dia manomboka miharatsy ny fiainany. Tsy miova ny toerana ara-politikany, saingy mihamalazo tsikelikely ny fiainam-pitiavany sy ny fiainany ara-pihetseham-po rehefa miditra amin' ny taona antenantenany izy. Maka vady hafa izy, dia ilay Andriambavy Fahatelo, izay antsoina hoe Onna san no miya ao amin' ny dikan-tenin' i Seidensticker, na Nyōsan ao amin' ny an' i Waley. Manolana an' ilay Andriambavy Fahatelo i Kashiwagi, zanakalahin' ny iray amin' ny iray tampo amin' i Genji, tatỳ aoriana, ary miteraka an' i Kaoru izy. Raisina ho zanakalahin' i Genji eo anatrehan' ny lalàna i Kaoru, ka mitovy amin' ny an' i Reizei ny toe-javatra misy azy. Manova ny fifandraisan' i Genji amin' i Murasaki io fanambadiana vaovao io. Efa nilaza i Murasaki fa te ho masera bodista (''bikuni''), saingy nolavin' i Genji izany faniriany izany. Maty i Murasaki malalan' i Genji. Ao amin' ny toko manaraka, ''Maboroshi'' (''Illusion'', izany hoe zavatra mamitaka ny saina), dia mandinika ny maha-mandalo ny fiainana i Genji. ''Kumogakure'' (''Vanished into the Clouds'', izany hoe nanjavona tao anatin' ny rahona) no lohatenin' ny toko aorian' io. Tsy misy soratra ao amin' io toko io, saingy manambara ankolaka ny fahafatesan' i Genji izany. Antsoina hoe « Tokon' i Uji » ny toko 45–54. Manaraka an' i Kaoru sy Niou, namany akaiky indrindra, ireo toko ireo. Printsy avy amin' ny fianakavian' ny emperora i Niou, ary zanakalahin' ny zanakavavin' i Genji, izay vady ambony laharan' ny emperora amin' io fotoana io satria efa niala teo amin' ny seza fiandrianana i Reizei. I Kaoru kosa dia fantatry ny olona ho zanakalahin' i Genji, nefa zanakalahin' ilay zanaky ny iray tampo amin' i Genji raha ny marina. Mitantara ny fifaninanian' i Kaoru sy Niou hahazo ny fitiavan' ny zanakavavy maromaron' ny printsy iray ireo toko ireo; mipetraka any [[Uji]], toerana somary lavitra ny renivohitra, io printsy avy amin' ny fianakavian' ny emperora io. Mifarana tampoka ny tantara, ka manontany tena i Kaoru raha toa ka afenin' i Niou aminy ilay olon-tiany taloha. Voalaza indraindray fa i Kaoru no mpandray anjara fototra tsy manana ireo toetra mahery fo mahazatra (''anti-hero'') voalohany eo amin' ny literatiora.<ref>Seidensticker (1976: xi)</ref> == Fahafenoan' ny tantara == Mifarana tampoka ny tantara. Tsy mitovy ny hevitra momba ny hoe ninian' ny mpanoratra natao izany na tsia. Nihevitra i Arthur Waley, izay nanao ny dikan-teny anglisy voalohany saika nahafaoka ny ''Tantaran' i Genji'' manontolo, fa efa vita ilay asa araka ny endrika ananana azy. I Ivan Morris kosa, mpanoratra ny ''The World of the Shining Prince'', dia nihevitra fa tsy feno ilay asa ary tsy hita ireo toko nanaraka azy.<ref>Inoue, Eimei. [https://www.jstage.jst.go.jp/article/hikaku/15/0/15_14/_article#author-information-wrap ''Arthur Waley's Last Views on The Tale of Genji'']. ''HIKAKU BUNGAKU Journal of Comparative Literature''. 1972. boky: 15. pp.: 14–24. <nowiki>DOI 10.20613/hikaku.15.0_14</nowiki>.</ref> Araka ny hevitr' i Edward Seidensticker, izay nanao ny dikan-teny anglisy feno voalohany an' ny ''Tantaran' i Genji'', dia tsy namolavola firafitry ny tantara izay efa nisy fiafarana voafaritra i Murasaki Shikibu, fa ho nanohy nanoratra fotsiny hatrany raha mbola afaka nanao izany.<ref>Murasaki Shikibu. [http://archive.org/details/taleofgenji0001mura_d1j8 ''The tale of Genji'']. Tokyo; Rutland, Vt.: Tuttle. 1976. mpandika (anarana): Seidensticker. mpandika (fanampin' anarana): Edward. nampitaina tamin' ny: the Internet Archive. <nowiki>ISBN 978-4-8053-0919-3</nowiki>.</ref> == Toe-javatra ara-literatiora == Natao hampiala voly ny tandapa japoney tamin' ny taonjato faha-11 ilay asa, ka misy lafiny maro manasarotra ny famakiana azy ho an' ny mpamaky ankehitriny. Voalohany indrindra, ny fiteny nampiasain' i Murasaki dia ilay teny japoney nampiasaina tao an-dapa tamin' ny vanim-potoana Heian: nahitana fiovan' endri-teny maro arakaraka ny asan' ny teny tao amin' ny fehezanteny izany, ary tena saro-drafitra ny fitsipi-pitenenany.<ref>[https://www.omniglot.com/writing/japanese.htm ''Japanese language and script'']. daty nijerena voarakitra: 2023-08-15. datin' ny tahiry: 15 December 2017. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: www.omniglot.com. [https://web.archive.org/web/20171215113154/http://www.omniglot.com/writing/japanese.htm rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>Cartwright, Mark. [https://www.worldhistory.org/Tale_of_Genji/ ''Tale of Genji'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2023-08-15. datin' ny tahiry: 15 August 2023. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: World History Encyclopedia. [https://web.archive.org/web/20230815214600/https://www.worldhistory.org/Tale_of_Genji/ rohy tahiry voarakitra].</ref> Manampy trotraka izany ny tsy filazana ny anaran' ny saika olona rehetra ao amin' ny tantara. Matetika ny mpitantara no manondro ny lehilahy amin' ny laharany na ny toerana misy azy eo amin' ny fiarahamonina, fa ny vehivavy kosa amin' ny lokon' ny akanjony, ny teny nambara nandritra ny fihaonana iray, na ny laharan' ny lehilahy havany iray nanana toerana ambony. Noho izany, dia mety hiova arakaraka ny toko ny fiantsoana olona iray ihany. Tamin' ny vanim-potoana Heian, ny hoe ''monogatari'' dia nanondro tantara noforonina nosoratana tamin' ny fiteny andavanandro tamin' izany fotoana izany, amin' ny soratra tsotra fa tsy andininy. Tsy mitovy amin' ilay teny japoney andavanandro fantatra ankehitriny sy azon' ny Japoney ankehitriny io fiteny io. Araka ny fiheverana tamin' izany fotoana izany, dia noheverina ho sahaza ny vehivavy sy ny ankizy tsy nahay namaky teny sinoa ihany io karazana tantara io; ny teny sinoa no fiteny ofisialin' ny fitondrana sy ny fivavahana tamin' izany.<ref>Shirane (1987), p. xv-xvi.</ref> Ny ankamaroan' ny ''Genji'' dia nosoratana tamin' ny ''[[Kana (soratra)|kana]]'', soratra japoney maneho ny feon-teny, indrindra fa ny karazany antsoina hoe ''[[Hiragana|hiragana]]'', fa tsy tamin' ny ''[[Kanji|kanji]]'', tarehin-tsoratra avy amin' ny soratra sinoa.<ref>[https://www.loc.gov/item/2021666121/ ''The Tale of Genji.'']. daty nijerena voarakitra: 2023-08-15. datin' ny tahiry: 15 August 2023. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA. [https://web.archive.org/web/20230815220101/https://www.loc.gov/item/2021666121/ rohy tahiry voarakitra].</ref> Nampifandraisina tamin' ny lehilahy kosa ny fanoratana tamin' ny ''kanji'' tamin' izany fotoana izany.<ref>[https://rrchnm.org/?s=0.html ''Writers of the Henian Era: Introduction'']. fiteny: en-US. daty nijerena voarakitra: 2023-08-15. datin' ny tahiry: 15 August 2023. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20230815214603/https://rrchnm.org/?s=0.html rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>S, Ray. [https://asianabsolute.co.uk/blog/2016/02/22/gender-differences-in-japanese-localization/ ''Gender Differences In Japanese Localisation'']. 2016-02-22. fiteny: en-GB. daty nijerena voarakitra: 2023-08-15. tranonkala: Asian Absolute UK.</ref> Tamin' ny ankapobeny, ny vehivavy dia tsy nampibaribary ny fampiasany ny ''kanji'', ary ny teny japoney teratany indrindra no nampiasainy, dia ny ''yamato kotoba''. Lafin-javatra iray hafa ny anjara toerana lehibe tanan' ny [[Pôezia|pôezia]] ao amin' ny fifampiresahana.<ref>Yoda, Tomiko. [https://www.jstor.org/stable/2652721 ''Fractured Dialogues: Mono no aware and Poetic Communication in The Tale of Genji'']. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. 1999. boky: 59. laharana: 2. pp.: 523–557. <nowiki>ISSN 0073-0548</nowiki>. <nowiki>DOI 10.2307/2652721</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2652721</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 28 October 2022. datin' ny tahiry: 7 March 2023. toetry ny rohy voarakitra: live. fidirana voarakitra: subscription. [https://web.archive.org/web/20230307135008/https://www.jstor.org/stable/2652721 rohy tahiry voarakitra].</ref> Anisan' ny fomba nantenaina harahin' ny tandapa tamin' ny vanim-potoana Heian ny fanovana tononkalo tranainy na ny filazana azy amin' ny teny hafa mba hifanaraka amin' ny toe-javatra iainana. Matetika izany no nampitana firesahana ankolaka izay mora takarina na dia tsy voalaza mivantana aza. Matetika ireo tononkalo ao amin' ny ''Genji'' no manaraka ny endrika japoney nentim-paharazana antsoina hoe ''tanka''. Efa fantatry ny mpamaky nikendrena ny maro tamin' ireo tononkalo ireo, ka mazàna ny andininy vitsivitsy voalohany ihany no omena. Ny mpamaky no andrasana hameno an-tsaina ny hevitra; avela tsy holazaina ny tohiny, satria heverina fa efa hainy izany. Ankoatra ny voambolana momba ny politika sy ny bodisma, dia tena vitsy ao amin' ny ''Genji'' ny teny nindramina avy amin' ny teny sinoa, na ''kango''. Mahatonga ny fitantarana hirindra sy hikorian-dava izany. Miteraka fifangaroan-kevitra koa anefa izany, satria misy teny mitovy fanonona nefa samy hafa hevitra maromaro ao. Ho an' ny mpamaky ankehitriny, dia misy fotoana tsy ampy hamantarana izay hevitra nokendrena ny toe-javatra resahina. == Firafitra == === Drafitra ankapobeny === Araka ny fomba mahazatra, dia zaraina ho fizarana telo ilay tantara foronina. Ny roa voalohany dia miresaka ny fiainan' i Genji, ary ny farany kosa ny fahatanoran' i Niou sy i Kaoru, izay anisan' ireo taranany misongadina. Misy koa toko fohy maromaro mampifandray ireo fizarana ireo, izay atambatra mitokana matetika ary ametrahana fanontaniana indraindray momba ny hoe iza no nanoratra azy. # Ny fiakaran' i Genji sy ny fihemorany ## Ny fahatanorany, toko 1–33: ny fitiavana, ny fifandraisam-pitiavana ary ny sesitany ## Ny fahombiazana sy ny fihemorana, toko 34–41: ny fanandramana ny fahefana sy ny fahafatesan' ny vady malalany # Ny tetezamita (toko 42–44): fitantarana fohy dia fohy momba izay nitranga taorian' ny nahafatesan' i Genji # Uji, toko 45–54: ireo taranak' i Genji ekena amin' ny fomba ofisialy sy ireo taranany miafina, dia i Niou sy i Kaoru Misy mpandinika amin' ny vanim-potoana ankehitriny milaza indraindray fa tokony ho fizarana misaraka amin' ny fizarana Uji ny toko faha-54 sady farany, ''The Floating Bridge of Dreams''. Toa manohy ny tantara ao amin' ireo toko teo aloha izy io, saingy tsy toy ny mahazatra ny lohateniny, izay miompana amin' ny hevitra fa tsy amin' ny zavatra mivaingana. Io ihany no toko tsy ahitana zavatra tondroin' ny lohateniny mazava ao amin' ny lahatsoratra, na dia mety ho noho ny tsy fahavitan' ilay toko aza izany. Vao mainka sarotra ny mamaha io fanontaniana io satria tsy fantatra mazava hoe oviana no nomena ny lohateniny ireo toko. === Lisitry ny toko === Ny lohateny anglisy eto dia nalaina avy amin' ny dikan-tenin' i Arthur Waley, Edward Seidensticker, Royall Tyler ary Dennis Washburn. Tsy fantatra mazava ny fotoana nanomezana lohateny ny toko. Ny firesahana voalohany momba ilay tantara dia mampiasa laharan-toko, na manome lohateny hafa ho an' ny toko sasany. Mety hidika izany fa nampiana tatỳ aoriana ireo lohateny. Avy amin' ny tononkalo voatonona ao amin' ny lahatsoratra na avy amin' ny firesahana ankolaka momba ny olona samihafa ao amin' ny tantara ny ankamaroan' ireo lohateny. [[File:ch5 wakamurasaki.jpg|thumb|Toko 5 – ''Wakamurasaki'' (若紫), "Young Murasaki". Tosa Mitsuoki, 1617–91.]] [[File:Ilustration of The Tale of Genji.jpg|thumb|Toko 20 – ''Asagao'' (朝顔), "The Bluebell". Tosa Mitsuoki.]] [[File:ch42 nioumiya.jpg|thumb|Toko 42 – ''Niō no Miya'' (匂宮), "The Perfumed Prince". Tosa Mitsuoki.]] [[File:Genji emaki azumaya.jpg|thumb|Toko 50 – ''Azumaya'' (東屋), "Eastern Cottage". Horonana vakina an-tanana tamin' ny taonjato faha-12 ao amin' ny ''Tokugawa Art Museum'' (tranombakoka momba ny zavakanto Tokugawa).]] {| class="wikitable" |- ! Toko ! Lohateny japoney ! Waley ! Seidensticker ! Tyler ! Washburn |- | 01 | ''Kiritsubo'' (桐壺) | "Kiritsubo" | "The Paulownia Court" | "The Paulownia Pavilion" | "The Lady of the Paulownia-Courtyard Chambers" |- | 02 | ''Hahakigi'' (帚木) | colspan="3" align="center"| "The Broom-Tree" | "Broom Cypress" |- | 03 | ''Utsusemi'' (空蝉) | "Utsusemi" | "The Shell of the Locust" | "The Cicada Shell" | "A Molted Cicada Shell" |- | 04 | ''Yūgao'' (夕顔) | "Yugao" | "Evening Faces" | "The Twilight Beauty" | "The Lady of the Evening Faces" |- | 05 | ''Wakamurasaki'' (若紫) | "Murasaki" | "Lavender" | "Young Murasaki" | "Little Purple Gromwell" |- | 06 | ''Suetsumuhana'' (末摘花) | "The Saffron-Flower" | colspan="3" align="center"| "The Safflower" |- | 07 | ''Momiji no Ga'' (紅葉賀) | "The Festival of Red Leaves" | "An Autumn Excursion" | "Beneath the Autumn Leaves" | "An Imperial Celebration of Autumn Foliages" |- | 08 | ''Hana no En'' (花宴) | "The Flower Feast" | "The Festival of the Cherry Blossoms" | "Under the Cherry Blossoms" | "A Banquet Celebrating Cherry Blossoms" |- | 09 | ''Aoi'' (葵) | "Aoi" | "Heartvine" | "Heart-to-Heart" | "Leaves of Wild Ginger" |- | 10 | ''Sakaki'' (賢木) | colspan="2" align="center"| "The Sacred Tree" | "The Green Branch" | "A Branch of Sacred Evergreens" |- | 11 | ''Hana Chiru Sato'' (花散里) | "The Village of Falling Flowers" | "The Orange Blossoms" | "Falling Flowers" | "The Lady at the Villa of Scattering Orange Blossoms" |- | 12 | ''Suma'' (須磨) | "Exile at Suma" | colspan="2" align="center"| "Suma" | "Exile to Suma" |- | 13 | ''Akashi'' (明石) | colspan="3" align="center"| "Akashi" | "The Lady at Akashi" |- | 14 | ''Miotsukushi'' (澪標) | "The Flood Gauge" | "Channel Buoys" | "The Pilgrimage to Sumiyoshi" | "Channel Markers" |- | 15 | ''Yomogiu'' (蓬生) | "The Palace in the Tangled Woods" | "The Wormwood Patch" | "A Waste of Weeds" | "A Ruined Villa of Tangled Gardens" |- | 16 | ''Sekiya'' (関屋) | "A Meeting at the Frontier" | "The Gatehouse" | "At the Pass" | "The Barrier Gate" |- | 17 | ''E Awase'' (絵合) | "The Picture Competition" | "A Picture Contest" | "The Picture Contest" | "A Contest of Illustrations" |- | 18 | ''Matsukaze'' (松風) | "The Wind in the Pine-Trees" | "The Wind in the Pines" | colspan="2" align="center"| "Wind in the Pines" |- | 19 | ''Usugumo'' (薄雲) | "A Wreath of Cloud" | "A Rack of Clouds" | "Wisps of Cloud" | "A Thin Veil of Clouds" |- | 20 | ''Asagao'' (朝顔) | "Asagao" | "The Morning Glory" | "The Bluebell" | "Bellflowers" |- | 21 | ''Otome'' (乙女) | colspan="2" align="center"| "The Maiden" | "The Maidens" | "Maidens of the Dance" |- | 22 | ''Tamakazura'' (玉鬘) | "Tamakatsura" | "The Jewelled Chaplet" | "The Tendril Wreath" | "A Lovely Garland" |- | 23 | ''Hatsune'' (初音) | "The First Song of the Year" | "The First Warbler" | "The Warbler's First Song" | "First Song of Spring" |- | 24 | ''Kochō'' (胡蝶) | "The Butterflies" | colspan="3" align="center"| "Butterflies" |- | 25 | ''Hotaru'' (螢) | "The Glow-Worm" | "Fireflies" | "The Fireflies" | "Fireflies" |- | 26 | ''Tokonatsu'' (常夏) | "A Bed of Carnations" | "Wild Carnation" | "The Pink" | "Wild Pinks" |- | 27 | ''Kagaribi'' (篝火) | "The Flares" | "Flares" | "The Cressets" | "Cresset Fires" |- | 28 | ''Nowaki'' (野分) | colspan="3" align="center"| "The Typhoon" | "An Autumn Tempest" |- | 29 | ''Miyuki'' (行幸) | "The Royal Visit" | "The Royal Outing" | "The Imperial Progress" | "An Imperial Excursion" |- | 30 | ''Fujibakama'' (藤袴) | "Blue Trousers" | "Purple Trousers" | "Thoroughwort Flowers" | "Mistflowers" |- | 31 | ''Makibashira'' (真木柱) | "Makibashira" | "The Cypress Pillar" | "The Handsome Pillar" | "A Beloved Pillar of Cypress" |- | 32 | ''Umegae'' (梅枝) | "The Spray of Plum-Blossom" | "A Branch of Plum" | "The Plum Tree Branch" | "A Branch of Plum" |- | 33 | ''Fuji no Uraba'' (藤裏葉) | "Fuji no Uraba" | "Wisteria Leaves" | "New Wisteria Leaves" | "Shoots of Wisteria Leaves" |- | 34 | ''Wakana: Jō'' (若菜上) | "Wakana, Part I" | "New Herbs, Part I" | "Spring Shoots I" | "Early Spring Greens: Part 1" |- | 35 | ''Wakana: Ge'' (若菜下) | "Wakana, Part II" | "New Herbs, Part II" | "Spring Shoots II" | "Early Spring Greens: Part 2" |- | 36 | ''Kashiwagi'' (柏木) | "Kashiwagi" | colspan="3" align="center"| "The Oak Tree" |- | 37 | ''Yokobue'' (横笛) | colspan="3" align="center"| "The Flute" | "The Transverse Flute" |- | 38 | ''Suzumushi'' (鈴虫) | (tsy nampidirina) | colspan="2" align="center"| "The Bell Cricket" | "Bell Crickets" |- | 39 | ''Yūgiri'' (夕霧) | "Yugiri" | colspan="3" align="center"| "Evening Mist" |- | 40 | ''Minori'' (御法) | "The Law" | "Rites" | "The Law" | "Rites of Sacred Law" |- | 41 | ''Maboroshi'' (幻) | "Mirage" | "The Wizard" | "The Seer" | "Spirit Summoner" |- | X | ''Kumogakure'' (雲隠) | colspan="2" align="center"| | "Vanished into the Clouds" | |- | 42 | ''Niō Miya'' (匂宮) | "Niou" | "His Perfumed Highness" | "The Perfumed Prince" | "The Fragrant Prince" |- | 43 | ''Kōbai'' (紅梅) | "Kobai" | "The Rose Plum" | "Red Plum Blossoms" | "Red Plum" |- | 44 | ''Takekawa'' (竹河) | colspan="4" align="center"| "Bamboo River" |- | 45 | ''Hashihime'' (橋姫) | "The Bridge Maiden" | "The Lady at the Bridge" | "The Maiden of the Bridge" | "The Divine Princess at Uji Bridge" |- | 46 | ''Shii ga Moto'' (椎本) | "At the Foot of the Oak-Tree" | colspan="2" align="center"| "Beneath the Oak" | "At the Foot of the Oak Tree" |- | 47 | ''Agemaki'' (総角) | "Agemaki" | colspan="2" align="center"| "Trefoil Knots" | "A Bowknot Tied in Maiden's Loops" |- | 48 | ''Sawarabi'' (早蕨) | "Fern-Shoots" | "Early Ferns" | "Bracken Shoots" | "Early Fiddlehead Greens" |- | 49 | ''Yadorigi'' (宿木) | "The Mistletoe" | colspan="2" align="center"| "The Ivy" | "Trees Encoiled in Vines of Ivy" |- | 50 | ''Azumaya'' (東屋) | "The Eastern House" | colspan="2" align="center"| "The Eastern Cottage" | "A Hut in the Eastern Provinces" |- | 51 | ''Ukifune'' (浮舟) | "Ukifune" | "A Boat upon the Waters" | "A Drifting Boat" | "A Boat Cast Adrift" |- | 52 | ''Kagerō'' (蜻蛉) | "The Gossamer-Fly" | "The Drake Fly" | "The Mayfly" | "Ephemerids" |- | 53 | ''Tenarai'' (手習) | "Writing-Practice" | "The Writing Practice" | "Writing Practice" | "Practising Calligraphy" |- | 54 | ''Yume no Ukihashi'' (夢浮橋) | "The Bridge of Dreams" | colspan="2" align="center"| "The Floating Bridge of Dreams" | "A Floating Bridge in a Dream" |} Ny toko fanampiny eo anelanelan' ny toko 41 sy 42 ao amin' ny sora-tanana sasany dia antsoina hoe ''Kumogakure'' (雲隠), izay midika hoe «Nanjavona tao anaty rahona». Lohateny fotsiny io toko io, ary angamba natao hampahatsiahy ny fahafatesan' i Genji. Nisy manam-pahaizana nametraka ny petra-kevitra fa nisy toko teo anelanelan' ny toko 1 sy 2 fahiny, izay ho nampahafantatra olona sasany toa miseho tampoka dia tampoka ao amin' ny boky amin' ny endriny misy azy. Tsy nampidirina mihitsy tao amin' ny dikan-tenin' i Waley ny toko faha-38. Nisy mpanoratra tatỳ aoriana namorona toko fanampiny, ka teo anelanelan' ny toko 41 sy 42 na taorian' ny fiafaran' ny tantara no nametrahana azy ireny matetika indrindra. == Sora-tanana == Tsy misy intsony ilay sora-tanana tany am-boalohany nosoratan' i Murasaki Shikibu. Araka ny filazan' i Ikeda Kikan, dia misy dika sora-tanana 300 eo ho eo natao tatỳ aoriana, izay samy manana ny fahasamihafany. Matetika i Murasaki no niverina nanitsy ireo sora-tanana voalohany, ka nahatonga azy ireny tsy hitovy tamin' ireo dika natao talohan' ny fanitsiana.<ref>Yamagishi (1958: 14)</ref> Mizara ho sokajy telo ireo sora-tanana ireo:<ref>Yamagishi (1958: 14–16)</ref><ref>Nihon Koten Bungaku Daijiten (1986: 621–22)</ref> * ''Kawachibon'' (''河内本'') * ''Aobyōshibon'' (''青表紙本'') * ''Beppon'' (''別本'') Tamin' ny taonjato faha-13, dia samy nanao ezaka lehibe hanitsy sy handinika indray ireo sora-tanana samy hafa i Minamoto no Chikayuki sy Fujiwara Teika. ''Kawachibon'' no anarana iantsoana ny sora-tanan' i Chikayuki; maro ny fanitsiana natao taminy, nanomboka tamin' ny 1236 ary vita tamin' ny 1255. ''Aobyōshibon'' kosa no anarana iantsoana ny sora-tanan' i Teika; tsy nanova be ny lahatsoratra ny fanitsiana natao taminy, ary heverina fa maneho tsara kokoa ny lahatsoratra tany am-boalohany izy io. Ireo sora-tanana roa ireo no natao fototry ny dika maro tatỳ aoriana. Tafiditra ao amin' ny sokajy ''Beppon'' ny sora-tanana hafa rehetra tsy anisan' ny ''Kawachibon'' na ny ''Aobyōshibon''. Anisan' izany ny sora-tanana tranainy kokoa nefa tsy feno, ny sora-tanana mampifangaro lahatsoratra avy amin' ny ''Kawachibon'' sy ny ''Aobyōshibon'', ary ny lahatsoratra manazava sy mandinika ny tantara. Tamin' ny 10 Martsa 2008, dia nambara fa nahitana sora-tanana avy amin' ny faramparan' ny vanim-potoana Kamakura (1192–1333) tao Kyoto.<ref>[http://sankei.jp.msn.com/life/trend/080310/trd0803102145019-n1.htm ''鎌倉後期の源氏物語写本見つかる'']. Sankei News. 2008-03-10. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2008-03-11. datin' ny tahiry: 2008-03-14. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20080314203013/http://sankei.jp.msn.com/life/trend/080310/trd0803102145019-n1.htm rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>[http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/20080310-OYT1T00698.htm ''源氏物語の「別本」、京都・島原の「角屋」で発見'']. Yomiuri. 2008-03-10. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2008-03-11. datin' ny tahiry: 2008-03-14. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://archive.today/20080314050049/http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/20080310-OYT1T00698.htm rohy tahiry voarakitra].</ref> Misy ny toko fahenina, ''Suetsumuhana'', ao amin' io sora-tanana mirefy 65 pejy io. Mifototra amin' ireo dika avy amin' ny sora-tanan' i Teika ny ankamaroan' ny sora-tanana mbola misy; io sora-tanan' i Teika io dia nitondra fanitsiana ny lahatsoratra tany am-boalohany. Ilay hita tao Kyoto kosa dia avy amin' ny fitohizan' ny dika hafa, ary tsy nisy fiantraikan' ny asan' i Teika taminy. Hoy ny profesora Yamamoto Tokurō, izay nandinika ilay sora-tanana: «Sarobidy izao zavatra hita izao, satria tena vitsy ny sora-tanana tamin' ny vanim-potoana Kamakura» (dikan-teny malagasy). Hoy kosa ny profesora Katō Yōsuke: «Zava-dehibe izao zavatra hita izao, satria manamafy fa nisy namaky sora-tanana tsy avy amin' i Teika nandritra ny vanim-potoana Kamakura» (dikan-teny malagasy). Tamin' ny 29 Oktobra 2008, dia nanambara ny ''Konan Women's University'' (Oniversite Konan ho an' ny Vehivavy) fa nahitana sora-tanana avy amin' ny tapaky ny vanim-potoana Kamakura.<ref name="Umegae Jōnan">[http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/2008O1029-OYT1T00679.htm ''源氏物語の最古級写本、勝海舟？の蔵書印も…甲南女子大'']. Yomiuri. 2008-10-29. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2008-10-29. datin' ny tahiry: 2008-11-01. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://archive.today/20081101112643/http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/20081029-OYT1T00679.htm rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>[http://sankei.jp.msn.com/culture/academic/081029/acd0810292235011-n1.htm ''「千年紀に奇跡」「勝海舟が恋物語とは」源氏物語写本に驚きの声'']. Sankei News. 2008-10-29. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2008-10-29. datin' ny tahiry: 2 August 2009. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20090802081528/http://sankei.jp.msn.com/culture/academic/081029/acd0810292235011-n1.htm rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>[http://mainichi.jp/select/wadai/news/20081030k0000m040085000c.html ''源氏物語：最古の「梅枝巻」写本 勝海舟の蔵書印も'']. ''Mainichi''. 2008-10-29. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2008-10-29.</ref> Misy ny toko faha-32, ''Umegae'', ao amin' io sora-tanana io. Nekena ho dika tranainy indrindra amin' io toko io izay mbola misy izy io, ary voalaza fa natao teo anelanelan' ny 1240 sy 1280. Mirefy 74 pejy ilay sora-tanana, izay heverina ho anisan' ny sokajy ''Beppon'', ary tsy mitovy amin' ireo sora-tanana ''Aobyōshi'' amin' ny toerana efatra farafahakeliny. Izany dia mampipoitra ny «mety hanakaiky kokoa ny ao anatin' ilay sora-tanana tany am-boalohany nosoratan' i Murasaki Shikibu, izay mbola tsy hita, ny ao anatiny» (dikan-teny malagasy).<ref name="Umegae Jōnan" /> Tamin' ny 9 Oktobra 2019, dia nanambara ny tompon' andraikitra fa nahitana dika iray tany am-boalohany amin' ny ''Aobyōshibon'' an' i Teika tao Tokyo, tao an-tranon' ny lehiben' ny fianakaviambe Okochi-Matsudaira tamin' izany fotoana izany. Io fianakaviambe io no nitantana ny faritany Yoshida. Ny toko fahadimy, ''Wakamurasaki'' (''若紫''), no ao amin' ilay sora-tanana, ary izy io no dika tranainy indrindra amin' io toko io. Ny ranomainty manga izay fahita amin' ny sora-tanan' i Teika sy ny fandinihana ny endriky ny soratra dia nanamarina fa i Teika no nanoratra ilay sora-tanana. Anisan' ireo dika dimy tany am-boalohany amin' ny ''Aobyōshibon'' fantatra fa mbola misy àry izy io.<ref>[http://www.asahi.com/ajw/articles/AJ201910090047.html ''Fifth chapter of oldest 'Tale of Genji' copy found in Tokyo：The Asahi Shimbun'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2019-10-09. datin' ny tahiry: 11 November 2020. toetry ny rohy voarakitra: dead. tranonkala: The Asahi Shimbun. [https://web.archive.org/web/20201111220424/http://www.asahi.com/ajw/articles/AJ201910090047.html rohy tahiry voarakitra].</ref> == Horonana misy sary == [[File:Brooklyn Museum - Scene from the Tale of Genji - overall.jpg|thumb|upright=0.75|left|Horonana ahantona, vita tamin' ny ranomainty sy takela-bolamena manify, tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-16 na ny fiandohan' ny taonjato faha-17, mampiseho zava-mitranga iray ao amin' ny ''Tantaran' i Genji'']] Maro ny sary novokarina mampiseho ireo zava-mitranga ao amin' ny ''Tantaran' i Genji''. Anisan' izany indrindra ny horonana tamin' ny taonjato faha-12, ny ''Genji Monogatari Emaki'', izay mirakitra sary mampiseho zava-mitranga ao amin' ny ''Tantaran' i Genji'', miaraka amin' ny lahatsoratra nosoratana tanana tamin' ny soratra ''sōgana''. Io horonana io no ohatra tranainy indrindra mbola misy amin' ny horonana japoney misy sary: fitambaran' ny sary sy soratra voarafitra tamin' ny kanto fanoratana, samy avy amin' ny asa soratra iray ihany. Heverina fa nahitana horonana 10–20 ilay fitambarana tany am-boalohany, ary nahafaoka ireo toko 54 manontolo. Sary 19 sy lahatsoratra 65 pejy ihany no ao amin' ireo ampahany mbola misy, miampy sombiny mahafeno 9 pejy. Tombanana ho 15% amin' ilay fitambarana tany am-boalohany, araka ny fiheverana ny endriny feno, izany. Mitahiry horonana telo nolovaina tao amin' ny sampana Owari amin' ny fianakaviambe Tokugawa ny ''Tokugawa Art Museum'' (tranombakoka momba ny zavakanto Tokugawa) ao [[Nagoya]]. Ao amin' ny ''Gotoh Museum'' (tranombakoka Gotoh) ao Tokyo kosa ankehitriny ny horonana iray notazonin' ny fianakaviana Hachisuka. Voasokajy ho harem-pirenena ao Japàna ireo horonana ireo. Mora simba loatra izy ireo ka tsy aseho ampahibemaso amin' ny ankapobeny. Naseho tao amin' ny tranombakoka Tokugawa ireo horonana tany am-boalohany nanomboka ny 21 Novambra ka hatramin' ny 29 Novambra 2009. Hatramin' ny 2001 dia naseho tao amin' io tranombakoka io isan-taona izy ireo, nandritra ny herinandro teo ho eo tamin' ny volana Novambra. Tamin' ny 1971 dia namoaka boky lehibe refy, ahitana dika nalaina sary sy dikan-teny amin' ny teny anglisy, ny ''Kodansha International'' (trano mpamoaka boky); voafetra ny isan' ny dika navoaka.<ref>''Tale of Genji Scroll'', <nowiki>ISBN 0-87011-131-0</nowiki></ref> Anisan' ny horonana misy sary hafa momba ny ''Tantaran' i Genji'' koa ireo nataon' i Tosa Mitsuoki, izay niaina tamin' ny 1617 ka hatramin' ny 1691. Mifototra akaiky amin' ny fomba Heian hita amin' ireo horonana tamin' ny taonjato faha-12 mbola misy ny sary hosodokony, ary feno tanteraka ireo sary ireo. Lohahevitra be mpampiasa tamin' ny sary natao pirinty tamin' ny fomba ''ukiyo-e'' koa ilay tantara nandritra ny vanim-potoana Edo. == Mpamaky amin' ny vanim-potoana ankehitriny == === Amin' ny teny japoney === [[File:Genji emaki 01003 001.jpg|thumb|Pejy avy amin' ilay horonana misy sary tamin' ny taonjato faha-12]] Nosoratana tamin' ny fiteny tranainy nampiasaina teo an-dapa ny ''Tantaran' i Genji'', ary taonjato iray taorian' ny nahavitana azy dia efa sarotra ny namaky azy raha tsy nanao fianarana manokana. Efa nisy endrika misy fanamarihana manazava sy sary hatramin' ny taonjato faha-12.<ref name="node">[https://www.economist.com/culture/2008/12/18/playboy-of-the-eastern-world ''"The Tale of Genji" – Playboy of the eastern world'']. ''The Economist''. daty nijerena voarakitra: 9 January 2014. datin' ny tahiry: 4 December 2013. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20131204055700/http://www.economist.com/node/12811335 rohy tahiry voarakitra].</ref> Tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 vao nadikan' ilay poeta Yosano Akiko tamin' ny teny japoney ankehitriny ny ''Genji''.<ref>[http://www.ndl.go.jp/portrait/e/datas/347.html Yosano, Akiko]; NDL. [https://web.archive.org/web/20170312061800/http://www.ndl.go.jp/portrait/e/datas/347.html tahiry tamin' ny 12 March 2017].</ref> Nanamora ny famakiana azy ny [[Fandikan-teny|fandikana tamin' ny teny japoney ankehitriny]], na dia nanova ny heviny sasany aza, sady nanome anarana ireo olona ao amin' ny tantara, ka matetika ireo anarana efa nahazatra ny manam-pahaizana no nampiasaina. Izany dia miteraka fampidirana zavatra tsy mifanaraka amin' ny vanim-potoana tantaraina (''anachronisms''); ohatra, nomena ny anarana hoe Aoi ny vadin' i Genji voalohany satria fantatra ho ilay vehivavy ao amin' ny toko Aoi izy, izay toko ahafatesany. Anisan' ny dikan-teny hafa fantatra ireo nataon' ny mpanoratra tantara foronina Tanizaki Jun'ichirō sy Enchi Fumiko. Noho ny fahasamihafana ara-kolontsaina dia fahita ny famakiana ny ''Genji'' amin' ny endriny misy fanamarihana manazava, na dia eo amin' ny mpamaky japoney aza. Misy endrika maromaro nasian' ny mpanoratra tantara foronina fanamarihana manazava; anisan' ireo mpanoratra ireo i Tanabe Seiko, Setouchi Jakuchō<ref>Walker, James. [http://metropolis.co.jp/biginjapanarchive349/324/biginjapaninc.htm Big in Japan: "Jakucho Setouchi: Nun re-writes ''The Tale of Genji''"], ''Metropolis.'' No. 324. [https://web.archive.org/web/20090426003611/http://metropolis.co.jp/biginjapanarchive349/324/biginjapaninc.htm tahiry tamin' ny 26 April 2009].</ref><ref>Spaeth, Anthony. [https://web.archive.org/web/20090802214835/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,188602,00.html "Old-Fashioned lover"], ''Time''. 17 December 2001.</ref> ary Osamu Hashimoto. === Dikan-teny === ==== Amin' ny fiteny hafa ankoatra ny anglisy ==== Ankoatra ireo dikan-teny amin' ny teny japoney ankehitriny voalaza etsy aloha, dia misy ireto dikan-teny ireto: * Teny finoà: Kai Nieminen. 2025. ''Genjin tarina''. Boky roa. Helsinki: Kustannusosakeyhtiö Otava. <nowiki>ISBN 9789511180876</nowiki> sy <nowiki>ISBN 9789511180883</nowiki>. Efa nanomboka tamin' ny taompolo 1980 ny fandikan-teny, nataon' i Martti Turunen sy Kai Nieminen; ny tononkalo no nadikan' ity farany. * Teny frantsay: René Sieffert. 1977. ''Le Dit Du Genji''. Paris: Publications orientalistes de France. <nowiki>ISBN 9782716900980</nowiki>. * Teny alemà: ** Herberth E. Herlitschka: ''Die Geschichte vom Prinzen Genji, wie sie geschrieben wurde um das Jahr Eintausend unserer Zeitrechnung von Murasaki, genannt Shikibu, Hofdame der Kaiserin von Japan.'' Boky roa. Insel-Verlag, Leipzig 1937. Nisy fanontana vaovao maro. Nadika avy amin' ny dikan-tenin' i Waley. ** Oscar Benl. ''Die Geschichte Vom Prinzen Genji.'' (Zürich: Manesse Verl, Manesse-Bibliothek Der Weltliteratur : Corona-Reihe Vollst. Ausg, 1966; 1992). * Teny hindy: लेखिका, मुरासाकी शिकाबू ; अनुवादक, छविनाथ पाण्डेय ; भूमिका, महामहिम सेजिरा योशिज़ावा., et al. ''गेंजीकी कहानी : जापानी साहित्यका उत्कृष्टतम उपन्यास''. , Nadikan' i पाण्डेय, छबिनाथ sy Chabinātha Pāṇḍeya, Prathama Hindī saṃskaraṇa, साहित्य अकादेमी की ओरसे ज्ञानमण्डल लिमिटेड, 1957. * Teny italiana: Maria Teresa Orsi, ''La storia di Genji'', (Torino: Einaudi, 2012) <nowiki>ISBN 978-88-06-14690-0</nowiki>. Io no dikan-teny voalohany avy amin' ny teny japoney fa tsy avy amin' ny dikan-tenin' i Waley, ary ahitana ny toko 54 manontolo. * Teny koreanina: 柳呈譯., 紫式部, Chŏng Yu, Yu Chŏng, ''源氏物語''. (Seoul: T’ŭkpyŏlsi: 乙西文化社 1982) * Teny rosiana: Vita tamin' ny 1993 ny dikan-teny rosiana feno an' ny ''The Tale of Genji'' (''Повесть о Гэндзи''). Ny trano famoaham-boky ''Vostochnaya Literatura'' (Literatiora tatsinanana) no namoaka azy. Tatiana Sokolova-Deliussina no nandika ilay asa, izay nivoaka tamin' ny boky efatra sy tovana iray. * Teny espaniola: Fernando Gutiérrez. ''Genji Monogatari'' = ''Romance de Genji''. Lunas, 1992. <nowiki>ISBN 9788476510506</nowiki>. * Teny okrainiana: Vita tamin' ny 2022 ny dikan-teny okrainiana feno an' ny ''The Tale of Genji'' (''Повість про Ґендзі''). Ny trano famoaham-boky Folio no namoaka azy tao amin' ny andiam-boky ''World Literature Library''. Ivan Dziub no nandika ilay asa, izay nivoaka tamin' ny boky telo: ''The Tale of Genji. Book 1. Chapters 1–20'' (boky voalohany, toko 1–20; 2018), ''Book 2. Chapters 21–38'' (boky faharoa, toko 21–38; 2020), ary ny toko famaranana tamin' ny 2022. Efa nisy sombiny avy amin' ny toko « ''The Wind in the Pines'' » (''Вітер у соснах''), nadikan' i Y. V. Osadcha, nampidirina tao amin' ny fanangonan-dahatsoratra ''Japanese Literature'' (2010). * Teny ordo: لىڈى موراساکى ؛ مترجم، سيد احتشام حسىن., et al. ''گنجى کى کهانى : ناول'', Nadikan' i حسىن، سيد احتشام، Sayyid Iḥtishām Ḥusain, بک ٹائم،, 2020. ==== Dikan-teny anglisy voafantina ==== I Suematsu Kenchō no nanao ny dikan-teny anglisy voalohany tamin' ny ampahany amin' ny ''Genji'', izay navoaka tamin' ny 1882. Namoaka dikan-teny nisy boky enina i Arthur Waley, ka toko iray ihany no tsy nadikany; nivoaka tamin' ny 1925 ny boky voalohany ary tamin' ny 1933 ny farany.<ref name = "WaleyTimes">Titterton, L. ''&#39;The Tale of Genji' Comes to an End''. ''The New York Times Book Review''. The New York Times Co.. 4 June 1933. p.: 7.</ref> Tamin' ny 1976, i Edward Seidensticker no namoaka ny dikan-teny anglisy feno voalohany. Ninia nampiasa fomba nofaritana hoe «hentitra kokoa» izy (dikan-teny), raha ny fanajana ny votoatiny no jerena, na dia tsy voatery ho toy izany aza ny fanajana ny endriny.<ref name = "Edward">Shikibu, Murasaki; Seidensticker, Edward. [https://archive.org/details/taleofgenji0000mura ''The Tale of Genji'']. Knopf. 1976. fidirana voarakitra: registration.</ref> Ny dikan-teny anglisy navoakan' i Royall Tyler tamin' ny 2001 kosa dia mikendry ny hitandro ny votoatiny sy ny endriky ny lahatsoratra niandohana.<ref name = "Tyler">Shikibu, Murasaki; Tyler, Royall. ''The Tale of Genji''. Viking. 2002.</ref><ref>Tyler, Royall (2009). ''The Disaster of the Third Princess: Essays on the tale of Genji''. National Library of Australia.</ref> Misy fahasamihafana kely eo amin' ireo dikan-teny anglisy lehibe, izay ahitana taratra ny safidin' ny mpandika teny sy ny vanim-potoana nanaovana azy. Samy manana ny lafiny mahamety azy, ny mpanakiana azy ary ny mpanohana azy ireo dika tsirairay, ary ny anaran' ny mpandika teny no anavahana azy. Ohatra, ny dika nataon' i Arthur Waley dia mazàna antsoina hoe ny ''Genji'' an' i Waley. Tamin' ny 2025, nisy ekipa tao amin' ny ''Boston University'' (Oniversiten' i Boston) nanangana ny genjipoems.org mba hamadihana ho endrika nomerika ny dikan-teny anglisin' ireo tononkalo ao amin' ilay asa. Nampiasainy tamin' izany ireo dikan-tenin' ilay tantara nataon' i Waley, Seidensticker, Tyler ary Washburn, ary koa ny dikan-tenin' ireo tononkalo nataon' i Edwin Cranston tamin' ny 2006.<ref>Bouranova, Alene. [https://www.bu.edu/articles/2025/tale-of-genji-poems-join-digital-age ''The World's First Novel Has Romance, Tragedy, Adventure. Now, After 1,000 Years, The Tale of Genji's Poems Have Joined the Digital Age'']. ''The Brink''. 15 July 2025. daty nijerena voarakitra: 29 August 2025.</ref> * Ny ''Genji'' an' i Suematsu (1882) – Ny ''Genji'' an' i Suematsu no dikan-teny anglisy voalohany. Araka ny lahatsoratr' i Rebekah Clements, heverina ho ratsy kalitao izy io ary tsy dia vakina firy intsony.<ref name="Clements2011" /> Toko 17 no ao anatiny.<ref>Murakami, Janel R. Goodman. [https://journals.uair.arizona.edu/index.php/AZSLAT/article/view/21222/20803 ''METONYMY IN THE TALE OF GENJI: AN ANALYSIS OF TRANSLATION STRATEGIES'']. ''Journal of Second Language Acquisition and Teaching''. 31 December 2013. boky: 20. pp.: 55–75. fiteny: en. nampitaina tamin' ny: University of Arizona. <nowiki>ISSN 2377-1704</nowiki>.</ref> * Ny ''Genji'' an' i Waley (1925–1933) – Noraisin' ny gazety ''Time'' ho zava-bita lehibe ho an' ny fotoanany ny ''Genji'' an' i Waley.<ref name="w1933">[https://web.archive.org/web/20090803124312/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,745773,00.html "Genji Finished"], ''Time''. 3 July 1933.</ref> Nisy anefa ireo nitaky fanajana akaiky ny lahatsoratra niandohana ka nanakiana ny fanovana nataon' i Waley.<ref>Takatsuka, Masanori. (1970). [https://web.archive.org/web/20090804033558/http://www.worldcat.org/oclc/27828038&referer=brief_results ''Brief remarks on some mistranslations in Arthur Waley's Tale of Genji'']</ref> Nisy koa ny nanakiana fa nanalavitra loatra ny lahatsoratra niandohana ny fomba nandikany azy. Na izany aza, mbola ankasitrahana sy vakina betsaka ilay dika, araka ny famerenana mandinika ireo dikan-teny navoaka tao amin' ny ''Monumenta Nipponica''.<ref name="mn">[http://www.lamarre-mediaken.com/Site/EAST_305_files/Midorikawa%20Translations%20of%20Genji.pdf "Coming to Terms with the Alien".] ''Monumenta Nipponica'' 58:2</ref> Nandray azy tamim-pahalianana ny mpamaky tamin' ny fotoana namoahana azy voalohany. Ohatra, izao no nosoratan' ny ''Time'' (dikan-teny): «Ny teny fiderana ataon' ireo mpitsikera, izay toa tsy mahita teny hanehoana ny heviny, dia mampiseho ny ampahany amin' ny antony maro samihafa mahasarika ao amin' izy io. Amin' ny alalan' ny lahatsoratra tsotra fa tsy andininy mazava sy mikoriana, dia manambatra fanesoesoana ny fiarahamonina izay mahagaga fa toa maoderina sy fitantarana tena mahasarika ny ''The Tale''. Nanao soa ho an' ny literatiora i Waley mpandika teny tamin' ny namonjeny sy nitondrany ho an' ny Tandrefana ity sanganasa miavaka avy any Atsinanana ity.»<ref name="w1928">[https://web.archive.org/web/20090803125706/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,928916,00.html "In All Dignity,"] ''Time.'' 27 August 1928.</ref> Tsy ao amin' io dikan-teny io mihitsy ny toko faha-38. * Ny ''Genji'' an' i Seidensticker (1976)<ref>Seidensticker, Edward G.. ''The Tale of Genji''. Tuttle. 1976. boky: 1. <nowiki>ISBN 978-4-8053-0919-3</nowiki>.</ref> – Niezaka nanitsy izay noheverina ho lesoka tamin' ny dikan-tenin' i Waley ny ''Genji'' an' i Seidensticker, nefa tsy voatery nikendry ny hanafoana ny maha-ilaina an' ilay dika teo aloha. Manaraka akaiky kokoa ny lahatsoratra niandohana i Seidensticker, saingy misy fanovana ataony mba hanamorana ny famakiana. Ohatra, tononiny amin' ny anarany ny ankamaroan' ireo olona ao amin' ny tantara, mba hahamora ny fanarahan' ny mpamaky tandrefana maro samihafa ny fitantarana. ** Tamin' ny 2008 dia vita ny dikan' ny ''Genji'' an' i Seidensticker tamin' ny soratra Braille, izay vakina amin' ny fikasihana, ary nisy pejy 4 400. Vehivavy japoney dimy mpikarakara tokantrano avy any Setagaya, Tokyo no nanatontosa azy io, niasa an-tsitrapo nandritra ny dimy taona. Natolotra ho an' ny ''Japan Braille Library'' (Tranomboky japoney momba ny soratra Braille) sy ny ''Library of Congress'' (Tranombokin' ny Kongresy) ilay dika taorian' izany. Azo alaina amin' ny aterineto koa izy io.<ref>[http://www.yomiuri.co.jp/book/news/20080825bk12.htm ''Braille version of The Tale of Genji completed in 1,000th year 2008'']. ''Yomiuri Shimbun''. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2009-01-05. datin' ny tahiry: 2008-08-25. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20080825010101/http://www.yomiuri.co.jp/book/news/20080825bk12.htm rohy tahiry voarakitra].</ref> * Ny ''Genji'' an' i McCullough (1994) – Ampahany voafantina avy amin' ny toko folo ao amin' ny ''The Tale of Genji'', miaraka amin' ny ampahany voafantina avy amin' ny ''The Tale of the Heike'', no nadikan' i Helen Craig McCullough ho an' ny ''Stanford University Press'' (trano famoaham-bokin' ny Oniversiten' i Stanford). * Ny ''Genji'' an' i Tyler (2001)<ref>Tyler, Royall. ''The Tale of Genji''. Viking. New York. 2001.</ref> – Ahitana fanamarihana eny ambany pejy sy fanazavana betsaka sy amin' ny antsipiriany kokoa noho ireo dikan-teny teo aloha ny ''Genji'' an' i Tyler. Hazavainy ao ireo firesahana ankolaka maro ao amin' ny tononkalo sy ireo lafiny ara-kolontsaina ao amin' ny tantara. Ninia niezaka naka tahaka ny fomba fanoratra niandohana tamin' ny fomba tsy nataon' ireo dikan-teny teo aloha i Tyler. Ohatra, tsy mampiasa ny anaran' ny ankamaroan' ireo olona ao amin' ny tantara io dika io, fa ny anaram-boninahiny no anondroana azy ireo, araka ny fomba nahazatra tao amin' ny tontolon' ilay lahatsoratra niandohana tamin' ny taonjato faha-11. Tao amin' ny ''[[The New York Times]]'', i Janice Nimura, mpitsikera, dia nilaza fa «mahavariana ny famerenany ny tsiron' ny lahatsoratra niandohana, [nefa] mety ho sarotra arahina» (dikan-teny).<ref>Nimura, Janice P.. [https://www.nytimes.com/2001/12/02/books/courtly-lust.html ''Courtly Lust'']. ''[[The New York Times]]''. 2 December 2001. daty nijerena voarakitra: 3 October 2018. datin' ny tahiry: 3 October 2018. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20181003102517/https://www.nytimes.com/2001/12/02/books/courtly-lust.html rohy tahiry voarakitra].</ref> Araka ny tenin' i Michael Wood, ny dikan-tenin' i Tyler dia «manao ho toetra tsara mampiavaka azy ny fitandremana ny fomba fiteny somary ankolaka sy manaraka fombafomba rehefa mifampiresaka ireo olona ao amin' ny tantara. Fakam-panahy lehibe ho an' ny mpandika teny ny milaza izay tsy voalaza, ary tsy manaiky ho resin' izany mihitsy i Tyler» (dikan-teny).<ref>Wood, Michael. [https://web.archive.org/web/20080919011005/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501020318-216348,00.html "A Distant Mirror"], ''Time''. 11 March 2002.</ref> Tao amin' ny famerenana mandinika ireo dikan-tenin' ny ''Genji'', dia nanoratra i Machiko Midorikawa fa ireo mpandika teny avy amin' ny teny japoney klasika tatỳ aoriana kokoa dia «niezaka nitady fomba hitandroana bebe kokoa ireo zavatra izay toa tsy nahazatra na hafahafa tamin' ny mpamaky anglisy teo aloha» (dikan-teny).<ref>Machiko, Midorikawa. [https://www.jstor.org/stable/25066214 ''Coming to Terms with the Alien: Translations of "Genji Monogatari"'']. ''Monumenta Nipponica''. 2003. boky: 58. laharana: 2. pp.: 193–222. <nowiki>ISSN 0027-0741</nowiki>. <nowiki>JSTOR 25066214</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 5 August 2022. datin' ny tahiry: 5 August 2022. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20220805174729/https://www.jstor.org/stable/25066214 rohy tahiry voarakitra].</ref> * Ny ''Genji'' an' i Washburn (2015) – Ny ''Genji'' an' i Dennis Washburn dia manasaraka ny tononkalo amin' ny lahatsoratra tsotra fa tsy andininy ary mampiasa sora-mandry ho an' ny eritreritra ao an-tsain' ireo olona ao amin' ny tantara. Niteraka adihevitra somary betsaka kokoa noho ny an' i Tyler io dika io. Ny ankamaroan' ny fanakianana dia nifantoka tamin' izay noheverina ho fanazavana tafahoatra ny lahatsoratra sy ny fampidirana fomba fiteny andavanandro maoderina.<ref>Ian Buruma, "[http://www.newyorker.com/magazine/2015/07/20/the-sensualist-books-buruma The Sensualist]", ''New Yorker'', 20 July 2015, p. 67. [https://web.archive.org/web/20150724173826/http://www.newyorker.com/magazine/2015/07/20/the-sensualist-books-buruma tahiry tamin' ny 24 July 2015].</ref> == Fandraisana sy lova == Asa soratra manan-danja eo amin' ny literatiora maneran-tany ny ''Tantaran' i Genji''. Anisan' ireo mpanoratra maoderina nilaza fa nahazo aingam-panahy avy aminy i [[Jorge Luis Borges]]. Hoy izy momba ilay boky (dikan-teny malagasy): « Saika mahagaga ny fomba voajanahary nanoratana ny ''The Tale of Genji'', araka ny nandikan' i Arthur Waley azy; ary tsy ny maha-hafakely azy — izany teny mahatsiravina izany — no mahaliana antsika, fa ny fihetseham-po lalina maha-olombelona ao amin' ilay tantara. Ara-drariny izany fahalianana izany: ny sanganasan' i Murasaki dia azo antsoina amim-pahamarinana hoe tantara foronina mifantoka amin' ny sain' ny olona sy ny fihetseham-pony ... Sahiko ny manoro ity boky ity amin' ireo mamaky ny asa soratro. »<ref>Shikubu, Murasaki; Shikibu, Murasaki. ''The Tale of Genji (Tuttle Classics)''. Tuttle. 2010-03-10. p.: Editorial Reviews. <nowiki>ISBN 978-4805310816</nowiki>.</ref> Isan' ny toetra isongadinan' ilay boky ny tsy fifanoheran' ny singa ao anatiny, ny fanehoana ny sain' ny olona sy ny fihetseham-pony, ary ny famolavolana ny olona ao amin' ny tantara. Hoy ilay mpanoratra tantara foronina [[Yasunari Kawabata|Kawabata Yasunari]] tao amin' ny lahateniny nandraisany ny Loka Nobel momba ny Literatiora (dikan-teny malagasy): « Ny ''The Tale of Genji'' indrindra no tendro avo indrindra amin' ny literatiora japoney. Na hatramin' izao androntsika izao aza, tsy mbola nisy tantara foronina azo ampitahaina aminy. »<ref>Kawabata, Yasunari. [https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1968/kawabata-lecture.html ''Japan, the Beautiful and Myself'']. Nobel Media. 12 December 1968. daty nijerena voarakitra: 25 November 2013.</ref> [[File:2000 Yen Murasaki Shikibu.jpg|thumb|Vola taratasy 2000 yen ahitana ny ''The Tale of Genji'' sy i Murasaki Shikibu eo amin' ny zorony havanana]] Antsoina matetika koa hoe « tantara foronina voalohany » ny ''Genji'',<ref>Tyler, Royall. ''The Tale of Genji''. Penguin Classics. 2003. pp.: i–ii & xii. <nowiki>ISBN 0-14-243714-X</nowiki>.</ref> nefa iadian-kevitra be izany. Heverina ho tantara foronina koa ny asa soratra hafa talohany, toy ny ''Kādambari'' tamin' ny taonjato faha-7, nosoratana tamin' ny [[Fiteny sanskrity|teny sanskrity]], sy ireo tantara foronina grika sy romana tamin' ny Andro Taloha klasika, toy ny ''Daphnis and Chloe'' sy ny ''Satyricon''. Iadian-kevitra koa aza raha azo sokajina ho « tantara foronina » ny ''Genji''. Araka ny fiheveran' i Ivan Morris, ny fahatakarana lalina ny sain' ny olona sy ny fihetseham-pony, ny firafitra be pitsiny ary ny firaisan' ny singa ao amin' ilay asa no ahafahana manasokajy azy ho « tantara foronina », sady mahatonga ireo asa foronina nosoratana tamin' ny lahatsoratra tsotra talohany tsy ho tafiditra amin' izany sokajy izany.<ref>Ivan Morris, ''The World of the Shining Prince'' (1964), p. 277</ref> Misy filazana mifandraika amin' izany koa, angamba natao hialana amin' ireo adihevitra ireo, miantso ny ''Genji'' hoe « tantara foronina voalohany mifantoka amin' ny sain' ny olona sy ny fihetseham-pony » na « tantara foronina ara-tantara voalohany »,<ref>Tyler, Royall. ''The Tale of Genji''. Penguin Classics. 2003. p.: xxvi. <nowiki>ISBN 0-14-243714-X</nowiki>.</ref> na koa hoe « tantara foronina voalohany mbola heverina ho sanganasa klasika », na mampiasa famaritana hafa voafetra kokoa. Ao amin' ny ''The Literature of Japan'' (Bryan, 1930) sy ny ''Introduction to Classic Japanese Literature'' (Kokusai Bunka Shinkokai, 1970), dia faritana ho tantara foronina tranainy indrindra, voalohany, na lehibe indrindra eo amin' ny literatiora japoney ny ''Tantaran' i Genji'', na hoe sady manana maromaro amin' ireo toetra ireo.<ref name=bryan65>Bryan (1930), 65.</ref><ref>Kokusai Bunka Shinkokai (1970), 37.</ref> Na ao Japàna aza, tsy eken' ny rehetra ny fiantsoana ny ''Tantaran' i Genji'' hoe « voalohany »: efa nisy nanolotra ny ''Ochikubo Monogatari'', izay nialoha azy kely, ho « tantara foronina lava voalohany eran-tany », na dia tsy fantatra aza ny mpanoratra azy.<ref>Kato (1979), p. 160, 163.</ref> Na eo aza ireo adihevitra ireo, dia nampitahain' i Bryan tamin' ny fiantraikan' ny ''Arcadia'' nosoratan' i Philip Sidney teo amin' ny literatiora anglisy ny fiantraikany teo amin' ny literatiora japoney.<ref name =bryan65/> Isan' ny vakiteny fototra ao amin' ny fandaharam-pianaran' ny sekoly japoney ilay tantara sy ireo asa soratra hafa nataon' i Murasaki. Namoaka vola taratasy 2000 yen ho fanomezam-boninahitra azy ny Bankin' i Japàna; misy sary maneho ampahany amin' ilay tantara eo amin' izany, nalaina tahaka avy amin' ilay horonana misy sary tamin' ny taonjato faha-12. Satria ny fanamarihana tamin' ny 1 Novambra 1008 ao amin' ny ''The Diary of Lady Murasaki'' no daty tranainy indrindra ahitana firesahana momba ny ''Tantaran' i Genji'', dia notendrena ho andro ofisialy hankalazana ny sanganasa klasika japoney ny 1 Novambra. Araka ny lalàna momba ny Andron' ny sanganasa klasika, dia tsy ny literatiora ihany no tafiditra amin' ireo « sanganasa klasika » ankalazaina, fa sehatra maro amin' ny zavakanto koa: ny mozika, ny haikanto, ny zavakanto nentim-paharazana an-tsehatra, ny fialamboly, ny zavakanto eo amin' ny fomba fiaina toy ny lanonana fisotroana dite sy ny fandaminana voninkazo, ary ireo vokatra ara-kolontsaina hafa.<ref>[http://www.mext.go.jp/en/news/topics/detail/1372675.htm ''Symposium Commemorating Classics Day'']. MEXT. daty nijerena voarakitra: 6 July 2018. datin' ny tahiry: 3 June 2017. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20170603000009/http://www.mext.go.jp/en/news/topics/detail/1372675.htm rohy tahiry voarakitra].</ref> Lasa singa fototra amin' ny lalao mampiasa emboka manitra antsoina hoe ''Genjikō'' ny anaran' ireo toko. Tafiditra ao amin' ny fanao mivelatra kokoa momba ny emboka manitra atao hoe ''Monkō'', izay nahazatra teo amin' ny andriana, io lalao io. Ao amin' ny ''Genjikō'', dia ampitahain' ny mpilalao ny hanitry ny santionan' emboka manitra dimy misesy mba hamantarana izay mitovy, nefa tsy ampahafantarina azy ireo ny anaran' ireo santionany. Nampifandraisina tamin' ny marika iray antsoina hoe ''genji-mon'', izay nisolo tena toko iray tao amin' ilay tantara, ny lamina tsirairay mety ho hita amin' ny fitovian' ireo hanitra.<ref>[https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC ''Japan Encyclopedia''], p. 237</ref> == Fampifanarahana amin' ny endrika hafa == Asa maro no nalaina avy amin' ny ''Tantaran' i Genji'', anisan' izany ny tantara an-tsehatra maro samihafa natao ho an' ny fahitalavitra sy ny fampifanarahana ho tantara an-tsary antsoina hoe ''manga'', izay miisa dimy farafahakeliny.<ref>Richard Gunde. [http://www.international.ucla.edu/asia/article.asp?parentid=10674 ''Genji in Graphic Detail: Manga Versions of the Tale of Genji'']. UCLA Asia Institute. 2004-04-27. daty nijerena voarakitra: 2006-11-16. datin' ny tahiry: 16 September 2007. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20070916100440/http://www.international.ucla.edu/asia/article.asp?parentid=10674 rohy tahiry voarakitra].</ref> Anisan' ny fampifanarahana lehibe ny: * ''Genji Monogatari Emaki'', horonana misy sary natao hovelarina amin' ny tanana, tamin' ny taonjato faha-12; * ''The Tale of Genji'', sarimihetsika tamin' ny 1951 nataon' i Yoshimura Kōzaburō; * sarimihetsika tamin' ny 1966 nataon' i Takechi Tetsuji;<ref name="Shirane2008">Shirane, Haruo. [https://books.google.com/books?id=MSStAgAAQBAJ&dq=%22Genji+monogatari%22+%221966%22+%22takechi%22&pg=PA312 ''Envisioning the Tale of Genji: Media, Gender, and Cultural Production'']. Columbia University Press. 2008. p.: 312. <nowiki>ISBN 9780231142373</nowiki>.</ref> * ''Asaki Yume Mishi'', ''manga'' tamin' ny 1980 nataon' i Yamato Waki; * fampisehoana an-tsehatra tamin' ny 1981 nokarakarain' ny ''Takarazuka Revue'' (tarika mpanao fampisehoana an-tsehatra Takarazuka); * ''The Tale of Genji'', sarimihetsika amin' ny endrika sarimiaina (''anime'') tamin' ny 1987 nataon' i Sugii Gisaburō. Ny toko 12 voalohany ihany no voarakitra ao aminy, ary nampiana antony ara-tsaina sasany manosika ny olona ao amin' ny tantara, nefa tsy voalaza mazava ao amin' ny tantara foronina ireo antony ireo; * ''O Desejado ou As montanhas da lua'', sarimihetsika tamin' ny 1987 nataon' i [[Paulo Rocha]]; * ''Genji Monogatari'', ''manga'' tamin' ny 1988 nataon' i Maki Miyako, izay nahazo ny ''Shogakukan Manga Award'' (Loka Shogakukan ho an' ny ''manga'') tamin' ny 1989;<ref name="ShogakukanAward">[http://comics.shogakukan.co.jp/mangasho/rist.html ''小学館漫画賞：歴代受賞者'']. Shogakukan. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2007-08-19. datin' ny tahiry: 2007-09-29. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20070929094941/http://comics.shogakukan.co.jp/mangasho/rist.html rohy tahiry voarakitra].</ref> * fampisehoana an-tsehatra tamin' ny 1989 nokarakarain' ny ''Takarazuka Revue''; * tantara an-tsehatra lalaovina amin' ny alalan' ny hira (''opera'') tamin' ny 2000 nataon' i Miki Minoru; * ''Sennen no Koi Story of Genji'', sarimihetsika tamin' ny 2001; * ''Genji Monogatari Sennenki'', andian-tsarimiaina (''anime'') tamin' ny 2009 nataon' i Dezaki Osamu; * ''Genji Monogatari: Sennen no Nazo'', sarimihetsika tamin' ny 2011; * fampisehoana an-tsehatra tamin' ny 2015 nokarakarain' ny ''Takarazuka Revue''. Nahazo ny loka ''Arts Festival'' (Fetin' ny Zavakanto) i Asumi Rio, mpilalao an-tsehatra, noho ny nilalaovany ny anjara asan' i Genji; * ''Lady Murasaki’s Tale of Genji'', ''manga'' amin' ny teny anglisy tamin' ny 2022 nataon' i Ai Takita sy Sean Michael Wilson. == Jereo koa == * ''The Golden Ass'' * Tantara momba ny matoatoa * Hagiwara Hiromichi * ''Jūnihitoe'', akanjo lava mifanaingina sy voalamina araka ny fitsipika momba ny loko, anaovan' ireo vehivavy anisan' ny tandapan' ny emperora * ''Sudare'' * ''The Pillow Book'' * ''The Tale of Genji Museum'' (tranombakoka momba ny ''Tantaran' i Genji'') * ''Tales of Ise'' * Yang Guifei * ''You Xian Ku'' == Loharano == <references /> == Boky sy lahatsoratra == * Allen, James Sloan. [https://archive.org/details/worldlywisdomgre0000alle ''"How Beautiful, How Sad," in Worldly Wisdom: Great Books and the Meanings of Life'']. Savannah: Frederic C. Beil. 2008. fidirana voarakitra: registration. * Arntzen, Sonja. [https://www.asianstudies.org/publications/eaa/archives/the-heart-of-history-the-tale-of-genji/ ''The Heart of History The Tale of Genji'']. ''Education About Asia''. Association for Asian Studies. 2005. boky: 10. laharana: 3. pp.: 25–30. * Bargen, Doris G. ''Spirit Possession in the Context of Dramatic Expressions of Gender Conflict: The Aoi Episode of the Genji monogatari''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. June 1988. boky: 48. laharana: 1. pp.: 95–130. <nowiki>DOI 10.2307/2719274</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2719274</nowiki>. * Bargen, Doris G. ''The Search for Things Past in the Genji monogatari''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. June 1991. boky: 51. laharana: 1. pp.: 199–232. <nowiki>DOI 10.2307/2719245</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2719245</nowiki>. * Bargen, Doris G. ''A Woman's Weapon : Spirit possession in the Tale of Genji''. University of Hawaiʻi Press. Honolulu. 1997. * Bowring, Richard John. [https://archive.org/details/murasakishikibut0000bowr ''Murasaki shikibu, The Tale of Genji'']. Cambridge University Press. Cambridge; New York. 1988. fidirana voarakitra: registration. * Bryan, J. Ingram. ''The Literature of Japan''. Henry Holt and Company. New York. 1930. * Childs, Margaret H. ''The value of vulnerability: Sexual coercion and the nature of love in japanese court of literature''. ''Journal of Asian Studies''. 1999. boky: 58. laharana: 4. pp.: 1059–80. <nowiki>DOI 10.2307/2658495</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2658495</nowiki>. <nowiki>HDL 1808/16325</nowiki>. <nowiki>S2CID 161992068</nowiki>. fidirana HDL voarakitra: free. * Chisholm, Julianne Kaui. ''The Steel-belted Radial of Karma: The End of Genji''. ''The Journal of the Association of Teachers of Japanese''. November 1994. boky: 28. laharana: 2. pp.: 183–93. <nowiki>DOI 10.2307/489291</nowiki>. <nowiki>JSTOR 489291</nowiki>. * De Wolf, Charles (2014). "''Glimpses of Genji Through the Looking-Glass of Language''". ''The Transactions of the Asiatic Society of Japan''. fifth series, volume 6. * D'Etcheverry, Charo B. ''Love after The Tale of Genji : Rewriting the World of the Shining Prince''. Harvard University Press. Cambridge, MA. 2007. * Field, Norma. ''The Splendor of Longing in the Tale of Genji''. Princeton University Press. Princeton, NJ. 1987. * Friday, Karl. ''Teeth and Claws. Provincial Warriors and the Heian Court''. ''Monumenta Nipponica''. Summer 1988. boky: 43. laharana: 2. pp.: 153–85. <nowiki>DOI 10.2307/2384742</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2384742</nowiki>. * Gatten, Aileen. ''A Wisp of Smoke. Scent and Character in the Tale of Genji''. ''Monumenta Nipponica''. Spring 1977. boky: 32. laharana: 1. pp.: 35–48. <nowiki>DOI 10.2307/2384070</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2384070</nowiki>. * Gatten, Aileen. ''The Order of the Early Chapters in the Genji monogatari''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. June 1981. boky: 41. laharana: 1. pp.: 5–46. <nowiki>DOI 10.2307/2718998</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2718998</nowiki>. * Gatten, Aileen. ''Weird Ladies: Narrative Strategy in the Genji monogatari''. ''The Journal of the Association of Teachers of Japanese''. April 1986. boky: 21. laharana: 1. pp.: 29–48. <nowiki>DOI 10.2307/489516</nowiki>. <nowiki>JSTOR 489516</nowiki>. * Goff, Janet Emily. ''Noh Drama and the Tale of Genji : The Art of Allusion in Fifteen Classical Plays''. Princeton University Press. Princeton, NJ. 1991. * Henitiuk, Valerie. ''Going to Bed with Waley: How Murasaki Shikibu Does and Does Not Become World Literature''. ''Comparative Literature Studies''. 2008. boky: 45. laharana: 1. pp.: 40–61. <nowiki>DOI 10.1353/cls.0.0010</nowiki>. <nowiki>JSTOR 25659632</nowiki>. <nowiki>S2CID 161786027</nowiki>. * Hirota, Akiko. ''The Tale of Genji: From Heian Classic to Heisei Comic''. ''Journal of Popular Culture''. Fall 1997. boky: 31. laharana: 2. pp.: 29–68. <nowiki>DOI 10.1111/j.0022-3840.1997.00029.x</nowiki>. * Jackson, Reginald (2021). ''A Proximate Remove: Queering Intimacy and Loss in 'The Tale of Genji.&#39;'' Oakland, CA: University of California Press. doi:10.1525/luminos.106. <nowiki>ISBN 978-0-520-38254-1</nowiki>. * Kamens, Edward B. ''Approaches to Teaching Murasaki Shikibu's The Tale of Genji''. Modern Language Association of America. New York. 1993. * Kato, Shuichi. ''A History of Japanese Literature: The First Thousand Years''. Kodansha International, Ltd. New York. 1979. fanampim-baovao: David Chibbett. <nowiki>ISBN 0-87011-491-3</nowiki>. * Knapp, Bettina L. ''Lady Murasaki Shikibu's the Tale of Genji: Search for the Mother''. ''Symposium''. Spring 1992. boky: 46. laharana: 1. pp.: 34–48. <nowiki>DOI 10.1080/00397709.1992.10733759</nowiki>. * Kornicki, P. F., "''Unsuitable Books for Women? "Genji Monogatari" and "Ise Monogatari" in Late Seventeenth-Century Japan''", ''Monumenta Nipponica'', Vol. 60, No. 2 (Summer, 2005), pp.&nbsp;147–93, Sophia University, [https://www.jstor.org/stable/25066367 JSTOR] * ''Introduction to Classic Japanese Literature''. Greenwood Printing. 1970. mpamoaka: Kokusai Bunka Shinkokai. <nowiki>ISBN 0-8371-3118-9</nowiki>. * McCormick, Melissa. ''Genji Goes West: The 1510 "Genji Album" and the Visualization of Court and Capital''. ''The Art Bulletin''. 2003. boky: 85. laharana: 1. pp.: 54–85. <nowiki>DOI 10.2307/3177327</nowiki>. <nowiki>JSTOR 3177327</nowiki>. * McCullough, William H. ''Japanese Marriage Institutions in the Heian Period''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. 1967. boky: 27. pp.: 103–67. <nowiki>DOI 10.2307/2718385</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2718385</nowiki>. * Morris, Ivan I. ''The World of the Shining Prince: Court Life in Ancient Japan''. Kodansha International. New York. 1964. * Morris, Ivan I. ''The Tale of Genji Scroll [Genji monogatari emaki]''. Kodansha International. Tokyo. 1971. * Mostow, Joshua S. ''Painted Poems, Forgotten Words. Poem-Pictures and Classical Japanese Literature''. ''Monumenta Nipponica''. Autumn 1992. boky: 47. laharana: 3. pp.: 323–46. <nowiki>DOI 10.2307/2385102</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2385102</nowiki>. * Mostow, Joshua S. ''"Picturing" in The Tale of Genji''. ''The Journal of the Association of Teachers of Japanese''. April 1999. boky: 33. laharana: 1. pp.: 1–25. <nowiki>DOI 10.2307/489628</nowiki>. <nowiki>JSTOR 489628</nowiki>. * Murase, Miyeko. ''Iconography of the Tale of Genji : Genji monogatari ekotoba''. Weatherhill. New York. 1983. * Murase, Miyeko. ''The Tale of Genji : Legends and Paintings''. G. Braziller. New York. 2001. * Nickerson, Peter. ''The Meaning of Matrilocality. Kinship, Property, and Politics in Mid-Heian''. ''Monumenta Nipponica''. Winter 1993. boky: 48. laharana: 4. pp.: 429–67. <nowiki>DOI 10.2307/2385292</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2385292</nowiki>. * ''Nihon Koten Bungaku Daijiten: Kan'yakuban''. Iwanami Shoten. [[Tokyo|Tōkyō]]. 1986. dikan' ny lohateny voarakitra: A Comprehensive Dictionary of Classical Japanese Literature: Concise Edition. <nowiki>ISBN 4-00-080067-1</nowiki>. OCLC: 22820487. * Okada, H. Richard. ''Figures of Resistance : Language, Poetry, and Narrating in the Tale of Genji and Other Mid-Heian Texts''. Duke University Press. Durham. 1991. * Pekarik, Andrew. ''Ukifune : Love in the tale of genji''. Columbia University Press. New York. 1982. * Puette, William J. [https://archive.org/details/guidetotaleofgen00puet ''Guide to the Tale of Genji by Murasaki Shikibu'']. C.E. Tuttle. Rutland, VT. 1983. <nowiki>ISBN 9780804814546</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. * Rowley, Gillian Gaye. ''Yosano Akiko and the Tale of Genji''. Center for Japanese Studies, University of Michigan. Ann Arbor. 2000. * Sestili Daniele (1996). ''Musica e danza del principe Genji. Le arti dello spettacolo nell’antico Giappone''. Lucca: LIM, * Shirane, Haruo. ''The Aesthetics of Power: Politics in the Tale of Genji''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. December 1985. boky: 45. laharana: 2. pp.: 615–47. <nowiki>DOI 10.2307/2718974</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2718974</nowiki>. * Shirane, Haruo. ''The Bridge of Dreams : A Poetics of the Tale of Genji''. Stanford University Press. Stanford. 1987. * Shirane, Haruo. ''Envisioning the Tale of Genji: Media, Gender, and Cultural Production''. Columbia University Press. New York. 2008. * Stevenson and Ho, Barbara and Cynthia O. [https://archive.org/details/crossingbridgeco00barb ''Crossing the Bridge : Comparative Essays on Medieval European and Heian Japanese Women Writers'']. Palgrave. New York. 2000. <nowiki>ISBN 9780312221676</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. * Tyler, Royall. ''&#39;I Am I': Genji and Murasaki''. ''Monumenta Nipponica''. 1999. boky: 54. laharana: 4. pp.: 435–80. <nowiki>DOI 10.2307/2668318</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2668318</nowiki>. * Tyler, Royall. [http://wwwsshe.murdoch.edu.au/intersections/issue7/tyler.html ''Marriage, Rank and Rape in The Tale of Genji'']. ''Intersections: Gender, History and Culture in the Asian Context''. March 2002. boky: 7. * Tyler, Royall and Susan. ''The Possession of Ukifune''. ''Asiatica Venetiana''. 2002. boky: 5. pp.: 177–209. * Tyler, Royall. ''Rivalry, Triumph, Folly, Revenge: A Plot Line through the Tale of Genji''. ''Journal of Japanese Studies''. 2003. boky: 29. laharana: 2. pp.: 251–87. * Ury, Marian. ''A Heian Note on the Supernatural''. ''The Journal of the Association of Teachers of Japanese''. 1988. boky: 22. laharana: 2. pp.: 189–94. <nowiki>DOI 10.2307/488941</nowiki>. <nowiki>JSTOR 488941</nowiki>. * ''Nihon Koten Bungaku Taikei 14: Genji Monogatari 1''. Iwanami Shoten. [[Tokyo|Tōkyō]]. 1958. mpamoaka: 山岸徳平. fiteny: ja. <nowiki>ISBN 4-00-060014-1</nowiki>. * Yoda, Tomiko. ''Fractured Dialogues: Mono no aware and Poetic Communication in the Tale of Genji''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. December 1999. boky: 59. laharana: 2. pp.: 523–57. <nowiki>DOI 10.2307/2652721</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2652721</nowiki>. == Rohy ivelany == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:The_Tale_of_Genji Tahiry momba ny ''The Tale of Genji'' ao amin' ny Wikimedia Commons]. * [[:s:ja:源氏物語|''Genji Monogatari'']] amin' ny teny japoney ao amin' ny Wikisource. * [https://gutenberg.org/ebooks/66057 ''The Tale of Genji''] ao amin' ny ''Project Gutenberg'' (Tetikasa Gutenberg). * [https://librivox.org/search?title=Genji+Monogatari&author=Shikibu&reader=&keywords=&genre_id=0&status=all&project_type=either&recorded_language=&sort_order=catalog_date&search_page=1&search_form=advanced ''Genji Monogatari''] (''The Tale of Genji''), nosoratan' i Murasaki Shikibu — boky vakina am-peo tsy voafehin' ny zon' ny mpamorona, ao amin' ny LibriVox. * [https://www.gutenberg.org/ebooks/19264 ''Japanese Literature – Including Selections from Genji Monogatari and Classical Poetry and Drama of Japan''] — Ahitana ny dikan-teny nataon' i Suematsu tamin' ny 1882, izay mandika ireo toko 17 voalohany amin' ny ''The Tale of Genji'', miaraka amin' ny teny fampidirana sy fanamarihana. * Fampisehoan' ny ''World Digital Library'' (Tranomboky nomerika maneran-tany) ny [https://www.loc.gov/item/2021666121 ''源氏物語 Genji monogatari: Volume One, Kiritsubo''.] ''Library of Congress'' (Tranombokin' ny Kongresy). Boky vita pirinty tamin' ny litera tsirairay azo afindrafindra, izay loharano voalohany; 1596–1615, fanontana voalohany natao pirinty an' ilay tantara. [[:Sokajy:Boky]] rbg7xutouk880o17din0mqolq1ivv0c 1153282 1153232 2026-11-05T23:29:47Z InternetArchiveBot 25011 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1153282 wikitext text/x-wiki [[File:Genji emaki 01003 002.jpg|thumb|alt=Lahatsoratra eo amin' ny horonana misy sary tamin' ny taonjato faha-12.|Lahatsoratra avy amin' ny horonana misy sary tranainy indrindra (taonjato faha-12).]] Ny '''''Tantaran' i Genji''''' (fandikana ny lohateny japoney ''Genji Monogatari'', 源氏物語; ''The Tale of Genji'' amin' ny teny anglisy; fanononana japoney: [ɡè̞ɲ̟́.ɟ̟͡ʑí mó̞.nó̞.ɡä́.tä̀.ɾʲì, -ŋä́-, ɡé̞ɲ̟́-]<ref>''全国アクセント辞典''. Tokyodo Shuppan. Chiyoda, Tokyo. 15 September 2010. mpamoaka (anarana): Hirayama. mpamoaka (fanampin' anarana): Teruo. <nowiki>ISBN 978-4-490-10023-5</nowiki>. p.: 224. fanontana: 31st. fiteny: ja. daty niandohana voarakitra: 30 June 1960.</ref><ref>''新明解日本語アクセント辞典''. Sanseido. Chiyoda, Tokyo. 1 April 2025. mpamoaka (anarana): Kindaichi. mpamoaka (fanampin' anarana): Haruhiko. mpamoaka faharoa (anarana): Akinaga. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Kazue. <nowiki>ISBN 978-4-385-13468-0</nowiki>. p.: 275. fanontana: 2nd. fiteny: ja. daty niandohana voarakitra: 10 April 2014.</ref>) dia sanganasa klasika ao amin' ny literatiora japoney, izay voalaza fa nosoratan' i [[Murasaki Shikibu]], vehivavy andriana sady poeta no vehivavy mpanotrona tao an-dapa, tany amin' ny fiandohan' ny taonjato faha-11, fony teo amin' ny faratampony ny vanim-potoana Heian. Araka ny voalazan' i Arntzen, mitovitovy amin' ny toerana tanan' ny sanganasan' i [[William Shakespeare|Shakespeare]] eo amin' ny literatiora amin' ny teny anglisy ny toerana tanan' ny ''Tantaran' i Genji'' any Japàna.<ref>Arntzen (2005), p. 25.</ref> Maneho ny fomba fiainan' ireo tandapa ambony nandritra ny vanim-potoana Heian ilay sanganasa. Ny ankamaroany dia nosoratana tamin' ny soratra japoney maneho ny feon' ny fiteny (''[[Hiragana|hiragana]]''), ary nampiasa fomba fiteny andavanandro nifandray tamin' ny asa soratry ny vehivavy tamin' izany fotoana izany. Tsy mitovy amin' ilay antsoina hoe «teny japoney andavanandro», izay tsy nipoitra raha tsy tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-19, io fomba fiteny io. Tsy tamin' ny [[Sinôgrama|tarehin-tsoratra sinoa]] (''kanji''), izay nampiasaina tamin' ny asa soratra nomena haja ambony kokoa, no tena nanoratana azy. Mitaky fianarana manokana ny fiteny tranainy sy ny fomba fanoratra poetika ampiasainy.<ref>Shirane (1987), p. xv-xvi.</ref> Tsy misy intsony ny sora-tanana niandohana, saingy misy dika sora-tanana maherin' ny 300 natao tatỳ aoriana, izay samy hafa ny fahazoana itokisana azy. Namboarina tamin' ny endrika miforitra mifandimby (''concertina''), na ''orihon'', izy io: taratasy maromaro no napetaka hifampitohy, ary naforitra mifandimby amin' ny lafiny iray sy ny mifanohitra aminy.<ref>Lyons, Martyn. ''Books: A Living History''. J. Paul Getty Museum. Los Angeles. 2011. p.: 30.</ref> Tany amin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 no nandikan' ilay poeta Yosano Akiko ny ''Genji'' ho amin' ny teny japoney maoderina. Tamin' ny taona 1882 no nanaovan' i Suematsu Kenchō ny dikan-teny anglisy voalohan' ny ''Genji'', saingy nisy fanakianana ny kalitaony, ary tsy feno izy io.<ref name="Clements2011">Clements, Rebekah. [http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09555803.2011.580193 ''Suematsu Kenchō and the first English translation of Genji monogatari : translation, tactics, and the 'women's question&#39;'']. ''Japan Forum''. March 2011. boky: 23. laharana: 1. pp.: 25–47. fiteny: en. nampitaina tamin' ny: Taylor & Francis Online. <nowiki>ISSN 0955-5803</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1080/09555803.2011.580193</nowiki>. fidirana voarakitra: subscription.</ref> Teo anelanelan' ny taona 1925 sy 1933 i Arthur Waley no nandika azy ho dika saika feno, ka ny toko faha-38 (''Suzumushi'', na ''The Bell Cricket'') ihany no tsy tao. Taorian' izany dia namoaka dikan-teny anglisy feno i Edward Seidensticker, Royall Tyler ary Dennis Washburn. Ny fizarana voalohany, izay ahitana ny toko 1–33, dia mifantoka amin' ny fahazazana sy ny fahatanoran' i Hikaru Genji, na «Genji mamirapiratra» (dikan-teny), ary ireo fiarahany ara-pitiavana. Zanakalahin' ny emperora japoney, izay fantatry ny mpamaky amin' ny anarana hoe Emperora Kiritsubo, sy vadikely iray ambany laharana antsoina hoe vadikely Kiritsubo i Genji. Noho ny antony ara-politika anefa, dia esorin' ny emperora amin' ny filaharan' ny mpandova ny seza fiandrianana i Genji. Omeny ny anaram-pianakaviana hoe Minamoto izy, ka aetriny ho olona tsy anisan' ny fianakaviana imperialy intsony. Ny fizarana faharoa, toko 34–41, dia mitantara ny fahanterany sy ny fahafatesany, fa ny fizarana farany, toko 42–54, kosa dia mifantoka amin' i Niou, zafikelin' i Genji, sy Kaoru, izay heverina ho zanany lahy. == Toe-javatra ara-tantara == Niaina tamin' ny fara tampon' ny fahefan' ny fianakaviana Fujiwara i Murasaki.<ref>Wawrytko, Sandra A.. [https://link.springer.com/10.1007/978-3-031-28563-9_12 ''Women Philosophers from Non-western Traditions: The First Four Thousand Years. Women in the History of Philosophy and Sciences'']. ''Murasaki Shikibu of Japan 紫式部 Circa 978–Circa 1000''. Springer International Publishing. Cham. 2023. boky: 19. pp.: 245–269. mpamoaka (anarana): Waithe. mpamoaka (fanampin' anarana): Mary Ellen. mpamoaka faharoa (anarana): Boos Dykeman. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Therese. fiteny: en. <nowiki>ISBN 978-3-031-28562-2</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1007/978-3-031-28563-9_12</nowiki>.</ref> Raha ny fahefana nampihariny, fa tsy ny anaram-piandraiketany, dia mpitondra nisolo ny emperora i Fujiwara no Michinaga, ary izy no olona nanana ny lanjany indrindra teo amin' ny politika tamin' ny androny. Noho izany, heverina fa ny zavatra niainan' i Murasaki tamin' ny fifandraisany tamin' i Michinaga no nanorenany tamin' ny ampahany ny toetran' i Genji.<ref>Cheong, Soonboon. [http://www.kci.go.kr/kciportal/landing/article.kci?arti_id=ART001606458 ''パトロンとしての藤原道長 ―『紫式部日記』を主軸にして―'']. ''Journal of Japanese Culture''. November 2011. boky: 51. pp.: 147–164. dikan' ny lohateny voarakitra: Fujiwara no Michinaga as a Patron: The Main Shaft in "Murasaki Shikibu's Diary". fiteny: ja. nampitaina tamin' ny: Korea Open Access Journals. <nowiki>ISSN 1226-3605</nowiki>. <nowiki>DOI 10.21481/jbunka..51.201111.147</nowiki>. fidirana DOI voarakitra: free.</ref> Mety ho nosoratana tsikelikely, isaky ny toko, ny ''Tantaran' i Genji'', ka natolotr' i Murasaki miandalana ho an' ireo vehivavy andriana mpanotrona tao an-dapa. Ahitana singa maro hita amin' ny tantara foronina maoderina izy io: mpandray anjara fototra iray sy mpandray anjara lehibe sy madinika maro, famolavolana lalina ny toetran' ireo mpandray anjara lehibe, ary fitohizan' ny zava-mitranga mandrakotra ny androm-piainan' ilay mpandray anjara fototra sy ny fotoana aorian' izany. Tsy misy rafitry ny fizotry ny tantara voafaritra mazava, nefa mifandimby ny zava-mitranga ary mihantitra ireo mpandray anjara. Na dia efajato eo ho eo aza ny fitambaran' ny mpandray anjara, dia tsy mifanipaka ny antsipiriany ao anatin' ilay tantara. Ohatra, mifanaraka amin' ny fandehan' ny fotoana ny fandrosoan' ny taonan' izy rehetra, ary voatahiry hatrany am-piandohana ka hatramin' ny farany ny fifandraisana ara-pianakaviana sy ny fifamatorana eo amin' ny tompom-pahefana sy ny olona miankina aminy. Saika tsy misy omena anarana mazava ireo mpandray anjara ao amin' ny lahatsoratra tany am-boalohany. Ny asa na ny andraikiny kosa no anondroana azy ireo, ohatra hoe Minisitry ny Ankavia, na fiantsoana maneho fanajana, ohatra hoe Ilay manan-kaja, na ny fifandraisany amin' ny mpandray anjara hafa, ohatra hoe Mpandova ny seza fiandrianana efa voatendry; miova arakaraka ny fivoaran' ny tantara ireo fiantsoana ireo. Vokatry ny fomba amam-panao tao an-dapa tamin' ny vanim-potoana Heian izany tsy fisian' ny anarana izany: noheverina ho fifankazarana tafahoatra sy fiteny tsy mahalala fomba ny fanononana malalaka ny anaram-batan' olona. Nampiasa solonanarana samihafa ny mpamaky sy ny mpandika teny amin' ny vanim-potoana maoderina mba hahafahany manavaka ireo mpandray anjara maro. == Mpanoratra == [[File:Tosa Mitsuoki—Portrait of Murasaki Shikibu.jpg|thumb|left|[[Murasaki Shikibu]], sary nataon' i Tosa Mitsuoki, izay namorona andian-tsary ho an' ny ''Tantaran' i Genji'' (taonjato faha-17)]] Iadian-kevitra ny habetsahan' ny ampahany amin' ny ''Genji'' izay tena nosoratan' i Murasaki Shikibu. Efa an-jatony taona no niadian-kevitra ny amin' izay nanoratra io tantara foronina lava io, ary azo inoana fa tsy ho voavaha izany raha tsy misy zava-dehibe hita ao amin' ny tahiry ara-tantara. Ekena amin' ny ankapobeny fa efa vita tamin' ny endrika misy azy ankehitriny ilay tantara talohan' ny taona 1021 na tamin' io taona io. Tamin' izany no nanoratan' ny mpanoratra ny ''Sarashina Nikki'' tao amin' ny diariny ny hafaliany noho ny nahazoany dika feno tamin' ilay tantara. Nilaza izy fa misy toko 50 mahery ilay izy, ary nanonona olona iray ao amin' ny tantara izay vao miseho any amin' ny fiafaran' ny boky. Noho izany, raha nisy mpanoratra hafa ankoatra an' i Murasaki nandray anjara tamin' ilay tantara, dia efa vita ilay boky tamin' ny fotoana tena nanakaiky ny nanoratany an' io fanamarihana io. Misy firesahana an' ilay tantara koa ao amin' ny diarin' i Murasaki, ary voalaza ao mihitsy ny niantsoana azy hoe «Murasaki», izay firesahana ankolaka an' ilay vehivavy mpandray anjara fototra ao amin' ny tantara. Manamarina io fanamarihana io fa efa nisy ny ampahany amin' ilay tantara, na mety ho izy manontolo aza, tamin' ny taona 1008. Manohana mafy ny fiheverana fa tamin' io taona io no nanoratana an' ilay fanamarihana ny porofo avy ao amin' ny diary mihitsy.<ref>''The Diary of Lady Murasaki'', ed. Richard Bowring, Penguin Classics 2005, p. 31, note 41. Ao amin' ny teny fampidirany an' ilay lahatsoratra, i Bowring dia mandinika ny fotoana nanoratana azy, izay eken' ny ankamaroan' ny manam-pahaizana amin' ny ankapobeny. Ao amin' ny fanontana ny ''Tale of Genji'' nataony, izay voatanisa etsy ambany, i Royall Tyler koa dia misarika ny saina ho amin' ilay fanamarihana ao amin' ny diarin' i Murasaki Shikibu: jereo ny fanontana Penguin Books, 2003, Introduction, p. xvii</ref> Voalaza fa ny Minisitry ny Ankavia tamin' ny fotoana naha-tandapa an' i Murasaki no nakany tahaka tamin' ny famoronana an' i Genji. Misy mpandika teny hafa, toa an' i Tyler, mihevitra fa i Murasaki Shikibu mihitsy no nakana tahaka tamin' ny famoronana an' i Murasaki no Ue, izay vadin' i Genji ao amin' ilay tantara. I Yosano Akiko, izay nanao ny dikan-teny voalohany tamin' ny teny japoney ankehitriny ho an' ny ''Genji'', dia nihevitra fa ny toko 1 ka hatramin' ny 33 ihany no nosoratan' i Murasaki, ary ny zanany vavy, Daini no Sanmi, no nanoratra ny toko 35 ka hatramin' ny 54.<ref name = "Tyler"/> Nisy manam-pahaizana hafa koa nisalasala ny amin' izay nanoratra ny toko 42 ka hatramin' ny 54, indrindra ny toko 44, izay ahitana tsy fifanarahana amin' ny antsipirian' ny tantara rehefa ampitahaina amin' ny ampahany hafa. Tsy fahita firy ny tsy fifanarahana toy izany ao amin' ny sisa amin' ilay boky.<ref name = "Tyler"/> Nanoratra i Royall Tyler fa nahitana fahasamihafan' ny fomba fanoratra «manan-danja araka ny antontanisa» (dikan-teny) ny famakafakana tamin' ny solosaina, teo amin' ny toko 45–54 sy ny sisa amin' ilay boky, ary teo amin' ireo toko tany am-piandohana koa.<ref name="Tyler"/> == Ny tantara == [[File:Genji emaki Yomogiu.JPG|thumb|Toko 15 – ''Yomogiu'' (蓬生; ''Waste of Weeds'', izay midika hoe tany rakotra ahi-dratsy). Seho ao amin' ny horonana misy sary ''Genji Monogatari Emaki'', natao tamin' ny taonjato faha-12 ary tehirizina ao amin' ny ''Tokugawa Art Museum'' (tranombakoka momba ny zavakanto Tokugawa).]] [[File:Genji emaki sekiya.jpg|thumb|Toko 16 – ''Sekiya'' (関屋; ''At The Pass'', izay midika hoe eo amin' ny hadilanana).]] [[File:Genji emaki YOKOBUE.jpg|thumb|Toko 37 – ''Yokobue'' (横笛; ''Flute'', izay midika hoe sodina).]] [[File:Genji emaki 01003 009.jpg|thumb|Toko 39 – ''Yūgiri'' (夕霧; ''Evening Mist'', izay midika hoe zavona amin' ny hariva). Horonana tamin' ny taonjato faha-12 ao amin' ny ''Gotoh Museum'' (tranombakoka Gotoh).]] [[File:Genji emaki SAWARABI.jpg|thumb|Toko 48 – ''Sawarabi'' (早蕨; ''Bracken Shoots'', izay midika hoe tsimoka ampanga). Horonana misy sary ao amin' ny ''Tokugawa Art Museum'' (tranombakoka momba ny zavakanto Tokugawa).]] [[File:Genji emaki YADORIGI 2.JPG|thumb|Toko 49 – ''Yadorigi'' (宿り木; ''Ivy'', izay manondro karazan-javamaniry mandady sy mifikitra amin' ny tohana). Horonana misy sary ao amin' ny ''Tokugawa Art Museum'' (tranombakoka momba ny zavakanto Tokugawa).]] Maty ny renin' i Genji rehefa telo taona izy, ary tsy afaka manadino azy ny emperora. Ren' ny emperora Kiritsubo avy eo fa misy vehivavy iray, Ramatoa Fujitsubo, izay andriambavy zanakavavin' ilay emperora teo aloha ary mitovy endrika amin' ilay vadikeliny efa maty. Lasa iray amin' ny vadiny io vehivavy io tatỳ aoriana. Amin' ny voalohany dia toy ny renikeliny no itiavan' i Genji azy, saingy lasa fitiavana lehilahy sy vehivavy izany, ary mifankatia izy roa. Mampahory an' i Genji ny fitiavany an' i Ramatoa Fujitsubo, izay fitiavana voarara, sady ratsy ny fifandraisany amin' ny vadiny, Aoi no Ue, na Ramatoa Aoi. Mifandimby mampiaraka amin' ny vehivavy maro hafa izy. Tsy mahafa-po azy anefa ireo fifandraisana ireo: amin' ny ankamaroan' ny tranga dia lavina ny fitoriany fitiavana, na maty tampoka ilay olon-tiany, na izy no leo. Mamangy an' i Kitayama i Genji, faritra ambanivohitra be havoana any avaratr' i Kyoto, ka mahita zazavavy tsara tarehy folo taona. Tena manintona azy io zazavavy io, dia i Murasaki no Ue, ary hitany fa zanakavavin' ny iray amin' ny iray tampo amin' i Ramatoa Fujitsubo izy. Farany dia alainy an-keriny ilay zazavavy, entiny any an-dapany ary beaziny hitovy amin' i Ramatoa Fujitsubo, izay vehivavy lavorary aminy. Mandritra izany fotoana izany dia mihaona miafina amin' i Ramatoa Fujitsubo koa i Genji, ary miteraka zazalahy aminy izy, dia i Reizei. Ankoatra azy roa mifankatia dia mino ny rehetra fa ny emperora Kiritsubo no rain' ilay zaza. Lasa printsy mpandova ny seza fiandrianana ilay zazalahy tatỳ aoriana, ary lasa vady ambony laharan' ny emperora (''empress'') i Ramatoa Fujitsubo, saingy mifampianiana i Genji sy Ramatoa Fujitsubo fa hanafina ny tena ray aman-drenin' ilay zaza. Mihavana indray i Genji sy Ramatoa Aoi vadiny. Miteraka zazalahy izy, saingy maty tsy ela taorian' izany. Malahelo i Genji, nefa mahita fampiononana ao amin' i Murasaki, izay alainy ho vady. Maty ny rainy, dia ny emperora Kiritsubo. Mandimby azy i Suzaku zanany, ary lasan' i Kokiden renin' i Suzaku sy ireo fahavalo ara-politikan' i Kiritsubo ny fahefana ao an-dapa. Mipoitra avy eo ny fifankatiavana miafina iray hafa nananan' i Genji: tratra nihaona an-tsokosoko tamin' ny vadikelin' ny emperora Suzaku iray izy. Milaza an-tsokosoko ny emperora Suzaku fa mampihomehy azy manokana ny zava-bitan' i Genji tamin' io vehivavy io, dia i Oborozukiyo, kanefa voatery manasazy an' i Genji izy noho ny andraikiny, na dia rahalahiny iray ray aza izany. Ataony sesitany any amin' ny tanànan' i Suma, any ambanivohitr' ny faritanin' i Harima, i Genji; anisan' i [[Kobe]] ao amin' ny prefektioran' i Hyōgo io toerana io ankehitriny. Mandray azy any ny lehilahy manankarena iray fantatra amin' ny anarana hoe ''Akashi Novice'' (ilay vao niditra amin' ny fiainana ara-pivavahana avy any Akashi), satria avy any Akashi ao amin' ny faritanin' i Settsu izy. Mifandray am-pitiavana amin' ny zanakavavin' io lehilahy io i Genji. Miteraka ilay hany zanakavavin' i Genji izy, izay ho lasa vady ambony laharan' ny emperora tatỳ aoriana. Any an-drenivohitra dia manahirana ny emperora Suzaku ny nofy ahitany an' i Kiritsubo rainy efa maty, ary manomboka misy zavatra manjo ny masony. Mandritra izany fotoana izany dia marary i Kokiden reniny, ka mihena ny heriny eo amin' ny fitondrana. Izany no mahatonga ny emperora handidy ny hamelana ny helok' i Genji. Miverina any Kyoto i Genji. Lasa emperora i Reizei, zanany tamin' i Ramatoa Fujitsubo. Fantatr' i Reizei, ilay emperora vaovao, fa i Genji no tena rainy, ka asandrany ho amin' ny laharana ambony indrindra azo omena azy i Genji. Rehefa feno 40 taona anefa i Genji dia manomboka miharatsy ny fiainany. Tsy miova ny toerana ara-politikany, saingy mihamalazo tsikelikely ny fiainam-pitiavany sy ny fiainany ara-pihetseham-po rehefa miditra amin' ny taona antenantenany izy. Maka vady hafa izy, dia ilay Andriambavy Fahatelo, izay antsoina hoe Onna san no miya ao amin' ny dikan-tenin' i Seidensticker, na Nyōsan ao amin' ny an' i Waley. Manolana an' ilay Andriambavy Fahatelo i Kashiwagi, zanakalahin' ny iray amin' ny iray tampo amin' i Genji, tatỳ aoriana, ary miteraka an' i Kaoru izy. Raisina ho zanakalahin' i Genji eo anatrehan' ny lalàna i Kaoru, ka mitovy amin' ny an' i Reizei ny toe-javatra misy azy. Manova ny fifandraisan' i Genji amin' i Murasaki io fanambadiana vaovao io. Efa nilaza i Murasaki fa te ho masera bodista (''bikuni''), saingy nolavin' i Genji izany faniriany izany. Maty i Murasaki malalan' i Genji. Ao amin' ny toko manaraka, ''Maboroshi'' (''Illusion'', izany hoe zavatra mamitaka ny saina), dia mandinika ny maha-mandalo ny fiainana i Genji. ''Kumogakure'' (''Vanished into the Clouds'', izany hoe nanjavona tao anatin' ny rahona) no lohatenin' ny toko aorian' io. Tsy misy soratra ao amin' io toko io, saingy manambara ankolaka ny fahafatesan' i Genji izany. Antsoina hoe « Tokon' i Uji » ny toko 45–54. Manaraka an' i Kaoru sy Niou, namany akaiky indrindra, ireo toko ireo. Printsy avy amin' ny fianakavian' ny emperora i Niou, ary zanakalahin' ny zanakavavin' i Genji, izay vady ambony laharan' ny emperora amin' io fotoana io satria efa niala teo amin' ny seza fiandrianana i Reizei. I Kaoru kosa dia fantatry ny olona ho zanakalahin' i Genji, nefa zanakalahin' ilay zanaky ny iray tampo amin' i Genji raha ny marina. Mitantara ny fifaninanian' i Kaoru sy Niou hahazo ny fitiavan' ny zanakavavy maromaron' ny printsy iray ireo toko ireo; mipetraka any [[Uji]], toerana somary lavitra ny renivohitra, io printsy avy amin' ny fianakavian' ny emperora io. Mifarana tampoka ny tantara, ka manontany tena i Kaoru raha toa ka afenin' i Niou aminy ilay olon-tiany taloha. Voalaza indraindray fa i Kaoru no mpandray anjara fototra tsy manana ireo toetra mahery fo mahazatra (''anti-hero'') voalohany eo amin' ny literatiora.<ref>Seidensticker (1976: xi)</ref> == Fahafenoan' ny tantara == Mifarana tampoka ny tantara. Tsy mitovy ny hevitra momba ny hoe ninian' ny mpanoratra natao izany na tsia. Nihevitra i Arthur Waley, izay nanao ny dikan-teny anglisy voalohany saika nahafaoka ny ''Tantaran' i Genji'' manontolo, fa efa vita ilay asa araka ny endrika ananana azy. I Ivan Morris kosa, mpanoratra ny ''The World of the Shining Prince'', dia nihevitra fa tsy feno ilay asa ary tsy hita ireo toko nanaraka azy.<ref>Inoue, Eimei. [https://www.jstage.jst.go.jp/article/hikaku/15/0/15_14/_article#author-information-wrap ''Arthur Waley's Last Views on The Tale of Genji'']. ''HIKAKU BUNGAKU Journal of Comparative Literature''. 1972. boky: 15. pp.: 14–24. <nowiki>DOI 10.20613/hikaku.15.0_14</nowiki>.</ref> Araka ny hevitr' i Edward Seidensticker, izay nanao ny dikan-teny anglisy feno voalohany an' ny ''Tantaran' i Genji'', dia tsy namolavola firafitry ny tantara izay efa nisy fiafarana voafaritra i Murasaki Shikibu, fa ho nanohy nanoratra fotsiny hatrany raha mbola afaka nanao izany.<ref>Murasaki Shikibu. [http://archive.org/details/taleofgenji0001mura_d1j8 ''The tale of Genji'']. Tokyo; Rutland, Vt.: Tuttle. 1976. mpandika (anarana): Seidensticker. mpandika (fanampin' anarana): Edward. nampitaina tamin' ny: the Internet Archive. <nowiki>ISBN 978-4-8053-0919-3</nowiki>.</ref> == Toe-javatra ara-literatiora == Natao hampiala voly ny tandapa japoney tamin' ny taonjato faha-11 ilay asa, ka misy lafiny maro manasarotra ny famakiana azy ho an' ny mpamaky ankehitriny. Voalohany indrindra, ny fiteny nampiasain' i Murasaki dia ilay teny japoney nampiasaina tao an-dapa tamin' ny vanim-potoana Heian: nahitana fiovan' endri-teny maro arakaraka ny asan' ny teny tao amin' ny fehezanteny izany, ary tena saro-drafitra ny fitsipi-pitenenany.<ref>[https://www.omniglot.com/writing/japanese.htm ''Japanese language and script'']. daty nijerena voarakitra: 2023-08-15. datin' ny tahiry: 15 December 2017. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: www.omniglot.com. [https://web.archive.org/web/20171215113154/http://www.omniglot.com/writing/japanese.htm rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>Cartwright, Mark. [https://www.worldhistory.org/Tale_of_Genji/ ''Tale of Genji'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2023-08-15. datin' ny tahiry: 15 August 2023. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: World History Encyclopedia. [https://web.archive.org/web/20230815214600/https://www.worldhistory.org/Tale_of_Genji/ rohy tahiry voarakitra].</ref> Manampy trotraka izany ny tsy filazana ny anaran' ny saika olona rehetra ao amin' ny tantara. Matetika ny mpitantara no manondro ny lehilahy amin' ny laharany na ny toerana misy azy eo amin' ny fiarahamonina, fa ny vehivavy kosa amin' ny lokon' ny akanjony, ny teny nambara nandritra ny fihaonana iray, na ny laharan' ny lehilahy havany iray nanana toerana ambony. Noho izany, dia mety hiova arakaraka ny toko ny fiantsoana olona iray ihany. Tamin' ny vanim-potoana Heian, ny hoe ''monogatari'' dia nanondro tantara noforonina nosoratana tamin' ny fiteny andavanandro tamin' izany fotoana izany, amin' ny soratra tsotra fa tsy andininy. Tsy mitovy amin' ilay teny japoney andavanandro fantatra ankehitriny sy azon' ny Japoney ankehitriny io fiteny io. Araka ny fiheverana tamin' izany fotoana izany, dia noheverina ho sahaza ny vehivavy sy ny ankizy tsy nahay namaky teny sinoa ihany io karazana tantara io; ny teny sinoa no fiteny ofisialin' ny fitondrana sy ny fivavahana tamin' izany.<ref>Shirane (1987), p. xv-xvi.</ref> Ny ankamaroan' ny ''Genji'' dia nosoratana tamin' ny ''[[Kana (soratra)|kana]]'', soratra japoney maneho ny feon-teny, indrindra fa ny karazany antsoina hoe ''[[Hiragana|hiragana]]'', fa tsy tamin' ny ''[[Kanji|kanji]]'', tarehin-tsoratra avy amin' ny soratra sinoa.<ref>[https://www.loc.gov/item/2021666121/ ''The Tale of Genji.'']. daty nijerena voarakitra: 2023-08-15. datin' ny tahiry: 15 August 2023. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: Library of Congress, Washington, D.C. 20540 USA. [https://web.archive.org/web/20230815220101/https://www.loc.gov/item/2021666121/ rohy tahiry voarakitra].</ref> Nampifandraisina tamin' ny lehilahy kosa ny fanoratana tamin' ny ''kanji'' tamin' izany fotoana izany.<ref>[https://rrchnm.org/?s=0.html ''Writers of the Henian Era: Introduction'']. fiteny: en-US. daty nijerena voarakitra: 2023-08-15. datin' ny tahiry: 15 August 2023. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20230815214603/https://rrchnm.org/?s=0.html rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>S, Ray. [https://asianabsolute.co.uk/blog/2016/02/22/gender-differences-in-japanese-localization/ ''Gender Differences In Japanese Localisation'']. 2016-02-22. fiteny: en-GB. daty nijerena voarakitra: 2023-08-15. tranonkala: Asian Absolute UK.</ref> Tamin' ny ankapobeny, ny vehivavy dia tsy nampibaribary ny fampiasany ny ''kanji'', ary ny teny japoney teratany indrindra no nampiasainy, dia ny ''yamato kotoba''. Lafin-javatra iray hafa ny anjara toerana lehibe tanan' ny [[Pôezia|pôezia]] ao amin' ny fifampiresahana.<ref>Yoda, Tomiko. [https://www.jstor.org/stable/2652721 ''Fractured Dialogues: Mono no aware and Poetic Communication in The Tale of Genji'']. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. 1999. boky: 59. laharana: 2. pp.: 523–557. <nowiki>ISSN 0073-0548</nowiki>. <nowiki>DOI 10.2307/2652721</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2652721</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 28 October 2022. datin' ny tahiry: 7 March 2023. toetry ny rohy voarakitra: live. fidirana voarakitra: subscription. [https://web.archive.org/web/20230307135008/https://www.jstor.org/stable/2652721 rohy tahiry voarakitra].</ref> Anisan' ny fomba nantenaina harahin' ny tandapa tamin' ny vanim-potoana Heian ny fanovana tononkalo tranainy na ny filazana azy amin' ny teny hafa mba hifanaraka amin' ny toe-javatra iainana. Matetika izany no nampitana firesahana ankolaka izay mora takarina na dia tsy voalaza mivantana aza. Matetika ireo tononkalo ao amin' ny ''Genji'' no manaraka ny endrika japoney nentim-paharazana antsoina hoe ''tanka''. Efa fantatry ny mpamaky nikendrena ny maro tamin' ireo tononkalo ireo, ka mazàna ny andininy vitsivitsy voalohany ihany no omena. Ny mpamaky no andrasana hameno an-tsaina ny hevitra; avela tsy holazaina ny tohiny, satria heverina fa efa hainy izany. Ankoatra ny voambolana momba ny politika sy ny bodisma, dia tena vitsy ao amin' ny ''Genji'' ny teny nindramina avy amin' ny teny sinoa, na ''kango''. Mahatonga ny fitantarana hirindra sy hikorian-dava izany. Miteraka fifangaroan-kevitra koa anefa izany, satria misy teny mitovy fanonona nefa samy hafa hevitra maromaro ao. Ho an' ny mpamaky ankehitriny, dia misy fotoana tsy ampy hamantarana izay hevitra nokendrena ny toe-javatra resahina. == Firafitra == === Drafitra ankapobeny === Araka ny fomba mahazatra, dia zaraina ho fizarana telo ilay tantara foronina. Ny roa voalohany dia miresaka ny fiainan' i Genji, ary ny farany kosa ny fahatanoran' i Niou sy i Kaoru, izay anisan' ireo taranany misongadina. Misy koa toko fohy maromaro mampifandray ireo fizarana ireo, izay atambatra mitokana matetika ary ametrahana fanontaniana indraindray momba ny hoe iza no nanoratra azy. # Ny fiakaran' i Genji sy ny fihemorany ## Ny fahatanorany, toko 1–33: ny fitiavana, ny fifandraisam-pitiavana ary ny sesitany ## Ny fahombiazana sy ny fihemorana, toko 34–41: ny fanandramana ny fahefana sy ny fahafatesan' ny vady malalany # Ny tetezamita (toko 42–44): fitantarana fohy dia fohy momba izay nitranga taorian' ny nahafatesan' i Genji # Uji, toko 45–54: ireo taranak' i Genji ekena amin' ny fomba ofisialy sy ireo taranany miafina, dia i Niou sy i Kaoru Misy mpandinika amin' ny vanim-potoana ankehitriny milaza indraindray fa tokony ho fizarana misaraka amin' ny fizarana Uji ny toko faha-54 sady farany, ''The Floating Bridge of Dreams''. Toa manohy ny tantara ao amin' ireo toko teo aloha izy io, saingy tsy toy ny mahazatra ny lohateniny, izay miompana amin' ny hevitra fa tsy amin' ny zavatra mivaingana. Io ihany no toko tsy ahitana zavatra tondroin' ny lohateniny mazava ao amin' ny lahatsoratra, na dia mety ho noho ny tsy fahavitan' ilay toko aza izany. Vao mainka sarotra ny mamaha io fanontaniana io satria tsy fantatra mazava hoe oviana no nomena ny lohateniny ireo toko. === Lisitry ny toko === Ny lohateny anglisy eto dia nalaina avy amin' ny dikan-tenin' i Arthur Waley, Edward Seidensticker, Royall Tyler ary Dennis Washburn. Tsy fantatra mazava ny fotoana nanomezana lohateny ny toko. Ny firesahana voalohany momba ilay tantara dia mampiasa laharan-toko, na manome lohateny hafa ho an' ny toko sasany. Mety hidika izany fa nampiana tatỳ aoriana ireo lohateny. Avy amin' ny tononkalo voatonona ao amin' ny lahatsoratra na avy amin' ny firesahana ankolaka momba ny olona samihafa ao amin' ny tantara ny ankamaroan' ireo lohateny. [[File:ch5 wakamurasaki.jpg|thumb|Toko 5 – ''Wakamurasaki'' (若紫), "Young Murasaki". Tosa Mitsuoki, 1617–91.]] [[File:Ilustration of The Tale of Genji.jpg|thumb|Toko 20 – ''Asagao'' (朝顔), "The Bluebell". Tosa Mitsuoki.]] [[File:ch42 nioumiya.jpg|thumb|Toko 42 – ''Niō no Miya'' (匂宮), "The Perfumed Prince". Tosa Mitsuoki.]] [[File:Genji emaki azumaya.jpg|thumb|Toko 50 – ''Azumaya'' (東屋), "Eastern Cottage". Horonana vakina an-tanana tamin' ny taonjato faha-12 ao amin' ny ''Tokugawa Art Museum'' (tranombakoka momba ny zavakanto Tokugawa).]] {| class="wikitable" |- ! Toko ! Lohateny japoney ! Waley ! Seidensticker ! Tyler ! Washburn |- | 01 | ''Kiritsubo'' (桐壺) | "Kiritsubo" | "The Paulownia Court" | "The Paulownia Pavilion" | "The Lady of the Paulownia-Courtyard Chambers" |- | 02 | ''Hahakigi'' (帚木) | colspan="3" align="center"| "The Broom-Tree" | "Broom Cypress" |- | 03 | ''Utsusemi'' (空蝉) | "Utsusemi" | "The Shell of the Locust" | "The Cicada Shell" | "A Molted Cicada Shell" |- | 04 | ''Yūgao'' (夕顔) | "Yugao" | "Evening Faces" | "The Twilight Beauty" | "The Lady of the Evening Faces" |- | 05 | ''Wakamurasaki'' (若紫) | "Murasaki" | "Lavender" | "Young Murasaki" | "Little Purple Gromwell" |- | 06 | ''Suetsumuhana'' (末摘花) | "The Saffron-Flower" | colspan="3" align="center"| "The Safflower" |- | 07 | ''Momiji no Ga'' (紅葉賀) | "The Festival of Red Leaves" | "An Autumn Excursion" | "Beneath the Autumn Leaves" | "An Imperial Celebration of Autumn Foliages" |- | 08 | ''Hana no En'' (花宴) | "The Flower Feast" | "The Festival of the Cherry Blossoms" | "Under the Cherry Blossoms" | "A Banquet Celebrating Cherry Blossoms" |- | 09 | ''Aoi'' (葵) | "Aoi" | "Heartvine" | "Heart-to-Heart" | "Leaves of Wild Ginger" |- | 10 | ''Sakaki'' (賢木) | colspan="2" align="center"| "The Sacred Tree" | "The Green Branch" | "A Branch of Sacred Evergreens" |- | 11 | ''Hana Chiru Sato'' (花散里) | "The Village of Falling Flowers" | "The Orange Blossoms" | "Falling Flowers" | "The Lady at the Villa of Scattering Orange Blossoms" |- | 12 | ''Suma'' (須磨) | "Exile at Suma" | colspan="2" align="center"| "Suma" | "Exile to Suma" |- | 13 | ''Akashi'' (明石) | colspan="3" align="center"| "Akashi" | "The Lady at Akashi" |- | 14 | ''Miotsukushi'' (澪標) | "The Flood Gauge" | "Channel Buoys" | "The Pilgrimage to Sumiyoshi" | "Channel Markers" |- | 15 | ''Yomogiu'' (蓬生) | "The Palace in the Tangled Woods" | "The Wormwood Patch" | "A Waste of Weeds" | "A Ruined Villa of Tangled Gardens" |- | 16 | ''Sekiya'' (関屋) | "A Meeting at the Frontier" | "The Gatehouse" | "At the Pass" | "The Barrier Gate" |- | 17 | ''E Awase'' (絵合) | "The Picture Competition" | "A Picture Contest" | "The Picture Contest" | "A Contest of Illustrations" |- | 18 | ''Matsukaze'' (松風) | "The Wind in the Pine-Trees" | "The Wind in the Pines" | colspan="2" align="center"| "Wind in the Pines" |- | 19 | ''Usugumo'' (薄雲) | "A Wreath of Cloud" | "A Rack of Clouds" | "Wisps of Cloud" | "A Thin Veil of Clouds" |- | 20 | ''Asagao'' (朝顔) | "Asagao" | "The Morning Glory" | "The Bluebell" | "Bellflowers" |- | 21 | ''Otome'' (乙女) | colspan="2" align="center"| "The Maiden" | "The Maidens" | "Maidens of the Dance" |- | 22 | ''Tamakazura'' (玉鬘) | "Tamakatsura" | "The Jewelled Chaplet" | "The Tendril Wreath" | "A Lovely Garland" |- | 23 | ''Hatsune'' (初音) | "The First Song of the Year" | "The First Warbler" | "The Warbler's First Song" | "First Song of Spring" |- | 24 | ''Kochō'' (胡蝶) | "The Butterflies" | colspan="3" align="center"| "Butterflies" |- | 25 | ''Hotaru'' (螢) | "The Glow-Worm" | "Fireflies" | "The Fireflies" | "Fireflies" |- | 26 | ''Tokonatsu'' (常夏) | "A Bed of Carnations" | "Wild Carnation" | "The Pink" | "Wild Pinks" |- | 27 | ''Kagaribi'' (篝火) | "The Flares" | "Flares" | "The Cressets" | "Cresset Fires" |- | 28 | ''Nowaki'' (野分) | colspan="3" align="center"| "The Typhoon" | "An Autumn Tempest" |- | 29 | ''Miyuki'' (行幸) | "The Royal Visit" | "The Royal Outing" | "The Imperial Progress" | "An Imperial Excursion" |- | 30 | ''Fujibakama'' (藤袴) | "Blue Trousers" | "Purple Trousers" | "Thoroughwort Flowers" | "Mistflowers" |- | 31 | ''Makibashira'' (真木柱) | "Makibashira" | "The Cypress Pillar" | "The Handsome Pillar" | "A Beloved Pillar of Cypress" |- | 32 | ''Umegae'' (梅枝) | "The Spray of Plum-Blossom" | "A Branch of Plum" | "The Plum Tree Branch" | "A Branch of Plum" |- | 33 | ''Fuji no Uraba'' (藤裏葉) | "Fuji no Uraba" | "Wisteria Leaves" | "New Wisteria Leaves" | "Shoots of Wisteria Leaves" |- | 34 | ''Wakana: Jō'' (若菜上) | "Wakana, Part I" | "New Herbs, Part I" | "Spring Shoots I" | "Early Spring Greens: Part 1" |- | 35 | ''Wakana: Ge'' (若菜下) | "Wakana, Part II" | "New Herbs, Part II" | "Spring Shoots II" | "Early Spring Greens: Part 2" |- | 36 | ''Kashiwagi'' (柏木) | "Kashiwagi" | colspan="3" align="center"| "The Oak Tree" |- | 37 | ''Yokobue'' (横笛) | colspan="3" align="center"| "The Flute" | "The Transverse Flute" |- | 38 | ''Suzumushi'' (鈴虫) | (tsy nampidirina) | colspan="2" align="center"| "The Bell Cricket" | "Bell Crickets" |- | 39 | ''Yūgiri'' (夕霧) | "Yugiri" | colspan="3" align="center"| "Evening Mist" |- | 40 | ''Minori'' (御法) | "The Law" | "Rites" | "The Law" | "Rites of Sacred Law" |- | 41 | ''Maboroshi'' (幻) | "Mirage" | "The Wizard" | "The Seer" | "Spirit Summoner" |- | X | ''Kumogakure'' (雲隠) | colspan="2" align="center"| | "Vanished into the Clouds" | |- | 42 | ''Niō Miya'' (匂宮) | "Niou" | "His Perfumed Highness" | "The Perfumed Prince" | "The Fragrant Prince" |- | 43 | ''Kōbai'' (紅梅) | "Kobai" | "The Rose Plum" | "Red Plum Blossoms" | "Red Plum" |- | 44 | ''Takekawa'' (竹河) | colspan="4" align="center"| "Bamboo River" |- | 45 | ''Hashihime'' (橋姫) | "The Bridge Maiden" | "The Lady at the Bridge" | "The Maiden of the Bridge" | "The Divine Princess at Uji Bridge" |- | 46 | ''Shii ga Moto'' (椎本) | "At the Foot of the Oak-Tree" | colspan="2" align="center"| "Beneath the Oak" | "At the Foot of the Oak Tree" |- | 47 | ''Agemaki'' (総角) | "Agemaki" | colspan="2" align="center"| "Trefoil Knots" | "A Bowknot Tied in Maiden's Loops" |- | 48 | ''Sawarabi'' (早蕨) | "Fern-Shoots" | "Early Ferns" | "Bracken Shoots" | "Early Fiddlehead Greens" |- | 49 | ''Yadorigi'' (宿木) | "The Mistletoe" | colspan="2" align="center"| "The Ivy" | "Trees Encoiled in Vines of Ivy" |- | 50 | ''Azumaya'' (東屋) | "The Eastern House" | colspan="2" align="center"| "The Eastern Cottage" | "A Hut in the Eastern Provinces" |- | 51 | ''Ukifune'' (浮舟) | "Ukifune" | "A Boat upon the Waters" | "A Drifting Boat" | "A Boat Cast Adrift" |- | 52 | ''Kagerō'' (蜻蛉) | "The Gossamer-Fly" | "The Drake Fly" | "The Mayfly" | "Ephemerids" |- | 53 | ''Tenarai'' (手習) | "Writing-Practice" | "The Writing Practice" | "Writing Practice" | "Practising Calligraphy" |- | 54 | ''Yume no Ukihashi'' (夢浮橋) | "The Bridge of Dreams" | colspan="2" align="center"| "The Floating Bridge of Dreams" | "A Floating Bridge in a Dream" |} Ny toko fanampiny eo anelanelan' ny toko 41 sy 42 ao amin' ny sora-tanana sasany dia antsoina hoe ''Kumogakure'' (雲隠), izay midika hoe «Nanjavona tao anaty rahona». Lohateny fotsiny io toko io, ary angamba natao hampahatsiahy ny fahafatesan' i Genji. Nisy manam-pahaizana nametraka ny petra-kevitra fa nisy toko teo anelanelan' ny toko 1 sy 2 fahiny, izay ho nampahafantatra olona sasany toa miseho tampoka dia tampoka ao amin' ny boky amin' ny endriny misy azy. Tsy nampidirina mihitsy tao amin' ny dikan-tenin' i Waley ny toko faha-38. Nisy mpanoratra tatỳ aoriana namorona toko fanampiny, ka teo anelanelan' ny toko 41 sy 42 na taorian' ny fiafaran' ny tantara no nametrahana azy ireny matetika indrindra. == Sora-tanana == Tsy misy intsony ilay sora-tanana tany am-boalohany nosoratan' i Murasaki Shikibu. Araka ny filazan' i Ikeda Kikan, dia misy dika sora-tanana 300 eo ho eo natao tatỳ aoriana, izay samy manana ny fahasamihafany. Matetika i Murasaki no niverina nanitsy ireo sora-tanana voalohany, ka nahatonga azy ireny tsy hitovy tamin' ireo dika natao talohan' ny fanitsiana.<ref>Yamagishi (1958: 14)</ref> Mizara ho sokajy telo ireo sora-tanana ireo:<ref>Yamagishi (1958: 14–16)</ref><ref>Nihon Koten Bungaku Daijiten (1986: 621–22)</ref> * ''Kawachibon'' (''河内本'') * ''Aobyōshibon'' (''青表紙本'') * ''Beppon'' (''別本'') Tamin' ny taonjato faha-13, dia samy nanao ezaka lehibe hanitsy sy handinika indray ireo sora-tanana samy hafa i Minamoto no Chikayuki sy Fujiwara Teika. ''Kawachibon'' no anarana iantsoana ny sora-tanan' i Chikayuki; maro ny fanitsiana natao taminy, nanomboka tamin' ny 1236 ary vita tamin' ny 1255. ''Aobyōshibon'' kosa no anarana iantsoana ny sora-tanan' i Teika; tsy nanova be ny lahatsoratra ny fanitsiana natao taminy, ary heverina fa maneho tsara kokoa ny lahatsoratra tany am-boalohany izy io. Ireo sora-tanana roa ireo no natao fototry ny dika maro tatỳ aoriana. Tafiditra ao amin' ny sokajy ''Beppon'' ny sora-tanana hafa rehetra tsy anisan' ny ''Kawachibon'' na ny ''Aobyōshibon''. Anisan' izany ny sora-tanana tranainy kokoa nefa tsy feno, ny sora-tanana mampifangaro lahatsoratra avy amin' ny ''Kawachibon'' sy ny ''Aobyōshibon'', ary ny lahatsoratra manazava sy mandinika ny tantara. Tamin' ny 10 Martsa 2008, dia nambara fa nahitana sora-tanana avy amin' ny faramparan' ny vanim-potoana Kamakura (1192–1333) tao Kyoto.<ref>[http://sankei.jp.msn.com/life/trend/080310/trd0803102145019-n1.htm ''鎌倉後期の源氏物語写本見つかる'']. Sankei News. 2008-03-10. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2008-03-11. datin' ny tahiry: 2008-03-14. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20080314203013/http://sankei.jp.msn.com/life/trend/080310/trd0803102145019-n1.htm rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>[http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/20080310-OYT1T00698.htm ''源氏物語の「別本」、京都・島原の「角屋」で発見'']. Yomiuri. 2008-03-10. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2008-03-11. datin' ny tahiry: 2008-03-14. toetry ny rohy voarakitra: live..</ref> Misy ny toko fahenina, ''Suetsumuhana'', ao amin' io sora-tanana mirefy 65 pejy io. Mifototra amin' ireo dika avy amin' ny sora-tanan' i Teika ny ankamaroan' ny sora-tanana mbola misy; io sora-tanan' i Teika io dia nitondra fanitsiana ny lahatsoratra tany am-boalohany. Ilay hita tao Kyoto kosa dia avy amin' ny fitohizan' ny dika hafa, ary tsy nisy fiantraikan' ny asan' i Teika taminy. Hoy ny profesora Yamamoto Tokurō, izay nandinika ilay sora-tanana: «Sarobidy izao zavatra hita izao, satria tena vitsy ny sora-tanana tamin' ny vanim-potoana Kamakura» (dikan-teny malagasy). Hoy kosa ny profesora Katō Yōsuke: «Zava-dehibe izao zavatra hita izao, satria manamafy fa nisy namaky sora-tanana tsy avy amin' i Teika nandritra ny vanim-potoana Kamakura» (dikan-teny malagasy). Tamin' ny 29 Oktobra 2008, dia nanambara ny ''Konan Women's University'' (Oniversite Konan ho an' ny Vehivavy) fa nahitana sora-tanana avy amin' ny tapaky ny vanim-potoana Kamakura.<ref name="Umegae Jōnan">[http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/2008O1029-OYT1T00679.htm ''源氏物語の最古級写本、勝海舟？の蔵書印も…甲南女子大'']. Yomiuri. 2008-10-29. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2008-10-29. datin' ny tahiry: 2008-11-01. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://archive.today/20081101112643/http://www.yomiuri.co.jp/national/culture/news/20081029-OYT1T00679.htm rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>[http://sankei.jp.msn.com/culture/academic/081029/acd0810292235011-n1.htm ''「千年紀に奇跡」「勝海舟が恋物語とは」源氏物語写本に驚きの声'']. Sankei News. 2008-10-29. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2008-10-29. datin' ny tahiry: 2 August 2009. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20090802081528/http://sankei.jp.msn.com/culture/academic/081029/acd0810292235011-n1.htm rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>[http://mainichi.jp/select/wadai/news/20081030k0000m040085000c.html ''源氏物語：最古の「梅枝巻」写本 勝海舟の蔵書印も'']. ''Mainichi''. 2008-10-29. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2008-10-29.</ref> Misy ny toko faha-32, ''Umegae'', ao amin' io sora-tanana io. Nekena ho dika tranainy indrindra amin' io toko io izay mbola misy izy io, ary voalaza fa natao teo anelanelan' ny 1240 sy 1280. Mirefy 74 pejy ilay sora-tanana, izay heverina ho anisan' ny sokajy ''Beppon'', ary tsy mitovy amin' ireo sora-tanana ''Aobyōshi'' amin' ny toerana efatra farafahakeliny. Izany dia mampipoitra ny «mety hanakaiky kokoa ny ao anatin' ilay sora-tanana tany am-boalohany nosoratan' i Murasaki Shikibu, izay mbola tsy hita, ny ao anatiny» (dikan-teny malagasy).<ref name="Umegae Jōnan" /> Tamin' ny 9 Oktobra 2019, dia nanambara ny tompon' andraikitra fa nahitana dika iray tany am-boalohany amin' ny ''Aobyōshibon'' an' i Teika tao Tokyo, tao an-tranon' ny lehiben' ny fianakaviambe Okochi-Matsudaira tamin' izany fotoana izany. Io fianakaviambe io no nitantana ny faritany Yoshida. Ny toko fahadimy, ''Wakamurasaki'' (''若紫''), no ao amin' ilay sora-tanana, ary izy io no dika tranainy indrindra amin' io toko io. Ny ranomainty manga izay fahita amin' ny sora-tanan' i Teika sy ny fandinihana ny endriky ny soratra dia nanamarina fa i Teika no nanoratra ilay sora-tanana. Anisan' ireo dika dimy tany am-boalohany amin' ny ''Aobyōshibon'' fantatra fa mbola misy àry izy io.<ref>[http://www.asahi.com/ajw/articles/AJ201910090047.html ''Fifth chapter of oldest 'Tale of Genji' copy found in Tokyo：The Asahi Shimbun'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2019-10-09. datin' ny tahiry: 11 November 2020. toetry ny rohy voarakitra: dead. tranonkala: The Asahi Shimbun. [https://web.archive.org/web/20201111220424/http://www.asahi.com/ajw/articles/AJ201910090047.html rohy tahiry voarakitra].</ref> == Horonana misy sary == [[File:Brooklyn Museum - Scene from the Tale of Genji - overall.jpg|thumb|upright=0.75|left|Horonana ahantona, vita tamin' ny ranomainty sy takela-bolamena manify, tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-16 na ny fiandohan' ny taonjato faha-17, mampiseho zava-mitranga iray ao amin' ny ''Tantaran' i Genji'']] Maro ny sary novokarina mampiseho ireo zava-mitranga ao amin' ny ''Tantaran' i Genji''. Anisan' izany indrindra ny horonana tamin' ny taonjato faha-12, ny ''Genji Monogatari Emaki'', izay mirakitra sary mampiseho zava-mitranga ao amin' ny ''Tantaran' i Genji'', miaraka amin' ny lahatsoratra nosoratana tanana tamin' ny soratra ''sōgana''. Io horonana io no ohatra tranainy indrindra mbola misy amin' ny horonana japoney misy sary: fitambaran' ny sary sy soratra voarafitra tamin' ny kanto fanoratana, samy avy amin' ny asa soratra iray ihany. Heverina fa nahitana horonana 10–20 ilay fitambarana tany am-boalohany, ary nahafaoka ireo toko 54 manontolo. Sary 19 sy lahatsoratra 65 pejy ihany no ao amin' ireo ampahany mbola misy, miampy sombiny mahafeno 9 pejy. Tombanana ho 15% amin' ilay fitambarana tany am-boalohany, araka ny fiheverana ny endriny feno, izany. Mitahiry horonana telo nolovaina tao amin' ny sampana Owari amin' ny fianakaviambe Tokugawa ny ''Tokugawa Art Museum'' (tranombakoka momba ny zavakanto Tokugawa) ao [[Nagoya]]. Ao amin' ny ''Gotoh Museum'' (tranombakoka Gotoh) ao Tokyo kosa ankehitriny ny horonana iray notazonin' ny fianakaviana Hachisuka. Voasokajy ho harem-pirenena ao Japàna ireo horonana ireo. Mora simba loatra izy ireo ka tsy aseho ampahibemaso amin' ny ankapobeny. Naseho tao amin' ny tranombakoka Tokugawa ireo horonana tany am-boalohany nanomboka ny 21 Novambra ka hatramin' ny 29 Novambra 2009. Hatramin' ny 2001 dia naseho tao amin' io tranombakoka io isan-taona izy ireo, nandritra ny herinandro teo ho eo tamin' ny volana Novambra. Tamin' ny 1971 dia namoaka boky lehibe refy, ahitana dika nalaina sary sy dikan-teny amin' ny teny anglisy, ny ''Kodansha International'' (trano mpamoaka boky); voafetra ny isan' ny dika navoaka.<ref>''Tale of Genji Scroll'', <nowiki>ISBN 0-87011-131-0</nowiki></ref> Anisan' ny horonana misy sary hafa momba ny ''Tantaran' i Genji'' koa ireo nataon' i Tosa Mitsuoki, izay niaina tamin' ny 1617 ka hatramin' ny 1691. Mifototra akaiky amin' ny fomba Heian hita amin' ireo horonana tamin' ny taonjato faha-12 mbola misy ny sary hosodokony, ary feno tanteraka ireo sary ireo. Lohahevitra be mpampiasa tamin' ny sary natao pirinty tamin' ny fomba ''ukiyo-e'' koa ilay tantara nandritra ny vanim-potoana Edo. == Mpamaky amin' ny vanim-potoana ankehitriny == === Amin' ny teny japoney === [[File:Genji emaki 01003 001.jpg|thumb|Pejy avy amin' ilay horonana misy sary tamin' ny taonjato faha-12]] Nosoratana tamin' ny fiteny tranainy nampiasaina teo an-dapa ny ''Tantaran' i Genji'', ary taonjato iray taorian' ny nahavitana azy dia efa sarotra ny namaky azy raha tsy nanao fianarana manokana. Efa nisy endrika misy fanamarihana manazava sy sary hatramin' ny taonjato faha-12.<ref name="node">[https://www.economist.com/culture/2008/12/18/playboy-of-the-eastern-world ''"The Tale of Genji" – Playboy of the eastern world'']. ''The Economist''. daty nijerena voarakitra: 9 January 2014. datin' ny tahiry: 4 December 2013. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20131204055700/http://www.economist.com/node/12811335 rohy tahiry voarakitra].</ref> Tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 vao nadikan' ilay poeta Yosano Akiko tamin' ny teny japoney ankehitriny ny ''Genji''.<ref>[http://www.ndl.go.jp/portrait/e/datas/347.html Yosano, Akiko]; NDL. [https://web.archive.org/web/20170312061800/http://www.ndl.go.jp/portrait/e/datas/347.html tahiry tamin' ny 12 March 2017].</ref> Nanamora ny famakiana azy ny [[Fandikan-teny|fandikana tamin' ny teny japoney ankehitriny]], na dia nanova ny heviny sasany aza, sady nanome anarana ireo olona ao amin' ny tantara, ka matetika ireo anarana efa nahazatra ny manam-pahaizana no nampiasaina. Izany dia miteraka fampidirana zavatra tsy mifanaraka amin' ny vanim-potoana tantaraina (''anachronisms''); ohatra, nomena ny anarana hoe Aoi ny vadin' i Genji voalohany satria fantatra ho ilay vehivavy ao amin' ny toko Aoi izy, izay toko ahafatesany. Anisan' ny dikan-teny hafa fantatra ireo nataon' ny mpanoratra tantara foronina Tanizaki Jun'ichirō sy Enchi Fumiko. Noho ny fahasamihafana ara-kolontsaina dia fahita ny famakiana ny ''Genji'' amin' ny endriny misy fanamarihana manazava, na dia eo amin' ny mpamaky japoney aza. Misy endrika maromaro nasian' ny mpanoratra tantara foronina fanamarihana manazava; anisan' ireo mpanoratra ireo i Tanabe Seiko, Setouchi Jakuchō<ref>Walker, James. [http://metropolis.co.jp/biginjapanarchive349/324/biginjapaninc.htm Big in Japan: "Jakucho Setouchi: Nun re-writes ''The Tale of Genji''"], ''Metropolis.'' No. 324. [https://web.archive.org/web/20090426003611/http://metropolis.co.jp/biginjapanarchive349/324/biginjapaninc.htm tahiry tamin' ny 26 April 2009].</ref><ref>Spaeth, Anthony. [https://web.archive.org/web/20090802214835/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,188602,00.html "Old-Fashioned lover"], ''Time''. 17 December 2001.</ref> ary Osamu Hashimoto. === Dikan-teny === ==== Amin' ny fiteny hafa ankoatra ny anglisy ==== Ankoatra ireo dikan-teny amin' ny teny japoney ankehitriny voalaza etsy aloha, dia misy ireto dikan-teny ireto: * Teny finoà: Kai Nieminen. 2025. ''Genjin tarina''. Boky roa. Helsinki: Kustannusosakeyhtiö Otava. <nowiki>ISBN 9789511180876</nowiki> sy <nowiki>ISBN 9789511180883</nowiki>. Efa nanomboka tamin' ny taompolo 1980 ny fandikan-teny, nataon' i Martti Turunen sy Kai Nieminen; ny tononkalo no nadikan' ity farany. * Teny frantsay: René Sieffert. 1977. ''Le Dit Du Genji''. Paris: Publications orientalistes de France. <nowiki>ISBN 9782716900980</nowiki>. * Teny alemà: ** Herberth E. Herlitschka: ''Die Geschichte vom Prinzen Genji, wie sie geschrieben wurde um das Jahr Eintausend unserer Zeitrechnung von Murasaki, genannt Shikibu, Hofdame der Kaiserin von Japan.'' Boky roa. Insel-Verlag, Leipzig 1937. Nisy fanontana vaovao maro. Nadika avy amin' ny dikan-tenin' i Waley. ** Oscar Benl. ''Die Geschichte Vom Prinzen Genji.'' (Zürich: Manesse Verl, Manesse-Bibliothek Der Weltliteratur : Corona-Reihe Vollst. Ausg, 1966; 1992). * Teny hindy: लेखिका, मुरासाकी शिकाबू ; अनुवादक, छविनाथ पाण्डेय ; भूमिका, महामहिम सेजिरा योशिज़ावा., et al. ''गेंजीकी कहानी : जापानी साहित्यका उत्कृष्टतम उपन्यास''. , Nadikan' i पाण्डेय, छबिनाथ sy Chabinātha Pāṇḍeya, Prathama Hindī saṃskaraṇa, साहित्य अकादेमी की ओरसे ज्ञानमण्डल लिमिटेड, 1957. * Teny italiana: Maria Teresa Orsi, ''La storia di Genji'', (Torino: Einaudi, 2012) <nowiki>ISBN 978-88-06-14690-0</nowiki>. Io no dikan-teny voalohany avy amin' ny teny japoney fa tsy avy amin' ny dikan-tenin' i Waley, ary ahitana ny toko 54 manontolo. * Teny koreanina: 柳呈譯., 紫式部, Chŏng Yu, Yu Chŏng, ''源氏物語''. (Seoul: T’ŭkpyŏlsi: 乙西文化社 1982) * Teny rosiana: Vita tamin' ny 1993 ny dikan-teny rosiana feno an' ny ''The Tale of Genji'' (''Повесть о Гэндзи''). Ny trano famoaham-boky ''Vostochnaya Literatura'' (Literatiora tatsinanana) no namoaka azy. Tatiana Sokolova-Deliussina no nandika ilay asa, izay nivoaka tamin' ny boky efatra sy tovana iray. * Teny espaniola: Fernando Gutiérrez. ''Genji Monogatari'' = ''Romance de Genji''. Lunas, 1992. <nowiki>ISBN 9788476510506</nowiki>. * Teny okrainiana: Vita tamin' ny 2022 ny dikan-teny okrainiana feno an' ny ''The Tale of Genji'' (''Повість про Ґендзі''). Ny trano famoaham-boky Folio no namoaka azy tao amin' ny andiam-boky ''World Literature Library''. Ivan Dziub no nandika ilay asa, izay nivoaka tamin' ny boky telo: ''The Tale of Genji. Book 1. Chapters 1–20'' (boky voalohany, toko 1–20; 2018), ''Book 2. Chapters 21–38'' (boky faharoa, toko 21–38; 2020), ary ny toko famaranana tamin' ny 2022. Efa nisy sombiny avy amin' ny toko « ''The Wind in the Pines'' » (''Вітер у соснах''), nadikan' i Y. V. Osadcha, nampidirina tao amin' ny fanangonan-dahatsoratra ''Japanese Literature'' (2010). * Teny ordo: لىڈى موراساکى ؛ مترجم، سيد احتشام حسىن., et al. ''گنجى کى کهانى : ناول'', Nadikan' i حسىن، سيد احتشام، Sayyid Iḥtishām Ḥusain, بک ٹائم،, 2020. ==== Dikan-teny anglisy voafantina ==== I Suematsu Kenchō no nanao ny dikan-teny anglisy voalohany tamin' ny ampahany amin' ny ''Genji'', izay navoaka tamin' ny 1882. Namoaka dikan-teny nisy boky enina i Arthur Waley, ka toko iray ihany no tsy nadikany; nivoaka tamin' ny 1925 ny boky voalohany ary tamin' ny 1933 ny farany.<ref name = "WaleyTimes">Titterton, L. ''&#39;The Tale of Genji' Comes to an End''. ''The New York Times Book Review''. The New York Times Co.. 4 June 1933. p.: 7.</ref> Tamin' ny 1976, i Edward Seidensticker no namoaka ny dikan-teny anglisy feno voalohany. Ninia nampiasa fomba nofaritana hoe «hentitra kokoa» izy (dikan-teny), raha ny fanajana ny votoatiny no jerena, na dia tsy voatery ho toy izany aza ny fanajana ny endriny.<ref name = "Edward">Shikibu, Murasaki; Seidensticker, Edward. [https://archive.org/details/taleofgenji0000mura ''The Tale of Genji'']. Knopf. 1976. fidirana voarakitra: registration.</ref> Ny dikan-teny anglisy navoakan' i Royall Tyler tamin' ny 2001 kosa dia mikendry ny hitandro ny votoatiny sy ny endriky ny lahatsoratra niandohana.<ref name = "Tyler">Shikibu, Murasaki; Tyler, Royall. ''The Tale of Genji''. Viking. 2002.</ref><ref>Tyler, Royall (2009). ''The Disaster of the Third Princess: Essays on the tale of Genji''. National Library of Australia.</ref> Misy fahasamihafana kely eo amin' ireo dikan-teny anglisy lehibe, izay ahitana taratra ny safidin' ny mpandika teny sy ny vanim-potoana nanaovana azy. Samy manana ny lafiny mahamety azy, ny mpanakiana azy ary ny mpanohana azy ireo dika tsirairay, ary ny anaran' ny mpandika teny no anavahana azy. Ohatra, ny dika nataon' i Arthur Waley dia mazàna antsoina hoe ny ''Genji'' an' i Waley. Tamin' ny 2025, nisy ekipa tao amin' ny ''Boston University'' (Oniversiten' i Boston) nanangana ny genjipoems.org mba hamadihana ho endrika nomerika ny dikan-teny anglisin' ireo tononkalo ao amin' ilay asa. Nampiasainy tamin' izany ireo dikan-tenin' ilay tantara nataon' i Waley, Seidensticker, Tyler ary Washburn, ary koa ny dikan-tenin' ireo tononkalo nataon' i Edwin Cranston tamin' ny 2006.<ref>Bouranova, Alene. [https://www.bu.edu/articles/2025/tale-of-genji-poems-join-digital-age ''The World's First Novel Has Romance, Tragedy, Adventure. Now, After 1,000 Years, The Tale of Genji's Poems Have Joined the Digital Age'']. ''The Brink''. 15 July 2025. daty nijerena voarakitra: 29 August 2025.</ref> * Ny ''Genji'' an' i Suematsu (1882) – Ny ''Genji'' an' i Suematsu no dikan-teny anglisy voalohany. Araka ny lahatsoratr' i Rebekah Clements, heverina ho ratsy kalitao izy io ary tsy dia vakina firy intsony.<ref name="Clements2011" /> Toko 17 no ao anatiny.<ref>Murakami, Janel R. Goodman. [https://journals.uair.arizona.edu/index.php/AZSLAT/article/view/21222/20803 ''METONYMY IN THE TALE OF GENJI: AN ANALYSIS OF TRANSLATION STRATEGIES'']. ''Journal of Second Language Acquisition and Teaching''. 31 December 2013. boky: 20. pp.: 55–75. fiteny: en. nampitaina tamin' ny: University of Arizona. <nowiki>ISSN 2377-1704</nowiki>.</ref> * Ny ''Genji'' an' i Waley (1925–1933) – Noraisin' ny gazety ''Time'' ho zava-bita lehibe ho an' ny fotoanany ny ''Genji'' an' i Waley.<ref name="w1933">[https://web.archive.org/web/20090803124312/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,745773,00.html "Genji Finished"], ''Time''. 3 July 1933.</ref> Nisy anefa ireo nitaky fanajana akaiky ny lahatsoratra niandohana ka nanakiana ny fanovana nataon' i Waley.<ref>Takatsuka, Masanori. (1970). [https://web.archive.org/web/20090804033558/http://www.worldcat.org/oclc/27828038&referer=brief_results ''Brief remarks on some mistranslations in Arthur Waley's Tale of Genji'']</ref> Nisy koa ny nanakiana fa nanalavitra loatra ny lahatsoratra niandohana ny fomba nandikany azy. Na izany aza, mbola ankasitrahana sy vakina betsaka ilay dika, araka ny famerenana mandinika ireo dikan-teny navoaka tao amin' ny ''Monumenta Nipponica''.<ref name="mn">[http://www.lamarre-mediaken.com/Site/EAST_305_files/Midorikawa%20Translations%20of%20Genji.pdf "Coming to Terms with the Alien".] ''Monumenta Nipponica'' 58:2</ref> Nandray azy tamim-pahalianana ny mpamaky tamin' ny fotoana namoahana azy voalohany. Ohatra, izao no nosoratan' ny ''Time'' (dikan-teny): «Ny teny fiderana ataon' ireo mpitsikera, izay toa tsy mahita teny hanehoana ny heviny, dia mampiseho ny ampahany amin' ny antony maro samihafa mahasarika ao amin' izy io. Amin' ny alalan' ny lahatsoratra tsotra fa tsy andininy mazava sy mikoriana, dia manambatra fanesoesoana ny fiarahamonina izay mahagaga fa toa maoderina sy fitantarana tena mahasarika ny ''The Tale''. Nanao soa ho an' ny literatiora i Waley mpandika teny tamin' ny namonjeny sy nitondrany ho an' ny Tandrefana ity sanganasa miavaka avy any Atsinanana ity.»<ref name="w1928">[https://web.archive.org/web/20090803125706/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,928916,00.html "In All Dignity,"] ''Time.'' 27 August 1928.</ref> Tsy ao amin' io dikan-teny io mihitsy ny toko faha-38. * Ny ''Genji'' an' i Seidensticker (1976)<ref>Seidensticker, Edward G.. ''The Tale of Genji''. Tuttle. 1976. boky: 1. <nowiki>ISBN 978-4-8053-0919-3</nowiki>.</ref> – Niezaka nanitsy izay noheverina ho lesoka tamin' ny dikan-tenin' i Waley ny ''Genji'' an' i Seidensticker, nefa tsy voatery nikendry ny hanafoana ny maha-ilaina an' ilay dika teo aloha. Manaraka akaiky kokoa ny lahatsoratra niandohana i Seidensticker, saingy misy fanovana ataony mba hanamorana ny famakiana. Ohatra, tononiny amin' ny anarany ny ankamaroan' ireo olona ao amin' ny tantara, mba hahamora ny fanarahan' ny mpamaky tandrefana maro samihafa ny fitantarana. ** Tamin' ny 2008 dia vita ny dikan' ny ''Genji'' an' i Seidensticker tamin' ny soratra Braille, izay vakina amin' ny fikasihana, ary nisy pejy 4 400. Vehivavy japoney dimy mpikarakara tokantrano avy any Setagaya, Tokyo no nanatontosa azy io, niasa an-tsitrapo nandritra ny dimy taona. Natolotra ho an' ny ''Japan Braille Library'' (Tranomboky japoney momba ny soratra Braille) sy ny ''Library of Congress'' (Tranombokin' ny Kongresy) ilay dika taorian' izany. Azo alaina amin' ny aterineto koa izy io.<ref>[http://www.yomiuri.co.jp/book/news/20080825bk12.htm ''Braille version of The Tale of Genji completed in 1,000th year 2008'']. ''Yomiuri Shimbun''. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2009-01-05. datin' ny tahiry: 2008-08-25. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20080825010101/http://www.yomiuri.co.jp/book/news/20080825bk12.htm rohy tahiry voarakitra].</ref> * Ny ''Genji'' an' i McCullough (1994) – Ampahany voafantina avy amin' ny toko folo ao amin' ny ''The Tale of Genji'', miaraka amin' ny ampahany voafantina avy amin' ny ''The Tale of the Heike'', no nadikan' i Helen Craig McCullough ho an' ny ''Stanford University Press'' (trano famoaham-bokin' ny Oniversiten' i Stanford). * Ny ''Genji'' an' i Tyler (2001)<ref>Tyler, Royall. ''The Tale of Genji''. Viking. New York. 2001.</ref> – Ahitana fanamarihana eny ambany pejy sy fanazavana betsaka sy amin' ny antsipiriany kokoa noho ireo dikan-teny teo aloha ny ''Genji'' an' i Tyler. Hazavainy ao ireo firesahana ankolaka maro ao amin' ny tononkalo sy ireo lafiny ara-kolontsaina ao amin' ny tantara. Ninia niezaka naka tahaka ny fomba fanoratra niandohana tamin' ny fomba tsy nataon' ireo dikan-teny teo aloha i Tyler. Ohatra, tsy mampiasa ny anaran' ny ankamaroan' ireo olona ao amin' ny tantara io dika io, fa ny anaram-boninahiny no anondroana azy ireo, araka ny fomba nahazatra tao amin' ny tontolon' ilay lahatsoratra niandohana tamin' ny taonjato faha-11. Tao amin' ny ''[[The New York Times]]'', i Janice Nimura, mpitsikera, dia nilaza fa «mahavariana ny famerenany ny tsiron' ny lahatsoratra niandohana, [nefa] mety ho sarotra arahina» (dikan-teny).<ref>Nimura, Janice P.. [https://www.nytimes.com/2001/12/02/books/courtly-lust.html ''Courtly Lust'']. ''[[The New York Times]]''. 2 December 2001. daty nijerena voarakitra: 3 October 2018. datin' ny tahiry: 3 October 2018. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20181003102517/https://www.nytimes.com/2001/12/02/books/courtly-lust.html rohy tahiry voarakitra].</ref> Araka ny tenin' i Michael Wood, ny dikan-tenin' i Tyler dia «manao ho toetra tsara mampiavaka azy ny fitandremana ny fomba fiteny somary ankolaka sy manaraka fombafomba rehefa mifampiresaka ireo olona ao amin' ny tantara. Fakam-panahy lehibe ho an' ny mpandika teny ny milaza izay tsy voalaza, ary tsy manaiky ho resin' izany mihitsy i Tyler» (dikan-teny).<ref>Wood, Michael. [https://web.archive.org/web/20080919011005/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,501020318-216348,00.html "A Distant Mirror"], ''Time''. 11 March 2002.</ref> Tao amin' ny famerenana mandinika ireo dikan-tenin' ny ''Genji'', dia nanoratra i Machiko Midorikawa fa ireo mpandika teny avy amin' ny teny japoney klasika tatỳ aoriana kokoa dia «niezaka nitady fomba hitandroana bebe kokoa ireo zavatra izay toa tsy nahazatra na hafahafa tamin' ny mpamaky anglisy teo aloha» (dikan-teny).<ref>Machiko, Midorikawa. [https://www.jstor.org/stable/25066214 ''Coming to Terms with the Alien: Translations of "Genji Monogatari"'']. ''Monumenta Nipponica''. 2003. boky: 58. laharana: 2. pp.: 193–222. <nowiki>ISSN 0027-0741</nowiki>. <nowiki>JSTOR 25066214</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 5 August 2022. datin' ny tahiry: 5 August 2022. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20220805174729/https://www.jstor.org/stable/25066214 rohy tahiry voarakitra].</ref> * Ny ''Genji'' an' i Washburn (2015) – Ny ''Genji'' an' i Dennis Washburn dia manasaraka ny tononkalo amin' ny lahatsoratra tsotra fa tsy andininy ary mampiasa sora-mandry ho an' ny eritreritra ao an-tsain' ireo olona ao amin' ny tantara. Niteraka adihevitra somary betsaka kokoa noho ny an' i Tyler io dika io. Ny ankamaroan' ny fanakianana dia nifantoka tamin' izay noheverina ho fanazavana tafahoatra ny lahatsoratra sy ny fampidirana fomba fiteny andavanandro maoderina.<ref>Ian Buruma, "[http://www.newyorker.com/magazine/2015/07/20/the-sensualist-books-buruma The Sensualist]", ''New Yorker'', 20 July 2015, p. 67. [https://web.archive.org/web/20150724173826/http://www.newyorker.com/magazine/2015/07/20/the-sensualist-books-buruma tahiry tamin' ny 24 July 2015].</ref> == Fandraisana sy lova == Asa soratra manan-danja eo amin' ny literatiora maneran-tany ny ''Tantaran' i Genji''. Anisan' ireo mpanoratra maoderina nilaza fa nahazo aingam-panahy avy aminy i [[Jorge Luis Borges]]. Hoy izy momba ilay boky (dikan-teny malagasy): « Saika mahagaga ny fomba voajanahary nanoratana ny ''The Tale of Genji'', araka ny nandikan' i Arthur Waley azy; ary tsy ny maha-hafakely azy — izany teny mahatsiravina izany — no mahaliana antsika, fa ny fihetseham-po lalina maha-olombelona ao amin' ilay tantara. Ara-drariny izany fahalianana izany: ny sanganasan' i Murasaki dia azo antsoina amim-pahamarinana hoe tantara foronina mifantoka amin' ny sain' ny olona sy ny fihetseham-pony ... Sahiko ny manoro ity boky ity amin' ireo mamaky ny asa soratro. »<ref>Shikubu, Murasaki; Shikibu, Murasaki. ''The Tale of Genji (Tuttle Classics)''. Tuttle. 2010-03-10. p.: Editorial Reviews. <nowiki>ISBN 978-4805310816</nowiki>.</ref> Isan' ny toetra isongadinan' ilay boky ny tsy fifanoheran' ny singa ao anatiny, ny fanehoana ny sain' ny olona sy ny fihetseham-pony, ary ny famolavolana ny olona ao amin' ny tantara. Hoy ilay mpanoratra tantara foronina [[Yasunari Kawabata|Kawabata Yasunari]] tao amin' ny lahateniny nandraisany ny Loka Nobel momba ny Literatiora (dikan-teny malagasy): « Ny ''The Tale of Genji'' indrindra no tendro avo indrindra amin' ny literatiora japoney. Na hatramin' izao androntsika izao aza, tsy mbola nisy tantara foronina azo ampitahaina aminy. »<ref>Kawabata, Yasunari. [https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1968/kawabata-lecture.html ''Japan, the Beautiful and Myself'']. Nobel Media. 12 December 1968. daty nijerena voarakitra: 25 November 2013.</ref> [[File:2000 Yen Murasaki Shikibu.jpg|thumb|Vola taratasy 2000 yen ahitana ny ''The Tale of Genji'' sy i Murasaki Shikibu eo amin' ny zorony havanana]] Antsoina matetika koa hoe « tantara foronina voalohany » ny ''Genji'',<ref>Tyler, Royall. ''The Tale of Genji''. Penguin Classics. 2003. pp.: i–ii & xii. <nowiki>ISBN 0-14-243714-X</nowiki>.</ref> nefa iadian-kevitra be izany. Heverina ho tantara foronina koa ny asa soratra hafa talohany, toy ny ''Kādambari'' tamin' ny taonjato faha-7, nosoratana tamin' ny [[Fiteny sanskrity|teny sanskrity]], sy ireo tantara foronina grika sy romana tamin' ny Andro Taloha klasika, toy ny ''Daphnis and Chloe'' sy ny ''Satyricon''. Iadian-kevitra koa aza raha azo sokajina ho « tantara foronina » ny ''Genji''. Araka ny fiheveran' i Ivan Morris, ny fahatakarana lalina ny sain' ny olona sy ny fihetseham-pony, ny firafitra be pitsiny ary ny firaisan' ny singa ao amin' ilay asa no ahafahana manasokajy azy ho « tantara foronina », sady mahatonga ireo asa foronina nosoratana tamin' ny lahatsoratra tsotra talohany tsy ho tafiditra amin' izany sokajy izany.<ref>Ivan Morris, ''The World of the Shining Prince'' (1964), p. 277</ref> Misy filazana mifandraika amin' izany koa, angamba natao hialana amin' ireo adihevitra ireo, miantso ny ''Genji'' hoe « tantara foronina voalohany mifantoka amin' ny sain' ny olona sy ny fihetseham-pony » na « tantara foronina ara-tantara voalohany »,<ref>Tyler, Royall. ''The Tale of Genji''. Penguin Classics. 2003. p.: xxvi. <nowiki>ISBN 0-14-243714-X</nowiki>.</ref> na koa hoe « tantara foronina voalohany mbola heverina ho sanganasa klasika », na mampiasa famaritana hafa voafetra kokoa. Ao amin' ny ''The Literature of Japan'' (Bryan, 1930) sy ny ''Introduction to Classic Japanese Literature'' (Kokusai Bunka Shinkokai, 1970), dia faritana ho tantara foronina tranainy indrindra, voalohany, na lehibe indrindra eo amin' ny literatiora japoney ny ''Tantaran' i Genji'', na hoe sady manana maromaro amin' ireo toetra ireo.<ref name=bryan65>Bryan (1930), 65.</ref><ref>Kokusai Bunka Shinkokai (1970), 37.</ref> Na ao Japàna aza, tsy eken' ny rehetra ny fiantsoana ny ''Tantaran' i Genji'' hoe « voalohany »: efa nisy nanolotra ny ''Ochikubo Monogatari'', izay nialoha azy kely, ho « tantara foronina lava voalohany eran-tany », na dia tsy fantatra aza ny mpanoratra azy.<ref>Kato (1979), p. 160, 163.</ref> Na eo aza ireo adihevitra ireo, dia nampitahain' i Bryan tamin' ny fiantraikan' ny ''Arcadia'' nosoratan' i Philip Sidney teo amin' ny literatiora anglisy ny fiantraikany teo amin' ny literatiora japoney.<ref name =bryan65/> Isan' ny vakiteny fototra ao amin' ny fandaharam-pianaran' ny sekoly japoney ilay tantara sy ireo asa soratra hafa nataon' i Murasaki. Namoaka vola taratasy 2000 yen ho fanomezam-boninahitra azy ny Bankin' i Japàna; misy sary maneho ampahany amin' ilay tantara eo amin' izany, nalaina tahaka avy amin' ilay horonana misy sary tamin' ny taonjato faha-12. Satria ny fanamarihana tamin' ny 1 Novambra 1008 ao amin' ny ''The Diary of Lady Murasaki'' no daty tranainy indrindra ahitana firesahana momba ny ''Tantaran' i Genji'', dia notendrena ho andro ofisialy hankalazana ny sanganasa klasika japoney ny 1 Novambra. Araka ny lalàna momba ny Andron' ny sanganasa klasika, dia tsy ny literatiora ihany no tafiditra amin' ireo « sanganasa klasika » ankalazaina, fa sehatra maro amin' ny zavakanto koa: ny mozika, ny haikanto, ny zavakanto nentim-paharazana an-tsehatra, ny fialamboly, ny zavakanto eo amin' ny fomba fiaina toy ny lanonana fisotroana dite sy ny fandaminana voninkazo, ary ireo vokatra ara-kolontsaina hafa.<ref>[http://www.mext.go.jp/en/news/topics/detail/1372675.htm ''Symposium Commemorating Classics Day'']. MEXT. daty nijerena voarakitra: 6 July 2018. datin' ny tahiry: 3 June 2017. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20170603000009/http://www.mext.go.jp/en/news/topics/detail/1372675.htm rohy tahiry voarakitra].</ref> Lasa singa fototra amin' ny lalao mampiasa emboka manitra antsoina hoe ''Genjikō'' ny anaran' ireo toko. Tafiditra ao amin' ny fanao mivelatra kokoa momba ny emboka manitra atao hoe ''Monkō'', izay nahazatra teo amin' ny andriana, io lalao io. Ao amin' ny ''Genjikō'', dia ampitahain' ny mpilalao ny hanitry ny santionan' emboka manitra dimy misesy mba hamantarana izay mitovy, nefa tsy ampahafantarina azy ireo ny anaran' ireo santionany. Nampifandraisina tamin' ny marika iray antsoina hoe ''genji-mon'', izay nisolo tena toko iray tao amin' ilay tantara, ny lamina tsirairay mety ho hita amin' ny fitovian' ireo hanitra.<ref>[https://books.google.com/books?id=p2QnPijAEmEC ''Japan Encyclopedia''], p. 237</ref> == Fampifanarahana amin' ny endrika hafa == Asa maro no nalaina avy amin' ny ''Tantaran' i Genji'', anisan' izany ny tantara an-tsehatra maro samihafa natao ho an' ny fahitalavitra sy ny fampifanarahana ho tantara an-tsary antsoina hoe ''manga'', izay miisa dimy farafahakeliny.<ref>Richard Gunde. [http://www.international.ucla.edu/asia/article.asp?parentid=10674 ''Genji in Graphic Detail: Manga Versions of the Tale of Genji'']. UCLA Asia Institute. 2004-04-27. daty nijerena voarakitra: 2006-11-16. datin' ny tahiry: 16 September 2007. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20070916100440/http://www.international.ucla.edu/asia/article.asp?parentid=10674 rohy tahiry voarakitra].</ref> Anisan' ny fampifanarahana lehibe ny: * ''Genji Monogatari Emaki'', horonana misy sary natao hovelarina amin' ny tanana, tamin' ny taonjato faha-12; * ''The Tale of Genji'', sarimihetsika tamin' ny 1951 nataon' i Yoshimura Kōzaburō; * sarimihetsika tamin' ny 1966 nataon' i Takechi Tetsuji;<ref name="Shirane2008">Shirane, Haruo. [https://books.google.com/books?id=MSStAgAAQBAJ&dq=%22Genji+monogatari%22+%221966%22+%22takechi%22&pg=PA312 ''Envisioning the Tale of Genji: Media, Gender, and Cultural Production'']. Columbia University Press. 2008. p.: 312. <nowiki>ISBN 9780231142373</nowiki>.</ref> * ''Asaki Yume Mishi'', ''manga'' tamin' ny 1980 nataon' i Yamato Waki; * fampisehoana an-tsehatra tamin' ny 1981 nokarakarain' ny ''Takarazuka Revue'' (tarika mpanao fampisehoana an-tsehatra Takarazuka); * ''The Tale of Genji'', sarimihetsika amin' ny endrika sarimiaina (''anime'') tamin' ny 1987 nataon' i Sugii Gisaburō. Ny toko 12 voalohany ihany no voarakitra ao aminy, ary nampiana antony ara-tsaina sasany manosika ny olona ao amin' ny tantara, nefa tsy voalaza mazava ao amin' ny tantara foronina ireo antony ireo; * ''O Desejado ou As montanhas da lua'', sarimihetsika tamin' ny 1987 nataon' i [[Paulo Rocha]]; * ''Genji Monogatari'', ''manga'' tamin' ny 1988 nataon' i Maki Miyako, izay nahazo ny ''Shogakukan Manga Award'' (Loka Shogakukan ho an' ny ''manga'') tamin' ny 1989;<ref name="ShogakukanAward">[http://comics.shogakukan.co.jp/mangasho/rist.html ''小学館漫画賞：歴代受賞者'']. Shogakukan. fiteny: ja. daty nijerena voarakitra: 2007-08-19. datin' ny tahiry: 2007-09-29. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20070929094941/http://comics.shogakukan.co.jp/mangasho/rist.html rohy tahiry voarakitra].</ref> * fampisehoana an-tsehatra tamin' ny 1989 nokarakarain' ny ''Takarazuka Revue''; * tantara an-tsehatra lalaovina amin' ny alalan' ny hira (''opera'') tamin' ny 2000 nataon' i Miki Minoru; * ''Sennen no Koi Story of Genji'', sarimihetsika tamin' ny 2001; * ''Genji Monogatari Sennenki'', andian-tsarimiaina (''anime'') tamin' ny 2009 nataon' i Dezaki Osamu; * ''Genji Monogatari: Sennen no Nazo'', sarimihetsika tamin' ny 2011; * fampisehoana an-tsehatra tamin' ny 2015 nokarakarain' ny ''Takarazuka Revue''. Nahazo ny loka ''Arts Festival'' (Fetin' ny Zavakanto) i Asumi Rio, mpilalao an-tsehatra, noho ny nilalaovany ny anjara asan' i Genji; * ''Lady Murasaki’s Tale of Genji'', ''manga'' amin' ny teny anglisy tamin' ny 2022 nataon' i Ai Takita sy Sean Michael Wilson. == Jereo koa == * ''The Golden Ass'' * Tantara momba ny matoatoa * Hagiwara Hiromichi * ''Jūnihitoe'', akanjo lava mifanaingina sy voalamina araka ny fitsipika momba ny loko, anaovan' ireo vehivavy anisan' ny tandapan' ny emperora * ''Sudare'' * ''The Pillow Book'' * ''The Tale of Genji Museum'' (tranombakoka momba ny ''Tantaran' i Genji'') * ''Tales of Ise'' * Yang Guifei * ''You Xian Ku'' == Loharano == <references /> == Boky sy lahatsoratra == * Allen, James Sloan. [https://archive.org/details/worldlywisdomgre0000alle ''"How Beautiful, How Sad," in Worldly Wisdom: Great Books and the Meanings of Life'']. Savannah: Frederic C. Beil. 2008. fidirana voarakitra: registration. * Arntzen, Sonja. [https://www.asianstudies.org/publications/eaa/archives/the-heart-of-history-the-tale-of-genji/ ''The Heart of History The Tale of Genji'']. ''Education About Asia''. Association for Asian Studies. 2005. boky: 10. laharana: 3. pp.: 25–30. * Bargen, Doris G. ''Spirit Possession in the Context of Dramatic Expressions of Gender Conflict: The Aoi Episode of the Genji monogatari''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. June 1988. boky: 48. laharana: 1. pp.: 95–130. <nowiki>DOI 10.2307/2719274</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2719274</nowiki>. * Bargen, Doris G. ''The Search for Things Past in the Genji monogatari''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. June 1991. boky: 51. laharana: 1. pp.: 199–232. <nowiki>DOI 10.2307/2719245</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2719245</nowiki>. * Bargen, Doris G. ''A Woman's Weapon : Spirit possession in the Tale of Genji''. University of Hawaiʻi Press. Honolulu. 1997. * Bowring, Richard John. [https://archive.org/details/murasakishikibut0000bowr ''Murasaki shikibu, The Tale of Genji'']. Cambridge University Press. Cambridge; New York. 1988. fidirana voarakitra: registration. * Bryan, J. Ingram. ''The Literature of Japan''. Henry Holt and Company. New York. 1930. * Childs, Margaret H. ''The value of vulnerability: Sexual coercion and the nature of love in japanese court of literature''. ''Journal of Asian Studies''. 1999. boky: 58. laharana: 4. pp.: 1059–80. <nowiki>DOI 10.2307/2658495</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2658495</nowiki>. <nowiki>HDL 1808/16325</nowiki>. <nowiki>S2CID 161992068</nowiki>. fidirana HDL voarakitra: free. * Chisholm, Julianne Kaui. ''The Steel-belted Radial of Karma: The End of Genji''. ''The Journal of the Association of Teachers of Japanese''. November 1994. boky: 28. laharana: 2. pp.: 183–93. <nowiki>DOI 10.2307/489291</nowiki>. <nowiki>JSTOR 489291</nowiki>. * De Wolf, Charles (2014). "''Glimpses of Genji Through the Looking-Glass of Language''". ''The Transactions of the Asiatic Society of Japan''. fifth series, volume 6. * D'Etcheverry, Charo B. ''Love after The Tale of Genji : Rewriting the World of the Shining Prince''. Harvard University Press. Cambridge, MA. 2007. * Field, Norma. ''The Splendor of Longing in the Tale of Genji''. Princeton University Press. Princeton, NJ. 1987. * Friday, Karl. ''Teeth and Claws. Provincial Warriors and the Heian Court''. ''Monumenta Nipponica''. Summer 1988. boky: 43. laharana: 2. pp.: 153–85. <nowiki>DOI 10.2307/2384742</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2384742</nowiki>. * Gatten, Aileen. ''A Wisp of Smoke. Scent and Character in the Tale of Genji''. ''Monumenta Nipponica''. Spring 1977. boky: 32. laharana: 1. pp.: 35–48. <nowiki>DOI 10.2307/2384070</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2384070</nowiki>. * Gatten, Aileen. ''The Order of the Early Chapters in the Genji monogatari''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. June 1981. boky: 41. laharana: 1. pp.: 5–46. <nowiki>DOI 10.2307/2718998</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2718998</nowiki>. * Gatten, Aileen. ''Weird Ladies: Narrative Strategy in the Genji monogatari''. ''The Journal of the Association of Teachers of Japanese''. April 1986. boky: 21. laharana: 1. pp.: 29–48. <nowiki>DOI 10.2307/489516</nowiki>. <nowiki>JSTOR 489516</nowiki>. * Goff, Janet Emily. ''Noh Drama and the Tale of Genji : The Art of Allusion in Fifteen Classical Plays''. Princeton University Press. Princeton, NJ. 1991. * Henitiuk, Valerie. ''Going to Bed with Waley: How Murasaki Shikibu Does and Does Not Become World Literature''. ''Comparative Literature Studies''. 2008. boky: 45. laharana: 1. pp.: 40–61. <nowiki>DOI 10.1353/cls.0.0010</nowiki>. <nowiki>JSTOR 25659632</nowiki>. <nowiki>S2CID 161786027</nowiki>. * Hirota, Akiko. ''The Tale of Genji: From Heian Classic to Heisei Comic''. ''Journal of Popular Culture''. Fall 1997. boky: 31. laharana: 2. pp.: 29–68. <nowiki>DOI 10.1111/j.0022-3840.1997.00029.x</nowiki>. * Jackson, Reginald (2021). ''A Proximate Remove: Queering Intimacy and Loss in 'The Tale of Genji.&#39;'' Oakland, CA: University of California Press. doi:10.1525/luminos.106. <nowiki>ISBN 978-0-520-38254-1</nowiki>. * Kamens, Edward B. ''Approaches to Teaching Murasaki Shikibu's The Tale of Genji''. Modern Language Association of America. New York. 1993. * Kato, Shuichi. ''A History of Japanese Literature: The First Thousand Years''. Kodansha International, Ltd. New York. 1979. fanampim-baovao: David Chibbett. <nowiki>ISBN 0-87011-491-3</nowiki>. * Knapp, Bettina L. ''Lady Murasaki Shikibu's the Tale of Genji: Search for the Mother''. ''Symposium''. Spring 1992. boky: 46. laharana: 1. pp.: 34–48. <nowiki>DOI 10.1080/00397709.1992.10733759</nowiki>. * Kornicki, P. F., "''Unsuitable Books for Women? "Genji Monogatari" and "Ise Monogatari" in Late Seventeenth-Century Japan''", ''Monumenta Nipponica'', Vol. 60, No. 2 (Summer, 2005), pp.&nbsp;147–93, Sophia University, [https://www.jstor.org/stable/25066367 JSTOR] * ''Introduction to Classic Japanese Literature''. Greenwood Printing. 1970. mpamoaka: Kokusai Bunka Shinkokai. <nowiki>ISBN 0-8371-3118-9</nowiki>. * McCormick, Melissa. ''Genji Goes West: The 1510 "Genji Album" and the Visualization of Court and Capital''. ''The Art Bulletin''. 2003. boky: 85. laharana: 1. pp.: 54–85. <nowiki>DOI 10.2307/3177327</nowiki>. <nowiki>JSTOR 3177327</nowiki>. * McCullough, William H. ''Japanese Marriage Institutions in the Heian Period''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. 1967. boky: 27. pp.: 103–67. <nowiki>DOI 10.2307/2718385</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2718385</nowiki>. * Morris, Ivan I. ''The World of the Shining Prince: Court Life in Ancient Japan''. Kodansha International. New York. 1964. * Morris, Ivan I. ''The Tale of Genji Scroll [Genji monogatari emaki]''. Kodansha International. Tokyo. 1971. * Mostow, Joshua S. ''Painted Poems, Forgotten Words. Poem-Pictures and Classical Japanese Literature''. ''Monumenta Nipponica''. Autumn 1992. boky: 47. laharana: 3. pp.: 323–46. <nowiki>DOI 10.2307/2385102</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2385102</nowiki>. * Mostow, Joshua S. ''"Picturing" in The Tale of Genji''. ''The Journal of the Association of Teachers of Japanese''. April 1999. boky: 33. laharana: 1. pp.: 1–25. <nowiki>DOI 10.2307/489628</nowiki>. <nowiki>JSTOR 489628</nowiki>. * Murase, Miyeko. ''Iconography of the Tale of Genji : Genji monogatari ekotoba''. Weatherhill. New York. 1983. * Murase, Miyeko. ''The Tale of Genji : Legends and Paintings''. G. Braziller. New York. 2001. * Nickerson, Peter. ''The Meaning of Matrilocality. Kinship, Property, and Politics in Mid-Heian''. ''Monumenta Nipponica''. Winter 1993. boky: 48. laharana: 4. pp.: 429–67. <nowiki>DOI 10.2307/2385292</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2385292</nowiki>. * ''Nihon Koten Bungaku Daijiten: Kan'yakuban''. Iwanami Shoten. [[Tokyo|Tōkyō]]. 1986. dikan' ny lohateny voarakitra: A Comprehensive Dictionary of Classical Japanese Literature: Concise Edition. <nowiki>ISBN 4-00-080067-1</nowiki>. OCLC: 22820487. * Okada, H. Richard. ''Figures of Resistance : Language, Poetry, and Narrating in the Tale of Genji and Other Mid-Heian Texts''. Duke University Press. Durham. 1991. * Pekarik, Andrew. ''Ukifune : Love in the tale of genji''. Columbia University Press. New York. 1982. * Puette, William J. [https://archive.org/details/guidetotaleofgen00puet ''Guide to the Tale of Genji by Murasaki Shikibu'']. C.E. Tuttle. Rutland, VT. 1983. <nowiki>ISBN 9780804814546</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. * Rowley, Gillian Gaye. ''Yosano Akiko and the Tale of Genji''. Center for Japanese Studies, University of Michigan. Ann Arbor. 2000. * Sestili Daniele (1996). ''Musica e danza del principe Genji. Le arti dello spettacolo nell’antico Giappone''. Lucca: LIM, * Shirane, Haruo. ''The Aesthetics of Power: Politics in the Tale of Genji''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. December 1985. boky: 45. laharana: 2. pp.: 615–47. <nowiki>DOI 10.2307/2718974</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2718974</nowiki>. * Shirane, Haruo. ''The Bridge of Dreams : A Poetics of the Tale of Genji''. Stanford University Press. Stanford. 1987. * Shirane, Haruo. ''Envisioning the Tale of Genji: Media, Gender, and Cultural Production''. Columbia University Press. New York. 2008. * Stevenson and Ho, Barbara and Cynthia O. [https://archive.org/details/crossingbridgeco00barb ''Crossing the Bridge : Comparative Essays on Medieval European and Heian Japanese Women Writers'']. Palgrave. New York. 2000. <nowiki>ISBN 9780312221676</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. * Tyler, Royall. ''&#39;I Am I': Genji and Murasaki''. ''Monumenta Nipponica''. 1999. boky: 54. laharana: 4. pp.: 435–80. <nowiki>DOI 10.2307/2668318</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2668318</nowiki>. * Tyler, Royall. [http://wwwsshe.murdoch.edu.au/intersections/issue7/tyler.html ''Marriage, Rank and Rape in The Tale of Genji'']. ''Intersections: Gender, History and Culture in the Asian Context''. March 2002. boky: 7. * Tyler, Royall and Susan. ''The Possession of Ukifune''. ''Asiatica Venetiana''. 2002. boky: 5. pp.: 177–209. * Tyler, Royall. ''Rivalry, Triumph, Folly, Revenge: A Plot Line through the Tale of Genji''. ''Journal of Japanese Studies''. 2003. boky: 29. laharana: 2. pp.: 251–87. * Ury, Marian. ''A Heian Note on the Supernatural''. ''The Journal of the Association of Teachers of Japanese''. 1988. boky: 22. laharana: 2. pp.: 189–94. <nowiki>DOI 10.2307/488941</nowiki>. <nowiki>JSTOR 488941</nowiki>. * ''Nihon Koten Bungaku Taikei 14: Genji Monogatari 1''. Iwanami Shoten. [[Tokyo|Tōkyō]]. 1958. mpamoaka: 山岸徳平. fiteny: ja. <nowiki>ISBN 4-00-060014-1</nowiki>. * Yoda, Tomiko. ''Fractured Dialogues: Mono no aware and Poetic Communication in the Tale of Genji''. ''Harvard Journal of Asiatic Studies''. December 1999. boky: 59. laharana: 2. pp.: 523–57. <nowiki>DOI 10.2307/2652721</nowiki>. <nowiki>JSTOR 2652721</nowiki>. == Rohy ivelany == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:The_Tale_of_Genji Tahiry momba ny ''The Tale of Genji'' ao amin' ny Wikimedia Commons]. * [[:s:ja:源氏物語|''Genji Monogatari'']] amin' ny teny japoney ao amin' ny Wikisource. * [https://gutenberg.org/ebooks/66057 ''The Tale of Genji''] ao amin' ny ''Project Gutenberg'' (Tetikasa Gutenberg). * [https://librivox.org/search?title=Genji+Monogatari&author=Shikibu&reader=&keywords=&genre_id=0&status=all&project_type=either&recorded_language=&sort_order=catalog_date&search_page=1&search_form=advanced ''Genji Monogatari''] (''The Tale of Genji''), nosoratan' i Murasaki Shikibu — boky vakina am-peo tsy voafehin' ny zon' ny mpamorona, ao amin' ny LibriVox. * [https://www.gutenberg.org/ebooks/19264 ''Japanese Literature – Including Selections from Genji Monogatari and Classical Poetry and Drama of Japan''] — Ahitana ny dikan-teny nataon' i Suematsu tamin' ny 1882, izay mandika ireo toko 17 voalohany amin' ny ''The Tale of Genji'', miaraka amin' ny teny fampidirana sy fanamarihana. * Fampisehoan' ny ''World Digital Library'' (Tranomboky nomerika maneran-tany) ny [https://www.loc.gov/item/2021666121 ''源氏物語 Genji monogatari: Volume One, Kiritsubo''.] ''Library of Congress'' (Tranombokin' ny Kongresy). Boky vita pirinty tamin' ny litera tsirairay azo afindrafindra, izay loharano voalohany; 1596–1615, fanontana voalohany natao pirinty an' ilay tantara. [[:Sokajy:Boky]] 6p70ksdz8fw86sclt0m26piela5acun 0 302610 1153224 2026-11-05T16:49:11Z Lalinah 34462 Famorondahatsoratra 1153224 wikitext text/x-wiki ==Fampidirana == Ny '''Fahaleovantenan'i Tchad''' dia dingana lehibe teo amin'ny tantaran'ity firenena afrikanina ity, izay nifarana tamin'ny fomba ofisialy ny '''11 Aogositra 1960'''. Io daty io no nanamarika ny fiafaran'ny fanjanahan-tany frantsay sy ny nahaterahan'ny Repoblikan'i Tchad vaovao fehezin'ny teratany ao aminy<ref name="Britannica">{{cite web |url=https://britannica.com |title=Independence, Civil War, Lake Chad - Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica |language=en |accessdate=2026-11-05}}</ref>. == Ny Dingana Nialoha ny Fahaleovantena == Nanomboka tamin'ny taonjato faha-20 ny fanjanahan-tany frantsay tany Tchad. Nampidirina tao anatin'ny fivondronan-tany ''Afrique-Équatoriale française (AEF)'' ny firenena tamin'ny taona 1910. Taorian'ny Ady Lehibe Faharoa, nifoha ny fitiavan-tanindrazana eran'i Afrika. Ho an'i Tchad, nisy dingana lehibe roa nialoha ny fahaleovantena feno: * '''Ny Lalàna lasa gadrany (Loi-cadre Defferre) tamin'ny 1956:''' Nanome fahefana misimisy kokoa ny teratany hitantana ny raharaha anatiny. * '''Ny Repoblika Mizaka Tena (1958):''' Ny 28 Novambra 1958, taorian'ny fitsapan-kevi-bahoaka momba ny Lalàmpanorenana frantsay, dia nifidy ny ho lasa Repoblika mizaka tena ao anatin'ny Vondrom-piarahamonina Frantsay (''Communauté française'') i Tchad<ref name="SAHO">{{cite web |url=https://sahistory.org.za |title=Chad gains its independence |publisher=South African History Online |language=en |accessdate=2026-11-05}}</ref>. == Ny Fanambarana Ofisialy tamin'ny 11 Aogositra 1960 == Ny 11 Aogositra 1960, tamin'ny misasakalina, no nambara tamin'ny fomba ofisialy ny fahaleovantenan'i Tchad. Ny praiminisitra tamin'izany fotoana izany, '''[[François Tombalbaye]]''', no nanao ny kabary lehibe nitory izany fahafahana izany tao Fort-Lamy (izay novana anarana hoe [[N'Djamena]] taty aoriana)<ref name="MJP">{{cite web |url=https://univ-perp.fr |title=Tchad, République, 1960 Indépendance |publisher=Digithèque MJP |language=fr |accessdate=2026-11-05}}</ref>. Nandritra izany lanonana izany, nampidinina ny saina frantsay (''Bleu-Blanc-Rouge'') ary nampiakarina voalohany ny [[Sainan'i Tchad]] (''Manga-Mavo-Menaka''). Lasa Filoham-pirenena voalohan'ny Repoblika i François Tombalbaye<ref name="WikiTombalbaye">{{cite web |url=https://wikipedia.org |title=François Tombalbaye — Wikipédia |language=fr |accessdate=2026-11-05}}</ref>. == Ny Vokatry ny Fahaleovantena == * '''Fidirana ao amin'ny ONU:''' Mba hahazoana fankatoavana iraisam-pirenena, niditra ho mpikambana feno ao amin'ny Firenena Mikambana (ONU) i Tchad ny 20 Septambra 1960. * '''Ny fanamby natrehana:''' Na dia teo aza ny hafaliana, natrehan'ny firenena avy hatrany ny fahasamihafana ara-poko sy ara-pivavahana teo amin'ny faritra avaratra (silamo sy mpandray anjara amin'ny fiompiana) sy ny faritra atsimo (kristianina sy animista, mpamboly), izay niteraka olana ara-politika sy ady an-trano taty aoriana. == Loharano == <references /> == Jereo koa == * [[Tchad]] * [[François Tombalbaye]] * [[Sainan'i Tchad]] [[Sokajy:Tantaran'i Tchad]] [[Sokajy:Fahaleovantena]] [[Sokajy : Wiki Indépendance des pays d'Afrique centrale]] 7im5z4mo4ant6pvmjgkeb2w9l7cyg4d 2 302611 1153231 2026-11-05T17:01:57Z Jagwar 523 nanova ny anaran'i [[Mpikambana:Bot-Jagwar/Tantaran'i Genji]] ho [[Tantaran'i Genji]] i Jagwar : vonona 1153231 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Tantaran'i Genji]] px7m2wif5hay944k70ebn7rn6dal26d 0 302612 1153236 2026-11-05T17:09:25Z Lalinah 34462 Famoronana 1153236 wikitext text/x-wiki == Fampidirana == '''Léonard Andjembé''', teraka ny {{Date|1|janoary|1948}} tany Eyouga (faritanin'i Haut-Ogooué, [[Gabon]]), dia akademisiana, mpampianatra oniversite momba ny filozofia, ary mpanao politika gaboney. Mpikambana manan-kaja ao amin'ny antoko [[Parti démocratique gabonais]] (PDG) izy, ary fantatra indrindra tamin'ny naha-Filoha mpisolo toerana vonjimaika ny Antenimieran-doholona gaboney (Sénat) azy tamin'ny taona 2009<ref name="Bio">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/L%C3%A9onard_Andjemb%C3%A9 |title=Léonard Andjembé - Wikipedia |language=en |accessdate=2026-11-05}}</ref>. == Ny Fiainany sy ny Nianarany == Rehefa nahavita ny fianarany ambaratonga faharoa sy nahazo ny diploma Baccalauréat tao [[Libreville]] izy tamin'ny taona 1968, dia nankany Frantsa hanohy ny fianarana ambony. * Nianatra tao amin'ny Oniversiten'i Nantes izy. * Nanohy tao amin'ny Oniversiten'i Paris X Nanterre, ary nahazo ny mari-pahaizana ambony indrindra ('''Doctorat amin'ny Filozofia''') tamin'ny asa fikarohana nifantoka tamin'ny filozofia moraly sy politika<ref name="LesLibraires">{{cite web |url=https://www.leslibraires.fr/personne/leonard-andjembe/1127904/ |title=Léonard Andjembé - Biographie |publisher=Leslibraires.fr |language=fr |accessdate=2026-11-05}}</ref>. == Ny Asa Akademika == Niverina tany Gabon izy rehefa avy nahavita fianarana tany ampitan-dranomasina mba handray anjara amin'ny fampandrosoana ny fampianarana ambony tao amin'ny fireneny: * '''1976–1978:''' Notendrena ho Talen'ny Fikarohana sy ny Pedagojia tao amin'ny Ministeran'ny Fampianarana Ambony izy. * '''Taona 1980:''' Nampianatra ny taranja Filozofia moraly sy politika tao amin'ny [[Université Omar Bongo]] (UOB) ao Libreville izy, ary nitana ny andraikitry ny Tonia mpitantana (Secrétaire Général) tao amin'io oniversite io ihany koa taty aoriana<ref name="Bio" />. == Ny Asa Politika Nataony == === Loholona tao Gabon === Niditra tamin'ny fomba ofisialy teo amin'ny sehatry ny politika i Léonard Andjembé tao anatin'ny antoko eo amin'ny fitondrana (PDG). * Voafidy ho Loholona (Sénateur) solontenan'ny tanànan'i '''Ngouoni''' (Haut-Ogooué) izy tamin'ny fifidianana loholona voalohany tany Gabon tamin'ny taona 1997<ref name="Bio" />. * Voafidy indray hitazona izany toerana izany izy tamin'ny taona 2003 sy 2009. * Noho ny traikefany, voafidy ho '''Tale-misolo tena voalohany (Premier Vice-président)''' ao amin'ny Antenimieran-doholona izy ny 16 Febroary 2009, ary voafidy indray tamin'ny 2015<ref name="Bio" />. === Filohan'ny Antenimieran-doholona Mpisolo Toerana (2009) === Ny volana Jona 2009, taorian'ny nahafatesan'ny Filoham-pirenena Omar Bongo Ondimba, dia nandray ny fitondrana vonjimaika tao Gabon ny Filohan'ny Sénat tamin'izany, Rose Francine Rogombé. Araka ny Lalàmpanorenana gaboney, dia i Léonard Andjembé, tamin'ny naha-Tale-misolo tena voalohany azy, no nitarika sy nitantana ny Sénat tamin'ny fomba ofisialy mandra-pahavitan'ny fifidianana filoham-pirenena vaovao (Jona ka hatramin'ny Oktobra 2009)<ref name="AllAfrica">{{cite web |url=https://fr.allafrica.com/stories/200907020239.html |title=Gabon: Le Sénat rend hommage à Madame le président de la République par intérim |publisher=AllAfrica |language=fr |date=2009-07-01 |accessdate=2026-11-05}}</ref>. == Boky sy Fikarohana Voasoratra == Ankoatra ny asa maha-mpanao politika azy, dia naneho ny fahaizany amin'ny maha-mpikaroka azy ihany koa izy. Ny boky malaza indrindra nosoratany dia: * ''Les sociétés gabonaises traditionnelles'' (Navoakan'ny trano printy L'Harmattan, 2006) — Ity boky ity dia mandalina ny rafitra ara-tsosialy, ny soatoavina moraly, ary ny fomba amam-panao nentim-paharazana nisy teo amin'ireo foko samihafa ao Gabon nialoha sy nandritra ny fanjanahan-tany<ref name="LesLibraires" />. == Loharano == <references /> == Jereo koa == * [[Gabon]] * Antenimieran-doholona (Gabon) * [[Parti démocratique gabonais]] [[Sokajy:Mpanao politika gaboney]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny 1948]] [[Sokajy:Mpanoratra gaboney]] [[Sokajy :Wiki Indépendance des pays d'Afrique centrale]] 83gox83iseernkbfqkm540xgp0elkbx 0 302613 1153237 2026-11-05T17:13:21Z Lalinah 34462 Fampidirana lahatsoratra 1153237 wikitext text/x-wiki == Fampidirana == '''Leonard Andjembe''', teraka ny {{Date|1|janoary|1948}} tany Eyouga (faritanin'i Haut-Ogooué, [[Gabon]]), dia akademisiana, mpampianatra oniversite momba ny filozofia, ary mpanao politika gaboney. Mpikambana manan-kaja ao amin'ny antoko [[Parti démocratique gabonais]] (PDG) izy, ary fantatra indrindra tamin'ny naha-Filoha mpisolo toerana vonjimaika ny Antenimieran-doholona gaboney (Sénat) azy tamin'ny taona 2009<ref name="Bio">{{cite web |url=https://en.wikipedia.org/wiki/L%C3%A9onard_Andjemb%C3%A9 |title=Léonard Andjembé - Wikipedia |language=en |accessdate=2026-11-05}}</ref>. == Ny Fiainany sy ny Nianarany == Rehefa nahavita ny fianarany ambaratonga faharoa sy nahazo ny diploma Baccalauréat tao [[Libreville]] izy tamin'ny taona 1968, dia nankany Frantsa hanohy ny fianarana ambony. * Nianatra tao amin'ny Oniversiten'i Nantes izy. * Nanohy tao amin'ny Oniversiten'i Paris X Nanterre, ary nahazo ny mari-pahaizana ambony indrindra ('''Doctorat amin'ny Filozofia''') tamin'ny asa fikarohana nifantoka tamin'ny filozofia moraly sy politika<ref name="LesLibraires">{{cite web |url=https://www.leslibraires.fr/personne/leonard-andjembe/1127904/ |title=Léonard Andjembé - Biographie |publisher=Leslibraires.fr |language=fr |accessdate=2026-11-05}}</ref>. == Ny Asa Akademika == Niverina tany Gabon izy rehefa avy nahavita fianarana tany ampitan-dranomasina mba handray anjara amin'ny fampandrosoana ny fampianarana ambony tao amin'ny fireneny: * '''1976–1978:''' Notendrena ho Talen'ny Fikarohana sy ny Pedagojia tao amin'ny Ministeran'ny Fampianarana Ambony izy. * '''Taona 1980:''' Nampianatra ny taranja Filozofia moraly sy politika tao amin'ny [[Université Omar Bongo]] (UOB) ao Libreville izy, ary nitana ny andraikitry ny Tonia mpitantana (Secrétaire Général) tao amin'io oniversite io ihany koa taty aoriana<ref name="Bio" />. == Ny Asa Politika Nataony == === Loholona tao Gabon === Niditra tamin'ny fomba ofisialy teo amin'ny sehatry ny politika i Léonard Andjembé tao anatin'ny antoko eo amin'ny fitondrana (PDG). * Voafidy ho Loholona (Sénateur) solontenan'ny tanànan'i '''Ngouoni''' (Haut-Ogooué) izy tamin'ny fifidianana loholona voalohany tany Gabon tamin'ny taona 1997<ref name="Bio" />. * Voafidy indray hitazona izany toerana izany izy tamin'ny taona 2003 sy 2009. * Noho ny traikefany, voafidy ho '''Tale-misolo tena voalohany (Premier Vice-président)''' ao amin'ny Antenimieran-doholona izy ny 16 Febroary 2009, ary voafidy indray tamin'ny 2015<ref name="Bio" />. === Filohan'ny Antenimieran-doholona Mpisolo Toerana (2009) === Ny volana Jona 2009, taorian'ny nahafatesan'ny Filoham-pirenena Omar Bongo Ondimba, dia nandray ny fitondrana vonjimaika tao Gabon ny Filohan'ny Sénat tamin'izany, Rose Francine Rogombé. Araka ny Lalàmpanorenana gaboney, dia i Léonard Andjembé, tamin'ny naha-Tale-misolo tena voalohany azy, no nitarika sy nitantana ny Sénat tamin'ny fomba ofisialy mandra-pahavitan'ny fifidianana filoham-pirenena vaovao (Jona ka hatramin'ny Oktobra 2009)<ref name="AllAfrica">{{cite web |url=https://fr.allafrica.com/stories/200907020239.html |title=Gabon: Le Sénat rend hommage à Madame le président de la République par intérim |publisher=AllAfrica |language=fr |date=2009-07-01 |accessdate=2026-11-05}}</ref>. == Boky sy Fikarohana Voasoratra == Ankoatra ny asa maha-mpanao politika azy, dia naneho ny fahaizany amin'ny maha-mpikaroka azy ihany koa izy. Ny boky malaza indrindra nosoratany dia: * ''Les sociétés gabonaises traditionnelles'' (Navoakan'ny trano printy L'Harmattan, 2006) — Ity boky ity dia mandalina ny rafitra ara-tsosialy, ny soatoavina moraly, ary ny fomba amam-panao nentim-paharazana nisy teo amin'ireo foko samihafa ao Gabon nialoha sy nandritra ny fanjanahan-tany<ref name="LesLibraires" />. == Loharano == <references /> == Jereo koa == * [[Gabon]] * Antenimieran-doholona (Gabon) * [[Parti démocratique gabonais]] [[Sokajy:Mpanao politika gaboney]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny 1948]] [[Sokajy:Mpanoratra gaboney]] [[Sokajy :Wiki Indépendance des pays d'Afrique centrale]] q56u93ums2uzk5f8jyvhs0hpn1p7jv0 0 302614 1153240 2026-11-05T18:07:16Z Bot-Jagwar 2168 Dika amin' ny teny malagasy: https://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1383933346 1153240 wikitext text/x-wiki [[File:William-Strang-Sindbad-AliBaba-titlepage.JPG|thumb|''Sindbad the sailor and Ali Baba and the forty thieves'' (Sinbad tantsambo sy Ali Baba ary ireo jiolahy efapolo), nataon' i William Strang, 1896.]] {| class="wikitable" |+ ''Alina iraika amby arivo'' |- ! Fiteny | [[Fiteny arabo klasika|Arabo klasika]] |- ! Kaodin' ny fiteny niandohana | ar (arabo) |- ! Karazana | Tantara mandrafitra; lovantsofina |- ! Vanim-potoana isehoan' ny tantara | [[Andro Antenatenany]] |- ! Lahatsoratra ao amin' ny Wikisource | ''One Thousand and One Nights'' |} Ny '''''Alina iraika amby arivo''''' dia fitambaran' ny angano avy any Atsinanana Afovoany, nangonina tamin' ny teny arabo nandritra ny taonjato maro. ''One Thousand and One Nights'' na ''The Thousand and One Nights'' no anarany amin' ny teny anglisy; ''Alf layla wa-layla'' amin' ny teny arabo, ary ''Hezār-o yek šhab'' (هزار و یک شب) amin' ny teny persiana.<ref>Marzolph, Ulrich. Kate Fleet; Gudrun Krämer; Denis Matringe; John Nawas; Everett Rowson (mpanonta). ''Arabian Nights''. ''Encyclopaedia of Islam''. fanontana 3rd. 2007. <nowiki>doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_0021</nowiki>. teny nalaina: Arabian Nights, the work known in Arabic as ''Alf layla wa-layla''.</ref> Matetika izy io no fantatra amin' ny teny anglisy amin' ny anarana hoe ''The Arabian Nights'', izay avy amin' ny fanontana voalohany tamin' io fiteny io, nivoaka tany amin' ny taona 1706–1721 tany ho any ary nitondra ny lohateny hoe ''The Arabian Nights' Entertainments''.<ref>Jereo ny sarin' ny pejin-dohatenin' ny fanontana Grub St ao amin' i Yamanaka sy Nishio (p. 225).</ref> Mpanoratra sy mpandika teny ary manam-pahaizana samihafa nanerana an' i [[Azia Andrefana]], [[Azia Afovoany]], [[Azia Atsimo]] ary [[Afrika Avaratra]] no nanangona ilay asa nandritra ny taonjato maro. Ny tantara sasany dia manana fototra ao amin' ny literatiora persiana sy arabo ary mesôpôtamiana tamin' ny Andro Taloha sy ny Andro Antenatenany.<ref>Ben Pestell; Pietra Palazzolo; Leon Burnett (mpanonta). ''[https://books.google.com/books?id=YOoyDAAAQBAJ&pg=PT87 Translating Myth]''. Routledge. 2016. p. 87. <nowiki>ISBN 978-1-134-86256-6</nowiki>.</ref> Ny ankamaroan' ny tantara kosa dia angano nentin-drazana tamin' ny vanim-potoanan' ny [[Kalifata Abasida|Abasida]] sy ny Soltanata Mamelòka tany am-boalohany. Ny sasany hafa, indrindra ilay tantara mandrafitra, izany hoe tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny, dia avy amin' ilay asa soratra persiana amin' ny fiteny pahlavi hoe ''Hezār Afsān'' (هزار افسان, midika hoe «Tantara arivo»). Io asa io indray dia niantehitra tamin' ny singa avy amin' ny literatiora indiana, ankoatra ny hafa.<ref>Marzolph. ''Arabian Nights''. ''Encyclopaedia of Islam''. boky I. Leiden. Brill. 2007.</ref> Raha nisy lahatsoratra nekena ho fototra nahitana ny tantara rehetra araka ny filaharana iray voafaritra, dia tsy voatahiry intsony izany. Manana zavatra iombonana anefa ireo fanontana ny ''Alina iraika amby arivo'' mbola misy, anisan' izany ny tantara mandrafitra azy. Ao amin' io tantara io, i Scheherazade vadin' i Shahryar mpanjaka no mitantara aminy, ka tantara iray no tantaraina isaky ny alina fitantarana. Io tantara fototra io no iaingan' ny tantara hafa: ny sasany dia tafiditra ao anatin' ny tantara hafa, fa ny sasany kosa mahaleo tena. Ny fanontana sasany dia tsy ahitana afa-tsy alina fitantarana an-jatony vitsivitsy, fa ny hafa kosa ahitana 1001 na mihoatra. Lahatsoratra tsotra no mandrafitra ny ankabeazan' ny lahatsoratra, na dia misy andalan-tononkalo aza indraindray ao amin' ny hira sy ankamantatra ary entina maneho fihetseham-po mahery. Ny ankamaroan' ireo tononkalo dia ahitana andalan-tononkalo roa na efatra monja, saingy misy lava kokoa. Ny tantara sasany izay ampifandraisina matetika amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', indrindra ny ''[[Aladin ou la Lampe merveilleuse|Aladdin and the Wonderful Lamp]]'' (Aladdin sy ilay jiro mahagaga) sy ny ''Ali Baba and the Forty Thieves'' (Ali Baba sy ireo jiolahy efapolo), dia tsy tao anatin' ireo dika arabo tany am-boalohany. I Antoine Galland, mpandika teny frantsay, kosa no nanampy azy ireo tao amin' ilay fitambarana rehefa avy nandre azy ireo tamin' i Hanna Diyab, mpanoratra avy any [[Siria]], nandritra ny fitsidihan' ity farany an' i [[Paris]] tamin' ny 1709.<ref>I John Payne, ao amin' ny ''Alaeddin and the Enchanted Lamp and Other Stories'', (London 1901), dia manome antsipiriany momba ny fihaonan' i Galland tamin' i 'Hanna' tamin' ny 1709 sy ny nahitana sora-tanana arabo roa tao amin' ny ''Bibliothèque Nationale'' (Tranombokim-pirenena), tao Paris, izay nahitana ny tantaran' i Aladdin sy tantara roa hafa tamin' ireo nampiana. [https://www.wollamshram.ca/1001/index.htm Lahatsoratry ny "Alaeddin and the enchanted lamp"] ([https://web.archive.org/web/20260617184521/https://www.wollamshram.ca/1001/index.htm Tahiry], 2026-06-17)</ref><ref>Paulo Lemos Horta. ''[https://books.google.com/books?id=OuMZDgAAQBAJ&q=Hanna+Diyab+syrian&pg=PA2 Marvellous Thieves]''. Harvard University Press. 2017-01-16. <nowiki>ISBN 978-0-674-97377-0</nowiki>. fiteny: en.</ref><ref>Laura Doyle. ''[https://books.google.com/books?id=LWYGEAAAQBAJ&q=Hanna+Diyab+syrian&pg=PT78 Inter-imperiality: Vying Empires, Gendered Labor, and the Literary Arts of Alliance]''. Duke University Press. 2020-11-02. <nowiki>ISBN 978-1-4780-1261-0</nowiki>. fiteny: en.</ref> Ny tantara hafa, toy ny ''The Seven Voyages of Sinbad the Sailor'' (Ireo dia fito nataon' i Sinbad tantsambo), dia efa nisy nahaleo tena talohan' ny nampidirana azy ireo tao amin' ny fitambarana tamin' ny alalan' ny sora-tanana sy fandikan-teny tatỳ aoriana. == Famintinana == Jereo koa ny lisitry ny tantara ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' sy ny lisitry ny olona miseho ao aminy. [[File:Ferdinand Keller - Scheherazade und Sultan Schariar (1880).jpg|thumb|Scheherazade sy Shahryar, nataon' i Ferdinand Keller, 1880.]] [[File:Fisherman 2.jpg|thumb|Sary nataon' i René Bull tamin' ny 1898 ho an' ny ''The Fisherman and the Jinni'' (Ny mpanjono sy ny jiny).]] Ny tantara mandrafitra, izany hoe ny tantara ifotorana izay ametrahana ireo tantara hafa ao anatiny, dia momba an' i Shahryar, mpanjaka nanapaka empira niitatra hatrany Persia ka hatrany India.<ref>''The Arabian Nights'', translated by Malcolm C. Lyons and Ursula Lyons (Penguin Classics, 2008), vol. 1, p. 1</ref> Manomboka amin' ny fiaingan' i Shahzaman, mpanjakan' i Samarkand sady rahalahin' i Shahryar, mba hitsidika ny rahalahiny any an-dapany ny tantara. Teo am-piomanana handeha izy dia nahatsiaro zavatra hadinony tao an-dapany ka niverina haka izany. Hitany tamin' izay fa nanao firaisana ara-nofo tamin' ny mpahandro mainty hoditra teo am-pandrian' izy mivady ny vadiny. Novonoiny izy roa, ary notohiziny ny diany sady nafeniny ny zava-nitranga. Rehefa tonga tao an-dapan' ny rahalahiny i Shahzaman dia vonton' alahelo ka tsy nihinana. Hitan' i Shahzaman avy eo fa ny vadin' ny rahalahiny sy ireo andevovavy maro tao aminy dia nanao firaisana ara-nofo an-tsokosoko niaraka tamin' ny lehilahy mainty hoditra maromaro. Nolazainy tamin' ny rahalahiny izany.<ref name=":0" /> Noho ny fangidiana sy ny alahelo dia samy nandao ny fanjakany izy mirahalahy ka nirenireny nitety izao tontolo izao. Raha natory teny amoron-dranomasina izy ireo dia nisy [[Jiny|jiny]] nipoitra tampoka. Niafina izy mirahalahy ka nahita fa nitondra vata ilay jiny, ary nisy vehivavy notazoniny ho babo tao anatiny. Natory ilay jiny, ary nahita azy mirahalahy ilay vehivavy ka nandrahona azy ireo fa hamoha ilay jiny raha tsy manao firaisana ara-nofo aminy izy ireo. Notakiny ny peratra maha-mpanjaka azy ireo ho marika fahatsiarovana, ary nasehony azy ireo ny peratra maro nangoniny, izay nomen' ireo lehilahy hafa nanao firaisana indray mandeha taminy.<ref name="Marzolph-370">Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 370. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref> Nihevitra izy mirahalahy fa mbola ory kokoa noho izy ireo ilay jiny, ka niverina tany amin' ny fanjakany avy. Nasain' i Shahryar novonoina ny vadiny sy ireo andevo. Noho ny fangidiana tao aminy dia nanapa-kevitra izy fa mitovy avokoa ny vehivavy rehetra. Nanomboka nanambady [[Fahavirijiniana|vehivavy mbola tsy nanao firaisana ara-nofo]] iray vaovao isan' andro izy, ary nampamono azy ny ampitso maraina, talohan' ny hahafahany manala baraka azy. Tonga ny fotoana tsy nahitan' ny viziry, izay mpanolotsaina na minisitra tao amin' ny fanjakana sady niandraikitra ny fitadiavana azy ireo, vehivavy mbola tsy nanao firaisana ara-nofo intsony. Nanolo-tena ho vady manaraka i Scheherazade, zanakavavin' ilay viziry, ary nanaiky tsy satry ny rainy. Ny alin' ny fampakaram-badin' izy ireo dia nanomboka nitantara tamin' ny mpanjaka i Scheherazade, saingy tsy nofaranany ilay tantara. Te hahalala ny fiafarany ny mpanjaka ka voatery nanemotra ny famonoana azy mba handrenesany ny tohiny. Ny alina manaraka, raha vao vitany ilay tantara dia nanomboka iray hafa indray izy. Te handre ny fiafaran' izany koa ny mpanjaka ka nanemotra indray ny famonoana azy. Nitohy nandritra ny alina iraika amby arivo izany, ka izany no niavian' ny anaran' ilay boky. Samy hafa dia samy hafa ireo tantara: misy tantara ara-tantara, tantaram-pitiavana, tantara mampalahelo, tantara mahatsikaiky, tononkalo, hatsikana maneso ary asa soratra isan-karazany mifantoka amin' ny firaisana ara-nofo. Maro ny tantara ahitana [[Jiny|jiny]], ''ghoul'' (zavaboary angano mihinana faty), olona rajako, mpamosavy, mpanao majika ary toerana araka ny angano. Matetika ireo no afangaro amin' ny olona sy toerana tena misy, nefa tsy voatery hifanaraka amin' ny lojika mandrakariva. Anisan' ny olona fototry ny tantara miverimberina ny kalifa [[Kalifata Abasida|abasida]] [[Harun al-Rashid]], izay tena nisy teo amin' ny tantara, sy ny lehiben' ny viziriny, Ja’far al-Barmaki, ary ny poeta malaza [[Abu Nuwas]]. Niaina tokony ho 200 taona taorian' ny firodanan' ny [[Empira Sasanida]] anefa ireo olona ireo, fa tamin' ny andron' io empira io kosa no nitrangan' ny tantara mandrafitra momba an' i Scheherazade. Misy tantara aza mampiseho mpanapaka tamin' ny faramparan' ny Andro Antenatenany, toa an' i Baybars na Timur. Indraindray dia misy olona ao amin' ny tantara lazain' i Scheherazade manomboka mitantara ny tantarany amin' ny olona hafa. Mety hisy tantara hafa indray ao anatin' izany tantara izany, ka miforona ho sosona maro mifampiditra ny fitantarana. Mitovy hevitra ireo dika samihafa fa tamin' ny farany dia namela ny vadiny, Scheherazade, ny mpanjaka Shahryar ka tsy namono azy. Tsy mitovy kosa ny antsipiriany: * Rehefa tapitra ny alina arivo dia niteraka zaza i Scheherazade ka nampiseho izany tamin' ny vadiny, sady nilaza taminy ny tetika nampiasainy taminy. Nankasitraka ny nataony ny mpanjaka tamin' izay, ka nanjary tia azy ary tsy namono azy. I Dinarzad no ''qahramana'' (vehivavy miandraikitra ny raharaha ao amin' ny tokantranon' ny mpanjaka), ary nanampy ny mpanjakavavy tamin' ny fanatanterahana ny tetikany izy. Izany no voalazan' ny famintinana tranainy indrindra, nataon' i Ibn an-Nadim tao amin' ny ''Fihrist'' tamin' ny taonjato faha-10. * Niteraka telo ho an' ny mpanjaka i Scheherazade nandritra ireo alina 1001. Io no fiafarana mahazatra ao amin' ireo fanontana natao pirinty tamin' ny taonjato faha-19 ao amin' ny ZER (vondron-dika ejipsiana nosokajin' i Zotenberg). * Taorian' ny tantaran' ny ''Maruf the Cobbler'' dia leo ny fitantaran' i Scheherazade ny mpanjaka Shahryar ka nandidy ny hamonoana azy ny ampitso maraina. Nampaka ny zanany telo àry i Scheherazade ary nangataka famindram-po, izay nekena. Ao amin' ny sora-tanana ZER an' i von Hammer, tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-19, no ahitana izany. * Efa notantarain' i Scheherazade avokoa izay fantany. Noheverin' i Shahryar fa manan-tsaina sy za-draharaha izy, ary niteraka roa taminy, ka tsy novonoiny. Ny ampitso maraina dia nomeny tombontsoa isan-karazany ilay viziry rain' i Scheherazade, ary niara-niaina izy rehetra mandra-pahafatiny. Izany no fiafarana ao amin' ny sora-tanana hosoka nataon' i Sabbagh, tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-19. * Tsy misy fizarana mamarana mihitsy ny sora-tanana sasany lazaina fa feno, toy ny sora-tanana Wortley Montague tamin' ny taonjato faha-18. * Misy koa fiafarana izay anovan' i Scheherazade ny toe-tsain' ny mpanjaka amin' ny alalan' ny tantara mampieritreritra azy momba ny toe-javatra misy azy, ka mahatonga azy hisalasala raha rariny ny namonoany ireo vadiny teo aloha. Taorian' ny andian-tantara farany, dia ny ''Baybars and the Sixteeen Captains of Police'' na ny ''The Craft and Malice of women'', dia nanomboka nitantara tamin' ny mpanjaka ny tantara mandrafitra ny ''Alina iraika amby arivo'' ihany i Scheherazade, saingy novainy ary tsy nilazany anarana. Nandinika ny fitondran-tenany ihany i Shahryar tamin' ny farany: niaiky izy fa ny tantarany ihany ilay tantara, ary mendrika ny sazin' Andriamanitra izy. Nisaotra an' Andriamanitra izy noho ny nandefasany an' i Scheherazade hitarika azy hiverina amin' ny lalana marina. Nampianatra azy momba ny fifampiankinan' ny mpanapaka sy ny tafika ary ny mpanapaka sy ny vahoaka i Scheherazade avy eo. Nitantara roa hafa momba ny vaditsindrano tsy nahatoky koa izy, ary nasehony tamin' ny mpanjaka fa tsy izy irery no tratran' izany, fa mpanjaka maro hafa koa. Resy lahatra tanteraka ny mpanjaka tamin' izay fa diso izy ary tsy misy toa an' i Scheherazade. Nandamina fampakaram-bady roa tamin' ny fomba manetriketrika izy: ny azy sy Scheherazade, ary ny an' i Dinarzad sy Shahzaman rahalahiny. Nosoratana tao amin' ny boky vaovao iray, ''Alina iraika amby arivo'', ireo tantaran' i Scheherazade. Izany no voalazan' ny vondron-tsora-tanana Kayseri sy ny fanontana Breslau. Mety ho nandre momba io fiafarana io i Galland. * Taorian' ny ''tale of Harun ar-Rashid and The Merchant of Oman'' dia nanomboka nitantara ny tantara mandrafitra i Scheherazade, saingy notantarainy koa ny naha-bevohoka intelo ny mpanjakavavy. Tsy nahafantatra ireo zaza ny mpanjaka, ka rehefa nangataka ny hahita azy ireo izy dia nasehon' ny mpanjakavavy azy ireo. Nilaza i Scheherazade fa ny faharanitan-tsaina sy ny finoana ihany no manome hasina ny vehivavy, ary nasainy nentin' ny rahavaviny ny zanany telo, ka nahafaly an' i Shahryar izany. Ao amin' ny sora-tanana Reinhardt, izay tena tatỳ aoriana, tamin' ny taonjato faha-19, no ahitana izany.<ref>Heinz Grotzfeld. ''[http://www.jstor.org/stable/4183115 Neglected Conclusions of the "Arabian Nights": Gleanings in Forgotten and Overlooked Recensions]''. ''Journal of Arabic Literature''. boky 16. 1985. p. 73–87. <nowiki>doi:10.1163/157006485X00059</nowiki>. <nowiki>JSTOR 4183115</nowiki>. nojerena tamin’ ny 16 September 2026. datin’ ny tahiry: 20 March 2024. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20240320221424/https://www.jstor.org/stable/4183115 https://web.archive.org/web/20240320221424/https://www.jstor.org/stable/4183115]. toetry ny rohy: live.</ref> == Tantara sy dika ary fandikan-teny == Tsy misy dika tokana ekena ho fototra iombonana amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', izay manana isan-tantara sy filaharan-tantara raikitra.<ref>Robert Irwin (mpanonta). Malcolm C. Lyons; Ursula Lyons (mpandika teny). ''The Arabian Nights: Tales of 1,001 Nights, Volume 2''. Penguin Publishing Group. 2010. p. xi. <nowiki>ISBN 9780140449396</nowiki>.</ref> Sarotra ny tantaran' ilay lahatsoratra. Efa niezaka imbetsaka ireo manam-pahaizana namantatra ny fomba niforonan' ireo fitambaran-tantara mbola misy. Toy izao no namintinan' i Robert Irwin ny vokatry ny fikarohan' izy ireo (nadika avy amin' ny teny anglisy): <blockquote> Tamin' ny taompolo 1880 sy 1890 dia nanao fikarohana betsaka momba ny ''Nights'' i Zotenberg sy ny hafa, ka nandritra izany no niforonan' ny fomba fijery nifanarahana momba ny tantaran' ilay lahatsoratra. Nanaiky ny ankamaroan' ny manam-pahaizana fa asa natambatra avy amin' ny loharano samihafa ny ''Nights'', ary avy any India sy Persia ireo tantara tranainy indrindra ao anatiny. Nisy fotoana, angamba tany am-piandohan' ny taonjato faha-8, nandikana ireo tantara ireo tamin' ny teny arabo ka nomena ny lohateny hoe ''Alf Layla'', na hoe «Alina arivo». Io fitambaran-tantara io avy eo no nanjary fototry ny ''The Thousand and One Nights''. Vitsy ihany ireo tantara fototra tany am-boalohany. Avy eo, tany Iràka tamin' ny taonjato faha-9 na faha-10, dia nampiana tantara arabo ireo tantara fototra ireo, anisan' izany ny tantara sasany momba ny kalifa [[Harun al-Rashid]]. Ankoatra izany, angamba nanomboka tamin' ny taonjato faha-10, dia nampidirina tao amin' ilay fitambaran-tantara ireo tantara lava sy andian-tantara mifamatotra izay samy nahaleo tena talohan' izany [...] Avy eo, nanomboka tamin' ny taonjato faha-13, dia nisy vondron-tantara hafa nampiana tany Siria sy Ejipta, ka maro tamin' ireny no nifantoka tamin' ny firaisana ara-nofo, ny majika na ny fiainana teny amin' ny tontolo ambany sy ratsy laza. Tany am-piandohan' ny vanim-potoana maoderina dia mbola nisy tantara hafa nampiana tamin' ireo fitambaran-tantara ejipsiana, mba hampitomboana ny haben' ilay lahatsoratra ka hahatratrany ireo alina 1 001 feno hitantarana tantara nampanantenain' ny lohatenin' ilay boky.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 48.</ref> </blockquote> === Mety ho fiantraikan' ny literatiora indiana === Heverin' ny manam-pahaizana sasany fa ireo fomba fitantarana hita ao amin' ny literatiora sanskrita, toy ny tantara mandrafitra (tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny) sy ny angano fanoharana momba ny biby, no fototry ny hevitra nanorenana ny ''Alina iraika amby arivo''.<ref name="Reynolds p.271">Reynolds p. 271</ref> Nampifandraisina tamin' ny loharano indiana ny niandohan' ilay lohahevitra momba ny tovovavy hendry iray izay mitantara mba hanemorana loza mananontanona azy, ary hanafoanana izany amin' ny farany.<ref name="EI2">Hamori, A.. P. Bearman; Th. Bianquis; C.E. Bosworth; E. van Donzel; W.P. Heinrichs (mpanonta). ''S̲h̲ahrazād''. ''Encyclopaedia of Islam''. fanontana 2nd. Brill. 2012. <nowiki>doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_6771</nowiki>.</ref> Hita ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny lovantsofina indiana amin' ny alalan' ny tantara sasany momba ny biby, izay ahitana ny fiantraikan' ireo angano fanoharana sanskrita fahiny. Misongadina indrindra ny fiantraikan' ny ''Panchatantra'' sy ny ''Baital Pachisi''.<ref>''[https://www.gutenberg.org/files/48511/48511-h/48511-h.htm Vikram and the Vampire, or, Tales of Hindu devilry, by Richard Francis Burton—A Project Gutenberg eBook]''. www.gutenberg.org. p. xiii. nojerena tamin’ ny 2022-11-12. datin’ ny tahiry: 2022-11-12. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20221112072829/https://www.gutenberg.org/files/48511/48511-h/48511-h.htm https://web.archive.org/web/20221112072829/https://www.gutenberg.org/files/48511/48511-h/48511-h.htm]. toetry ny rohy: live.</ref> Mety ho tamin' ny alalan' ny dika namboarina tamin' ny teny sanskrita antsoina hoe ''Tantropakhyana'' no nampitana ny fiantraikan' ny ''Panchatantra''. Sombiny sisa no tavela amin' ny endrika sanskrita tany am-boalohan' ny ''Tantropakhyana'', saingy misy fandikan-teny na dika namboarina amin' ny teny tamoly,<ref>Artola. ''Pancatantra'' Manuscripts from South India in the ''Adyar Library Bulletin''. 1957. pp. 45&nbsp;ff.</ref> lao,<ref>K. Raksamani. ''The Nandakaprakarana attributed to Vasubhaga, a Comparative Study''. University of Toronto Thesis. 1978. pp. 221&nbsp;ff.</ref> tay,<ref>E. Lorgeou. ''Les entretiensde Nang Tantrai''. Paris. 1924.</ref> ary javaney tranainy.<ref>C. Hooykaas. Bibliotheca Javaneca No. 2. Bandoeng. 1931.</ref> Raha ny firafiny ankapobeny, ny tantara mandrafitra dia momba ny vaditsindrano iray izay mitantara mba hihazonana ny fahalianan' ny mpanjaka iray sy ny fankasitrahany azy. Avy amin' ny ''Panchatantra'' anefa ny fototry ny fitambaran-tantara, ary voatazona ny toerana nitrangan' ny tantara tany India tany am-boalohany.<ref>A. K. Warder. ''Indian Kāvya Literature: The art of storytelling, Volume VI''. Motilal Banarsidass Publishers. 1992. pp. 61–62, 76–82.</ref> Nadikan' i Borzūya voalohany tamin' ny teny persiana ny ''Panchatantra'' sy ny tantara samihafa avy amin' ny ''Jatakas'' tamin' ny taona 570 taor. J.K.;<ref>[http://www.iis.ac.uk/view_article.asp?ContentID=106622 IIS.ac.uk Dr Fahmida Suleman, "Kalila wa Dimna"] ([https://web.archive.org/web/20131103111055/http://www.iis.ac.uk/view_article.asp?ContentID=106622 Tahiry], 2013-11-03), in ''Medieval Islamic Civilization, An Encyclopaedia'', Vol. II, pp. 432–433, ed. Josef W. Meri, New York-London: Routledge, 2006</ref> nadikan' i Ibn al-Muqaffa tamin' ny teny arabo izy ireo tatỳ aoriana, tamin' ny taona 750 taor. J.K.<ref>''The Fables of Kalila and Dimnah'', translated from the Arabic by Saleh Sa'adeh Jallad, 2002. Melisende, London, <nowiki>ISBN 1-901764-14-1</nowiki></ref> Nadika tamin' ny fiteny maro ilay dika arabo, anisan' izany ny teny siriaka, grika, hebreo ary espaniola.<ref>Kalilah and Dimnah; or, The fables of Bidpai; being an account of their literary history, [https://archive.org/stream/kalilahdimnahorf00bdpkuoft#page/n19/mode/2up p. xiv]</ref> === Ny fototra persiana: Hezār Afsān === [[File:Kelileh va Demneh.jpg|thumb|Pejy iray avy amin' ny ''Kelileh va Demneh'', tamin' ny taona 1429, avy any Herat. Dika persiana avy amin' ny ''Panchatantra'' indiana fahiny izy io. Asehon' ilay sary i Dimna, ilay ''jackal'' (biby dia mitovitovy amin' ny alika) sady viziry mpamitaka, miezaka mitaona ilay liona mpanjakany hiady.]] Ireo filazana tranainy indrindra momba ny ''Alina iraika amby arivo'' dia milaza azy ho fandikan-teny arabo avy amin' ny boky persiana atao hoe ''Hezār Afsān'' (fantatra koa amin' ny hoe ''Afsaneh'' na ''Afsana''), izay midika hoe «Ireo tantara arivo». Tamin' ny taonjato faha-10, dia nanangona katalaogin-boky tao Bagdad i Ibn al-Nadim, dia ny ''Fihrist''. Nilaza izy fa nankafy «tantara sy angano fitantara amin' ny hariva» ny mpanjaka sasanida tao Iràna, araka ny dikanteny malagasy.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 1.</ref> Avy eo dia nanoratra momba ny ''Hezār Afsān'' persiana i al-Nadim, ka nanazava ny tantara mandrafitra azy, izany hoe ny tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny: misy mpanjaka lian-dra mamono ny vadiny mifandimby rehefa tapitra ny alin' ny fampakarana azy ireo. Farany, misy vady iray mahita hevitra hamonjena ny tenany: mitantara amin' ny mpanjaka isan-kariva izy, ary avelany tsy ho tapitra mandra-pahatongan' ny alina manaraka ny tantara tsirairay, mba hampihemoran' ny mpanjaka ny famonoana azy.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 4.</ref> Araka ny filazan' i al-Nadim anefa, dia tantara 200 monja no ao amin' ilay boky. Nanambany ny hatsaran' ny asa soratra tao amin' ilay angona koa izy, ka nanoratra hoe, araka ny dikanteny malagasy: «boky tena tsy voakaly izy io, tsy ahitana hafanana ny fitantarana».<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 49–50.</ref> Tamin' io taonjato io ihany dia niresaka momba ny ''Hezār Afsān'' koa i Al-Masudi. Nilaza izy fa ''Alf Khurafa'' («Tantara mampiala voly arivo») no anaran' ny fandikan-teny arabo, saingy ''Alf Layla'' («Alina arivo») no ahafantarana azy amin' ny ankapobeny. Nanonona ny mpandray anjara Shirāzd (Scheherazade) sy Dināzād izy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 49.</ref> Tsy misy porofo ara-materialy momba ny ''Hezār Afsān'' tafajanona,<ref name="Reynolds p.271"/> ka mbola tsy fantatra mazava ny tena fifandraisany amin' ireo dika arabo tatỳ aoriana izay mbola misy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 51.</ref> Ankoatra ny tantara mandrafitra momba an' i Scheherazade, dia misy tantara maromaro hafa manana fiaviana persiana, na dia tsy mazava aza ny fomba nidiran' izy ireo tao amin' ilay angona.<ref>Eva Sallis ''Scheherazade Through the Looking-Glass: The Metamorphosis of the Thousand and One Nights'' (Routledge, 1999), p. 2 and note 6</ref> Anisan' izany ny andian-tantara ''King Jali'ad and his Wazir Shimas'' («Jali'ad mpanjaka sy Shimas viziriny»), ary ny ''The Ten Wazirs or the History of King Azadbakht and his Son'' («Ireo viziry folo na ny tantaran' i Azadbakht mpanjaka sy ny zanany lahy»). Ity farany dia avy amin' ny ''Bakhtiyārnāma'' persiana tamin' ny taonjato faha-7.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 76.</ref> Tamin' ny taona 1950–1959, dia nanolotra ny hevitra i Safa Khulusi, manam-pahaizana avy any Iràka, fa i Ibn al-Muqaffa', mpanoratra persiana, no nanao ny fandikan-teny arabo voalohany momba ny tantara mandrafitra sy ny sasany amin' ireo tantara persiana nampidirina tatỳ aoriana tao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Nifototra tamin' ny porofo tao anatin' ny lahatsoratra izy tamin' izany, fa tsy tamin' ny porofo ara-tantara. Raha marina izany hevitra izany, dia tamin' ny taonjato faha-8 no niandohan' ilay angona.<ref>Safa Khulusi, ''Studies in Comparative Literature and Western Literary Schools,'' Chapter: ''Qisas Alf Laylah wa Laylah'' (''One thousand and one Nights''), pp. 15–85. Al-Rabita Press, Baghdad, 1957.</ref><ref>Safa Khulusi, The Influence of Ibn al-Muqaffa' on The Arabian Nights. ''Islamic Review'', Dec 1960, pp. 29–31</ref> === Ny fivoaran' ny sora-tanana arabo === [[File:Princess Parizade Bringing Home the Singing Tree.jpg|thumb|Ny tantaran' ny printsesy Parizade sy ny hazo mahagaga, nataon' i Maxfield Parrish, 1906.<ref>[https://books.google.com/books?id=ATkQAAAAYAAJ&dq=princess+parizade&pg=PA543 The Thousand and One Nights; Or, The Arabian Night's Entertainments – David Claypoole Johnston – Google Books]. Books.google.com.pk. Retrieved on 2013-09-23.</ref>]] Toy izao no amariparitan' ny profesora Dwight Reynolds ny fiovana tatỳ aoriana teo amin' ny dika arabo (dikanteny malagasy): <blockquote>Mety ho nisy tamin' ireo tantara persiana tany aloha mbola voatahiry tao amin' ny fomba fitantarana arabo, saingy novana ka anarana arabo silamo sy toerana vaovao no nisolo ireo anarana sy toerana persiana talohan' ny finoana silamo. Mazava koa anefa fa nampidirina tao amin' ilay fitambarana tatỳ aoriana ny andiana tantara arabo manontolo, ary toa nisolo ny ankamaroan' ny votoaty persiana ireo. Ny iray amin' ireny andiana tantara arabo ireny dia mifantoka amin' olona vitsivitsy tena nisy tany Bagdad tamin' ny taonjato faha-9, anisan' izany ny kalifa [[Harun al-Rashid]] (maty tamin' ny 809), i Ja’far al-Barmaki viziriny [mpanolotsaina na minisitra tao amin' ny fanjakany] (maty tamin' ny 803), ary ilay poeta mpanaraka filan' nofo [[Abu Nuwas]] (maty tokony ho tamin' ny 813). Ny andiany iray hafa kosa dia fitambaran-tantara avy any Kahira tamin' ny faramparan' ny Andro Antenatenany, izay miresaka olona sy toerana tamin' ny fotoana nahatratra hatrany amin' ny taonjato faha-13 sy faha-14.<ref name="Reynolds p.270">Reynolds p. 270</ref></blockquote> Araka ny fanadihadiana nataon' ilay manam-pahaizana Ibrahim Akel tamin' ny 2016, dia sora-tanana arabo 114 amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' no fantatra, ka anisan' izany ny 10 tsy azo antoka ny vondrona misy azy sy ny dimy efa very. Avy amin' ny taonjato faha-8 ka hatramin' ny taonjato faha-19 ireo sora-tanana ireo. Nosokajin' i Akel ho anisan' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny sora-tanana iray raha ahitana ny tantara mandrafitra, izany hoe ny tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny, mitondra ny lohateny hoe ''Shahriyār and His Brother'' (Shahriyār sy ny rahalahiny); na koa, raha tsy eo intsony ny fiandohany, raha mizara ho alina izay manondro an' io tantara mandrafitra io izy. Tsy feno ny ankamaroan' ireo sora-tanana ireo, ary 15 monja no heverina ho feno. Amin' ireo, ny 11 dia ao amin' ny ZER (vondron-dika ejipsiana nosokajin' i Zotenberg), ny roa ao amin' ny fanontana mifandray amin' ny ZER, ary ny roa dia hosoka nataon' i Mikha'il Sabbagh.<ref> Aboubakr Chraïbi; Ibrahim Akel. ''[https://hal.science/hal-03855154/ Arabic Manuscripts of the Thousand and One Nights]''. ''Liste des manuscrits arabes des Nuits''. HAL Open Science. 2016. p. 65–66. nojerena tamin’ ny 29 October 2026.</ref> Tamin' ny tapaky ny taonjato faha-20, dia nahita tahirin-tsoratra nisy andalana vitsivitsy avy amin' ny asa soratra arabo mitondra ny lohateny hoe ''The Book of the Tale of a Thousand Nights'' ilay manam-pahaizana Nabia Abbott. Avy amin' ny taonjato faha-9 io tahirin-tsoratra io, ary izy no sombin' ny ''Alina iraika amby arivo'' tranainy indrindra mbola voatahiry sy fantatra.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 51.</ref> Tany Kahira tamin' ny taonjato faha-12 no niseho voalohany ny filazana ny dika arabo amin' ny lohateniny feno hoe ''The One Thousand and One Nights''.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 50.</ref> Lalam-pampitana sora-tanana arabo roa lehibe no fantatra amin' ny ''Alina iraika amby arivo'': ny siriana sy ny ejipsiana. Ny sora-tanan' i Galland, izay tranainy indrindra amin' ireo sora-tanan' ny ''Alina iraika amby arivo'' ahitana ampahany betsaka amin' ny asa, no tena misolo tena ny lalam-pampitana siriana. Nosoratana teo anelanelan' ny taona 1450 taorian' i Jesoa Kristy<ref>Heinz Grotzfeld, 'The Age of the Galland Manuscript of the ''Nights'',' in ''The Arabian Nights Reader'', ed. by Ulrich Marzolph (Detroit: Wayne State University Press, 2006), 105-21, <nowiki>ISBN 0814332595</nowiki> [repr. from Heinz Grotzfeld, 'The Age of the Galland Manuscript of the ''Nights'': Numismatic Evidence for Dating a Manuscript', ''Journal of Arabic and Islamic Studies'', 1 (1996-97), 50-64].</ref> sy 1593 izy io.<ref name=":3">'Manuscripts', in ''The Arabian Nights Encyclopedia'', ed. by Ulrich Marzolph, Richard van Leeuwen, and Hassan Wassouf, 2 vols (Santa Barbara (CA): ABC-Clio, 2004), I, 635-57 (p. 635).</ref> Fohy lavitra sady vitsy tantara kokoa noho ny an' ny lalam-pampitana ejipsiana izy io sy ireo kopiany mbola voatahiry. Amin' ny fanontana natao pirinty, dia ny antsoina hoe ''Calcutta I'' (1814–1818) ary indrindra ny fanontana tao Leiden (1984) no misolo tena an' io lalam-pampitana io.<ref name=beaustyle>Beaumont, Daniel. Literary Style and Narrative Technique in the Arabian Nights. p. 1. In ''The Arabian nights encyclopedia'', Volume 1</ref><ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 55.</ref> Ny fanontana tao Leiden, izay nomanin' i Muhsin Mahdi, no hany fanontana ara-tsikera, izany hoe fanontana [[Fitsikerana lahatsoratra|mampitaha sy mandinika ireo sora-tanana]], amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' hatramin' ny fotoana resahin' ny loharano.<ref name="Marzolph, Ulrich 2017">Marzolph, Ulrich. Kate Fleet; Gudrun Krämer; Denis Matringe; John Nawas; Everett Rowson (mpanonta). ''Arabian Nights''. ''Encyclopaedia of Islam''. fanontana 3rd. Brill. 2017. <nowiki>doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_0021</nowiki>.</ref> Heverina ho izy no maneho amim-pahatokiana indrindra ny fomba fanoratra tao amin' ireo dika arabo tamin' ny Andro Antenatenany, raha oharina amin' ireo fanontana misy amin' izany fotoana izany.<ref name=beaustyle/><ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 55.</ref> Tatỳ aoriana kokoa no niseho ny lahatsoratra tao amin' ny lalam-pampitana ejipsiana, izay ahitana tantara maro lavitra sady maro karazana kokoa. Nandritra ireo taonjato nifandimby, dia tantara maro lavitra izay nahaleo tena tany am-boalohany no nampidirina tao amin' ilay fitambarana, ka taorian' ny nanoratana ny sora-tanan' i Galland ny ankamaroan' izany.<ref name="sallis">Sallis, Eva. 1999. Sheherazade through the looking glass: the metamorphosis of the Thousand and One Nights. pp. 18–43</ref> Mbola nitohy hatrany amin' ny taonjato faha-18 sy faha-19 ny fampidirana azy ireny. Ireo dika rehetra mbola voatahiry izay ahitana ampahany betsaka amin' ny asa, avy amin' ireo vondron-dika voaova roa ireo, dia samy manana tantara fototra iombonana vitsivitsy.<ref>John Payne. ''[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.172872 The Book Of Thousand Nights And One Night]''. boky IX. London. 1901. p. [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.172872/page/n317 289]. nojerena tamin’ ny 19 March 2018.</ref> Ny vondron-dika voaova dia dika manana endri-tsoratra iombonana vokatry ny fanitsiana na ny fampitana. [[File:Arabian nights manuscript.jpg|thumb|Pejy roa avy amin' ny sora-tanan' i Galland, ahitana tantara izay navoaka tatỳ aoriana tao amin' ny ''The Thousand and One Nights'' an' i Galland. Nosoratana teo anelanelan' ny taona 1450 sy 1593 taorian' i Jesoa Kristy.]] * ''The Merchant and the Genie'' (Ny mpivarotra sy ny jiny) * ''The Fisherman and the Genie'' (Ny mpanjono sy ny jiny) * ''The Porter and the Three Ladies'' (Ny mpitondra entana sy ireo vehivavy telo) * ''The Three Apples'' (Ireo paoma telo) * ''Nur al-Din Ali and Shams al-Din (and Badr al-Din Hasan)'' (Nur al-Din Ali sy Shams al-Din ary Badr al-Din Hasan) * ''Nur al-Din Ali and Anis al-Jalis'' (Nur al-Din Ali sy Anis al-Jalis) * ''Ali Ibn Bakkar and Shams al-Nahar'' (Ali Ibn Bakkar sy Shams al-Nahar) Tsy ahitana zavatra firy ankoatra an' io fototra iombonana io ny lahatsoratra ao amin' ny vondron-dika siriana. Mbola iadian-kevitra hoe iza amin' ireo vondron-dika arabo ireo no tena maneho ny asa tany am-boalohany sady akaiky kokoa azy. Novana betsaka kokoa sady tatỳ aoriana kokoa ireo dika ejipsiana, ary niahiahy ny manam-pahaizana toa an' i Muhsin Mahdi fa ny fangatahana dika feno avy amin' ny Eoropeana no anisan' ny nahatonga izany. Toa fahita nandritra ny tantaran' ilay fitambarana manontolo anefa ny fanovana toy izany, ary nampiana tantara nahaleo tena hatrany izy io.<ref name="sallis" /><ref>Pinault, David. Story-telling techniques in the Arabian nights. pp. 1–12. Also in Encyclopedia of Arabic Literature, v. 1</ref> === Fanontana arabo natao pirinty === [[File:Arabic manuscript with parts of Arabian Nights, collected by scholar and traveler Heinrich Friedrich von Diez, 19th century CE.jpg|thumb|Sora-tanana arabo mirakitra ampahany amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', nangonin' i Heinrich Friedrich von Diez, tamin' ny taonjato faha-19 taor. J.K.; tsy fantatra ny niaviany.]] Misy dika efatra natao pirinty amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' izay ekena ho dika fototra ka ampiasaina ho fototry ny fandikan-teny sy ny fanontana indray. Samy natao tamin' ny taonjato faha-19 izy ireo, ary antsoina hoe Calcutta I, Bulaq, Breslau ary Calcutta II. Ny [[British East India Company|''British East India Company'']] (Orinasa britanika momba an' i India Atsinanana) no nanao pirinty voalohany ny ''Alina iraika amby arivo'' tamin' ny teny arabo, tamin' ny boky roa tany Calcutta, teo anelanelan' ny 1814 sy 1818. Nisy tantara zato ny boky tsirairay, ary nifototra tamin' ny sampana sirianan' ny sora-tanana izy ireo. Calcutta I no iantsoana azy matetika. Ny fanontana Bulaq tamin' ny 1835, navoakan' ny governemantan' i Ejipta, no fanontana voalohany amin' ny teny arabo ny ''Alina iraika amby arivo'' natao pirinty tany amin' ny firenena arabo. Niorina tamin' ny vondron-dika ejipsianan' ny sora-tanan' ny ''Alina iraika amby arivo'', fantatra amin' ny hoe ZER (vondron-dika ejipsiana nosokajin' i Zotenberg), izay nahitana tantara 200, izy io. Bulaq no ahafantarana an' io fanontana io. Heverina fa tany amin' ny faramparan' ny taonjato faha-18 no namoronana ny ZER. Very ny sora-tanana niandohany, saingy mbola misy kopia sora-tanana telo ambin' ny folo, fara fahakeliny, amin' ny ZER. Fotoana fohy taorian' izany, dia niara-niasa tamin' i Mordecai ibn al-Najjar avy any Tonizia i Christian Maximilian Habicht, manam-pahaizana avy any Prussia, mba hamokatra fanontana mirakitra ny ''Alina iraika amby arivo'', na amin' ny teny arabo niandohany na amin' ny fandikan-teny alemàna. Boky valo navoaka tany Breslau teo anelanelan' ny 1825 sy 1838 no namorona azy io tany am-boalohany. Nisy boky efatra hafa nanaraka tamin' ny 1842–1843. Voalaza fa nampiasa sora-tanana tonizianan' ny ''Alina iraika amby arivo'' i Habicht sy al-Najjar, saingy fantatra tatỳ aoriana fa hosoka nataon' i al-Najjar ilay izy.<ref name="Marzolph, Ulrich 2017" /> Raha ny marina, dia sora-tanana samihafa amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' no nampiasain' i Habicht ho an' ny fanontana nataony. Nilaza ny manam-pahaizana Duncan McDonald fa i Habicht no «mpamorona vondron-dika voaova vaovao» (dikanteny malagasy). Samy nisy fiantraikany tamin' ny fanontana nanaraka, izay nisy boky efatra ary natao tany Calcutta ihany koa, na ny fanontana ZER na ny fanontan' i Habicht sy al-Najjar. Fanontana Macnaghten na Calcutta II no ahafantarana azy.<ref>''[https://catalog.hathitrust.org/Record/009733325 The Alif Laila or, Book of the Thousand Nights and One Night, Commonly Known as 'The Arabian Nights' Entertainments', Now, for the First Time, Published Complete in the Original Arabic, from an Egyptian Manuscript Brought to India by the Late Major Turner Macan]'', ed. by W. H. Macnaghten, vol. 4 (Calcutta: Thacker, 1839–42).</ref> Voalaza fa nifototra tamin' ny sora-tanana ejipsiana tranainy kokoa izy io, saingy tsy mbola hita mihitsy izany sora-tanana izany. Anisan' ny fanontana lehibe natao tatỳ aoriana ny fanontana ara-tsikera, izany hoe fanontana mampitaha sy mandinika ny sora-tanana, izay mampiasa ny vondron-dika siriana avy any [[Siria]]. Nifototra tamin' ny sora-tanana siriana ao amin' ny ''Bibliothèque Nationale'' (Tranombokim-pirenena), izay efa nampiasain' i Galland tany am-boalohany, izy io.<ref name="BnF manuscript">''[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8433372b Les Mille et une nuits]''. Bibliothèque nationale de France. nojerena tamin’ ny 29 September 2020. datin’ ny tahiry: 11 January 2023. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20230111130757/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8433372b https://web.archive.org/web/20230111130757/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8433372b]. toetry ny rohy: live.</ref> I Muhsin Mahdi no nanangona an' io fanontana amin' ny teny arabo io, izay fantatra amin' ny hoe lahatsoratra Leiden, tamin' ny 1984–1994.<ref>''The Thousand and One Nights (Alf layla wa-layla), from the Earliest Known Sources'', ed. by Muhsin Mahdi, 3 vols (Leiden: Brill, 1984–1994), <nowiki>ISBN 90-04-07428-7</nowiki>.</ref> Nilaza i Mahdi fa io dika io no tranainy indrindra amin' ireo mbola misy, hevitra izay eken' ny ankamaroan' ny manam-pahaizana ankehitriny. Nilaza koa izy fa io no maneho akaiky indrindra ny lahatsoratra mirindra sy raikitra, izay inoany fa efa nisy tamin' ny vanim-potoanan' ny [[Mamelòka]] ary niavian' ny dika hafa rehetra. Mbola iadian-kevitra anefa io hevitra faharoa io.<ref name="sallis" /><ref>Madeleine Dobie, 2009. Translation in the contact zone: Antoine Galland's Mille et une nuits: contes arabes. p. 37. In Saree Makdisi and Felicity Nussbaum (eds.): "The Arabian Nights in Historical Context: Between East and West"</ref><ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 1–9.</ref> Na ireo manam-pahaizana tsy manaiky aza fa io dika io irery no «tena ''Alina iraika amby arivo''» (dikanteny malagasy), dia manaiky fa izy no loharano tsara indrindra ahafantarana ny fomba fanoratra sy ny endri-pitenin' ilay asa tamin' ny Andro Antenatenany.<ref name="beaustyle" /><ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 55.</ref> Tamin' ny 1997, dia nisy fanontana arabo hafa nivoaka, izay nahitana tantara avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' nadika an-tsoratra avy tamin' ny sora-tanana tamin' ny taonjato faha-17 nosoratana tamin' ny fitenim-paritra ejipsianan' ny teny arabo.<ref>''Alf laylah wa-laylah: bi-al-ʻāmmīyah al-Miṣrīyah: layālī al-ḥubb wa-al-ʻishq'', ed. by Hishām ʻAbd al-ʻAzīz and ʻĀdil ʻAbd al-Ḥamīd (Cairo: Dār al-Khayyāl, 1997), <nowiki>ISBN 977-19-2252-1</nowiki>.</ref> Mbola tsy nisy fanontana ara-tsikera natao ho an' ny lahatsoratra ZER, izay be votoaty kokoa. === Fandikan-teny maoderina === :Lohahevitra lehibe: ny fandikan-tenin' ny ''Alina iraika amby arivo''. [[File:Cassim.jpg|thumb|''Cassim in the Cave'' (Cassim ao anaty zohy), nataon' i Maxfield Parrish (1909), sary momba ny ''Ali Baba and the Forty Thieves''.]] Ny dika eoropeana voalohany (1704–1717) dia nadikan' i Antoine Galland ho amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]],<ref name=EB1911>Michael Jan de Goeje. ''Thousand and One Nights''. boky 28. p. 883. ''Encyclopædia Britannica'', 1911, fanontana faha-11.</ref> avy amin' ny lahatsoratra arabo iray ao amin' ny vondron-dika voaova siriana sy avy amin' ny loharano hafa. Io asa misy boky 12 io,<ref name=EB1911/> mitondra ny lohateny hoe ''Les Mille et une nuits, contes arabes traduits en français'' («Ny alina iraika amby arivo, tantara arabo nadika ho amin' ny teny frantsay»), dia nahitana tantara tsy tao amin' ilay sora-tanana arabo niandohany. Tao amin' ny fandikan-tenin' i Galland no niseho voalohany ny ''[[Aladin ou la Lampe merveilleuse|Aladdin's Lamp]]'' sy ny ''Ali Baba and the Forty Thieves'', ary koa tantara hafa maromaro tsy dia fantatra loatra; tsy hita ao amin' ireo sora-tanana niandohana ireo tantara ireo. Nanoratra izy fa reny tamin' i Hanna Diyab, mpitantara kristianina marônita, izy ireny, nandritra ny fitsidihan' i Diyab an' i Paris. Nalaza be nanerana an' i Eorôpa ny dikan' i Galland tamin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Namoaka dika tatỳ aoriana tamin' ny anaran' i Galland, nefa tsy nahazo ny fanekeny, ny mpamoaka ny bokiny. Rehefa nikaroka izay noheverina ho endrika «feno» sy «niandohana» amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny manam-pahaizana, dia nitodika tamin' ireo lahatsoratra lava kokoa ao amin' ny vondron-dika voaova ejipsiana izy ireo. Tsy ela dia noheverina ho «dika mahazatra» ireo. Nesorina ny ampahany noheverina ho manafintohina tamin' ireo fandikan-teny voalohany tamin' izany karazana izany, toy ny an' i Edward Lane (1840, 1859). Nanao fandikan-teny tsy nohafohezina sady tsy nanesorana ampahany aloha i John Payne, tamin' ny lohateny hoe ''The Book of the Thousand Nights and One Night'' (1882, boky sivy), ary avy eo i Sir Richard Francis Burton, tamin' ny lohateny hoe ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' (1885, boky folo). Araka ny fanombanana sasany voalazan' ireo loharano, dia niantehitra tamin' ny an' i Payne ny ampahany tamin' ny an' i Burton, ka niteraka fiampangana azy ho naka tahaka ny asan' olon-kafa tsy nilaza ny niaviany (''plagiarism'').<ref name=sallis2/><ref name=encyclo>Marzolph, Ulrich and Richard van Leeuwen. 2004. ''The Arabian nights encyclopedia'', Volume 1. pp. 506–508</ref> Noho ireo famaritana momba ny firaisana ara-nofo tao amin' ny lahatsoratra niandohana — izay vao mainka nasongadin' i Burton, indrindra tamin' ny fanampiana fanamarihana ambany pejy sy tovana lava momba ny fomba amam-panao ara-nofo tany Atsinanana<ref name=encyclo/> — sy noho ireo lalàna hentitra tamin' ny vanim-potoana viktôriana momba ny asa vetaveta, dia natao pirinty ho fanontana manokana natokana ho an' ny mpanjifa nisoratra anarana ihany ireo fandikan-teny roa ireo, fa tsy navoaka tamin' ny fomba mahazatra. Narahin' ny boky enina fanampiny ireo boky folo voalohany an' i Burton; fito kosa izany tamin' ny fanontana Baghdad, ary angamba tamin' ny fanontana hafa koa. ''The Supplemental Nights to the Thousand Nights and a Night'' no lohatenin' ireo, ary natao pirinty teo anelanelan' ny taona 1886 sy 1888.<ref name=EB1911/> Voaresaka ao amin' ny ''The Arabian nights encyclopedia'' anefa ireo fanakianana ny dikan' i Burton noho ny fiteniny sy ny fifantohany amin' ny firaisana ara-nofo. Izao no ilazan' ireo fanakianana azy, raha adika amin' ny teny malagasy: «fiteny tranainy sy fomba fiteny mihoa-pampana», «fifantohana tafahoatra amin' ny firaisana ara-nofo», ary hatramin' ny hoe «fampisongadinana tena hafahafa» sy «fanamboarana indray ny lahatsoratra araka ny fomba tena manokan' ny mpandika».<ref name=encyclo/> Anisan' ny dikan' ny ''Alina iraika amby arivo'' tatỳ aoriana ny an' ilay dokotera [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] J. C. Mardrus, navoaka teo anelanelan' ny taona 1898 sy 1904. Nadikan' i Powys Mathers ho amin' ny teny anglisy izy io, ary navoaka tamin' ny taona 1923. Tahaka ny lahatsoratr' i Payne sy Burton, dia mifototra amin' ny vondron-dika voaova ejipsiana izy io, ary mitazona, sady vao mainka manitatra aza, ny votoaty momba ny firaisana ara-nofo. Voaresaka ao amin' ny bokin' i Eva Sallis anefa ny fanakianana azy noho ny tsy fahamarinan' ny fandikan-teny.<ref name=sallis2>Sallis, Eva. 1999. Sheherazade through the looking glass: the metamorphosis of the Thousand and One Nights. pp. 4 ''passim''</ref> Nadikan' i Husain Haddawy ho amin' ny teny anglisy tamin' ny taona 1990 ny fanontana Leiden nomanin' i Muhsin Mahdi tamin' ny taona 1984, izay mifototra amin' ny sora-tanana Galland.<ref>''The Arabian Nights'', trans. by Husain Haddawy (New York: Norton, 1990).</ref> Araka ny fanombanana voalaza ao amin' ny bokin' i Robert Irwin, dia «tena mora vakina» ilay fandikan-teny ary «tena anoroana izay rehetra maniry hahatsapa ny tena tsiron' ireo tantara ireo», raha adika amin' ny teny malagasy ireo teny fiderana azy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004.</ref> Navoaka tamin' ny taona 1995 ny boky faharoa fanampiny amin' ny ''Arabian Nights'' nadikan' i Haddawy, izay ahitana tantara malaza tsy ao amin' ny fanontana Leiden.<ref>''The Arabian Nights II: Sindbad and Other Popular Stories'', trans. by Husain Haddawy (New York: Norton, 1995).</ref> Ireo boky roa ireo no fototry ny fanontana indray amin' ny boky tokana ireo tantara voafantina avy amin' ny fandikan-tenin' i Haddawy.<ref>''The Arabian Nights: The Husain Haddawy Translation Based on the Text Edited by Muhsin Mahdi, Contexts, Criticism'', ed. by Daniel Heller-Roazen (New York: Norton, 2010).</ref> Namoaka fandikan-teny anglisy tamin' ny boky telo ny Penguin Classics tamin' ny taona 2008.<ref>James Buchan. ''[https://www.theguardian.com/books/2008/dec/27/arabian-nights-malcolm-c-lyons 1,001 flights of fancy]''. ''The Guardian''. 2008-12-27. <nowiki>ISSN 0261-3077</nowiki>. fiteny: en-GB. nojerena tamin’ ny 2023-06-28.</ref> I Malcolm C. Lyons sy Ursula Lyons no nandika azy, ary i Robert Irwin no nanoratra ny teny fampidirana sy ny fanazavana. Voalaza ho fandikan-teny feno voalohany amin' ny fanontana Macnaghten, na Calcutta II, izay ao amin' ny vondron-dika voaova ejipsiana, hatramin' ny an' i Burton izy io. Ankoatra ny lahatsoratra mahazatra ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', dia ahitana an' i ''[[Aladin ou la Lampe merveilleuse|Aladdin]]'' sy ''Ali Baba'', izay antsoina hoe «tantara kamboty» satria tsy hita tao amin' ireo sora-tanana arabo niandohana, ary koa fiafarana hafa amin' ny ''The seventh journey of Sindbad'', avy amin' ny lahatsoratra frantsay voalohany an' i Antoine Galland. Nanoratra toy izao ny mpandika teny tao amin' ny sasin-teniny ho an' ireo boky telo, raha adika amin' ny teny malagasy: «Tsy nisy ezaka natao hampidirana an-tery ao amin' ny fandikan-teny ireo fanovana izay nilaina mba “hanitsiana” ... ireo zavatra nampiana tatỳ aoriana, ... ireo famerimberenana, ireo tohiny tsy mifanaraka amin' izay nialoha azy, ary ireo fifangaroana mampisavorovoro izay mampiavaka ity lahatsoratra ity». Nilaza koa izy fa ilay asa dia «fanehoana literatiora am-bava indrindra indrindra, natao hahasarika ny sofina fa tsy ny maso».<ref>[http://www.pen.org/blog/?p=4056 PEN American Center]. Pen.org. Retrieved on 2013-09-23.</ref> Ahitana ny tononkalo rehetra ny fandikan-tenin' i Lyons, saingy averina amin' ny teny hafa amin' ny endrika lahatsoratra tsotra ireo. Tsy manandrana mamerina amin' ny teny anglisy ny fitovian' ny feo ao anatin' ny andalana (rima anatiny) ao amin' ny ampahany sasany amin' ny lahatsoratra tsotra arabo niandohana izy io. Na dia aseho ho fandikan-teny feno aza izy io, dia misy fanatsorana sy fanapahana ampahany. Tsara tamin' ny ankapobeny ny fandraisana azy tamin' ny fotoana nivoahany.<ref>''[http://www.theomnivore.co.uk/Book/Classification/Fiction/Genre/Classic_Fiction/1527-The_Arabian_Nights_Tales_of_1001_Nights/Default.aspx The Arabian Nights: Tales of 1001 Nights]''. The Omnivore. nojerena tamin’ ny 12 July 2024. datin’ ny tahiry: 13 Sep 2012. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20120913024501/http://www.theomnivore.co.uk/Book/Classification/Fiction/Genre/Classic_Fiction/1527-The_Arabian_Nights_Tales_of_1001_Nights/Default.aspx https://web.archive.org/web/20120913024501/http://www.theomnivore.co.uk/Book/Classification/Fiction/Genre/Classic_Fiction/1527-The_Arabian_Nights_Tales_of_1001_Nights/Default.aspx].</ref> Araka ny lahatsoratr' i Alison Flood tao amin' ny ''The Guardian'', dia navoaka tamin' ny Desambra 2021 ny fandikan-teny vaovao nataon' i Yasmine Seale, izay voalaza fa fandikan-teny anglisy voalohany nataon' ny vehivavy iray irery. Lazain' io lahatsoratra io fa nesorina tao ny fiteny manambany araka ny maha-lahy na maha-vavy sy ny fanavakavaham-bolon-koditra tao amin' ireo dika teo aloha. Efa nandika dika samihafa tamin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ho amin' ny teny alemàna kosa i Claudia Ott talohan' izany. Ahitana ny tantaran' i Hanna Diyab rehetra ny fandikan-tenin' i Seale, ary ampiana tantara ahitana vehivavy ho mpandray anjara fototra, toy ny momba an' i Parizade sy Pari Banu, ary ny tantara mampihorohoro momba an' i Sidi Numan.<ref>Alison Flood. ''[https://www.theguardian.com/books/2021/dec/15/new-arabian-nights-translation-to-strip-away-earlier-versions-racism-and-sexism New Arabian Nights translation to strip away earlier versions' racism and sexism]''. ''www.theguardian.com''. December 15, 2021. nojerena tamin’ ny December 15, 2021.</ref> Nifantina avy tamin' ny lahatsoratra arabo sy ny lahatsoratra frantsay an' i Galland izy, ary nanolotra koa famintinana ireo tantaran' i Hanna Diyab izay tsy nampiasain' i Galland. === Filaharan' ny zava-nitranga === Nandrafitra izao filaharan' ny zava-nitranga momba ny tantaran' ny famoahana ny ''Alina iraika amby arivo'' izao ny manam-pahaizana:<ref>Dwight Reynolds. "The Thousand and One Nights: A History of the Text and its Reception". ''The Cambridge History of Arabic Literature: Arabic Literature in the Post-Classical Period''. Cambridge UP, 2006.</ref><ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004.</ref><ref>"The Oriental Tale in England in the Eighteenth Century", by Martha Pike Conant, Ph.D. Columbia University Press (1908)</ref> * Fiandohan' ny taonjato faha-9: tamin' io vanim-potoana io no nanoratana ny iray amin' ireo sombin-tsora-tanana arabo tranainy indrindra avy any Siria, izay ahitana pejy vitsivitsy nosoratan-tanana. Hitan' ilay manam-pahaizana Nabia Abbott tamin' ny 1948 izy io. Mitondra ny lohateny hoe ''Kitab Hadith Alf Layla'' (midika hoe «Bokin' ny tantaran' ny alina arivo») izy io, ary ahitana ireo andalana voalohany amin' ilay boky, izay angatahan' i Dinazad amin' i Shirazad (Scheherazade) mba hitantara aminy.<ref name="Reynolds p.270"/> * Taonjato faha-10: voatonona ao amin' ny ''Fihrist'' (katalaogin' ny boky) nosoratan' i Ibn al-Nadim tao [[Bagdad]] ny ''Hezār Afsān''. Nolazainy fa avy amin' ny Persiana tamin' ny andron' ny tarana-mpanjaka sasanida, talohan' ny fivavahana silamo, ilay fitambaran-tantara. Niresaka koa izy momba ny tantara mandrafitra, izany hoe ilay tantara ifotorana ametrahana tantara hafa ao anatiny, izay itantaran' i Scheherazade mandritra ny alina arivo mba hamonjeny ny ainy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 49–50.</ref> * Taonjato faha-10: voaresaka ao amin' ny ''Muruj Al-Dhahab'' (''The Meadows of Gold'') nosoratan' i Al-Mas'udi ny ''The Thousand Nights'', izay fandikana amin' ny teny arabo ny ''Hezār Afsān'' persiana (midika hoe «Tantara arivo»).<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 49.</ref> * Taonjato faha-12: misy antontan-taratasy avy any [[Kahira]] miresaka mpivarotra boky jiosy iray nampindrana dika iray amin' ny ''The Thousand and One Nights''. Io no fisehoana voalohany amin' ny endrika raikitra farany amin' ilay lohateny.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 50.</ref> * Taonjato faha-14: tamin' io no nanoratana ny sora-tanana tranainy indrindra ahitana fitantarana iray, dia ny ''Sul and Shumul'', izay voasokajy amin' ny laharana Tubingen M a VI 33. Misy sombiny hafa amin' io tantara io koa ao amin' ny sora-tanana KFCRIS 2415, izay nosoratana tamin' ny taonjato faha-15.<ref>Aboubakr Chraïbi; Ibrahim Akel. ''[https://hal.science/hal-03855154/ Arabic Manuscripts of the Thousand and One Nights]''. HAL Open Science. 2016. p. 69–70. nojerena tamin’ ny 3 August 2026.</ref> Tsy fantatra ny antony tsy nisehoan' ny ''Sul and Shumul'' tao amin' ireo lahatsoratra tatỳ aoriana. * 1450–1593: tamin' io vanim-potoana io no nanoratana ny sora-tanana malaza indrindra amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', izay ao amin' ny sampana siriana. Tehirizina ao amin' ny ''Bibliothèque nationale de France'' (Tranombokim-pirenen' i Frantsa) any Paris izy io, ary ahitana alina 281 sy tantara 36 eo ho eo.<ref name="BnF manuscript" /> Nahazo an' io sora-tanana io i Galland tatỳ aoriana. * Taonjato faha-15: natao ny fandikana voalohany ny ''Alina iraika amby arivo'' amin' ny teny tiorka. Tsy misy voatahiry intsony afa-tsy sora-tanana ampahany sy fanontana tatỳ aoriana, izay samy tsy feno ihany koa sady samy hafa.<ref name="Tekin 1993">Şinasi Tekin. ''[http://turkdilleri.org/turkdilleri/sayilar/tda3/Tekin%20S%20TDA_03_1993-T-25.pdf Binbir Gece'nin İlk Türkçe Tercümeleri ve Bu Hikâyelerdeki Gazeller Üzerine]''. ''Türk Dilleri Araştırmaları''. laharana 3. 1993. p. 239–255. nojerena tamin’ ny 17 October 2026.</ref> * 1636: nanao fandikan-teny tiorka vaovao i Muslih bin Mehmet Beyânî, araka ny baikon' ny soltana Murad IV. Nisy tantara fanampiny tao anatiny, ary nampiana seho sy fifampiresahana milaza mazava ny firaisana ara-nofo sy ny fiainana ara-nofo. Voatahiry ao amin' ny sora-tanana tsy feno misy boky sivy any Paris izany (Bnf Turc 356.2-356.10). * 1704: ny fandikana amin' ny teny frantsay nataon' i Antoine Galland no dika eoropeana voalohany amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Nampidirina tao amin' ireo boky nivoaka tatỳ aoriana ny tantara tsy hita tao amin' ireo sora-tanana arabo, fa ren' i Galland tamin' ilay Siriana mpitantara Hanna Diyab, toy ny tantaran' i Aladdin sy Ali Baba. * Tokony ho tamin' ny 1706–1721: niseho tany Eorôpa ny dika anglisy nisy boky 12, izay tsy fantatra ny mpandika azy, ary nantsoina hoe dika «Grub Street». ''Arabian Nights' Entertainments'' no lohateniny; io no fampiasana voalohany fantatra amin' ilay lohateny anglisy fampiasa amin' ny asa.<ref>Robert L. Mack (mpanonta). ''[https://books.google.com/books?id=ZK0VDAAAQBAJ&q=%22collection+in+about+1721%22&pg=PR16 Arabian Nights' Entertainments]''. Oxford. Oxford University Press. 2009. navoaka voalohany: 1995. p. xvi, xxv. <nowiki>ISBN 978-0-19-283479-9</nowiki>. nojerena tamin’ ny 2 July 2018.</ref> * 1764: nalain' ny olona iray antsoina hoe Umar al-Safatī tahaka tao anaty boky valo tany Ejipta ny sora-tanana Wortley Montague. Ahitana fitambaran-tantara tsy mitovy amin' ny hafa io sora-tanana io, ary mampiseho fa mbola tsy nisy fanontana narahina ho fenitra tamin' izany fotoana izany. * Tokony ho tamin' ny 1775: mety ho tamin' io no namitana ny fandrafetana farany ny dika ejipsiana amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', antsoina hoe ZER (vondron-dika ejipsiana nosokajin' i Hermann Zotenberg), izay nisy tantara 200 tao amin' ny sora-tanana. Very ny sora-tanana niandohana, nefa voatahiry tao amin' ny dika maro ny lahatsorany. * 1788–1789: namoaka asa naseho ho fandikan-teny, mitondra ny lohateny hoe ''Continuation of the Thousand and One Nights'', ilay moanina siriana Denis Chavis sy ilay Frantsay mpitantara Jacques Cazotte. Nifototra tamin' ny sora-tanana iray teo am-pelatanan' i Chavis izany. Nolazaina fa feno kokoa noho ny an' i Galland ilay lahatsoratra. Nanova be ireo tantara anefa i Cazotte, ary nampiditra tantara noforoniny ihany koa. * 1806: namoaka fanontana indray ny fandikan-tenin' i Galland ilay Frantsay mpandalina ny Tatsinanana Caussin de Perceval, ka nisy boky sivy izany. Ny roa farany dia fandikana vaovao ny sora-tanan' i Chavis. * 1804–1806, 1825: nahazo sora-tanana iray ao amin' ny sampana ejipsiana i Joseph von Hammer-Purgstall (1774–1856), ilay nahay fiteny maro sady mpandalina ny Tatsinanana avy any Aotrisy. Very izany rehefa vaky sambo, nefa nahazo sora-tanana hafa nitovitovy taminy i Von Hammer, ka nadikany tamin' ny teny frantsay teo anelanelan' ny 1804 sy 1806. Very koa io fandikan-teny frantsay io, izay nohafohezina tamin' ny ampahany sady nahitana ireo tantara nampidirin' i Galland nefa tsy hita tao amin' ny sora-tanana arabo, izay antsoina hoe «tantara kamboty» (''orphan stories''). Na izany aza, voatahiry ny fandikana azy tamin' ny teny alemàna nataon' i A. E. Zinserlin tamin' ny 1823.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2010, p. 474.</ref> Nadika indray tamin' ny teny anglisy izany fandikan-teny izany tamin' ny 1825, nataon' i Lamb, ary tamin' ny teny frantsay tamin' ny 1828, nataon' i Trébutien. * 1811: namoaka fandikan-teny anglisy i Jonathan Scott (1754–1829). Nifototra indrindra tamin' ny dika frantsay nataon' i Galland izany, ary nofenoina tamin' ny loharano hafa, indrindra ny sora-tanana Wortley Montague. Nantsoin' i Robert Irwin hoe «fandikan-teny anglisy voalohany natao ho asa literatiora» izy io (nadika avy amin' ny hoe «first literary translation into English»), ka nampitahainy tamin' ireo fandikana avy amin' ny teny frantsay nataon' ireo nantsoiny hoe «Grub Street hacks», izany hoe mpanoratra nikarama tsy dia nikarakara ny kalitaon' ny asa.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2010, p. 497.</ref> Efa nandika tantara sasany tsy hita afa-tsy tao amin' ny sora-tanana Anderson i Scott, tao amin' ny bokiny ''Tales, Anecdotes, and Letters from the Arabic and Persian'' (1800). * Fiandohan' ny taonjato faha-19: nisy fandikana ilay lahatsoratra tamin' ny teny persiana maoderina, izay nitondra lohateny samihafa, dia ''Alf leile va leile'', ''Hezār-o yek šhab'' (هزار و یک شب), na ''Alf al-leil'', izay teny arabo diso endrika. Namita ny fandikan-teniny tamin' ny 1814 i Muhammad Baqir Khurasani Buzanjirdi (teraka tamin' ny 1770), teo ambany fiahian' i Henry Russell, baronety faharoa (1783–1852), izay solontena britanika nipetraka tao Hyderabad. Telopolo taona tatỳ aoriana dia namita ny fandikan-teniny i Abdul Latif Tasuji.<ref>Ganjavi, Mahdi. The Hidden Story of One Thousand and One Nights in Persian. Presentation at the University of British Columbia. Dec 2021</ref> Nampidiran' i Sani ol Molk (1814–1866) sary izany tatỳ aoriana, ho an' i Mohammad Shah Qajar.<ref> Ulrich Marzolph, ''The Arabian nights in transnational perspective'', 2007, <nowiki>ISBN 978-0-8143-3287-0</nowiki>, [https://books.google.com/books?id=tknULXNl21oC&pg=PA230 p. 230].</ref> * 1814: navoakan' ny ''[[British East India Company]]'' (Orinasa Britanika momba an' i India Atsinanana) ny Calcutta I, izay dika arabo vita pirinty tranainy indrindra mbola voatahiry. Nivoaka tamin' ny 1818 ny boky faharoa. Samy nisy tantara 100 izy roa ireo. * 1822–1823: namoaka fanontana nitarina amin' ny dikan' i Galland tany Frantsa i Édouard Gauttier d'Arc, ka nisy boky fito izany. Tafiditra tao ny tantara avy amin' ny fandikan-tenin' i Scott, ny fanontan' i Caussin de Perceval, ary tantara vaovao avy amin' ny sora-tanana avy tamin' i Langles. * 1824–1838: nivoaka tamin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]], tao anaty boky valo, ny fanontana Breslau/Habicht. Niara-niasa tamin' ilay Toniziana Mordecai ibn al-Najjar i Christian Maximilian Habicht, izay teraka tany Breslau, tany Prussia, tamin' ny 1775, mba handrafitra io fanontana misy alina 1001 io. Ankoatra ny sora-tanan' i Galland dia nampiasain' izy ireo ny lahatsoratr' i Chavis sy Mikha'il Sabbagh, ary ny zavatra nolazainy fa sora-tanana toniziana, nefa hita tatỳ aoriana fa hosoka nataon' i al-Najjar.<ref name="Marzolph, Ulrich 2017"/> Nampiasa ireo dikan' ny ''Alina iraika amby arivo'' nataon' i Galland, Scott, Caussin de Perceval ary Gauttier, ny tantara avy tamin' i al-Najjar, ary tantara hafa tsy fantatra fiaviana i Habicht, ka nanomboka tamin' ny 1825 dia namoaka izay nantsoina hoe «fandikan-teny feno» tamin' ny [[Fiteny alemàna|teny alemàna]], tao anaty boky 15. * 1835: nivoaka ny dika Bulaq. Ireo boky roa nataon' ny governemanta ejipsiana pirinty ireo no dikan' ny ''Alina iraika amby arivo'' amin' ny teny arabo tranainy indrindra nataon' ny tsy Eoropeana pirinty sy navoakany. Ny ampahany lehibe amin' izy ireo dia fanontana ny sora-tanana ZER iray efa very. * 1838: nivoaka tany Londres sy Calcutta ny fandikana tantara 50 tamin' ny teny anglisy nataon' i Henry Torrens. * 1838–1840: namoaka fandikan-teny anglisy i Edward William Lane. Nampiavaka azy ny nanesoran' i Lane ireo votoaty noheveriny ho tsy mifanaraka amin' ny fitondran-tena mendrika sy ny fanamarihany momba ny [[Antrôpôlôjia|antrôpôlôjia]], izany hoe ny fandinihana ny olombelona sy ny kolontsainy, mikasika ny fomba amam-panao arabo. * 1838–1841: nivoaka tao anaty boky efatra ny fandikan-teny alemàna nataon' i Gustav Weil. Nampiditra tantara maro tsy hita tao amin' ny loharano hafa izy, izay voalaza fa nifototra tamin' ny sora-tanana iray avy any Gotha. * 1839–1842: nivoaka ny Calcutta II, izay nisy boky efatra. Nolazaina fa nifototra tamin' ny sora-tanana ejipsiana tranainy kokoa izy io, nefa tsy mbola hita mihitsy io sora-tanana io. Ahitana singa sy tantara maro avy amin' ny fanontana Breslau sy Calcutta I io dika io. * 1842–1843: namoaka boky efatra fanampiny amin' ny fanontana Breslau i Heinrich Leberecht Fleischer, taorian' ny nahafatesan' i Habicht. * 1882–1884: namoaka dika anglisy nadika manontolo avy amin' ny Calcutta II i John Payne, ka nampiany tantara sasany avy amin' ny Calcutta I sy Breslau izany. * 1885–1888: namoaka fandikan-teny anglisy tao anaty boky folo i Sir Richard Francis Burton. Loharano maro no nampiasainy, izay nitovy tamin' ny an' i Payne tamin' ny ankapobeny.<ref name=sallis2/> Nasongadin' ny dikany kokoa ny lafiny ara-nofo tamin' ireo tantara, raha oharina amin' ny fandikan-tenin' i Lane izay nanesorana ireo ampahany noheverina ho manafintohina. Namoaka boky famenony enina hafa koa izy, izay nifototra tamin' ny Breslau sy Galland ary ny sora-tanana Wortley Montague sy Chavis. * 1898–1904: namoaka dika frantsay i J. C. Mardrus, ka nampiasa ny fanontana Bulaq sy Calcutta II. Fampifangaroana tantara avy amin' ny loharano samihafa izy io. Nanjary be mpamaky nanerana an' i Eorôpa izy io, ary natao pirinty indray imbetsaka. Navoaka tamin' ny 1937 ny fandikana azy tamin' ny teny anglisy nataon' i Powys Mathers. * 1921–1928: nivoaka ny fandikan-teny alemàna nataon' i Enno Littmann, izay nifototra tamin' ny Bulaq sy Calcutta II. Nanaraka akaiky ny lahatsoratra izy io, ary marina araka ny fandinihana ny fiteny sy ny asa soratra. * 1929–1939: nataon' i Mikhail Salye ny fandikan-teny rosiana voalohany nivantana avy amin' ny teny arabo, tamin' ny alalan' ny Calcutta II. Navoakan' ny trano famoahana Academia tao anaty boky valo izany. * 1955: nataon' i Rafael Cansinos-Asséns ny fandikan-teny espaniola voalohany avy amin' ny teny arabo, ary navoakan' ny ''Editorial Aguilar'' (Trano Famoahana Aguilar) tany Meksika. Nankasitrahan' ilay mpanoratra [[Jorge Luis Borges]] izy io. Ahitana ny lahatsoratry ny Calcutta II, fandikana avy amin' ny Mardrus, ary tantara tsy hita any an-kafa avy amin' ny loharano tsy fantatra izy io. Nisy Espaniola mpandalina ny teny sy ny literatiora arabo niampanga an' i Cansinos tatỳ aoriana ho tsy nandika avy amin' ny teny arabo, saingy mbola tsy voavaha ilay olana.<ref>Salvador Peña. ''[https://www.academia.edu/35260465 Las 'Mil y una noches' que llegaron de fuera: autoridad, progreso y ética en retraducción de clásicos (Una defensa de Cansinos)]''. Academia.edu. January 2017. nojerena tamin’ ny 31 August 2026. datin’ ny tahiry: 23 April 2023. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20230423200316/https://www.academia.edu/35260465/Las_Mil_y_una_noches_que_llegaron_de_fuera_autoridad_progreso_y_%C3%A9tica_en_retraducci%C3%B3n_de_cl%C3%A1sicos_Una_defensa_de_Cansinos_ https://web.archive.org/web/20230423200316/https://www.academia.edu/35260465/Las_Mil_y_una_noches_que_llegaron_de_fuera_autoridad_progreso_y_%C3%A9tica_en_retraducci%C3%B3n_de_cl%C3%A1sicos_Una_defensa_de_Cansinos_]. toetry ny rohy: live.</ref> * 1961: namoaka boky fanampiny i Mikhail Salye, mitondra ny lohateny hoe ''Халиф на час. Новые сказки из книги «Тысячи и одной ночи'' (''Caliph for an Hour: New Tales from the Arabian Nights'', izay midika hoe «Kalifa mandritra ny adiny iray: tantara vaovao avy amin' ny Alina iraika amby arivo»). Ahitana tantara fito tsy tafiditra tao amin' ny Calcutta II izy io, izay avy amin' ny sora-tanana hosoka nataon' i Sabbagh.<ref>''[https://fantlab.ru/edition218312 Caliph for an Hour: New Tales from the Arabian Nights]''. nojerena tamin’ ny 2026-07-21.</ref> * 1964–1965: nivoaka tany Espaina ny fandikana avy amin' ny teny arabo tao amin' ny fanontana Bulaq ho amin' ny teny espaniola, nataon' ilay mpandalina ny teny sy ny literatiora arabo Juan Vernet tao amin' ny ''Editorial Planeta'' (Trano Famoahana Planeta) tamin' ny 1964, ary nataon' i Juan Antonio Gutiérrez-Larraya sy Leonor Martínez Martín tao amin' ny trano famoahana Argos Vergara tamin' ny 1965. * 1966: nivoaka tamin' ny teny alemàna ny fandikana feno voalohany ny sora-tanana Wortley Montague, nataon' i Felix Tauer.<ref name="Grotzfeld 2005">Heinz Grotzfeld; Anke Osigus. ''Dreihundert Jahre 1001 Nacht in Europa''. Germany. Lit. 2005. p. 60. <nowiki>ISBN 9783825885120</nowiki>.</ref> * 1973: navoakan' ny ''Państwowy Instytut Wydawniczy'' (Ivon-toeram-panjakana misahana ny famoaham-boky) ny fandikan-teny [[Fiteny pôlôney|pôlôney]] voalohany nifototra tamin' ny fanontana amin' ny fiteny niandohana. Nahena avy amin' ny 12 ho sivy anefa ny isan' ny boky. * 1984: namoaka fanontana arabo nifototra tamin' ny sora-tanana arabo tranainy indrindra mbola voatahiry i Muhsin Mahdi, ka ny sora-tanana siriana nampiasain' i Galland, izay tehirizina ao amin' ny ''Bibliothèque nationale de France'', no fototra noraisiny. * 1986–1987: nivoaka ny fandikan-teny frantsay nataon' ilay mpandalina ny teny sy ny literatiora arabo René R. Khawam. Nampiasa ny sora-tanan' i Chavis sy Sabbagh izy, satria nino fa samy tena izy tahaka ny sora-tanan' i Galland taloha kokoa ireo. * 1990: namoaka fandikana amin' ny teny anglisy ny fanontan' i Mahdi i Husain Haddawy. * 1991: nivoaka tao amin' ny andiam-boky ''Bibliothèque de la Pléiade'' (Tranombokin' ny Pléiade) ny fandikan-teny frantsay nataon' ireo mpandalina ny teny sy ny literatiora arabo Jamel-Eddine Bencheikh sy André Miquel. Nifototra tamin' ny ZER, ilay vondron-dika ejipsiana, izany. * 2005–2021: nivoaka tao anaty boky dimy ny fandikan-teny portogey be dia be nataon' ilay Breziliana mpampianatra ambony Mamede Mustafa Jarouche. Tsy ilay lahatsoratra ZER, izay noraisina ho dika mahazatra sy fenitra, no nampiasain' i Jarouche, fa nofidiny ho loharano kosa ireo sora-tanana tany am-boalohany, anisan' izany ny Maillet, Rylands, Tubingen, Gayangos, Paris, Sabbagh ary ny hafa. Sambany no navoakan' i Jarouche ny tantara sy ireo endrika samihafa amin' ny tantara avy amin' ireo sora-tanana ireo.<ref>Piparote Revista. ''[https://revistapiparote.com.br/entrevista-com-mamede-mustafa-jarouche-o-tradutor-do-livro-das-mil-e-uma-noites/ Entrevista com Mamede Mustafa Jarouche: o Tradutor do "Livro das Mil e Uma Noites"]''. Piparote. 25 September 2021. fiteny: pt-BR. nojerena tamin’ ny 14 January 2025.</ref> * 2008: nivoaka tao amin' ny andiam-boky ''Penguin Classics'' ny fandikana vaovao ny fanontana Calcutta II nataon' i Malcolm C. Lyons sy Ursula Lyons, izay nisy boky telo. * 2018: sambany no nadika tamin' ny teny alemàna ny sora-tanana Kayseri, nataon' i Claudia Ott tao amin' ny bokiny ''Tausendundeine Nacht. Das glückliche Ende'' (''1001 Nights. The Happy Ending'', izay midika hoe «Alina iraika amby arivo: ny fiafarana mahafaly»). Ny sora-tanana Kayseri no tranainy indrindra ahitana ny fiafaran' ny tantara mandrafitra momba an' i Shahryar sy Scheherazade. Samy hafa be amin' ny dika ZER mahazatra tatỳ aoriana io sora-tanana io. Efa nandika ny lahatsoratr' i Mahdi tamin' ny teny alemàna i Ott tamin' ny 2004. * 2022: namoaka fandikana tantaram-pitiavana efatra avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' i Claudia Ott, tao amin' ny bokiny ''Tausendundeine Nacht – Das Buch der Liebe'' (''1001 Nights – The Book of Love'', izay midika hoe «Alina iraika amby arivo: bokin' ny fitiavana»). Tafiditra ao ny ''Sul and Shumul'', izay tantara tranainy indrindra hita tao amin' ireo sombin' ny ''Alina iraika amby arivo'', nefa tsy hita ao amin' ireo dika tatỳ aoriana. == Lohahevitra sy fomba fitantarana == [[File:Thousand_and_One_Nights_21.jpg|thumb|Sary nataon' i Sani ol Molk ho an' ny ''Alina iraika amby arivo'', Iràna, 1853.]] Mampiasa fomba fitantarana vaovao maro ny ''Alina iraika amby arivo'' sy ireo tantara samihafa ao anatiny. Ianteheran' ny mpitantara ireo fomba ireo mba hampitomboana ny hamafin' ny zava-mitranga, ny fihenjanam-po eo am-piandrasana izay hitranga, na ny fihetseham-po hafa.<ref name=Heath/> Ny sasany amin' ireo fomba ireo dia efa hita tamin' ny literatiora persiana sy indiana ary arabo taloha kokoa, fa ny hafa kosa vao nipoitra tao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. === Tantara mandrafitra === Ohatra iray tany aloha amin' ny fampiasana ny tantara mandrafitra, izany hoe tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny, no hita ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'': mitantara andian-tantara, izay [[Angano|angano]] matetika indrindra, amin' ny soltana Shahryar mandritra ny alina maro i Scheherazade, izay iray amin' ireo olona ao amin' ny tantara. Maro amin' ny tantara tantarain' i Scheherazade koa no tantara mandrafitra, toy ny ''Tale of Sinbad the Seaman and Sinbad the Landsman'' (tantaran' i Sinbad tantsambo sy Sinbad an-tanety). Fitambaran' ireo zava-niainana tantarain' i Sinbad tantsambo amin' i Sinbad an-tanety io. Eo amin' ny fandinihana ny lovantsofina, dia sokajiana ho ATU (fanondroana Aarne–Thompson–Uther momba ny karazan' angano) 875B* io tantara mandrafitra io. Ny anaran' io sokajy io dia «Storytelling Saves a Wife from Death», izay azo adika hoe «Ny fitantarana no mamonjy ny vehivavy manambady iray tsy ho faty».<ref>Hans-Jorg Uther. ''[https://books.google.com/books?id=HVQsAQAAIAAJ&q=%22Storytelling+Saves+a+Wife+from+Death%22 The Types of International Folktales: Animal tales, tales of magic, religious tales, and realistic tales, with an introduction. FF Communications]''. Academia Scientiarum Fennica. 2004. p. 499.</ref> === Tantara ao anatin’ ny tantara === Anisan’ ny fomba fitantarana hita ao amin’ ny ''Alina iraika amby arivo'' koa ny iray amin’ ireo ohatra tany am-boalohany amin’ ny «tantara ao anatin’ ny tantara». Azo zohina hatrany amin’ ny fomba fitantarana persiana sy indiana taloha izany, indrindra fa ny ''Panchatantra'', izay anisan’ ny literatiora sanskrita fahiny. Nampivoatra ny fomba nampiasain’ ny ''Panchatantra'' tamin’ ny lafiny maro anefa ny ''Alina iraika amby arivo'', indrindra teo amin’ ny fomba fampidirana tantara iray. Ao amin’ ny ''Panchatantra'', dia fampitahana natao hampianarana no entina mampiditra ny tantara: manondro azy ireny ny tantara mandrafitra, izany hoe ilay tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny, amin’ ny alalan’ ny fomba fiteny samihafa mitovitovy amin’ izao, raha adika amin’ ny teny malagasy: «Raha tsy mitandrina ianao, dia hanjo anao izay nanjo ny hao sy ny parasy.» Ao amin’ ny ''Alina iraika amby arivo'' kosa, io fomba fampidirana natao hampianarana io no mahalana indrindra; fomba tsy mivantana kokoa no tena fampiasa, indrindra ny fampidirana tantara ho valin’ ny fanontaniana nipoitra tao amin’ ny tantara teo aloha.<ref>Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 3–4. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref> Mpitantara tsy fantatra no mitantara ny tantara ankapobeny, ary ao anatin’ izany fitantarana izany no itantaran’ i Scheherazade ireo tantara. Ao anatin’ ny ankamaroan’ ny fitantaran’ i Scheherazade dia mbola misy tantara hafa tantaraina, ary na ao anatin’ ny sasany amin’ ireny aza dia mbola misy tantara hafa koa.<ref name=":0">Richard Burton. ''[https://www.gutenberg.org/ebooks/51252 The Book of the Thousand Nights and a Night, Volume 1]''. Project Gutenberg. September 2003. nojerena tamin’ ny 2026-10-27. datin’ ny tahiry: 2026-09-01. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20260901071444/https://www.gutenberg.org/ebooks/51252 https://web.archive.org/web/20260901071444/https://www.gutenberg.org/ebooks/51252].</ref> Izany indrindra no hita ao amin’ ny tantara ''Sinbad the Sailor'' (Sinbad ilay tantsambo), izay tantarain’ i Scheherazade ao amin’ ny ''Alina iraika amby arivo''. Ao anatin’ io tantara io mihitsy, i Sinbad ilay tantsambo, izay mpandray anjara fototra, no mitantara amin’ i Sinbad ilay mpitondra entana ireo dia fito nataony. Ampiasaina amin’ ny fomba mandaitra koa izany ao amin’ ny tantara toy ny ''The Three Apples'' (Ny paoma telo) sy ny ''The Seven Viziers'' ([[#Mpitantara tsy azo itokisana|Ireo viziry fito]], izany hoe mpanolotsaina na minisitra ao amin’ ny fanjakana). Ao amin’ ny tantara iray hafa tantarain’ i Scheherazade, ''The Fisherman and the Jinni'' (Ilay mpanjono sy ilay jiny), dia misy ny ''Tale of the Wazir and the Sage Duban'' (Tantaran’ ilay viziry sy i Duban olon-kendry), ary ao anatin’ io indray dia mbola misy tantara telo hafa tantaraina. Toa malalaka kokoa noho ny amin’ ny literatiora maoderina ny fepetra raisin’ ny mpitantara hamaritana izay atao hoe fampiatoana ny tantara eo amin’ ny fotoana mampiandry mafy ny tohiny. Amin’ ny tranga maro, dia tapahina ny tantara rehefa tandindomin-doza ny ain’ ny mahery fo na iharan’ ny olana lehibe hafa izy. Any amin’ ny ampahany sasany amin’ ny lahatsoratra feno kosa anefa, dia ajanona eo am-pamelabelarana foto-kevitra filôzôfika tsy mivaingana na lafiny sarotra amin’ ny filôzôfia silamo ny fitantaran’ i Scheherazade. Indray mandeha aza dia eo am-pamaritana amin’ ny an-tsipiriany ny anatômia (na firafitry ny vatan’ olombelona), araka ny hevitr’ i [[Claude Galien|Galen]], no iatoany. Amin’ ireo tranga rehetra ireo, dia hita fa marina ny ninoany fa ny fanirian’ ny mpanjaka hahafantatra ny tohiny dia hahazoany andro iray fanampiny hiainana. === Famaritana mampahita ny zava-mitranga === Ny famaritana mampahita an-tsaina ny zava-mitranga (''dramatic visualization'') dia faritana amin' ny teny anglisy hoe: <blockquote>"the representing of an object or character with an abundance of descriptive detail, or the mimetic rendering of gestures and dialogue in such a way as to make a given scene 'visual' or imaginatively present to an audience"</blockquote> Izao no dikanteny malagasy an' io famaritana io: <blockquote>«Ny fanehoana zavatra na mpandray anjara amin' ny famariparitana azy amin' ny antsipiriany betsaka, na ny fanehoana ny fihetsika sy ny fifampiresahana amin' ny alalan' ny fanahafana, mba hahatonga ny seho iray ho “hita maso” na ho toy ny miseho eo anatrehan' ny mpandray ny tantara ao an-tsainy.»</blockquote> Ampiasaina amin' ny tantara maromaro ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' io fomba io,<ref name=Heath-360/> toy ny tantara ''The Three Apples'' («Ny paoma telo»; jereo ny [[#Tantara momba ny heloka bevava|Toetoetran' ny tantara momba ny heloka bevava]] etsy ambany). === Anjara sy lahatra === Anisan' ny lohahevitra fahita amin' ny tantara maro ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny anjara sy ny lahatra. Hoy i [[Pier Paolo Pasolini]], mpanatontosa sarimihetsika italianina (dikanteny malagasy):<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 200.</ref> <blockquote>Ny tantara tsirairay ao amin' ny ''The Thousand and One Nights'' dia manomboka amin' ny «fisehoan' ny lahatra», izay miseho amin' ny alalan' ny zava-mitranga tsy araka ny mahazatra; ary ny zava-mitranga tsy araka ny mahazatra iray dia miteraka iray hafa hatrany. Miforona araka izany ny rojo iray misy zava-mitranga tsy araka ny mahazatra. Arakaraka ny maha-araka ny lojika sy mifamatotra tsara ary tena ilaina io rojo io no maha-tsara tarehy kokoa ny tantara. Ny tiako holazaina amin' ny hoe «tsara tarehy» dia velombelona, mahasarika tanteraka ny saina ary mampientanentana. Io rojo misy zava-mitranga tsy araka ny mahazatra io dia mirona hatrany amin' ny fiverenana amin' ny laoniny. Ny fiafaran' ny tantara tsirairay ao amin' ny ''The One Thousand and One Nights'' dia ny «fanjavonan' ny» lahatra, izay milentika indray ao anatin' ny rendremana eo amin' ny fiainana andavanandro ... Ny lahatra mihitsy, raha ny marina, no mpandray anjara fototra ao amin' ireo tantara.</blockquote> Na dia tsy hita maso aza ny anjara, dia azo heverina ho mpandray anjara lehibe ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 198.</ref> Ny fomba ampandehanana ny tantara izay ampiasaina matetika hanehoana io lohahevitra io dia ny fifanandrifian-javatra,<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 199–200.</ref> ny fivadihan' ny filaharan' ny antony sy ny vokany (izay ny zava-mitranga any aoriana no mahatonga ny zava-mitranga talohany), ary ny faminaniana izay tanteraka noho ny fihetsika aterany (jereo ny [[#Fambara mialoha|fizarana momba ny fambara mialoha]] etsy ambany). === Fambara mialoha === [[File:The Valley of Diamonds by Maxfield Parrish.jpg|thumb|Sinbad sy ny Lohasahan' ny Diamondra, ao amin' ny fitantarana ny diany faharoa.]] Ahitana ohatra tany am-boalohany amin' ny fampiasana fambara mialoha ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', amin' ny alalan' ny fanononana miverimberina olona na zavatra iray. Antsoina ankehitriny hoe «basy an' i Chekhov» (''Chekhov's gun'') izany fomba izany. Izao no famaritana azy, raha adika amin' ny teny malagasy: «fanononana miverimberina olona iray ao amin' ny tantara na zavatra iray, izay toa tsy manan-danja amin' ny fotoana anononana azy voalohany, nefa miseho indray any aoriana ka miditra tampoka eo amin' ny fizotran' ny tantara».<ref>Peter Heath. ''Reviewed work(s): Story-Telling Techniques in the Arabian Nights by David Pinault''. ''International Journal of Middle East Studies''. boky 26. laharana 2. Cambridge University Press. May 1994. p. 358–360 [359]. <nowiki>doi:10.1017/s0020743800060633</nowiki>. <nowiki>S2CID 162223060</nowiki>.</ref> Anisan' ny ohatra amin' izany ny tantara ''The Three Apples'' (Ny paoma telo; jereo ny fizarana momba ny tantara momba ny heloka bevava etsy ambany). Fomba hafa nampiasaina tany am-boalohany mba hanomezana fambara mialoha ny fandaminana ny firafitry ny tantara araka ny lamina iray (''formal patterning''). Izao no famaritana azy, raha adika amin' ny teny malagasy: «fandaminana ireo zava-mitranga sy fihetsika ary fihetsiky ny vatana izay mandrafitra ny fitantarana sy manome endrika ny tantara; rehefa voarindra tsara izany lamina izany, dia afaka mankafy ny fahafantarana sy ny fiandrasana mialoha ny firafitry ny tantara ny mpihaino na ny mpamaky, arakaraka ny fizotrany». Hita ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' koa io fomba io: mifandimby sy miverimberina ny fitantarana sy ny fampiatoana azy eo amin' ny fotoana mampiandry mafy ny tohiny.<ref name=Heath-360/> ==== Ny faminaniana izay tanteraka noho ny fihetsika aterany ==== Tantara maromaro ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' no mampiasa ny faminaniana izay tanteraka noho ny fihetsika aterany. Endrika manokana amin' ny fitantarana mialoha izay hitranga any aoriana (''prolepsis'') izany, ary ampiasaina ho fambara mialoha ny zava-mitranga. Efa hita io fomba literera io ao amin' ny tantaran' i [[Krishna]] ao amin' ny literatiora sanskrita fahiny, sy ao amin' ny tantaran' i [[Œdipe]], na ny fahafatesan' i [[Heraklesy]], ao amin' ny tantara an-tsehatra nosoratan' i [[Sophocles]]. Endrika iray hafa amin' io fomba io ny nofy izay tanteraka noho ny fihetsika aterany. Hita ao amin' ny literatiora arabo izany, ary koa ao amin' ny nofin' i [[Jôsefa (zanak' i Jakôba)|Jôsefa]] sy ny fifandirany tamin' ireo rahalahiny ao amin' ny [[Bokin' ny Genesisy|Baiboly hebreo]]. Ohatra iray amin' izany ny ''The Ruined Man who Became Rich Again through a Dream'' (Ilay lehilahy very fananana izay nanankarena indray noho ny nofy). Ao amin' io tantara io, dia misy lehilahy ilazana ao amin' ny nofiny fa tokony handao an' i [[Bagdad]], tanàna niaviany, ary hankany [[Kahira]], izay hahitany ny toerana misy harena nafenina. Nandeha tany izy, saingy niharan' ny fahoriana ka niafara tany am-ponja. Notantarainy tamin' ny polisy iray tao ny nofiny. Nanesoeso ny fiheverana fa misy nofy milaza mialoha izay hitranga ilay polisy, ary nilaza tamin' ilay lehilahy fa nanonofy koa izy hoe nisy trano nisy tokotany sy loharano tao Bagdad, ary nisy harena nalevina teo ambanin' ilay loharano. Fantatr' ilay lehilahy fa ny tranony ihany io toerana io. Rehefa navotsotra avy tany am-ponja izy, dia nody ary nihady ilay harena. Izany hoe tsy naminany ny hoavy fotsiny ilay nofy, fa izy ihany koa no nahatonga ny zavatra nambarany ho tanteraka. Nipoitra tatỳ aoriana tao amin' ny lovantsofina anglisy ny endrika hafa amin' io tantara io, dia ny ''Pedlar of Swaffham'', ary koa ao amin' ny ''The Alchemist'', nosoratan' i Paulo Coelho. Ao amin' ny fanangonan-tantara fohy ''A Universal History of Infamy'', nosoratan' i [[Jorge Luis Borges]], dia misy ny fandikany io tantara io amin' ny teny espaniola, mitondra ny lohateny hoe ''The Story of the Two Dreamers''.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 193–194.</ref> Mampiseho endrika hafa amin' ny faminaniana izay tanteraka noho ny fihetsika aterany ny ''The Tale of Attaf''. Niditra tao amin' ny tranombokiny, dia ny ''House of Wisdom'' (Tranon' ny Fahendrena), i [[Harun al-Rashid]], ary namaky boky iray nosafidiny sendra azy. Toy izao ny tohiny, raha adika amin' ny teny malagasy: «nihomehy sy nitomany izy, ary nandroaka tsy ho eo imasony ilay viziry mahatoky, Ja'far ibn Yahya. Very hevitra sy sosotra i Ja'afar ka nandositra an' i Bagdad ary niditra tao anatin' ny zava-niainana nifanesy tao Damaskôsy, izay nahakasika an' i Attaf sy ilay vehivavy izay novadin' i Attaf tamin' ny farany». Rehefa niverina tany [[Bagdad]] i Ja'far, dia namaky ilay boky nampihomehy sy nampitomany an' i Harun, ka nahita fa voatantara tao ireo zava-niainany niaraka tamin' i Attaf tao [[Damaskôsy]]. Izany hoe ny namakian' i Harun ilay boky mihitsy no nahatonga ireo zava-niainana voalaza tao hitranga. Ohatra tany am-boalohany amin' ny fifandraisan' ny antony sy ny vokany mivadika izany: ny zava-mitranga any aoriana no anton' ny zava-mitranga mialoha azy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 199.</ref> Any akaikin' ny faran' ny tantara, dia voaheloka ho faty noho ny heloka tsy nataony i Attaf. Efa fantatr' i Harun anefa ny marina noho izay novakiny tao amin' ilay boky, ka nosakanany ny famonoana an' i Attaf ary nasainy navotsotra avy tany am-ponja izy. Tamin' ny taonjato faha-12, dia nadikan' i Petrus Alphonsi tamin' ny teny latina io tantara io ary nampidiriny tao amin' ny ''Disciplina Clericalis'',<ref name="Marzolph-109">Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 109. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref> niaraka tamin' ny andian-tantara ''Sindibad''.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 93.</ref> Tamin' ny taonjato faha-14, dia nisy dika iray amin' ny ''The Tale of Attaf'' koa tao amin' ny ''Gesta Romanorum'' sy ny ''The Decameron'', nosoratan' i [[Giovanni Boccaccio]].<ref name="Marzolph-109" /> === Famerimberenana === [[File:One_Thousand_and_One_Nights26.jpg|thumb|Sary nataon' i Sani ol Molk ho an' ny ''Alina iraika amby arivo'', Iràna, 1849–1856]] Ny famerimberenana teny manan-danja (''Leitwortstil'') dia «famerimberenana teny atao an-tsitrapo» ao amin' ny asa literatiora iray, izay «mazàna maneho singa miverimberina na lohahevitra manan-danja ao amin' ilay tantara» (dikan-teny malagasy). Hita ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' io fomba io, izay mampifamatotra tantara maromaro ho andian-tantara iray. Niantehitra tamin' io teknika io ireo mpitantara mba «hamolavolana ireo tantara mandrafitra ny andian-tantarany ho iray mirindra» (dikan-teny malagasy).<ref name=Heath>Peter Heath. ''Reviewed work(s): Story-Telling Techniques in the Arabian Nights by David Pinault''. ''International Journal of Middle East Studies''. boky 26. laharana 2. Cambridge University Press. May 1994. p. 358–360 [359–60]. <nowiki>doi:10.1017/s0020743800060633</nowiki>. <nowiki>S2CID 162223060</nowiki>.</ref> Teknika iray hafa ampiasaina ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny fandaminana amin' ny alalan' ny lohahevitra miverimberina. Toy izao no famaritana azy (dikan-teny malagasy): <blockquote>Ny fizarana ireo hevitra ara-lohahevitra miverimberina sy ireo singa mitondra fampianarana ara-pitondran-tena amin' ireo zava-mitranga sy tantara mandrafitra samihafa ao amin' ny tantara iray. Ao amin' ny tantara voarafitra amim-pahaizana, dia azo alamina ny lohahevitra miverimberina mba hanasongadinana ny foto-kevitra mampiray na ny hevitra misongadina iraisan' ireo zava-mitranga sy tantara mandrafitra tsy mitovy.<ref name="Heath-360">Peter Heath. ''Reviewed work(s): Story-Telling Techniques in the Arabian Nights by David Pinault''. ''International Journal of Middle East Studies''. boky 26. laharana 2. Cambridge University Press. May 1994. p. 358–360 [360]. <nowiki>doi:10.1017/s0020743800060633</nowiki>. <nowiki>S2CID 162223060</nowiki>.</ref></blockquote> Misy endrika samihafa maromaro amin' ny tantaran' i ''Cinderella'', izay niainga tamin' ny tantara grika fahiny momba an' i Rhodopis, ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Anisan' izany ny ''The Second Shaykh's Story'', ny ''The Eldest Lady's Tale'' ary ny ''Abdallah ibn Fadil and His Brothers'', izay samy miresaka momba ny zandriny ampijalin' ny zokiny roa saro-piaro. Vehivavy ireo mpiray tam-po amin' ny sasany amin' ireo tantara ireo, fa lehilahy kosa amin' ny hafa. Ny iray amin' ireo tantara, ''Judar and His Brethren'', dia tsy manaraka ny fiafarana mahafaly hita amin' ireo endrika teo aloha, fa manova ny fizotran' ny tantara mba hanomezana azy fiafarana mampalahelo: voapoizin' ireo zokiny lahy ilay zandriny lahy.<ref>Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 4. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref> === Vazivazy ara-nofo === Ahitana vazivazy ara-nofo maro ny ''Alina iraika amby arivo''. Manakaiky ny fanesoana mitsikera ny sasany amin' ireo, toy ny ao amin' ilay tantara mitondra ny lohateny hoe ''Ali with the Large Member'' (izany hoe «Ali manana filahiana lehibe»), izay maneso ny fifantohana tafahoatra amin' ny taovam-pananahan' ny lehilahy.<ref>Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 97–98. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref><ref>Ao amin' ny sora-tanana Wortley Montague (1764), izay tehirizina ao amin' ny ''Bodleian Library'' (Tranomboky Bodleian), ihany no ahitana ny ''Ali with the Large Member'', ary tsy hita ao amin' ny fandikan-tenin' i Burton na amin' ireo fandikan-teny hafa fampiasa mahazatra. (Loharano: ''Arabian Nights Encyclopedia'').</ref> === Mpitantara tsy azo itokisana === Nampiasaina tamin' ny tantara foronina arabo maromaro avy tamin' ny Andro Antenatenany ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny fomba fitantarana mampiasa mpitantara tsy azo itokisana. Ao amin' ny tantara iray, ''The Seven Viziers'' (fantatra koa amin' ny hoe ''Craft and Malice of Women or The Tale of the King, His Son, His Concubine and the Seven Wazirs''), dia miampanga ny zanaky ny mpanjaka iray ho nanao herisetra taminy ny vehivavy mpivarotena tao an-dapa iray. Kanefa, araka ny tena zava-nitranga ao amin' ilay tantara, ilay vehivavy kosa no nanandrana nanolana an' ilay zanaky ny mpanjaka nefa tsy nahomby. Avy amin' ny tantaran' i Yusuf ao amin' ny [[Kor'any]] sy i [[Jôsefa (zanak' i Jakôba)|Jôsefa]] ao amin' ny [[Baiboly]] no nakana aingam-panahy tamin' izany. Miezaka mamonjy ny ain' ilay zanaky ny mpanjaka ny viziry fito (mpanolotsaina na minisitra ao amin' ny fanjakana), ka mitantara tantara fito izay mikendry ny hanaporofo fa tsy azo itokisana ny vehivavy. Mamaly izany amin' ny fitantarana tantara iray mikendry ny hanaporofo fa tsy azo itokisana ny viziry kosa ilay vehivavy.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 59.</ref> Ampiasaina koa io fomba fitantarana mampiasa mpitantara tsy azo itokisana io mba hiteraka fihenjanam-po eo am-piandrasana izay hitranga ao amin' ny ''The Three Apples'', sy hatsikana ao amin' ny ''The Hunchback's Tale'' (jereo ny [[#Tantara momba ny heloka bevava|tantara momba ny heloka bevava]] etsy ambany). === Toetoetran' ny karazana literatiora === ==== Tantara momba ny heloka bevava ==== [[File:Godefroy Durand - Morgiane.jpg|thumb|Sary nataon' i Godefroy Durand mampiseho an' i Morgiana sy ireo mpangalatra ao amin' ny ''Ali Baba and the Forty Thieves''.]] Ohatra iray amin' ny tantara misitery momba ny famonoan' olona<ref>Ulrich Marzolph. ''The Arabian Nights Reader''. Wayne State University Press. 2006. p. 240–242. <nowiki>ISBN 0-8143-3259-5</nowiki>.</ref> sy ny tantara mampientanentana izay mampihenjana ny fo eo am-piandrasana izay hitranga ao amin' ilay fanangonana ny ''The Three Apples'' (tantaran' ireo paoma telo). Ahitana fiovana tampoka maromaro eo amin' ny fizotry ny tantara izy io,<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 93,95,97.</ref> ary misy toetoetran' ny tantara momba ny fanadihadiana heloka bevava.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 91,93.</ref> Fantatra amin' ny anarana hoe ''Hikayat al-sabiyya 'l-maqtula'' (''The Tale of the Murdered Young Woman'', izany hoe tantaran' ilay tovovavy novonoina) koa izy io.<ref>Ulrich Marzolph. ''The Arabian Nights Reader''. Wayne State University Press. 2006. p. 240. <nowiki>ISBN 0-8143-3259-5</nowiki>.</ref> Ao amin' io tantara io dia lasa manana vata iray i [[Harun al-Rashid]], ary rehefa nosokafana ilay izy dia hita tao ny fatin' ny tovovavy iray. Nomen' i Harun telo andro ny viziriny (mpanolotsaina na minisitra ao amin' ny fanjakana), Ja'far, mba hitadiavana ilay nahavanon-doza; raha tsy izany dia hovonoina izy. Rehefa tapitra ireo telo andro, ary efa hovonoina i Ja'far noho ny tsy nahavitany ilay asa, dia nisy lehilahy roa niseho, ka samy nilaza ho ilay mpamono olona. Rehefa nitantara ny zava-nitranga izy ireo dia fantatra fa, na dia ilay tanora kokoa tamin' izy roa lahy, izay vadin' ilay vehivavy, aza no nahafaty azy, dia nanana anjara tamin' ny fahadisoana koa ny andevo iray. Io andevo io no naka ny iray tamin' ireo paoma voalaza ao amin' ny lohateny, ka nahatonga ny famonoana ilay vehivavy. Nomen' i Harun telo andro fanampiny indray i Ja'far mba hitadiavana ilay andevo meloka. Rehefa tsy nahita ilay nahavanon-doza indray izy, ka nanao veloma ny fianakaviany talohan' ny hamonoana azy, dia sendra nahita fa tany amin' ny zanany vavy ilay paoma. Avy tamin' i Rayhan, andevon' i Ja'far ihany, no nahazoan' ilay zazavavy azy io. Voavaha tamin' izany ilay zava-miafina. Tantara hafa ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ahitana toetoetran' ny tantara momba ny heloka bevava ny fitohitohizan-tantara ''The Hunchback's Tale'' (tantaran' ilay lehilahy misy trafo amin' ny lamosiny). Tsy toy ny ''The Three Apples'' izy io, fa mirona kokoa amin' ny tantara hatsikana mampihenjana ny fo eo am-piandrasana izay hitranga sy ny tantara mifantoka amin' ny fitsarana, fa tsy tantara misitery momba ny famonoan' olona na tantara momba ny fanadihadiana heloka bevava. Any Sina araka ny namoronan' ny tantara azy no isehoan' ny zava-mitranga. Manomboka amin' ny lehilahy iray misy trafo amin' ny lamosiny izy io: mpanao hatsikana tian' ny emperora indrindra ilay lehilahy, ary nasain' ny mpivady mpanjaitra hisakafo hariva. Sempotry ny sakafo nohaniny tsy nahy izy noho ny fihomehezana mafy loatra. Natahotra ny mety ho fahatezeran' ny emperora ireo mpivady, ka nitondra ny vatany tany amin' ny toeram-pitsaboan' ny dokotera jiosy iray ary namela azy tao. Izany no nitarika ho amin' ny tantara manaraka ao amin' ilay fitohitohizan-tantara, dia ny ''Tale of the Jewish Doctor'' (tantaran' ilay dokotera jiosy). Ao amin' io tantara io dia tafintohina tsy nahy tamin' ny vatan' ilay lehilahy misy trafo ilay dokotera, ka nianjera nidina ny tohatra niaraka taminy. Rehefa hitany fa maty ilay lehilahy dia noheveriny fa ilay fianjerana no nahafaty azy. Narotsak' ilay dokotera nidina tao anaty fantson-tsetroka avy eo ny fatiny, ka nitarika ho amin' ny tantara hafa indray izany. Mitohy toy izany ilay fitohitohizan-tantara, izay misy tantara roa ambin' ny folo amin' ny fitambarany, ka miafara amin' ny fihaonan' ireo olona rehetra voakasik' ilay zava-nitranga ao amin' ny efitra fitsarana. Samy hafa ny filazan' izy ireo ny fomba nahafatesan' ilay lehilahy misy trafo.<ref>Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 2–4. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref> Misy toetoetran' ny tantara momba ny heloka bevava koa any amin' ny faramparan' ny ''The Tale of Attaf'' (tantaran' i Attaf; jereo ny [[#Fambara mialoha|Fambara mialoha]] etsy ambony). ==== Tantara mampihorohoro ==== Ny fisehoan' ny matoatoa dia ampiasaina ho fitaovana ampandrosoana ny fizotran' ny tantara ao amin' ny tantara gôtika (''gothic fiction''), ny tantara mampihorohoro, ary ny tantara maoderina momba ny zava-mitranga mihoatra ny voajanahary. Efa ela no nahitana angano momba ny trano misy matoatoa tao amin' ny literatiora. Ny tantara ''Ali the Cairene and the Haunted House in Baghdad'' ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', ohatra, dia mifantoka amin' ny trano itoeran' ny [[Jiny|jiny]].<ref>Yuriko Yamanaka; Tetsuo Nishio. ''The Arabian Nights and Orientalism: Perspectives from East & West''. I.B. Tauris. 2006. p. 83. <nowiki>ISBN 1-85043-768-8</nowiki>.</ref> Saika azo antoka fa ny ''Alina iraika amby arivo'' no asa literatiora tranainy indrindra mbola voatahiry izay manonona ny ''ghoul'' (zavaboary angano mihinana faty), ary maro amin' ireo tantara ao amin' io fitambarana io no ahitana na manonona azy ireo. Ohatra iray amin' izany ny tantara ''The History of Gherib and His Brother Agib'' (ao amin' ny boky faha-6 amin' ny ''Alina iraika amby arivo''): i Gherib, printsy voaroaka, dia miady amin' ny fianakaviana iray misy ''ghoul'' tendan-kanina, ary avy eo manandevo azy ireo sy mampiova finoana azy ireo ho amin' ny [[Silamo|fivavahana silamo]].<ref>Al-Hakawati. ''[http://www.al-hakawati.net/english/Stories_Tales/laila170.asp The Story of Gherib and his Brother Agib]''. ''Thousand Nights and One Night''. nojerena tamin’ ny October 2, 2008. datin’ ny tahiry: December 21, 2008. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20081221142538/http://www.al-hakawati.net/english/Stories_Tales/laila170.asp https://web.archive.org/web/20081221142538/http://www.al-hakawati.net/english/Stories_Tales/laila170.asp].</ref> Ahitana singa mampiavaka ny tantara mampihorohoro koa ny tantara ''The City of Brass'', izay mifantoka amin' ny tanàna haolo.<ref name=Hamori>Andras Hamori. ''An Allegory from the Arabian Nights: The City of Brass''. ''Bulletin of the School of Oriental & African Studies''. boky 34. laharana 1. Cambridge University Press. 1971. p. 9–19 [10]. <nowiki>doi:10.1017/S0041977X00141540</nowiki>. <nowiki>S2CID 161610007</nowiki>. Olona tena nisy teo amin' ny tantara i Musa bin Nusayr, ilay mahery fo ao amin' ilay tantara.</ref> Ny toe-javatra mampihorohoro iainan' i Scheherazade dia miseho amin' ny endrika vao mainka mahery vaika ao amin' ny ''Misery'' nosoratan' i [[Stephen King]], izay anerena ilay mpandray anjara fototra hanoratra tantara lava mba hanakanana ilay mpamabo azy tsy hampijalijaly sy hamono azy. Hita mazava tokoa ao amin' ny asan' i [[Howard Phillips Lovecraft|H. P. Lovecraft]] ny fiantraikan' ny ''Alina iraika amby arivo'' amin' ny tantara mampihorohoro maoderina. Fony mbola zaza izy dia nahaliana azy fatratra ireo zava-niainana notantaraina tao amin' ilay boky, ary nolazainy fa avy amin' ny fitiavany ny ''Alina iraika amby arivo'' ny sasany tamin' ireo zavatra noforoniny.<ref>Daniel Harms; John Wisdom Gonce III. ''The Necronomicon Files: The Truth Behind Lovecraft's Legend''. Weiser. 2003. p. 87–90. <nowiki>ISBN 978-1-57863-269-5</nowiki>.</ref> ==== Tantara mahagaga sy tantara foronina ara-tsiansa ==== [[File:More tales from the Arabian nights-14566176968.jpg|thumb|Sary maneho ny ''Story of Prince Ahmed and the Fairy Paribanou'', ao amin' ny ''More tales from the Arabian nights'' nataon' i Willy Pogany (1915).]] Misy toetoetran' ny tantara foronina ara-tsiansa koa ny tantara sasany ao anatin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Ohatra amin' izany ny ''The Adventures of Bulukiya'': ny fitadiavan' i Bulukiya, ilay mpandray anjara fototra, ny zavamaniry manome fiainana tsy mety maty dia mitarika azy hitety ny ranomasina, hankany amin' ny [[Edena|saha Edena]] sy [[Helo (silamo)|Jahannam]], ary hamakivaky izao rehetra izao ho any amin' ny tontolo samihafa izay lehibe lavitra noho ny tontolo misy azy. Izany dia efa mampiseho mialoha ireo toetoetra hita tatỳ aoriana tao amin' ny tantara foronina ara-tsiansa momba ny [[Vondron-kintana|vondron-kintana]].<ref name=Irwin>Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. Tauris Parke Paperbacks. 2003. p. 209. <nowiki>ISBN 1-86064-983-1</nowiki>.</ref> Eny an-dalana izy dia mifanena amin' ny fiaraha-monin' ny [[Jiny|jiny]],<ref>Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. Tauris Parke Paperbacks. 2003. p. 204. <nowiki>ISBN 1-86064-983-1</nowiki>.</ref> [[Zazavavindrano|zazavavindrano]], bibilava miteny, [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] miteny, ary karazam-piainana hafa.<ref name=Irwin/> Ao amin' ny tantara iray hafa ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', dia mahazo fahafahana miaina ao anaty rano i Abdullah mpanjono, ilay mpandray anjara fototra, ary mahita fiaraha-monina ao ambanin' ny ranomasina. Aseho ho endrika mifanohitra amin' ny fiaraha-monina an-tanety izany fiaraha-monina izany, satria manaraka endriky ny fiaraha-miombona fananana tany am-boalohany (''primitive communism''), izay tsy ahitana akory foto-kevitra toy ny vola sy ny fitafiana. Ny tantara hafa ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' dia miresaka teknolojia fahiny izay very, sivilizasiôna fahiny nandroso nefa nania, ary loza lehibe nandrava azy ireo.<ref>Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. Tauris Parke Paperbacks. 2003. p. 211–212. <nowiki>ISBN 1-86064-983-1</nowiki>.</ref> Ao amin' ny ''The City of Brass'' dia misy vondron' ny mpanao dia lavitra manao fikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]]<ref name="Hamori 1971 p.9">Andras Hamori. ''An Allegory from the Arabian Nights: The City of Brass''. ''Bulletin of the School of Oriental & African Studies''. boky 34. laharana 1. Cambridge University Press. 1971. p. 9–19 [9]. <nowiki>doi:10.1017/S0041977X00141540</nowiki>. <nowiki>S2CID 161610007</nowiki>.</ref> mamakivaky an' i [[Sahara]] mba hitady tanàna fahiny very sy hanandrana haka indray fitoerana vita amin' ny varahina mavo (firaka varahina sy fanitso; ''brass'') izay nampiasain' i [[Sôlômôna]] taloha hisamborana [[Jiny|jiny]] iray.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 148–149, 217–219.</ref> Eny an-dalana izy ireo dia mifanena amin' ny [[Mômia|mpanjakavavy natao mômia]], mponina niova ho vato,<ref>Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. Tauris Parke Paperbacks. 2003. p. 213. <nowiki>ISBN 1-86064-983-1</nowiki>.</ref> ''robot'' miendrika olombelona sy milina mihetsika ho azy izay toa tena velona, saribakoly manintona mandihy tsy misy kofehy,<ref name="Hamori 1971 pp.12–13">Andras Hamori. ''An Allegory from the Arabian Nights: The City of Brass''. ''Bulletin of the School of Oriental & African Studies''. boky 34. laharana 1. Cambridge University Press. 1971. p. 9–19 [12–13]. <nowiki>doi:10.1017/S0041977X00141540</nowiki>. <nowiki>S2CID 161610007</nowiki>.</ref> ary ''robot'' miendrika mpitaingin-tsoavaly vita amin' ny varahina mavo izay manoro ny lalana mankany amin' ilay tanàna fahiny ho an' ilay vondrona. Ao amin' ny ''The Ebony Horse'' dia misy ''robot''<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 10–11.</ref> miendrika soavaly mekanika manidina, fehezina amin' ny fanalahidy, izay afaka manidina any amin' ny habakabaka ivelan' ny Tany sy mankany amin' ny Masoandro.<ref>Geraldine McCaughrean; Rosamund Fowler. ''One Thousand and One Arabian Nights''. Oxford University Press. 1999. p. 247–251. <nowiki>ISBN 0-19-275013-5</nowiki>.</ref> Ny ''Third Qalandar's Tale'' koa dia ahitana ''robot'' miendrika mpitondra sambo hafahafa mampiahiahy.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 10–11.</ref> Azo heverina ho isan' ireo santatra tany am-boalohany nialoha ny tantara foronina ara-tsiansa ny ''The City of Brass'' sy ny ''The Ebony Horse''.<ref>[http://www.islamscifi.com/?Academic_Literature Academic Literature] ([https://web.archive.org/web/20170630231017/http://www.islamscifi.com/?Academic_Literature Tahiry], 2017-06-30), Islam and Science Fiction</ref> === Tononkalo === Maro ny tononkalo arabo ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Matetika ny mpitantara no mampiasa azy ireny mba hanaovana famaritana amin' ny an-tsipiriany, indrindra fa ny hatsaran-tarehin' ny olona ao amin' ny tantara. Indraindray koa ireo olona ireo dia mitanisa tononkalo na miteny amin' ny alalan' ny andalan-tononkalo amin' ny toe-javatra sasany. Anisan' ny fampiasana azy ireny, saingy tsy ireo ihany, ny: * Fanomezana torohevitra, fampitandremana ary vahaolana. * Fiderana an' Andriamanitra sy ny mpanjaka ary ireo manana fahefana. * Fitalahoana famindram-po sy famelan-keloka. * Fitomaniana noho ny fanapahan-kevitra diso na ny vintana ratsy. * Fanolorana ankamantatra, fametrahana fanontaniana ary fanaovana fanamby. * Fitsikerana sy fandinihana ny lafin-javatra samihafa amin' ny fiainana. * Fanehoana fihetseham-po amin' ny hafa na amin' ny tena ihany: hafaliana, alahelo, tebiteby, fahagagana ary hatezerana. Ohatra iray amin' ny fanehoana ny hafalian' ny tena ny ao amin' ny Alina faha-203: mijoro eo ivelan' ny lapa ny Printsy Qamar Al-Zaman ary te hampahafantatra ny fahatongavany amin' ny Mpanjakavavy Bodour.<ref>[http://www.mythfolklore.net/1001nights/burton/kamar.htm Burton Nights] ([https://web.archive.org/web/20160528204945/http://www.mythfolklore.net/1001nights/burton/kamar.htm Tahiry], 2016-05-28). Mythfolklore.net (2005-01-01). Retrieved on 2013-09-23.</ref> Fonosiny amin' ny taratasy ny peratra anaovany ary omeny ny mpanompo, izay manatitra izany any amin' ny mpanjakavavy. Rehefa mamaha ilay fonosana izy ka mahita ilay peratra, dia safononoky ny hafaliana ary manao izao tononkalo izao: {| class="wikitable" |+ Ny tononkalo arabo sy ny fanoratana azy amin' ny abidy latina araka ny loharano ! scope="col" | Tononkalo arabo tany am-boalohany ! scope="col" | Fanoratana amin' ny abidy latina |- | <poem lang="ar" dir="rtl"> وَلَقدْ نَدِمْتُ عَلى تَفَرُّقِ شَمْلِنا دَهْرًا وَفاضَ الدَّمْعُ مِنْ أَجْفاني وَنَذَرْتُ إِنْ عادَ الزَّمانُ يَلُمُّنا لا عُدْتُ أَذْكُرُ فُرْقَةً بِلِساني هَجَمَ السُّرورُ عَلَيَّ حَتَّى أَنَّهُ مِنْ فَرَطِ ما سَرَّني أَبْكاني يا عَيْنُ صارَ الدَّمْعُ مِنْكِ سِجْيَةً تَبْكينَ مِنْ فَرَحٍ وَأَحْزاني </poem> | <poem> Wa-laqad nadimtu 'alá tafarruqi shamlinā Dahran wa-fāḍa ad-dam'u min ajfānī Wa-nadhartu in 'āda az-zamānu yalummunā la 'udtu adhkuru furqatan bi-lisānī Hajama as-surūru 'alayya ḥattá annahu min faraṭi mā sarranī abkānī Yā 'aynu ṣāra ad-dam'u minki sijyatan tabkīna min faraḥin wa-aḥzānī </poem> |} Ireto ny dika anglisy roa sy ny fandikana azy ireo amin' ny teny malagasy. {| class="wikitable" |+ Dika anglisy voatanisa ao amin' ny loharano sy ny fandikana azy amin' ny teny malagasy ! scope="col" | Dika anglisy ! scope="col" | Teny anglisy voatonona ! scope="col" | Fandikana amin' ny teny malagasy an' ilay dika anglisy |- ! scope="row" | «Literal translation» (fandikan-teny ara-bakiteny) | <poem lang="en"> And I have regretted the separation of our companionship An eon, and tears flooded my eyes And I've sworn if time brought us back together I'll never utter any separation with my tongue Joy conquered me to the point of which it made me happy that I cried Oh eye, the tears out of you became a principle You cry out of joy and out of sadness </poem> | <poem> Ary efa nanenenako ny fisarahan' ny fiarahantsika Nandritra ny fotoana lava dia lava, ka safotry ny ranomaso ny masoko. Ary efa nianiana aho fa raha mampihaona antsika indray ny fotoana, Dia tsy hanonona fisarahana amin' ny lelako intsony aho. Resin' ny hafaliana aho, hany ka Nampitomany ahy ny hafaliana nentiny. Ry maso ô, nanjary fitsipika arahinao ny mandatsa-dranomaso; Mitomany noho ny hafaliana sy noho ny alahelo ianao. </poem> |- ! scope="row" | «Burton's verse translation» (fandikan-tenin' i Burton miendrika tononkalo) | <poem lang="en"> Long, long have I bewailed the sev'rance of our loves, With tears that from my lids streamed down like burning rain And vowed that, if the days deign reunite us two, My lips should never speak of severance again: Joy hath o'erwhelmed me so that, for the very stress Of that which gladdens me to weeping I am fain. Tears are become to you a habit, O my eyes, So that ye weep as well for gladness as for pain. </poem> | <poem> Efa ela, ela no nitomaniako ny fisarahan' ny fifankatiavantsika, Tamin' ny ranomaso nikoriana avy tamin' ny hodi-masoko toy ny orana mahamay. Ary nivoady aho fa raha sitraky ny andro ny hampihaona antsika roa indray, Dia tsy hiresaka fisarahana intsony ny molotro: Tototry ny hafaliana aho, hany ka, Noho ny hamafin' izay mahafaly ahy indrindra, dia te hitomany aho. Efa zatra mandatsa-dranomaso ianareo, ry masoko ô, Ka mitomany noho ny hafaliana ianareo, toy ny noho ny fangirifiriana. </poem> |} == Eo amin' ny kolontsaina maneran-tany == Lohahevitra mifandraika: ny fandikan-tenin' ny ''Alina iraika amby arivo'' sy ny lisitry ny asa nahazo aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Lehibe dia lehibe ny fiantraikan' ireo dikan' ny ''Alina iraika amby arivo'' eo amin' ny literatiora maneran-tany. Mpanoratra samy hafa toa an' i Henry Fielding sy [[Naguib Mahfouz]] no nanonona ny anaran' ilay fitambarana tao amin' ny sanganasany. Anisan' ny mpanoratra hafa nahazo aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' i John Barth, [[Jorge Luis Borges]], A. S. Byatt, Italo Calvino, Angela Carter, [[Constantin Cavafy|Constantine P. Cavafy]], Wilkie Collins, [[Arthur Conan Doyle]], [[Alexandre Dumas]], [[Gustave Flaubert]], Elizabeth Gaskell, [[Arthur de Gobineau]], [[Johann Wolfgang von Goethe]], Hugo von Hofmannsthal, [[Victor Hugo]], [[Howard Phillips Lovecraft|H. P. Lovecraft]], Gérard de Nerval, Charles Nodier, [[Orhan Pamuk]], [[Georges Perec]], [[Marcel Proust]], [[Alexander Pushkin]], [[Salman Rushdie]], Marcel Schwob, [[Walter Scott]], [[Stendhal]], William Makepeace Thackeray, [[Leo Tolstoy]], [[H. G. Wells]] ary [[W. B. Yeats]].<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 290.</ref> Lasa tandindona eo amin' ny kolontsaina tandrefana ny olona foronina sasany ao amin' izany fitantarana lava izany, toa an' i [[Aladin ou la Lampe merveilleuse|Aladdin]], Sinbad ary Ali Baba. Mety ho anisan' ny nahatonga ny lazany ny fitomboan' ny fahalalana momba ny tantara sy ny jeografia. Toa tsy dia sarotra inoana loatra ireo zavaboary sy zava-mitranga mahagaga mampiavaka ny angano rehefa apetraka amin' ny lasa lavitra kokoa na any amin' ny toerana lavitra kokoa ny tantara. Miafara amin' ny famoronana tontolo an-tsaina izay zara raha misy ifandraisany amin' ny fotoana sy toerana tena misy, na tsy misy ifandraisany aminy mihitsy aza, izany fomba izany. Singa maromaro avy amin' ny angano arabo no fahita ankehitriny ao amin' ny tantara mahagaga maoderina, toy ny [[Jiny|jiny]], ny zavaboary angano antsoina hoe Bahamut, ny karipetra mahagaga, ny jiro mahagaga, sy ny sisa. Rehefa nanolo-kevitra hanoratra angano maoderina tsy ahitana ireo singa efa raikitra fampiasa i L. Frank Baum, dia nampidiriny tao anatin' ireo singa tokony hesorina ny jiny, ny olona bitika ao amin' ny angano, ary ny zavaboary angano manana herin' ny mazia (''fairy'').<ref>James Thurber, "The Wizard of Chitenango", p. 64 ''Fantasists on Fantasy'' edited by Robert H. Boyer and Kenneth J. Zahorski, <nowiki>ISBN 0-380-86553-X</nowiki>.</ref> Tamin' ny 1982, nanomboka nanome ny anaran' ny olona foronina sy ny toerana ao amin' ny fandikan-tenin' i Burton ho an' ireo endriky ny velaran-tanin' i Enceladus, zanabolana voajanaharin' i [[Satiorna (planeta)|Satiorna]], ny ''International Astronomical Union'', na IAU (Fikambanana iraisam-pirenena momba ny astronomia).<ref name="NameCategories">Blue, J.; (2006) [http://planetarynames.wr.usgs.gov/append6.html ''Categories for Naming Planetary Features''] ([https://web.archive.org/web/20070824115900/http://planetarynames.wr.usgs.gov/append6.html Tahiry], 2007-08-24). Retrieved November 16, 2006.</ref> Izao no antony nomena (dikanteny): «Hafahafa sy mifono mistery tokoa ny velarany ka ny ''Arabian Nights'' no nomena azy ho tahirin' anarana azo isafidianana, ka nampifandraisina tamin' ny tantara mahagaga an-tsoratra ny endriky ny tany toa avy amin' ny tontolo an-tsaina.»<ref>''[http://www.iau.org/static/publications/IB104.pdf IAU Information Bulletin No. 104]''. Iau.org. nojerena tamin’ ny 2021-11-06. datin’ ny tahiry: 2022-10-09. rohy voatahiry: [https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.iau.org/static/publications/IB104.pdf https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.iau.org/static/publications/IB104.pdf]. toetry ny rohy: live.</ref> === Eo amin' ny kolontsaina arabo === Tena nankafizin' ireo mpitantara fantatra teo an-toerana amin' ny anarana hoe ''Hakawati'' ny tantara ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''.<ref>''Oral tradition''. 1994. p. 390–419.</ref> Na izany aza, zara raha voatonona tao amin' ireo lisitry ny literatiora be mpankafy ny ''Alina iraika amby arivo'', ary vitsy ny sora-tanan' ilay fanangonana talohan' ny taonjato faha-18 mbola misy, na dia voatonona imbetsaka aza ireo tantara ao anatiny, toy ny Sindbad, ny ''Epic of Antar'', ary ireo tantaram-pahasahiana sy dia mahagaga hafa.<ref>Reynolds p. 272</ref> Araka ny filazan' i Robert Irwin anefa, ambany toerana teo amin' ny literatiora arabo tamin' ny Andro Antenatenany ny ''Alina iraika amby arivo'', satria nosoratana tamin' ny lahatsoratra tsotra. Hoy i Irwin, araka izao fandikan-teny izao: «Na amin' izao fotoana izao aza, ankoatra ny mpanoratra sasany sy ny manam-pahaizana sasany eny amin' ny oniversite, dia tsinontsinoavina eo amin' ny tontolo arabo ny ''Alina iraika amby arivo''. Matetika ny tantara ao aminy no kianina ho tsy mihaja, tsy azo inoana, feno fahazazana ary, indrindra indrindra, ratsy soratra».<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 81–82.</ref> Na dia ambany toerana aza anefa ilay fanangonana tantara, dia nanana mpifaninana maromaro izy tamin' ny vanim-potoana abasida.<ref>Robert Irwin. ''The Arabian nights: A companion''. Tauris Park Paperback. 2004. p. 37.</ref> Nahazo aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny mpanoratra maoderina sasany avy any Ejipta, toa an' i Tawfiq al-Hakim, mpanoratra ny tantara an-tsehatra ''Shahrazad'' (1934), izay manaraka ny firehana ''Symbolism'' (fampiasana tandindona); i Taha Hussein, mpanoratra ny ''Scheherazade's Dreams'' (1943);<ref name="Encyclopaedia Iranica">''[http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla Encyclopaedia Iranica]''. Iranicaonline.org. nojerena tamin’ ny 2013-10-18. datin’ ny tahiry: 2019-11-17. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20191117013804/http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla https://web.archive.org/web/20191117013804/http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla]. toetry ny rohy: live.</ref> ary i [[Naguib Mahfouz]], mpanoratra ny ''Arabian Nights and Days'' (1979). Araka ny filazan' i Idries Shah, mitovy ny sanda ara-tarehimarika ananan' ny lohateny arabo hoe ''alf layla wa layla'' sy ny fehezanteny arabo hoe ''ʾumm al-qiṣṣa'', izay midika hoe «renin' ny tantara», rehefa kajina amin' ny rafitra ''Abjad'', izay anomezana sanda ara-tarehimarika ny litera arabo. Nilaza koa izy fa maro amin' ireo tantara ireo, araka izao fandikan-teny izao, no «tantara fampianarana ao amin' ny [[Sofisma (silamo)|sofisma]] misy hafatra miafina, famaritana ireo fizotran-javatra ao amin' ny saina, na fahalalana isan-karazany nampitaina tamin' ny fomba miafina».<ref name="Sufis">Idries Shah. ''The Sufis''. London, UK. Octagon Press. 1977. navoaka voalohany: 1964. p. 174–175. <nowiki>ISBN 0-86304-020-9</nowiki>.</ref> Teo amin' ny sehatra natokana kokoa ho an' ny besinimaro, dia naharitra ela ny fankafizana ireo sarimihetsika sy fandaharana amin' ny fahitalavitra nalaina avy amin' ny tantara toy ny Sinbad sy Aladdin tany amin' ireo firenena miteny arabo. === Literatiora eoropeana tany aloha === Na dia tamin' ny 1704 aza no nivoaka ny fandikan-teny fantatra voalohany tamin' ny fiteny eoropeana iray, dia mety ho efa nanomboka nisy fiantraikany tamin' ny kolontsaina tandrefana ela talohan' izany ny ''Alina iraika amby arivo''. Nandika asa soratra maro avy amin' ny teny arabo ireo mpanoratra kristiana tany Espaina tamin' ny Andro Antenatenany. Asa momba ny filôzôfia sy ny matematika no tena nadikany, nefa nisy koa tantara foronina arabo, araka ny hita amin' ny ''El Conde Lucanor'', fanangonan-tantaran' i Juan Manuel, sy ny ''The Book of Beasts'' nosoratan' i Ramón Llull.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 92–94.</ref> Toa niely tany ivelan' i Espaina koa ny fahalalana an' ilay asa, na mivantana izany na ankolaka. Ahitana lohahevitra sy singa miverimberina izay misy itoviany amin' ny ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny ''The Canterbury Tales'' nosoratan' i [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] sy ny ''Decameron'' nosoratan' i [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]]. Ao amin' ny ''The Squire's Tale'', ohatra, dia mitaingina soavaly manidina vita amin' ny varahina mavo ny mpandray anjara fototra. Ny fitoviana hita ao amin' ny ''Novelle'' nosoratan' i Giovanni Sercambi sy ny ''Orlando Furioso'' nosoratan' i Ariosto dia manoro fa nety ho fantatra koa ny tantaran' i Shahryar sy Shahzaman.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 96–99.</ref> Toa manondro koa ny porofo fa efa niely tany [[Balkana]] ireo tantara, ary efa nisy fandikan-tenin' ny ''Alina iraika amby arivo'' tamin' ny [[Fiteny romaniana|teny romaniana]] tamin' ny taonjato faha-17. Nifototra tamin' ny dika iray tamin' ny teny grika io fandikan-teny io.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 61–62.</ref> === Literatiora tandrefana nanomboka tamin' ny taonjato faha-18 === ==== Ny fandikan-tenin' i Galland tamin' ny taonjato faha-18 ==== [[File:CC No 08 Arabian Nights.jpg|thumb|left|Laharana faha-8 amin' ny ''Classic Comics'']] [[File:First European edition of Arabian Nights, Les Mille et une Nuit, by Antoine Galland, 1730 CE, Paris.jpg|thumb|Ny fanontana eoropeana voalohany ny ''Alina iraika amby arivo'', mitondra ny lohateny hoe ''Les Mille et une Nuit'', nataon' i Antoine Galland; boky faha-11, 1730 taorian' i Kristy, Paris.]] [[File:Arabian Nights, Tousend und Eine Nacht Arabische Erzahlungen, translated into German by Gustav Weil, Vol .4, 1866 CE.jpg|thumb|Ny ''Alina iraika amby arivo'', mitondra ny lohateny hoe ''Tausend und eine Nacht. Arabische Erzählungen'', nadikan' i Gustav Weil tamin' ny teny alemàna; boky faha-4, 1866 taorian' i Kristy, Stuttgart.]] Ny fandikan-teny eoropeana voalohany fantatra, nataon' i Antoine Galland ary navoaka tamin' ny 1704, no nahatonga ny ''Alina iraika amby arivo'' ho malaza amin' ny vanim-potoana maoderina. Araka ny nosoratan' i Robert Irwin, amin' izao fandikana amin' ny teny malagasy izao, dia «lehibe tokoa ny anjara asan' i Galland tamin' ny fahitana ireo tantara, ny fampalazana azy tany Eorôpa ary ny famolavolana izay nanjary noraisina ho fitambaran-tantara fototra ekena, hany ka nantsoina hoe tena mpanoratra ny ''Alina iraika amby arivo'' izy, na dia mety ho fanitarana sy fifanoheran-kevitra aza izany».<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 14.</ref> Mety ho noho ny fifanojoany tamin' ny fitiavan' ny olona ny ''contes de fées'' (angano momba ny zavaboary mahagaga) no nampahazo laza avy hatrany ny dikan-tenin' i Galland teo amin' ny mpamaky frantsay. Nanomboka izany fironana izany rehefa navoaka tamin' ny 1690 ny ''Histoire d'Hypolite'' nosoratan' i Madame d'Aulnoy. Mitovitovy be amin' ny firafitry ny ''Alina iraika amby arivo'' ny an' io bokin' i d'Aulnoy io, satria vehivavy mpitantara no mitantara ireo tantara ao anatiny. Niely nanerana an' i Eorôpa ny lazan' ny ''Alina iraika amby arivo'', ary tamin' ny faran' ilay taonjato dia efa voadika tamin' ny teny anglisy, alemàna, italiana, neerlandey, danoà, rosiana, flamanina ary yidisy ny dikan-tenin' i Galland.<ref>Reynolds pp. 279–281</ref> Nahatonga ny fipoiran' ny asa soratra maro naka tahaka fomba lazaina ho tatsinanana ny dikan-tenin' i Galland. Tamin' izany fotoana izany koa, dia nisy mpanoratra frantsay nanomboka naneso io fomba fanoratra io, ka namorona tantara lavitry ny zava-misy izay ny endrika ivelan' ny toerana isehoany fotsiny no nampitovy azy amin' ny Tatsinanana. Anisan' ireo asa maka tahaka fomba fanoratra amim-panesoana ireo ny ''Les quatre Facardins'' (1730) nosoratan' i Anthony Hamilton, ny ''Le sopha'' (1742) nosoratan' i Crébillon ary ny ''Les bijoux indiscrets'' (1748) nosoratan' i Diderot. Matetika izy ireny no nahitana fanondroana an-kolaka ny fiarahamonina tany Frantsa tamin' izany fotoana izany. Ny ohatra malaza indrindra dia ny ''Zadig'' (1748) nosoratan' i [[Voltaire]], izay nitsikera ny tsy fandeferana ara-pivavahana, ary tany Afovoany Atsinanana talohan' ny fivavahana silamo no nampisehoany ny tantara, nefa tsy nofaritana mazava ilay toerana sy vanim-potoana.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 238–241.</ref> Ny dika anglisy amin' ny karazana nantsoina hoe ''Oriental Tale'' (tantara tatsinanana) dia mazàna nanasongadina fatratra ny fampianarana momba ny fitondran-tena.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 242.</ref> Naningana tamin' izany ny ''Vathek'' (1786), tantara mahagaga nosoratan' i William Beckford, izay nanana fiantraikany lehibe namaritra ny fivoaran' ny rômana gôtika, karazana tantara foronina mampiasa tahotra sy zava-miafina. Ny rômana ''Saragossa Manuscript'' nosoratan' ilay andriana pôlôney Jan Potocki, izay natomboka tamin' ny 1797, dia nandray betsaka avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', na tamin' ny toetrany tatsinanana na tamin' ny filaharan' ny tantara ao anatin' ny tantara mifampiditra sy mifanjevo ao aminy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 245–260.</ref> Tafiditra tao amin' ny lisitry ny vidin' ny boky momba ny teôlôjia, ny tantara ary ny fanaovana sarintany ilay asa soratra. Nalefan' i Andrew Millar, mpivarotra boky ekosey izay mbola niofana tamin' izany fotoana izany, tany amin' ny mpitandrina [[Presbiterianisma|presbiteriana]] iray io lisitra io. Maneho ny fielezan' ny lazan' ilay boky sy ny fahafahana nahazo azy tamin' ny taompolo 1720 izany.<ref>''[https://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/6.html The manuscripts, Letter from Andrew Millar to Robert Wodrow, 5 August, 1725. Andrew Millar Project. University of Edinburgh.]''. www.millar-project.ed.ac.uk. nojerena tamin’ ny 2016-06-03. datin’ ny tahiry: 2016-01-15. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20160115093030/http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/6.html https://web.archive.org/web/20160115093030/http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/6.html]. toetry ny rohy: live.</ref> ==== Taonjato faha-19 sy faha-20 ==== Mbola anisan' ny boky tena tian' ny mpanoratra britanika maro tamin' ny vanim-potoana romantika sy viktoriana ny ''Alina iraika amby arivo''. Hoy i A. S. Byatt, raha adika amin' ny teny malagasy: «Tao amin' ny tononkalo romantika britanika, ny ''Arabian Nights'' dia nisolo tena ny zava-mahagaga nifanohitra tamin' ny fiainana andavanandro, sy ny saina mamorona nifanohitra tamin' ny fisainana nanaraka lojika nefa tsy nanana aingam-panahy sady nanatsotra tafahoatra ny zava-drehetra.»<ref>A. S. Byatt. ''On Histories and Stories: Selected Essays''. Harvard University Press. 2001. p. 167. <nowiki>ISBN 978-0-674-00451-1</nowiki>.</ref> Samy niresaka ny nofy ratsy naterak' ilay boky taminy fony mbola kely i [[Samuel Taylor Coleridge|Coleridge]] sy i de Quincey tao amin' ny asa soratra nitantarany ny fiainany manokana. Nanoratra tao amin' ny tononkalony momba ny famakiany ireo tantara fony mbola kely koa i [[William Wordsworth|Wordsworth]] sy i Tennyson.<ref>I Wordsworth ao amin' ny boky fahadimy amin' ny ''The Prelude''; i Tennyson ao amin' ny tononkalony «Recollections of the Arabian Nights». (Irwin, pp. 266–269)</ref> Anisan' ny nankafy ilay boky koa i [[Charles Dickens]], ary hita manerana ny fiandohan' ny tantara lava nosoratany farany, ''The Mystery of Edwin Drood'' (1870), ny rivo-piainana mampiavaka ny ''Alina iraika amby arivo''.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 270.</ref> Mpanoratra maromaro no nanandrana nanampy tantara faha-1002,<ref>Byatt, ''On Histories and Stories: Selected Essays'', 2001, p. 168.</ref> anisan' izany i Théophile Gautier (''La mille deuxième nuit'', 1842)<ref name="Encyclopaedia Iranica"/> sy i Joseph Roth (''Die Geschichte von der 1002 Nacht'', 1939).<ref>Byatt, ''On Histories and Stories: Selected Essays'', 2001, p. 168.</ref> Nanoratra ny ''The Thousand-and-Second Tale of Scheherazade'' (1845) i [[Edgar Allan Poe]]. Tantara fohy maneho ny dia fahavalo sady farany nataon' i Sinbad ilay tantsambo izy io, miaraka amin' ireo zava-miafina samihafa hitan' i Sinbad sy ny tantsambony; hazavaina ao amin' ny fanamarihana ambany pejy amin' ilay tantara avy eo ireo zava-mahagaga ireo. Tsy azon' ny mpanjaka antoka raha tena misy ireo zava-miafina ireo, afa-tsy ny momba ireo elefanta mitondra izao tontolo izao eo ambonin' ny lamosin' ny sokatra. Kanefa, ankoatra io tranga io, dia zava-nitranga tena nisy tany amin' ny toerana samihafa tamin' ny andro niainan' i Poe na talohan' izany ireo lazaina ireo, ary anisan' ny zava-nitranga tamin' ny vanim-potoana maoderina. Amin' ny fiafaran' ilay tantara, dia rikoriko mafy tamin' ny tantara vao noforonin' i Scheherazade ny mpanjaka ka nampamono azy ny ampitson' iny mihitsy. Nahaliana an' i [[W. B. Yeats]], poety irlandey sady anisan' ny olo-manan-danja teo amin' ny literatiora, koa ny ''Alina iraika amby arivo''. Tao amin' ny bokiny nosoratana amin' ny lahatsoratra tsotra, ''A Vision'', dia nanoratra tononkalo mifototra amin' ny fiainany manokana izy, mitondra ny lohateny hoe ''The Gift of [[Harun al-Rashid|Harun Al-Rashid]]''.<ref>''[http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/readingeurope/content/ire/NatLibIre_01.pdf The Cat and the Moon and Certain Poems by William Butler Yeats]''. datin’ ny tahiry: 2022-10-09. rohy voatahiry: [https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/readingeurope/content/ire/NatLibIre_01.pdf https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/readingeurope/content/ire/NatLibIre_01.pdf]. toetry ny rohy: live.</ref> Nifandray tamin' ny fanandramana niarahany tamin' i Georgie Hyde-Lees vadiny momba ny fanoratana mandeha ho azy (''automatic writing'') izany. Fomba nampiasain' ny olona maro nanao fomba miafina momba ny hery tsy hita maso izy io, mba hamantarana hafatra izay noheverin' izy ireo fa avy amin' ny ampahan' ny saina tsy tsapan' ny tena mivantana na avy amin' ny zavaboary ara-panahy hafa. Mandritra izany dia mihetsika mitondra pensilihazo na penina ny tanana ka manoratra eo amin' ny taratasy tsotra iray, ary mikimpy ny mason' ilay olona. Ao amin' ny tononkalon' i Yeats koa, ilay vady manana fanomezam-pahasoavana sy talenta dia aseho ho «fanomezana» mihitsy (dikan-teny), izay nolazaina fa nomen' ny kalifa an' i Qusta Ibn Luqa, ilay filôzôfa kristianina bizantina misolo tena an' i W. B. Yeats ao amin' ilay tononkalo. Tamin' ny Jolay 1934, fony izy nitety an' i Etazonia, dia nanontany azy i Louis Lambert hoe iza ireo boky enina nahafa-po azy indrindra. Tao amin' ny lisitra nomeny, dia ny sanganasan' i [[William Shakespeare]] ihany no nialoha ny ''Alina iraika amby arivo'', izay teo amin' ny laharana faharoa.<ref>A. Norman Jeffares; K. G. W. Cross. ''[https://books.google.com/books?id=y5GuCwAAQBAJ&q=Yeats+ethel+mannin+arabian+nights&pg=PA291 In Excited Reverie: Centenary Tribute to W.B. Yeats]''. Springer. 1965. <nowiki>ISBN 978-1-349-00646-5</nowiki>. avy amin’ ny Google Books.</ref> Nisy fiantraikany tamin' ny mpanoratra maoderina koa ny ''Alina iraika amby arivo'', ka anisan' izany i [[James Joyce]], i [[Marcel Proust]], i [[Jorge Luis Borges]], i John Barth ary i Ted Chiang. === Sarimihetsika sy radio ary fahitalavitra === Jereo koa: ireo sarimihetsika nalaina avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. [[File:Aladdin and the Wonderful Lamp (1917).webm|thumb|thumbtime=6|''Aladdin and the Wonderful Lamp'' (1917)]] Nanjary lohahevitra be mpitia tamin' ny sarimihetsika ireo tantara ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', nanomboka tamin' ny ''Le Palais des Mille et une nuits'' (1905) nataon' i [[Georges Méliès]]. Nanasongadina ireo dika roa amin' ny ''The Thief of Baghdad'' ilay mpitsikera Robert Irwin: ny dika tamin' ny 1924 notarihin' i Raoul Walsh sy ny dika tamin' ny 1940 novokarin' i Alexander Korda. Nampiarahiny tamin' ny ''Il fiore delle Mille e una notte'' (1974) nataon' i [[Pier Paolo Pasolini]] izy ireo, ary nolazainy fa, araka ny dikanteny malagasy, «manana toerana ambony eo anivon' ireo sanganasa lehiben' ny sarimihetsika maneran-tany».<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 291–292.</ref> Nofaritan' i Michael James Lundell ho toy izao kosa ny ''Il fiore'', araka ny dikanteny malagasy: «ilay fampifanarahana mahatoky indrindra amin' ny ''The 1001 Nights'' amin' ny endriny tranainy indrindra, raha ny fanasongadinany ny lafiny ara-nofo no jerena».<ref>Michael Lundell. ''Pasolini's Splendid Infidelities: Un/Faithful Film Versions of The Thousand and One Nights''. ''Adaptation''. boky 6. laharana 1. Oxford University Press. 2013. p. 120–127. <nowiki>doi:10.1093/adaptation/aps022</nowiki>.</ref> Ny ''Alif Laila'' (midika hoe «Alina arivo»; 1933) dia sarimihetsika mitantara zava-mahagaga amin' ny [[Fiteny hindỳ|teny hindỳ]], nalaina avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', ary anisan' ny sarimihetsika tamin' ny vanim-potoana niandohan' ny sarimihetsika tao India. I Balwant Bhatt sy Shanti Dave no nitarika azy. Nanao ny ''Alif Laila'' (1953) i K. Amarnath; sarimihetsika indiana hafa amin' ny teny hindỳ mitantara zava-mahagaga izy io, nalaina avy amin' ny anganon' i [[Aladin ou la Lampe merveilleuse|Aladdin]].<ref name="RajadhyakshaWillemen1999"/> Nivoaka tamin' ny 1946 ny ''Arabian Nights'' nataon' i Niren Lahiri, sarimihetsika mampifangaro traikefa mampientanentana sy zava-mahagaga, nalaina avy amin' ireo tantara.<ref>''[https://indiancine.ma/EHD/info Arabian Nights (1946)]''. Indiancine.ma. nojerena tamin’ ny 2021-06-13. datin’ ny tahiry: 2021-06-13. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20210613201915/https://indiancine.ma/EHD/info https://web.archive.org/web/20210613201915/https://indiancine.ma/EHD/info]. toetry ny rohy: live.</ref> Nisy sarimihetsika indiana maromaro nalaina avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' sy ny ''The Thief of Baghdad'' novokarina nandritra ny taona maro, anisan' izany ny ''Baghdad Ka Chor'' (1946), ny ''Baghdad Thirudan'' (1960), ary ny ''Baghdad Gaja Donga'' (1968).<ref name="RajadhyakshaWillemen1999">Ashish Rajadhyaksha; Paul Willemen. ''[https://books.google.com/books?id=R0EOAQAAMAAJ Encyclopaedia of Indian cinema]''. British Film Institute. 1999. <nowiki>ISBN 978-1-57958-146-6</nowiki>.</ref> Novokarina tao India koa ny tantara mitohy amin' ny fahitalavitra ''Thief of Baghdad'', izay nalefa tao amin' ny ''Zee TV'' (fantsona fahitalavitra Zee) teo anelanelan' ny 2000 sy 2001. Ny UPA (''United Productions of America'', na «Famokarana mitambatra any Amerika»), tobim-pamokarana amerikanina mpanao sarimiaina, dia namokatra ny ''1001 Arabian Nights'' (1959), dika natao sarimiaina lava ahitana an' i Mr. Magoo, mpilalao ao amin' ny sarimiaina.<ref name="MaltinMiceMagic">Leonard Maltin. ''Of Mice and Magic: A History of American Animated Cartoons''. New American Library. 1987. p. 341–342. <nowiki>ISBN 0-452-25993-2</nowiki>.</ref> Nahazo aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny ''The Singing Princess'', sarimiaina tamin' ny 1949, izay sarimihetsika hafa novokarina tao Italia. Ny ''One Thousand and One Arabian Nights'' (1969), sarimiaina lava novokarina tao Japàna ary notarihin' i [[Osamu Tezuka|Tezuka Osamu]] sy Yamamoto Eiichi, dia nampiasa sary sy feo mampahatsiahy ny fahatsapana miova sy ny fahitana toy ny anaty nofy (''psychedelic''), ary nampiditra votoaty ara-nofo natao ho an' ny olon-dehibe.<ref>[https://www.thespinningimage.co.uk/cultfilms/displaycultfilm.asp?reviewid=4107 One Thousand and One Arabian Nights Review (1969)] ([https://web.archive.org/web/20251113100844/https://www.thespinningimage.co.uk/cultfilms/displaycultfilm.asp?reviewid=4107 Tahiry], 2025-11-13). Thespinningimage.co.uk. Retrieved on 2013-09-23.</ref> Ny ''Alif Laila'' (''The Arabian Nights'') dia tantara mitohy indiana tamin' ny 1993–1997 nalaina avy amin' ireo tantara ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', novokarin' ny ''Sagar Entertainment Ltd'' (orinasa fialamboly Sagar manana andraikitra voafetra) ary nalefa tao amin' ny ''DD National'' (fantsona nasionalin' ny Doordarshan). Manomboka amin' i Scheherazade mitantara amin' i Shahryar izy io, ary ahitana ireo tantara be mpahalala sy ireo tsy dia be mpahalala ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Nisy tantara mitohy indiana hafa mitondra ny lohateny hoe ''Alif Laila'', nalaina avy amin' ny tantara samihafa ao amin' ilay fitambarana, nalefa tao amin' ny ''Dangal TV'' (fantsona fahitalavitra Dangal) tamin' ny 2020.<ref>''[https://news.abplive.com/videos/entertainment/television-dangal-tvs-new-fantasy-drama-alif-laila-soon-on-tv-1164749 Dangal TV's new fantasy drama Alif Laila soon on TV]''. ABP News. 2020-02-24. fiteny: en. nojerena tamin’ ny 2021-05-22. datin’ ny tahiry: 2021-05-22. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20210522235808/https://news.abplive.com/videos/entertainment/television-dangal-tvs-new-fantasy-drama-alif-laila-soon-on-tv-1164749 https://web.archive.org/web/20210522235808/https://news.abplive.com/videos/entertainment/television-dangal-tvs-new-fantasy-drama-alif-laila-soon-on-tv-1164749]. toetry ny rohy: live.</ref> Nalefa teo anelanelan' ny taompolo 1980 sy ny fiandohan' ny taompolo 1990 ny ''Alf Leila Wa Leila'', ireo fampifanarahana ejipsiana ireo tantara ho an' ny fahitalavitra. Isaky ny andiany dia nisy mpanakanto ejipsiana malaza, toa an' i Hussein Fahmy, Raghda, Laila Elwi, Yousuf Shaaban, Nelly, Sherihan ary Yehia El-Fakharany, nandray anjara. Tamin' ny volana [[Ramadany]] isan-taona no nanombohana nandefa ny andiany tsirairay, nandritra ny taompolo 1980 sy 1990.<ref>''[https://www.youtube.com/watch?v=DMD6lI_driU&list=PL9KkecclNUBSJGb1T2A0lrvYWhhK_m0g6&index=1 ألف ليلة وليلة ׀ ليلى والإشكيف׃ تتر بداية]''. YouTube. 14 June 2016. nojerena tamin’ ny 6 November 2021. datin’ ny tahiry: 29 September 2021. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20210929003331/https://www.youtube.com/watch?v=DMD6lI_driU&list=PL9KkecclNUBSJGb1T2A0lrvYWhhK_m0g6&index=1 https://web.archive.org/web/20210929003331/https://www.youtube.com/watch?v=DMD6lI_driU&list=PL9KkecclNUBSJGb1T2A0lrvYWhhK_m0g6&index=1]. toetry ny rohy: live.</ref> Anisan' ireo sarimihetsika be mpahalala indrindra nalaina avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny ''Aladdin'', sarimiaina tamin' ny 1992 nataon' ny ''Walt Disney Animation Studios'' (tobim-pamokarana sarimiaina Walt Disney), izay mifototra amin' ny tantara mitovy anarana aminy saingy tsy manaraka azy akaiky. Ny ''Arabian Nights'' (2000) dia tantara fohy mitohy amin' ny fahitalavitra misy fizarana roa, nampifanarahana ho an' ny BBC (Orinasa britanika mpampita fandaharana) sy ny [[American Broadcasting Company|ABC]] (Orinasa amerikana mpampita fandaharana). I [[Mili Avital]], Dougray Scott ary John Leguizamo no mpilalao fototra, ary i [[Steve Barron]] no nitarika azy. Mifototra amin' ny fandikan-tenin' i Sir Richard Francis Burton izy io. I Shabnam Rezaei sy Aly Jetha no namorona ny ''1001 Nights'' (2011), tantara mitohy amin' ny fahitalavitra natao sarimiaina ho an' ny ankizy, ary ny ''Big Bad Boo Studios'' (tobim-pamokarana Big Bad Boo), izay miorina ao Vancouver, no namokatra azy. Tao amin' ny ''Teletoon'' (fantsona fahitalavitra) no nanombohana nandefa azy, ary alefa any amin' ny firenena 80 maneran-tany izy io, anisan' izany ny fandefasana ao amin' ny ''Discovery Kids Asia'' (fantsona fahitalavitra ho an' ny ankizy any Azia).<ref>[http://kidscreen.com/2013/06/13/1001-nights-heads-to-discovery-kids-asia/ 1001 Nights heads to Discovery Kids Asia] ([https://web.archive.org/web/20170331174233/http://kidscreen.com/2013/06/13/1001-nights-heads-to-discovery-kids-asia/ Tahiry], 2017-03-31). Kidscreen (2013-06-13). Retrieved on 2013-09-23.</ref> Mifototra amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny ''Arabian Nights'' (2015; ''As Mil e uma Noites'' amin' ny teny portogey), sarimihetsika misy ampahany telo notarihin' i Miguel Gomes.<ref>[https://www.indiewire.com/article/the-most-ambitious-movie-at-this-years-cannes-film-festival-is-arabian-nights-20150522 The Most Ambitious Movie At This Year's Cannes Film Festival is 'Arabian Nights'] ([https://web.archive.org/web/20160504082118/http://www.indiewire.com/article/the-most-ambitious-movie-at-this-years-cannes-film-festival-is-arabian-nights-20150522 Tahiry], 2016-05-04). Retrieved on 2015-01-18.</ref> Ny ''Alf Leila Wa Leila'', fampifanarahana be mpankafy ho an' ny radio tany [[Ejipta]], dia nalefa tao amin' ireo onjam-peo ejipsiana nandritra ny 26 taona. I Mohamed Mahmoud Shabaan, mpanatontosa fandaharana amin' ny radio malaza fantatra koa amin' ny solonanarana hoe «Baba Sharoon», no nitarika azy. Nandray anjara tao amin' ilay tantara mitohy ireo mpilalao ejipsiana nohajaina, anisan' izany i Zouzou Nabil izay nilalao an' i Scheherazade sy i Abdelrahim El Zarakany izay nilalao an' i Shahryar.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=e8MukEws594&list=PLU-ZPntr7KxZkvwQOXiAunsd5dIZVgYsd&index=1 ألف ليلة وليلة .. الليلة الأولى: حكاية شهريار ولقائه الأول مع شهرزاد] ([https://web.archive.org/web/20210929003004/https://www.youtube.com/watch?v=e8MukEws594&list=PLU-ZPntr7KxZkvwQOXiAunsd5dIZVgYsd&index=1 Tahiry], 2021-09-29). Egyptian Radio.</ref> Ny ''Aladdin'' (2019) dia sarimihetsika mitantara zava-mahagaga sady misy hira, notarihin' i [[Guy Ritchie]] avy amin' ny soratra ho an' ny sarimihetsika niarahany nanoratra tamin' i [[John August]]. Niara-namokatra azy ny ''Walt Disney Pictures'' (orinasa mpamokatra sarimihetsika Walt Disney) sy ny ''Rideback'' (orinasa mpamokatra sarimihetsika). Dika naverina notontosaina tamin' ny mpilalao tena olona izy io, avy amin' ilay sarimiaina lava mitovy lohateny nataon' i Disney tamin' ny 1992. Ny ''Aladdin 3477: The Jinn of Wisdom'' (2025) no voalohany amin' ny andian-tsarimihetsika telo mitantara foronina ara-tsiansa sady mampiasa mpilalao tena olona, nosoratana sy notarihin' i Matt Busch, mpanakanto niasa tamin' ny ''Star Wars''. Mitranga any Azia, amin' ny hoavy afaka 1 500 taona, ireo sarimihetsika. === Mozika === Loharanon' aingam-panahy ho an' ny sanganasa mozika maro ny ''Alina iraika amby arivo'', anisan' izany ireto: ==== Mozika klasika ==== * François-Adrien Boieldieu: ''Le calife de Bagdad'' (1800) * Carl Maria von Weber: ''Abu Hassan'' (1811) * Luigi Cherubini: ''Ali Baba'' (1833) * [[Robert Schumann]]: ''Scheherazade'' (1848) * Peter Cornelius: ''Der Barbier von Bagdad'' (1858) * Ernest Reyer: ''La statue'' (1861) * C. F. E. Horneman: ''Aladdin'' (mozika fanokafana, na ''overture'') (1864) * [[Nikolai Rimsky-Korsakov]]: ''Scheherazade'', Op. 35 (1888)<ref>Jereo ny [http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla ''Encyclopædia Iranica''] ([https://web.archive.org/web/20191117013804/http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla Tahiry], 2019-11-17) (Fanamarihana: diso ny sasany amin' ny daty voalaza ao).</ref> * [[Johann Strauss II]]: ''Indigo und die vierzig Räuber'' (1871) * [[Johann Strauss II]]: ''Tausend und eine Nacht'' (1871) * Tigran Chukhajian: ''Zemire'' (1891) * [[Maurice Ravel]]: ''Shéhérazade'' (1898) * Ferruccio Busoni: ''Piano Concerto'' amin' ny ''C major'' (tonalite Do izay misy elanelam-peo antsasany efatra eo amin' ny naoty voalohany sy fahatelo) (1904) * Henri Rabaud: ''Mârouf, savetier du Caire'' (1914) * Carl Nielsen: ''Aladdin'', fitambaran-kira (''suite'') (1918–1919) * Collegium musicum: ''Suita po tisic a jednej noci'' (1969) * Fikret Amirov: ''Arabian Nights'' (bale, na dihy an-tsehatra ampiarahina amin' ny mozika; ''ballet'') (1979) * Ezequiel Viñao: ''La noche de las noches'' (1990) * Carl Davis: ''Aladdin'' (bale) (1999) * John Adams: ''Scheherazade.2'' (2015) ==== Mozika ''pop'', ''rock'' ary ''metal'' ==== * [[Oum Kalthoum|Umm Kulthum]]: "''Alf leila wa leila''" (1969) * Renaissance: ''Scheherazade and Other Stories'' (1975) * Doce: "''Ali-Bábá, um homem das Arábias''" (1981) * Icehouse: "''No Promises''" (ao amin' ny rakikira ''Measure for Measure'') (1986) * Kamelot: "''Nights of Arabia''" (ao amin' ny rakikira ''The Fourth Legacy'') (1999) * Sarah Brightman: "''Harem''" sy "''Arabian Nights''" (ao amin' ny rakikira ''Harem'') (2003) * Almora: "''Shehrâzad''" (ao amin' ny rakikira ''Shehrâzad'') (2004) * Ch!pz: "''1001 Arabian Nights''" (ao amin' ny rakikira ''The World of Ch!pz'') (2006) * Nightwish: "''Sahara''" (2007) * ''Rock On!!'': "''Sinbad the Sailor''" (2008) * Panda Bear: "''Scheherazade''" (2011) * Abney Park: "''Scheherazade''" (2013) ==== Teatra mozika ==== * "''A Thousand and One Nights''" (ao amin' ny ''Twisted: The Untold Story of a Royal Vizier'') (2013) * ''Ghost Quartet'' (2014) === Teatra === Nampifanarahan' i Ghina Fawaz ho tantara an-tsehatra ny ''Alina iraika amby arivo''. Mampifangaro ny lovantsofina arabo sy ny tantara ankehitriny io fampifanarahana io. Mandinika ny fiantraikan' ny fanjanahantany izy io sady manasongadina ny fahafahan' ny vondrom-piarahamonin' ny vazimba teratany maneran-tany mahatohitra ny zava-tsarotra, amin' ny alalan' ny fampiasana ny fomba fitantarana am-bava ''Hakawati'', ny tononkalo, ny fampisehoana saribakoly ary ny mozika. Tamin' ny 2025 no nanaovana ny fampisehoana voalohany tao amin' ny ''Columbia University'' (Oniversiten' i Columbia).<ref>[https://arts.columbia.edu/news/ghina-fawaz-25-and-begum-inal-23-present-thousand-and-one-nights-alf-lylt-wlylt-lamama]. Retrieved on 2026-07-06.</ref> Tamin' ny 2026 dia nisy atrikasa famolavolana azy tao amin' ny ''La Mama Experimental Theatre Club'' (La Mama, toerana fanaovana teatra andrana).<ref>[https://lamama.org/1001nights/] ([https://web.archive.org/web/20260418232222/https://lamama.org/1001nights/ Tahiry], 2026-04-18). Retrieved on 2026-07-06.</ref> === Lalao === Anisan' ny lalao maoderina malaza mampiasa ny lohahevitry ny ''Alina iraika amby arivo'' ny andian-dalao ''Prince of Persia'', ny ''Crash Bandicoot: Warped'', ny ''Sonic and the Secret Rings'', ny ''Disney's Aladdin'', ny ''Bookworm Adventures'', ary ny latabatra filalaovana ''pinball'' (lalao andefasana baolina kely amin' ny latabatra mitongilana) mitondra ny anarana hoe ''Tales of the Arabian Nights''. Namoaka andiana karatra fanampiny mitondra ny lohateny hoe ''Arabian Nights'' koa ny lalao karatra malaza ''Magic: The Gathering''. Ny ''Sultan's Game'', novolavolain' ny Double Cross ary navoaka tao amin' ny Steam tamin' ny 30 Martsa 2025, dia lalao mampiasa karatra, maka tahaka toe-javatra ary mifototra amin' ny fitantarana, izay naka aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Araka ny famaritana azy ao amin' ny Steam, mandidy ny mpilalao handray anjara amin' ny lalao masiaka ny soltana. Maka karatra iray isan-kerinandro ny mpilalao ary tsy maintsy manatanteraka ny fanamby entin' izany ao anatin' ny fito andro. Voatery manao safidy mahatsiravina izy ireo mba handresena amin' ilay lalaon' ny soltana sy hamonjena ny ainy; tsy maintsy mitady fomba hahatafavoahana velona amin' ilay lalao sy amin' ny vokany koa izy ireo.<ref>''[https://store.steampowered.com/app/3117820/Sultans_Game/ Sultan's Game on Steam]''. nojerena tamin’ ny 2025-04-07. datin’ ny tahiry: 2025-04-07. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20250407162847/https://store.steampowered.com/app/3117820/Sultans_Game/ https://web.archive.org/web/20250407162847/https://store.steampowered.com/app/3117820/Sultans_Game/]. toetry ny rohy: live.</ref> Ankoatra ireo fanamby apetraky ny soltana dia ahitana zava-mitranga isan-karazany ao amin' ny tantara ilay lalao, izay mandinika lohahevitra toy ny fiezahana ho tafavoaka velona, ny famadihana, ny faniriana hahazo fahefana na fahombiazana, ny filan' ny nofo, ary ny valisoa na sazy mifanaraka amin' ny nataon' ny olona ao amin' ny tantara.<ref>Mason Quah. ''[https://www.thegamer.com/sultans-game-beginner-tips-tricks-guide/ Sultan's Game: 13 Beginner Tips]''. TheGamer. 2025-04-03. fiteny: en. nojerena tamin’ ny 2025-04-15.</ref> Telo volana mahery kely taorian' ny namoahana azy dia nihoatra ny iray tapitrisa ny isan' ny dika lafo tamin' ilay lalao.<ref>Mik Dzisko. ''[https://gaming.news/news/2025-07-10/sultans-game-scores-big-with-1-million-copies-sold-in-3-months/ Sultan's Game Scores Big With 1 Million Copies Sold in 3 Months]''. Gaming News. 2025-07-10. fiteny: en-US. nojerena tamin’ ny 2025-07-18. datin’ ny tahiry: 2025-08-03. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20250803172805/https://gaming.news/news/2025-07-10/sultans-game-scores-big-with-1-million-copies-sold-in-3-months/ https://web.archive.org/web/20250803172805/https://gaming.news/news/2025-07-10/sultans-game-scores-big-with-1-million-copies-sold-in-3-months/]. toetry ny rohy: live.</ref> === Mpanao sary === Mpanakanto maro no nanao sary ho an' ny ''Alina iraika amby arivo''. Anisan' izany i Pierre-Clément Marillier, ho an' ny ''Le Cabinet des Fées'' (1785–1789), i [[Gustave Doré]], i Léon Carré (Granville, 1878 – Alger, 1942), i Roger Blachon, i Françoise Boudignon, i André Dahan, i Amato Soro, i Albert Robida, i Alcide Théophile Robaudi ary i Marcelino Truong; i Vittorio Zecchin (Murano, 1878 – Murano, 1947) sy i Emanuele Luzzati; i Mohammed Racim (Algiers, 1896 – Algiers, 1975), i Sani ol Molk (1849–1856), i Anton Pieck sy i Emre Orhun, ary i Virginia Frances Sterrett (1928). Ho an' ny fanontana britanika, anisan' ny mpanao sary i Arthur Boyd Houghton, i John Tenniel, i John Everett Millais ary i George John Pinwell, ho an' ny ''Dalziel's Illustrated Arabian Nights Entertainments'', nivoaka tamin' ny 1865; i Walter Crane, ho an' ny ''Aladdin's Picture Book'' (1876); i Frank Brangwyn, ho an' ny fanontana tamin' ny 1896 ny fandikan-tenin' i Lane; i Albert Letchford, ho an' ny fanontana tamin' ny 1897 ny fandikan-tenin' i Burton; ary i Edmund Dulac, ho an' ny ''Stories from the Arabian Nights'' (1907), ''Princess Badoura'' (1913) ary ''Sindbad the Sailor & Other Tales from the Arabian Nights'' (1914). Anisan' ny mpanakanto hafa koa i John D. Batten (''Fairy Tales From The Arabian Nights'', 1893), i Kay Nielsen, i Eric Fraser, i Errol le Cain, i Maxfield Parrish, i W. Heath Robinson ary i Arthur Szyk (1954).<ref>Robert Irwin. ''[https://www.theguardian.com/books/2011/mar/12/arabian-nights-illustration The Arabian Nights: a thousand and one illustrations]''. ''The Guardian''. March 12, 2011. nojerena tamin’ ny December 12, 2016. datin’ ny tahiry: March 13, 2011. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20110313165957/http://www.guardian.co.uk/books/2011/mar/12/arabian-nights-illustration https://web.archive.org/web/20110313165957/http://www.guardian.co.uk/books/2011/mar/12/arabian-nights-illustration]. toetry ny rohy: live.</ref> === Tantara an-tsary === * ''Classics Illustrated'', laharana faha-8 (1947)<ref>[https://www.comics.org/issue/535327/ "Classics Illustrated #8 <nowiki>[</nowiki>HRN 51<nowiki>]</nowiki> - Arabian Nights"] ([https://web.archive.org/web/20230416210749/https://www.comics.org/issue/535327/ Tahiry], 2023-04-16), Grand Comics Database. Retrieved Apr. 27, 2021.</ref> – dika nohafohezina amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', natao tantara an-tsary. * Nanoratra tantara roa lehibe momba ny zava-niainana mampientanentana mifototra amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' i Carl Barks, izay namorona an' i Scrooge McDuck. * ''Desert Shadows'', ao amin' ny ''Wet Dreams'' (Heavy Metal, 2000), nataon' i Alfonso Azpiri. * ''Ramadan'', ao amin' ny ''The Sandman'', laharana faha-50 (DC Vertigo, Jona 1993), nosoratan' i Neil Gaiman ary nataon' i P. Craig Russell ny sary. * ''One Thousand and One Nights'', nosoratan' i Jeon Jin-seok ary nataon' i Han Seung-hui ny sary – ''manhwa'' (tantara an-tsary kôreanina) izay fanoratana indray ny ''Alina iraika amby arivo'' ho an' ny tovovavy kôreanina mbola zatovo. * ''Les 1001 nuits de Scheherazade''. Paris: Albin Michel, 2001, nataon' i Eric Maltaite. * ''2001 Nights'' – ''manga'' (tantara an-tsary japoney) ara-tsiansa nivoaka tamin' ny 1984, nataon' i Hoshino Yukinobu, momba ny firosoan' ny olombelona any amin' ny habakabaka lavitra ny Tany. Tahaka ny ''Alina iraika amby arivo'', dia ahitana tantara fohy maromaro tsy dia mifamatotra mafy izy io. == Sary == <gallery widths="168" heights="200"> File:Sultan from arabian nights.jpg|Ny soltana File:One Thousand and One Nights19.jpg|Ny boky ''Alina iraika amby arivo'' File:Harun Al-Rashid and the World of the Thousand and One Nights.jpg|[[Harun al-Rashid]], iray amin' ireo mpandray anjara fototra ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' File:Sinbad the Sailor (5th Voyage).jpg|Ny dia fahadimin' i Sinbad File:Harvey W, 1001 nights (12).jpg|William Harvey, ''The Fifth Voyage of Es-Sindbad of the Sea'' (fandikana ny lohateny: «Ny dia fahadimin' i Es-Sindbad an-dranomasina»), 1838–40, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Harvey W, 1001 nights (19).jpg|William Harvey, ''The Story of the City of Brass'' (fandikana ny lohateny: «Ny tantaran' ny tanàna vita amin' ny varahina mavo»), 1838–40, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Harvey W, 1001 nights (11).jpg|William Harvey, ''The Story of the Two Princes El-Amjad and El-As'ad'' (fandikana ny lohateny: «Ny tantaran' ireo printsy roa El-Amjad sy El-As'ad»), 1838–40, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Harvey W, 1001 nights (14).jpg|William Harvey, ''The Story of Abd Allah of the Land and Abd Allah of the Sea'' (fandikana ny lohateny: «Ny tantaran' i Abd Allah an-tanety sy i Abd Allah an-dranomasina») File:Harvey W, 1001 nights (3).jpg|William Harvey, ''The Story of the Fisherman'' (fandikana ny lohateny: «Ny tantaran' ny mpanjono»), 1838–40, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 9. Nacht, 1001 Nacht, Bd 1, 1838.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 66. Nacht, 1001 Nacht, Bd 1, 1838.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 72. Nacht, 1001 Nacht, Bd 1, 1838.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 269. Nacht, 1001 Nacht, Bd 2, 1839.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 436. Nacht, 1001 Nacht, Bd 2, 1839.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 231. Nacht, 1001 Nacht, Bd 1, 1838.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 251. Nacht, 1001 Nacht, Bd 2, 1839.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 109. Nacht, 1001 Nacht, Bd 1, 1838.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 3, 1896 (1).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Abon-Hassan the Wag'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Abon-Hassan mpanao vazivazy»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Tao amin' ny fandrian' ny mpanjaka no nahitany ny tenany»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 1, 1896 (2).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of the Merchant'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' ny mpivarotra»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Scheherazade mitantara ireo tantara»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 4, 1896 (1).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Ansal-Wajooodaud, Rose-in-Bloom'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Ansal-Wajooodaud, Rose-in-Bloom (“Raozy mamelana”)»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Nipetraka teo amin' ny varavarankely misy makarakara ny zanakavavin' ny viziry iray»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 5, 1896 (2).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Gulnare'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Gulnare»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Nesorin' ilay mpivarotra ny sarona nanarona ny tarehiny»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 5,1896 (3).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Beder Basim'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Beder Basim»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Dia niova ho voamadinika misy salohy izany»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 6, 1896 (4).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Abdalla'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Abdalla»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Nipetraka tao anaty rano, teo akaikin' ny morontsiraka, i Abdalla an-dranomasina»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 3, 1896 (5).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Mahomed Ali'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Mahomed Ali»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Nampitsingevaniny niaraka tamin' izy ireo ny sambony»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 4, 1896 (6).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of the City of Brass'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' ny tanàna vita amin' ny varahina mavo»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Tsy nitsahatra niakatra tamin' io tohatra io izy ireo»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina </gallery> == Jereo koa == * Rômana * Tantara momba ny matoatoa * ''Hamzanama'' * Lisitry ny olona ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' * Lisitry ny tantara ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' * Lisitry ny asa nahazo aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' * ''Shahnameh'' * ''One Hundred and One Nights'' (boky) – fitambarana tantara mitovitovy aminy, tamin' ny Andro Antenatenany, izay mampiasa tantara mandrafitra mitovy amin' ny an' ny ''Alina iraika amby arivo'', izany hoe tantara ifotorana ametrahana tantara hafa ao anatiny. == Loharano sy fanovozan-kevitra == <references /> == Loharano ankapobeny sy voatonona == * Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. fanontana TPB. London. I.B. Tauris. 2004. <nowiki>ISBN 1-86064-983-1</nowiki>. <nowiki>OCLC 693781081</nowiki>. * Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. fanontana EBook (PDF). London. I.B. Tauris. 2010. <nowiki>ISBN 978-0-85771-051-2</nowiki>. <nowiki>OCLC 843203755</nowiki>. * Ulrich Marzolph (ed.). ''The Arabian Nights Reader'' (Wayne State University Press, 2006). * Ulrich Marzolph, Richard van Leeuwen, Hassan Wassouf (2004). ''The Arabian Nights Encyclopedia''. * Charles Pellat, [http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla ''Alf Layla Wa Layla''] ao amin' ny ''Encyclopædia Iranica''. Nojerena an-tserasera: June 2011. * David Pinault. ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights''. Brill Publishers. 1992. <nowiki>ISBN 90-04-09530-6</nowiki>. * Dwight Reynolds, ''A Thousand and One Nights: A History of the Text and Its Reception'' ao amin' ny ''The Cambridge History of Arabic Literature'' Vol 6. (CUP 2006). * Eva Sallis, ''Scheherazade Through the Looking-Glass: The Metamorphosis of the Thousand and One Nights'' (Routledge, 1999). * Yamanaka, Yuriko and Nishio, Tetsuo (ed.). ''The Arabian Nights and Orientalism: Perspectives from East and West'' (I.B. Tauris, 2006). <nowiki>ISBN 1-85043-768-8</nowiki>. == Boky azo vakina == * Chauvin, Victor Charles; Schnurrer, Christian Friedrich von. ''Bibliographie des ouvrages arabes ou relatifs aux Arabes, publiés dans l'Europe chrétienne de 1810 à 1885''. Líege H. Vaillant-Carmanne. 1892–1922. * El-Shamy, Hasan. ''A 'Motif Index of Alf Laylah Wa Laylah': Its Relevance to the Study of Culture, Society, the Individual, and Character Transmutation''. ''Journal of Arabic Literature'', vol. 36, no. 3, 2005, pp.&nbsp;235–268. <nowiki>JSTOR 4183550</nowiki>. Accessed 22 Apr. 2020. * Horta, Paulo Lemos, ''Marvellous Thieves: The Secret Authors of the Arabian Nights'' (Cambridge, MA: Harvard University Press, 2017). * Kennedy, Philip F., and Marina Warner, eds. ''Scheherazade's Children: Global Encounters with the Arabian Nights''. NYU Press, 2013. <nowiki>JSTOR j.ctt9qfrpw</nowiki>. * Marzolph, Ulrich, ''Arabian Nights'', in ''Encyclopaedia of Islam'', 3rd ed. (Leiden: Brill, 2007–), <nowiki>doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_0021</nowiki>. * Nurse, Paul McMichael. ''Eastern Dreams: How the Arabian Nights Came to the World'' Viking Canada: 2010. Tantara ankapoben' ny ''Alina iraika amby arivo'' natao ho an' ny besinimaro, hatramin' ny niandohany ka hatramin' ny fotoana nanoratana ilay boky. * Shah, Tahir, ''In Arabian Nights: A search of Morocco through its stories and storytellers'' (Doubleday, 2007). * [https://cup.columbia.edu/book/978-0-231-14634-0/ ''The Islamic Context of The Thousand and One Nights''] by Muhsin J. al-Musawi, Columbia University Press, 2009. * ''Where Is A Thousand Tales? [Hezar Afsan Kojast?]'' by [[Bahram Beyzai]], Roshangaran va Motale'ate Zanan, 2012. == Rohy ivelany == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Arabian_Nights Sokajy momba ny ''Arabian Nights'' ao amin' ny Wikimedia Commons] * [https://en.wikiquote.org/wiki/One_Thousand_and_One_Nights ''One Thousand and One Nights'' ao amin' ny Wikiquote] * [https://en.wikisource.org/wiki/One_Thousand_and_One_Nights ''One Thousand and One Nights'' ao amin' ny Wikisource amin' ny teny anglisy] * [https://ar.wikisource.org/wiki/ألف_ليلة_وليلة ''ألف ليلة وليلة'' ao amin' ny Wikisource amin' ny teny arabo] * [https://archive.org/details/1001Nights_201703/page/n113 ''1001 Nights''] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/128 ''The Arabian Nights Entertainments''], nofantenan' i Andrew Lang sy nokarakarainy ho an' ny fanontana, Longmans, Green and Co., 1918 (1898) * ''The Arabian Nights'', mpanoratra tsy fantatra, boky noraketina am-peo ao amin' ny LibriVox * [https://www.bbc.co.uk/programmes/b0081kdb ''The Arabian Nights''], fifanakalozan-kevitra niarahana tamin' i Robert Irwin, Marina Warner ary Gerard van Gelder tao amin' ny BBC Radio 4 (onjam-peo faha-4 an' ny orinasa britanika fampielezam-peo), tao amin' ny fandaharana ''In Our Time'', 18 Oktobra 2007 * [https://www.gutenberg.org/ebooks/34206 ''The Thousand and One Nights, Vol. I'' nataon' i Lane-Poole, Poole, Harvey ary Lane] – HTML (fiteny fanamarihana lahatsoratra misy rohy), EPUB (endrika famoahana boky elektronika), Kindle, lahatsoratra tsotra * [https://www.wollamshram.ca/1001/index.htm ''The Thousand Nights and a Night'' amin' ny fandikan-teny klasika maromaro], anisan' izany ny fandikan-tenin' i Sir Richard Francis Burton izay tsy nanesorana ampahany sy ny fandikan-tenin' i John Payne, miaraka amin' ny lahatsoratra fanampiny [[:Sokajy:Angano]] l5z2vd7xus0evq8hpdheu5964vrzyrs 1153254 1153240 2026-11-05T21:28:58Z Jagwar 523 /* Jereo koa */ 1153254 wikitext text/x-wiki [[File:William-Strang-Sindbad-AliBaba-titlepage.JPG|thumb|''Sindbad the sailor and Ali Baba and the forty thieves'' (Sinbad tantsambo sy Ali Baba ary ireo jiolahy efapolo), nataon' i William Strang, 1896.]] {| class="wikitable" |+ ''Alina iraika amby arivo'' |- ! Fiteny | [[Fiteny arabo klasika|Arabo klasika]] |- ! Kaodin' ny fiteny niandohana | ar (arabo) |- ! Karazana | Tantara mandrafitra; lovantsofina |- ! Vanim-potoana isehoan' ny tantara | [[Andro Antenatenany]] |- ! Lahatsoratra ao amin' ny Wikisource | ''One Thousand and One Nights'' |} Ny '''''Alina iraika amby arivo''''' dia fitambaran' ny angano avy any Atsinanana Afovoany, nangonina tamin' ny teny arabo nandritra ny taonjato maro. ''One Thousand and One Nights'' na ''The Thousand and One Nights'' no anarany amin' ny teny anglisy; ''Alf layla wa-layla'' amin' ny teny arabo, ary ''Hezār-o yek šhab'' (هزار و یک شب) amin' ny teny persiana.<ref>Marzolph, Ulrich. Kate Fleet; Gudrun Krämer; Denis Matringe; John Nawas; Everett Rowson (mpanonta). ''Arabian Nights''. ''Encyclopaedia of Islam''. fanontana 3rd. 2007. <nowiki>doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_0021</nowiki>. teny nalaina: Arabian Nights, the work known in Arabic as ''Alf layla wa-layla''.</ref> Matetika izy io no fantatra amin' ny teny anglisy amin' ny anarana hoe ''The Arabian Nights'', izay avy amin' ny fanontana voalohany tamin' io fiteny io, nivoaka tany amin' ny taona 1706–1721 tany ho any ary nitondra ny lohateny hoe ''The Arabian Nights' Entertainments''.<ref>Jereo ny sarin' ny pejin-dohatenin' ny fanontana Grub St ao amin' i Yamanaka sy Nishio (p. 225).</ref> Mpanoratra sy mpandika teny ary manam-pahaizana samihafa nanerana an' i [[Azia Andrefana]], [[Azia Afovoany]], [[Azia Atsimo]] ary [[Afrika Avaratra]] no nanangona ilay asa nandritra ny taonjato maro. Ny tantara sasany dia manana fototra ao amin' ny literatiora persiana sy arabo ary mesôpôtamiana tamin' ny Andro Taloha sy ny Andro Antenatenany.<ref>Ben Pestell; Pietra Palazzolo; Leon Burnett (mpanonta). ''[https://books.google.com/books?id=YOoyDAAAQBAJ&pg=PT87 Translating Myth]''. Routledge. 2016. p. 87. <nowiki>ISBN 978-1-134-86256-6</nowiki>.</ref> Ny ankamaroan' ny tantara kosa dia angano nentin-drazana tamin' ny vanim-potoanan' ny [[Kalifata Abasida|Abasida]] sy ny Soltanata Mamelòka tany am-boalohany. Ny sasany hafa, indrindra ilay tantara mandrafitra, izany hoe tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny, dia avy amin' ilay asa soratra persiana amin' ny fiteny pahlavi hoe ''Hezār Afsān'' (هزار افسان, midika hoe «Tantara arivo»). Io asa io indray dia niantehitra tamin' ny singa avy amin' ny literatiora indiana, ankoatra ny hafa.<ref>Marzolph. ''Arabian Nights''. ''Encyclopaedia of Islam''. boky I. Leiden. Brill. 2007.</ref> Raha nisy lahatsoratra nekena ho fototra nahitana ny tantara rehetra araka ny filaharana iray voafaritra, dia tsy voatahiry intsony izany. Manana zavatra iombonana anefa ireo fanontana ny ''Alina iraika amby arivo'' mbola misy, anisan' izany ny tantara mandrafitra azy. Ao amin' io tantara io, i Scheherazade vadin' i Shahryar mpanjaka no mitantara aminy, ka tantara iray no tantaraina isaky ny alina fitantarana. Io tantara fototra io no iaingan' ny tantara hafa: ny sasany dia tafiditra ao anatin' ny tantara hafa, fa ny sasany kosa mahaleo tena. Ny fanontana sasany dia tsy ahitana afa-tsy alina fitantarana an-jatony vitsivitsy, fa ny hafa kosa ahitana 1001 na mihoatra. Lahatsoratra tsotra no mandrafitra ny ankabeazan' ny lahatsoratra, na dia misy andalan-tononkalo aza indraindray ao amin' ny hira sy ankamantatra ary entina maneho fihetseham-po mahery. Ny ankamaroan' ireo tononkalo dia ahitana andalan-tononkalo roa na efatra monja, saingy misy lava kokoa. Ny tantara sasany izay ampifandraisina matetika amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', indrindra ny ''[[Aladin ou la Lampe merveilleuse|Aladdin and the Wonderful Lamp]]'' (Aladdin sy ilay jiro mahagaga) sy ny ''Ali Baba and the Forty Thieves'' (Ali Baba sy ireo jiolahy efapolo), dia tsy tao anatin' ireo dika arabo tany am-boalohany. I Antoine Galland, mpandika teny frantsay, kosa no nanampy azy ireo tao amin' ilay fitambarana rehefa avy nandre azy ireo tamin' i Hanna Diyab, mpanoratra avy any [[Siria]], nandritra ny fitsidihan' ity farany an' i [[Paris]] tamin' ny 1709.<ref>I John Payne, ao amin' ny ''Alaeddin and the Enchanted Lamp and Other Stories'', (London 1901), dia manome antsipiriany momba ny fihaonan' i Galland tamin' i 'Hanna' tamin' ny 1709 sy ny nahitana sora-tanana arabo roa tao amin' ny ''Bibliothèque Nationale'' (Tranombokim-pirenena), tao Paris, izay nahitana ny tantaran' i Aladdin sy tantara roa hafa tamin' ireo nampiana. [https://www.wollamshram.ca/1001/index.htm Lahatsoratry ny "Alaeddin and the enchanted lamp"] ([https://web.archive.org/web/20260617184521/https://www.wollamshram.ca/1001/index.htm Tahiry], 2026-06-17)</ref><ref>Paulo Lemos Horta. ''[https://books.google.com/books?id=OuMZDgAAQBAJ&q=Hanna+Diyab+syrian&pg=PA2 Marvellous Thieves]''. Harvard University Press. 2017-01-16. <nowiki>ISBN 978-0-674-97377-0</nowiki>. fiteny: en.</ref><ref>Laura Doyle. ''[https://books.google.com/books?id=LWYGEAAAQBAJ&q=Hanna+Diyab+syrian&pg=PT78 Inter-imperiality: Vying Empires, Gendered Labor, and the Literary Arts of Alliance]''. Duke University Press. 2020-11-02. <nowiki>ISBN 978-1-4780-1261-0</nowiki>. fiteny: en.</ref> Ny tantara hafa, toy ny ''The Seven Voyages of Sinbad the Sailor'' (Ireo dia fito nataon' i Sinbad tantsambo), dia efa nisy nahaleo tena talohan' ny nampidirana azy ireo tao amin' ny fitambarana tamin' ny alalan' ny sora-tanana sy fandikan-teny tatỳ aoriana. == Famintinana == Jereo koa ny lisitry ny tantara ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' sy ny lisitry ny olona miseho ao aminy. [[File:Ferdinand Keller - Scheherazade und Sultan Schariar (1880).jpg|thumb|Scheherazade sy Shahryar, nataon' i Ferdinand Keller, 1880.]] [[File:Fisherman 2.jpg|thumb|Sary nataon' i René Bull tamin' ny 1898 ho an' ny ''The Fisherman and the Jinni'' (Ny mpanjono sy ny jiny).]] Ny tantara mandrafitra, izany hoe ny tantara ifotorana izay ametrahana ireo tantara hafa ao anatiny, dia momba an' i Shahryar, mpanjaka nanapaka empira niitatra hatrany Persia ka hatrany India.<ref>''The Arabian Nights'', translated by Malcolm C. Lyons and Ursula Lyons (Penguin Classics, 2008), vol. 1, p. 1</ref> Manomboka amin' ny fiaingan' i Shahzaman, mpanjakan' i Samarkand sady rahalahin' i Shahryar, mba hitsidika ny rahalahiny any an-dapany ny tantara. Teo am-piomanana handeha izy dia nahatsiaro zavatra hadinony tao an-dapany ka niverina haka izany. Hitany tamin' izay fa nanao firaisana ara-nofo tamin' ny mpahandro mainty hoditra teo am-pandrian' izy mivady ny vadiny. Novonoiny izy roa, ary notohiziny ny diany sady nafeniny ny zava-nitranga. Rehefa tonga tao an-dapan' ny rahalahiny i Shahzaman dia vonton' alahelo ka tsy nihinana. Hitan' i Shahzaman avy eo fa ny vadin' ny rahalahiny sy ireo andevovavy maro tao aminy dia nanao firaisana ara-nofo an-tsokosoko niaraka tamin' ny lehilahy mainty hoditra maromaro. Nolazainy tamin' ny rahalahiny izany.<ref name=":0" /> Noho ny fangidiana sy ny alahelo dia samy nandao ny fanjakany izy mirahalahy ka nirenireny nitety izao tontolo izao. Raha natory teny amoron-dranomasina izy ireo dia nisy [[Jiny|jiny]] nipoitra tampoka. Niafina izy mirahalahy ka nahita fa nitondra vata ilay jiny, ary nisy vehivavy notazoniny ho babo tao anatiny. Natory ilay jiny, ary nahita azy mirahalahy ilay vehivavy ka nandrahona azy ireo fa hamoha ilay jiny raha tsy manao firaisana ara-nofo aminy izy ireo. Notakiny ny peratra maha-mpanjaka azy ireo ho marika fahatsiarovana, ary nasehony azy ireo ny peratra maro nangoniny, izay nomen' ireo lehilahy hafa nanao firaisana indray mandeha taminy.<ref name="Marzolph-370">Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 370. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref> Nihevitra izy mirahalahy fa mbola ory kokoa noho izy ireo ilay jiny, ka niverina tany amin' ny fanjakany avy. Nasain' i Shahryar novonoina ny vadiny sy ireo andevo. Noho ny fangidiana tao aminy dia nanapa-kevitra izy fa mitovy avokoa ny vehivavy rehetra. Nanomboka nanambady [[Fahavirijiniana|vehivavy mbola tsy nanao firaisana ara-nofo]] iray vaovao isan' andro izy, ary nampamono azy ny ampitso maraina, talohan' ny hahafahany manala baraka azy. Tonga ny fotoana tsy nahitan' ny viziry, izay mpanolotsaina na minisitra tao amin' ny fanjakana sady niandraikitra ny fitadiavana azy ireo, vehivavy mbola tsy nanao firaisana ara-nofo intsony. Nanolo-tena ho vady manaraka i Scheherazade, zanakavavin' ilay viziry, ary nanaiky tsy satry ny rainy. Ny alin' ny fampakaram-badin' izy ireo dia nanomboka nitantara tamin' ny mpanjaka i Scheherazade, saingy tsy nofaranany ilay tantara. Te hahalala ny fiafarany ny mpanjaka ka voatery nanemotra ny famonoana azy mba handrenesany ny tohiny. Ny alina manaraka, raha vao vitany ilay tantara dia nanomboka iray hafa indray izy. Te handre ny fiafaran' izany koa ny mpanjaka ka nanemotra indray ny famonoana azy. Nitohy nandritra ny alina iraika amby arivo izany, ka izany no niavian' ny anaran' ilay boky. Samy hafa dia samy hafa ireo tantara: misy tantara ara-tantara, tantaram-pitiavana, tantara mampalahelo, tantara mahatsikaiky, tononkalo, hatsikana maneso ary asa soratra isan-karazany mifantoka amin' ny firaisana ara-nofo. Maro ny tantara ahitana [[Jiny|jiny]], ''ghoul'' (zavaboary angano mihinana faty), olona rajako, mpamosavy, mpanao majika ary toerana araka ny angano. Matetika ireo no afangaro amin' ny olona sy toerana tena misy, nefa tsy voatery hifanaraka amin' ny lojika mandrakariva. Anisan' ny olona fototry ny tantara miverimberina ny kalifa [[Kalifata Abasida|abasida]] [[Harun al-Rashid]], izay tena nisy teo amin' ny tantara, sy ny lehiben' ny viziriny, Ja’far al-Barmaki, ary ny poeta malaza [[Abu Nuwas]]. Niaina tokony ho 200 taona taorian' ny firodanan' ny [[Empira Sasanida]] anefa ireo olona ireo, fa tamin' ny andron' io empira io kosa no nitrangan' ny tantara mandrafitra momba an' i Scheherazade. Misy tantara aza mampiseho mpanapaka tamin' ny faramparan' ny Andro Antenatenany, toa an' i Baybars na Timur. Indraindray dia misy olona ao amin' ny tantara lazain' i Scheherazade manomboka mitantara ny tantarany amin' ny olona hafa. Mety hisy tantara hafa indray ao anatin' izany tantara izany, ka miforona ho sosona maro mifampiditra ny fitantarana. Mitovy hevitra ireo dika samihafa fa tamin' ny farany dia namela ny vadiny, Scheherazade, ny mpanjaka Shahryar ka tsy namono azy. Tsy mitovy kosa ny antsipiriany: * Rehefa tapitra ny alina arivo dia niteraka zaza i Scheherazade ka nampiseho izany tamin' ny vadiny, sady nilaza taminy ny tetika nampiasainy taminy. Nankasitraka ny nataony ny mpanjaka tamin' izay, ka nanjary tia azy ary tsy namono azy. I Dinarzad no ''qahramana'' (vehivavy miandraikitra ny raharaha ao amin' ny tokantranon' ny mpanjaka), ary nanampy ny mpanjakavavy tamin' ny fanatanterahana ny tetikany izy. Izany no voalazan' ny famintinana tranainy indrindra, nataon' i Ibn an-Nadim tao amin' ny ''Fihrist'' tamin' ny taonjato faha-10. * Niteraka telo ho an' ny mpanjaka i Scheherazade nandritra ireo alina 1001. Io no fiafarana mahazatra ao amin' ireo fanontana natao pirinty tamin' ny taonjato faha-19 ao amin' ny ZER (vondron-dika ejipsiana nosokajin' i Zotenberg). * Taorian' ny tantaran' ny ''Maruf the Cobbler'' dia leo ny fitantaran' i Scheherazade ny mpanjaka Shahryar ka nandidy ny hamonoana azy ny ampitso maraina. Nampaka ny zanany telo àry i Scheherazade ary nangataka famindram-po, izay nekena. Ao amin' ny sora-tanana ZER an' i von Hammer, tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-19, no ahitana izany. * Efa notantarain' i Scheherazade avokoa izay fantany. Noheverin' i Shahryar fa manan-tsaina sy za-draharaha izy, ary niteraka roa taminy, ka tsy novonoiny. Ny ampitso maraina dia nomeny tombontsoa isan-karazany ilay viziry rain' i Scheherazade, ary niara-niaina izy rehetra mandra-pahafatiny. Izany no fiafarana ao amin' ny sora-tanana hosoka nataon' i Sabbagh, tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-19. * Tsy misy fizarana mamarana mihitsy ny sora-tanana sasany lazaina fa feno, toy ny sora-tanana Wortley Montague tamin' ny taonjato faha-18. * Misy koa fiafarana izay anovan' i Scheherazade ny toe-tsain' ny mpanjaka amin' ny alalan' ny tantara mampieritreritra azy momba ny toe-javatra misy azy, ka mahatonga azy hisalasala raha rariny ny namonoany ireo vadiny teo aloha. Taorian' ny andian-tantara farany, dia ny ''Baybars and the Sixteeen Captains of Police'' na ny ''The Craft and Malice of women'', dia nanomboka nitantara tamin' ny mpanjaka ny tantara mandrafitra ny ''Alina iraika amby arivo'' ihany i Scheherazade, saingy novainy ary tsy nilazany anarana. Nandinika ny fitondran-tenany ihany i Shahryar tamin' ny farany: niaiky izy fa ny tantarany ihany ilay tantara, ary mendrika ny sazin' Andriamanitra izy. Nisaotra an' Andriamanitra izy noho ny nandefasany an' i Scheherazade hitarika azy hiverina amin' ny lalana marina. Nampianatra azy momba ny fifampiankinan' ny mpanapaka sy ny tafika ary ny mpanapaka sy ny vahoaka i Scheherazade avy eo. Nitantara roa hafa momba ny vaditsindrano tsy nahatoky koa izy, ary nasehony tamin' ny mpanjaka fa tsy izy irery no tratran' izany, fa mpanjaka maro hafa koa. Resy lahatra tanteraka ny mpanjaka tamin' izay fa diso izy ary tsy misy toa an' i Scheherazade. Nandamina fampakaram-bady roa tamin' ny fomba manetriketrika izy: ny azy sy Scheherazade, ary ny an' i Dinarzad sy Shahzaman rahalahiny. Nosoratana tao amin' ny boky vaovao iray, ''Alina iraika amby arivo'', ireo tantaran' i Scheherazade. Izany no voalazan' ny vondron-tsora-tanana Kayseri sy ny fanontana Breslau. Mety ho nandre momba io fiafarana io i Galland. * Taorian' ny ''tale of Harun ar-Rashid and The Merchant of Oman'' dia nanomboka nitantara ny tantara mandrafitra i Scheherazade, saingy notantarainy koa ny naha-bevohoka intelo ny mpanjakavavy. Tsy nahafantatra ireo zaza ny mpanjaka, ka rehefa nangataka ny hahita azy ireo izy dia nasehon' ny mpanjakavavy azy ireo. Nilaza i Scheherazade fa ny faharanitan-tsaina sy ny finoana ihany no manome hasina ny vehivavy, ary nasainy nentin' ny rahavaviny ny zanany telo, ka nahafaly an' i Shahryar izany. Ao amin' ny sora-tanana Reinhardt, izay tena tatỳ aoriana, tamin' ny taonjato faha-19, no ahitana izany.<ref>Heinz Grotzfeld. ''[http://www.jstor.org/stable/4183115 Neglected Conclusions of the "Arabian Nights": Gleanings in Forgotten and Overlooked Recensions]''. ''Journal of Arabic Literature''. boky 16. 1985. p. 73–87. <nowiki>doi:10.1163/157006485X00059</nowiki>. <nowiki>JSTOR 4183115</nowiki>. nojerena tamin’ ny 16 September 2026. datin’ ny tahiry: 20 March 2024. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20240320221424/https://www.jstor.org/stable/4183115 https://web.archive.org/web/20240320221424/https://www.jstor.org/stable/4183115]. toetry ny rohy: live.</ref> == Tantara sy dika ary fandikan-teny == Tsy misy dika tokana ekena ho fototra iombonana amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', izay manana isan-tantara sy filaharan-tantara raikitra.<ref>Robert Irwin (mpanonta). Malcolm C. Lyons; Ursula Lyons (mpandika teny). ''The Arabian Nights: Tales of 1,001 Nights, Volume 2''. Penguin Publishing Group. 2010. p. xi. <nowiki>ISBN 9780140449396</nowiki>.</ref> Sarotra ny tantaran' ilay lahatsoratra. Efa niezaka imbetsaka ireo manam-pahaizana namantatra ny fomba niforonan' ireo fitambaran-tantara mbola misy. Toy izao no namintinan' i Robert Irwin ny vokatry ny fikarohan' izy ireo (nadika avy amin' ny teny anglisy): <blockquote> Tamin' ny taompolo 1880 sy 1890 dia nanao fikarohana betsaka momba ny ''Nights'' i Zotenberg sy ny hafa, ka nandritra izany no niforonan' ny fomba fijery nifanarahana momba ny tantaran' ilay lahatsoratra. Nanaiky ny ankamaroan' ny manam-pahaizana fa asa natambatra avy amin' ny loharano samihafa ny ''Nights'', ary avy any India sy Persia ireo tantara tranainy indrindra ao anatiny. Nisy fotoana, angamba tany am-piandohan' ny taonjato faha-8, nandikana ireo tantara ireo tamin' ny teny arabo ka nomena ny lohateny hoe ''Alf Layla'', na hoe «Alina arivo». Io fitambaran-tantara io avy eo no nanjary fototry ny ''The Thousand and One Nights''. Vitsy ihany ireo tantara fototra tany am-boalohany. Avy eo, tany Iràka tamin' ny taonjato faha-9 na faha-10, dia nampiana tantara arabo ireo tantara fototra ireo, anisan' izany ny tantara sasany momba ny kalifa [[Harun al-Rashid]]. Ankoatra izany, angamba nanomboka tamin' ny taonjato faha-10, dia nampidirina tao amin' ilay fitambaran-tantara ireo tantara lava sy andian-tantara mifamatotra izay samy nahaleo tena talohan' izany [...] Avy eo, nanomboka tamin' ny taonjato faha-13, dia nisy vondron-tantara hafa nampiana tany Siria sy Ejipta, ka maro tamin' ireny no nifantoka tamin' ny firaisana ara-nofo, ny majika na ny fiainana teny amin' ny tontolo ambany sy ratsy laza. Tany am-piandohan' ny vanim-potoana maoderina dia mbola nisy tantara hafa nampiana tamin' ireo fitambaran-tantara ejipsiana, mba hampitomboana ny haben' ilay lahatsoratra ka hahatratrany ireo alina 1 001 feno hitantarana tantara nampanantenain' ny lohatenin' ilay boky.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 48.</ref> </blockquote> === Mety ho fiantraikan' ny literatiora indiana === Heverin' ny manam-pahaizana sasany fa ireo fomba fitantarana hita ao amin' ny literatiora sanskrita, toy ny tantara mandrafitra (tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny) sy ny angano fanoharana momba ny biby, no fototry ny hevitra nanorenana ny ''Alina iraika amby arivo''.<ref name="Reynolds p.271">Reynolds p. 271</ref> Nampifandraisina tamin' ny loharano indiana ny niandohan' ilay lohahevitra momba ny tovovavy hendry iray izay mitantara mba hanemorana loza mananontanona azy, ary hanafoanana izany amin' ny farany.<ref name="EI2">Hamori, A.. P. Bearman; Th. Bianquis; C.E. Bosworth; E. van Donzel; W.P. Heinrichs (mpanonta). ''S̲h̲ahrazād''. ''Encyclopaedia of Islam''. fanontana 2nd. Brill. 2012. <nowiki>doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_6771</nowiki>.</ref> Hita ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny lovantsofina indiana amin' ny alalan' ny tantara sasany momba ny biby, izay ahitana ny fiantraikan' ireo angano fanoharana sanskrita fahiny. Misongadina indrindra ny fiantraikan' ny ''Panchatantra'' sy ny ''Baital Pachisi''.<ref>''[https://www.gutenberg.org/files/48511/48511-h/48511-h.htm Vikram and the Vampire, or, Tales of Hindu devilry, by Richard Francis Burton—A Project Gutenberg eBook]''. www.gutenberg.org. p. xiii. nojerena tamin’ ny 2022-11-12. datin’ ny tahiry: 2022-11-12. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20221112072829/https://www.gutenberg.org/files/48511/48511-h/48511-h.htm https://web.archive.org/web/20221112072829/https://www.gutenberg.org/files/48511/48511-h/48511-h.htm]. toetry ny rohy: live.</ref> Mety ho tamin' ny alalan' ny dika namboarina tamin' ny teny sanskrita antsoina hoe ''Tantropakhyana'' no nampitana ny fiantraikan' ny ''Panchatantra''. Sombiny sisa no tavela amin' ny endrika sanskrita tany am-boalohan' ny ''Tantropakhyana'', saingy misy fandikan-teny na dika namboarina amin' ny teny tamoly,<ref>Artola. ''Pancatantra'' Manuscripts from South India in the ''Adyar Library Bulletin''. 1957. pp. 45&nbsp;ff.</ref> lao,<ref>K. Raksamani. ''The Nandakaprakarana attributed to Vasubhaga, a Comparative Study''. University of Toronto Thesis. 1978. pp. 221&nbsp;ff.</ref> tay,<ref>E. Lorgeou. ''Les entretiensde Nang Tantrai''. Paris. 1924.</ref> ary javaney tranainy.<ref>C. Hooykaas. Bibliotheca Javaneca No. 2. Bandoeng. 1931.</ref> Raha ny firafiny ankapobeny, ny tantara mandrafitra dia momba ny vaditsindrano iray izay mitantara mba hihazonana ny fahalianan' ny mpanjaka iray sy ny fankasitrahany azy. Avy amin' ny ''Panchatantra'' anefa ny fototry ny fitambaran-tantara, ary voatazona ny toerana nitrangan' ny tantara tany India tany am-boalohany.<ref>A. K. Warder. ''Indian Kāvya Literature: The art of storytelling, Volume VI''. Motilal Banarsidass Publishers. 1992. pp. 61–62, 76–82.</ref> Nadikan' i Borzūya voalohany tamin' ny teny persiana ny ''Panchatantra'' sy ny tantara samihafa avy amin' ny ''Jatakas'' tamin' ny taona 570 taor. J.K.;<ref>[http://www.iis.ac.uk/view_article.asp?ContentID=106622 IIS.ac.uk Dr Fahmida Suleman, "Kalila wa Dimna"] ([https://web.archive.org/web/20131103111055/http://www.iis.ac.uk/view_article.asp?ContentID=106622 Tahiry], 2013-11-03), in ''Medieval Islamic Civilization, An Encyclopaedia'', Vol. II, pp. 432–433, ed. Josef W. Meri, New York-London: Routledge, 2006</ref> nadikan' i Ibn al-Muqaffa tamin' ny teny arabo izy ireo tatỳ aoriana, tamin' ny taona 750 taor. J.K.<ref>''The Fables of Kalila and Dimnah'', translated from the Arabic by Saleh Sa'adeh Jallad, 2002. Melisende, London, <nowiki>ISBN 1-901764-14-1</nowiki></ref> Nadika tamin' ny fiteny maro ilay dika arabo, anisan' izany ny teny siriaka, grika, hebreo ary espaniola.<ref>Kalilah and Dimnah; or, The fables of Bidpai; being an account of their literary history, [https://archive.org/stream/kalilahdimnahorf00bdpkuoft#page/n19/mode/2up p. xiv]</ref> === Ny fototra persiana: Hezār Afsān === [[File:Kelileh va Demneh.jpg|thumb|Pejy iray avy amin' ny ''Kelileh va Demneh'', tamin' ny taona 1429, avy any Herat. Dika persiana avy amin' ny ''Panchatantra'' indiana fahiny izy io. Asehon' ilay sary i Dimna, ilay ''jackal'' (biby dia mitovitovy amin' ny alika) sady viziry mpamitaka, miezaka mitaona ilay liona mpanjakany hiady.]] Ireo filazana tranainy indrindra momba ny ''Alina iraika amby arivo'' dia milaza azy ho fandikan-teny arabo avy amin' ny boky persiana atao hoe ''Hezār Afsān'' (fantatra koa amin' ny hoe ''Afsaneh'' na ''Afsana''), izay midika hoe «Ireo tantara arivo». Tamin' ny taonjato faha-10, dia nanangona katalaogin-boky tao Bagdad i Ibn al-Nadim, dia ny ''Fihrist''. Nilaza izy fa nankafy «tantara sy angano fitantara amin' ny hariva» ny mpanjaka sasanida tao Iràna, araka ny dikanteny malagasy.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 1.</ref> Avy eo dia nanoratra momba ny ''Hezār Afsān'' persiana i al-Nadim, ka nanazava ny tantara mandrafitra azy, izany hoe ny tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny: misy mpanjaka lian-dra mamono ny vadiny mifandimby rehefa tapitra ny alin' ny fampakarana azy ireo. Farany, misy vady iray mahita hevitra hamonjena ny tenany: mitantara amin' ny mpanjaka isan-kariva izy, ary avelany tsy ho tapitra mandra-pahatongan' ny alina manaraka ny tantara tsirairay, mba hampihemoran' ny mpanjaka ny famonoana azy.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 4.</ref> Araka ny filazan' i al-Nadim anefa, dia tantara 200 monja no ao amin' ilay boky. Nanambany ny hatsaran' ny asa soratra tao amin' ilay angona koa izy, ka nanoratra hoe, araka ny dikanteny malagasy: «boky tena tsy voakaly izy io, tsy ahitana hafanana ny fitantarana».<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 49–50.</ref> Tamin' io taonjato io ihany dia niresaka momba ny ''Hezār Afsān'' koa i Al-Masudi. Nilaza izy fa ''Alf Khurafa'' («Tantara mampiala voly arivo») no anaran' ny fandikan-teny arabo, saingy ''Alf Layla'' («Alina arivo») no ahafantarana azy amin' ny ankapobeny. Nanonona ny mpandray anjara Shirāzd (Scheherazade) sy Dināzād izy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 49.</ref> Tsy misy porofo ara-materialy momba ny ''Hezār Afsān'' tafajanona,<ref name="Reynolds p.271"/> ka mbola tsy fantatra mazava ny tena fifandraisany amin' ireo dika arabo tatỳ aoriana izay mbola misy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 51.</ref> Ankoatra ny tantara mandrafitra momba an' i Scheherazade, dia misy tantara maromaro hafa manana fiaviana persiana, na dia tsy mazava aza ny fomba nidiran' izy ireo tao amin' ilay angona.<ref>Eva Sallis ''Scheherazade Through the Looking-Glass: The Metamorphosis of the Thousand and One Nights'' (Routledge, 1999), p. 2 and note 6</ref> Anisan' izany ny andian-tantara ''King Jali'ad and his Wazir Shimas'' («Jali'ad mpanjaka sy Shimas viziriny»), ary ny ''The Ten Wazirs or the History of King Azadbakht and his Son'' («Ireo viziry folo na ny tantaran' i Azadbakht mpanjaka sy ny zanany lahy»). Ity farany dia avy amin' ny ''Bakhtiyārnāma'' persiana tamin' ny taonjato faha-7.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 76.</ref> Tamin' ny taona 1950–1959, dia nanolotra ny hevitra i Safa Khulusi, manam-pahaizana avy any Iràka, fa i Ibn al-Muqaffa', mpanoratra persiana, no nanao ny fandikan-teny arabo voalohany momba ny tantara mandrafitra sy ny sasany amin' ireo tantara persiana nampidirina tatỳ aoriana tao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Nifototra tamin' ny porofo tao anatin' ny lahatsoratra izy tamin' izany, fa tsy tamin' ny porofo ara-tantara. Raha marina izany hevitra izany, dia tamin' ny taonjato faha-8 no niandohan' ilay angona.<ref>Safa Khulusi, ''Studies in Comparative Literature and Western Literary Schools,'' Chapter: ''Qisas Alf Laylah wa Laylah'' (''One thousand and one Nights''), pp. 15–85. Al-Rabita Press, Baghdad, 1957.</ref><ref>Safa Khulusi, The Influence of Ibn al-Muqaffa' on The Arabian Nights. ''Islamic Review'', Dec 1960, pp. 29–31</ref> === Ny fivoaran' ny sora-tanana arabo === [[File:Princess Parizade Bringing Home the Singing Tree.jpg|thumb|Ny tantaran' ny printsesy Parizade sy ny hazo mahagaga, nataon' i Maxfield Parrish, 1906.<ref>[https://books.google.com/books?id=ATkQAAAAYAAJ&dq=princess+parizade&pg=PA543 The Thousand and One Nights; Or, The Arabian Night's Entertainments – David Claypoole Johnston – Google Books]. Books.google.com.pk. Retrieved on 2013-09-23.</ref>]] Toy izao no amariparitan' ny profesora Dwight Reynolds ny fiovana tatỳ aoriana teo amin' ny dika arabo (dikanteny malagasy): <blockquote>Mety ho nisy tamin' ireo tantara persiana tany aloha mbola voatahiry tao amin' ny fomba fitantarana arabo, saingy novana ka anarana arabo silamo sy toerana vaovao no nisolo ireo anarana sy toerana persiana talohan' ny finoana silamo. Mazava koa anefa fa nampidirina tao amin' ilay fitambarana tatỳ aoriana ny andiana tantara arabo manontolo, ary toa nisolo ny ankamaroan' ny votoaty persiana ireo. Ny iray amin' ireny andiana tantara arabo ireny dia mifantoka amin' olona vitsivitsy tena nisy tany Bagdad tamin' ny taonjato faha-9, anisan' izany ny kalifa [[Harun al-Rashid]] (maty tamin' ny 809), i Ja’far al-Barmaki viziriny [mpanolotsaina na minisitra tao amin' ny fanjakany] (maty tamin' ny 803), ary ilay poeta mpanaraka filan' nofo [[Abu Nuwas]] (maty tokony ho tamin' ny 813). Ny andiany iray hafa kosa dia fitambaran-tantara avy any Kahira tamin' ny faramparan' ny Andro Antenatenany, izay miresaka olona sy toerana tamin' ny fotoana nahatratra hatrany amin' ny taonjato faha-13 sy faha-14.<ref name="Reynolds p.270">Reynolds p. 270</ref></blockquote> Araka ny fanadihadiana nataon' ilay manam-pahaizana Ibrahim Akel tamin' ny 2016, dia sora-tanana arabo 114 amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' no fantatra, ka anisan' izany ny 10 tsy azo antoka ny vondrona misy azy sy ny dimy efa very. Avy amin' ny taonjato faha-8 ka hatramin' ny taonjato faha-19 ireo sora-tanana ireo. Nosokajin' i Akel ho anisan' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny sora-tanana iray raha ahitana ny tantara mandrafitra, izany hoe ny tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny, mitondra ny lohateny hoe ''Shahriyār and His Brother'' (Shahriyār sy ny rahalahiny); na koa, raha tsy eo intsony ny fiandohany, raha mizara ho alina izay manondro an' io tantara mandrafitra io izy. Tsy feno ny ankamaroan' ireo sora-tanana ireo, ary 15 monja no heverina ho feno. Amin' ireo, ny 11 dia ao amin' ny ZER (vondron-dika ejipsiana nosokajin' i Zotenberg), ny roa ao amin' ny fanontana mifandray amin' ny ZER, ary ny roa dia hosoka nataon' i Mikha'il Sabbagh.<ref> Aboubakr Chraïbi; Ibrahim Akel. ''[https://hal.science/hal-03855154/ Arabic Manuscripts of the Thousand and One Nights]''. ''Liste des manuscrits arabes des Nuits''. HAL Open Science. 2016. p. 65–66. nojerena tamin’ ny 29 October 2026.</ref> Tamin' ny tapaky ny taonjato faha-20, dia nahita tahirin-tsoratra nisy andalana vitsivitsy avy amin' ny asa soratra arabo mitondra ny lohateny hoe ''The Book of the Tale of a Thousand Nights'' ilay manam-pahaizana Nabia Abbott. Avy amin' ny taonjato faha-9 io tahirin-tsoratra io, ary izy no sombin' ny ''Alina iraika amby arivo'' tranainy indrindra mbola voatahiry sy fantatra.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 51.</ref> Tany Kahira tamin' ny taonjato faha-12 no niseho voalohany ny filazana ny dika arabo amin' ny lohateniny feno hoe ''The One Thousand and One Nights''.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 50.</ref> Lalam-pampitana sora-tanana arabo roa lehibe no fantatra amin' ny ''Alina iraika amby arivo'': ny siriana sy ny ejipsiana. Ny sora-tanan' i Galland, izay tranainy indrindra amin' ireo sora-tanan' ny ''Alina iraika amby arivo'' ahitana ampahany betsaka amin' ny asa, no tena misolo tena ny lalam-pampitana siriana. Nosoratana teo anelanelan' ny taona 1450 taorian' i Jesoa Kristy<ref>Heinz Grotzfeld, 'The Age of the Galland Manuscript of the ''Nights'',' in ''The Arabian Nights Reader'', ed. by Ulrich Marzolph (Detroit: Wayne State University Press, 2006), 105-21, <nowiki>ISBN 0814332595</nowiki> [repr. from Heinz Grotzfeld, 'The Age of the Galland Manuscript of the ''Nights'': Numismatic Evidence for Dating a Manuscript', ''Journal of Arabic and Islamic Studies'', 1 (1996-97), 50-64].</ref> sy 1593 izy io.<ref name=":3">'Manuscripts', in ''The Arabian Nights Encyclopedia'', ed. by Ulrich Marzolph, Richard van Leeuwen, and Hassan Wassouf, 2 vols (Santa Barbara (CA): ABC-Clio, 2004), I, 635-57 (p. 635).</ref> Fohy lavitra sady vitsy tantara kokoa noho ny an' ny lalam-pampitana ejipsiana izy io sy ireo kopiany mbola voatahiry. Amin' ny fanontana natao pirinty, dia ny antsoina hoe ''Calcutta I'' (1814–1818) ary indrindra ny fanontana tao Leiden (1984) no misolo tena an' io lalam-pampitana io.<ref name=beaustyle>Beaumont, Daniel. Literary Style and Narrative Technique in the Arabian Nights. p. 1. In ''The Arabian nights encyclopedia'', Volume 1</ref><ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 55.</ref> Ny fanontana tao Leiden, izay nomanin' i Muhsin Mahdi, no hany fanontana ara-tsikera, izany hoe fanontana [[Fitsikerana lahatsoratra|mampitaha sy mandinika ireo sora-tanana]], amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' hatramin' ny fotoana resahin' ny loharano.<ref name="Marzolph, Ulrich 2017">Marzolph, Ulrich. Kate Fleet; Gudrun Krämer; Denis Matringe; John Nawas; Everett Rowson (mpanonta). ''Arabian Nights''. ''Encyclopaedia of Islam''. fanontana 3rd. Brill. 2017. <nowiki>doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_0021</nowiki>.</ref> Heverina ho izy no maneho amim-pahatokiana indrindra ny fomba fanoratra tao amin' ireo dika arabo tamin' ny Andro Antenatenany, raha oharina amin' ireo fanontana misy amin' izany fotoana izany.<ref name=beaustyle/><ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 55.</ref> Tatỳ aoriana kokoa no niseho ny lahatsoratra tao amin' ny lalam-pampitana ejipsiana, izay ahitana tantara maro lavitra sady maro karazana kokoa. Nandritra ireo taonjato nifandimby, dia tantara maro lavitra izay nahaleo tena tany am-boalohany no nampidirina tao amin' ilay fitambarana, ka taorian' ny nanoratana ny sora-tanan' i Galland ny ankamaroan' izany.<ref name="sallis">Sallis, Eva. 1999. Sheherazade through the looking glass: the metamorphosis of the Thousand and One Nights. pp. 18–43</ref> Mbola nitohy hatrany amin' ny taonjato faha-18 sy faha-19 ny fampidirana azy ireny. Ireo dika rehetra mbola voatahiry izay ahitana ampahany betsaka amin' ny asa, avy amin' ireo vondron-dika voaova roa ireo, dia samy manana tantara fototra iombonana vitsivitsy.<ref>John Payne. ''[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.172872 The Book Of Thousand Nights And One Night]''. boky IX. London. 1901. p. [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.172872/page/n317 289]. nojerena tamin’ ny 19 March 2018.</ref> Ny vondron-dika voaova dia dika manana endri-tsoratra iombonana vokatry ny fanitsiana na ny fampitana. [[File:Arabian nights manuscript.jpg|thumb|Pejy roa avy amin' ny sora-tanan' i Galland, ahitana tantara izay navoaka tatỳ aoriana tao amin' ny ''The Thousand and One Nights'' an' i Galland. Nosoratana teo anelanelan' ny taona 1450 sy 1593 taorian' i Jesoa Kristy.]] * ''The Merchant and the Genie'' (Ny mpivarotra sy ny jiny) * ''The Fisherman and the Genie'' (Ny mpanjono sy ny jiny) * ''The Porter and the Three Ladies'' (Ny mpitondra entana sy ireo vehivavy telo) * ''The Three Apples'' (Ireo paoma telo) * ''Nur al-Din Ali and Shams al-Din (and Badr al-Din Hasan)'' (Nur al-Din Ali sy Shams al-Din ary Badr al-Din Hasan) * ''Nur al-Din Ali and Anis al-Jalis'' (Nur al-Din Ali sy Anis al-Jalis) * ''Ali Ibn Bakkar and Shams al-Nahar'' (Ali Ibn Bakkar sy Shams al-Nahar) Tsy ahitana zavatra firy ankoatra an' io fototra iombonana io ny lahatsoratra ao amin' ny vondron-dika siriana. Mbola iadian-kevitra hoe iza amin' ireo vondron-dika arabo ireo no tena maneho ny asa tany am-boalohany sady akaiky kokoa azy. Novana betsaka kokoa sady tatỳ aoriana kokoa ireo dika ejipsiana, ary niahiahy ny manam-pahaizana toa an' i Muhsin Mahdi fa ny fangatahana dika feno avy amin' ny Eoropeana no anisan' ny nahatonga izany. Toa fahita nandritra ny tantaran' ilay fitambarana manontolo anefa ny fanovana toy izany, ary nampiana tantara nahaleo tena hatrany izy io.<ref name="sallis" /><ref>Pinault, David. Story-telling techniques in the Arabian nights. pp. 1–12. Also in Encyclopedia of Arabic Literature, v. 1</ref> === Fanontana arabo natao pirinty === [[File:Arabic manuscript with parts of Arabian Nights, collected by scholar and traveler Heinrich Friedrich von Diez, 19th century CE.jpg|thumb|Sora-tanana arabo mirakitra ampahany amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', nangonin' i Heinrich Friedrich von Diez, tamin' ny taonjato faha-19 taor. J.K.; tsy fantatra ny niaviany.]] Misy dika efatra natao pirinty amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' izay ekena ho dika fototra ka ampiasaina ho fototry ny fandikan-teny sy ny fanontana indray. Samy natao tamin' ny taonjato faha-19 izy ireo, ary antsoina hoe Calcutta I, Bulaq, Breslau ary Calcutta II. Ny [[British East India Company|''British East India Company'']] (Orinasa britanika momba an' i India Atsinanana) no nanao pirinty voalohany ny ''Alina iraika amby arivo'' tamin' ny teny arabo, tamin' ny boky roa tany Calcutta, teo anelanelan' ny 1814 sy 1818. Nisy tantara zato ny boky tsirairay, ary nifototra tamin' ny sampana sirianan' ny sora-tanana izy ireo. Calcutta I no iantsoana azy matetika. Ny fanontana Bulaq tamin' ny 1835, navoakan' ny governemantan' i Ejipta, no fanontana voalohany amin' ny teny arabo ny ''Alina iraika amby arivo'' natao pirinty tany amin' ny firenena arabo. Niorina tamin' ny vondron-dika ejipsianan' ny sora-tanan' ny ''Alina iraika amby arivo'', fantatra amin' ny hoe ZER (vondron-dika ejipsiana nosokajin' i Zotenberg), izay nahitana tantara 200, izy io. Bulaq no ahafantarana an' io fanontana io. Heverina fa tany amin' ny faramparan' ny taonjato faha-18 no namoronana ny ZER. Very ny sora-tanana niandohany, saingy mbola misy kopia sora-tanana telo ambin' ny folo, fara fahakeliny, amin' ny ZER. Fotoana fohy taorian' izany, dia niara-niasa tamin' i Mordecai ibn al-Najjar avy any Tonizia i Christian Maximilian Habicht, manam-pahaizana avy any Prussia, mba hamokatra fanontana mirakitra ny ''Alina iraika amby arivo'', na amin' ny teny arabo niandohany na amin' ny fandikan-teny alemàna. Boky valo navoaka tany Breslau teo anelanelan' ny 1825 sy 1838 no namorona azy io tany am-boalohany. Nisy boky efatra hafa nanaraka tamin' ny 1842–1843. Voalaza fa nampiasa sora-tanana tonizianan' ny ''Alina iraika amby arivo'' i Habicht sy al-Najjar, saingy fantatra tatỳ aoriana fa hosoka nataon' i al-Najjar ilay izy.<ref name="Marzolph, Ulrich 2017" /> Raha ny marina, dia sora-tanana samihafa amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' no nampiasain' i Habicht ho an' ny fanontana nataony. Nilaza ny manam-pahaizana Duncan McDonald fa i Habicht no «mpamorona vondron-dika voaova vaovao» (dikanteny malagasy). Samy nisy fiantraikany tamin' ny fanontana nanaraka, izay nisy boky efatra ary natao tany Calcutta ihany koa, na ny fanontana ZER na ny fanontan' i Habicht sy al-Najjar. Fanontana Macnaghten na Calcutta II no ahafantarana azy.<ref>''[https://catalog.hathitrust.org/Record/009733325 The Alif Laila or, Book of the Thousand Nights and One Night, Commonly Known as 'The Arabian Nights' Entertainments', Now, for the First Time, Published Complete in the Original Arabic, from an Egyptian Manuscript Brought to India by the Late Major Turner Macan]'', ed. by W. H. Macnaghten, vol. 4 (Calcutta: Thacker, 1839–42).</ref> Voalaza fa nifototra tamin' ny sora-tanana ejipsiana tranainy kokoa izy io, saingy tsy mbola hita mihitsy izany sora-tanana izany. Anisan' ny fanontana lehibe natao tatỳ aoriana ny fanontana ara-tsikera, izany hoe fanontana mampitaha sy mandinika ny sora-tanana, izay mampiasa ny vondron-dika siriana avy any [[Siria]]. Nifototra tamin' ny sora-tanana siriana ao amin' ny ''Bibliothèque Nationale'' (Tranombokim-pirenena), izay efa nampiasain' i Galland tany am-boalohany, izy io.<ref name="BnF manuscript">''[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8433372b Les Mille et une nuits]''. Bibliothèque nationale de France. nojerena tamin’ ny 29 September 2020. datin’ ny tahiry: 11 January 2023. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20230111130757/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8433372b https://web.archive.org/web/20230111130757/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8433372b]. toetry ny rohy: live.</ref> I Muhsin Mahdi no nanangona an' io fanontana amin' ny teny arabo io, izay fantatra amin' ny hoe lahatsoratra Leiden, tamin' ny 1984–1994.<ref>''The Thousand and One Nights (Alf layla wa-layla), from the Earliest Known Sources'', ed. by Muhsin Mahdi, 3 vols (Leiden: Brill, 1984–1994), <nowiki>ISBN 90-04-07428-7</nowiki>.</ref> Nilaza i Mahdi fa io dika io no tranainy indrindra amin' ireo mbola misy, hevitra izay eken' ny ankamaroan' ny manam-pahaizana ankehitriny. Nilaza koa izy fa io no maneho akaiky indrindra ny lahatsoratra mirindra sy raikitra, izay inoany fa efa nisy tamin' ny vanim-potoanan' ny [[Mamelòka]] ary niavian' ny dika hafa rehetra. Mbola iadian-kevitra anefa io hevitra faharoa io.<ref name="sallis" /><ref>Madeleine Dobie, 2009. Translation in the contact zone: Antoine Galland's Mille et une nuits: contes arabes. p. 37. In Saree Makdisi and Felicity Nussbaum (eds.): "The Arabian Nights in Historical Context: Between East and West"</ref><ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 1–9.</ref> Na ireo manam-pahaizana tsy manaiky aza fa io dika io irery no «tena ''Alina iraika amby arivo''» (dikanteny malagasy), dia manaiky fa izy no loharano tsara indrindra ahafantarana ny fomba fanoratra sy ny endri-pitenin' ilay asa tamin' ny Andro Antenatenany.<ref name="beaustyle" /><ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 55.</ref> Tamin' ny 1997, dia nisy fanontana arabo hafa nivoaka, izay nahitana tantara avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' nadika an-tsoratra avy tamin' ny sora-tanana tamin' ny taonjato faha-17 nosoratana tamin' ny fitenim-paritra ejipsianan' ny teny arabo.<ref>''Alf laylah wa-laylah: bi-al-ʻāmmīyah al-Miṣrīyah: layālī al-ḥubb wa-al-ʻishq'', ed. by Hishām ʻAbd al-ʻAzīz and ʻĀdil ʻAbd al-Ḥamīd (Cairo: Dār al-Khayyāl, 1997), <nowiki>ISBN 977-19-2252-1</nowiki>.</ref> Mbola tsy nisy fanontana ara-tsikera natao ho an' ny lahatsoratra ZER, izay be votoaty kokoa. === Fandikan-teny maoderina === :Lohahevitra lehibe: ny fandikan-tenin' ny ''Alina iraika amby arivo''. [[File:Cassim.jpg|thumb|''Cassim in the Cave'' (Cassim ao anaty zohy), nataon' i Maxfield Parrish (1909), sary momba ny ''Ali Baba and the Forty Thieves''.]] Ny dika eoropeana voalohany (1704–1717) dia nadikan' i Antoine Galland ho amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]],<ref name=EB1911>Michael Jan de Goeje. ''Thousand and One Nights''. boky 28. p. 883. ''Encyclopædia Britannica'', 1911, fanontana faha-11.</ref> avy amin' ny lahatsoratra arabo iray ao amin' ny vondron-dika voaova siriana sy avy amin' ny loharano hafa. Io asa misy boky 12 io,<ref name=EB1911/> mitondra ny lohateny hoe ''Les Mille et une nuits, contes arabes traduits en français'' («Ny alina iraika amby arivo, tantara arabo nadika ho amin' ny teny frantsay»), dia nahitana tantara tsy tao amin' ilay sora-tanana arabo niandohany. Tao amin' ny fandikan-tenin' i Galland no niseho voalohany ny ''[[Aladin ou la Lampe merveilleuse|Aladdin's Lamp]]'' sy ny ''Ali Baba and the Forty Thieves'', ary koa tantara hafa maromaro tsy dia fantatra loatra; tsy hita ao amin' ireo sora-tanana niandohana ireo tantara ireo. Nanoratra izy fa reny tamin' i Hanna Diyab, mpitantara kristianina marônita, izy ireny, nandritra ny fitsidihan' i Diyab an' i Paris. Nalaza be nanerana an' i Eorôpa ny dikan' i Galland tamin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Namoaka dika tatỳ aoriana tamin' ny anaran' i Galland, nefa tsy nahazo ny fanekeny, ny mpamoaka ny bokiny. Rehefa nikaroka izay noheverina ho endrika «feno» sy «niandohana» amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny manam-pahaizana, dia nitodika tamin' ireo lahatsoratra lava kokoa ao amin' ny vondron-dika voaova ejipsiana izy ireo. Tsy ela dia noheverina ho «dika mahazatra» ireo. Nesorina ny ampahany noheverina ho manafintohina tamin' ireo fandikan-teny voalohany tamin' izany karazana izany, toy ny an' i Edward Lane (1840, 1859). Nanao fandikan-teny tsy nohafohezina sady tsy nanesorana ampahany aloha i John Payne, tamin' ny lohateny hoe ''The Book of the Thousand Nights and One Night'' (1882, boky sivy), ary avy eo i Sir Richard Francis Burton, tamin' ny lohateny hoe ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' (1885, boky folo). Araka ny fanombanana sasany voalazan' ireo loharano, dia niantehitra tamin' ny an' i Payne ny ampahany tamin' ny an' i Burton, ka niteraka fiampangana azy ho naka tahaka ny asan' olon-kafa tsy nilaza ny niaviany (''plagiarism'').<ref name=sallis2/><ref name=encyclo>Marzolph, Ulrich and Richard van Leeuwen. 2004. ''The Arabian nights encyclopedia'', Volume 1. pp. 506–508</ref> Noho ireo famaritana momba ny firaisana ara-nofo tao amin' ny lahatsoratra niandohana — izay vao mainka nasongadin' i Burton, indrindra tamin' ny fanampiana fanamarihana ambany pejy sy tovana lava momba ny fomba amam-panao ara-nofo tany Atsinanana<ref name=encyclo/> — sy noho ireo lalàna hentitra tamin' ny vanim-potoana viktôriana momba ny asa vetaveta, dia natao pirinty ho fanontana manokana natokana ho an' ny mpanjifa nisoratra anarana ihany ireo fandikan-teny roa ireo, fa tsy navoaka tamin' ny fomba mahazatra. Narahin' ny boky enina fanampiny ireo boky folo voalohany an' i Burton; fito kosa izany tamin' ny fanontana Baghdad, ary angamba tamin' ny fanontana hafa koa. ''The Supplemental Nights to the Thousand Nights and a Night'' no lohatenin' ireo, ary natao pirinty teo anelanelan' ny taona 1886 sy 1888.<ref name=EB1911/> Voaresaka ao amin' ny ''The Arabian nights encyclopedia'' anefa ireo fanakianana ny dikan' i Burton noho ny fiteniny sy ny fifantohany amin' ny firaisana ara-nofo. Izao no ilazan' ireo fanakianana azy, raha adika amin' ny teny malagasy: «fiteny tranainy sy fomba fiteny mihoa-pampana», «fifantohana tafahoatra amin' ny firaisana ara-nofo», ary hatramin' ny hoe «fampisongadinana tena hafahafa» sy «fanamboarana indray ny lahatsoratra araka ny fomba tena manokan' ny mpandika».<ref name=encyclo/> Anisan' ny dikan' ny ''Alina iraika amby arivo'' tatỳ aoriana ny an' ilay dokotera [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] J. C. Mardrus, navoaka teo anelanelan' ny taona 1898 sy 1904. Nadikan' i Powys Mathers ho amin' ny teny anglisy izy io, ary navoaka tamin' ny taona 1923. Tahaka ny lahatsoratr' i Payne sy Burton, dia mifototra amin' ny vondron-dika voaova ejipsiana izy io, ary mitazona, sady vao mainka manitatra aza, ny votoaty momba ny firaisana ara-nofo. Voaresaka ao amin' ny bokin' i Eva Sallis anefa ny fanakianana azy noho ny tsy fahamarinan' ny fandikan-teny.<ref name=sallis2>Sallis, Eva. 1999. Sheherazade through the looking glass: the metamorphosis of the Thousand and One Nights. pp. 4 ''passim''</ref> Nadikan' i Husain Haddawy ho amin' ny teny anglisy tamin' ny taona 1990 ny fanontana Leiden nomanin' i Muhsin Mahdi tamin' ny taona 1984, izay mifototra amin' ny sora-tanana Galland.<ref>''The Arabian Nights'', trans. by Husain Haddawy (New York: Norton, 1990).</ref> Araka ny fanombanana voalaza ao amin' ny bokin' i Robert Irwin, dia «tena mora vakina» ilay fandikan-teny ary «tena anoroana izay rehetra maniry hahatsapa ny tena tsiron' ireo tantara ireo», raha adika amin' ny teny malagasy ireo teny fiderana azy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004.</ref> Navoaka tamin' ny taona 1995 ny boky faharoa fanampiny amin' ny ''Arabian Nights'' nadikan' i Haddawy, izay ahitana tantara malaza tsy ao amin' ny fanontana Leiden.<ref>''The Arabian Nights II: Sindbad and Other Popular Stories'', trans. by Husain Haddawy (New York: Norton, 1995).</ref> Ireo boky roa ireo no fototry ny fanontana indray amin' ny boky tokana ireo tantara voafantina avy amin' ny fandikan-tenin' i Haddawy.<ref>''The Arabian Nights: The Husain Haddawy Translation Based on the Text Edited by Muhsin Mahdi, Contexts, Criticism'', ed. by Daniel Heller-Roazen (New York: Norton, 2010).</ref> Namoaka fandikan-teny anglisy tamin' ny boky telo ny Penguin Classics tamin' ny taona 2008.<ref>James Buchan. ''[https://www.theguardian.com/books/2008/dec/27/arabian-nights-malcolm-c-lyons 1,001 flights of fancy]''. ''The Guardian''. 2008-12-27. <nowiki>ISSN 0261-3077</nowiki>. fiteny: en-GB. nojerena tamin’ ny 2023-06-28.</ref> I Malcolm C. Lyons sy Ursula Lyons no nandika azy, ary i Robert Irwin no nanoratra ny teny fampidirana sy ny fanazavana. Voalaza ho fandikan-teny feno voalohany amin' ny fanontana Macnaghten, na Calcutta II, izay ao amin' ny vondron-dika voaova ejipsiana, hatramin' ny an' i Burton izy io. Ankoatra ny lahatsoratra mahazatra ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', dia ahitana an' i ''[[Aladin ou la Lampe merveilleuse|Aladdin]]'' sy ''Ali Baba'', izay antsoina hoe «tantara kamboty» satria tsy hita tao amin' ireo sora-tanana arabo niandohana, ary koa fiafarana hafa amin' ny ''The seventh journey of Sindbad'', avy amin' ny lahatsoratra frantsay voalohany an' i Antoine Galland. Nanoratra toy izao ny mpandika teny tao amin' ny sasin-teniny ho an' ireo boky telo, raha adika amin' ny teny malagasy: «Tsy nisy ezaka natao hampidirana an-tery ao amin' ny fandikan-teny ireo fanovana izay nilaina mba “hanitsiana” ... ireo zavatra nampiana tatỳ aoriana, ... ireo famerimberenana, ireo tohiny tsy mifanaraka amin' izay nialoha azy, ary ireo fifangaroana mampisavorovoro izay mampiavaka ity lahatsoratra ity». Nilaza koa izy fa ilay asa dia «fanehoana literatiora am-bava indrindra indrindra, natao hahasarika ny sofina fa tsy ny maso».<ref>[http://www.pen.org/blog/?p=4056 PEN American Center]. Pen.org. Retrieved on 2013-09-23.</ref> Ahitana ny tononkalo rehetra ny fandikan-tenin' i Lyons, saingy averina amin' ny teny hafa amin' ny endrika lahatsoratra tsotra ireo. Tsy manandrana mamerina amin' ny teny anglisy ny fitovian' ny feo ao anatin' ny andalana (rima anatiny) ao amin' ny ampahany sasany amin' ny lahatsoratra tsotra arabo niandohana izy io. Na dia aseho ho fandikan-teny feno aza izy io, dia misy fanatsorana sy fanapahana ampahany. Tsara tamin' ny ankapobeny ny fandraisana azy tamin' ny fotoana nivoahany.<ref>''[http://www.theomnivore.co.uk/Book/Classification/Fiction/Genre/Classic_Fiction/1527-The_Arabian_Nights_Tales_of_1001_Nights/Default.aspx The Arabian Nights: Tales of 1001 Nights]''. The Omnivore. nojerena tamin’ ny 12 July 2024. datin’ ny tahiry: 13 Sep 2012. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20120913024501/http://www.theomnivore.co.uk/Book/Classification/Fiction/Genre/Classic_Fiction/1527-The_Arabian_Nights_Tales_of_1001_Nights/Default.aspx https://web.archive.org/web/20120913024501/http://www.theomnivore.co.uk/Book/Classification/Fiction/Genre/Classic_Fiction/1527-The_Arabian_Nights_Tales_of_1001_Nights/Default.aspx].</ref> Araka ny lahatsoratr' i Alison Flood tao amin' ny ''The Guardian'', dia navoaka tamin' ny Desambra 2021 ny fandikan-teny vaovao nataon' i Yasmine Seale, izay voalaza fa fandikan-teny anglisy voalohany nataon' ny vehivavy iray irery. Lazain' io lahatsoratra io fa nesorina tao ny fiteny manambany araka ny maha-lahy na maha-vavy sy ny fanavakavaham-bolon-koditra tao amin' ireo dika teo aloha. Efa nandika dika samihafa tamin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ho amin' ny teny alemàna kosa i Claudia Ott talohan' izany. Ahitana ny tantaran' i Hanna Diyab rehetra ny fandikan-tenin' i Seale, ary ampiana tantara ahitana vehivavy ho mpandray anjara fototra, toy ny momba an' i Parizade sy Pari Banu, ary ny tantara mampihorohoro momba an' i Sidi Numan.<ref>Alison Flood. ''[https://www.theguardian.com/books/2021/dec/15/new-arabian-nights-translation-to-strip-away-earlier-versions-racism-and-sexism New Arabian Nights translation to strip away earlier versions' racism and sexism]''. ''www.theguardian.com''. December 15, 2021. nojerena tamin’ ny December 15, 2021.</ref> Nifantina avy tamin' ny lahatsoratra arabo sy ny lahatsoratra frantsay an' i Galland izy, ary nanolotra koa famintinana ireo tantaran' i Hanna Diyab izay tsy nampiasain' i Galland. === Filaharan' ny zava-nitranga === Nandrafitra izao filaharan' ny zava-nitranga momba ny tantaran' ny famoahana ny ''Alina iraika amby arivo'' izao ny manam-pahaizana:<ref>Dwight Reynolds. "The Thousand and One Nights: A History of the Text and its Reception". ''The Cambridge History of Arabic Literature: Arabic Literature in the Post-Classical Period''. Cambridge UP, 2006.</ref><ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004.</ref><ref>"The Oriental Tale in England in the Eighteenth Century", by Martha Pike Conant, Ph.D. Columbia University Press (1908)</ref> * Fiandohan' ny taonjato faha-9: tamin' io vanim-potoana io no nanoratana ny iray amin' ireo sombin-tsora-tanana arabo tranainy indrindra avy any Siria, izay ahitana pejy vitsivitsy nosoratan-tanana. Hitan' ilay manam-pahaizana Nabia Abbott tamin' ny 1948 izy io. Mitondra ny lohateny hoe ''Kitab Hadith Alf Layla'' (midika hoe «Bokin' ny tantaran' ny alina arivo») izy io, ary ahitana ireo andalana voalohany amin' ilay boky, izay angatahan' i Dinazad amin' i Shirazad (Scheherazade) mba hitantara aminy.<ref name="Reynolds p.270"/> * Taonjato faha-10: voatonona ao amin' ny ''Fihrist'' (katalaogin' ny boky) nosoratan' i Ibn al-Nadim tao [[Bagdad]] ny ''Hezār Afsān''. Nolazainy fa avy amin' ny Persiana tamin' ny andron' ny tarana-mpanjaka sasanida, talohan' ny fivavahana silamo, ilay fitambaran-tantara. Niresaka koa izy momba ny tantara mandrafitra, izany hoe ilay tantara ifotorana ametrahana tantara hafa ao anatiny, izay itantaran' i Scheherazade mandritra ny alina arivo mba hamonjeny ny ainy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 49–50.</ref> * Taonjato faha-10: voaresaka ao amin' ny ''Muruj Al-Dhahab'' (''The Meadows of Gold'') nosoratan' i Al-Mas'udi ny ''The Thousand Nights'', izay fandikana amin' ny teny arabo ny ''Hezār Afsān'' persiana (midika hoe «Tantara arivo»).<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 49.</ref> * Taonjato faha-12: misy antontan-taratasy avy any [[Kahira]] miresaka mpivarotra boky jiosy iray nampindrana dika iray amin' ny ''The Thousand and One Nights''. Io no fisehoana voalohany amin' ny endrika raikitra farany amin' ilay lohateny.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 50.</ref> * Taonjato faha-14: tamin' io no nanoratana ny sora-tanana tranainy indrindra ahitana fitantarana iray, dia ny ''Sul and Shumul'', izay voasokajy amin' ny laharana Tubingen M a VI 33. Misy sombiny hafa amin' io tantara io koa ao amin' ny sora-tanana KFCRIS 2415, izay nosoratana tamin' ny taonjato faha-15.<ref>Aboubakr Chraïbi; Ibrahim Akel. ''[https://hal.science/hal-03855154/ Arabic Manuscripts of the Thousand and One Nights]''. HAL Open Science. 2016. p. 69–70. nojerena tamin’ ny 3 August 2026.</ref> Tsy fantatra ny antony tsy nisehoan' ny ''Sul and Shumul'' tao amin' ireo lahatsoratra tatỳ aoriana. * 1450–1593: tamin' io vanim-potoana io no nanoratana ny sora-tanana malaza indrindra amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', izay ao amin' ny sampana siriana. Tehirizina ao amin' ny ''Bibliothèque nationale de France'' (Tranombokim-pirenen' i Frantsa) any Paris izy io, ary ahitana alina 281 sy tantara 36 eo ho eo.<ref name="BnF manuscript" /> Nahazo an' io sora-tanana io i Galland tatỳ aoriana. * Taonjato faha-15: natao ny fandikana voalohany ny ''Alina iraika amby arivo'' amin' ny teny tiorka. Tsy misy voatahiry intsony afa-tsy sora-tanana ampahany sy fanontana tatỳ aoriana, izay samy tsy feno ihany koa sady samy hafa.<ref name="Tekin 1993">Şinasi Tekin. ''[http://turkdilleri.org/turkdilleri/sayilar/tda3/Tekin%20S%20TDA_03_1993-T-25.pdf Binbir Gece'nin İlk Türkçe Tercümeleri ve Bu Hikâyelerdeki Gazeller Üzerine]''. ''Türk Dilleri Araştırmaları''. laharana 3. 1993. p. 239–255. nojerena tamin’ ny 17 October 2026.</ref> * 1636: nanao fandikan-teny tiorka vaovao i Muslih bin Mehmet Beyânî, araka ny baikon' ny soltana Murad IV. Nisy tantara fanampiny tao anatiny, ary nampiana seho sy fifampiresahana milaza mazava ny firaisana ara-nofo sy ny fiainana ara-nofo. Voatahiry ao amin' ny sora-tanana tsy feno misy boky sivy any Paris izany (Bnf Turc 356.2-356.10). * 1704: ny fandikana amin' ny teny frantsay nataon' i Antoine Galland no dika eoropeana voalohany amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Nampidirina tao amin' ireo boky nivoaka tatỳ aoriana ny tantara tsy hita tao amin' ireo sora-tanana arabo, fa ren' i Galland tamin' ilay Siriana mpitantara Hanna Diyab, toy ny tantaran' i Aladdin sy Ali Baba. * Tokony ho tamin' ny 1706–1721: niseho tany Eorôpa ny dika anglisy nisy boky 12, izay tsy fantatra ny mpandika azy, ary nantsoina hoe dika «Grub Street». ''Arabian Nights' Entertainments'' no lohateniny; io no fampiasana voalohany fantatra amin' ilay lohateny anglisy fampiasa amin' ny asa.<ref>Robert L. Mack (mpanonta). ''[https://books.google.com/books?id=ZK0VDAAAQBAJ&q=%22collection+in+about+1721%22&pg=PR16 Arabian Nights' Entertainments]''. Oxford. Oxford University Press. 2009. navoaka voalohany: 1995. p. xvi, xxv. <nowiki>ISBN 978-0-19-283479-9</nowiki>. nojerena tamin’ ny 2 July 2018.</ref> * 1764: nalain' ny olona iray antsoina hoe Umar al-Safatī tahaka tao anaty boky valo tany Ejipta ny sora-tanana Wortley Montague. Ahitana fitambaran-tantara tsy mitovy amin' ny hafa io sora-tanana io, ary mampiseho fa mbola tsy nisy fanontana narahina ho fenitra tamin' izany fotoana izany. * Tokony ho tamin' ny 1775: mety ho tamin' io no namitana ny fandrafetana farany ny dika ejipsiana amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', antsoina hoe ZER (vondron-dika ejipsiana nosokajin' i Hermann Zotenberg), izay nisy tantara 200 tao amin' ny sora-tanana. Very ny sora-tanana niandohana, nefa voatahiry tao amin' ny dika maro ny lahatsorany. * 1788–1789: namoaka asa naseho ho fandikan-teny, mitondra ny lohateny hoe ''Continuation of the Thousand and One Nights'', ilay moanina siriana Denis Chavis sy ilay Frantsay mpitantara Jacques Cazotte. Nifototra tamin' ny sora-tanana iray teo am-pelatanan' i Chavis izany. Nolazaina fa feno kokoa noho ny an' i Galland ilay lahatsoratra. Nanova be ireo tantara anefa i Cazotte, ary nampiditra tantara noforoniny ihany koa. * 1806: namoaka fanontana indray ny fandikan-tenin' i Galland ilay Frantsay mpandalina ny Tatsinanana Caussin de Perceval, ka nisy boky sivy izany. Ny roa farany dia fandikana vaovao ny sora-tanan' i Chavis. * 1804–1806, 1825: nahazo sora-tanana iray ao amin' ny sampana ejipsiana i Joseph von Hammer-Purgstall (1774–1856), ilay nahay fiteny maro sady mpandalina ny Tatsinanana avy any Aotrisy. Very izany rehefa vaky sambo, nefa nahazo sora-tanana hafa nitovitovy taminy i Von Hammer, ka nadikany tamin' ny teny frantsay teo anelanelan' ny 1804 sy 1806. Very koa io fandikan-teny frantsay io, izay nohafohezina tamin' ny ampahany sady nahitana ireo tantara nampidirin' i Galland nefa tsy hita tao amin' ny sora-tanana arabo, izay antsoina hoe «tantara kamboty» (''orphan stories''). Na izany aza, voatahiry ny fandikana azy tamin' ny teny alemàna nataon' i A. E. Zinserlin tamin' ny 1823.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2010, p. 474.</ref> Nadika indray tamin' ny teny anglisy izany fandikan-teny izany tamin' ny 1825, nataon' i Lamb, ary tamin' ny teny frantsay tamin' ny 1828, nataon' i Trébutien. * 1811: namoaka fandikan-teny anglisy i Jonathan Scott (1754–1829). Nifototra indrindra tamin' ny dika frantsay nataon' i Galland izany, ary nofenoina tamin' ny loharano hafa, indrindra ny sora-tanana Wortley Montague. Nantsoin' i Robert Irwin hoe «fandikan-teny anglisy voalohany natao ho asa literatiora» izy io (nadika avy amin' ny hoe «first literary translation into English»), ka nampitahainy tamin' ireo fandikana avy amin' ny teny frantsay nataon' ireo nantsoiny hoe «Grub Street hacks», izany hoe mpanoratra nikarama tsy dia nikarakara ny kalitaon' ny asa.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2010, p. 497.</ref> Efa nandika tantara sasany tsy hita afa-tsy tao amin' ny sora-tanana Anderson i Scott, tao amin' ny bokiny ''Tales, Anecdotes, and Letters from the Arabic and Persian'' (1800). * Fiandohan' ny taonjato faha-19: nisy fandikana ilay lahatsoratra tamin' ny teny persiana maoderina, izay nitondra lohateny samihafa, dia ''Alf leile va leile'', ''Hezār-o yek šhab'' (هزار و یک شب), na ''Alf al-leil'', izay teny arabo diso endrika. Namita ny fandikan-teniny tamin' ny 1814 i Muhammad Baqir Khurasani Buzanjirdi (teraka tamin' ny 1770), teo ambany fiahian' i Henry Russell, baronety faharoa (1783–1852), izay solontena britanika nipetraka tao Hyderabad. Telopolo taona tatỳ aoriana dia namita ny fandikan-teniny i Abdul Latif Tasuji.<ref>Ganjavi, Mahdi. The Hidden Story of One Thousand and One Nights in Persian. Presentation at the University of British Columbia. Dec 2021</ref> Nampidiran' i Sani ol Molk (1814–1866) sary izany tatỳ aoriana, ho an' i Mohammad Shah Qajar.<ref> Ulrich Marzolph, ''The Arabian nights in transnational perspective'', 2007, <nowiki>ISBN 978-0-8143-3287-0</nowiki>, [https://books.google.com/books?id=tknULXNl21oC&pg=PA230 p. 230].</ref> * 1814: navoakan' ny ''[[British East India Company]]'' (Orinasa Britanika momba an' i India Atsinanana) ny Calcutta I, izay dika arabo vita pirinty tranainy indrindra mbola voatahiry. Nivoaka tamin' ny 1818 ny boky faharoa. Samy nisy tantara 100 izy roa ireo. * 1822–1823: namoaka fanontana nitarina amin' ny dikan' i Galland tany Frantsa i Édouard Gauttier d'Arc, ka nisy boky fito izany. Tafiditra tao ny tantara avy amin' ny fandikan-tenin' i Scott, ny fanontan' i Caussin de Perceval, ary tantara vaovao avy amin' ny sora-tanana avy tamin' i Langles. * 1824–1838: nivoaka tamin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]], tao anaty boky valo, ny fanontana Breslau/Habicht. Niara-niasa tamin' ilay Toniziana Mordecai ibn al-Najjar i Christian Maximilian Habicht, izay teraka tany Breslau, tany Prussia, tamin' ny 1775, mba handrafitra io fanontana misy alina 1001 io. Ankoatra ny sora-tanan' i Galland dia nampiasain' izy ireo ny lahatsoratr' i Chavis sy Mikha'il Sabbagh, ary ny zavatra nolazainy fa sora-tanana toniziana, nefa hita tatỳ aoriana fa hosoka nataon' i al-Najjar.<ref name="Marzolph, Ulrich 2017"/> Nampiasa ireo dikan' ny ''Alina iraika amby arivo'' nataon' i Galland, Scott, Caussin de Perceval ary Gauttier, ny tantara avy tamin' i al-Najjar, ary tantara hafa tsy fantatra fiaviana i Habicht, ka nanomboka tamin' ny 1825 dia namoaka izay nantsoina hoe «fandikan-teny feno» tamin' ny [[Fiteny alemàna|teny alemàna]], tao anaty boky 15. * 1835: nivoaka ny dika Bulaq. Ireo boky roa nataon' ny governemanta ejipsiana pirinty ireo no dikan' ny ''Alina iraika amby arivo'' amin' ny teny arabo tranainy indrindra nataon' ny tsy Eoropeana pirinty sy navoakany. Ny ampahany lehibe amin' izy ireo dia fanontana ny sora-tanana ZER iray efa very. * 1838: nivoaka tany Londres sy Calcutta ny fandikana tantara 50 tamin' ny teny anglisy nataon' i Henry Torrens. * 1838–1840: namoaka fandikan-teny anglisy i Edward William Lane. Nampiavaka azy ny nanesoran' i Lane ireo votoaty noheveriny ho tsy mifanaraka amin' ny fitondran-tena mendrika sy ny fanamarihany momba ny [[Antrôpôlôjia|antrôpôlôjia]], izany hoe ny fandinihana ny olombelona sy ny kolontsainy, mikasika ny fomba amam-panao arabo. * 1838–1841: nivoaka tao anaty boky efatra ny fandikan-teny alemàna nataon' i Gustav Weil. Nampiditra tantara maro tsy hita tao amin' ny loharano hafa izy, izay voalaza fa nifototra tamin' ny sora-tanana iray avy any Gotha. * 1839–1842: nivoaka ny Calcutta II, izay nisy boky efatra. Nolazaina fa nifototra tamin' ny sora-tanana ejipsiana tranainy kokoa izy io, nefa tsy mbola hita mihitsy io sora-tanana io. Ahitana singa sy tantara maro avy amin' ny fanontana Breslau sy Calcutta I io dika io. * 1842–1843: namoaka boky efatra fanampiny amin' ny fanontana Breslau i Heinrich Leberecht Fleischer, taorian' ny nahafatesan' i Habicht. * 1882–1884: namoaka dika anglisy nadika manontolo avy amin' ny Calcutta II i John Payne, ka nampiany tantara sasany avy amin' ny Calcutta I sy Breslau izany. * 1885–1888: namoaka fandikan-teny anglisy tao anaty boky folo i Sir Richard Francis Burton. Loharano maro no nampiasainy, izay nitovy tamin' ny an' i Payne tamin' ny ankapobeny.<ref name=sallis2/> Nasongadin' ny dikany kokoa ny lafiny ara-nofo tamin' ireo tantara, raha oharina amin' ny fandikan-tenin' i Lane izay nanesorana ireo ampahany noheverina ho manafintohina. Namoaka boky famenony enina hafa koa izy, izay nifototra tamin' ny Breslau sy Galland ary ny sora-tanana Wortley Montague sy Chavis. * 1898–1904: namoaka dika frantsay i J. C. Mardrus, ka nampiasa ny fanontana Bulaq sy Calcutta II. Fampifangaroana tantara avy amin' ny loharano samihafa izy io. Nanjary be mpamaky nanerana an' i Eorôpa izy io, ary natao pirinty indray imbetsaka. Navoaka tamin' ny 1937 ny fandikana azy tamin' ny teny anglisy nataon' i Powys Mathers. * 1921–1928: nivoaka ny fandikan-teny alemàna nataon' i Enno Littmann, izay nifototra tamin' ny Bulaq sy Calcutta II. Nanaraka akaiky ny lahatsoratra izy io, ary marina araka ny fandinihana ny fiteny sy ny asa soratra. * 1929–1939: nataon' i Mikhail Salye ny fandikan-teny rosiana voalohany nivantana avy amin' ny teny arabo, tamin' ny alalan' ny Calcutta II. Navoakan' ny trano famoahana Academia tao anaty boky valo izany. * 1955: nataon' i Rafael Cansinos-Asséns ny fandikan-teny espaniola voalohany avy amin' ny teny arabo, ary navoakan' ny ''Editorial Aguilar'' (Trano Famoahana Aguilar) tany Meksika. Nankasitrahan' ilay mpanoratra [[Jorge Luis Borges]] izy io. Ahitana ny lahatsoratry ny Calcutta II, fandikana avy amin' ny Mardrus, ary tantara tsy hita any an-kafa avy amin' ny loharano tsy fantatra izy io. Nisy Espaniola mpandalina ny teny sy ny literatiora arabo niampanga an' i Cansinos tatỳ aoriana ho tsy nandika avy amin' ny teny arabo, saingy mbola tsy voavaha ilay olana.<ref>Salvador Peña. ''[https://www.academia.edu/35260465 Las 'Mil y una noches' que llegaron de fuera: autoridad, progreso y ética en retraducción de clásicos (Una defensa de Cansinos)]''. Academia.edu. January 2017. nojerena tamin’ ny 31 August 2026. datin’ ny tahiry: 23 April 2023. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20230423200316/https://www.academia.edu/35260465/Las_Mil_y_una_noches_que_llegaron_de_fuera_autoridad_progreso_y_%C3%A9tica_en_retraducci%C3%B3n_de_cl%C3%A1sicos_Una_defensa_de_Cansinos_ https://web.archive.org/web/20230423200316/https://www.academia.edu/35260465/Las_Mil_y_una_noches_que_llegaron_de_fuera_autoridad_progreso_y_%C3%A9tica_en_retraducci%C3%B3n_de_cl%C3%A1sicos_Una_defensa_de_Cansinos_]. toetry ny rohy: live.</ref> * 1961: namoaka boky fanampiny i Mikhail Salye, mitondra ny lohateny hoe ''Халиф на час. Новые сказки из книги «Тысячи и одной ночи'' (''Caliph for an Hour: New Tales from the Arabian Nights'', izay midika hoe «Kalifa mandritra ny adiny iray: tantara vaovao avy amin' ny Alina iraika amby arivo»). Ahitana tantara fito tsy tafiditra tao amin' ny Calcutta II izy io, izay avy amin' ny sora-tanana hosoka nataon' i Sabbagh.<ref>''[https://fantlab.ru/edition218312 Caliph for an Hour: New Tales from the Arabian Nights]''. nojerena tamin’ ny 2026-07-21.</ref> * 1964–1965: nivoaka tany Espaina ny fandikana avy amin' ny teny arabo tao amin' ny fanontana Bulaq ho amin' ny teny espaniola, nataon' ilay mpandalina ny teny sy ny literatiora arabo Juan Vernet tao amin' ny ''Editorial Planeta'' (Trano Famoahana Planeta) tamin' ny 1964, ary nataon' i Juan Antonio Gutiérrez-Larraya sy Leonor Martínez Martín tao amin' ny trano famoahana Argos Vergara tamin' ny 1965. * 1966: nivoaka tamin' ny teny alemàna ny fandikana feno voalohany ny sora-tanana Wortley Montague, nataon' i Felix Tauer.<ref name="Grotzfeld 2005">Heinz Grotzfeld; Anke Osigus. ''Dreihundert Jahre 1001 Nacht in Europa''. Germany. Lit. 2005. p. 60. <nowiki>ISBN 9783825885120</nowiki>.</ref> * 1973: navoakan' ny ''Państwowy Instytut Wydawniczy'' (Ivon-toeram-panjakana misahana ny famoaham-boky) ny fandikan-teny [[Fiteny pôlôney|pôlôney]] voalohany nifototra tamin' ny fanontana amin' ny fiteny niandohana. Nahena avy amin' ny 12 ho sivy anefa ny isan' ny boky. * 1984: namoaka fanontana arabo nifototra tamin' ny sora-tanana arabo tranainy indrindra mbola voatahiry i Muhsin Mahdi, ka ny sora-tanana siriana nampiasain' i Galland, izay tehirizina ao amin' ny ''Bibliothèque nationale de France'', no fototra noraisiny. * 1986–1987: nivoaka ny fandikan-teny frantsay nataon' ilay mpandalina ny teny sy ny literatiora arabo René R. Khawam. Nampiasa ny sora-tanan' i Chavis sy Sabbagh izy, satria nino fa samy tena izy tahaka ny sora-tanan' i Galland taloha kokoa ireo. * 1990: namoaka fandikana amin' ny teny anglisy ny fanontan' i Mahdi i Husain Haddawy. * 1991: nivoaka tao amin' ny andiam-boky ''Bibliothèque de la Pléiade'' (Tranombokin' ny Pléiade) ny fandikan-teny frantsay nataon' ireo mpandalina ny teny sy ny literatiora arabo Jamel-Eddine Bencheikh sy André Miquel. Nifototra tamin' ny ZER, ilay vondron-dika ejipsiana, izany. * 2005–2021: nivoaka tao anaty boky dimy ny fandikan-teny portogey be dia be nataon' ilay Breziliana mpampianatra ambony Mamede Mustafa Jarouche. Tsy ilay lahatsoratra ZER, izay noraisina ho dika mahazatra sy fenitra, no nampiasain' i Jarouche, fa nofidiny ho loharano kosa ireo sora-tanana tany am-boalohany, anisan' izany ny Maillet, Rylands, Tubingen, Gayangos, Paris, Sabbagh ary ny hafa. Sambany no navoakan' i Jarouche ny tantara sy ireo endrika samihafa amin' ny tantara avy amin' ireo sora-tanana ireo.<ref>Piparote Revista. ''[https://revistapiparote.com.br/entrevista-com-mamede-mustafa-jarouche-o-tradutor-do-livro-das-mil-e-uma-noites/ Entrevista com Mamede Mustafa Jarouche: o Tradutor do "Livro das Mil e Uma Noites"]''. Piparote. 25 September 2021. fiteny: pt-BR. nojerena tamin’ ny 14 January 2025.</ref> * 2008: nivoaka tao amin' ny andiam-boky ''Penguin Classics'' ny fandikana vaovao ny fanontana Calcutta II nataon' i Malcolm C. Lyons sy Ursula Lyons, izay nisy boky telo. * 2018: sambany no nadika tamin' ny teny alemàna ny sora-tanana Kayseri, nataon' i Claudia Ott tao amin' ny bokiny ''Tausendundeine Nacht. Das glückliche Ende'' (''1001 Nights. The Happy Ending'', izay midika hoe «Alina iraika amby arivo: ny fiafarana mahafaly»). Ny sora-tanana Kayseri no tranainy indrindra ahitana ny fiafaran' ny tantara mandrafitra momba an' i Shahryar sy Scheherazade. Samy hafa be amin' ny dika ZER mahazatra tatỳ aoriana io sora-tanana io. Efa nandika ny lahatsoratr' i Mahdi tamin' ny teny alemàna i Ott tamin' ny 2004. * 2022: namoaka fandikana tantaram-pitiavana efatra avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' i Claudia Ott, tao amin' ny bokiny ''Tausendundeine Nacht – Das Buch der Liebe'' (''1001 Nights – The Book of Love'', izay midika hoe «Alina iraika amby arivo: bokin' ny fitiavana»). Tafiditra ao ny ''Sul and Shumul'', izay tantara tranainy indrindra hita tao amin' ireo sombin' ny ''Alina iraika amby arivo'', nefa tsy hita ao amin' ireo dika tatỳ aoriana. == Lohahevitra sy fomba fitantarana == [[File:Thousand_and_One_Nights_21.jpg|thumb|Sary nataon' i Sani ol Molk ho an' ny ''Alina iraika amby arivo'', Iràna, 1853.]] Mampiasa fomba fitantarana vaovao maro ny ''Alina iraika amby arivo'' sy ireo tantara samihafa ao anatiny. Ianteheran' ny mpitantara ireo fomba ireo mba hampitomboana ny hamafin' ny zava-mitranga, ny fihenjanam-po eo am-piandrasana izay hitranga, na ny fihetseham-po hafa.<ref name=Heath/> Ny sasany amin' ireo fomba ireo dia efa hita tamin' ny literatiora persiana sy indiana ary arabo taloha kokoa, fa ny hafa kosa vao nipoitra tao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. === Tantara mandrafitra === Ohatra iray tany aloha amin' ny fampiasana ny tantara mandrafitra, izany hoe tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny, no hita ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'': mitantara andian-tantara, izay [[Angano|angano]] matetika indrindra, amin' ny soltana Shahryar mandritra ny alina maro i Scheherazade, izay iray amin' ireo olona ao amin' ny tantara. Maro amin' ny tantara tantarain' i Scheherazade koa no tantara mandrafitra, toy ny ''Tale of Sinbad the Seaman and Sinbad the Landsman'' (tantaran' i Sinbad tantsambo sy Sinbad an-tanety). Fitambaran' ireo zava-niainana tantarain' i Sinbad tantsambo amin' i Sinbad an-tanety io. Eo amin' ny fandinihana ny lovantsofina, dia sokajiana ho ATU (fanondroana Aarne–Thompson–Uther momba ny karazan' angano) 875B* io tantara mandrafitra io. Ny anaran' io sokajy io dia «Storytelling Saves a Wife from Death», izay azo adika hoe «Ny fitantarana no mamonjy ny vehivavy manambady iray tsy ho faty».<ref>Hans-Jorg Uther. ''[https://books.google.com/books?id=HVQsAQAAIAAJ&q=%22Storytelling+Saves+a+Wife+from+Death%22 The Types of International Folktales: Animal tales, tales of magic, religious tales, and realistic tales, with an introduction. FF Communications]''. Academia Scientiarum Fennica. 2004. p. 499.</ref> === Tantara ao anatin’ ny tantara === Anisan’ ny fomba fitantarana hita ao amin’ ny ''Alina iraika amby arivo'' koa ny iray amin’ ireo ohatra tany am-boalohany amin’ ny «tantara ao anatin’ ny tantara». Azo zohina hatrany amin’ ny fomba fitantarana persiana sy indiana taloha izany, indrindra fa ny ''Panchatantra'', izay anisan’ ny literatiora sanskrita fahiny. Nampivoatra ny fomba nampiasain’ ny ''Panchatantra'' tamin’ ny lafiny maro anefa ny ''Alina iraika amby arivo'', indrindra teo amin’ ny fomba fampidirana tantara iray. Ao amin’ ny ''Panchatantra'', dia fampitahana natao hampianarana no entina mampiditra ny tantara: manondro azy ireny ny tantara mandrafitra, izany hoe ilay tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny, amin’ ny alalan’ ny fomba fiteny samihafa mitovitovy amin’ izao, raha adika amin’ ny teny malagasy: «Raha tsy mitandrina ianao, dia hanjo anao izay nanjo ny hao sy ny parasy.» Ao amin’ ny ''Alina iraika amby arivo'' kosa, io fomba fampidirana natao hampianarana io no mahalana indrindra; fomba tsy mivantana kokoa no tena fampiasa, indrindra ny fampidirana tantara ho valin’ ny fanontaniana nipoitra tao amin’ ny tantara teo aloha.<ref>Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 3–4. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref> Mpitantara tsy fantatra no mitantara ny tantara ankapobeny, ary ao anatin’ izany fitantarana izany no itantaran’ i Scheherazade ireo tantara. Ao anatin’ ny ankamaroan’ ny fitantaran’ i Scheherazade dia mbola misy tantara hafa tantaraina, ary na ao anatin’ ny sasany amin’ ireny aza dia mbola misy tantara hafa koa.<ref name=":0">Richard Burton. ''[https://www.gutenberg.org/ebooks/51252 The Book of the Thousand Nights and a Night, Volume 1]''. Project Gutenberg. September 2003. nojerena tamin’ ny 2026-10-27. datin’ ny tahiry: 2026-09-01. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20260901071444/https://www.gutenberg.org/ebooks/51252 https://web.archive.org/web/20260901071444/https://www.gutenberg.org/ebooks/51252].</ref> Izany indrindra no hita ao amin’ ny tantara ''Sinbad the Sailor'' (Sinbad ilay tantsambo), izay tantarain’ i Scheherazade ao amin’ ny ''Alina iraika amby arivo''. Ao anatin’ io tantara io mihitsy, i Sinbad ilay tantsambo, izay mpandray anjara fototra, no mitantara amin’ i Sinbad ilay mpitondra entana ireo dia fito nataony. Ampiasaina amin’ ny fomba mandaitra koa izany ao amin’ ny tantara toy ny ''The Three Apples'' (Ny paoma telo) sy ny ''The Seven Viziers'' ([[#Mpitantara tsy azo itokisana|Ireo viziry fito]], izany hoe mpanolotsaina na minisitra ao amin’ ny fanjakana). Ao amin’ ny tantara iray hafa tantarain’ i Scheherazade, ''The Fisherman and the Jinni'' (Ilay mpanjono sy ilay jiny), dia misy ny ''Tale of the Wazir and the Sage Duban'' (Tantaran’ ilay viziry sy i Duban olon-kendry), ary ao anatin’ io indray dia mbola misy tantara telo hafa tantaraina. Toa malalaka kokoa noho ny amin’ ny literatiora maoderina ny fepetra raisin’ ny mpitantara hamaritana izay atao hoe fampiatoana ny tantara eo amin’ ny fotoana mampiandry mafy ny tohiny. Amin’ ny tranga maro, dia tapahina ny tantara rehefa tandindomin-doza ny ain’ ny mahery fo na iharan’ ny olana lehibe hafa izy. Any amin’ ny ampahany sasany amin’ ny lahatsoratra feno kosa anefa, dia ajanona eo am-pamelabelarana foto-kevitra filôzôfika tsy mivaingana na lafiny sarotra amin’ ny filôzôfia silamo ny fitantaran’ i Scheherazade. Indray mandeha aza dia eo am-pamaritana amin’ ny an-tsipiriany ny anatômia (na firafitry ny vatan’ olombelona), araka ny hevitr’ i [[Claude Galien|Galen]], no iatoany. Amin’ ireo tranga rehetra ireo, dia hita fa marina ny ninoany fa ny fanirian’ ny mpanjaka hahafantatra ny tohiny dia hahazoany andro iray fanampiny hiainana. === Famaritana mampahita ny zava-mitranga === Ny famaritana mampahita an-tsaina ny zava-mitranga (''dramatic visualization'') dia faritana amin' ny teny anglisy hoe: <blockquote>"the representing of an object or character with an abundance of descriptive detail, or the mimetic rendering of gestures and dialogue in such a way as to make a given scene 'visual' or imaginatively present to an audience"</blockquote> Izao no dikanteny malagasy an' io famaritana io: <blockquote>«Ny fanehoana zavatra na mpandray anjara amin' ny famariparitana azy amin' ny antsipiriany betsaka, na ny fanehoana ny fihetsika sy ny fifampiresahana amin' ny alalan' ny fanahafana, mba hahatonga ny seho iray ho “hita maso” na ho toy ny miseho eo anatrehan' ny mpandray ny tantara ao an-tsainy.»</blockquote> Ampiasaina amin' ny tantara maromaro ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' io fomba io,<ref name=Heath-360/> toy ny tantara ''The Three Apples'' («Ny paoma telo»; jereo ny [[#Tantara momba ny heloka bevava|Toetoetran' ny tantara momba ny heloka bevava]] etsy ambany). === Anjara sy lahatra === Anisan' ny lohahevitra fahita amin' ny tantara maro ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny anjara sy ny lahatra. Hoy i [[Pier Paolo Pasolini]], mpanatontosa sarimihetsika italianina (dikanteny malagasy):<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 200.</ref> <blockquote>Ny tantara tsirairay ao amin' ny ''The Thousand and One Nights'' dia manomboka amin' ny «fisehoan' ny lahatra», izay miseho amin' ny alalan' ny zava-mitranga tsy araka ny mahazatra; ary ny zava-mitranga tsy araka ny mahazatra iray dia miteraka iray hafa hatrany. Miforona araka izany ny rojo iray misy zava-mitranga tsy araka ny mahazatra. Arakaraka ny maha-araka ny lojika sy mifamatotra tsara ary tena ilaina io rojo io no maha-tsara tarehy kokoa ny tantara. Ny tiako holazaina amin' ny hoe «tsara tarehy» dia velombelona, mahasarika tanteraka ny saina ary mampientanentana. Io rojo misy zava-mitranga tsy araka ny mahazatra io dia mirona hatrany amin' ny fiverenana amin' ny laoniny. Ny fiafaran' ny tantara tsirairay ao amin' ny ''The One Thousand and One Nights'' dia ny «fanjavonan' ny» lahatra, izay milentika indray ao anatin' ny rendremana eo amin' ny fiainana andavanandro ... Ny lahatra mihitsy, raha ny marina, no mpandray anjara fototra ao amin' ireo tantara.</blockquote> Na dia tsy hita maso aza ny anjara, dia azo heverina ho mpandray anjara lehibe ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 198.</ref> Ny fomba ampandehanana ny tantara izay ampiasaina matetika hanehoana io lohahevitra io dia ny fifanandrifian-javatra,<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 199–200.</ref> ny fivadihan' ny filaharan' ny antony sy ny vokany (izay ny zava-mitranga any aoriana no mahatonga ny zava-mitranga talohany), ary ny faminaniana izay tanteraka noho ny fihetsika aterany (jereo ny [[#Fambara mialoha|fizarana momba ny fambara mialoha]] etsy ambany). === Fambara mialoha === [[File:The Valley of Diamonds by Maxfield Parrish.jpg|thumb|Sinbad sy ny Lohasahan' ny Diamondra, ao amin' ny fitantarana ny diany faharoa.]] Ahitana ohatra tany am-boalohany amin' ny fampiasana fambara mialoha ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', amin' ny alalan' ny fanononana miverimberina olona na zavatra iray. Antsoina ankehitriny hoe «basy an' i Chekhov» (''Chekhov's gun'') izany fomba izany. Izao no famaritana azy, raha adika amin' ny teny malagasy: «fanononana miverimberina olona iray ao amin' ny tantara na zavatra iray, izay toa tsy manan-danja amin' ny fotoana anononana azy voalohany, nefa miseho indray any aoriana ka miditra tampoka eo amin' ny fizotran' ny tantara».<ref>Peter Heath. ''Reviewed work(s): Story-Telling Techniques in the Arabian Nights by David Pinault''. ''International Journal of Middle East Studies''. boky 26. laharana 2. Cambridge University Press. May 1994. p. 358–360 [359]. <nowiki>doi:10.1017/s0020743800060633</nowiki>. <nowiki>S2CID 162223060</nowiki>.</ref> Anisan' ny ohatra amin' izany ny tantara ''The Three Apples'' (Ny paoma telo; jereo ny fizarana momba ny tantara momba ny heloka bevava etsy ambany). Fomba hafa nampiasaina tany am-boalohany mba hanomezana fambara mialoha ny fandaminana ny firafitry ny tantara araka ny lamina iray (''formal patterning''). Izao no famaritana azy, raha adika amin' ny teny malagasy: «fandaminana ireo zava-mitranga sy fihetsika ary fihetsiky ny vatana izay mandrafitra ny fitantarana sy manome endrika ny tantara; rehefa voarindra tsara izany lamina izany, dia afaka mankafy ny fahafantarana sy ny fiandrasana mialoha ny firafitry ny tantara ny mpihaino na ny mpamaky, arakaraka ny fizotrany». Hita ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' koa io fomba io: mifandimby sy miverimberina ny fitantarana sy ny fampiatoana azy eo amin' ny fotoana mampiandry mafy ny tohiny.<ref name=Heath-360/> ==== Ny faminaniana izay tanteraka noho ny fihetsika aterany ==== Tantara maromaro ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' no mampiasa ny faminaniana izay tanteraka noho ny fihetsika aterany. Endrika manokana amin' ny fitantarana mialoha izay hitranga any aoriana (''prolepsis'') izany, ary ampiasaina ho fambara mialoha ny zava-mitranga. Efa hita io fomba literera io ao amin' ny tantaran' i [[Krishna]] ao amin' ny literatiora sanskrita fahiny, sy ao amin' ny tantaran' i [[Œdipe]], na ny fahafatesan' i [[Heraklesy]], ao amin' ny tantara an-tsehatra nosoratan' i [[Sophocles]]. Endrika iray hafa amin' io fomba io ny nofy izay tanteraka noho ny fihetsika aterany. Hita ao amin' ny literatiora arabo izany, ary koa ao amin' ny nofin' i [[Jôsefa (zanak' i Jakôba)|Jôsefa]] sy ny fifandirany tamin' ireo rahalahiny ao amin' ny [[Bokin' ny Genesisy|Baiboly hebreo]]. Ohatra iray amin' izany ny ''The Ruined Man who Became Rich Again through a Dream'' (Ilay lehilahy very fananana izay nanankarena indray noho ny nofy). Ao amin' io tantara io, dia misy lehilahy ilazana ao amin' ny nofiny fa tokony handao an' i [[Bagdad]], tanàna niaviany, ary hankany [[Kahira]], izay hahitany ny toerana misy harena nafenina. Nandeha tany izy, saingy niharan' ny fahoriana ka niafara tany am-ponja. Notantarainy tamin' ny polisy iray tao ny nofiny. Nanesoeso ny fiheverana fa misy nofy milaza mialoha izay hitranga ilay polisy, ary nilaza tamin' ilay lehilahy fa nanonofy koa izy hoe nisy trano nisy tokotany sy loharano tao Bagdad, ary nisy harena nalevina teo ambanin' ilay loharano. Fantatr' ilay lehilahy fa ny tranony ihany io toerana io. Rehefa navotsotra avy tany am-ponja izy, dia nody ary nihady ilay harena. Izany hoe tsy naminany ny hoavy fotsiny ilay nofy, fa izy ihany koa no nahatonga ny zavatra nambarany ho tanteraka. Nipoitra tatỳ aoriana tao amin' ny lovantsofina anglisy ny endrika hafa amin' io tantara io, dia ny ''Pedlar of Swaffham'', ary koa ao amin' ny ''The Alchemist'', nosoratan' i Paulo Coelho. Ao amin' ny fanangonan-tantara fohy ''A Universal History of Infamy'', nosoratan' i [[Jorge Luis Borges]], dia misy ny fandikany io tantara io amin' ny teny espaniola, mitondra ny lohateny hoe ''The Story of the Two Dreamers''.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 193–194.</ref> Mampiseho endrika hafa amin' ny faminaniana izay tanteraka noho ny fihetsika aterany ny ''The Tale of Attaf''. Niditra tao amin' ny tranombokiny, dia ny ''House of Wisdom'' (Tranon' ny Fahendrena), i [[Harun al-Rashid]], ary namaky boky iray nosafidiny sendra azy. Toy izao ny tohiny, raha adika amin' ny teny malagasy: «nihomehy sy nitomany izy, ary nandroaka tsy ho eo imasony ilay viziry mahatoky, Ja'far ibn Yahya. Very hevitra sy sosotra i Ja'afar ka nandositra an' i Bagdad ary niditra tao anatin' ny zava-niainana nifanesy tao Damaskôsy, izay nahakasika an' i Attaf sy ilay vehivavy izay novadin' i Attaf tamin' ny farany». Rehefa niverina tany [[Bagdad]] i Ja'far, dia namaky ilay boky nampihomehy sy nampitomany an' i Harun, ka nahita fa voatantara tao ireo zava-niainany niaraka tamin' i Attaf tao [[Damaskôsy]]. Izany hoe ny namakian' i Harun ilay boky mihitsy no nahatonga ireo zava-niainana voalaza tao hitranga. Ohatra tany am-boalohany amin' ny fifandraisan' ny antony sy ny vokany mivadika izany: ny zava-mitranga any aoriana no anton' ny zava-mitranga mialoha azy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 199.</ref> Any akaikin' ny faran' ny tantara, dia voaheloka ho faty noho ny heloka tsy nataony i Attaf. Efa fantatr' i Harun anefa ny marina noho izay novakiny tao amin' ilay boky, ka nosakanany ny famonoana an' i Attaf ary nasainy navotsotra avy tany am-ponja izy. Tamin' ny taonjato faha-12, dia nadikan' i Petrus Alphonsi tamin' ny teny latina io tantara io ary nampidiriny tao amin' ny ''Disciplina Clericalis'',<ref name="Marzolph-109">Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 109. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref> niaraka tamin' ny andian-tantara ''Sindibad''.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 93.</ref> Tamin' ny taonjato faha-14, dia nisy dika iray amin' ny ''The Tale of Attaf'' koa tao amin' ny ''Gesta Romanorum'' sy ny ''The Decameron'', nosoratan' i [[Giovanni Boccaccio]].<ref name="Marzolph-109" /> === Famerimberenana === [[File:One_Thousand_and_One_Nights26.jpg|thumb|Sary nataon' i Sani ol Molk ho an' ny ''Alina iraika amby arivo'', Iràna, 1849–1856]] Ny famerimberenana teny manan-danja (''Leitwortstil'') dia «famerimberenana teny atao an-tsitrapo» ao amin' ny asa literatiora iray, izay «mazàna maneho singa miverimberina na lohahevitra manan-danja ao amin' ilay tantara» (dikan-teny malagasy). Hita ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' io fomba io, izay mampifamatotra tantara maromaro ho andian-tantara iray. Niantehitra tamin' io teknika io ireo mpitantara mba «hamolavolana ireo tantara mandrafitra ny andian-tantarany ho iray mirindra» (dikan-teny malagasy).<ref name=Heath>Peter Heath. ''Reviewed work(s): Story-Telling Techniques in the Arabian Nights by David Pinault''. ''International Journal of Middle East Studies''. boky 26. laharana 2. Cambridge University Press. May 1994. p. 358–360 [359–60]. <nowiki>doi:10.1017/s0020743800060633</nowiki>. <nowiki>S2CID 162223060</nowiki>.</ref> Teknika iray hafa ampiasaina ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny fandaminana amin' ny alalan' ny lohahevitra miverimberina. Toy izao no famaritana azy (dikan-teny malagasy): <blockquote>Ny fizarana ireo hevitra ara-lohahevitra miverimberina sy ireo singa mitondra fampianarana ara-pitondran-tena amin' ireo zava-mitranga sy tantara mandrafitra samihafa ao amin' ny tantara iray. Ao amin' ny tantara voarafitra amim-pahaizana, dia azo alamina ny lohahevitra miverimberina mba hanasongadinana ny foto-kevitra mampiray na ny hevitra misongadina iraisan' ireo zava-mitranga sy tantara mandrafitra tsy mitovy.<ref name="Heath-360">Peter Heath. ''Reviewed work(s): Story-Telling Techniques in the Arabian Nights by David Pinault''. ''International Journal of Middle East Studies''. boky 26. laharana 2. Cambridge University Press. May 1994. p. 358–360 [360]. <nowiki>doi:10.1017/s0020743800060633</nowiki>. <nowiki>S2CID 162223060</nowiki>.</ref></blockquote> Misy endrika samihafa maromaro amin' ny tantaran' i ''Cinderella'', izay niainga tamin' ny tantara grika fahiny momba an' i Rhodopis, ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Anisan' izany ny ''The Second Shaykh's Story'', ny ''The Eldest Lady's Tale'' ary ny ''Abdallah ibn Fadil and His Brothers'', izay samy miresaka momba ny zandriny ampijalin' ny zokiny roa saro-piaro. Vehivavy ireo mpiray tam-po amin' ny sasany amin' ireo tantara ireo, fa lehilahy kosa amin' ny hafa. Ny iray amin' ireo tantara, ''Judar and His Brethren'', dia tsy manaraka ny fiafarana mahafaly hita amin' ireo endrika teo aloha, fa manova ny fizotran' ny tantara mba hanomezana azy fiafarana mampalahelo: voapoizin' ireo zokiny lahy ilay zandriny lahy.<ref>Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 4. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref> === Vazivazy ara-nofo === Ahitana vazivazy ara-nofo maro ny ''Alina iraika amby arivo''. Manakaiky ny fanesoana mitsikera ny sasany amin' ireo, toy ny ao amin' ilay tantara mitondra ny lohateny hoe ''Ali with the Large Member'' (izany hoe «Ali manana filahiana lehibe»), izay maneso ny fifantohana tafahoatra amin' ny taovam-pananahan' ny lehilahy.<ref>Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 97–98. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref><ref>Ao amin' ny sora-tanana Wortley Montague (1764), izay tehirizina ao amin' ny ''Bodleian Library'' (Tranomboky Bodleian), ihany no ahitana ny ''Ali with the Large Member'', ary tsy hita ao amin' ny fandikan-tenin' i Burton na amin' ireo fandikan-teny hafa fampiasa mahazatra. (Loharano: ''Arabian Nights Encyclopedia'').</ref> === Mpitantara tsy azo itokisana === Nampiasaina tamin' ny tantara foronina arabo maromaro avy tamin' ny Andro Antenatenany ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny fomba fitantarana mampiasa mpitantara tsy azo itokisana. Ao amin' ny tantara iray, ''The Seven Viziers'' (fantatra koa amin' ny hoe ''Craft and Malice of Women or The Tale of the King, His Son, His Concubine and the Seven Wazirs''), dia miampanga ny zanaky ny mpanjaka iray ho nanao herisetra taminy ny vehivavy mpivarotena tao an-dapa iray. Kanefa, araka ny tena zava-nitranga ao amin' ilay tantara, ilay vehivavy kosa no nanandrana nanolana an' ilay zanaky ny mpanjaka nefa tsy nahomby. Avy amin' ny tantaran' i Yusuf ao amin' ny [[Kor'any]] sy i [[Jôsefa (zanak' i Jakôba)|Jôsefa]] ao amin' ny [[Baiboly]] no nakana aingam-panahy tamin' izany. Miezaka mamonjy ny ain' ilay zanaky ny mpanjaka ny viziry fito (mpanolotsaina na minisitra ao amin' ny fanjakana), ka mitantara tantara fito izay mikendry ny hanaporofo fa tsy azo itokisana ny vehivavy. Mamaly izany amin' ny fitantarana tantara iray mikendry ny hanaporofo fa tsy azo itokisana ny viziry kosa ilay vehivavy.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 59.</ref> Ampiasaina koa io fomba fitantarana mampiasa mpitantara tsy azo itokisana io mba hiteraka fihenjanam-po eo am-piandrasana izay hitranga ao amin' ny ''The Three Apples'', sy hatsikana ao amin' ny ''The Hunchback's Tale'' (jereo ny [[#Tantara momba ny heloka bevava|tantara momba ny heloka bevava]] etsy ambany). === Toetoetran' ny karazana literatiora === ==== Tantara momba ny heloka bevava ==== [[File:Godefroy Durand - Morgiane.jpg|thumb|Sary nataon' i Godefroy Durand mampiseho an' i Morgiana sy ireo mpangalatra ao amin' ny ''Ali Baba and the Forty Thieves''.]] Ohatra iray amin' ny tantara misitery momba ny famonoan' olona<ref>Ulrich Marzolph. ''The Arabian Nights Reader''. Wayne State University Press. 2006. p. 240–242. <nowiki>ISBN 0-8143-3259-5</nowiki>.</ref> sy ny tantara mampientanentana izay mampihenjana ny fo eo am-piandrasana izay hitranga ao amin' ilay fanangonana ny ''The Three Apples'' (tantaran' ireo paoma telo). Ahitana fiovana tampoka maromaro eo amin' ny fizotry ny tantara izy io,<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 93,95,97.</ref> ary misy toetoetran' ny tantara momba ny fanadihadiana heloka bevava.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 91,93.</ref> Fantatra amin' ny anarana hoe ''Hikayat al-sabiyya 'l-maqtula'' (''The Tale of the Murdered Young Woman'', izany hoe tantaran' ilay tovovavy novonoina) koa izy io.<ref>Ulrich Marzolph. ''The Arabian Nights Reader''. Wayne State University Press. 2006. p. 240. <nowiki>ISBN 0-8143-3259-5</nowiki>.</ref> Ao amin' io tantara io dia lasa manana vata iray i [[Harun al-Rashid]], ary rehefa nosokafana ilay izy dia hita tao ny fatin' ny tovovavy iray. Nomen' i Harun telo andro ny viziriny (mpanolotsaina na minisitra ao amin' ny fanjakana), Ja'far, mba hitadiavana ilay nahavanon-doza; raha tsy izany dia hovonoina izy. Rehefa tapitra ireo telo andro, ary efa hovonoina i Ja'far noho ny tsy nahavitany ilay asa, dia nisy lehilahy roa niseho, ka samy nilaza ho ilay mpamono olona. Rehefa nitantara ny zava-nitranga izy ireo dia fantatra fa, na dia ilay tanora kokoa tamin' izy roa lahy, izay vadin' ilay vehivavy, aza no nahafaty azy, dia nanana anjara tamin' ny fahadisoana koa ny andevo iray. Io andevo io no naka ny iray tamin' ireo paoma voalaza ao amin' ny lohateny, ka nahatonga ny famonoana ilay vehivavy. Nomen' i Harun telo andro fanampiny indray i Ja'far mba hitadiavana ilay andevo meloka. Rehefa tsy nahita ilay nahavanon-doza indray izy, ka nanao veloma ny fianakaviany talohan' ny hamonoana azy, dia sendra nahita fa tany amin' ny zanany vavy ilay paoma. Avy tamin' i Rayhan, andevon' i Ja'far ihany, no nahazoan' ilay zazavavy azy io. Voavaha tamin' izany ilay zava-miafina. Tantara hafa ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ahitana toetoetran' ny tantara momba ny heloka bevava ny fitohitohizan-tantara ''The Hunchback's Tale'' (tantaran' ilay lehilahy misy trafo amin' ny lamosiny). Tsy toy ny ''The Three Apples'' izy io, fa mirona kokoa amin' ny tantara hatsikana mampihenjana ny fo eo am-piandrasana izay hitranga sy ny tantara mifantoka amin' ny fitsarana, fa tsy tantara misitery momba ny famonoan' olona na tantara momba ny fanadihadiana heloka bevava. Any Sina araka ny namoronan' ny tantara azy no isehoan' ny zava-mitranga. Manomboka amin' ny lehilahy iray misy trafo amin' ny lamosiny izy io: mpanao hatsikana tian' ny emperora indrindra ilay lehilahy, ary nasain' ny mpivady mpanjaitra hisakafo hariva. Sempotry ny sakafo nohaniny tsy nahy izy noho ny fihomehezana mafy loatra. Natahotra ny mety ho fahatezeran' ny emperora ireo mpivady, ka nitondra ny vatany tany amin' ny toeram-pitsaboan' ny dokotera jiosy iray ary namela azy tao. Izany no nitarika ho amin' ny tantara manaraka ao amin' ilay fitohitohizan-tantara, dia ny ''Tale of the Jewish Doctor'' (tantaran' ilay dokotera jiosy). Ao amin' io tantara io dia tafintohina tsy nahy tamin' ny vatan' ilay lehilahy misy trafo ilay dokotera, ka nianjera nidina ny tohatra niaraka taminy. Rehefa hitany fa maty ilay lehilahy dia noheveriny fa ilay fianjerana no nahafaty azy. Narotsak' ilay dokotera nidina tao anaty fantson-tsetroka avy eo ny fatiny, ka nitarika ho amin' ny tantara hafa indray izany. Mitohy toy izany ilay fitohitohizan-tantara, izay misy tantara roa ambin' ny folo amin' ny fitambarany, ka miafara amin' ny fihaonan' ireo olona rehetra voakasik' ilay zava-nitranga ao amin' ny efitra fitsarana. Samy hafa ny filazan' izy ireo ny fomba nahafatesan' ilay lehilahy misy trafo.<ref>Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 2–4. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref> Misy toetoetran' ny tantara momba ny heloka bevava koa any amin' ny faramparan' ny ''The Tale of Attaf'' (tantaran' i Attaf; jereo ny [[#Fambara mialoha|Fambara mialoha]] etsy ambony). ==== Tantara mampihorohoro ==== Ny fisehoan' ny matoatoa dia ampiasaina ho fitaovana ampandrosoana ny fizotran' ny tantara ao amin' ny tantara gôtika (''gothic fiction''), ny tantara mampihorohoro, ary ny tantara maoderina momba ny zava-mitranga mihoatra ny voajanahary. Efa ela no nahitana angano momba ny trano misy matoatoa tao amin' ny literatiora. Ny tantara ''Ali the Cairene and the Haunted House in Baghdad'' ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', ohatra, dia mifantoka amin' ny trano itoeran' ny [[Jiny|jiny]].<ref>Yuriko Yamanaka; Tetsuo Nishio. ''The Arabian Nights and Orientalism: Perspectives from East & West''. I.B. Tauris. 2006. p. 83. <nowiki>ISBN 1-85043-768-8</nowiki>.</ref> Saika azo antoka fa ny ''Alina iraika amby arivo'' no asa literatiora tranainy indrindra mbola voatahiry izay manonona ny ''ghoul'' (zavaboary angano mihinana faty), ary maro amin' ireo tantara ao amin' io fitambarana io no ahitana na manonona azy ireo. Ohatra iray amin' izany ny tantara ''The History of Gherib and His Brother Agib'' (ao amin' ny boky faha-6 amin' ny ''Alina iraika amby arivo''): i Gherib, printsy voaroaka, dia miady amin' ny fianakaviana iray misy ''ghoul'' tendan-kanina, ary avy eo manandevo azy ireo sy mampiova finoana azy ireo ho amin' ny [[Silamo|fivavahana silamo]].<ref>Al-Hakawati. ''[http://www.al-hakawati.net/english/Stories_Tales/laila170.asp The Story of Gherib and his Brother Agib]''. ''Thousand Nights and One Night''. nojerena tamin’ ny October 2, 2008. datin’ ny tahiry: December 21, 2008. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20081221142538/http://www.al-hakawati.net/english/Stories_Tales/laila170.asp https://web.archive.org/web/20081221142538/http://www.al-hakawati.net/english/Stories_Tales/laila170.asp].</ref> Ahitana singa mampiavaka ny tantara mampihorohoro koa ny tantara ''The City of Brass'', izay mifantoka amin' ny tanàna haolo.<ref name=Hamori>Andras Hamori. ''An Allegory from the Arabian Nights: The City of Brass''. ''Bulletin of the School of Oriental & African Studies''. boky 34. laharana 1. Cambridge University Press. 1971. p. 9–19 [10]. <nowiki>doi:10.1017/S0041977X00141540</nowiki>. <nowiki>S2CID 161610007</nowiki>. Olona tena nisy teo amin' ny tantara i Musa bin Nusayr, ilay mahery fo ao amin' ilay tantara.</ref> Ny toe-javatra mampihorohoro iainan' i Scheherazade dia miseho amin' ny endrika vao mainka mahery vaika ao amin' ny ''Misery'' nosoratan' i [[Stephen King]], izay anerena ilay mpandray anjara fototra hanoratra tantara lava mba hanakanana ilay mpamabo azy tsy hampijalijaly sy hamono azy. Hita mazava tokoa ao amin' ny asan' i [[Howard Phillips Lovecraft|H. P. Lovecraft]] ny fiantraikan' ny ''Alina iraika amby arivo'' amin' ny tantara mampihorohoro maoderina. Fony mbola zaza izy dia nahaliana azy fatratra ireo zava-niainana notantaraina tao amin' ilay boky, ary nolazainy fa avy amin' ny fitiavany ny ''Alina iraika amby arivo'' ny sasany tamin' ireo zavatra noforoniny.<ref>Daniel Harms; John Wisdom Gonce III. ''The Necronomicon Files: The Truth Behind Lovecraft's Legend''. Weiser. 2003. p. 87–90. <nowiki>ISBN 978-1-57863-269-5</nowiki>.</ref> ==== Tantara mahagaga sy tantara foronina ara-tsiansa ==== [[File:More tales from the Arabian nights-14566176968.jpg|thumb|Sary maneho ny ''Story of Prince Ahmed and the Fairy Paribanou'', ao amin' ny ''More tales from the Arabian nights'' nataon' i Willy Pogany (1915).]] Misy toetoetran' ny tantara foronina ara-tsiansa koa ny tantara sasany ao anatin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Ohatra amin' izany ny ''The Adventures of Bulukiya'': ny fitadiavan' i Bulukiya, ilay mpandray anjara fototra, ny zavamaniry manome fiainana tsy mety maty dia mitarika azy hitety ny ranomasina, hankany amin' ny [[Edena|saha Edena]] sy [[Helo (silamo)|Jahannam]], ary hamakivaky izao rehetra izao ho any amin' ny tontolo samihafa izay lehibe lavitra noho ny tontolo misy azy. Izany dia efa mampiseho mialoha ireo toetoetra hita tatỳ aoriana tao amin' ny tantara foronina ara-tsiansa momba ny [[Vondron-kintana|vondron-kintana]].<ref name=Irwin>Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. Tauris Parke Paperbacks. 2003. p. 209. <nowiki>ISBN 1-86064-983-1</nowiki>.</ref> Eny an-dalana izy dia mifanena amin' ny fiaraha-monin' ny [[Jiny|jiny]],<ref>Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. Tauris Parke Paperbacks. 2003. p. 204. <nowiki>ISBN 1-86064-983-1</nowiki>.</ref> [[Zazavavindrano|zazavavindrano]], bibilava miteny, [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] miteny, ary karazam-piainana hafa.<ref name=Irwin/> Ao amin' ny tantara iray hafa ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', dia mahazo fahafahana miaina ao anaty rano i Abdullah mpanjono, ilay mpandray anjara fototra, ary mahita fiaraha-monina ao ambanin' ny ranomasina. Aseho ho endrika mifanohitra amin' ny fiaraha-monina an-tanety izany fiaraha-monina izany, satria manaraka endriky ny fiaraha-miombona fananana tany am-boalohany (''primitive communism''), izay tsy ahitana akory foto-kevitra toy ny vola sy ny fitafiana. Ny tantara hafa ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' dia miresaka teknolojia fahiny izay very, sivilizasiôna fahiny nandroso nefa nania, ary loza lehibe nandrava azy ireo.<ref>Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. Tauris Parke Paperbacks. 2003. p. 211–212. <nowiki>ISBN 1-86064-983-1</nowiki>.</ref> Ao amin' ny ''The City of Brass'' dia misy vondron' ny mpanao dia lavitra manao fikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]]<ref name="Hamori 1971 p.9">Andras Hamori. ''An Allegory from the Arabian Nights: The City of Brass''. ''Bulletin of the School of Oriental & African Studies''. boky 34. laharana 1. Cambridge University Press. 1971. p. 9–19 [9]. <nowiki>doi:10.1017/S0041977X00141540</nowiki>. <nowiki>S2CID 161610007</nowiki>.</ref> mamakivaky an' i [[Sahara]] mba hitady tanàna fahiny very sy hanandrana haka indray fitoerana vita amin' ny varahina mavo (firaka varahina sy fanitso; ''brass'') izay nampiasain' i [[Sôlômôna]] taloha hisamborana [[Jiny|jiny]] iray.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 148–149, 217–219.</ref> Eny an-dalana izy ireo dia mifanena amin' ny [[Mômia|mpanjakavavy natao mômia]], mponina niova ho vato,<ref>Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. Tauris Parke Paperbacks. 2003. p. 213. <nowiki>ISBN 1-86064-983-1</nowiki>.</ref> ''robot'' miendrika olombelona sy milina mihetsika ho azy izay toa tena velona, saribakoly manintona mandihy tsy misy kofehy,<ref name="Hamori 1971 pp.12–13">Andras Hamori. ''An Allegory from the Arabian Nights: The City of Brass''. ''Bulletin of the School of Oriental & African Studies''. boky 34. laharana 1. Cambridge University Press. 1971. p. 9–19 [12–13]. <nowiki>doi:10.1017/S0041977X00141540</nowiki>. <nowiki>S2CID 161610007</nowiki>.</ref> ary ''robot'' miendrika mpitaingin-tsoavaly vita amin' ny varahina mavo izay manoro ny lalana mankany amin' ilay tanàna fahiny ho an' ilay vondrona. Ao amin' ny ''The Ebony Horse'' dia misy ''robot''<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 10–11.</ref> miendrika soavaly mekanika manidina, fehezina amin' ny fanalahidy, izay afaka manidina any amin' ny habakabaka ivelan' ny Tany sy mankany amin' ny Masoandro.<ref>Geraldine McCaughrean; Rosamund Fowler. ''One Thousand and One Arabian Nights''. Oxford University Press. 1999. p. 247–251. <nowiki>ISBN 0-19-275013-5</nowiki>.</ref> Ny ''Third Qalandar's Tale'' koa dia ahitana ''robot'' miendrika mpitondra sambo hafahafa mampiahiahy.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 10–11.</ref> Azo heverina ho isan' ireo santatra tany am-boalohany nialoha ny tantara foronina ara-tsiansa ny ''The City of Brass'' sy ny ''The Ebony Horse''.<ref>[http://www.islamscifi.com/?Academic_Literature Academic Literature] ([https://web.archive.org/web/20170630231017/http://www.islamscifi.com/?Academic_Literature Tahiry], 2017-06-30), Islam and Science Fiction</ref> === Tononkalo === Maro ny tononkalo arabo ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Matetika ny mpitantara no mampiasa azy ireny mba hanaovana famaritana amin' ny an-tsipiriany, indrindra fa ny hatsaran-tarehin' ny olona ao amin' ny tantara. Indraindray koa ireo olona ireo dia mitanisa tononkalo na miteny amin' ny alalan' ny andalan-tononkalo amin' ny toe-javatra sasany. Anisan' ny fampiasana azy ireny, saingy tsy ireo ihany, ny: * Fanomezana torohevitra, fampitandremana ary vahaolana. * Fiderana an' Andriamanitra sy ny mpanjaka ary ireo manana fahefana. * Fitalahoana famindram-po sy famelan-keloka. * Fitomaniana noho ny fanapahan-kevitra diso na ny vintana ratsy. * Fanolorana ankamantatra, fametrahana fanontaniana ary fanaovana fanamby. * Fitsikerana sy fandinihana ny lafin-javatra samihafa amin' ny fiainana. * Fanehoana fihetseham-po amin' ny hafa na amin' ny tena ihany: hafaliana, alahelo, tebiteby, fahagagana ary hatezerana. Ohatra iray amin' ny fanehoana ny hafalian' ny tena ny ao amin' ny Alina faha-203: mijoro eo ivelan' ny lapa ny Printsy Qamar Al-Zaman ary te hampahafantatra ny fahatongavany amin' ny Mpanjakavavy Bodour.<ref>[http://www.mythfolklore.net/1001nights/burton/kamar.htm Burton Nights] ([https://web.archive.org/web/20160528204945/http://www.mythfolklore.net/1001nights/burton/kamar.htm Tahiry], 2016-05-28). Mythfolklore.net (2005-01-01). Retrieved on 2013-09-23.</ref> Fonosiny amin' ny taratasy ny peratra anaovany ary omeny ny mpanompo, izay manatitra izany any amin' ny mpanjakavavy. Rehefa mamaha ilay fonosana izy ka mahita ilay peratra, dia safononoky ny hafaliana ary manao izao tononkalo izao: {| class="wikitable" |+ Ny tononkalo arabo sy ny fanoratana azy amin' ny abidy latina araka ny loharano ! scope="col" | Tononkalo arabo tany am-boalohany ! scope="col" | Fanoratana amin' ny abidy latina |- | <poem lang="ar" dir="rtl"> وَلَقدْ نَدِمْتُ عَلى تَفَرُّقِ شَمْلِنا دَهْرًا وَفاضَ الدَّمْعُ مِنْ أَجْفاني وَنَذَرْتُ إِنْ عادَ الزَّمانُ يَلُمُّنا لا عُدْتُ أَذْكُرُ فُرْقَةً بِلِساني هَجَمَ السُّرورُ عَلَيَّ حَتَّى أَنَّهُ مِنْ فَرَطِ ما سَرَّني أَبْكاني يا عَيْنُ صارَ الدَّمْعُ مِنْكِ سِجْيَةً تَبْكينَ مِنْ فَرَحٍ وَأَحْزاني </poem> | <poem> Wa-laqad nadimtu 'alá tafarruqi shamlinā Dahran wa-fāḍa ad-dam'u min ajfānī Wa-nadhartu in 'āda az-zamānu yalummunā la 'udtu adhkuru furqatan bi-lisānī Hajama as-surūru 'alayya ḥattá annahu min faraṭi mā sarranī abkānī Yā 'aynu ṣāra ad-dam'u minki sijyatan tabkīna min faraḥin wa-aḥzānī </poem> |} Ireto ny dika anglisy roa sy ny fandikana azy ireo amin' ny teny malagasy. {| class="wikitable" |+ Dika anglisy voatanisa ao amin' ny loharano sy ny fandikana azy amin' ny teny malagasy ! scope="col" | Dika anglisy ! scope="col" | Teny anglisy voatonona ! scope="col" | Fandikana amin' ny teny malagasy an' ilay dika anglisy |- ! scope="row" | «Literal translation» (fandikan-teny ara-bakiteny) | <poem lang="en"> And I have regretted the separation of our companionship An eon, and tears flooded my eyes And I've sworn if time brought us back together I'll never utter any separation with my tongue Joy conquered me to the point of which it made me happy that I cried Oh eye, the tears out of you became a principle You cry out of joy and out of sadness </poem> | <poem> Ary efa nanenenako ny fisarahan' ny fiarahantsika Nandritra ny fotoana lava dia lava, ka safotry ny ranomaso ny masoko. Ary efa nianiana aho fa raha mampihaona antsika indray ny fotoana, Dia tsy hanonona fisarahana amin' ny lelako intsony aho. Resin' ny hafaliana aho, hany ka Nampitomany ahy ny hafaliana nentiny. Ry maso ô, nanjary fitsipika arahinao ny mandatsa-dranomaso; Mitomany noho ny hafaliana sy noho ny alahelo ianao. </poem> |- ! scope="row" | «Burton's verse translation» (fandikan-tenin' i Burton miendrika tononkalo) | <poem lang="en"> Long, long have I bewailed the sev'rance of our loves, With tears that from my lids streamed down like burning rain And vowed that, if the days deign reunite us two, My lips should never speak of severance again: Joy hath o'erwhelmed me so that, for the very stress Of that which gladdens me to weeping I am fain. Tears are become to you a habit, O my eyes, So that ye weep as well for gladness as for pain. </poem> | <poem> Efa ela, ela no nitomaniako ny fisarahan' ny fifankatiavantsika, Tamin' ny ranomaso nikoriana avy tamin' ny hodi-masoko toy ny orana mahamay. Ary nivoady aho fa raha sitraky ny andro ny hampihaona antsika roa indray, Dia tsy hiresaka fisarahana intsony ny molotro: Tototry ny hafaliana aho, hany ka, Noho ny hamafin' izay mahafaly ahy indrindra, dia te hitomany aho. Efa zatra mandatsa-dranomaso ianareo, ry masoko ô, Ka mitomany noho ny hafaliana ianareo, toy ny noho ny fangirifiriana. </poem> |} == Eo amin' ny kolontsaina maneran-tany == Lohahevitra mifandraika: ny fandikan-tenin' ny ''Alina iraika amby arivo'' sy ny lisitry ny asa nahazo aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Lehibe dia lehibe ny fiantraikan' ireo dikan' ny ''Alina iraika amby arivo'' eo amin' ny literatiora maneran-tany. Mpanoratra samy hafa toa an' i Henry Fielding sy [[Naguib Mahfouz]] no nanonona ny anaran' ilay fitambarana tao amin' ny sanganasany. Anisan' ny mpanoratra hafa nahazo aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' i John Barth, [[Jorge Luis Borges]], A. S. Byatt, Italo Calvino, Angela Carter, [[Constantin Cavafy|Constantine P. Cavafy]], Wilkie Collins, [[Arthur Conan Doyle]], [[Alexandre Dumas]], [[Gustave Flaubert]], Elizabeth Gaskell, [[Arthur de Gobineau]], [[Johann Wolfgang von Goethe]], Hugo von Hofmannsthal, [[Victor Hugo]], [[Howard Phillips Lovecraft|H. P. Lovecraft]], Gérard de Nerval, Charles Nodier, [[Orhan Pamuk]], [[Georges Perec]], [[Marcel Proust]], [[Alexander Pushkin]], [[Salman Rushdie]], Marcel Schwob, [[Walter Scott]], [[Stendhal]], William Makepeace Thackeray, [[Leo Tolstoy]], [[H. G. Wells]] ary [[W. B. Yeats]].<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 290.</ref> Lasa tandindona eo amin' ny kolontsaina tandrefana ny olona foronina sasany ao amin' izany fitantarana lava izany, toa an' i [[Aladin ou la Lampe merveilleuse|Aladdin]], Sinbad ary Ali Baba. Mety ho anisan' ny nahatonga ny lazany ny fitomboan' ny fahalalana momba ny tantara sy ny jeografia. Toa tsy dia sarotra inoana loatra ireo zavaboary sy zava-mitranga mahagaga mampiavaka ny angano rehefa apetraka amin' ny lasa lavitra kokoa na any amin' ny toerana lavitra kokoa ny tantara. Miafara amin' ny famoronana tontolo an-tsaina izay zara raha misy ifandraisany amin' ny fotoana sy toerana tena misy, na tsy misy ifandraisany aminy mihitsy aza, izany fomba izany. Singa maromaro avy amin' ny angano arabo no fahita ankehitriny ao amin' ny tantara mahagaga maoderina, toy ny [[Jiny|jiny]], ny zavaboary angano antsoina hoe Bahamut, ny karipetra mahagaga, ny jiro mahagaga, sy ny sisa. Rehefa nanolo-kevitra hanoratra angano maoderina tsy ahitana ireo singa efa raikitra fampiasa i L. Frank Baum, dia nampidiriny tao anatin' ireo singa tokony hesorina ny jiny, ny olona bitika ao amin' ny angano, ary ny zavaboary angano manana herin' ny mazia (''fairy'').<ref>James Thurber, "The Wizard of Chitenango", p. 64 ''Fantasists on Fantasy'' edited by Robert H. Boyer and Kenneth J. Zahorski, <nowiki>ISBN 0-380-86553-X</nowiki>.</ref> Tamin' ny 1982, nanomboka nanome ny anaran' ny olona foronina sy ny toerana ao amin' ny fandikan-tenin' i Burton ho an' ireo endriky ny velaran-tanin' i Enceladus, zanabolana voajanaharin' i [[Satiorna (planeta)|Satiorna]], ny ''International Astronomical Union'', na IAU (Fikambanana iraisam-pirenena momba ny astronomia).<ref name="NameCategories">Blue, J.; (2006) [http://planetarynames.wr.usgs.gov/append6.html ''Categories for Naming Planetary Features''] ([https://web.archive.org/web/20070824115900/http://planetarynames.wr.usgs.gov/append6.html Tahiry], 2007-08-24). Retrieved November 16, 2006.</ref> Izao no antony nomena (dikanteny): «Hafahafa sy mifono mistery tokoa ny velarany ka ny ''Arabian Nights'' no nomena azy ho tahirin' anarana azo isafidianana, ka nampifandraisina tamin' ny tantara mahagaga an-tsoratra ny endriky ny tany toa avy amin' ny tontolo an-tsaina.»<ref>''[http://www.iau.org/static/publications/IB104.pdf IAU Information Bulletin No. 104]''. Iau.org. nojerena tamin’ ny 2021-11-06. datin’ ny tahiry: 2022-10-09. rohy voatahiry: [https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.iau.org/static/publications/IB104.pdf https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.iau.org/static/publications/IB104.pdf]. toetry ny rohy: live.</ref> === Eo amin' ny kolontsaina arabo === Tena nankafizin' ireo mpitantara fantatra teo an-toerana amin' ny anarana hoe ''Hakawati'' ny tantara ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''.<ref>''Oral tradition''. 1994. p. 390–419.</ref> Na izany aza, zara raha voatonona tao amin' ireo lisitry ny literatiora be mpankafy ny ''Alina iraika amby arivo'', ary vitsy ny sora-tanan' ilay fanangonana talohan' ny taonjato faha-18 mbola misy, na dia voatonona imbetsaka aza ireo tantara ao anatiny, toy ny Sindbad, ny ''Epic of Antar'', ary ireo tantaram-pahasahiana sy dia mahagaga hafa.<ref>Reynolds p. 272</ref> Araka ny filazan' i Robert Irwin anefa, ambany toerana teo amin' ny literatiora arabo tamin' ny Andro Antenatenany ny ''Alina iraika amby arivo'', satria nosoratana tamin' ny lahatsoratra tsotra. Hoy i Irwin, araka izao fandikan-teny izao: «Na amin' izao fotoana izao aza, ankoatra ny mpanoratra sasany sy ny manam-pahaizana sasany eny amin' ny oniversite, dia tsinontsinoavina eo amin' ny tontolo arabo ny ''Alina iraika amby arivo''. Matetika ny tantara ao aminy no kianina ho tsy mihaja, tsy azo inoana, feno fahazazana ary, indrindra indrindra, ratsy soratra».<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 81–82.</ref> Na dia ambany toerana aza anefa ilay fanangonana tantara, dia nanana mpifaninana maromaro izy tamin' ny vanim-potoana abasida.<ref>Robert Irwin. ''The Arabian nights: A companion''. Tauris Park Paperback. 2004. p. 37.</ref> Nahazo aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny mpanoratra maoderina sasany avy any Ejipta, toa an' i Tawfiq al-Hakim, mpanoratra ny tantara an-tsehatra ''Shahrazad'' (1934), izay manaraka ny firehana ''Symbolism'' (fampiasana tandindona); i Taha Hussein, mpanoratra ny ''Scheherazade's Dreams'' (1943);<ref name="Encyclopaedia Iranica">''[http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla Encyclopaedia Iranica]''. Iranicaonline.org. nojerena tamin’ ny 2013-10-18. datin’ ny tahiry: 2019-11-17. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20191117013804/http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla https://web.archive.org/web/20191117013804/http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla]. toetry ny rohy: live.</ref> ary i [[Naguib Mahfouz]], mpanoratra ny ''Arabian Nights and Days'' (1979). Araka ny filazan' i Idries Shah, mitovy ny sanda ara-tarehimarika ananan' ny lohateny arabo hoe ''alf layla wa layla'' sy ny fehezanteny arabo hoe ''ʾumm al-qiṣṣa'', izay midika hoe «renin' ny tantara», rehefa kajina amin' ny rafitra ''Abjad'', izay anomezana sanda ara-tarehimarika ny litera arabo. Nilaza koa izy fa maro amin' ireo tantara ireo, araka izao fandikan-teny izao, no «tantara fampianarana ao amin' ny [[Sofisma (silamo)|sofisma]] misy hafatra miafina, famaritana ireo fizotran-javatra ao amin' ny saina, na fahalalana isan-karazany nampitaina tamin' ny fomba miafina».<ref name="Sufis">Idries Shah. ''The Sufis''. London, UK. Octagon Press. 1977. navoaka voalohany: 1964. p. 174–175. <nowiki>ISBN 0-86304-020-9</nowiki>.</ref> Teo amin' ny sehatra natokana kokoa ho an' ny besinimaro, dia naharitra ela ny fankafizana ireo sarimihetsika sy fandaharana amin' ny fahitalavitra nalaina avy amin' ny tantara toy ny Sinbad sy Aladdin tany amin' ireo firenena miteny arabo. === Literatiora eoropeana tany aloha === Na dia tamin' ny 1704 aza no nivoaka ny fandikan-teny fantatra voalohany tamin' ny fiteny eoropeana iray, dia mety ho efa nanomboka nisy fiantraikany tamin' ny kolontsaina tandrefana ela talohan' izany ny ''Alina iraika amby arivo''. Nandika asa soratra maro avy amin' ny teny arabo ireo mpanoratra kristiana tany Espaina tamin' ny Andro Antenatenany. Asa momba ny filôzôfia sy ny matematika no tena nadikany, nefa nisy koa tantara foronina arabo, araka ny hita amin' ny ''El Conde Lucanor'', fanangonan-tantaran' i Juan Manuel, sy ny ''The Book of Beasts'' nosoratan' i Ramón Llull.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 92–94.</ref> Toa niely tany ivelan' i Espaina koa ny fahalalana an' ilay asa, na mivantana izany na ankolaka. Ahitana lohahevitra sy singa miverimberina izay misy itoviany amin' ny ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny ''The Canterbury Tales'' nosoratan' i [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] sy ny ''Decameron'' nosoratan' i [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]]. Ao amin' ny ''The Squire's Tale'', ohatra, dia mitaingina soavaly manidina vita amin' ny varahina mavo ny mpandray anjara fototra. Ny fitoviana hita ao amin' ny ''Novelle'' nosoratan' i Giovanni Sercambi sy ny ''Orlando Furioso'' nosoratan' i Ariosto dia manoro fa nety ho fantatra koa ny tantaran' i Shahryar sy Shahzaman.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 96–99.</ref> Toa manondro koa ny porofo fa efa niely tany [[Balkana]] ireo tantara, ary efa nisy fandikan-tenin' ny ''Alina iraika amby arivo'' tamin' ny [[Fiteny romaniana|teny romaniana]] tamin' ny taonjato faha-17. Nifototra tamin' ny dika iray tamin' ny teny grika io fandikan-teny io.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 61–62.</ref> === Literatiora tandrefana nanomboka tamin' ny taonjato faha-18 === ==== Ny fandikan-tenin' i Galland tamin' ny taonjato faha-18 ==== [[File:CC No 08 Arabian Nights.jpg|thumb|left|Laharana faha-8 amin' ny ''Classic Comics'']] [[File:First European edition of Arabian Nights, Les Mille et une Nuit, by Antoine Galland, 1730 CE, Paris.jpg|thumb|Ny fanontana eoropeana voalohany ny ''Alina iraika amby arivo'', mitondra ny lohateny hoe ''Les Mille et une Nuit'', nataon' i Antoine Galland; boky faha-11, 1730 taorian' i Kristy, Paris.]] [[File:Arabian Nights, Tousend und Eine Nacht Arabische Erzahlungen, translated into German by Gustav Weil, Vol .4, 1866 CE.jpg|thumb|Ny ''Alina iraika amby arivo'', mitondra ny lohateny hoe ''Tausend und eine Nacht. Arabische Erzählungen'', nadikan' i Gustav Weil tamin' ny teny alemàna; boky faha-4, 1866 taorian' i Kristy, Stuttgart.]] Ny fandikan-teny eoropeana voalohany fantatra, nataon' i Antoine Galland ary navoaka tamin' ny 1704, no nahatonga ny ''Alina iraika amby arivo'' ho malaza amin' ny vanim-potoana maoderina. Araka ny nosoratan' i Robert Irwin, amin' izao fandikana amin' ny teny malagasy izao, dia «lehibe tokoa ny anjara asan' i Galland tamin' ny fahitana ireo tantara, ny fampalazana azy tany Eorôpa ary ny famolavolana izay nanjary noraisina ho fitambaran-tantara fototra ekena, hany ka nantsoina hoe tena mpanoratra ny ''Alina iraika amby arivo'' izy, na dia mety ho fanitarana sy fifanoheran-kevitra aza izany».<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 14.</ref> Mety ho noho ny fifanojoany tamin' ny fitiavan' ny olona ny ''contes de fées'' (angano momba ny zavaboary mahagaga) no nampahazo laza avy hatrany ny dikan-tenin' i Galland teo amin' ny mpamaky frantsay. Nanomboka izany fironana izany rehefa navoaka tamin' ny 1690 ny ''Histoire d'Hypolite'' nosoratan' i Madame d'Aulnoy. Mitovitovy be amin' ny firafitry ny ''Alina iraika amby arivo'' ny an' io bokin' i d'Aulnoy io, satria vehivavy mpitantara no mitantara ireo tantara ao anatiny. Niely nanerana an' i Eorôpa ny lazan' ny ''Alina iraika amby arivo'', ary tamin' ny faran' ilay taonjato dia efa voadika tamin' ny teny anglisy, alemàna, italiana, neerlandey, danoà, rosiana, flamanina ary yidisy ny dikan-tenin' i Galland.<ref>Reynolds pp. 279–281</ref> Nahatonga ny fipoiran' ny asa soratra maro naka tahaka fomba lazaina ho tatsinanana ny dikan-tenin' i Galland. Tamin' izany fotoana izany koa, dia nisy mpanoratra frantsay nanomboka naneso io fomba fanoratra io, ka namorona tantara lavitry ny zava-misy izay ny endrika ivelan' ny toerana isehoany fotsiny no nampitovy azy amin' ny Tatsinanana. Anisan' ireo asa maka tahaka fomba fanoratra amim-panesoana ireo ny ''Les quatre Facardins'' (1730) nosoratan' i Anthony Hamilton, ny ''Le sopha'' (1742) nosoratan' i Crébillon ary ny ''Les bijoux indiscrets'' (1748) nosoratan' i Diderot. Matetika izy ireny no nahitana fanondroana an-kolaka ny fiarahamonina tany Frantsa tamin' izany fotoana izany. Ny ohatra malaza indrindra dia ny ''Zadig'' (1748) nosoratan' i [[Voltaire]], izay nitsikera ny tsy fandeferana ara-pivavahana, ary tany Afovoany Atsinanana talohan' ny fivavahana silamo no nampisehoany ny tantara, nefa tsy nofaritana mazava ilay toerana sy vanim-potoana.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 238–241.</ref> Ny dika anglisy amin' ny karazana nantsoina hoe ''Oriental Tale'' (tantara tatsinanana) dia mazàna nanasongadina fatratra ny fampianarana momba ny fitondran-tena.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 242.</ref> Naningana tamin' izany ny ''Vathek'' (1786), tantara mahagaga nosoratan' i William Beckford, izay nanana fiantraikany lehibe namaritra ny fivoaran' ny rômana gôtika, karazana tantara foronina mampiasa tahotra sy zava-miafina. Ny rômana ''Saragossa Manuscript'' nosoratan' ilay andriana pôlôney Jan Potocki, izay natomboka tamin' ny 1797, dia nandray betsaka avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', na tamin' ny toetrany tatsinanana na tamin' ny filaharan' ny tantara ao anatin' ny tantara mifampiditra sy mifanjevo ao aminy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 245–260.</ref> Tafiditra tao amin' ny lisitry ny vidin' ny boky momba ny teôlôjia, ny tantara ary ny fanaovana sarintany ilay asa soratra. Nalefan' i Andrew Millar, mpivarotra boky ekosey izay mbola niofana tamin' izany fotoana izany, tany amin' ny mpitandrina [[Presbiterianisma|presbiteriana]] iray io lisitra io. Maneho ny fielezan' ny lazan' ilay boky sy ny fahafahana nahazo azy tamin' ny taompolo 1720 izany.<ref>''[https://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/6.html The manuscripts, Letter from Andrew Millar to Robert Wodrow, 5 August, 1725. Andrew Millar Project. University of Edinburgh.]''. www.millar-project.ed.ac.uk. nojerena tamin’ ny 2016-06-03. datin’ ny tahiry: 2016-01-15. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20160115093030/http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/6.html https://web.archive.org/web/20160115093030/http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/6.html]. toetry ny rohy: live.</ref> ==== Taonjato faha-19 sy faha-20 ==== Mbola anisan' ny boky tena tian' ny mpanoratra britanika maro tamin' ny vanim-potoana romantika sy viktoriana ny ''Alina iraika amby arivo''. Hoy i A. S. Byatt, raha adika amin' ny teny malagasy: «Tao amin' ny tononkalo romantika britanika, ny ''Arabian Nights'' dia nisolo tena ny zava-mahagaga nifanohitra tamin' ny fiainana andavanandro, sy ny saina mamorona nifanohitra tamin' ny fisainana nanaraka lojika nefa tsy nanana aingam-panahy sady nanatsotra tafahoatra ny zava-drehetra.»<ref>A. S. Byatt. ''On Histories and Stories: Selected Essays''. Harvard University Press. 2001. p. 167. <nowiki>ISBN 978-0-674-00451-1</nowiki>.</ref> Samy niresaka ny nofy ratsy naterak' ilay boky taminy fony mbola kely i [[Samuel Taylor Coleridge|Coleridge]] sy i de Quincey tao amin' ny asa soratra nitantarany ny fiainany manokana. Nanoratra tao amin' ny tononkalony momba ny famakiany ireo tantara fony mbola kely koa i [[William Wordsworth|Wordsworth]] sy i Tennyson.<ref>I Wordsworth ao amin' ny boky fahadimy amin' ny ''The Prelude''; i Tennyson ao amin' ny tononkalony «Recollections of the Arabian Nights». (Irwin, pp. 266–269)</ref> Anisan' ny nankafy ilay boky koa i [[Charles Dickens]], ary hita manerana ny fiandohan' ny tantara lava nosoratany farany, ''The Mystery of Edwin Drood'' (1870), ny rivo-piainana mampiavaka ny ''Alina iraika amby arivo''.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 270.</ref> Mpanoratra maromaro no nanandrana nanampy tantara faha-1002,<ref>Byatt, ''On Histories and Stories: Selected Essays'', 2001, p. 168.</ref> anisan' izany i Théophile Gautier (''La mille deuxième nuit'', 1842)<ref name="Encyclopaedia Iranica"/> sy i Joseph Roth (''Die Geschichte von der 1002 Nacht'', 1939).<ref>Byatt, ''On Histories and Stories: Selected Essays'', 2001, p. 168.</ref> Nanoratra ny ''The Thousand-and-Second Tale of Scheherazade'' (1845) i [[Edgar Allan Poe]]. Tantara fohy maneho ny dia fahavalo sady farany nataon' i Sinbad ilay tantsambo izy io, miaraka amin' ireo zava-miafina samihafa hitan' i Sinbad sy ny tantsambony; hazavaina ao amin' ny fanamarihana ambany pejy amin' ilay tantara avy eo ireo zava-mahagaga ireo. Tsy azon' ny mpanjaka antoka raha tena misy ireo zava-miafina ireo, afa-tsy ny momba ireo elefanta mitondra izao tontolo izao eo ambonin' ny lamosin' ny sokatra. Kanefa, ankoatra io tranga io, dia zava-nitranga tena nisy tany amin' ny toerana samihafa tamin' ny andro niainan' i Poe na talohan' izany ireo lazaina ireo, ary anisan' ny zava-nitranga tamin' ny vanim-potoana maoderina. Amin' ny fiafaran' ilay tantara, dia rikoriko mafy tamin' ny tantara vao noforonin' i Scheherazade ny mpanjaka ka nampamono azy ny ampitson' iny mihitsy. Nahaliana an' i [[W. B. Yeats]], poety irlandey sady anisan' ny olo-manan-danja teo amin' ny literatiora, koa ny ''Alina iraika amby arivo''. Tao amin' ny bokiny nosoratana amin' ny lahatsoratra tsotra, ''A Vision'', dia nanoratra tononkalo mifototra amin' ny fiainany manokana izy, mitondra ny lohateny hoe ''The Gift of [[Harun al-Rashid|Harun Al-Rashid]]''.<ref>''[http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/readingeurope/content/ire/NatLibIre_01.pdf The Cat and the Moon and Certain Poems by William Butler Yeats]''. datin’ ny tahiry: 2022-10-09. rohy voatahiry: [https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/readingeurope/content/ire/NatLibIre_01.pdf https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/readingeurope/content/ire/NatLibIre_01.pdf]. toetry ny rohy: live.</ref> Nifandray tamin' ny fanandramana niarahany tamin' i Georgie Hyde-Lees vadiny momba ny fanoratana mandeha ho azy (''automatic writing'') izany. Fomba nampiasain' ny olona maro nanao fomba miafina momba ny hery tsy hita maso izy io, mba hamantarana hafatra izay noheverin' izy ireo fa avy amin' ny ampahan' ny saina tsy tsapan' ny tena mivantana na avy amin' ny zavaboary ara-panahy hafa. Mandritra izany dia mihetsika mitondra pensilihazo na penina ny tanana ka manoratra eo amin' ny taratasy tsotra iray, ary mikimpy ny mason' ilay olona. Ao amin' ny tononkalon' i Yeats koa, ilay vady manana fanomezam-pahasoavana sy talenta dia aseho ho «fanomezana» mihitsy (dikan-teny), izay nolazaina fa nomen' ny kalifa an' i Qusta Ibn Luqa, ilay filôzôfa kristianina bizantina misolo tena an' i W. B. Yeats ao amin' ilay tononkalo. Tamin' ny Jolay 1934, fony izy nitety an' i Etazonia, dia nanontany azy i Louis Lambert hoe iza ireo boky enina nahafa-po azy indrindra. Tao amin' ny lisitra nomeny, dia ny sanganasan' i [[William Shakespeare]] ihany no nialoha ny ''Alina iraika amby arivo'', izay teo amin' ny laharana faharoa.<ref>A. Norman Jeffares; K. G. W. Cross. ''[https://books.google.com/books?id=y5GuCwAAQBAJ&q=Yeats+ethel+mannin+arabian+nights&pg=PA291 In Excited Reverie: Centenary Tribute to W.B. Yeats]''. Springer. 1965. <nowiki>ISBN 978-1-349-00646-5</nowiki>. avy amin’ ny Google Books.</ref> Nisy fiantraikany tamin' ny mpanoratra maoderina koa ny ''Alina iraika amby arivo'', ka anisan' izany i [[James Joyce]], i [[Marcel Proust]], i [[Jorge Luis Borges]], i John Barth ary i Ted Chiang. === Sarimihetsika sy radio ary fahitalavitra === Jereo koa: ireo sarimihetsika nalaina avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. [[File:Aladdin and the Wonderful Lamp (1917).webm|thumb|thumbtime=6|''Aladdin and the Wonderful Lamp'' (1917)]] Nanjary lohahevitra be mpitia tamin' ny sarimihetsika ireo tantara ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', nanomboka tamin' ny ''Le Palais des Mille et une nuits'' (1905) nataon' i [[Georges Méliès]]. Nanasongadina ireo dika roa amin' ny ''The Thief of Baghdad'' ilay mpitsikera Robert Irwin: ny dika tamin' ny 1924 notarihin' i Raoul Walsh sy ny dika tamin' ny 1940 novokarin' i Alexander Korda. Nampiarahiny tamin' ny ''Il fiore delle Mille e una notte'' (1974) nataon' i [[Pier Paolo Pasolini]] izy ireo, ary nolazainy fa, araka ny dikanteny malagasy, «manana toerana ambony eo anivon' ireo sanganasa lehiben' ny sarimihetsika maneran-tany».<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 291–292.</ref> Nofaritan' i Michael James Lundell ho toy izao kosa ny ''Il fiore'', araka ny dikanteny malagasy: «ilay fampifanarahana mahatoky indrindra amin' ny ''The 1001 Nights'' amin' ny endriny tranainy indrindra, raha ny fanasongadinany ny lafiny ara-nofo no jerena».<ref>Michael Lundell. ''Pasolini's Splendid Infidelities: Un/Faithful Film Versions of The Thousand and One Nights''. ''Adaptation''. boky 6. laharana 1. Oxford University Press. 2013. p. 120–127. <nowiki>doi:10.1093/adaptation/aps022</nowiki>.</ref> Ny ''Alif Laila'' (midika hoe «Alina arivo»; 1933) dia sarimihetsika mitantara zava-mahagaga amin' ny [[Fiteny hindỳ|teny hindỳ]], nalaina avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', ary anisan' ny sarimihetsika tamin' ny vanim-potoana niandohan' ny sarimihetsika tao India. I Balwant Bhatt sy Shanti Dave no nitarika azy. Nanao ny ''Alif Laila'' (1953) i K. Amarnath; sarimihetsika indiana hafa amin' ny teny hindỳ mitantara zava-mahagaga izy io, nalaina avy amin' ny anganon' i [[Aladin ou la Lampe merveilleuse|Aladdin]].<ref name="RajadhyakshaWillemen1999"/> Nivoaka tamin' ny 1946 ny ''Arabian Nights'' nataon' i Niren Lahiri, sarimihetsika mampifangaro traikefa mampientanentana sy zava-mahagaga, nalaina avy amin' ireo tantara.<ref>''[https://indiancine.ma/EHD/info Arabian Nights (1946)]''. Indiancine.ma. nojerena tamin’ ny 2021-06-13. datin’ ny tahiry: 2021-06-13. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20210613201915/https://indiancine.ma/EHD/info https://web.archive.org/web/20210613201915/https://indiancine.ma/EHD/info]. toetry ny rohy: live.</ref> Nisy sarimihetsika indiana maromaro nalaina avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' sy ny ''The Thief of Baghdad'' novokarina nandritra ny taona maro, anisan' izany ny ''Baghdad Ka Chor'' (1946), ny ''Baghdad Thirudan'' (1960), ary ny ''Baghdad Gaja Donga'' (1968).<ref name="RajadhyakshaWillemen1999">Ashish Rajadhyaksha; Paul Willemen. ''[https://books.google.com/books?id=R0EOAQAAMAAJ Encyclopaedia of Indian cinema]''. British Film Institute. 1999. <nowiki>ISBN 978-1-57958-146-6</nowiki>.</ref> Novokarina tao India koa ny tantara mitohy amin' ny fahitalavitra ''Thief of Baghdad'', izay nalefa tao amin' ny ''Zee TV'' (fantsona fahitalavitra Zee) teo anelanelan' ny 2000 sy 2001. Ny UPA (''United Productions of America'', na «Famokarana mitambatra any Amerika»), tobim-pamokarana amerikanina mpanao sarimiaina, dia namokatra ny ''1001 Arabian Nights'' (1959), dika natao sarimiaina lava ahitana an' i Mr. Magoo, mpilalao ao amin' ny sarimiaina.<ref name="MaltinMiceMagic">Leonard Maltin. ''Of Mice and Magic: A History of American Animated Cartoons''. New American Library. 1987. p. 341–342. <nowiki>ISBN 0-452-25993-2</nowiki>.</ref> Nahazo aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny ''The Singing Princess'', sarimiaina tamin' ny 1949, izay sarimihetsika hafa novokarina tao Italia. Ny ''One Thousand and One Arabian Nights'' (1969), sarimiaina lava novokarina tao Japàna ary notarihin' i [[Osamu Tezuka|Tezuka Osamu]] sy Yamamoto Eiichi, dia nampiasa sary sy feo mampahatsiahy ny fahatsapana miova sy ny fahitana toy ny anaty nofy (''psychedelic''), ary nampiditra votoaty ara-nofo natao ho an' ny olon-dehibe.<ref>[https://www.thespinningimage.co.uk/cultfilms/displaycultfilm.asp?reviewid=4107 One Thousand and One Arabian Nights Review (1969)] ([https://web.archive.org/web/20251113100844/https://www.thespinningimage.co.uk/cultfilms/displaycultfilm.asp?reviewid=4107 Tahiry], 2025-11-13). Thespinningimage.co.uk. Retrieved on 2013-09-23.</ref> Ny ''Alif Laila'' (''The Arabian Nights'') dia tantara mitohy indiana tamin' ny 1993–1997 nalaina avy amin' ireo tantara ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', novokarin' ny ''Sagar Entertainment Ltd'' (orinasa fialamboly Sagar manana andraikitra voafetra) ary nalefa tao amin' ny ''DD National'' (fantsona nasionalin' ny Doordarshan). Manomboka amin' i Scheherazade mitantara amin' i Shahryar izy io, ary ahitana ireo tantara be mpahalala sy ireo tsy dia be mpahalala ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Nisy tantara mitohy indiana hafa mitondra ny lohateny hoe ''Alif Laila'', nalaina avy amin' ny tantara samihafa ao amin' ilay fitambarana, nalefa tao amin' ny ''Dangal TV'' (fantsona fahitalavitra Dangal) tamin' ny 2020.<ref>''[https://news.abplive.com/videos/entertainment/television-dangal-tvs-new-fantasy-drama-alif-laila-soon-on-tv-1164749 Dangal TV's new fantasy drama Alif Laila soon on TV]''. ABP News. 2020-02-24. fiteny: en. nojerena tamin’ ny 2021-05-22. datin’ ny tahiry: 2021-05-22. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20210522235808/https://news.abplive.com/videos/entertainment/television-dangal-tvs-new-fantasy-drama-alif-laila-soon-on-tv-1164749 https://web.archive.org/web/20210522235808/https://news.abplive.com/videos/entertainment/television-dangal-tvs-new-fantasy-drama-alif-laila-soon-on-tv-1164749]. toetry ny rohy: live.</ref> Nalefa teo anelanelan' ny taompolo 1980 sy ny fiandohan' ny taompolo 1990 ny ''Alf Leila Wa Leila'', ireo fampifanarahana ejipsiana ireo tantara ho an' ny fahitalavitra. Isaky ny andiany dia nisy mpanakanto ejipsiana malaza, toa an' i Hussein Fahmy, Raghda, Laila Elwi, Yousuf Shaaban, Nelly, Sherihan ary Yehia El-Fakharany, nandray anjara. Tamin' ny volana [[Ramadany]] isan-taona no nanombohana nandefa ny andiany tsirairay, nandritra ny taompolo 1980 sy 1990.<ref>''[https://www.youtube.com/watch?v=DMD6lI_driU&list=PL9KkecclNUBSJGb1T2A0lrvYWhhK_m0g6&index=1 ألف ليلة وليلة ׀ ليلى والإشكيف׃ تتر بداية]''. YouTube. 14 June 2016. nojerena tamin’ ny 6 November 2021. datin’ ny tahiry: 29 September 2021. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20210929003331/https://www.youtube.com/watch?v=DMD6lI_driU&list=PL9KkecclNUBSJGb1T2A0lrvYWhhK_m0g6&index=1 https://web.archive.org/web/20210929003331/https://www.youtube.com/watch?v=DMD6lI_driU&list=PL9KkecclNUBSJGb1T2A0lrvYWhhK_m0g6&index=1]. toetry ny rohy: live.</ref> Anisan' ireo sarimihetsika be mpahalala indrindra nalaina avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny ''Aladdin'', sarimiaina tamin' ny 1992 nataon' ny ''Walt Disney Animation Studios'' (tobim-pamokarana sarimiaina Walt Disney), izay mifototra amin' ny tantara mitovy anarana aminy saingy tsy manaraka azy akaiky. Ny ''Arabian Nights'' (2000) dia tantara fohy mitohy amin' ny fahitalavitra misy fizarana roa, nampifanarahana ho an' ny BBC (Orinasa britanika mpampita fandaharana) sy ny [[American Broadcasting Company|ABC]] (Orinasa amerikana mpampita fandaharana). I [[Mili Avital]], Dougray Scott ary John Leguizamo no mpilalao fototra, ary i [[Steve Barron]] no nitarika azy. Mifototra amin' ny fandikan-tenin' i Sir Richard Francis Burton izy io. I Shabnam Rezaei sy Aly Jetha no namorona ny ''1001 Nights'' (2011), tantara mitohy amin' ny fahitalavitra natao sarimiaina ho an' ny ankizy, ary ny ''Big Bad Boo Studios'' (tobim-pamokarana Big Bad Boo), izay miorina ao Vancouver, no namokatra azy. Tao amin' ny ''Teletoon'' (fantsona fahitalavitra) no nanombohana nandefa azy, ary alefa any amin' ny firenena 80 maneran-tany izy io, anisan' izany ny fandefasana ao amin' ny ''Discovery Kids Asia'' (fantsona fahitalavitra ho an' ny ankizy any Azia).<ref>[http://kidscreen.com/2013/06/13/1001-nights-heads-to-discovery-kids-asia/ 1001 Nights heads to Discovery Kids Asia] ([https://web.archive.org/web/20170331174233/http://kidscreen.com/2013/06/13/1001-nights-heads-to-discovery-kids-asia/ Tahiry], 2017-03-31). Kidscreen (2013-06-13). Retrieved on 2013-09-23.</ref> Mifototra amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny ''Arabian Nights'' (2015; ''As Mil e uma Noites'' amin' ny teny portogey), sarimihetsika misy ampahany telo notarihin' i Miguel Gomes.<ref>[https://www.indiewire.com/article/the-most-ambitious-movie-at-this-years-cannes-film-festival-is-arabian-nights-20150522 The Most Ambitious Movie At This Year's Cannes Film Festival is 'Arabian Nights'] ([https://web.archive.org/web/20160504082118/http://www.indiewire.com/article/the-most-ambitious-movie-at-this-years-cannes-film-festival-is-arabian-nights-20150522 Tahiry], 2016-05-04). Retrieved on 2015-01-18.</ref> Ny ''Alf Leila Wa Leila'', fampifanarahana be mpankafy ho an' ny radio tany [[Ejipta]], dia nalefa tao amin' ireo onjam-peo ejipsiana nandritra ny 26 taona. I Mohamed Mahmoud Shabaan, mpanatontosa fandaharana amin' ny radio malaza fantatra koa amin' ny solonanarana hoe «Baba Sharoon», no nitarika azy. Nandray anjara tao amin' ilay tantara mitohy ireo mpilalao ejipsiana nohajaina, anisan' izany i Zouzou Nabil izay nilalao an' i Scheherazade sy i Abdelrahim El Zarakany izay nilalao an' i Shahryar.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=e8MukEws594&list=PLU-ZPntr7KxZkvwQOXiAunsd5dIZVgYsd&index=1 ألف ليلة وليلة .. الليلة الأولى: حكاية شهريار ولقائه الأول مع شهرزاد] ([https://web.archive.org/web/20210929003004/https://www.youtube.com/watch?v=e8MukEws594&list=PLU-ZPntr7KxZkvwQOXiAunsd5dIZVgYsd&index=1 Tahiry], 2021-09-29). Egyptian Radio.</ref> Ny ''Aladdin'' (2019) dia sarimihetsika mitantara zava-mahagaga sady misy hira, notarihin' i [[Guy Ritchie]] avy amin' ny soratra ho an' ny sarimihetsika niarahany nanoratra tamin' i [[John August]]. Niara-namokatra azy ny ''Walt Disney Pictures'' (orinasa mpamokatra sarimihetsika Walt Disney) sy ny ''Rideback'' (orinasa mpamokatra sarimihetsika). Dika naverina notontosaina tamin' ny mpilalao tena olona izy io, avy amin' ilay sarimiaina lava mitovy lohateny nataon' i Disney tamin' ny 1992. Ny ''Aladdin 3477: The Jinn of Wisdom'' (2025) no voalohany amin' ny andian-tsarimihetsika telo mitantara foronina ara-tsiansa sady mampiasa mpilalao tena olona, nosoratana sy notarihin' i Matt Busch, mpanakanto niasa tamin' ny ''Star Wars''. Mitranga any Azia, amin' ny hoavy afaka 1 500 taona, ireo sarimihetsika. === Mozika === Loharanon' aingam-panahy ho an' ny sanganasa mozika maro ny ''Alina iraika amby arivo'', anisan' izany ireto: ==== Mozika klasika ==== * François-Adrien Boieldieu: ''Le calife de Bagdad'' (1800) * Carl Maria von Weber: ''Abu Hassan'' (1811) * Luigi Cherubini: ''Ali Baba'' (1833) * [[Robert Schumann]]: ''Scheherazade'' (1848) * Peter Cornelius: ''Der Barbier von Bagdad'' (1858) * Ernest Reyer: ''La statue'' (1861) * C. F. E. Horneman: ''Aladdin'' (mozika fanokafana, na ''overture'') (1864) * [[Nikolai Rimsky-Korsakov]]: ''Scheherazade'', Op. 35 (1888)<ref>Jereo ny [http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla ''Encyclopædia Iranica''] ([https://web.archive.org/web/20191117013804/http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla Tahiry], 2019-11-17) (Fanamarihana: diso ny sasany amin' ny daty voalaza ao).</ref> * [[Johann Strauss II]]: ''Indigo und die vierzig Räuber'' (1871) * [[Johann Strauss II]]: ''Tausend und eine Nacht'' (1871) * Tigran Chukhajian: ''Zemire'' (1891) * [[Maurice Ravel]]: ''Shéhérazade'' (1898) * Ferruccio Busoni: ''Piano Concerto'' amin' ny ''C major'' (tonalite Do izay misy elanelam-peo antsasany efatra eo amin' ny naoty voalohany sy fahatelo) (1904) * Henri Rabaud: ''Mârouf, savetier du Caire'' (1914) * Carl Nielsen: ''Aladdin'', fitambaran-kira (''suite'') (1918–1919) * Collegium musicum: ''Suita po tisic a jednej noci'' (1969) * Fikret Amirov: ''Arabian Nights'' (bale, na dihy an-tsehatra ampiarahina amin' ny mozika; ''ballet'') (1979) * Ezequiel Viñao: ''La noche de las noches'' (1990) * Carl Davis: ''Aladdin'' (bale) (1999) * John Adams: ''Scheherazade.2'' (2015) ==== Mozika ''pop'', ''rock'' ary ''metal'' ==== * [[Oum Kalthoum|Umm Kulthum]]: "''Alf leila wa leila''" (1969) * Renaissance: ''Scheherazade and Other Stories'' (1975) * Doce: "''Ali-Bábá, um homem das Arábias''" (1981) * Icehouse: "''No Promises''" (ao amin' ny rakikira ''Measure for Measure'') (1986) * Kamelot: "''Nights of Arabia''" (ao amin' ny rakikira ''The Fourth Legacy'') (1999) * Sarah Brightman: "''Harem''" sy "''Arabian Nights''" (ao amin' ny rakikira ''Harem'') (2003) * Almora: "''Shehrâzad''" (ao amin' ny rakikira ''Shehrâzad'') (2004) * Ch!pz: "''1001 Arabian Nights''" (ao amin' ny rakikira ''The World of Ch!pz'') (2006) * Nightwish: "''Sahara''" (2007) * ''Rock On!!'': "''Sinbad the Sailor''" (2008) * Panda Bear: "''Scheherazade''" (2011) * Abney Park: "''Scheherazade''" (2013) ==== Teatra mozika ==== * "''A Thousand and One Nights''" (ao amin' ny ''Twisted: The Untold Story of a Royal Vizier'') (2013) * ''Ghost Quartet'' (2014) === Teatra === Nampifanarahan' i Ghina Fawaz ho tantara an-tsehatra ny ''Alina iraika amby arivo''. Mampifangaro ny lovantsofina arabo sy ny tantara ankehitriny io fampifanarahana io. Mandinika ny fiantraikan' ny fanjanahantany izy io sady manasongadina ny fahafahan' ny vondrom-piarahamonin' ny vazimba teratany maneran-tany mahatohitra ny zava-tsarotra, amin' ny alalan' ny fampiasana ny fomba fitantarana am-bava ''Hakawati'', ny tononkalo, ny fampisehoana saribakoly ary ny mozika. Tamin' ny 2025 no nanaovana ny fampisehoana voalohany tao amin' ny ''Columbia University'' (Oniversiten' i Columbia).<ref>[https://arts.columbia.edu/news/ghina-fawaz-25-and-begum-inal-23-present-thousand-and-one-nights-alf-lylt-wlylt-lamama]. Retrieved on 2026-07-06.</ref> Tamin' ny 2026 dia nisy atrikasa famolavolana azy tao amin' ny ''La Mama Experimental Theatre Club'' (La Mama, toerana fanaovana teatra andrana).<ref>[https://lamama.org/1001nights/] ([https://web.archive.org/web/20260418232222/https://lamama.org/1001nights/ Tahiry], 2026-04-18). Retrieved on 2026-07-06.</ref> === Lalao === Anisan' ny lalao maoderina malaza mampiasa ny lohahevitry ny ''Alina iraika amby arivo'' ny andian-dalao ''Prince of Persia'', ny ''Crash Bandicoot: Warped'', ny ''Sonic and the Secret Rings'', ny ''Disney's Aladdin'', ny ''Bookworm Adventures'', ary ny latabatra filalaovana ''pinball'' (lalao andefasana baolina kely amin' ny latabatra mitongilana) mitondra ny anarana hoe ''Tales of the Arabian Nights''. Namoaka andiana karatra fanampiny mitondra ny lohateny hoe ''Arabian Nights'' koa ny lalao karatra malaza ''Magic: The Gathering''. Ny ''Sultan's Game'', novolavolain' ny Double Cross ary navoaka tao amin' ny Steam tamin' ny 30 Martsa 2025, dia lalao mampiasa karatra, maka tahaka toe-javatra ary mifototra amin' ny fitantarana, izay naka aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Araka ny famaritana azy ao amin' ny Steam, mandidy ny mpilalao handray anjara amin' ny lalao masiaka ny soltana. Maka karatra iray isan-kerinandro ny mpilalao ary tsy maintsy manatanteraka ny fanamby entin' izany ao anatin' ny fito andro. Voatery manao safidy mahatsiravina izy ireo mba handresena amin' ilay lalaon' ny soltana sy hamonjena ny ainy; tsy maintsy mitady fomba hahatafavoahana velona amin' ilay lalao sy amin' ny vokany koa izy ireo.<ref>''[https://store.steampowered.com/app/3117820/Sultans_Game/ Sultan's Game on Steam]''. nojerena tamin’ ny 2025-04-07. datin’ ny tahiry: 2025-04-07. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20250407162847/https://store.steampowered.com/app/3117820/Sultans_Game/ https://web.archive.org/web/20250407162847/https://store.steampowered.com/app/3117820/Sultans_Game/]. toetry ny rohy: live.</ref> Ankoatra ireo fanamby apetraky ny soltana dia ahitana zava-mitranga isan-karazany ao amin' ny tantara ilay lalao, izay mandinika lohahevitra toy ny fiezahana ho tafavoaka velona, ny famadihana, ny faniriana hahazo fahefana na fahombiazana, ny filan' ny nofo, ary ny valisoa na sazy mifanaraka amin' ny nataon' ny olona ao amin' ny tantara.<ref>Mason Quah. ''[https://www.thegamer.com/sultans-game-beginner-tips-tricks-guide/ Sultan's Game: 13 Beginner Tips]''. TheGamer. 2025-04-03. fiteny: en. nojerena tamin’ ny 2025-04-15.</ref> Telo volana mahery kely taorian' ny namoahana azy dia nihoatra ny iray tapitrisa ny isan' ny dika lafo tamin' ilay lalao.<ref>Mik Dzisko. ''[https://gaming.news/news/2025-07-10/sultans-game-scores-big-with-1-million-copies-sold-in-3-months/ Sultan's Game Scores Big With 1 Million Copies Sold in 3 Months]''. Gaming News. 2025-07-10. fiteny: en-US. nojerena tamin’ ny 2025-07-18. datin’ ny tahiry: 2025-08-03. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20250803172805/https://gaming.news/news/2025-07-10/sultans-game-scores-big-with-1-million-copies-sold-in-3-months/ https://web.archive.org/web/20250803172805/https://gaming.news/news/2025-07-10/sultans-game-scores-big-with-1-million-copies-sold-in-3-months/]. toetry ny rohy: live.</ref> === Mpanao sary === Mpanakanto maro no nanao sary ho an' ny ''Alina iraika amby arivo''. Anisan' izany i Pierre-Clément Marillier, ho an' ny ''Le Cabinet des Fées'' (1785–1789), i [[Gustave Doré]], i Léon Carré (Granville, 1878 – Alger, 1942), i Roger Blachon, i Françoise Boudignon, i André Dahan, i Amato Soro, i Albert Robida, i Alcide Théophile Robaudi ary i Marcelino Truong; i Vittorio Zecchin (Murano, 1878 – Murano, 1947) sy i Emanuele Luzzati; i Mohammed Racim (Algiers, 1896 – Algiers, 1975), i Sani ol Molk (1849–1856), i Anton Pieck sy i Emre Orhun, ary i Virginia Frances Sterrett (1928). Ho an' ny fanontana britanika, anisan' ny mpanao sary i Arthur Boyd Houghton, i John Tenniel, i John Everett Millais ary i George John Pinwell, ho an' ny ''Dalziel's Illustrated Arabian Nights Entertainments'', nivoaka tamin' ny 1865; i Walter Crane, ho an' ny ''Aladdin's Picture Book'' (1876); i Frank Brangwyn, ho an' ny fanontana tamin' ny 1896 ny fandikan-tenin' i Lane; i Albert Letchford, ho an' ny fanontana tamin' ny 1897 ny fandikan-tenin' i Burton; ary i Edmund Dulac, ho an' ny ''Stories from the Arabian Nights'' (1907), ''Princess Badoura'' (1913) ary ''Sindbad the Sailor & Other Tales from the Arabian Nights'' (1914). Anisan' ny mpanakanto hafa koa i John D. Batten (''Fairy Tales From The Arabian Nights'', 1893), i Kay Nielsen, i Eric Fraser, i Errol le Cain, i Maxfield Parrish, i W. Heath Robinson ary i Arthur Szyk (1954).<ref>Robert Irwin. ''[https://www.theguardian.com/books/2011/mar/12/arabian-nights-illustration The Arabian Nights: a thousand and one illustrations]''. ''The Guardian''. March 12, 2011. nojerena tamin’ ny December 12, 2016. datin’ ny tahiry: March 13, 2011. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20110313165957/http://www.guardian.co.uk/books/2011/mar/12/arabian-nights-illustration https://web.archive.org/web/20110313165957/http://www.guardian.co.uk/books/2011/mar/12/arabian-nights-illustration]. toetry ny rohy: live.</ref> === Tantara an-tsary === * ''Classics Illustrated'', laharana faha-8 (1947)<ref>[https://www.comics.org/issue/535327/ "Classics Illustrated #8 <nowiki>[</nowiki>HRN 51<nowiki>]</nowiki> - Arabian Nights"] ([https://web.archive.org/web/20230416210749/https://www.comics.org/issue/535327/ Tahiry], 2023-04-16), Grand Comics Database. Retrieved Apr. 27, 2021.</ref> – dika nohafohezina amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', natao tantara an-tsary. * Nanoratra tantara roa lehibe momba ny zava-niainana mampientanentana mifototra amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' i Carl Barks, izay namorona an' i Scrooge McDuck. * ''Desert Shadows'', ao amin' ny ''Wet Dreams'' (Heavy Metal, 2000), nataon' i Alfonso Azpiri. * ''Ramadan'', ao amin' ny ''The Sandman'', laharana faha-50 (DC Vertigo, Jona 1993), nosoratan' i Neil Gaiman ary nataon' i P. Craig Russell ny sary. * ''One Thousand and One Nights'', nosoratan' i Jeon Jin-seok ary nataon' i Han Seung-hui ny sary – ''manhwa'' (tantara an-tsary kôreanina) izay fanoratana indray ny ''Alina iraika amby arivo'' ho an' ny tovovavy kôreanina mbola zatovo. * ''Les 1001 nuits de Scheherazade''. Paris: Albin Michel, 2001, nataon' i Eric Maltaite. * ''2001 Nights'' – ''manga'' (tantara an-tsary japoney) ara-tsiansa nivoaka tamin' ny 1984, nataon' i Hoshino Yukinobu, momba ny firosoan' ny olombelona any amin' ny habakabaka lavitra ny Tany. Tahaka ny ''Alina iraika amby arivo'', dia ahitana tantara fohy maromaro tsy dia mifamatotra mafy izy io. == Sary == <gallery widths="168" heights="200"> File:Sultan from arabian nights.jpg|Ny soltana File:One Thousand and One Nights19.jpg|Ny boky ''Alina iraika amby arivo'' File:Harun Al-Rashid and the World of the Thousand and One Nights.jpg|[[Harun al-Rashid]], iray amin' ireo mpandray anjara fototra ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' File:Sinbad the Sailor (5th Voyage).jpg|Ny dia fahadimin' i Sinbad File:Harvey W, 1001 nights (12).jpg|William Harvey, ''The Fifth Voyage of Es-Sindbad of the Sea'' (fandikana ny lohateny: «Ny dia fahadimin' i Es-Sindbad an-dranomasina»), 1838–40, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Harvey W, 1001 nights (19).jpg|William Harvey, ''The Story of the City of Brass'' (fandikana ny lohateny: «Ny tantaran' ny tanàna vita amin' ny varahina mavo»), 1838–40, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Harvey W, 1001 nights (11).jpg|William Harvey, ''The Story of the Two Princes El-Amjad and El-As'ad'' (fandikana ny lohateny: «Ny tantaran' ireo printsy roa El-Amjad sy El-As'ad»), 1838–40, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Harvey W, 1001 nights (14).jpg|William Harvey, ''The Story of Abd Allah of the Land and Abd Allah of the Sea'' (fandikana ny lohateny: «Ny tantaran' i Abd Allah an-tanety sy i Abd Allah an-dranomasina») File:Harvey W, 1001 nights (3).jpg|William Harvey, ''The Story of the Fisherman'' (fandikana ny lohateny: «Ny tantaran' ny mpanjono»), 1838–40, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 9. Nacht, 1001 Nacht, Bd 1, 1838.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 66. Nacht, 1001 Nacht, Bd 1, 1838.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 72. Nacht, 1001 Nacht, Bd 1, 1838.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 269. Nacht, 1001 Nacht, Bd 2, 1839.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 436. Nacht, 1001 Nacht, Bd 2, 1839.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 231. Nacht, 1001 Nacht, Bd 1, 1838.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 251. Nacht, 1001 Nacht, Bd 2, 1839.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 109. Nacht, 1001 Nacht, Bd 1, 1838.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 3, 1896 (1).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Abon-Hassan the Wag'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Abon-Hassan mpanao vazivazy»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Tao amin' ny fandrian' ny mpanjaka no nahitany ny tenany»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 1, 1896 (2).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of the Merchant'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' ny mpivarotra»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Scheherazade mitantara ireo tantara»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 4, 1896 (1).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Ansal-Wajooodaud, Rose-in-Bloom'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Ansal-Wajooodaud, Rose-in-Bloom (“Raozy mamelana”)»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Nipetraka teo amin' ny varavarankely misy makarakara ny zanakavavin' ny viziry iray»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 5, 1896 (2).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Gulnare'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Gulnare»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Nesorin' ilay mpivarotra ny sarona nanarona ny tarehiny»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 5,1896 (3).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Beder Basim'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Beder Basim»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Dia niova ho voamadinika misy salohy izany»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 6, 1896 (4).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Abdalla'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Abdalla»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Nipetraka tao anaty rano, teo akaikin' ny morontsiraka, i Abdalla an-dranomasina»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 3, 1896 (5).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Mahomed Ali'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Mahomed Ali»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Nampitsingevaniny niaraka tamin' izy ireo ny sambony»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 4, 1896 (6).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of the City of Brass'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' ny tanàna vita amin' ny varahina mavo»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Tsy nitsahatra niakatra tamin' io tohatra io izy ireo»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina </gallery> == Jereo koa == * [[Rômana]] * Tantara momba ny matoatoa * ''[[Hamzanama]]'' * Lisitry ny olona ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' * Lisitry ny tantara ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' * Lisitry ny asa nahazo aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' * ''[[Shahnameh]]'' * ''[[One Hundred and One Nights]]'' (boky) – fitambarana tantara mitovitovy aminy, tamin' ny Andro Antenatenany, izay mampiasa tantara mandrafitra mitovy amin' ny an' ny ''Alina iraika amby arivo'', izany hoe tantara ifotorana ametrahana tantara hafa ao anatiny. == Loharano sy fanovozan-kevitra == <references /> == Loharano ankapobeny sy voatonona == * Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. fanontana TPB. London. I.B. Tauris. 2004. <nowiki>ISBN 1-86064-983-1</nowiki>. <nowiki>OCLC 693781081</nowiki>. * Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. fanontana EBook (PDF). London. I.B. Tauris. 2010. <nowiki>ISBN 978-0-85771-051-2</nowiki>. <nowiki>OCLC 843203755</nowiki>. * Ulrich Marzolph (ed.). ''The Arabian Nights Reader'' (Wayne State University Press, 2006). * Ulrich Marzolph, Richard van Leeuwen, Hassan Wassouf (2004). ''The Arabian Nights Encyclopedia''. * Charles Pellat, [http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla ''Alf Layla Wa Layla''] ao amin' ny ''Encyclopædia Iranica''. Nojerena an-tserasera: June 2011. * David Pinault. ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights''. Brill Publishers. 1992. <nowiki>ISBN 90-04-09530-6</nowiki>. * Dwight Reynolds, ''A Thousand and One Nights: A History of the Text and Its Reception'' ao amin' ny ''The Cambridge History of Arabic Literature'' Vol 6. (CUP 2006). * Eva Sallis, ''Scheherazade Through the Looking-Glass: The Metamorphosis of the Thousand and One Nights'' (Routledge, 1999). * Yamanaka, Yuriko and Nishio, Tetsuo (ed.). ''The Arabian Nights and Orientalism: Perspectives from East and West'' (I.B. Tauris, 2006). <nowiki>ISBN 1-85043-768-8</nowiki>. == Boky azo vakina == * Chauvin, Victor Charles; Schnurrer, Christian Friedrich von. ''Bibliographie des ouvrages arabes ou relatifs aux Arabes, publiés dans l'Europe chrétienne de 1810 à 1885''. Líege H. Vaillant-Carmanne. 1892–1922. * El-Shamy, Hasan. ''A 'Motif Index of Alf Laylah Wa Laylah': Its Relevance to the Study of Culture, Society, the Individual, and Character Transmutation''. ''Journal of Arabic Literature'', vol. 36, no. 3, 2005, pp.&nbsp;235–268. <nowiki>JSTOR 4183550</nowiki>. Accessed 22 Apr. 2020. * Horta, Paulo Lemos, ''Marvellous Thieves: The Secret Authors of the Arabian Nights'' (Cambridge, MA: Harvard University Press, 2017). * Kennedy, Philip F., and Marina Warner, eds. ''Scheherazade's Children: Global Encounters with the Arabian Nights''. NYU Press, 2013. <nowiki>JSTOR j.ctt9qfrpw</nowiki>. * Marzolph, Ulrich, ''Arabian Nights'', in ''Encyclopaedia of Islam'', 3rd ed. (Leiden: Brill, 2007–), <nowiki>doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_0021</nowiki>. * Nurse, Paul McMichael. ''Eastern Dreams: How the Arabian Nights Came to the World'' Viking Canada: 2010. Tantara ankapoben' ny ''Alina iraika amby arivo'' natao ho an' ny besinimaro, hatramin' ny niandohany ka hatramin' ny fotoana nanoratana ilay boky. * Shah, Tahir, ''In Arabian Nights: A search of Morocco through its stories and storytellers'' (Doubleday, 2007). * [https://cup.columbia.edu/book/978-0-231-14634-0/ ''The Islamic Context of The Thousand and One Nights''] by Muhsin J. al-Musawi, Columbia University Press, 2009. * ''Where Is A Thousand Tales? [Hezar Afsan Kojast?]'' by [[Bahram Beyzai]], Roshangaran va Motale'ate Zanan, 2012. == Rohy ivelany == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Arabian_Nights Sokajy momba ny ''Arabian Nights'' ao amin' ny Wikimedia Commons] * [https://en.wikiquote.org/wiki/One_Thousand_and_One_Nights ''One Thousand and One Nights'' ao amin' ny Wikiquote] * [https://en.wikisource.org/wiki/One_Thousand_and_One_Nights ''One Thousand and One Nights'' ao amin' ny Wikisource amin' ny teny anglisy] * [https://ar.wikisource.org/wiki/ألف_ليلة_وليلة ''ألف ليلة وليلة'' ao amin' ny Wikisource amin' ny teny arabo] * [https://archive.org/details/1001Nights_201703/page/n113 ''1001 Nights''] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/128 ''The Arabian Nights Entertainments''], nofantenan' i Andrew Lang sy nokarakarainy ho an' ny fanontana, Longmans, Green and Co., 1918 (1898) * ''The Arabian Nights'', mpanoratra tsy fantatra, boky noraketina am-peo ao amin' ny LibriVox * [https://www.bbc.co.uk/programmes/b0081kdb ''The Arabian Nights''], fifanakalozan-kevitra niarahana tamin' i Robert Irwin, Marina Warner ary Gerard van Gelder tao amin' ny BBC Radio 4 (onjam-peo faha-4 an' ny orinasa britanika fampielezam-peo), tao amin' ny fandaharana ''In Our Time'', 18 Oktobra 2007 * [https://www.gutenberg.org/ebooks/34206 ''The Thousand and One Nights, Vol. I'' nataon' i Lane-Poole, Poole, Harvey ary Lane] – HTML (fiteny fanamarihana lahatsoratra misy rohy), EPUB (endrika famoahana boky elektronika), Kindle, lahatsoratra tsotra * [https://www.wollamshram.ca/1001/index.htm ''The Thousand Nights and a Night'' amin' ny fandikan-teny klasika maromaro], anisan' izany ny fandikan-tenin' i Sir Richard Francis Burton izay tsy nanesorana ampahany sy ny fandikan-tenin' i John Payne, miaraka amin' ny lahatsoratra fanampiny [[:Sokajy:Angano]] ezjmbnvcja9v4t4mh3itcsztpttreve 1153255 1153254 2026-11-05T21:30:55Z Jagwar 523 1153255 wikitext text/x-wiki [[File:William-Strang-Sindbad-AliBaba-titlepage.JPG|thumb|''Sindbad the sailor and Ali Baba and the forty thieves'' (Sinbad tantsambo sy Ali Baba ary ireo jiolahy efapolo), nataon' i William Strang, 1896.]] Ny '''''Alina iraika amby arivo''''' dia fitambaran' ny angano avy any Atsinanana Afovoany, nangonina tamin' ny teny arabo nandritra ny taonjato maro. ''One Thousand and One Nights'' na ''The Thousand and One Nights'' no anarany amin' ny teny anglisy; ''Alf layla wa-layla'' amin' ny teny arabo, ary ''Hezār-o yek šhab'' (هزار و یک شب) amin' ny teny persiana.<ref>Marzolph, Ulrich. Kate Fleet; Gudrun Krämer; Denis Matringe; John Nawas; Everett Rowson (mpanonta). ''Arabian Nights''. ''Encyclopaedia of Islam''. fanontana 3rd. 2007. <nowiki>doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_0021</nowiki>. teny nalaina: Arabian Nights, the work known in Arabic as ''Alf layla wa-layla''.</ref> Matetika izy io no fantatra amin' ny teny anglisy amin' ny anarana hoe ''The Arabian Nights'', izay avy amin' ny fanontana voalohany tamin' io fiteny io, nivoaka tany amin' ny taona 1706–1721 tany ho any ary nitondra ny lohateny hoe ''The Arabian Nights' Entertainments''.<ref>Jereo ny sarin' ny pejin-dohatenin' ny fanontana Grub St ao amin' i Yamanaka sy Nishio (p. 225).</ref> Mpanoratra sy mpandika teny ary manam-pahaizana samihafa nanerana an' i [[Azia Andrefana]], [[Azia Afovoany]], [[Azia Atsimo]] ary [[Afrika Avaratra]] no nanangona ilay asa nandritra ny taonjato maro. Ny tantara sasany dia manana fototra ao amin' ny literatiora persiana sy arabo ary mesôpôtamiana tamin' ny Andro Taloha sy ny Andro Antenatenany.<ref>Ben Pestell; Pietra Palazzolo; Leon Burnett (mpanonta). ''[https://books.google.com/books?id=YOoyDAAAQBAJ&pg=PT87 Translating Myth]''. Routledge. 2016. p. 87. <nowiki>ISBN 978-1-134-86256-6</nowiki>.</ref> Ny ankamaroan' ny tantara kosa dia angano nentin-drazana tamin' ny vanim-potoanan' ny [[Kalifata Abasida|Abasida]] sy ny Soltanata Mamelòka tany am-boalohany. Ny sasany hafa, indrindra ilay tantara mandrafitra, izany hoe tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny, dia avy amin' ilay asa soratra persiana amin' ny fiteny pahlavi hoe ''Hezār Afsān'' (هزار افسان, midika hoe «Tantara arivo»). Io asa io indray dia niantehitra tamin' ny singa avy amin' ny literatiora indiana, ankoatra ny hafa.<ref>Marzolph. ''Arabian Nights''. ''Encyclopaedia of Islam''. boky I. Leiden. Brill. 2007.</ref> Raha nisy lahatsoratra nekena ho fototra nahitana ny tantara rehetra araka ny filaharana iray voafaritra, dia tsy voatahiry intsony izany. Manana zavatra iombonana anefa ireo fanontana ny ''Alina iraika amby arivo'' mbola misy, anisan' izany ny tantara mandrafitra azy. Ao amin' io tantara io, i Scheherazade vadin' i Shahryar mpanjaka no mitantara aminy, ka tantara iray no tantaraina isaky ny alina fitantarana. Io tantara fototra io no iaingan' ny tantara hafa: ny sasany dia tafiditra ao anatin' ny tantara hafa, fa ny sasany kosa mahaleo tena. Ny fanontana sasany dia tsy ahitana afa-tsy alina fitantarana an-jatony vitsivitsy, fa ny hafa kosa ahitana 1001 na mihoatra. Lahatsoratra tsotra no mandrafitra ny ankabeazan' ny lahatsoratra, na dia misy andalan-tononkalo aza indraindray ao amin' ny hira sy ankamantatra ary entina maneho fihetseham-po mahery. Ny ankamaroan' ireo tononkalo dia ahitana andalan-tononkalo roa na efatra monja, saingy misy lava kokoa. Ny tantara sasany izay ampifandraisina matetika amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', indrindra ny ''[[Aladin ou la Lampe merveilleuse|Aladdin and the Wonderful Lamp]]'' (Aladdin sy ilay jiro mahagaga) sy ny ''Ali Baba and the Forty Thieves'' (Ali Baba sy ireo jiolahy efapolo), dia tsy tao anatin' ireo dika arabo tany am-boalohany. I Antoine Galland, mpandika teny frantsay, kosa no nanampy azy ireo tao amin' ilay fitambarana rehefa avy nandre azy ireo tamin' i Hanna Diyab, mpanoratra avy any [[Siria]], nandritra ny fitsidihan' ity farany an' i [[Paris]] tamin' ny 1709.<ref>I John Payne, ao amin' ny ''Alaeddin and the Enchanted Lamp and Other Stories'', (London 1901), dia manome antsipiriany momba ny fihaonan' i Galland tamin' i 'Hanna' tamin' ny 1709 sy ny nahitana sora-tanana arabo roa tao amin' ny ''Bibliothèque Nationale'' (Tranombokim-pirenena), tao Paris, izay nahitana ny tantaran' i Aladdin sy tantara roa hafa tamin' ireo nampiana. [https://www.wollamshram.ca/1001/index.htm Lahatsoratry ny "Alaeddin and the enchanted lamp"] ([https://web.archive.org/web/20260617184521/https://www.wollamshram.ca/1001/index.htm Tahiry], 2026-06-17)</ref><ref>Paulo Lemos Horta. ''[https://books.google.com/books?id=OuMZDgAAQBAJ&q=Hanna+Diyab+syrian&pg=PA2 Marvellous Thieves]''. Harvard University Press. 2017-01-16. <nowiki>ISBN 978-0-674-97377-0</nowiki>. fiteny: en.</ref><ref>Laura Doyle. ''[https://books.google.com/books?id=LWYGEAAAQBAJ&q=Hanna+Diyab+syrian&pg=PT78 Inter-imperiality: Vying Empires, Gendered Labor, and the Literary Arts of Alliance]''. Duke University Press. 2020-11-02. <nowiki>ISBN 978-1-4780-1261-0</nowiki>. fiteny: en.</ref> Ny tantara hafa, toy ny ''The Seven Voyages of Sinbad the Sailor'' (Ireo dia fito nataon' i Sinbad tantsambo), dia efa nisy nahaleo tena talohan' ny nampidirana azy ireo tao amin' ny fitambarana tamin' ny alalan' ny sora-tanana sy fandikan-teny tatỳ aoriana. == Famintinana == Jereo koa ny lisitry ny tantara ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' sy ny lisitry ny olona miseho ao aminy. [[File:Ferdinand Keller - Scheherazade und Sultan Schariar (1880).jpg|thumb|Scheherazade sy Shahryar, nataon' i Ferdinand Keller, 1880.]] [[File:Fisherman 2.jpg|thumb|Sary nataon' i René Bull tamin' ny 1898 ho an' ny ''The Fisherman and the Jinni'' (Ny mpanjono sy ny jiny).]] Ny tantara mandrafitra, izany hoe ny tantara ifotorana izay ametrahana ireo tantara hafa ao anatiny, dia momba an' i Shahryar, mpanjaka nanapaka empira niitatra hatrany Persia ka hatrany India.<ref>''The Arabian Nights'', translated by Malcolm C. Lyons and Ursula Lyons (Penguin Classics, 2008), vol. 1, p. 1</ref> Manomboka amin' ny fiaingan' i Shahzaman, mpanjakan' i Samarkand sady rahalahin' i Shahryar, mba hitsidika ny rahalahiny any an-dapany ny tantara. Teo am-piomanana handeha izy dia nahatsiaro zavatra hadinony tao an-dapany ka niverina haka izany. Hitany tamin' izay fa nanao firaisana ara-nofo tamin' ny mpahandro mainty hoditra teo am-pandrian' izy mivady ny vadiny. Novonoiny izy roa, ary notohiziny ny diany sady nafeniny ny zava-nitranga. Rehefa tonga tao an-dapan' ny rahalahiny i Shahzaman dia vonton' alahelo ka tsy nihinana. Hitan' i Shahzaman avy eo fa ny vadin' ny rahalahiny sy ireo andevovavy maro tao aminy dia nanao firaisana ara-nofo an-tsokosoko niaraka tamin' ny lehilahy mainty hoditra maromaro. Nolazainy tamin' ny rahalahiny izany.<ref name=":0" /> Noho ny fangidiana sy ny alahelo dia samy nandao ny fanjakany izy mirahalahy ka nirenireny nitety izao tontolo izao. Raha natory teny amoron-dranomasina izy ireo dia nisy [[Jiny|jiny]] nipoitra tampoka. Niafina izy mirahalahy ka nahita fa nitondra vata ilay jiny, ary nisy vehivavy notazoniny ho babo tao anatiny. Natory ilay jiny, ary nahita azy mirahalahy ilay vehivavy ka nandrahona azy ireo fa hamoha ilay jiny raha tsy manao firaisana ara-nofo aminy izy ireo. Notakiny ny peratra maha-mpanjaka azy ireo ho marika fahatsiarovana, ary nasehony azy ireo ny peratra maro nangoniny, izay nomen' ireo lehilahy hafa nanao firaisana indray mandeha taminy.<ref name="Marzolph-370">Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 370. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref> Nihevitra izy mirahalahy fa mbola ory kokoa noho izy ireo ilay jiny, ka niverina tany amin' ny fanjakany avy. Nasain' i Shahryar novonoina ny vadiny sy ireo andevo. Noho ny fangidiana tao aminy dia nanapa-kevitra izy fa mitovy avokoa ny vehivavy rehetra. Nanomboka nanambady [[Fahavirijiniana|vehivavy mbola tsy nanao firaisana ara-nofo]] iray vaovao isan' andro izy, ary nampamono azy ny ampitso maraina, talohan' ny hahafahany manala baraka azy. Tonga ny fotoana tsy nahitan' ny viziry, izay mpanolotsaina na minisitra tao amin' ny fanjakana sady niandraikitra ny fitadiavana azy ireo, vehivavy mbola tsy nanao firaisana ara-nofo intsony. Nanolo-tena ho vady manaraka i Scheherazade, zanakavavin' ilay viziry, ary nanaiky tsy satry ny rainy. Ny alin' ny fampakaram-badin' izy ireo dia nanomboka nitantara tamin' ny mpanjaka i Scheherazade, saingy tsy nofaranany ilay tantara. Te hahalala ny fiafarany ny mpanjaka ka voatery nanemotra ny famonoana azy mba handrenesany ny tohiny. Ny alina manaraka, raha vao vitany ilay tantara dia nanomboka iray hafa indray izy. Te handre ny fiafaran' izany koa ny mpanjaka ka nanemotra indray ny famonoana azy. Nitohy nandritra ny alina iraika amby arivo izany, ka izany no niavian' ny anaran' ilay boky. Samy hafa dia samy hafa ireo tantara: misy tantara ara-tantara, tantaram-pitiavana, tantara mampalahelo, tantara mahatsikaiky, tononkalo, hatsikana maneso ary asa soratra isan-karazany mifantoka amin' ny firaisana ara-nofo. Maro ny tantara ahitana [[Jiny|jiny]], ''ghoul'' (zavaboary angano mihinana faty), olona rajako, mpamosavy, mpanao majika ary toerana araka ny angano. Matetika ireo no afangaro amin' ny olona sy toerana tena misy, nefa tsy voatery hifanaraka amin' ny lojika mandrakariva. Anisan' ny olona fototry ny tantara miverimberina ny kalifa [[Kalifata Abasida|abasida]] [[Harun al-Rashid]], izay tena nisy teo amin' ny tantara, sy ny lehiben' ny viziriny, Ja’far al-Barmaki, ary ny poeta malaza [[Abu Nuwas]]. Niaina tokony ho 200 taona taorian' ny firodanan' ny [[Empira Sasanida]] anefa ireo olona ireo, fa tamin' ny andron' io empira io kosa no nitrangan' ny tantara mandrafitra momba an' i Scheherazade. Misy tantara aza mampiseho mpanapaka tamin' ny faramparan' ny Andro Antenatenany, toa an' i Baybars na Timur. Indraindray dia misy olona ao amin' ny tantara lazain' i Scheherazade manomboka mitantara ny tantarany amin' ny olona hafa. Mety hisy tantara hafa indray ao anatin' izany tantara izany, ka miforona ho sosona maro mifampiditra ny fitantarana. Mitovy hevitra ireo dika samihafa fa tamin' ny farany dia namela ny vadiny, Scheherazade, ny mpanjaka Shahryar ka tsy namono azy. Tsy mitovy kosa ny antsipiriany: * Rehefa tapitra ny alina arivo dia niteraka zaza i Scheherazade ka nampiseho izany tamin' ny vadiny, sady nilaza taminy ny tetika nampiasainy taminy. Nankasitraka ny nataony ny mpanjaka tamin' izay, ka nanjary tia azy ary tsy namono azy. I Dinarzad no ''qahramana'' (vehivavy miandraikitra ny raharaha ao amin' ny tokantranon' ny mpanjaka), ary nanampy ny mpanjakavavy tamin' ny fanatanterahana ny tetikany izy. Izany no voalazan' ny famintinana tranainy indrindra, nataon' i Ibn an-Nadim tao amin' ny ''Fihrist'' tamin' ny taonjato faha-10. * Niteraka telo ho an' ny mpanjaka i Scheherazade nandritra ireo alina 1001. Io no fiafarana mahazatra ao amin' ireo fanontana natao pirinty tamin' ny taonjato faha-19 ao amin' ny ZER (vondron-dika ejipsiana nosokajin' i Zotenberg). * Taorian' ny tantaran' ny ''Maruf the Cobbler'' dia leo ny fitantaran' i Scheherazade ny mpanjaka Shahryar ka nandidy ny hamonoana azy ny ampitso maraina. Nampaka ny zanany telo àry i Scheherazade ary nangataka famindram-po, izay nekena. Ao amin' ny sora-tanana ZER an' i von Hammer, tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-19, no ahitana izany. * Efa notantarain' i Scheherazade avokoa izay fantany. Noheverin' i Shahryar fa manan-tsaina sy za-draharaha izy, ary niteraka roa taminy, ka tsy novonoiny. Ny ampitso maraina dia nomeny tombontsoa isan-karazany ilay viziry rain' i Scheherazade, ary niara-niaina izy rehetra mandra-pahafatiny. Izany no fiafarana ao amin' ny sora-tanana hosoka nataon' i Sabbagh, tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-19. * Tsy misy fizarana mamarana mihitsy ny sora-tanana sasany lazaina fa feno, toy ny sora-tanana Wortley Montague tamin' ny taonjato faha-18. * Misy koa fiafarana izay anovan' i Scheherazade ny toe-tsain' ny mpanjaka amin' ny alalan' ny tantara mampieritreritra azy momba ny toe-javatra misy azy, ka mahatonga azy hisalasala raha rariny ny namonoany ireo vadiny teo aloha. Taorian' ny andian-tantara farany, dia ny ''Baybars and the Sixteeen Captains of Police'' na ny ''The Craft and Malice of women'', dia nanomboka nitantara tamin' ny mpanjaka ny tantara mandrafitra ny ''Alina iraika amby arivo'' ihany i Scheherazade, saingy novainy ary tsy nilazany anarana. Nandinika ny fitondran-tenany ihany i Shahryar tamin' ny farany: niaiky izy fa ny tantarany ihany ilay tantara, ary mendrika ny sazin' Andriamanitra izy. Nisaotra an' Andriamanitra izy noho ny nandefasany an' i Scheherazade hitarika azy hiverina amin' ny lalana marina. Nampianatra azy momba ny fifampiankinan' ny mpanapaka sy ny tafika ary ny mpanapaka sy ny vahoaka i Scheherazade avy eo. Nitantara roa hafa momba ny vaditsindrano tsy nahatoky koa izy, ary nasehony tamin' ny mpanjaka fa tsy izy irery no tratran' izany, fa mpanjaka maro hafa koa. Resy lahatra tanteraka ny mpanjaka tamin' izay fa diso izy ary tsy misy toa an' i Scheherazade. Nandamina fampakaram-bady roa tamin' ny fomba manetriketrika izy: ny azy sy Scheherazade, ary ny an' i Dinarzad sy Shahzaman rahalahiny. Nosoratana tao amin' ny boky vaovao iray, ''Alina iraika amby arivo'', ireo tantaran' i Scheherazade. Izany no voalazan' ny vondron-tsora-tanana Kayseri sy ny fanontana Breslau. Mety ho nandre momba io fiafarana io i Galland. * Taorian' ny ''tale of Harun ar-Rashid and The Merchant of Oman'' dia nanomboka nitantara ny tantara mandrafitra i Scheherazade, saingy notantarainy koa ny naha-bevohoka intelo ny mpanjakavavy. Tsy nahafantatra ireo zaza ny mpanjaka, ka rehefa nangataka ny hahita azy ireo izy dia nasehon' ny mpanjakavavy azy ireo. Nilaza i Scheherazade fa ny faharanitan-tsaina sy ny finoana ihany no manome hasina ny vehivavy, ary nasainy nentin' ny rahavaviny ny zanany telo, ka nahafaly an' i Shahryar izany. Ao amin' ny sora-tanana Reinhardt, izay tena tatỳ aoriana, tamin' ny taonjato faha-19, no ahitana izany.<ref>Heinz Grotzfeld. ''[http://www.jstor.org/stable/4183115 Neglected Conclusions of the "Arabian Nights": Gleanings in Forgotten and Overlooked Recensions]''. ''Journal of Arabic Literature''. boky 16. 1985. p. 73–87. <nowiki>doi:10.1163/157006485X00059</nowiki>. <nowiki>JSTOR 4183115</nowiki>. nojerena tamin’ ny 16 September 2026. datin’ ny tahiry: 20 March 2024. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20240320221424/https://www.jstor.org/stable/4183115 https://web.archive.org/web/20240320221424/https://www.jstor.org/stable/4183115]. toetry ny rohy: live.</ref> == Tantara sy dika ary fandikan-teny == Tsy misy dika tokana ekena ho fototra iombonana amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', izay manana isan-tantara sy filaharan-tantara raikitra.<ref>Robert Irwin (mpanonta). Malcolm C. Lyons; Ursula Lyons (mpandika teny). ''The Arabian Nights: Tales of 1,001 Nights, Volume 2''. Penguin Publishing Group. 2010. p. xi. <nowiki>ISBN 9780140449396</nowiki>.</ref> Sarotra ny tantaran' ilay lahatsoratra. Efa niezaka imbetsaka ireo manam-pahaizana namantatra ny fomba niforonan' ireo fitambaran-tantara mbola misy. Toy izao no namintinan' i Robert Irwin ny vokatry ny fikarohan' izy ireo (nadika avy amin' ny teny anglisy): <blockquote> Tamin' ny taompolo 1880 sy 1890 dia nanao fikarohana betsaka momba ny ''Nights'' i Zotenberg sy ny hafa, ka nandritra izany no niforonan' ny fomba fijery nifanarahana momba ny tantaran' ilay lahatsoratra. Nanaiky ny ankamaroan' ny manam-pahaizana fa asa natambatra avy amin' ny loharano samihafa ny ''Nights'', ary avy any India sy Persia ireo tantara tranainy indrindra ao anatiny. Nisy fotoana, angamba tany am-piandohan' ny taonjato faha-8, nandikana ireo tantara ireo tamin' ny teny arabo ka nomena ny lohateny hoe ''Alf Layla'', na hoe «Alina arivo». Io fitambaran-tantara io avy eo no nanjary fototry ny ''The Thousand and One Nights''. Vitsy ihany ireo tantara fototra tany am-boalohany. Avy eo, tany Iràka tamin' ny taonjato faha-9 na faha-10, dia nampiana tantara arabo ireo tantara fototra ireo, anisan' izany ny tantara sasany momba ny kalifa [[Harun al-Rashid]]. Ankoatra izany, angamba nanomboka tamin' ny taonjato faha-10, dia nampidirina tao amin' ilay fitambaran-tantara ireo tantara lava sy andian-tantara mifamatotra izay samy nahaleo tena talohan' izany [...] Avy eo, nanomboka tamin' ny taonjato faha-13, dia nisy vondron-tantara hafa nampiana tany Siria sy Ejipta, ka maro tamin' ireny no nifantoka tamin' ny firaisana ara-nofo, ny majika na ny fiainana teny amin' ny tontolo ambany sy ratsy laza. Tany am-piandohan' ny vanim-potoana maoderina dia mbola nisy tantara hafa nampiana tamin' ireo fitambaran-tantara ejipsiana, mba hampitomboana ny haben' ilay lahatsoratra ka hahatratrany ireo alina 1 001 feno hitantarana tantara nampanantenain' ny lohatenin' ilay boky.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 48.</ref> </blockquote> === Mety ho fiantraikan' ny literatiora indiana === Heverin' ny manam-pahaizana sasany fa ireo fomba fitantarana hita ao amin' ny literatiora sanskrita, toy ny tantara mandrafitra (tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny) sy ny angano fanoharana momba ny biby, no fototry ny hevitra nanorenana ny ''Alina iraika amby arivo''.<ref name="Reynolds p.271">Reynolds p. 271</ref> Nampifandraisina tamin' ny loharano indiana ny niandohan' ilay lohahevitra momba ny tovovavy hendry iray izay mitantara mba hanemorana loza mananontanona azy, ary hanafoanana izany amin' ny farany.<ref name="EI2">Hamori, A.. P. Bearman; Th. Bianquis; C.E. Bosworth; E. van Donzel; W.P. Heinrichs (mpanonta). ''S̲h̲ahrazād''. ''Encyclopaedia of Islam''. fanontana 2nd. Brill. 2012. <nowiki>doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_6771</nowiki>.</ref> Hita ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny lovantsofina indiana amin' ny alalan' ny tantara sasany momba ny biby, izay ahitana ny fiantraikan' ireo angano fanoharana sanskrita fahiny. Misongadina indrindra ny fiantraikan' ny ''Panchatantra'' sy ny ''Baital Pachisi''.<ref>''[https://www.gutenberg.org/files/48511/48511-h/48511-h.htm Vikram and the Vampire, or, Tales of Hindu devilry, by Richard Francis Burton—A Project Gutenberg eBook]''. www.gutenberg.org. p. xiii. nojerena tamin’ ny 2022-11-12. datin’ ny tahiry: 2022-11-12. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20221112072829/https://www.gutenberg.org/files/48511/48511-h/48511-h.htm https://web.archive.org/web/20221112072829/https://www.gutenberg.org/files/48511/48511-h/48511-h.htm]. toetry ny rohy: live.</ref> Mety ho tamin' ny alalan' ny dika namboarina tamin' ny teny sanskrita antsoina hoe ''Tantropakhyana'' no nampitana ny fiantraikan' ny ''Panchatantra''. Sombiny sisa no tavela amin' ny endrika sanskrita tany am-boalohan' ny ''Tantropakhyana'', saingy misy fandikan-teny na dika namboarina amin' ny teny tamoly,<ref>Artola. ''Pancatantra'' Manuscripts from South India in the ''Adyar Library Bulletin''. 1957. pp. 45&nbsp;ff.</ref> lao,<ref>K. Raksamani. ''The Nandakaprakarana attributed to Vasubhaga, a Comparative Study''. University of Toronto Thesis. 1978. pp. 221&nbsp;ff.</ref> tay,<ref>E. Lorgeou. ''Les entretiensde Nang Tantrai''. Paris. 1924.</ref> ary javaney tranainy.<ref>C. Hooykaas. Bibliotheca Javaneca No. 2. Bandoeng. 1931.</ref> Raha ny firafiny ankapobeny, ny tantara mandrafitra dia momba ny vaditsindrano iray izay mitantara mba hihazonana ny fahalianan' ny mpanjaka iray sy ny fankasitrahany azy. Avy amin' ny ''Panchatantra'' anefa ny fototry ny fitambaran-tantara, ary voatazona ny toerana nitrangan' ny tantara tany India tany am-boalohany.<ref>A. K. Warder. ''Indian Kāvya Literature: The art of storytelling, Volume VI''. Motilal Banarsidass Publishers. 1992. pp. 61–62, 76–82.</ref> Nadikan' i Borzūya voalohany tamin' ny teny persiana ny ''Panchatantra'' sy ny tantara samihafa avy amin' ny ''Jatakas'' tamin' ny taona 570 taor. J.K.;<ref>[http://www.iis.ac.uk/view_article.asp?ContentID=106622 IIS.ac.uk Dr Fahmida Suleman, "Kalila wa Dimna"] ([https://web.archive.org/web/20131103111055/http://www.iis.ac.uk/view_article.asp?ContentID=106622 Tahiry], 2013-11-03), in ''Medieval Islamic Civilization, An Encyclopaedia'', Vol. II, pp. 432–433, ed. Josef W. Meri, New York-London: Routledge, 2006</ref> nadikan' i Ibn al-Muqaffa tamin' ny teny arabo izy ireo tatỳ aoriana, tamin' ny taona 750 taor. J.K.<ref>''The Fables of Kalila and Dimnah'', translated from the Arabic by Saleh Sa'adeh Jallad, 2002. Melisende, London, <nowiki>ISBN 1-901764-14-1</nowiki></ref> Nadika tamin' ny fiteny maro ilay dika arabo, anisan' izany ny teny siriaka, grika, hebreo ary espaniola.<ref>Kalilah and Dimnah; or, The fables of Bidpai; being an account of their literary history, [https://archive.org/stream/kalilahdimnahorf00bdpkuoft#page/n19/mode/2up p. xiv]</ref> === Ny fototra persiana: Hezār Afsān === [[File:Kelileh va Demneh.jpg|thumb|Pejy iray avy amin' ny ''Kelileh va Demneh'', tamin' ny taona 1429, avy any Herat. Dika persiana avy amin' ny ''Panchatantra'' indiana fahiny izy io. Asehon' ilay sary i Dimna, ilay ''jackal'' (biby dia mitovitovy amin' ny alika) sady viziry mpamitaka, miezaka mitaona ilay liona mpanjakany hiady.]] Ireo filazana tranainy indrindra momba ny ''Alina iraika amby arivo'' dia milaza azy ho fandikan-teny arabo avy amin' ny boky persiana atao hoe ''Hezār Afsān'' (fantatra koa amin' ny hoe ''Afsaneh'' na ''Afsana''), izay midika hoe «Ireo tantara arivo». Tamin' ny taonjato faha-10, dia nanangona katalaogin-boky tao Bagdad i Ibn al-Nadim, dia ny ''Fihrist''. Nilaza izy fa nankafy «tantara sy angano fitantara amin' ny hariva» ny mpanjaka sasanida tao Iràna, araka ny dikanteny malagasy.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 1.</ref> Avy eo dia nanoratra momba ny ''Hezār Afsān'' persiana i al-Nadim, ka nanazava ny tantara mandrafitra azy, izany hoe ny tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny: misy mpanjaka lian-dra mamono ny vadiny mifandimby rehefa tapitra ny alin' ny fampakarana azy ireo. Farany, misy vady iray mahita hevitra hamonjena ny tenany: mitantara amin' ny mpanjaka isan-kariva izy, ary avelany tsy ho tapitra mandra-pahatongan' ny alina manaraka ny tantara tsirairay, mba hampihemoran' ny mpanjaka ny famonoana azy.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 4.</ref> Araka ny filazan' i al-Nadim anefa, dia tantara 200 monja no ao amin' ilay boky. Nanambany ny hatsaran' ny asa soratra tao amin' ilay angona koa izy, ka nanoratra hoe, araka ny dikanteny malagasy: «boky tena tsy voakaly izy io, tsy ahitana hafanana ny fitantarana».<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 49–50.</ref> Tamin' io taonjato io ihany dia niresaka momba ny ''Hezār Afsān'' koa i Al-Masudi. Nilaza izy fa ''Alf Khurafa'' («Tantara mampiala voly arivo») no anaran' ny fandikan-teny arabo, saingy ''Alf Layla'' («Alina arivo») no ahafantarana azy amin' ny ankapobeny. Nanonona ny mpandray anjara Shirāzd (Scheherazade) sy Dināzād izy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 49.</ref> Tsy misy porofo ara-materialy momba ny ''Hezār Afsān'' tafajanona,<ref name="Reynolds p.271"/> ka mbola tsy fantatra mazava ny tena fifandraisany amin' ireo dika arabo tatỳ aoriana izay mbola misy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 51.</ref> Ankoatra ny tantara mandrafitra momba an' i Scheherazade, dia misy tantara maromaro hafa manana fiaviana persiana, na dia tsy mazava aza ny fomba nidiran' izy ireo tao amin' ilay angona.<ref>Eva Sallis ''Scheherazade Through the Looking-Glass: The Metamorphosis of the Thousand and One Nights'' (Routledge, 1999), p. 2 and note 6</ref> Anisan' izany ny andian-tantara ''King Jali'ad and his Wazir Shimas'' («Jali'ad mpanjaka sy Shimas viziriny»), ary ny ''The Ten Wazirs or the History of King Azadbakht and his Son'' («Ireo viziry folo na ny tantaran' i Azadbakht mpanjaka sy ny zanany lahy»). Ity farany dia avy amin' ny ''Bakhtiyārnāma'' persiana tamin' ny taonjato faha-7.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 76.</ref> Tamin' ny taona 1950–1959, dia nanolotra ny hevitra i Safa Khulusi, manam-pahaizana avy any Iràka, fa i Ibn al-Muqaffa', mpanoratra persiana, no nanao ny fandikan-teny arabo voalohany momba ny tantara mandrafitra sy ny sasany amin' ireo tantara persiana nampidirina tatỳ aoriana tao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Nifototra tamin' ny porofo tao anatin' ny lahatsoratra izy tamin' izany, fa tsy tamin' ny porofo ara-tantara. Raha marina izany hevitra izany, dia tamin' ny taonjato faha-8 no niandohan' ilay angona.<ref>Safa Khulusi, ''Studies in Comparative Literature and Western Literary Schools,'' Chapter: ''Qisas Alf Laylah wa Laylah'' (''One thousand and one Nights''), pp. 15–85. Al-Rabita Press, Baghdad, 1957.</ref><ref>Safa Khulusi, The Influence of Ibn al-Muqaffa' on The Arabian Nights. ''Islamic Review'', Dec 1960, pp. 29–31</ref> === Ny fivoaran' ny sora-tanana arabo === [[File:Princess Parizade Bringing Home the Singing Tree.jpg|thumb|Ny tantaran' ny printsesy Parizade sy ny hazo mahagaga, nataon' i Maxfield Parrish, 1906.<ref>[https://books.google.com/books?id=ATkQAAAAYAAJ&dq=princess+parizade&pg=PA543 The Thousand and One Nights; Or, The Arabian Night's Entertainments – David Claypoole Johnston – Google Books]. Books.google.com.pk. Retrieved on 2013-09-23.</ref>]] Toy izao no amariparitan' ny profesora Dwight Reynolds ny fiovana tatỳ aoriana teo amin' ny dika arabo (dikanteny malagasy): <blockquote>Mety ho nisy tamin' ireo tantara persiana tany aloha mbola voatahiry tao amin' ny fomba fitantarana arabo, saingy novana ka anarana arabo silamo sy toerana vaovao no nisolo ireo anarana sy toerana persiana talohan' ny finoana silamo. Mazava koa anefa fa nampidirina tao amin' ilay fitambarana tatỳ aoriana ny andiana tantara arabo manontolo, ary toa nisolo ny ankamaroan' ny votoaty persiana ireo. Ny iray amin' ireny andiana tantara arabo ireny dia mifantoka amin' olona vitsivitsy tena nisy tany Bagdad tamin' ny taonjato faha-9, anisan' izany ny kalifa [[Harun al-Rashid]] (maty tamin' ny 809), i Ja’far al-Barmaki viziriny [mpanolotsaina na minisitra tao amin' ny fanjakany] (maty tamin' ny 803), ary ilay poeta mpanaraka filan' nofo [[Abu Nuwas]] (maty tokony ho tamin' ny 813). Ny andiany iray hafa kosa dia fitambaran-tantara avy any Kahira tamin' ny faramparan' ny Andro Antenatenany, izay miresaka olona sy toerana tamin' ny fotoana nahatratra hatrany amin' ny taonjato faha-13 sy faha-14.<ref name="Reynolds p.270">Reynolds p. 270</ref></blockquote> Araka ny fanadihadiana nataon' ilay manam-pahaizana Ibrahim Akel tamin' ny 2016, dia sora-tanana arabo 114 amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' no fantatra, ka anisan' izany ny 10 tsy azo antoka ny vondrona misy azy sy ny dimy efa very. Avy amin' ny taonjato faha-8 ka hatramin' ny taonjato faha-19 ireo sora-tanana ireo. Nosokajin' i Akel ho anisan' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny sora-tanana iray raha ahitana ny tantara mandrafitra, izany hoe ny tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny, mitondra ny lohateny hoe ''Shahriyār and His Brother'' (Shahriyār sy ny rahalahiny); na koa, raha tsy eo intsony ny fiandohany, raha mizara ho alina izay manondro an' io tantara mandrafitra io izy. Tsy feno ny ankamaroan' ireo sora-tanana ireo, ary 15 monja no heverina ho feno. Amin' ireo, ny 11 dia ao amin' ny ZER (vondron-dika ejipsiana nosokajin' i Zotenberg), ny roa ao amin' ny fanontana mifandray amin' ny ZER, ary ny roa dia hosoka nataon' i Mikha'il Sabbagh.<ref> Aboubakr Chraïbi; Ibrahim Akel. ''[https://hal.science/hal-03855154/ Arabic Manuscripts of the Thousand and One Nights]''. ''Liste des manuscrits arabes des Nuits''. HAL Open Science. 2016. p. 65–66. nojerena tamin’ ny 29 October 2026.</ref> Tamin' ny tapaky ny taonjato faha-20, dia nahita tahirin-tsoratra nisy andalana vitsivitsy avy amin' ny asa soratra arabo mitondra ny lohateny hoe ''The Book of the Tale of a Thousand Nights'' ilay manam-pahaizana Nabia Abbott. Avy amin' ny taonjato faha-9 io tahirin-tsoratra io, ary izy no sombin' ny ''Alina iraika amby arivo'' tranainy indrindra mbola voatahiry sy fantatra.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 51.</ref> Tany Kahira tamin' ny taonjato faha-12 no niseho voalohany ny filazana ny dika arabo amin' ny lohateniny feno hoe ''The One Thousand and One Nights''.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 50.</ref> Lalam-pampitana sora-tanana arabo roa lehibe no fantatra amin' ny ''Alina iraika amby arivo'': ny siriana sy ny ejipsiana. Ny sora-tanan' i Galland, izay tranainy indrindra amin' ireo sora-tanan' ny ''Alina iraika amby arivo'' ahitana ampahany betsaka amin' ny asa, no tena misolo tena ny lalam-pampitana siriana. Nosoratana teo anelanelan' ny taona 1450 taorian' i Jesoa Kristy<ref>Heinz Grotzfeld, 'The Age of the Galland Manuscript of the ''Nights'',' in ''The Arabian Nights Reader'', ed. by Ulrich Marzolph (Detroit: Wayne State University Press, 2006), 105-21, <nowiki>ISBN 0814332595</nowiki> [repr. from Heinz Grotzfeld, 'The Age of the Galland Manuscript of the ''Nights'': Numismatic Evidence for Dating a Manuscript', ''Journal of Arabic and Islamic Studies'', 1 (1996-97), 50-64].</ref> sy 1593 izy io.<ref name=":3">'Manuscripts', in ''The Arabian Nights Encyclopedia'', ed. by Ulrich Marzolph, Richard van Leeuwen, and Hassan Wassouf, 2 vols (Santa Barbara (CA): ABC-Clio, 2004), I, 635-57 (p. 635).</ref> Fohy lavitra sady vitsy tantara kokoa noho ny an' ny lalam-pampitana ejipsiana izy io sy ireo kopiany mbola voatahiry. Amin' ny fanontana natao pirinty, dia ny antsoina hoe ''Calcutta I'' (1814–1818) ary indrindra ny fanontana tao Leiden (1984) no misolo tena an' io lalam-pampitana io.<ref name=beaustyle>Beaumont, Daniel. Literary Style and Narrative Technique in the Arabian Nights. p. 1. In ''The Arabian nights encyclopedia'', Volume 1</ref><ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 55.</ref> Ny fanontana tao Leiden, izay nomanin' i Muhsin Mahdi, no hany fanontana ara-tsikera, izany hoe fanontana [[Fitsikerana lahatsoratra|mampitaha sy mandinika ireo sora-tanana]], amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' hatramin' ny fotoana resahin' ny loharano.<ref name="Marzolph, Ulrich 2017">Marzolph, Ulrich. Kate Fleet; Gudrun Krämer; Denis Matringe; John Nawas; Everett Rowson (mpanonta). ''Arabian Nights''. ''Encyclopaedia of Islam''. fanontana 3rd. Brill. 2017. <nowiki>doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_0021</nowiki>.</ref> Heverina ho izy no maneho amim-pahatokiana indrindra ny fomba fanoratra tao amin' ireo dika arabo tamin' ny Andro Antenatenany, raha oharina amin' ireo fanontana misy amin' izany fotoana izany.<ref name=beaustyle/><ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 55.</ref> Tatỳ aoriana kokoa no niseho ny lahatsoratra tao amin' ny lalam-pampitana ejipsiana, izay ahitana tantara maro lavitra sady maro karazana kokoa. Nandritra ireo taonjato nifandimby, dia tantara maro lavitra izay nahaleo tena tany am-boalohany no nampidirina tao amin' ilay fitambarana, ka taorian' ny nanoratana ny sora-tanan' i Galland ny ankamaroan' izany.<ref name="sallis">Sallis, Eva. 1999. Sheherazade through the looking glass: the metamorphosis of the Thousand and One Nights. pp. 18–43</ref> Mbola nitohy hatrany amin' ny taonjato faha-18 sy faha-19 ny fampidirana azy ireny. Ireo dika rehetra mbola voatahiry izay ahitana ampahany betsaka amin' ny asa, avy amin' ireo vondron-dika voaova roa ireo, dia samy manana tantara fototra iombonana vitsivitsy.<ref>John Payne. ''[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.172872 The Book Of Thousand Nights And One Night]''. boky IX. London. 1901. p. [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.172872/page/n317 289]. nojerena tamin’ ny 19 March 2018.</ref> Ny vondron-dika voaova dia dika manana endri-tsoratra iombonana vokatry ny fanitsiana na ny fampitana. [[File:Arabian nights manuscript.jpg|thumb|Pejy roa avy amin' ny sora-tanan' i Galland, ahitana tantara izay navoaka tatỳ aoriana tao amin' ny ''The Thousand and One Nights'' an' i Galland. Nosoratana teo anelanelan' ny taona 1450 sy 1593 taorian' i Jesoa Kristy.]] * ''The Merchant and the Genie'' (Ny mpivarotra sy ny jiny) * ''The Fisherman and the Genie'' (Ny mpanjono sy ny jiny) * ''The Porter and the Three Ladies'' (Ny mpitondra entana sy ireo vehivavy telo) * ''The Three Apples'' (Ireo paoma telo) * ''Nur al-Din Ali and Shams al-Din (and Badr al-Din Hasan)'' (Nur al-Din Ali sy Shams al-Din ary Badr al-Din Hasan) * ''Nur al-Din Ali and Anis al-Jalis'' (Nur al-Din Ali sy Anis al-Jalis) * ''Ali Ibn Bakkar and Shams al-Nahar'' (Ali Ibn Bakkar sy Shams al-Nahar) Tsy ahitana zavatra firy ankoatra an' io fototra iombonana io ny lahatsoratra ao amin' ny vondron-dika siriana. Mbola iadian-kevitra hoe iza amin' ireo vondron-dika arabo ireo no tena maneho ny asa tany am-boalohany sady akaiky kokoa azy. Novana betsaka kokoa sady tatỳ aoriana kokoa ireo dika ejipsiana, ary niahiahy ny manam-pahaizana toa an' i Muhsin Mahdi fa ny fangatahana dika feno avy amin' ny Eoropeana no anisan' ny nahatonga izany. Toa fahita nandritra ny tantaran' ilay fitambarana manontolo anefa ny fanovana toy izany, ary nampiana tantara nahaleo tena hatrany izy io.<ref name="sallis" /><ref>Pinault, David. Story-telling techniques in the Arabian nights. pp. 1–12. Also in Encyclopedia of Arabic Literature, v. 1</ref> === Fanontana arabo natao pirinty === [[File:Arabic manuscript with parts of Arabian Nights, collected by scholar and traveler Heinrich Friedrich von Diez, 19th century CE.jpg|thumb|Sora-tanana arabo mirakitra ampahany amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', nangonin' i Heinrich Friedrich von Diez, tamin' ny taonjato faha-19 taor. J.K.; tsy fantatra ny niaviany.]] Misy dika efatra natao pirinty amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' izay ekena ho dika fototra ka ampiasaina ho fototry ny fandikan-teny sy ny fanontana indray. Samy natao tamin' ny taonjato faha-19 izy ireo, ary antsoina hoe Calcutta I, Bulaq, Breslau ary Calcutta II. Ny [[British East India Company|''British East India Company'']] (Orinasa britanika momba an' i India Atsinanana) no nanao pirinty voalohany ny ''Alina iraika amby arivo'' tamin' ny teny arabo, tamin' ny boky roa tany Calcutta, teo anelanelan' ny 1814 sy 1818. Nisy tantara zato ny boky tsirairay, ary nifototra tamin' ny sampana sirianan' ny sora-tanana izy ireo. Calcutta I no iantsoana azy matetika. Ny fanontana Bulaq tamin' ny 1835, navoakan' ny governemantan' i Ejipta, no fanontana voalohany amin' ny teny arabo ny ''Alina iraika amby arivo'' natao pirinty tany amin' ny firenena arabo. Niorina tamin' ny vondron-dika ejipsianan' ny sora-tanan' ny ''Alina iraika amby arivo'', fantatra amin' ny hoe ZER (vondron-dika ejipsiana nosokajin' i Zotenberg), izay nahitana tantara 200, izy io. Bulaq no ahafantarana an' io fanontana io. Heverina fa tany amin' ny faramparan' ny taonjato faha-18 no namoronana ny ZER. Very ny sora-tanana niandohany, saingy mbola misy kopia sora-tanana telo ambin' ny folo, fara fahakeliny, amin' ny ZER. Fotoana fohy taorian' izany, dia niara-niasa tamin' i Mordecai ibn al-Najjar avy any Tonizia i Christian Maximilian Habicht, manam-pahaizana avy any Prussia, mba hamokatra fanontana mirakitra ny ''Alina iraika amby arivo'', na amin' ny teny arabo niandohany na amin' ny fandikan-teny alemàna. Boky valo navoaka tany Breslau teo anelanelan' ny 1825 sy 1838 no namorona azy io tany am-boalohany. Nisy boky efatra hafa nanaraka tamin' ny 1842–1843. Voalaza fa nampiasa sora-tanana tonizianan' ny ''Alina iraika amby arivo'' i Habicht sy al-Najjar, saingy fantatra tatỳ aoriana fa hosoka nataon' i al-Najjar ilay izy.<ref name="Marzolph, Ulrich 2017" /> Raha ny marina, dia sora-tanana samihafa amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' no nampiasain' i Habicht ho an' ny fanontana nataony. Nilaza ny manam-pahaizana Duncan McDonald fa i Habicht no «mpamorona vondron-dika voaova vaovao» (dikanteny malagasy). Samy nisy fiantraikany tamin' ny fanontana nanaraka, izay nisy boky efatra ary natao tany Calcutta ihany koa, na ny fanontana ZER na ny fanontan' i Habicht sy al-Najjar. Fanontana Macnaghten na Calcutta II no ahafantarana azy.<ref>''[https://catalog.hathitrust.org/Record/009733325 The Alif Laila or, Book of the Thousand Nights and One Night, Commonly Known as 'The Arabian Nights' Entertainments', Now, for the First Time, Published Complete in the Original Arabic, from an Egyptian Manuscript Brought to India by the Late Major Turner Macan]'', ed. by W. H. Macnaghten, vol. 4 (Calcutta: Thacker, 1839–42).</ref> Voalaza fa nifototra tamin' ny sora-tanana ejipsiana tranainy kokoa izy io, saingy tsy mbola hita mihitsy izany sora-tanana izany. Anisan' ny fanontana lehibe natao tatỳ aoriana ny fanontana ara-tsikera, izany hoe fanontana mampitaha sy mandinika ny sora-tanana, izay mampiasa ny vondron-dika siriana avy any [[Siria]]. Nifototra tamin' ny sora-tanana siriana ao amin' ny ''Bibliothèque Nationale'' (Tranombokim-pirenena), izay efa nampiasain' i Galland tany am-boalohany, izy io.<ref name="BnF manuscript">''[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8433372b Les Mille et une nuits]''. Bibliothèque nationale de France. nojerena tamin’ ny 29 September 2020. datin’ ny tahiry: 11 January 2023. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20230111130757/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8433372b https://web.archive.org/web/20230111130757/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8433372b]. toetry ny rohy: live.</ref> I Muhsin Mahdi no nanangona an' io fanontana amin' ny teny arabo io, izay fantatra amin' ny hoe lahatsoratra Leiden, tamin' ny 1984–1994.<ref>''The Thousand and One Nights (Alf layla wa-layla), from the Earliest Known Sources'', ed. by Muhsin Mahdi, 3 vols (Leiden: Brill, 1984–1994), <nowiki>ISBN 90-04-07428-7</nowiki>.</ref> Nilaza i Mahdi fa io dika io no tranainy indrindra amin' ireo mbola misy, hevitra izay eken' ny ankamaroan' ny manam-pahaizana ankehitriny. Nilaza koa izy fa io no maneho akaiky indrindra ny lahatsoratra mirindra sy raikitra, izay inoany fa efa nisy tamin' ny vanim-potoanan' ny [[Mamelòka]] ary niavian' ny dika hafa rehetra. Mbola iadian-kevitra anefa io hevitra faharoa io.<ref name="sallis" /><ref>Madeleine Dobie, 2009. Translation in the contact zone: Antoine Galland's Mille et une nuits: contes arabes. p. 37. In Saree Makdisi and Felicity Nussbaum (eds.): "The Arabian Nights in Historical Context: Between East and West"</ref><ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 1–9.</ref> Na ireo manam-pahaizana tsy manaiky aza fa io dika io irery no «tena ''Alina iraika amby arivo''» (dikanteny malagasy), dia manaiky fa izy no loharano tsara indrindra ahafantarana ny fomba fanoratra sy ny endri-pitenin' ilay asa tamin' ny Andro Antenatenany.<ref name="beaustyle" /><ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 55.</ref> Tamin' ny 1997, dia nisy fanontana arabo hafa nivoaka, izay nahitana tantara avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' nadika an-tsoratra avy tamin' ny sora-tanana tamin' ny taonjato faha-17 nosoratana tamin' ny fitenim-paritra ejipsianan' ny teny arabo.<ref>''Alf laylah wa-laylah: bi-al-ʻāmmīyah al-Miṣrīyah: layālī al-ḥubb wa-al-ʻishq'', ed. by Hishām ʻAbd al-ʻAzīz and ʻĀdil ʻAbd al-Ḥamīd (Cairo: Dār al-Khayyāl, 1997), <nowiki>ISBN 977-19-2252-1</nowiki>.</ref> Mbola tsy nisy fanontana ara-tsikera natao ho an' ny lahatsoratra ZER, izay be votoaty kokoa. === Fandikan-teny maoderina === :Lohahevitra lehibe: ny fandikan-tenin' ny ''Alina iraika amby arivo''. [[File:Cassim.jpg|thumb|''Cassim in the Cave'' (Cassim ao anaty zohy), nataon' i Maxfield Parrish (1909), sary momba ny ''Ali Baba and the Forty Thieves''.]] Ny dika eoropeana voalohany (1704–1717) dia nadikan' i Antoine Galland ho amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]],<ref name=EB1911>Michael Jan de Goeje. ''Thousand and One Nights''. boky 28. p. 883. ''Encyclopædia Britannica'', 1911, fanontana faha-11.</ref> avy amin' ny lahatsoratra arabo iray ao amin' ny vondron-dika voaova siriana sy avy amin' ny loharano hafa. Io asa misy boky 12 io,<ref name=EB1911/> mitondra ny lohateny hoe ''Les Mille et une nuits, contes arabes traduits en français'' («Ny alina iraika amby arivo, tantara arabo nadika ho amin' ny teny frantsay»), dia nahitana tantara tsy tao amin' ilay sora-tanana arabo niandohany. Tao amin' ny fandikan-tenin' i Galland no niseho voalohany ny ''[[Aladin ou la Lampe merveilleuse|Aladdin's Lamp]]'' sy ny ''Ali Baba and the Forty Thieves'', ary koa tantara hafa maromaro tsy dia fantatra loatra; tsy hita ao amin' ireo sora-tanana niandohana ireo tantara ireo. Nanoratra izy fa reny tamin' i Hanna Diyab, mpitantara kristianina marônita, izy ireny, nandritra ny fitsidihan' i Diyab an' i Paris. Nalaza be nanerana an' i Eorôpa ny dikan' i Galland tamin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Namoaka dika tatỳ aoriana tamin' ny anaran' i Galland, nefa tsy nahazo ny fanekeny, ny mpamoaka ny bokiny. Rehefa nikaroka izay noheverina ho endrika «feno» sy «niandohana» amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny manam-pahaizana, dia nitodika tamin' ireo lahatsoratra lava kokoa ao amin' ny vondron-dika voaova ejipsiana izy ireo. Tsy ela dia noheverina ho «dika mahazatra» ireo. Nesorina ny ampahany noheverina ho manafintohina tamin' ireo fandikan-teny voalohany tamin' izany karazana izany, toy ny an' i Edward Lane (1840, 1859). Nanao fandikan-teny tsy nohafohezina sady tsy nanesorana ampahany aloha i John Payne, tamin' ny lohateny hoe ''The Book of the Thousand Nights and One Night'' (1882, boky sivy), ary avy eo i Sir Richard Francis Burton, tamin' ny lohateny hoe ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' (1885, boky folo). Araka ny fanombanana sasany voalazan' ireo loharano, dia niantehitra tamin' ny an' i Payne ny ampahany tamin' ny an' i Burton, ka niteraka fiampangana azy ho naka tahaka ny asan' olon-kafa tsy nilaza ny niaviany (''plagiarism'').<ref name=sallis2/><ref name=encyclo>Marzolph, Ulrich and Richard van Leeuwen. 2004. ''The Arabian nights encyclopedia'', Volume 1. pp. 506–508</ref> Noho ireo famaritana momba ny firaisana ara-nofo tao amin' ny lahatsoratra niandohana — izay vao mainka nasongadin' i Burton, indrindra tamin' ny fanampiana fanamarihana ambany pejy sy tovana lava momba ny fomba amam-panao ara-nofo tany Atsinanana<ref name=encyclo/> — sy noho ireo lalàna hentitra tamin' ny vanim-potoana viktôriana momba ny asa vetaveta, dia natao pirinty ho fanontana manokana natokana ho an' ny mpanjifa nisoratra anarana ihany ireo fandikan-teny roa ireo, fa tsy navoaka tamin' ny fomba mahazatra. Narahin' ny boky enina fanampiny ireo boky folo voalohany an' i Burton; fito kosa izany tamin' ny fanontana Baghdad, ary angamba tamin' ny fanontana hafa koa. ''The Supplemental Nights to the Thousand Nights and a Night'' no lohatenin' ireo, ary natao pirinty teo anelanelan' ny taona 1886 sy 1888.<ref name=EB1911/> Voaresaka ao amin' ny ''The Arabian nights encyclopedia'' anefa ireo fanakianana ny dikan' i Burton noho ny fiteniny sy ny fifantohany amin' ny firaisana ara-nofo. Izao no ilazan' ireo fanakianana azy, raha adika amin' ny teny malagasy: «fiteny tranainy sy fomba fiteny mihoa-pampana», «fifantohana tafahoatra amin' ny firaisana ara-nofo», ary hatramin' ny hoe «fampisongadinana tena hafahafa» sy «fanamboarana indray ny lahatsoratra araka ny fomba tena manokan' ny mpandika».<ref name=encyclo/> Anisan' ny dikan' ny ''Alina iraika amby arivo'' tatỳ aoriana ny an' ilay dokotera [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] J. C. Mardrus, navoaka teo anelanelan' ny taona 1898 sy 1904. Nadikan' i Powys Mathers ho amin' ny teny anglisy izy io, ary navoaka tamin' ny taona 1923. Tahaka ny lahatsoratr' i Payne sy Burton, dia mifototra amin' ny vondron-dika voaova ejipsiana izy io, ary mitazona, sady vao mainka manitatra aza, ny votoaty momba ny firaisana ara-nofo. Voaresaka ao amin' ny bokin' i Eva Sallis anefa ny fanakianana azy noho ny tsy fahamarinan' ny fandikan-teny.<ref name=sallis2>Sallis, Eva. 1999. Sheherazade through the looking glass: the metamorphosis of the Thousand and One Nights. pp. 4 ''passim''</ref> Nadikan' i Husain Haddawy ho amin' ny teny anglisy tamin' ny taona 1990 ny fanontana Leiden nomanin' i Muhsin Mahdi tamin' ny taona 1984, izay mifototra amin' ny sora-tanana Galland.<ref>''The Arabian Nights'', trans. by Husain Haddawy (New York: Norton, 1990).</ref> Araka ny fanombanana voalaza ao amin' ny bokin' i Robert Irwin, dia «tena mora vakina» ilay fandikan-teny ary «tena anoroana izay rehetra maniry hahatsapa ny tena tsiron' ireo tantara ireo», raha adika amin' ny teny malagasy ireo teny fiderana azy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004.</ref> Navoaka tamin' ny taona 1995 ny boky faharoa fanampiny amin' ny ''Arabian Nights'' nadikan' i Haddawy, izay ahitana tantara malaza tsy ao amin' ny fanontana Leiden.<ref>''The Arabian Nights II: Sindbad and Other Popular Stories'', trans. by Husain Haddawy (New York: Norton, 1995).</ref> Ireo boky roa ireo no fototry ny fanontana indray amin' ny boky tokana ireo tantara voafantina avy amin' ny fandikan-tenin' i Haddawy.<ref>''The Arabian Nights: The Husain Haddawy Translation Based on the Text Edited by Muhsin Mahdi, Contexts, Criticism'', ed. by Daniel Heller-Roazen (New York: Norton, 2010).</ref> Namoaka fandikan-teny anglisy tamin' ny boky telo ny Penguin Classics tamin' ny taona 2008.<ref>James Buchan. ''[https://www.theguardian.com/books/2008/dec/27/arabian-nights-malcolm-c-lyons 1,001 flights of fancy]''. ''The Guardian''. 2008-12-27. <nowiki>ISSN 0261-3077</nowiki>. fiteny: en-GB. nojerena tamin’ ny 2023-06-28.</ref> I Malcolm C. Lyons sy Ursula Lyons no nandika azy, ary i Robert Irwin no nanoratra ny teny fampidirana sy ny fanazavana. Voalaza ho fandikan-teny feno voalohany amin' ny fanontana Macnaghten, na Calcutta II, izay ao amin' ny vondron-dika voaova ejipsiana, hatramin' ny an' i Burton izy io. Ankoatra ny lahatsoratra mahazatra ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', dia ahitana an' i ''[[Aladin ou la Lampe merveilleuse|Aladdin]]'' sy ''Ali Baba'', izay antsoina hoe «tantara kamboty» satria tsy hita tao amin' ireo sora-tanana arabo niandohana, ary koa fiafarana hafa amin' ny ''The seventh journey of Sindbad'', avy amin' ny lahatsoratra frantsay voalohany an' i Antoine Galland. Nanoratra toy izao ny mpandika teny tao amin' ny sasin-teniny ho an' ireo boky telo, raha adika amin' ny teny malagasy: «Tsy nisy ezaka natao hampidirana an-tery ao amin' ny fandikan-teny ireo fanovana izay nilaina mba “hanitsiana” ... ireo zavatra nampiana tatỳ aoriana, ... ireo famerimberenana, ireo tohiny tsy mifanaraka amin' izay nialoha azy, ary ireo fifangaroana mampisavorovoro izay mampiavaka ity lahatsoratra ity». Nilaza koa izy fa ilay asa dia «fanehoana literatiora am-bava indrindra indrindra, natao hahasarika ny sofina fa tsy ny maso».<ref>[http://www.pen.org/blog/?p=4056 PEN American Center]. Pen.org. Retrieved on 2013-09-23.</ref> Ahitana ny tononkalo rehetra ny fandikan-tenin' i Lyons, saingy averina amin' ny teny hafa amin' ny endrika lahatsoratra tsotra ireo. Tsy manandrana mamerina amin' ny teny anglisy ny fitovian' ny feo ao anatin' ny andalana (rima anatiny) ao amin' ny ampahany sasany amin' ny lahatsoratra tsotra arabo niandohana izy io. Na dia aseho ho fandikan-teny feno aza izy io, dia misy fanatsorana sy fanapahana ampahany. Tsara tamin' ny ankapobeny ny fandraisana azy tamin' ny fotoana nivoahany.<ref>''[http://www.theomnivore.co.uk/Book/Classification/Fiction/Genre/Classic_Fiction/1527-The_Arabian_Nights_Tales_of_1001_Nights/Default.aspx The Arabian Nights: Tales of 1001 Nights]''. The Omnivore. nojerena tamin’ ny 12 July 2024. datin’ ny tahiry: 13 Sep 2012. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20120913024501/http://www.theomnivore.co.uk/Book/Classification/Fiction/Genre/Classic_Fiction/1527-The_Arabian_Nights_Tales_of_1001_Nights/Default.aspx https://web.archive.org/web/20120913024501/http://www.theomnivore.co.uk/Book/Classification/Fiction/Genre/Classic_Fiction/1527-The_Arabian_Nights_Tales_of_1001_Nights/Default.aspx].</ref> Araka ny lahatsoratr' i Alison Flood tao amin' ny ''The Guardian'', dia navoaka tamin' ny Desambra 2021 ny fandikan-teny vaovao nataon' i Yasmine Seale, izay voalaza fa fandikan-teny anglisy voalohany nataon' ny vehivavy iray irery. Lazain' io lahatsoratra io fa nesorina tao ny fiteny manambany araka ny maha-lahy na maha-vavy sy ny fanavakavaham-bolon-koditra tao amin' ireo dika teo aloha. Efa nandika dika samihafa tamin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ho amin' ny teny alemàna kosa i Claudia Ott talohan' izany. Ahitana ny tantaran' i Hanna Diyab rehetra ny fandikan-tenin' i Seale, ary ampiana tantara ahitana vehivavy ho mpandray anjara fototra, toy ny momba an' i Parizade sy Pari Banu, ary ny tantara mampihorohoro momba an' i Sidi Numan.<ref>Alison Flood. ''[https://www.theguardian.com/books/2021/dec/15/new-arabian-nights-translation-to-strip-away-earlier-versions-racism-and-sexism New Arabian Nights translation to strip away earlier versions' racism and sexism]''. ''www.theguardian.com''. December 15, 2021. nojerena tamin’ ny December 15, 2021.</ref> Nifantina avy tamin' ny lahatsoratra arabo sy ny lahatsoratra frantsay an' i Galland izy, ary nanolotra koa famintinana ireo tantaran' i Hanna Diyab izay tsy nampiasain' i Galland. === Filaharan' ny zava-nitranga === Nandrafitra izao filaharan' ny zava-nitranga momba ny tantaran' ny famoahana ny ''Alina iraika amby arivo'' izao ny manam-pahaizana:<ref>Dwight Reynolds. "The Thousand and One Nights: A History of the Text and its Reception". ''The Cambridge History of Arabic Literature: Arabic Literature in the Post-Classical Period''. Cambridge UP, 2006.</ref><ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004.</ref><ref>"The Oriental Tale in England in the Eighteenth Century", by Martha Pike Conant, Ph.D. Columbia University Press (1908)</ref> * Fiandohan' ny taonjato faha-9: tamin' io vanim-potoana io no nanoratana ny iray amin' ireo sombin-tsora-tanana arabo tranainy indrindra avy any Siria, izay ahitana pejy vitsivitsy nosoratan-tanana. Hitan' ilay manam-pahaizana Nabia Abbott tamin' ny 1948 izy io. Mitondra ny lohateny hoe ''Kitab Hadith Alf Layla'' (midika hoe «Bokin' ny tantaran' ny alina arivo») izy io, ary ahitana ireo andalana voalohany amin' ilay boky, izay angatahan' i Dinazad amin' i Shirazad (Scheherazade) mba hitantara aminy.<ref name="Reynolds p.270"/> * Taonjato faha-10: voatonona ao amin' ny ''Fihrist'' (katalaogin' ny boky) nosoratan' i Ibn al-Nadim tao [[Bagdad]] ny ''Hezār Afsān''. Nolazainy fa avy amin' ny Persiana tamin' ny andron' ny tarana-mpanjaka sasanida, talohan' ny fivavahana silamo, ilay fitambaran-tantara. Niresaka koa izy momba ny tantara mandrafitra, izany hoe ilay tantara ifotorana ametrahana tantara hafa ao anatiny, izay itantaran' i Scheherazade mandritra ny alina arivo mba hamonjeny ny ainy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 49–50.</ref> * Taonjato faha-10: voaresaka ao amin' ny ''Muruj Al-Dhahab'' (''The Meadows of Gold'') nosoratan' i Al-Mas'udi ny ''The Thousand Nights'', izay fandikana amin' ny teny arabo ny ''Hezār Afsān'' persiana (midika hoe «Tantara arivo»).<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 49.</ref> * Taonjato faha-12: misy antontan-taratasy avy any [[Kahira]] miresaka mpivarotra boky jiosy iray nampindrana dika iray amin' ny ''The Thousand and One Nights''. Io no fisehoana voalohany amin' ny endrika raikitra farany amin' ilay lohateny.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 50.</ref> * Taonjato faha-14: tamin' io no nanoratana ny sora-tanana tranainy indrindra ahitana fitantarana iray, dia ny ''Sul and Shumul'', izay voasokajy amin' ny laharana Tubingen M a VI 33. Misy sombiny hafa amin' io tantara io koa ao amin' ny sora-tanana KFCRIS 2415, izay nosoratana tamin' ny taonjato faha-15.<ref>Aboubakr Chraïbi; Ibrahim Akel. ''[https://hal.science/hal-03855154/ Arabic Manuscripts of the Thousand and One Nights]''. HAL Open Science. 2016. p. 69–70. nojerena tamin’ ny 3 August 2026.</ref> Tsy fantatra ny antony tsy nisehoan' ny ''Sul and Shumul'' tao amin' ireo lahatsoratra tatỳ aoriana. * 1450–1593: tamin' io vanim-potoana io no nanoratana ny sora-tanana malaza indrindra amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', izay ao amin' ny sampana siriana. Tehirizina ao amin' ny ''Bibliothèque nationale de France'' (Tranombokim-pirenen' i Frantsa) any Paris izy io, ary ahitana alina 281 sy tantara 36 eo ho eo.<ref name="BnF manuscript" /> Nahazo an' io sora-tanana io i Galland tatỳ aoriana. * Taonjato faha-15: natao ny fandikana voalohany ny ''Alina iraika amby arivo'' amin' ny teny tiorka. Tsy misy voatahiry intsony afa-tsy sora-tanana ampahany sy fanontana tatỳ aoriana, izay samy tsy feno ihany koa sady samy hafa.<ref name="Tekin 1993">Şinasi Tekin. ''[http://turkdilleri.org/turkdilleri/sayilar/tda3/Tekin%20S%20TDA_03_1993-T-25.pdf Binbir Gece'nin İlk Türkçe Tercümeleri ve Bu Hikâyelerdeki Gazeller Üzerine]''. ''Türk Dilleri Araştırmaları''. laharana 3. 1993. p. 239–255. nojerena tamin’ ny 17 October 2026.</ref> * 1636: nanao fandikan-teny tiorka vaovao i Muslih bin Mehmet Beyânî, araka ny baikon' ny soltana Murad IV. Nisy tantara fanampiny tao anatiny, ary nampiana seho sy fifampiresahana milaza mazava ny firaisana ara-nofo sy ny fiainana ara-nofo. Voatahiry ao amin' ny sora-tanana tsy feno misy boky sivy any Paris izany (Bnf Turc 356.2-356.10). * 1704: ny fandikana amin' ny teny frantsay nataon' i Antoine Galland no dika eoropeana voalohany amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Nampidirina tao amin' ireo boky nivoaka tatỳ aoriana ny tantara tsy hita tao amin' ireo sora-tanana arabo, fa ren' i Galland tamin' ilay Siriana mpitantara Hanna Diyab, toy ny tantaran' i Aladdin sy Ali Baba. * Tokony ho tamin' ny 1706–1721: niseho tany Eorôpa ny dika anglisy nisy boky 12, izay tsy fantatra ny mpandika azy, ary nantsoina hoe dika «Grub Street». ''Arabian Nights' Entertainments'' no lohateniny; io no fampiasana voalohany fantatra amin' ilay lohateny anglisy fampiasa amin' ny asa.<ref>Robert L. Mack (mpanonta). ''[https://books.google.com/books?id=ZK0VDAAAQBAJ&q=%22collection+in+about+1721%22&pg=PR16 Arabian Nights' Entertainments]''. Oxford. Oxford University Press. 2009. navoaka voalohany: 1995. p. xvi, xxv. <nowiki>ISBN 978-0-19-283479-9</nowiki>. nojerena tamin’ ny 2 July 2018.</ref> * 1764: nalain' ny olona iray antsoina hoe Umar al-Safatī tahaka tao anaty boky valo tany Ejipta ny sora-tanana Wortley Montague. Ahitana fitambaran-tantara tsy mitovy amin' ny hafa io sora-tanana io, ary mampiseho fa mbola tsy nisy fanontana narahina ho fenitra tamin' izany fotoana izany. * Tokony ho tamin' ny 1775: mety ho tamin' io no namitana ny fandrafetana farany ny dika ejipsiana amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', antsoina hoe ZER (vondron-dika ejipsiana nosokajin' i Hermann Zotenberg), izay nisy tantara 200 tao amin' ny sora-tanana. Very ny sora-tanana niandohana, nefa voatahiry tao amin' ny dika maro ny lahatsorany. * 1788–1789: namoaka asa naseho ho fandikan-teny, mitondra ny lohateny hoe ''Continuation of the Thousand and One Nights'', ilay moanina siriana Denis Chavis sy ilay Frantsay mpitantara Jacques Cazotte. Nifototra tamin' ny sora-tanana iray teo am-pelatanan' i Chavis izany. Nolazaina fa feno kokoa noho ny an' i Galland ilay lahatsoratra. Nanova be ireo tantara anefa i Cazotte, ary nampiditra tantara noforoniny ihany koa. * 1806: namoaka fanontana indray ny fandikan-tenin' i Galland ilay Frantsay mpandalina ny Tatsinanana Caussin de Perceval, ka nisy boky sivy izany. Ny roa farany dia fandikana vaovao ny sora-tanan' i Chavis. * 1804–1806, 1825: nahazo sora-tanana iray ao amin' ny sampana ejipsiana i Joseph von Hammer-Purgstall (1774–1856), ilay nahay fiteny maro sady mpandalina ny Tatsinanana avy any Aotrisy. Very izany rehefa vaky sambo, nefa nahazo sora-tanana hafa nitovitovy taminy i Von Hammer, ka nadikany tamin' ny teny frantsay teo anelanelan' ny 1804 sy 1806. Very koa io fandikan-teny frantsay io, izay nohafohezina tamin' ny ampahany sady nahitana ireo tantara nampidirin' i Galland nefa tsy hita tao amin' ny sora-tanana arabo, izay antsoina hoe «tantara kamboty» (''orphan stories''). Na izany aza, voatahiry ny fandikana azy tamin' ny teny alemàna nataon' i A. E. Zinserlin tamin' ny 1823.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2010, p. 474.</ref> Nadika indray tamin' ny teny anglisy izany fandikan-teny izany tamin' ny 1825, nataon' i Lamb, ary tamin' ny teny frantsay tamin' ny 1828, nataon' i Trébutien. * 1811: namoaka fandikan-teny anglisy i Jonathan Scott (1754–1829). Nifototra indrindra tamin' ny dika frantsay nataon' i Galland izany, ary nofenoina tamin' ny loharano hafa, indrindra ny sora-tanana Wortley Montague. Nantsoin' i Robert Irwin hoe «fandikan-teny anglisy voalohany natao ho asa literatiora» izy io (nadika avy amin' ny hoe «first literary translation into English»), ka nampitahainy tamin' ireo fandikana avy amin' ny teny frantsay nataon' ireo nantsoiny hoe «Grub Street hacks», izany hoe mpanoratra nikarama tsy dia nikarakara ny kalitaon' ny asa.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2010, p. 497.</ref> Efa nandika tantara sasany tsy hita afa-tsy tao amin' ny sora-tanana Anderson i Scott, tao amin' ny bokiny ''Tales, Anecdotes, and Letters from the Arabic and Persian'' (1800). * Fiandohan' ny taonjato faha-19: nisy fandikana ilay lahatsoratra tamin' ny teny persiana maoderina, izay nitondra lohateny samihafa, dia ''Alf leile va leile'', ''Hezār-o yek šhab'' (هزار و یک شب), na ''Alf al-leil'', izay teny arabo diso endrika. Namita ny fandikan-teniny tamin' ny 1814 i Muhammad Baqir Khurasani Buzanjirdi (teraka tamin' ny 1770), teo ambany fiahian' i Henry Russell, baronety faharoa (1783–1852), izay solontena britanika nipetraka tao Hyderabad. Telopolo taona tatỳ aoriana dia namita ny fandikan-teniny i Abdul Latif Tasuji.<ref>Ganjavi, Mahdi. The Hidden Story of One Thousand and One Nights in Persian. Presentation at the University of British Columbia. Dec 2021</ref> Nampidiran' i Sani ol Molk (1814–1866) sary izany tatỳ aoriana, ho an' i Mohammad Shah Qajar.<ref> Ulrich Marzolph, ''The Arabian nights in transnational perspective'', 2007, <nowiki>ISBN 978-0-8143-3287-0</nowiki>, [https://books.google.com/books?id=tknULXNl21oC&pg=PA230 p. 230].</ref> * 1814: navoakan' ny ''[[British East India Company]]'' (Orinasa Britanika momba an' i India Atsinanana) ny Calcutta I, izay dika arabo vita pirinty tranainy indrindra mbola voatahiry. Nivoaka tamin' ny 1818 ny boky faharoa. Samy nisy tantara 100 izy roa ireo. * 1822–1823: namoaka fanontana nitarina amin' ny dikan' i Galland tany Frantsa i Édouard Gauttier d'Arc, ka nisy boky fito izany. Tafiditra tao ny tantara avy amin' ny fandikan-tenin' i Scott, ny fanontan' i Caussin de Perceval, ary tantara vaovao avy amin' ny sora-tanana avy tamin' i Langles. * 1824–1838: nivoaka tamin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]], tao anaty boky valo, ny fanontana Breslau/Habicht. Niara-niasa tamin' ilay Toniziana Mordecai ibn al-Najjar i Christian Maximilian Habicht, izay teraka tany Breslau, tany Prussia, tamin' ny 1775, mba handrafitra io fanontana misy alina 1001 io. Ankoatra ny sora-tanan' i Galland dia nampiasain' izy ireo ny lahatsoratr' i Chavis sy Mikha'il Sabbagh, ary ny zavatra nolazainy fa sora-tanana toniziana, nefa hita tatỳ aoriana fa hosoka nataon' i al-Najjar.<ref name="Marzolph, Ulrich 2017"/> Nampiasa ireo dikan' ny ''Alina iraika amby arivo'' nataon' i Galland, Scott, Caussin de Perceval ary Gauttier, ny tantara avy tamin' i al-Najjar, ary tantara hafa tsy fantatra fiaviana i Habicht, ka nanomboka tamin' ny 1825 dia namoaka izay nantsoina hoe «fandikan-teny feno» tamin' ny [[Fiteny alemàna|teny alemàna]], tao anaty boky 15. * 1835: nivoaka ny dika Bulaq. Ireo boky roa nataon' ny governemanta ejipsiana pirinty ireo no dikan' ny ''Alina iraika amby arivo'' amin' ny teny arabo tranainy indrindra nataon' ny tsy Eoropeana pirinty sy navoakany. Ny ampahany lehibe amin' izy ireo dia fanontana ny sora-tanana ZER iray efa very. * 1838: nivoaka tany Londres sy Calcutta ny fandikana tantara 50 tamin' ny teny anglisy nataon' i Henry Torrens. * 1838–1840: namoaka fandikan-teny anglisy i Edward William Lane. Nampiavaka azy ny nanesoran' i Lane ireo votoaty noheveriny ho tsy mifanaraka amin' ny fitondran-tena mendrika sy ny fanamarihany momba ny [[Antrôpôlôjia|antrôpôlôjia]], izany hoe ny fandinihana ny olombelona sy ny kolontsainy, mikasika ny fomba amam-panao arabo. * 1838–1841: nivoaka tao anaty boky efatra ny fandikan-teny alemàna nataon' i Gustav Weil. Nampiditra tantara maro tsy hita tao amin' ny loharano hafa izy, izay voalaza fa nifototra tamin' ny sora-tanana iray avy any Gotha. * 1839–1842: nivoaka ny Calcutta II, izay nisy boky efatra. Nolazaina fa nifototra tamin' ny sora-tanana ejipsiana tranainy kokoa izy io, nefa tsy mbola hita mihitsy io sora-tanana io. Ahitana singa sy tantara maro avy amin' ny fanontana Breslau sy Calcutta I io dika io. * 1842–1843: namoaka boky efatra fanampiny amin' ny fanontana Breslau i Heinrich Leberecht Fleischer, taorian' ny nahafatesan' i Habicht. * 1882–1884: namoaka dika anglisy nadika manontolo avy amin' ny Calcutta II i John Payne, ka nampiany tantara sasany avy amin' ny Calcutta I sy Breslau izany. * 1885–1888: namoaka fandikan-teny anglisy tao anaty boky folo i Sir Richard Francis Burton. Loharano maro no nampiasainy, izay nitovy tamin' ny an' i Payne tamin' ny ankapobeny.<ref name=sallis2/> Nasongadin' ny dikany kokoa ny lafiny ara-nofo tamin' ireo tantara, raha oharina amin' ny fandikan-tenin' i Lane izay nanesorana ireo ampahany noheverina ho manafintohina. Namoaka boky famenony enina hafa koa izy, izay nifototra tamin' ny Breslau sy Galland ary ny sora-tanana Wortley Montague sy Chavis. * 1898–1904: namoaka dika frantsay i J. C. Mardrus, ka nampiasa ny fanontana Bulaq sy Calcutta II. Fampifangaroana tantara avy amin' ny loharano samihafa izy io. Nanjary be mpamaky nanerana an' i Eorôpa izy io, ary natao pirinty indray imbetsaka. Navoaka tamin' ny 1937 ny fandikana azy tamin' ny teny anglisy nataon' i Powys Mathers. * 1921–1928: nivoaka ny fandikan-teny alemàna nataon' i Enno Littmann, izay nifototra tamin' ny Bulaq sy Calcutta II. Nanaraka akaiky ny lahatsoratra izy io, ary marina araka ny fandinihana ny fiteny sy ny asa soratra. * 1929–1939: nataon' i Mikhail Salye ny fandikan-teny rosiana voalohany nivantana avy amin' ny teny arabo, tamin' ny alalan' ny Calcutta II. Navoakan' ny trano famoahana Academia tao anaty boky valo izany. * 1955: nataon' i Rafael Cansinos-Asséns ny fandikan-teny espaniola voalohany avy amin' ny teny arabo, ary navoakan' ny ''Editorial Aguilar'' (Trano Famoahana Aguilar) tany Meksika. Nankasitrahan' ilay mpanoratra [[Jorge Luis Borges]] izy io. Ahitana ny lahatsoratry ny Calcutta II, fandikana avy amin' ny Mardrus, ary tantara tsy hita any an-kafa avy amin' ny loharano tsy fantatra izy io. Nisy Espaniola mpandalina ny teny sy ny literatiora arabo niampanga an' i Cansinos tatỳ aoriana ho tsy nandika avy amin' ny teny arabo, saingy mbola tsy voavaha ilay olana.<ref>Salvador Peña. ''[https://www.academia.edu/35260465 Las 'Mil y una noches' que llegaron de fuera: autoridad, progreso y ética en retraducción de clásicos (Una defensa de Cansinos)]''. Academia.edu. January 2017. nojerena tamin’ ny 31 August 2026. datin’ ny tahiry: 23 April 2023. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20230423200316/https://www.academia.edu/35260465/Las_Mil_y_una_noches_que_llegaron_de_fuera_autoridad_progreso_y_%C3%A9tica_en_retraducci%C3%B3n_de_cl%C3%A1sicos_Una_defensa_de_Cansinos_ https://web.archive.org/web/20230423200316/https://www.academia.edu/35260465/Las_Mil_y_una_noches_que_llegaron_de_fuera_autoridad_progreso_y_%C3%A9tica_en_retraducci%C3%B3n_de_cl%C3%A1sicos_Una_defensa_de_Cansinos_]. toetry ny rohy: live.</ref> * 1961: namoaka boky fanampiny i Mikhail Salye, mitondra ny lohateny hoe ''Халиф на час. Новые сказки из книги «Тысячи и одной ночи'' (''Caliph for an Hour: New Tales from the Arabian Nights'', izay midika hoe «Kalifa mandritra ny adiny iray: tantara vaovao avy amin' ny Alina iraika amby arivo»). Ahitana tantara fito tsy tafiditra tao amin' ny Calcutta II izy io, izay avy amin' ny sora-tanana hosoka nataon' i Sabbagh.<ref>''[https://fantlab.ru/edition218312 Caliph for an Hour: New Tales from the Arabian Nights]''. nojerena tamin’ ny 2026-07-21.</ref> * 1964–1965: nivoaka tany Espaina ny fandikana avy amin' ny teny arabo tao amin' ny fanontana Bulaq ho amin' ny teny espaniola, nataon' ilay mpandalina ny teny sy ny literatiora arabo Juan Vernet tao amin' ny ''Editorial Planeta'' (Trano Famoahana Planeta) tamin' ny 1964, ary nataon' i Juan Antonio Gutiérrez-Larraya sy Leonor Martínez Martín tao amin' ny trano famoahana Argos Vergara tamin' ny 1965. * 1966: nivoaka tamin' ny teny alemàna ny fandikana feno voalohany ny sora-tanana Wortley Montague, nataon' i Felix Tauer.<ref name="Grotzfeld 2005">Heinz Grotzfeld; Anke Osigus. ''Dreihundert Jahre 1001 Nacht in Europa''. Germany. Lit. 2005. p. 60. <nowiki>ISBN 9783825885120</nowiki>.</ref> * 1973: navoakan' ny ''Państwowy Instytut Wydawniczy'' (Ivon-toeram-panjakana misahana ny famoaham-boky) ny fandikan-teny [[Fiteny pôlôney|pôlôney]] voalohany nifototra tamin' ny fanontana amin' ny fiteny niandohana. Nahena avy amin' ny 12 ho sivy anefa ny isan' ny boky. * 1984: namoaka fanontana arabo nifototra tamin' ny sora-tanana arabo tranainy indrindra mbola voatahiry i Muhsin Mahdi, ka ny sora-tanana siriana nampiasain' i Galland, izay tehirizina ao amin' ny ''Bibliothèque nationale de France'', no fototra noraisiny. * 1986–1987: nivoaka ny fandikan-teny frantsay nataon' ilay mpandalina ny teny sy ny literatiora arabo René R. Khawam. Nampiasa ny sora-tanan' i Chavis sy Sabbagh izy, satria nino fa samy tena izy tahaka ny sora-tanan' i Galland taloha kokoa ireo. * 1990: namoaka fandikana amin' ny teny anglisy ny fanontan' i Mahdi i Husain Haddawy. * 1991: nivoaka tao amin' ny andiam-boky ''Bibliothèque de la Pléiade'' (Tranombokin' ny Pléiade) ny fandikan-teny frantsay nataon' ireo mpandalina ny teny sy ny literatiora arabo Jamel-Eddine Bencheikh sy André Miquel. Nifototra tamin' ny ZER, ilay vondron-dika ejipsiana, izany. * 2005–2021: nivoaka tao anaty boky dimy ny fandikan-teny portogey be dia be nataon' ilay Breziliana mpampianatra ambony Mamede Mustafa Jarouche. Tsy ilay lahatsoratra ZER, izay noraisina ho dika mahazatra sy fenitra, no nampiasain' i Jarouche, fa nofidiny ho loharano kosa ireo sora-tanana tany am-boalohany, anisan' izany ny Maillet, Rylands, Tubingen, Gayangos, Paris, Sabbagh ary ny hafa. Sambany no navoakan' i Jarouche ny tantara sy ireo endrika samihafa amin' ny tantara avy amin' ireo sora-tanana ireo.<ref>Piparote Revista. ''[https://revistapiparote.com.br/entrevista-com-mamede-mustafa-jarouche-o-tradutor-do-livro-das-mil-e-uma-noites/ Entrevista com Mamede Mustafa Jarouche: o Tradutor do "Livro das Mil e Uma Noites"]''. Piparote. 25 September 2021. fiteny: pt-BR. nojerena tamin’ ny 14 January 2025.</ref> * 2008: nivoaka tao amin' ny andiam-boky ''Penguin Classics'' ny fandikana vaovao ny fanontana Calcutta II nataon' i Malcolm C. Lyons sy Ursula Lyons, izay nisy boky telo. * 2018: sambany no nadika tamin' ny teny alemàna ny sora-tanana Kayseri, nataon' i Claudia Ott tao amin' ny bokiny ''Tausendundeine Nacht. Das glückliche Ende'' (''1001 Nights. The Happy Ending'', izay midika hoe «Alina iraika amby arivo: ny fiafarana mahafaly»). Ny sora-tanana Kayseri no tranainy indrindra ahitana ny fiafaran' ny tantara mandrafitra momba an' i Shahryar sy Scheherazade. Samy hafa be amin' ny dika ZER mahazatra tatỳ aoriana io sora-tanana io. Efa nandika ny lahatsoratr' i Mahdi tamin' ny teny alemàna i Ott tamin' ny 2004. * 2022: namoaka fandikana tantaram-pitiavana efatra avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' i Claudia Ott, tao amin' ny bokiny ''Tausendundeine Nacht – Das Buch der Liebe'' (''1001 Nights – The Book of Love'', izay midika hoe «Alina iraika amby arivo: bokin' ny fitiavana»). Tafiditra ao ny ''Sul and Shumul'', izay tantara tranainy indrindra hita tao amin' ireo sombin' ny ''Alina iraika amby arivo'', nefa tsy hita ao amin' ireo dika tatỳ aoriana. == Lohahevitra sy fomba fitantarana == [[File:Thousand_and_One_Nights_21.jpg|thumb|Sary nataon' i Sani ol Molk ho an' ny ''Alina iraika amby arivo'', Iràna, 1853.]] Mampiasa fomba fitantarana vaovao maro ny ''Alina iraika amby arivo'' sy ireo tantara samihafa ao anatiny. Ianteheran' ny mpitantara ireo fomba ireo mba hampitomboana ny hamafin' ny zava-mitranga, ny fihenjanam-po eo am-piandrasana izay hitranga, na ny fihetseham-po hafa.<ref name=Heath/> Ny sasany amin' ireo fomba ireo dia efa hita tamin' ny literatiora persiana sy indiana ary arabo taloha kokoa, fa ny hafa kosa vao nipoitra tao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. === Tantara mandrafitra === Ohatra iray tany aloha amin' ny fampiasana ny tantara mandrafitra, izany hoe tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny, no hita ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'': mitantara andian-tantara, izay [[Angano|angano]] matetika indrindra, amin' ny soltana Shahryar mandritra ny alina maro i Scheherazade, izay iray amin' ireo olona ao amin' ny tantara. Maro amin' ny tantara tantarain' i Scheherazade koa no tantara mandrafitra, toy ny ''Tale of Sinbad the Seaman and Sinbad the Landsman'' (tantaran' i Sinbad tantsambo sy Sinbad an-tanety). Fitambaran' ireo zava-niainana tantarain' i Sinbad tantsambo amin' i Sinbad an-tanety io. Eo amin' ny fandinihana ny lovantsofina, dia sokajiana ho ATU (fanondroana Aarne–Thompson–Uther momba ny karazan' angano) 875B* io tantara mandrafitra io. Ny anaran' io sokajy io dia «Storytelling Saves a Wife from Death», izay azo adika hoe «Ny fitantarana no mamonjy ny vehivavy manambady iray tsy ho faty».<ref>Hans-Jorg Uther. ''[https://books.google.com/books?id=HVQsAQAAIAAJ&q=%22Storytelling+Saves+a+Wife+from+Death%22 The Types of International Folktales: Animal tales, tales of magic, religious tales, and realistic tales, with an introduction. FF Communications]''. Academia Scientiarum Fennica. 2004. p. 499.</ref> === Tantara ao anatin’ ny tantara === Anisan’ ny fomba fitantarana hita ao amin’ ny ''Alina iraika amby arivo'' koa ny iray amin’ ireo ohatra tany am-boalohany amin’ ny «tantara ao anatin’ ny tantara». Azo zohina hatrany amin’ ny fomba fitantarana persiana sy indiana taloha izany, indrindra fa ny ''Panchatantra'', izay anisan’ ny literatiora sanskrita fahiny. Nampivoatra ny fomba nampiasain’ ny ''Panchatantra'' tamin’ ny lafiny maro anefa ny ''Alina iraika amby arivo'', indrindra teo amin’ ny fomba fampidirana tantara iray. Ao amin’ ny ''Panchatantra'', dia fampitahana natao hampianarana no entina mampiditra ny tantara: manondro azy ireny ny tantara mandrafitra, izany hoe ilay tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny, amin’ ny alalan’ ny fomba fiteny samihafa mitovitovy amin’ izao, raha adika amin’ ny teny malagasy: «Raha tsy mitandrina ianao, dia hanjo anao izay nanjo ny hao sy ny parasy.» Ao amin’ ny ''Alina iraika amby arivo'' kosa, io fomba fampidirana natao hampianarana io no mahalana indrindra; fomba tsy mivantana kokoa no tena fampiasa, indrindra ny fampidirana tantara ho valin’ ny fanontaniana nipoitra tao amin’ ny tantara teo aloha.<ref>Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 3–4. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref> Mpitantara tsy fantatra no mitantara ny tantara ankapobeny, ary ao anatin’ izany fitantarana izany no itantaran’ i Scheherazade ireo tantara. Ao anatin’ ny ankamaroan’ ny fitantaran’ i Scheherazade dia mbola misy tantara hafa tantaraina, ary na ao anatin’ ny sasany amin’ ireny aza dia mbola misy tantara hafa koa.<ref name=":0">Richard Burton. ''[https://www.gutenberg.org/ebooks/51252 The Book of the Thousand Nights and a Night, Volume 1]''. Project Gutenberg. September 2003. nojerena tamin’ ny 2026-10-27. datin’ ny tahiry: 2026-09-01. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20260901071444/https://www.gutenberg.org/ebooks/51252 https://web.archive.org/web/20260901071444/https://www.gutenberg.org/ebooks/51252].</ref> Izany indrindra no hita ao amin’ ny tantara ''Sinbad the Sailor'' (Sinbad ilay tantsambo), izay tantarain’ i Scheherazade ao amin’ ny ''Alina iraika amby arivo''. Ao anatin’ io tantara io mihitsy, i Sinbad ilay tantsambo, izay mpandray anjara fototra, no mitantara amin’ i Sinbad ilay mpitondra entana ireo dia fito nataony. Ampiasaina amin’ ny fomba mandaitra koa izany ao amin’ ny tantara toy ny ''The Three Apples'' (Ny paoma telo) sy ny ''The Seven Viziers'' ([[#Mpitantara tsy azo itokisana|Ireo viziry fito]], izany hoe mpanolotsaina na minisitra ao amin’ ny fanjakana). Ao amin’ ny tantara iray hafa tantarain’ i Scheherazade, ''The Fisherman and the Jinni'' (Ilay mpanjono sy ilay jiny), dia misy ny ''Tale of the Wazir and the Sage Duban'' (Tantaran’ ilay viziry sy i Duban olon-kendry), ary ao anatin’ io indray dia mbola misy tantara telo hafa tantaraina. Toa malalaka kokoa noho ny amin’ ny literatiora maoderina ny fepetra raisin’ ny mpitantara hamaritana izay atao hoe fampiatoana ny tantara eo amin’ ny fotoana mampiandry mafy ny tohiny. Amin’ ny tranga maro, dia tapahina ny tantara rehefa tandindomin-doza ny ain’ ny mahery fo na iharan’ ny olana lehibe hafa izy. Any amin’ ny ampahany sasany amin’ ny lahatsoratra feno kosa anefa, dia ajanona eo am-pamelabelarana foto-kevitra filôzôfika tsy mivaingana na lafiny sarotra amin’ ny filôzôfia silamo ny fitantaran’ i Scheherazade. Indray mandeha aza dia eo am-pamaritana amin’ ny an-tsipiriany ny anatômia (na firafitry ny vatan’ olombelona), araka ny hevitr’ i [[Claude Galien|Galen]], no iatoany. Amin’ ireo tranga rehetra ireo, dia hita fa marina ny ninoany fa ny fanirian’ ny mpanjaka hahafantatra ny tohiny dia hahazoany andro iray fanampiny hiainana. === Famaritana mampahita ny zava-mitranga === Ny famaritana mampahita an-tsaina ny zava-mitranga (''dramatic visualization'') dia faritana amin' ny teny anglisy hoe: <blockquote>"the representing of an object or character with an abundance of descriptive detail, or the mimetic rendering of gestures and dialogue in such a way as to make a given scene 'visual' or imaginatively present to an audience"</blockquote> Izao no dikanteny malagasy an' io famaritana io: <blockquote>«Ny fanehoana zavatra na mpandray anjara amin' ny famariparitana azy amin' ny antsipiriany betsaka, na ny fanehoana ny fihetsika sy ny fifampiresahana amin' ny alalan' ny fanahafana, mba hahatonga ny seho iray ho “hita maso” na ho toy ny miseho eo anatrehan' ny mpandray ny tantara ao an-tsainy.»</blockquote> Ampiasaina amin' ny tantara maromaro ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' io fomba io,<ref name=Heath-360/> toy ny tantara ''The Three Apples'' («Ny paoma telo»; jereo ny [[#Tantara momba ny heloka bevava|Toetoetran' ny tantara momba ny heloka bevava]] etsy ambany). === Anjara sy lahatra === Anisan' ny lohahevitra fahita amin' ny tantara maro ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny anjara sy ny lahatra. Hoy i [[Pier Paolo Pasolini]], mpanatontosa sarimihetsika italianina (dikanteny malagasy):<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 200.</ref> <blockquote>Ny tantara tsirairay ao amin' ny ''The Thousand and One Nights'' dia manomboka amin' ny «fisehoan' ny lahatra», izay miseho amin' ny alalan' ny zava-mitranga tsy araka ny mahazatra; ary ny zava-mitranga tsy araka ny mahazatra iray dia miteraka iray hafa hatrany. Miforona araka izany ny rojo iray misy zava-mitranga tsy araka ny mahazatra. Arakaraka ny maha-araka ny lojika sy mifamatotra tsara ary tena ilaina io rojo io no maha-tsara tarehy kokoa ny tantara. Ny tiako holazaina amin' ny hoe «tsara tarehy» dia velombelona, mahasarika tanteraka ny saina ary mampientanentana. Io rojo misy zava-mitranga tsy araka ny mahazatra io dia mirona hatrany amin' ny fiverenana amin' ny laoniny. Ny fiafaran' ny tantara tsirairay ao amin' ny ''The One Thousand and One Nights'' dia ny «fanjavonan' ny» lahatra, izay milentika indray ao anatin' ny rendremana eo amin' ny fiainana andavanandro ... Ny lahatra mihitsy, raha ny marina, no mpandray anjara fototra ao amin' ireo tantara.</blockquote> Na dia tsy hita maso aza ny anjara, dia azo heverina ho mpandray anjara lehibe ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 198.</ref> Ny fomba ampandehanana ny tantara izay ampiasaina matetika hanehoana io lohahevitra io dia ny fifanandrifian-javatra,<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 199–200.</ref> ny fivadihan' ny filaharan' ny antony sy ny vokany (izay ny zava-mitranga any aoriana no mahatonga ny zava-mitranga talohany), ary ny faminaniana izay tanteraka noho ny fihetsika aterany (jereo ny [[#Fambara mialoha|fizarana momba ny fambara mialoha]] etsy ambany). === Fambara mialoha === [[File:The Valley of Diamonds by Maxfield Parrish.jpg|thumb|Sinbad sy ny Lohasahan' ny Diamondra, ao amin' ny fitantarana ny diany faharoa.]] Ahitana ohatra tany am-boalohany amin' ny fampiasana fambara mialoha ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', amin' ny alalan' ny fanononana miverimberina olona na zavatra iray. Antsoina ankehitriny hoe «basy an' i Chekhov» (''Chekhov's gun'') izany fomba izany. Izao no famaritana azy, raha adika amin' ny teny malagasy: «fanononana miverimberina olona iray ao amin' ny tantara na zavatra iray, izay toa tsy manan-danja amin' ny fotoana anononana azy voalohany, nefa miseho indray any aoriana ka miditra tampoka eo amin' ny fizotran' ny tantara».<ref>Peter Heath. ''Reviewed work(s): Story-Telling Techniques in the Arabian Nights by David Pinault''. ''International Journal of Middle East Studies''. boky 26. laharana 2. Cambridge University Press. May 1994. p. 358–360 [359]. <nowiki>doi:10.1017/s0020743800060633</nowiki>. <nowiki>S2CID 162223060</nowiki>.</ref> Anisan' ny ohatra amin' izany ny tantara ''The Three Apples'' (Ny paoma telo; jereo ny fizarana momba ny tantara momba ny heloka bevava etsy ambany). Fomba hafa nampiasaina tany am-boalohany mba hanomezana fambara mialoha ny fandaminana ny firafitry ny tantara araka ny lamina iray (''formal patterning''). Izao no famaritana azy, raha adika amin' ny teny malagasy: «fandaminana ireo zava-mitranga sy fihetsika ary fihetsiky ny vatana izay mandrafitra ny fitantarana sy manome endrika ny tantara; rehefa voarindra tsara izany lamina izany, dia afaka mankafy ny fahafantarana sy ny fiandrasana mialoha ny firafitry ny tantara ny mpihaino na ny mpamaky, arakaraka ny fizotrany». Hita ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' koa io fomba io: mifandimby sy miverimberina ny fitantarana sy ny fampiatoana azy eo amin' ny fotoana mampiandry mafy ny tohiny.<ref name=Heath-360/> ==== Ny faminaniana izay tanteraka noho ny fihetsika aterany ==== Tantara maromaro ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' no mampiasa ny faminaniana izay tanteraka noho ny fihetsika aterany. Endrika manokana amin' ny fitantarana mialoha izay hitranga any aoriana (''prolepsis'') izany, ary ampiasaina ho fambara mialoha ny zava-mitranga. Efa hita io fomba literera io ao amin' ny tantaran' i [[Krishna]] ao amin' ny literatiora sanskrita fahiny, sy ao amin' ny tantaran' i [[Œdipe]], na ny fahafatesan' i [[Heraklesy]], ao amin' ny tantara an-tsehatra nosoratan' i [[Sophocles]]. Endrika iray hafa amin' io fomba io ny nofy izay tanteraka noho ny fihetsika aterany. Hita ao amin' ny literatiora arabo izany, ary koa ao amin' ny nofin' i [[Jôsefa (zanak' i Jakôba)|Jôsefa]] sy ny fifandirany tamin' ireo rahalahiny ao amin' ny [[Bokin' ny Genesisy|Baiboly hebreo]]. Ohatra iray amin' izany ny ''The Ruined Man who Became Rich Again through a Dream'' (Ilay lehilahy very fananana izay nanankarena indray noho ny nofy). Ao amin' io tantara io, dia misy lehilahy ilazana ao amin' ny nofiny fa tokony handao an' i [[Bagdad]], tanàna niaviany, ary hankany [[Kahira]], izay hahitany ny toerana misy harena nafenina. Nandeha tany izy, saingy niharan' ny fahoriana ka niafara tany am-ponja. Notantarainy tamin' ny polisy iray tao ny nofiny. Nanesoeso ny fiheverana fa misy nofy milaza mialoha izay hitranga ilay polisy, ary nilaza tamin' ilay lehilahy fa nanonofy koa izy hoe nisy trano nisy tokotany sy loharano tao Bagdad, ary nisy harena nalevina teo ambanin' ilay loharano. Fantatr' ilay lehilahy fa ny tranony ihany io toerana io. Rehefa navotsotra avy tany am-ponja izy, dia nody ary nihady ilay harena. Izany hoe tsy naminany ny hoavy fotsiny ilay nofy, fa izy ihany koa no nahatonga ny zavatra nambarany ho tanteraka. Nipoitra tatỳ aoriana tao amin' ny lovantsofina anglisy ny endrika hafa amin' io tantara io, dia ny ''Pedlar of Swaffham'', ary koa ao amin' ny ''The Alchemist'', nosoratan' i Paulo Coelho. Ao amin' ny fanangonan-tantara fohy ''A Universal History of Infamy'', nosoratan' i [[Jorge Luis Borges]], dia misy ny fandikany io tantara io amin' ny teny espaniola, mitondra ny lohateny hoe ''The Story of the Two Dreamers''.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 193–194.</ref> Mampiseho endrika hafa amin' ny faminaniana izay tanteraka noho ny fihetsika aterany ny ''The Tale of Attaf''. Niditra tao amin' ny tranombokiny, dia ny ''House of Wisdom'' (Tranon' ny Fahendrena), i [[Harun al-Rashid]], ary namaky boky iray nosafidiny sendra azy. Toy izao ny tohiny, raha adika amin' ny teny malagasy: «nihomehy sy nitomany izy, ary nandroaka tsy ho eo imasony ilay viziry mahatoky, Ja'far ibn Yahya. Very hevitra sy sosotra i Ja'afar ka nandositra an' i Bagdad ary niditra tao anatin' ny zava-niainana nifanesy tao Damaskôsy, izay nahakasika an' i Attaf sy ilay vehivavy izay novadin' i Attaf tamin' ny farany». Rehefa niverina tany [[Bagdad]] i Ja'far, dia namaky ilay boky nampihomehy sy nampitomany an' i Harun, ka nahita fa voatantara tao ireo zava-niainany niaraka tamin' i Attaf tao [[Damaskôsy]]. Izany hoe ny namakian' i Harun ilay boky mihitsy no nahatonga ireo zava-niainana voalaza tao hitranga. Ohatra tany am-boalohany amin' ny fifandraisan' ny antony sy ny vokany mivadika izany: ny zava-mitranga any aoriana no anton' ny zava-mitranga mialoha azy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 199.</ref> Any akaikin' ny faran' ny tantara, dia voaheloka ho faty noho ny heloka tsy nataony i Attaf. Efa fantatr' i Harun anefa ny marina noho izay novakiny tao amin' ilay boky, ka nosakanany ny famonoana an' i Attaf ary nasainy navotsotra avy tany am-ponja izy. Tamin' ny taonjato faha-12, dia nadikan' i Petrus Alphonsi tamin' ny teny latina io tantara io ary nampidiriny tao amin' ny ''Disciplina Clericalis'',<ref name="Marzolph-109">Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 109. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref> niaraka tamin' ny andian-tantara ''Sindibad''.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 93.</ref> Tamin' ny taonjato faha-14, dia nisy dika iray amin' ny ''The Tale of Attaf'' koa tao amin' ny ''Gesta Romanorum'' sy ny ''The Decameron'', nosoratan' i [[Giovanni Boccaccio]].<ref name="Marzolph-109" /> === Famerimberenana === [[File:One_Thousand_and_One_Nights26.jpg|thumb|Sary nataon' i Sani ol Molk ho an' ny ''Alina iraika amby arivo'', Iràna, 1849–1856]] Ny famerimberenana teny manan-danja (''Leitwortstil'') dia «famerimberenana teny atao an-tsitrapo» ao amin' ny asa literatiora iray, izay «mazàna maneho singa miverimberina na lohahevitra manan-danja ao amin' ilay tantara» (dikan-teny malagasy). Hita ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' io fomba io, izay mampifamatotra tantara maromaro ho andian-tantara iray. Niantehitra tamin' io teknika io ireo mpitantara mba «hamolavolana ireo tantara mandrafitra ny andian-tantarany ho iray mirindra» (dikan-teny malagasy).<ref name=Heath>Peter Heath. ''Reviewed work(s): Story-Telling Techniques in the Arabian Nights by David Pinault''. ''International Journal of Middle East Studies''. boky 26. laharana 2. Cambridge University Press. May 1994. p. 358–360 [359–60]. <nowiki>doi:10.1017/s0020743800060633</nowiki>. <nowiki>S2CID 162223060</nowiki>.</ref> Teknika iray hafa ampiasaina ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny fandaminana amin' ny alalan' ny lohahevitra miverimberina. Toy izao no famaritana azy (dikan-teny malagasy): <blockquote>Ny fizarana ireo hevitra ara-lohahevitra miverimberina sy ireo singa mitondra fampianarana ara-pitondran-tena amin' ireo zava-mitranga sy tantara mandrafitra samihafa ao amin' ny tantara iray. Ao amin' ny tantara voarafitra amim-pahaizana, dia azo alamina ny lohahevitra miverimberina mba hanasongadinana ny foto-kevitra mampiray na ny hevitra misongadina iraisan' ireo zava-mitranga sy tantara mandrafitra tsy mitovy.<ref name="Heath-360">Peter Heath. ''Reviewed work(s): Story-Telling Techniques in the Arabian Nights by David Pinault''. ''International Journal of Middle East Studies''. boky 26. laharana 2. Cambridge University Press. May 1994. p. 358–360 [360]. <nowiki>doi:10.1017/s0020743800060633</nowiki>. <nowiki>S2CID 162223060</nowiki>.</ref></blockquote> Misy endrika samihafa maromaro amin' ny tantaran' i ''Cinderella'', izay niainga tamin' ny tantara grika fahiny momba an' i Rhodopis, ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Anisan' izany ny ''The Second Shaykh's Story'', ny ''The Eldest Lady's Tale'' ary ny ''Abdallah ibn Fadil and His Brothers'', izay samy miresaka momba ny zandriny ampijalin' ny zokiny roa saro-piaro. Vehivavy ireo mpiray tam-po amin' ny sasany amin' ireo tantara ireo, fa lehilahy kosa amin' ny hafa. Ny iray amin' ireo tantara, ''Judar and His Brethren'', dia tsy manaraka ny fiafarana mahafaly hita amin' ireo endrika teo aloha, fa manova ny fizotran' ny tantara mba hanomezana azy fiafarana mampalahelo: voapoizin' ireo zokiny lahy ilay zandriny lahy.<ref>Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 4. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref> === Vazivazy ara-nofo === Ahitana vazivazy ara-nofo maro ny ''Alina iraika amby arivo''. Manakaiky ny fanesoana mitsikera ny sasany amin' ireo, toy ny ao amin' ilay tantara mitondra ny lohateny hoe ''Ali with the Large Member'' (izany hoe «Ali manana filahiana lehibe»), izay maneso ny fifantohana tafahoatra amin' ny taovam-pananahan' ny lehilahy.<ref>Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 97–98. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref><ref>Ao amin' ny sora-tanana Wortley Montague (1764), izay tehirizina ao amin' ny ''Bodleian Library'' (Tranomboky Bodleian), ihany no ahitana ny ''Ali with the Large Member'', ary tsy hita ao amin' ny fandikan-tenin' i Burton na amin' ireo fandikan-teny hafa fampiasa mahazatra. (Loharano: ''Arabian Nights Encyclopedia'').</ref> === Mpitantara tsy azo itokisana === Nampiasaina tamin' ny tantara foronina arabo maromaro avy tamin' ny Andro Antenatenany ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny fomba fitantarana mampiasa mpitantara tsy azo itokisana. Ao amin' ny tantara iray, ''The Seven Viziers'' (fantatra koa amin' ny hoe ''Craft and Malice of Women or The Tale of the King, His Son, His Concubine and the Seven Wazirs''), dia miampanga ny zanaky ny mpanjaka iray ho nanao herisetra taminy ny vehivavy mpivarotena tao an-dapa iray. Kanefa, araka ny tena zava-nitranga ao amin' ilay tantara, ilay vehivavy kosa no nanandrana nanolana an' ilay zanaky ny mpanjaka nefa tsy nahomby. Avy amin' ny tantaran' i Yusuf ao amin' ny [[Kor'any]] sy i [[Jôsefa (zanak' i Jakôba)|Jôsefa]] ao amin' ny [[Baiboly]] no nakana aingam-panahy tamin' izany. Miezaka mamonjy ny ain' ilay zanaky ny mpanjaka ny viziry fito (mpanolotsaina na minisitra ao amin' ny fanjakana), ka mitantara tantara fito izay mikendry ny hanaporofo fa tsy azo itokisana ny vehivavy. Mamaly izany amin' ny fitantarana tantara iray mikendry ny hanaporofo fa tsy azo itokisana ny viziry kosa ilay vehivavy.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 59.</ref> Ampiasaina koa io fomba fitantarana mampiasa mpitantara tsy azo itokisana io mba hiteraka fihenjanam-po eo am-piandrasana izay hitranga ao amin' ny ''The Three Apples'', sy hatsikana ao amin' ny ''The Hunchback's Tale'' (jereo ny [[#Tantara momba ny heloka bevava|tantara momba ny heloka bevava]] etsy ambany). === Toetoetran' ny karazana literatiora === ==== Tantara momba ny heloka bevava ==== [[File:Godefroy Durand - Morgiane.jpg|thumb|Sary nataon' i Godefroy Durand mampiseho an' i Morgiana sy ireo mpangalatra ao amin' ny ''Ali Baba and the Forty Thieves''.]] Ohatra iray amin' ny tantara misitery momba ny famonoan' olona<ref>Ulrich Marzolph. ''The Arabian Nights Reader''. Wayne State University Press. 2006. p. 240–242. <nowiki>ISBN 0-8143-3259-5</nowiki>.</ref> sy ny tantara mampientanentana izay mampihenjana ny fo eo am-piandrasana izay hitranga ao amin' ilay fanangonana ny ''The Three Apples'' (tantaran' ireo paoma telo). Ahitana fiovana tampoka maromaro eo amin' ny fizotry ny tantara izy io,<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 93,95,97.</ref> ary misy toetoetran' ny tantara momba ny fanadihadiana heloka bevava.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 91,93.</ref> Fantatra amin' ny anarana hoe ''Hikayat al-sabiyya 'l-maqtula'' (''The Tale of the Murdered Young Woman'', izany hoe tantaran' ilay tovovavy novonoina) koa izy io.<ref>Ulrich Marzolph. ''The Arabian Nights Reader''. Wayne State University Press. 2006. p. 240. <nowiki>ISBN 0-8143-3259-5</nowiki>.</ref> Ao amin' io tantara io dia lasa manana vata iray i [[Harun al-Rashid]], ary rehefa nosokafana ilay izy dia hita tao ny fatin' ny tovovavy iray. Nomen' i Harun telo andro ny viziriny (mpanolotsaina na minisitra ao amin' ny fanjakana), Ja'far, mba hitadiavana ilay nahavanon-doza; raha tsy izany dia hovonoina izy. Rehefa tapitra ireo telo andro, ary efa hovonoina i Ja'far noho ny tsy nahavitany ilay asa, dia nisy lehilahy roa niseho, ka samy nilaza ho ilay mpamono olona. Rehefa nitantara ny zava-nitranga izy ireo dia fantatra fa, na dia ilay tanora kokoa tamin' izy roa lahy, izay vadin' ilay vehivavy, aza no nahafaty azy, dia nanana anjara tamin' ny fahadisoana koa ny andevo iray. Io andevo io no naka ny iray tamin' ireo paoma voalaza ao amin' ny lohateny, ka nahatonga ny famonoana ilay vehivavy. Nomen' i Harun telo andro fanampiny indray i Ja'far mba hitadiavana ilay andevo meloka. Rehefa tsy nahita ilay nahavanon-doza indray izy, ka nanao veloma ny fianakaviany talohan' ny hamonoana azy, dia sendra nahita fa tany amin' ny zanany vavy ilay paoma. Avy tamin' i Rayhan, andevon' i Ja'far ihany, no nahazoan' ilay zazavavy azy io. Voavaha tamin' izany ilay zava-miafina. Tantara hafa ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ahitana toetoetran' ny tantara momba ny heloka bevava ny fitohitohizan-tantara ''The Hunchback's Tale'' (tantaran' ilay lehilahy misy trafo amin' ny lamosiny). Tsy toy ny ''The Three Apples'' izy io, fa mirona kokoa amin' ny tantara hatsikana mampihenjana ny fo eo am-piandrasana izay hitranga sy ny tantara mifantoka amin' ny fitsarana, fa tsy tantara misitery momba ny famonoan' olona na tantara momba ny fanadihadiana heloka bevava. Any Sina araka ny namoronan' ny tantara azy no isehoan' ny zava-mitranga. Manomboka amin' ny lehilahy iray misy trafo amin' ny lamosiny izy io: mpanao hatsikana tian' ny emperora indrindra ilay lehilahy, ary nasain' ny mpivady mpanjaitra hisakafo hariva. Sempotry ny sakafo nohaniny tsy nahy izy noho ny fihomehezana mafy loatra. Natahotra ny mety ho fahatezeran' ny emperora ireo mpivady, ka nitondra ny vatany tany amin' ny toeram-pitsaboan' ny dokotera jiosy iray ary namela azy tao. Izany no nitarika ho amin' ny tantara manaraka ao amin' ilay fitohitohizan-tantara, dia ny ''Tale of the Jewish Doctor'' (tantaran' ilay dokotera jiosy). Ao amin' io tantara io dia tafintohina tsy nahy tamin' ny vatan' ilay lehilahy misy trafo ilay dokotera, ka nianjera nidina ny tohatra niaraka taminy. Rehefa hitany fa maty ilay lehilahy dia noheveriny fa ilay fianjerana no nahafaty azy. Narotsak' ilay dokotera nidina tao anaty fantson-tsetroka avy eo ny fatiny, ka nitarika ho amin' ny tantara hafa indray izany. Mitohy toy izany ilay fitohitohizan-tantara, izay misy tantara roa ambin' ny folo amin' ny fitambarany, ka miafara amin' ny fihaonan' ireo olona rehetra voakasik' ilay zava-nitranga ao amin' ny efitra fitsarana. Samy hafa ny filazan' izy ireo ny fomba nahafatesan' ilay lehilahy misy trafo.<ref>Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 2–4. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref> Misy toetoetran' ny tantara momba ny heloka bevava koa any amin' ny faramparan' ny ''The Tale of Attaf'' (tantaran' i Attaf; jereo ny [[#Fambara mialoha|Fambara mialoha]] etsy ambony). ==== Tantara mampihorohoro ==== Ny fisehoan' ny matoatoa dia ampiasaina ho fitaovana ampandrosoana ny fizotran' ny tantara ao amin' ny tantara gôtika (''gothic fiction''), ny tantara mampihorohoro, ary ny tantara maoderina momba ny zava-mitranga mihoatra ny voajanahary. Efa ela no nahitana angano momba ny trano misy matoatoa tao amin' ny literatiora. Ny tantara ''Ali the Cairene and the Haunted House in Baghdad'' ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', ohatra, dia mifantoka amin' ny trano itoeran' ny [[Jiny|jiny]].<ref>Yuriko Yamanaka; Tetsuo Nishio. ''The Arabian Nights and Orientalism: Perspectives from East & West''. I.B. Tauris. 2006. p. 83. <nowiki>ISBN 1-85043-768-8</nowiki>.</ref> Saika azo antoka fa ny ''Alina iraika amby arivo'' no asa literatiora tranainy indrindra mbola voatahiry izay manonona ny ''ghoul'' (zavaboary angano mihinana faty), ary maro amin' ireo tantara ao amin' io fitambarana io no ahitana na manonona azy ireo. Ohatra iray amin' izany ny tantara ''The History of Gherib and His Brother Agib'' (ao amin' ny boky faha-6 amin' ny ''Alina iraika amby arivo''): i Gherib, printsy voaroaka, dia miady amin' ny fianakaviana iray misy ''ghoul'' tendan-kanina, ary avy eo manandevo azy ireo sy mampiova finoana azy ireo ho amin' ny [[Silamo|fivavahana silamo]].<ref>Al-Hakawati. ''[http://www.al-hakawati.net/english/Stories_Tales/laila170.asp The Story of Gherib and his Brother Agib]''. ''Thousand Nights and One Night''. nojerena tamin’ ny October 2, 2008. datin’ ny tahiry: December 21, 2008. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20081221142538/http://www.al-hakawati.net/english/Stories_Tales/laila170.asp https://web.archive.org/web/20081221142538/http://www.al-hakawati.net/english/Stories_Tales/laila170.asp].</ref> Ahitana singa mampiavaka ny tantara mampihorohoro koa ny tantara ''The City of Brass'', izay mifantoka amin' ny tanàna haolo.<ref name=Hamori>Andras Hamori. ''An Allegory from the Arabian Nights: The City of Brass''. ''Bulletin of the School of Oriental & African Studies''. boky 34. laharana 1. Cambridge University Press. 1971. p. 9–19 [10]. <nowiki>doi:10.1017/S0041977X00141540</nowiki>. <nowiki>S2CID 161610007</nowiki>. Olona tena nisy teo amin' ny tantara i Musa bin Nusayr, ilay mahery fo ao amin' ilay tantara.</ref> Ny toe-javatra mampihorohoro iainan' i Scheherazade dia miseho amin' ny endrika vao mainka mahery vaika ao amin' ny ''Misery'' nosoratan' i [[Stephen King]], izay anerena ilay mpandray anjara fototra hanoratra tantara lava mba hanakanana ilay mpamabo azy tsy hampijalijaly sy hamono azy. Hita mazava tokoa ao amin' ny asan' i [[Howard Phillips Lovecraft|H. P. Lovecraft]] ny fiantraikan' ny ''Alina iraika amby arivo'' amin' ny tantara mampihorohoro maoderina. Fony mbola zaza izy dia nahaliana azy fatratra ireo zava-niainana notantaraina tao amin' ilay boky, ary nolazainy fa avy amin' ny fitiavany ny ''Alina iraika amby arivo'' ny sasany tamin' ireo zavatra noforoniny.<ref>Daniel Harms; John Wisdom Gonce III. ''The Necronomicon Files: The Truth Behind Lovecraft's Legend''. Weiser. 2003. p. 87–90. <nowiki>ISBN 978-1-57863-269-5</nowiki>.</ref> ==== Tantara mahagaga sy tantara foronina ara-tsiansa ==== [[File:More tales from the Arabian nights-14566176968.jpg|thumb|Sary maneho ny ''Story of Prince Ahmed and the Fairy Paribanou'', ao amin' ny ''More tales from the Arabian nights'' nataon' i Willy Pogany (1915).]] Misy toetoetran' ny tantara foronina ara-tsiansa koa ny tantara sasany ao anatin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Ohatra amin' izany ny ''The Adventures of Bulukiya'': ny fitadiavan' i Bulukiya, ilay mpandray anjara fototra, ny zavamaniry manome fiainana tsy mety maty dia mitarika azy hitety ny ranomasina, hankany amin' ny [[Edena|saha Edena]] sy [[Helo (silamo)|Jahannam]], ary hamakivaky izao rehetra izao ho any amin' ny tontolo samihafa izay lehibe lavitra noho ny tontolo misy azy. Izany dia efa mampiseho mialoha ireo toetoetra hita tatỳ aoriana tao amin' ny tantara foronina ara-tsiansa momba ny [[Vondron-kintana|vondron-kintana]].<ref name=Irwin>Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. Tauris Parke Paperbacks. 2003. p. 209. <nowiki>ISBN 1-86064-983-1</nowiki>.</ref> Eny an-dalana izy dia mifanena amin' ny fiaraha-monin' ny [[Jiny|jiny]],<ref>Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. Tauris Parke Paperbacks. 2003. p. 204. <nowiki>ISBN 1-86064-983-1</nowiki>.</ref> [[Zazavavindrano|zazavavindrano]], bibilava miteny, [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] miteny, ary karazam-piainana hafa.<ref name=Irwin/> Ao amin' ny tantara iray hafa ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', dia mahazo fahafahana miaina ao anaty rano i Abdullah mpanjono, ilay mpandray anjara fototra, ary mahita fiaraha-monina ao ambanin' ny ranomasina. Aseho ho endrika mifanohitra amin' ny fiaraha-monina an-tanety izany fiaraha-monina izany, satria manaraka endriky ny fiaraha-miombona fananana tany am-boalohany (''primitive communism''), izay tsy ahitana akory foto-kevitra toy ny vola sy ny fitafiana. Ny tantara hafa ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' dia miresaka teknolojia fahiny izay very, sivilizasiôna fahiny nandroso nefa nania, ary loza lehibe nandrava azy ireo.<ref>Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. Tauris Parke Paperbacks. 2003. p. 211–212. <nowiki>ISBN 1-86064-983-1</nowiki>.</ref> Ao amin' ny ''The City of Brass'' dia misy vondron' ny mpanao dia lavitra manao fikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]]<ref name="Hamori 1971 p.9">Andras Hamori. ''An Allegory from the Arabian Nights: The City of Brass''. ''Bulletin of the School of Oriental & African Studies''. boky 34. laharana 1. Cambridge University Press. 1971. p. 9–19 [9]. <nowiki>doi:10.1017/S0041977X00141540</nowiki>. <nowiki>S2CID 161610007</nowiki>.</ref> mamakivaky an' i [[Sahara]] mba hitady tanàna fahiny very sy hanandrana haka indray fitoerana vita amin' ny varahina mavo (firaka varahina sy fanitso; ''brass'') izay nampiasain' i [[Sôlômôna]] taloha hisamborana [[Jiny|jiny]] iray.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 148–149, 217–219.</ref> Eny an-dalana izy ireo dia mifanena amin' ny [[Mômia|mpanjakavavy natao mômia]], mponina niova ho vato,<ref>Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. Tauris Parke Paperbacks. 2003. p. 213. <nowiki>ISBN 1-86064-983-1</nowiki>.</ref> ''robot'' miendrika olombelona sy milina mihetsika ho azy izay toa tena velona, saribakoly manintona mandihy tsy misy kofehy,<ref name="Hamori 1971 pp.12–13">Andras Hamori. ''An Allegory from the Arabian Nights: The City of Brass''. ''Bulletin of the School of Oriental & African Studies''. boky 34. laharana 1. Cambridge University Press. 1971. p. 9–19 [12–13]. <nowiki>doi:10.1017/S0041977X00141540</nowiki>. <nowiki>S2CID 161610007</nowiki>.</ref> ary ''robot'' miendrika mpitaingin-tsoavaly vita amin' ny varahina mavo izay manoro ny lalana mankany amin' ilay tanàna fahiny ho an' ilay vondrona. Ao amin' ny ''The Ebony Horse'' dia misy ''robot''<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 10–11.</ref> miendrika soavaly mekanika manidina, fehezina amin' ny fanalahidy, izay afaka manidina any amin' ny habakabaka ivelan' ny Tany sy mankany amin' ny Masoandro.<ref>Geraldine McCaughrean; Rosamund Fowler. ''One Thousand and One Arabian Nights''. Oxford University Press. 1999. p. 247–251. <nowiki>ISBN 0-19-275013-5</nowiki>.</ref> Ny ''Third Qalandar's Tale'' koa dia ahitana ''robot'' miendrika mpitondra sambo hafahafa mampiahiahy.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 10–11.</ref> Azo heverina ho isan' ireo santatra tany am-boalohany nialoha ny tantara foronina ara-tsiansa ny ''The City of Brass'' sy ny ''The Ebony Horse''.<ref>[http://www.islamscifi.com/?Academic_Literature Academic Literature] ([https://web.archive.org/web/20170630231017/http://www.islamscifi.com/?Academic_Literature Tahiry], 2017-06-30), Islam and Science Fiction</ref> === Tononkalo === Maro ny tononkalo arabo ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Matetika ny mpitantara no mampiasa azy ireny mba hanaovana famaritana amin' ny an-tsipiriany, indrindra fa ny hatsaran-tarehin' ny olona ao amin' ny tantara. Indraindray koa ireo olona ireo dia mitanisa tononkalo na miteny amin' ny alalan' ny andalan-tononkalo amin' ny toe-javatra sasany. Anisan' ny fampiasana azy ireny, saingy tsy ireo ihany, ny: * Fanomezana torohevitra, fampitandremana ary vahaolana. * Fiderana an' Andriamanitra sy ny mpanjaka ary ireo manana fahefana. * Fitalahoana famindram-po sy famelan-keloka. * Fitomaniana noho ny fanapahan-kevitra diso na ny vintana ratsy. * Fanolorana ankamantatra, fametrahana fanontaniana ary fanaovana fanamby. * Fitsikerana sy fandinihana ny lafin-javatra samihafa amin' ny fiainana. * Fanehoana fihetseham-po amin' ny hafa na amin' ny tena ihany: hafaliana, alahelo, tebiteby, fahagagana ary hatezerana. Ohatra iray amin' ny fanehoana ny hafalian' ny tena ny ao amin' ny Alina faha-203: mijoro eo ivelan' ny lapa ny Printsy Qamar Al-Zaman ary te hampahafantatra ny fahatongavany amin' ny Mpanjakavavy Bodour.<ref>[http://www.mythfolklore.net/1001nights/burton/kamar.htm Burton Nights] ([https://web.archive.org/web/20160528204945/http://www.mythfolklore.net/1001nights/burton/kamar.htm Tahiry], 2016-05-28). Mythfolklore.net (2005-01-01). Retrieved on 2013-09-23.</ref> Fonosiny amin' ny taratasy ny peratra anaovany ary omeny ny mpanompo, izay manatitra izany any amin' ny mpanjakavavy. Rehefa mamaha ilay fonosana izy ka mahita ilay peratra, dia safononoky ny hafaliana ary manao izao tononkalo izao: {| class="wikitable" |+ Ny tononkalo arabo sy ny fanoratana azy amin' ny abidy latina araka ny loharano ! scope="col" | Tononkalo arabo tany am-boalohany ! scope="col" | Fanoratana amin' ny abidy latina |- | <poem lang="ar" dir="rtl"> وَلَقدْ نَدِمْتُ عَلى تَفَرُّقِ شَمْلِنا دَهْرًا وَفاضَ الدَّمْعُ مِنْ أَجْفاني وَنَذَرْتُ إِنْ عادَ الزَّمانُ يَلُمُّنا لا عُدْتُ أَذْكُرُ فُرْقَةً بِلِساني هَجَمَ السُّرورُ عَلَيَّ حَتَّى أَنَّهُ مِنْ فَرَطِ ما سَرَّني أَبْكاني يا عَيْنُ صارَ الدَّمْعُ مِنْكِ سِجْيَةً تَبْكينَ مِنْ فَرَحٍ وَأَحْزاني </poem> | <poem> Wa-laqad nadimtu 'alá tafarruqi shamlinā Dahran wa-fāḍa ad-dam'u min ajfānī Wa-nadhartu in 'āda az-zamānu yalummunā la 'udtu adhkuru furqatan bi-lisānī Hajama as-surūru 'alayya ḥattá annahu min faraṭi mā sarranī abkānī Yā 'aynu ṣāra ad-dam'u minki sijyatan tabkīna min faraḥin wa-aḥzānī </poem> |} Ireto ny dika anglisy roa sy ny fandikana azy ireo amin' ny teny malagasy. {| class="wikitable" |+ Dika anglisy voatanisa ao amin' ny loharano sy ny fandikana azy amin' ny teny malagasy ! scope="col" | Dika anglisy ! scope="col" | Teny anglisy voatonona ! scope="col" | Fandikana amin' ny teny malagasy an' ilay dika anglisy |- ! scope="row" | «Literal translation» (fandikan-teny ara-bakiteny) | <poem lang="en"> And I have regretted the separation of our companionship An eon, and tears flooded my eyes And I've sworn if time brought us back together I'll never utter any separation with my tongue Joy conquered me to the point of which it made me happy that I cried Oh eye, the tears out of you became a principle You cry out of joy and out of sadness </poem> | <poem> Ary efa nanenenako ny fisarahan' ny fiarahantsika Nandritra ny fotoana lava dia lava, ka safotry ny ranomaso ny masoko. Ary efa nianiana aho fa raha mampihaona antsika indray ny fotoana, Dia tsy hanonona fisarahana amin' ny lelako intsony aho. Resin' ny hafaliana aho, hany ka Nampitomany ahy ny hafaliana nentiny. Ry maso ô, nanjary fitsipika arahinao ny mandatsa-dranomaso; Mitomany noho ny hafaliana sy noho ny alahelo ianao. </poem> |- ! scope="row" | «Burton's verse translation» (fandikan-tenin' i Burton miendrika tononkalo) | <poem lang="en"> Long, long have I bewailed the sev'rance of our loves, With tears that from my lids streamed down like burning rain And vowed that, if the days deign reunite us two, My lips should never speak of severance again: Joy hath o'erwhelmed me so that, for the very stress Of that which gladdens me to weeping I am fain. Tears are become to you a habit, O my eyes, So that ye weep as well for gladness as for pain. </poem> | <poem> Efa ela, ela no nitomaniako ny fisarahan' ny fifankatiavantsika, Tamin' ny ranomaso nikoriana avy tamin' ny hodi-masoko toy ny orana mahamay. Ary nivoady aho fa raha sitraky ny andro ny hampihaona antsika roa indray, Dia tsy hiresaka fisarahana intsony ny molotro: Tototry ny hafaliana aho, hany ka, Noho ny hamafin' izay mahafaly ahy indrindra, dia te hitomany aho. Efa zatra mandatsa-dranomaso ianareo, ry masoko ô, Ka mitomany noho ny hafaliana ianareo, toy ny noho ny fangirifiriana. </poem> |} == Eo amin' ny kolontsaina maneran-tany == Lohahevitra mifandraika: ny fandikan-tenin' ny ''Alina iraika amby arivo'' sy ny lisitry ny asa nahazo aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Lehibe dia lehibe ny fiantraikan' ireo dikan' ny ''Alina iraika amby arivo'' eo amin' ny literatiora maneran-tany. Mpanoratra samy hafa toa an' i Henry Fielding sy [[Naguib Mahfouz]] no nanonona ny anaran' ilay fitambarana tao amin' ny sanganasany. Anisan' ny mpanoratra hafa nahazo aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' i John Barth, [[Jorge Luis Borges]], A. S. Byatt, Italo Calvino, Angela Carter, [[Constantin Cavafy|Constantine P. Cavafy]], Wilkie Collins, [[Arthur Conan Doyle]], [[Alexandre Dumas]], [[Gustave Flaubert]], Elizabeth Gaskell, [[Arthur de Gobineau]], [[Johann Wolfgang von Goethe]], Hugo von Hofmannsthal, [[Victor Hugo]], [[Howard Phillips Lovecraft|H. P. Lovecraft]], Gérard de Nerval, Charles Nodier, [[Orhan Pamuk]], [[Georges Perec]], [[Marcel Proust]], [[Alexander Pushkin]], [[Salman Rushdie]], Marcel Schwob, [[Walter Scott]], [[Stendhal]], William Makepeace Thackeray, [[Leo Tolstoy]], [[H. G. Wells]] ary [[W. B. Yeats]].<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 290.</ref> Lasa tandindona eo amin' ny kolontsaina tandrefana ny olona foronina sasany ao amin' izany fitantarana lava izany, toa an' i [[Aladin ou la Lampe merveilleuse|Aladdin]], Sinbad ary Ali Baba. Mety ho anisan' ny nahatonga ny lazany ny fitomboan' ny fahalalana momba ny tantara sy ny jeografia. Toa tsy dia sarotra inoana loatra ireo zavaboary sy zava-mitranga mahagaga mampiavaka ny angano rehefa apetraka amin' ny lasa lavitra kokoa na any amin' ny toerana lavitra kokoa ny tantara. Miafara amin' ny famoronana tontolo an-tsaina izay zara raha misy ifandraisany amin' ny fotoana sy toerana tena misy, na tsy misy ifandraisany aminy mihitsy aza, izany fomba izany. Singa maromaro avy amin' ny angano arabo no fahita ankehitriny ao amin' ny tantara mahagaga maoderina, toy ny [[Jiny|jiny]], ny zavaboary angano antsoina hoe Bahamut, ny karipetra mahagaga, ny jiro mahagaga, sy ny sisa. Rehefa nanolo-kevitra hanoratra angano maoderina tsy ahitana ireo singa efa raikitra fampiasa i L. Frank Baum, dia nampidiriny tao anatin' ireo singa tokony hesorina ny jiny, ny olona bitika ao amin' ny angano, ary ny zavaboary angano manana herin' ny mazia (''fairy'').<ref>James Thurber, "The Wizard of Chitenango", p. 64 ''Fantasists on Fantasy'' edited by Robert H. Boyer and Kenneth J. Zahorski, <nowiki>ISBN 0-380-86553-X</nowiki>.</ref> Tamin' ny 1982, nanomboka nanome ny anaran' ny olona foronina sy ny toerana ao amin' ny fandikan-tenin' i Burton ho an' ireo endriky ny velaran-tanin' i Enceladus, zanabolana voajanaharin' i [[Satiorna (planeta)|Satiorna]], ny ''International Astronomical Union'', na IAU (Fikambanana iraisam-pirenena momba ny astronomia).<ref name="NameCategories">Blue, J.; (2006) [http://planetarynames.wr.usgs.gov/append6.html ''Categories for Naming Planetary Features''] ([https://web.archive.org/web/20070824115900/http://planetarynames.wr.usgs.gov/append6.html Tahiry], 2007-08-24). Retrieved November 16, 2006.</ref> Izao no antony nomena (dikanteny): «Hafahafa sy mifono mistery tokoa ny velarany ka ny ''Arabian Nights'' no nomena azy ho tahirin' anarana azo isafidianana, ka nampifandraisina tamin' ny tantara mahagaga an-tsoratra ny endriky ny tany toa avy amin' ny tontolo an-tsaina.»<ref>''[http://www.iau.org/static/publications/IB104.pdf IAU Information Bulletin No. 104]''. Iau.org. nojerena tamin’ ny 2021-11-06. datin’ ny tahiry: 2022-10-09. rohy voatahiry: [https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.iau.org/static/publications/IB104.pdf https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.iau.org/static/publications/IB104.pdf]. toetry ny rohy: live.</ref> === Eo amin' ny kolontsaina arabo === Tena nankafizin' ireo mpitantara fantatra teo an-toerana amin' ny anarana hoe ''Hakawati'' ny tantara ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''.<ref>''Oral tradition''. 1994. p. 390–419.</ref> Na izany aza, zara raha voatonona tao amin' ireo lisitry ny literatiora be mpankafy ny ''Alina iraika amby arivo'', ary vitsy ny sora-tanan' ilay fanangonana talohan' ny taonjato faha-18 mbola misy, na dia voatonona imbetsaka aza ireo tantara ao anatiny, toy ny Sindbad, ny ''Epic of Antar'', ary ireo tantaram-pahasahiana sy dia mahagaga hafa.<ref>Reynolds p. 272</ref> Araka ny filazan' i Robert Irwin anefa, ambany toerana teo amin' ny literatiora arabo tamin' ny Andro Antenatenany ny ''Alina iraika amby arivo'', satria nosoratana tamin' ny lahatsoratra tsotra. Hoy i Irwin, araka izao fandikan-teny izao: «Na amin' izao fotoana izao aza, ankoatra ny mpanoratra sasany sy ny manam-pahaizana sasany eny amin' ny oniversite, dia tsinontsinoavina eo amin' ny tontolo arabo ny ''Alina iraika amby arivo''. Matetika ny tantara ao aminy no kianina ho tsy mihaja, tsy azo inoana, feno fahazazana ary, indrindra indrindra, ratsy soratra».<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 81–82.</ref> Na dia ambany toerana aza anefa ilay fanangonana tantara, dia nanana mpifaninana maromaro izy tamin' ny vanim-potoana abasida.<ref>Robert Irwin. ''The Arabian nights: A companion''. Tauris Park Paperback. 2004. p. 37.</ref> Nahazo aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny mpanoratra maoderina sasany avy any Ejipta, toa an' i Tawfiq al-Hakim, mpanoratra ny tantara an-tsehatra ''Shahrazad'' (1934), izay manaraka ny firehana ''Symbolism'' (fampiasana tandindona); i Taha Hussein, mpanoratra ny ''Scheherazade's Dreams'' (1943);<ref name="Encyclopaedia Iranica">''[http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla Encyclopaedia Iranica]''. Iranicaonline.org. nojerena tamin’ ny 2013-10-18. datin’ ny tahiry: 2019-11-17. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20191117013804/http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla https://web.archive.org/web/20191117013804/http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla]. toetry ny rohy: live.</ref> ary i [[Naguib Mahfouz]], mpanoratra ny ''Arabian Nights and Days'' (1979). Araka ny filazan' i Idries Shah, mitovy ny sanda ara-tarehimarika ananan' ny lohateny arabo hoe ''alf layla wa layla'' sy ny fehezanteny arabo hoe ''ʾumm al-qiṣṣa'', izay midika hoe «renin' ny tantara», rehefa kajina amin' ny rafitra ''Abjad'', izay anomezana sanda ara-tarehimarika ny litera arabo. Nilaza koa izy fa maro amin' ireo tantara ireo, araka izao fandikan-teny izao, no «tantara fampianarana ao amin' ny [[Sofisma (silamo)|sofisma]] misy hafatra miafina, famaritana ireo fizotran-javatra ao amin' ny saina, na fahalalana isan-karazany nampitaina tamin' ny fomba miafina».<ref name="Sufis">Idries Shah. ''The Sufis''. London, UK. Octagon Press. 1977. navoaka voalohany: 1964. p. 174–175. <nowiki>ISBN 0-86304-020-9</nowiki>.</ref> Teo amin' ny sehatra natokana kokoa ho an' ny besinimaro, dia naharitra ela ny fankafizana ireo sarimihetsika sy fandaharana amin' ny fahitalavitra nalaina avy amin' ny tantara toy ny Sinbad sy Aladdin tany amin' ireo firenena miteny arabo. === Literatiora eoropeana tany aloha === Na dia tamin' ny 1704 aza no nivoaka ny fandikan-teny fantatra voalohany tamin' ny fiteny eoropeana iray, dia mety ho efa nanomboka nisy fiantraikany tamin' ny kolontsaina tandrefana ela talohan' izany ny ''Alina iraika amby arivo''. Nandika asa soratra maro avy amin' ny teny arabo ireo mpanoratra kristiana tany Espaina tamin' ny Andro Antenatenany. Asa momba ny filôzôfia sy ny matematika no tena nadikany, nefa nisy koa tantara foronina arabo, araka ny hita amin' ny ''El Conde Lucanor'', fanangonan-tantaran' i Juan Manuel, sy ny ''The Book of Beasts'' nosoratan' i Ramón Llull.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 92–94.</ref> Toa niely tany ivelan' i Espaina koa ny fahalalana an' ilay asa, na mivantana izany na ankolaka. Ahitana lohahevitra sy singa miverimberina izay misy itoviany amin' ny ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny ''The Canterbury Tales'' nosoratan' i [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] sy ny ''Decameron'' nosoratan' i [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]]. Ao amin' ny ''The Squire's Tale'', ohatra, dia mitaingina soavaly manidina vita amin' ny varahina mavo ny mpandray anjara fototra. Ny fitoviana hita ao amin' ny ''Novelle'' nosoratan' i Giovanni Sercambi sy ny ''Orlando Furioso'' nosoratan' i Ariosto dia manoro fa nety ho fantatra koa ny tantaran' i Shahryar sy Shahzaman.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 96–99.</ref> Toa manondro koa ny porofo fa efa niely tany [[Balkana]] ireo tantara, ary efa nisy fandikan-tenin' ny ''Alina iraika amby arivo'' tamin' ny [[Fiteny romaniana|teny romaniana]] tamin' ny taonjato faha-17. Nifototra tamin' ny dika iray tamin' ny teny grika io fandikan-teny io.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 61–62.</ref> === Literatiora tandrefana nanomboka tamin' ny taonjato faha-18 === ==== Ny fandikan-tenin' i Galland tamin' ny taonjato faha-18 ==== [[File:CC No 08 Arabian Nights.jpg|thumb|left|Laharana faha-8 amin' ny ''Classic Comics'']] [[File:First European edition of Arabian Nights, Les Mille et une Nuit, by Antoine Galland, 1730 CE, Paris.jpg|thumb|Ny fanontana eoropeana voalohany ny ''Alina iraika amby arivo'', mitondra ny lohateny hoe ''Les Mille et une Nuit'', nataon' i Antoine Galland; boky faha-11, 1730 taorian' i Kristy, Paris.]] [[File:Arabian Nights, Tousend und Eine Nacht Arabische Erzahlungen, translated into German by Gustav Weil, Vol .4, 1866 CE.jpg|thumb|Ny ''Alina iraika amby arivo'', mitondra ny lohateny hoe ''Tausend und eine Nacht. Arabische Erzählungen'', nadikan' i Gustav Weil tamin' ny teny alemàna; boky faha-4, 1866 taorian' i Kristy, Stuttgart.]] Ny fandikan-teny eoropeana voalohany fantatra, nataon' i Antoine Galland ary navoaka tamin' ny 1704, no nahatonga ny ''Alina iraika amby arivo'' ho malaza amin' ny vanim-potoana maoderina. Araka ny nosoratan' i Robert Irwin, amin' izao fandikana amin' ny teny malagasy izao, dia «lehibe tokoa ny anjara asan' i Galland tamin' ny fahitana ireo tantara, ny fampalazana azy tany Eorôpa ary ny famolavolana izay nanjary noraisina ho fitambaran-tantara fototra ekena, hany ka nantsoina hoe tena mpanoratra ny ''Alina iraika amby arivo'' izy, na dia mety ho fanitarana sy fifanoheran-kevitra aza izany».<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 14.</ref> Mety ho noho ny fifanojoany tamin' ny fitiavan' ny olona ny ''contes de fées'' (angano momba ny zavaboary mahagaga) no nampahazo laza avy hatrany ny dikan-tenin' i Galland teo amin' ny mpamaky frantsay. Nanomboka izany fironana izany rehefa navoaka tamin' ny 1690 ny ''Histoire d'Hypolite'' nosoratan' i Madame d'Aulnoy. Mitovitovy be amin' ny firafitry ny ''Alina iraika amby arivo'' ny an' io bokin' i d'Aulnoy io, satria vehivavy mpitantara no mitantara ireo tantara ao anatiny. Niely nanerana an' i Eorôpa ny lazan' ny ''Alina iraika amby arivo'', ary tamin' ny faran' ilay taonjato dia efa voadika tamin' ny teny anglisy, alemàna, italiana, neerlandey, danoà, rosiana, flamanina ary yidisy ny dikan-tenin' i Galland.<ref>Reynolds pp. 279–281</ref> Nahatonga ny fipoiran' ny asa soratra maro naka tahaka fomba lazaina ho tatsinanana ny dikan-tenin' i Galland. Tamin' izany fotoana izany koa, dia nisy mpanoratra frantsay nanomboka naneso io fomba fanoratra io, ka namorona tantara lavitry ny zava-misy izay ny endrika ivelan' ny toerana isehoany fotsiny no nampitovy azy amin' ny Tatsinanana. Anisan' ireo asa maka tahaka fomba fanoratra amim-panesoana ireo ny ''Les quatre Facardins'' (1730) nosoratan' i Anthony Hamilton, ny ''Le sopha'' (1742) nosoratan' i Crébillon ary ny ''Les bijoux indiscrets'' (1748) nosoratan' i Diderot. Matetika izy ireny no nahitana fanondroana an-kolaka ny fiarahamonina tany Frantsa tamin' izany fotoana izany. Ny ohatra malaza indrindra dia ny ''Zadig'' (1748) nosoratan' i [[Voltaire]], izay nitsikera ny tsy fandeferana ara-pivavahana, ary tany Afovoany Atsinanana talohan' ny fivavahana silamo no nampisehoany ny tantara, nefa tsy nofaritana mazava ilay toerana sy vanim-potoana.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 238–241.</ref> Ny dika anglisy amin' ny karazana nantsoina hoe ''Oriental Tale'' (tantara tatsinanana) dia mazàna nanasongadina fatratra ny fampianarana momba ny fitondran-tena.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 242.</ref> Naningana tamin' izany ny ''Vathek'' (1786), tantara mahagaga nosoratan' i William Beckford, izay nanana fiantraikany lehibe namaritra ny fivoaran' ny rômana gôtika, karazana tantara foronina mampiasa tahotra sy zava-miafina. Ny rômana ''Saragossa Manuscript'' nosoratan' ilay andriana pôlôney Jan Potocki, izay natomboka tamin' ny 1797, dia nandray betsaka avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', na tamin' ny toetrany tatsinanana na tamin' ny filaharan' ny tantara ao anatin' ny tantara mifampiditra sy mifanjevo ao aminy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 245–260.</ref> Tafiditra tao amin' ny lisitry ny vidin' ny boky momba ny teôlôjia, ny tantara ary ny fanaovana sarintany ilay asa soratra. Nalefan' i Andrew Millar, mpivarotra boky ekosey izay mbola niofana tamin' izany fotoana izany, tany amin' ny mpitandrina [[Presbiterianisma|presbiteriana]] iray io lisitra io. Maneho ny fielezan' ny lazan' ilay boky sy ny fahafahana nahazo azy tamin' ny taompolo 1720 izany.<ref>''[https://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/6.html The manuscripts, Letter from Andrew Millar to Robert Wodrow, 5 August, 1725. Andrew Millar Project. University of Edinburgh.]''. www.millar-project.ed.ac.uk. nojerena tamin’ ny 2016-06-03. datin’ ny tahiry: 2016-01-15. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20160115093030/http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/6.html https://web.archive.org/web/20160115093030/http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/6.html]. toetry ny rohy: live.</ref> ==== Taonjato faha-19 sy faha-20 ==== Mbola anisan' ny boky tena tian' ny mpanoratra britanika maro tamin' ny vanim-potoana romantika sy viktoriana ny ''Alina iraika amby arivo''. Hoy i A. S. Byatt, raha adika amin' ny teny malagasy: «Tao amin' ny tononkalo romantika britanika, ny ''Arabian Nights'' dia nisolo tena ny zava-mahagaga nifanohitra tamin' ny fiainana andavanandro, sy ny saina mamorona nifanohitra tamin' ny fisainana nanaraka lojika nefa tsy nanana aingam-panahy sady nanatsotra tafahoatra ny zava-drehetra.»<ref>A. S. Byatt. ''On Histories and Stories: Selected Essays''. Harvard University Press. 2001. p. 167. <nowiki>ISBN 978-0-674-00451-1</nowiki>.</ref> Samy niresaka ny nofy ratsy naterak' ilay boky taminy fony mbola kely i [[Samuel Taylor Coleridge|Coleridge]] sy i de Quincey tao amin' ny asa soratra nitantarany ny fiainany manokana. Nanoratra tao amin' ny tononkalony momba ny famakiany ireo tantara fony mbola kely koa i [[William Wordsworth|Wordsworth]] sy i Tennyson.<ref>I Wordsworth ao amin' ny boky fahadimy amin' ny ''The Prelude''; i Tennyson ao amin' ny tononkalony «Recollections of the Arabian Nights». (Irwin, pp. 266–269)</ref> Anisan' ny nankafy ilay boky koa i [[Charles Dickens]], ary hita manerana ny fiandohan' ny tantara lava nosoratany farany, ''The Mystery of Edwin Drood'' (1870), ny rivo-piainana mampiavaka ny ''Alina iraika amby arivo''.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 270.</ref> Mpanoratra maromaro no nanandrana nanampy tantara faha-1002,<ref>Byatt, ''On Histories and Stories: Selected Essays'', 2001, p. 168.</ref> anisan' izany i Théophile Gautier (''La mille deuxième nuit'', 1842)<ref name="Encyclopaedia Iranica"/> sy i Joseph Roth (''Die Geschichte von der 1002 Nacht'', 1939).<ref>Byatt, ''On Histories and Stories: Selected Essays'', 2001, p. 168.</ref> Nanoratra ny ''The Thousand-and-Second Tale of Scheherazade'' (1845) i [[Edgar Allan Poe]]. Tantara fohy maneho ny dia fahavalo sady farany nataon' i Sinbad ilay tantsambo izy io, miaraka amin' ireo zava-miafina samihafa hitan' i Sinbad sy ny tantsambony; hazavaina ao amin' ny fanamarihana ambany pejy amin' ilay tantara avy eo ireo zava-mahagaga ireo. Tsy azon' ny mpanjaka antoka raha tena misy ireo zava-miafina ireo, afa-tsy ny momba ireo elefanta mitondra izao tontolo izao eo ambonin' ny lamosin' ny sokatra. Kanefa, ankoatra io tranga io, dia zava-nitranga tena nisy tany amin' ny toerana samihafa tamin' ny andro niainan' i Poe na talohan' izany ireo lazaina ireo, ary anisan' ny zava-nitranga tamin' ny vanim-potoana maoderina. Amin' ny fiafaran' ilay tantara, dia rikoriko mafy tamin' ny tantara vao noforonin' i Scheherazade ny mpanjaka ka nampamono azy ny ampitson' iny mihitsy. Nahaliana an' i [[W. B. Yeats]], poety irlandey sady anisan' ny olo-manan-danja teo amin' ny literatiora, koa ny ''Alina iraika amby arivo''. Tao amin' ny bokiny nosoratana amin' ny lahatsoratra tsotra, ''A Vision'', dia nanoratra tononkalo mifototra amin' ny fiainany manokana izy, mitondra ny lohateny hoe ''The Gift of [[Harun al-Rashid|Harun Al-Rashid]]''.<ref>''[http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/readingeurope/content/ire/NatLibIre_01.pdf The Cat and the Moon and Certain Poems by William Butler Yeats]''. datin’ ny tahiry: 2022-10-09. rohy voatahiry: [https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/readingeurope/content/ire/NatLibIre_01.pdf https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/readingeurope/content/ire/NatLibIre_01.pdf]. toetry ny rohy: live.</ref> Nifandray tamin' ny fanandramana niarahany tamin' i Georgie Hyde-Lees vadiny momba ny fanoratana mandeha ho azy (''automatic writing'') izany. Fomba nampiasain' ny olona maro nanao fomba miafina momba ny hery tsy hita maso izy io, mba hamantarana hafatra izay noheverin' izy ireo fa avy amin' ny ampahan' ny saina tsy tsapan' ny tena mivantana na avy amin' ny zavaboary ara-panahy hafa. Mandritra izany dia mihetsika mitondra pensilihazo na penina ny tanana ka manoratra eo amin' ny taratasy tsotra iray, ary mikimpy ny mason' ilay olona. Ao amin' ny tononkalon' i Yeats koa, ilay vady manana fanomezam-pahasoavana sy talenta dia aseho ho «fanomezana» mihitsy (dikan-teny), izay nolazaina fa nomen' ny kalifa an' i Qusta Ibn Luqa, ilay filôzôfa kristianina bizantina misolo tena an' i W. B. Yeats ao amin' ilay tononkalo. Tamin' ny Jolay 1934, fony izy nitety an' i Etazonia, dia nanontany azy i Louis Lambert hoe iza ireo boky enina nahafa-po azy indrindra. Tao amin' ny lisitra nomeny, dia ny sanganasan' i [[William Shakespeare]] ihany no nialoha ny ''Alina iraika amby arivo'', izay teo amin' ny laharana faharoa.<ref>A. Norman Jeffares; K. G. W. Cross. ''[https://books.google.com/books?id=y5GuCwAAQBAJ&q=Yeats+ethel+mannin+arabian+nights&pg=PA291 In Excited Reverie: Centenary Tribute to W.B. Yeats]''. Springer. 1965. <nowiki>ISBN 978-1-349-00646-5</nowiki>. avy amin’ ny Google Books.</ref> Nisy fiantraikany tamin' ny mpanoratra maoderina koa ny ''Alina iraika amby arivo'', ka anisan' izany i [[James Joyce]], i [[Marcel Proust]], i [[Jorge Luis Borges]], i John Barth ary i Ted Chiang. === Sarimihetsika sy radio ary fahitalavitra === Jereo koa: ireo sarimihetsika nalaina avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. [[File:Aladdin and the Wonderful Lamp (1917).webm|thumb|thumbtime=6|''Aladdin and the Wonderful Lamp'' (1917)]] Nanjary lohahevitra be mpitia tamin' ny sarimihetsika ireo tantara ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', nanomboka tamin' ny ''Le Palais des Mille et une nuits'' (1905) nataon' i [[Georges Méliès]]. Nanasongadina ireo dika roa amin' ny ''The Thief of Baghdad'' ilay mpitsikera Robert Irwin: ny dika tamin' ny 1924 notarihin' i Raoul Walsh sy ny dika tamin' ny 1940 novokarin' i Alexander Korda. Nampiarahiny tamin' ny ''Il fiore delle Mille e una notte'' (1974) nataon' i [[Pier Paolo Pasolini]] izy ireo, ary nolazainy fa, araka ny dikanteny malagasy, «manana toerana ambony eo anivon' ireo sanganasa lehiben' ny sarimihetsika maneran-tany».<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 291–292.</ref> Nofaritan' i Michael James Lundell ho toy izao kosa ny ''Il fiore'', araka ny dikanteny malagasy: «ilay fampifanarahana mahatoky indrindra amin' ny ''The 1001 Nights'' amin' ny endriny tranainy indrindra, raha ny fanasongadinany ny lafiny ara-nofo no jerena».<ref>Michael Lundell. ''Pasolini's Splendid Infidelities: Un/Faithful Film Versions of The Thousand and One Nights''. ''Adaptation''. boky 6. laharana 1. Oxford University Press. 2013. p. 120–127. <nowiki>doi:10.1093/adaptation/aps022</nowiki>.</ref> Ny ''Alif Laila'' (midika hoe «Alina arivo»; 1933) dia sarimihetsika mitantara zava-mahagaga amin' ny [[Fiteny hindỳ|teny hindỳ]], nalaina avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', ary anisan' ny sarimihetsika tamin' ny vanim-potoana niandohan' ny sarimihetsika tao India. I Balwant Bhatt sy Shanti Dave no nitarika azy. Nanao ny ''Alif Laila'' (1953) i K. Amarnath; sarimihetsika indiana hafa amin' ny teny hindỳ mitantara zava-mahagaga izy io, nalaina avy amin' ny anganon' i [[Aladin ou la Lampe merveilleuse|Aladdin]].<ref name="RajadhyakshaWillemen1999"/> Nivoaka tamin' ny 1946 ny ''Arabian Nights'' nataon' i Niren Lahiri, sarimihetsika mampifangaro traikefa mampientanentana sy zava-mahagaga, nalaina avy amin' ireo tantara.<ref>''[https://indiancine.ma/EHD/info Arabian Nights (1946)]''. Indiancine.ma. nojerena tamin’ ny 2021-06-13. datin’ ny tahiry: 2021-06-13. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20210613201915/https://indiancine.ma/EHD/info https://web.archive.org/web/20210613201915/https://indiancine.ma/EHD/info]. toetry ny rohy: live.</ref> Nisy sarimihetsika indiana maromaro nalaina avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' sy ny ''The Thief of Baghdad'' novokarina nandritra ny taona maro, anisan' izany ny ''Baghdad Ka Chor'' (1946), ny ''Baghdad Thirudan'' (1960), ary ny ''Baghdad Gaja Donga'' (1968).<ref name="RajadhyakshaWillemen1999">Ashish Rajadhyaksha; Paul Willemen. ''[https://books.google.com/books?id=R0EOAQAAMAAJ Encyclopaedia of Indian cinema]''. British Film Institute. 1999. <nowiki>ISBN 978-1-57958-146-6</nowiki>.</ref> Novokarina tao India koa ny tantara mitohy amin' ny fahitalavitra ''Thief of Baghdad'', izay nalefa tao amin' ny ''Zee TV'' (fantsona fahitalavitra Zee) teo anelanelan' ny 2000 sy 2001. Ny UPA (''United Productions of America'', na «Famokarana mitambatra any Amerika»), tobim-pamokarana amerikanina mpanao sarimiaina, dia namokatra ny ''1001 Arabian Nights'' (1959), dika natao sarimiaina lava ahitana an' i Mr. Magoo, mpilalao ao amin' ny sarimiaina.<ref name="MaltinMiceMagic">Leonard Maltin. ''Of Mice and Magic: A History of American Animated Cartoons''. New American Library. 1987. p. 341–342. <nowiki>ISBN 0-452-25993-2</nowiki>.</ref> Nahazo aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny ''The Singing Princess'', sarimiaina tamin' ny 1949, izay sarimihetsika hafa novokarina tao Italia. Ny ''One Thousand and One Arabian Nights'' (1969), sarimiaina lava novokarina tao Japàna ary notarihin' i [[Osamu Tezuka|Tezuka Osamu]] sy Yamamoto Eiichi, dia nampiasa sary sy feo mampahatsiahy ny fahatsapana miova sy ny fahitana toy ny anaty nofy (''psychedelic''), ary nampiditra votoaty ara-nofo natao ho an' ny olon-dehibe.<ref>[https://www.thespinningimage.co.uk/cultfilms/displaycultfilm.asp?reviewid=4107 One Thousand and One Arabian Nights Review (1969)] ([https://web.archive.org/web/20251113100844/https://www.thespinningimage.co.uk/cultfilms/displaycultfilm.asp?reviewid=4107 Tahiry], 2025-11-13). Thespinningimage.co.uk. Retrieved on 2013-09-23.</ref> Ny ''Alif Laila'' (''The Arabian Nights'') dia tantara mitohy indiana tamin' ny 1993–1997 nalaina avy amin' ireo tantara ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', novokarin' ny ''Sagar Entertainment Ltd'' (orinasa fialamboly Sagar manana andraikitra voafetra) ary nalefa tao amin' ny ''DD National'' (fantsona nasionalin' ny Doordarshan). Manomboka amin' i Scheherazade mitantara amin' i Shahryar izy io, ary ahitana ireo tantara be mpahalala sy ireo tsy dia be mpahalala ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Nisy tantara mitohy indiana hafa mitondra ny lohateny hoe ''Alif Laila'', nalaina avy amin' ny tantara samihafa ao amin' ilay fitambarana, nalefa tao amin' ny ''Dangal TV'' (fantsona fahitalavitra Dangal) tamin' ny 2020.<ref>''[https://news.abplive.com/videos/entertainment/television-dangal-tvs-new-fantasy-drama-alif-laila-soon-on-tv-1164749 Dangal TV's new fantasy drama Alif Laila soon on TV]''. ABP News. 2020-02-24. fiteny: en. nojerena tamin’ ny 2021-05-22. datin’ ny tahiry: 2021-05-22. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20210522235808/https://news.abplive.com/videos/entertainment/television-dangal-tvs-new-fantasy-drama-alif-laila-soon-on-tv-1164749 https://web.archive.org/web/20210522235808/https://news.abplive.com/videos/entertainment/television-dangal-tvs-new-fantasy-drama-alif-laila-soon-on-tv-1164749]. toetry ny rohy: live.</ref> Nalefa teo anelanelan' ny taompolo 1980 sy ny fiandohan' ny taompolo 1990 ny ''Alf Leila Wa Leila'', ireo fampifanarahana ejipsiana ireo tantara ho an' ny fahitalavitra. Isaky ny andiany dia nisy mpanakanto ejipsiana malaza, toa an' i Hussein Fahmy, Raghda, Laila Elwi, Yousuf Shaaban, Nelly, Sherihan ary Yehia El-Fakharany, nandray anjara. Tamin' ny volana [[Ramadany]] isan-taona no nanombohana nandefa ny andiany tsirairay, nandritra ny taompolo 1980 sy 1990.<ref>''[https://www.youtube.com/watch?v=DMD6lI_driU&list=PL9KkecclNUBSJGb1T2A0lrvYWhhK_m0g6&index=1 ألف ليلة وليلة ׀ ليلى والإشكيف׃ تتر بداية]''. YouTube. 14 June 2016. nojerena tamin’ ny 6 November 2021. datin’ ny tahiry: 29 September 2021. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20210929003331/https://www.youtube.com/watch?v=DMD6lI_driU&list=PL9KkecclNUBSJGb1T2A0lrvYWhhK_m0g6&index=1 https://web.archive.org/web/20210929003331/https://www.youtube.com/watch?v=DMD6lI_driU&list=PL9KkecclNUBSJGb1T2A0lrvYWhhK_m0g6&index=1]. toetry ny rohy: live.</ref> Anisan' ireo sarimihetsika be mpahalala indrindra nalaina avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny ''Aladdin'', sarimiaina tamin' ny 1992 nataon' ny ''Walt Disney Animation Studios'' (tobim-pamokarana sarimiaina Walt Disney), izay mifototra amin' ny tantara mitovy anarana aminy saingy tsy manaraka azy akaiky. Ny ''Arabian Nights'' (2000) dia tantara fohy mitohy amin' ny fahitalavitra misy fizarana roa, nampifanarahana ho an' ny BBC (Orinasa britanika mpampita fandaharana) sy ny [[American Broadcasting Company|ABC]] (Orinasa amerikana mpampita fandaharana). I [[Mili Avital]], Dougray Scott ary John Leguizamo no mpilalao fototra, ary i [[Steve Barron]] no nitarika azy. Mifototra amin' ny fandikan-tenin' i Sir Richard Francis Burton izy io. I Shabnam Rezaei sy Aly Jetha no namorona ny ''1001 Nights'' (2011), tantara mitohy amin' ny fahitalavitra natao sarimiaina ho an' ny ankizy, ary ny ''Big Bad Boo Studios'' (tobim-pamokarana Big Bad Boo), izay miorina ao Vancouver, no namokatra azy. Tao amin' ny ''Teletoon'' (fantsona fahitalavitra) no nanombohana nandefa azy, ary alefa any amin' ny firenena 80 maneran-tany izy io, anisan' izany ny fandefasana ao amin' ny ''Discovery Kids Asia'' (fantsona fahitalavitra ho an' ny ankizy any Azia).<ref>[http://kidscreen.com/2013/06/13/1001-nights-heads-to-discovery-kids-asia/ 1001 Nights heads to Discovery Kids Asia] ([https://web.archive.org/web/20170331174233/http://kidscreen.com/2013/06/13/1001-nights-heads-to-discovery-kids-asia/ Tahiry], 2017-03-31). Kidscreen (2013-06-13). Retrieved on 2013-09-23.</ref> Mifototra amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny ''Arabian Nights'' (2015; ''As Mil e uma Noites'' amin' ny teny portogey), sarimihetsika misy ampahany telo notarihin' i Miguel Gomes.<ref>[https://www.indiewire.com/article/the-most-ambitious-movie-at-this-years-cannes-film-festival-is-arabian-nights-20150522 The Most Ambitious Movie At This Year's Cannes Film Festival is 'Arabian Nights'] ([https://web.archive.org/web/20160504082118/http://www.indiewire.com/article/the-most-ambitious-movie-at-this-years-cannes-film-festival-is-arabian-nights-20150522 Tahiry], 2016-05-04). Retrieved on 2015-01-18.</ref> Ny ''Alf Leila Wa Leila'', fampifanarahana be mpankafy ho an' ny radio tany [[Ejipta]], dia nalefa tao amin' ireo onjam-peo ejipsiana nandritra ny 26 taona. I Mohamed Mahmoud Shabaan, mpanatontosa fandaharana amin' ny radio malaza fantatra koa amin' ny solonanarana hoe «Baba Sharoon», no nitarika azy. Nandray anjara tao amin' ilay tantara mitohy ireo mpilalao ejipsiana nohajaina, anisan' izany i Zouzou Nabil izay nilalao an' i Scheherazade sy i Abdelrahim El Zarakany izay nilalao an' i Shahryar.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=e8MukEws594&list=PLU-ZPntr7KxZkvwQOXiAunsd5dIZVgYsd&index=1 ألف ليلة وليلة .. الليلة الأولى: حكاية شهريار ولقائه الأول مع شهرزاد] ([https://web.archive.org/web/20210929003004/https://www.youtube.com/watch?v=e8MukEws594&list=PLU-ZPntr7KxZkvwQOXiAunsd5dIZVgYsd&index=1 Tahiry], 2021-09-29). Egyptian Radio.</ref> Ny ''Aladdin'' (2019) dia sarimihetsika mitantara zava-mahagaga sady misy hira, notarihin' i [[Guy Ritchie]] avy amin' ny soratra ho an' ny sarimihetsika niarahany nanoratra tamin' i [[John August]]. Niara-namokatra azy ny ''Walt Disney Pictures'' (orinasa mpamokatra sarimihetsika Walt Disney) sy ny ''Rideback'' (orinasa mpamokatra sarimihetsika). Dika naverina notontosaina tamin' ny mpilalao tena olona izy io, avy amin' ilay sarimiaina lava mitovy lohateny nataon' i Disney tamin' ny 1992. Ny ''Aladdin 3477: The Jinn of Wisdom'' (2025) no voalohany amin' ny andian-tsarimihetsika telo mitantara foronina ara-tsiansa sady mampiasa mpilalao tena olona, nosoratana sy notarihin' i Matt Busch, mpanakanto niasa tamin' ny ''Star Wars''. Mitranga any Azia, amin' ny hoavy afaka 1 500 taona, ireo sarimihetsika. === Mozika === Loharanon' aingam-panahy ho an' ny sanganasa mozika maro ny ''Alina iraika amby arivo'', anisan' izany ireto: ==== Mozika klasika ==== * François-Adrien Boieldieu: ''Le calife de Bagdad'' (1800) * Carl Maria von Weber: ''Abu Hassan'' (1811) * Luigi Cherubini: ''Ali Baba'' (1833) * [[Robert Schumann]]: ''Scheherazade'' (1848) * Peter Cornelius: ''Der Barbier von Bagdad'' (1858) * Ernest Reyer: ''La statue'' (1861) * C. F. E. Horneman: ''Aladdin'' (mozika fanokafana, na ''overture'') (1864) * [[Nikolai Rimsky-Korsakov]]: ''Scheherazade'', Op. 35 (1888)<ref>Jereo ny [http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla ''Encyclopædia Iranica''] ([https://web.archive.org/web/20191117013804/http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla Tahiry], 2019-11-17) (Fanamarihana: diso ny sasany amin' ny daty voalaza ao).</ref> * [[Johann Strauss II]]: ''Indigo und die vierzig Räuber'' (1871) * [[Johann Strauss II]]: ''Tausend und eine Nacht'' (1871) * Tigran Chukhajian: ''Zemire'' (1891) * [[Maurice Ravel]]: ''Shéhérazade'' (1898) * Ferruccio Busoni: ''Piano Concerto'' amin' ny ''C major'' (tonalite Do izay misy elanelam-peo antsasany efatra eo amin' ny naoty voalohany sy fahatelo) (1904) * Henri Rabaud: ''Mârouf, savetier du Caire'' (1914) * Carl Nielsen: ''Aladdin'', fitambaran-kira (''suite'') (1918–1919) * Collegium musicum: ''Suita po tisic a jednej noci'' (1969) * Fikret Amirov: ''Arabian Nights'' (bale, na dihy an-tsehatra ampiarahina amin' ny mozika; ''ballet'') (1979) * Ezequiel Viñao: ''La noche de las noches'' (1990) * Carl Davis: ''Aladdin'' (bale) (1999) * John Adams: ''Scheherazade.2'' (2015) ==== Mozika ''pop'', ''rock'' ary ''metal'' ==== * [[Oum Kalthoum|Umm Kulthum]]: "''Alf leila wa leila''" (1969) * Renaissance: ''Scheherazade and Other Stories'' (1975) * Doce: "''Ali-Bábá, um homem das Arábias''" (1981) * Icehouse: "''No Promises''" (ao amin' ny rakikira ''Measure for Measure'') (1986) * Kamelot: "''Nights of Arabia''" (ao amin' ny rakikira ''The Fourth Legacy'') (1999) * Sarah Brightman: "''Harem''" sy "''Arabian Nights''" (ao amin' ny rakikira ''Harem'') (2003) * Almora: "''Shehrâzad''" (ao amin' ny rakikira ''Shehrâzad'') (2004) * Ch!pz: "''1001 Arabian Nights''" (ao amin' ny rakikira ''The World of Ch!pz'') (2006) * Nightwish: "''Sahara''" (2007) * ''Rock On!!'': "''Sinbad the Sailor''" (2008) * Panda Bear: "''Scheherazade''" (2011) * Abney Park: "''Scheherazade''" (2013) ==== Teatra mozika ==== * "''A Thousand and One Nights''" (ao amin' ny ''Twisted: The Untold Story of a Royal Vizier'') (2013) * ''Ghost Quartet'' (2014) === Teatra === Nampifanarahan' i Ghina Fawaz ho tantara an-tsehatra ny ''Alina iraika amby arivo''. Mampifangaro ny lovantsofina arabo sy ny tantara ankehitriny io fampifanarahana io. Mandinika ny fiantraikan' ny fanjanahantany izy io sady manasongadina ny fahafahan' ny vondrom-piarahamonin' ny vazimba teratany maneran-tany mahatohitra ny zava-tsarotra, amin' ny alalan' ny fampiasana ny fomba fitantarana am-bava ''Hakawati'', ny tononkalo, ny fampisehoana saribakoly ary ny mozika. Tamin' ny 2025 no nanaovana ny fampisehoana voalohany tao amin' ny ''Columbia University'' (Oniversiten' i Columbia).<ref>[https://arts.columbia.edu/news/ghina-fawaz-25-and-begum-inal-23-present-thousand-and-one-nights-alf-lylt-wlylt-lamama]. Retrieved on 2026-07-06.</ref> Tamin' ny 2026 dia nisy atrikasa famolavolana azy tao amin' ny ''La Mama Experimental Theatre Club'' (La Mama, toerana fanaovana teatra andrana).<ref>[https://lamama.org/1001nights/] ([https://web.archive.org/web/20260418232222/https://lamama.org/1001nights/ Tahiry], 2026-04-18). Retrieved on 2026-07-06.</ref> === Lalao === Anisan' ny lalao maoderina malaza mampiasa ny lohahevitry ny ''Alina iraika amby arivo'' ny andian-dalao ''Prince of Persia'', ny ''Crash Bandicoot: Warped'', ny ''Sonic and the Secret Rings'', ny ''Disney's Aladdin'', ny ''Bookworm Adventures'', ary ny latabatra filalaovana ''pinball'' (lalao andefasana baolina kely amin' ny latabatra mitongilana) mitondra ny anarana hoe ''Tales of the Arabian Nights''. Namoaka andiana karatra fanampiny mitondra ny lohateny hoe ''Arabian Nights'' koa ny lalao karatra malaza ''Magic: The Gathering''. Ny ''Sultan's Game'', novolavolain' ny Double Cross ary navoaka tao amin' ny Steam tamin' ny 30 Martsa 2025, dia lalao mampiasa karatra, maka tahaka toe-javatra ary mifototra amin' ny fitantarana, izay naka aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Araka ny famaritana azy ao amin' ny Steam, mandidy ny mpilalao handray anjara amin' ny lalao masiaka ny soltana. Maka karatra iray isan-kerinandro ny mpilalao ary tsy maintsy manatanteraka ny fanamby entin' izany ao anatin' ny fito andro. Voatery manao safidy mahatsiravina izy ireo mba handresena amin' ilay lalaon' ny soltana sy hamonjena ny ainy; tsy maintsy mitady fomba hahatafavoahana velona amin' ilay lalao sy amin' ny vokany koa izy ireo.<ref>''[https://store.steampowered.com/app/3117820/Sultans_Game/ Sultan's Game on Steam]''. nojerena tamin’ ny 2025-04-07. datin’ ny tahiry: 2025-04-07. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20250407162847/https://store.steampowered.com/app/3117820/Sultans_Game/ https://web.archive.org/web/20250407162847/https://store.steampowered.com/app/3117820/Sultans_Game/]. toetry ny rohy: live.</ref> Ankoatra ireo fanamby apetraky ny soltana dia ahitana zava-mitranga isan-karazany ao amin' ny tantara ilay lalao, izay mandinika lohahevitra toy ny fiezahana ho tafavoaka velona, ny famadihana, ny faniriana hahazo fahefana na fahombiazana, ny filan' ny nofo, ary ny valisoa na sazy mifanaraka amin' ny nataon' ny olona ao amin' ny tantara.<ref>Mason Quah. ''[https://www.thegamer.com/sultans-game-beginner-tips-tricks-guide/ Sultan's Game: 13 Beginner Tips]''. TheGamer. 2025-04-03. fiteny: en. nojerena tamin’ ny 2025-04-15.</ref> Telo volana mahery kely taorian' ny namoahana azy dia nihoatra ny iray tapitrisa ny isan' ny dika lafo tamin' ilay lalao.<ref>Mik Dzisko. ''[https://gaming.news/news/2025-07-10/sultans-game-scores-big-with-1-million-copies-sold-in-3-months/ Sultan's Game Scores Big With 1 Million Copies Sold in 3 Months]''. Gaming News. 2025-07-10. fiteny: en-US. nojerena tamin’ ny 2025-07-18. datin’ ny tahiry: 2025-08-03. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20250803172805/https://gaming.news/news/2025-07-10/sultans-game-scores-big-with-1-million-copies-sold-in-3-months/ https://web.archive.org/web/20250803172805/https://gaming.news/news/2025-07-10/sultans-game-scores-big-with-1-million-copies-sold-in-3-months/]. toetry ny rohy: live.</ref> === Mpanao sary === Mpanakanto maro no nanao sary ho an' ny ''Alina iraika amby arivo''. Anisan' izany i Pierre-Clément Marillier, ho an' ny ''Le Cabinet des Fées'' (1785–1789), i [[Gustave Doré]], i Léon Carré (Granville, 1878 – Alger, 1942), i Roger Blachon, i Françoise Boudignon, i André Dahan, i Amato Soro, i Albert Robida, i Alcide Théophile Robaudi ary i Marcelino Truong; i Vittorio Zecchin (Murano, 1878 – Murano, 1947) sy i Emanuele Luzzati; i Mohammed Racim (Algiers, 1896 – Algiers, 1975), i Sani ol Molk (1849–1856), i Anton Pieck sy i Emre Orhun, ary i Virginia Frances Sterrett (1928). Ho an' ny fanontana britanika, anisan' ny mpanao sary i Arthur Boyd Houghton, i John Tenniel, i John Everett Millais ary i George John Pinwell, ho an' ny ''Dalziel's Illustrated Arabian Nights Entertainments'', nivoaka tamin' ny 1865; i Walter Crane, ho an' ny ''Aladdin's Picture Book'' (1876); i Frank Brangwyn, ho an' ny fanontana tamin' ny 1896 ny fandikan-tenin' i Lane; i Albert Letchford, ho an' ny fanontana tamin' ny 1897 ny fandikan-tenin' i Burton; ary i Edmund Dulac, ho an' ny ''Stories from the Arabian Nights'' (1907), ''Princess Badoura'' (1913) ary ''Sindbad the Sailor & Other Tales from the Arabian Nights'' (1914). Anisan' ny mpanakanto hafa koa i John D. Batten (''Fairy Tales From The Arabian Nights'', 1893), i Kay Nielsen, i Eric Fraser, i Errol le Cain, i Maxfield Parrish, i W. Heath Robinson ary i Arthur Szyk (1954).<ref>Robert Irwin. ''[https://www.theguardian.com/books/2011/mar/12/arabian-nights-illustration The Arabian Nights: a thousand and one illustrations]''. ''The Guardian''. March 12, 2011. nojerena tamin’ ny December 12, 2016. datin’ ny tahiry: March 13, 2011. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20110313165957/http://www.guardian.co.uk/books/2011/mar/12/arabian-nights-illustration https://web.archive.org/web/20110313165957/http://www.guardian.co.uk/books/2011/mar/12/arabian-nights-illustration]. toetry ny rohy: live.</ref> === Tantara an-tsary === * ''Classics Illustrated'', laharana faha-8 (1947)<ref>[https://www.comics.org/issue/535327/ "Classics Illustrated #8 <nowiki>[</nowiki>HRN 51<nowiki>]</nowiki> - Arabian Nights"] ([https://web.archive.org/web/20230416210749/https://www.comics.org/issue/535327/ Tahiry], 2023-04-16), Grand Comics Database. Retrieved Apr. 27, 2021.</ref> – dika nohafohezina amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', natao tantara an-tsary. * Nanoratra tantara roa lehibe momba ny zava-niainana mampientanentana mifototra amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' i Carl Barks, izay namorona an' i Scrooge McDuck. * ''Desert Shadows'', ao amin' ny ''Wet Dreams'' (Heavy Metal, 2000), nataon' i Alfonso Azpiri. * ''Ramadan'', ao amin' ny ''The Sandman'', laharana faha-50 (DC Vertigo, Jona 1993), nosoratan' i Neil Gaiman ary nataon' i P. Craig Russell ny sary. * ''One Thousand and One Nights'', nosoratan' i Jeon Jin-seok ary nataon' i Han Seung-hui ny sary – ''manhwa'' (tantara an-tsary kôreanina) izay fanoratana indray ny ''Alina iraika amby arivo'' ho an' ny tovovavy kôreanina mbola zatovo. * ''Les 1001 nuits de Scheherazade''. Paris: Albin Michel, 2001, nataon' i Eric Maltaite. * ''2001 Nights'' – ''manga'' (tantara an-tsary japoney) ara-tsiansa nivoaka tamin' ny 1984, nataon' i Hoshino Yukinobu, momba ny firosoan' ny olombelona any amin' ny habakabaka lavitra ny Tany. Tahaka ny ''Alina iraika amby arivo'', dia ahitana tantara fohy maromaro tsy dia mifamatotra mafy izy io. == Sary == <gallery widths="168" heights="200"> File:Sultan from arabian nights.jpg|Ny soltana File:One Thousand and One Nights19.jpg|Ny boky ''Alina iraika amby arivo'' File:Harun Al-Rashid and the World of the Thousand and One Nights.jpg|[[Harun al-Rashid]], iray amin' ireo mpandray anjara fototra ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' File:Sinbad the Sailor (5th Voyage).jpg|Ny dia fahadimin' i Sinbad File:Harvey W, 1001 nights (12).jpg|William Harvey, ''The Fifth Voyage of Es-Sindbad of the Sea'' (fandikana ny lohateny: «Ny dia fahadimin' i Es-Sindbad an-dranomasina»), 1838–40, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Harvey W, 1001 nights (19).jpg|William Harvey, ''The Story of the City of Brass'' (fandikana ny lohateny: «Ny tantaran' ny tanàna vita amin' ny varahina mavo»), 1838–40, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Harvey W, 1001 nights (11).jpg|William Harvey, ''The Story of the Two Princes El-Amjad and El-As'ad'' (fandikana ny lohateny: «Ny tantaran' ireo printsy roa El-Amjad sy El-As'ad»), 1838–40, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Harvey W, 1001 nights (14).jpg|William Harvey, ''The Story of Abd Allah of the Land and Abd Allah of the Sea'' (fandikana ny lohateny: «Ny tantaran' i Abd Allah an-tanety sy i Abd Allah an-dranomasina») File:Harvey W, 1001 nights (3).jpg|William Harvey, ''The Story of the Fisherman'' (fandikana ny lohateny: «Ny tantaran' ny mpanjono»), 1838–40, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 9. Nacht, 1001 Nacht, Bd 1, 1838.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 66. Nacht, 1001 Nacht, Bd 1, 1838.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 72. Nacht, 1001 Nacht, Bd 1, 1838.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 269. Nacht, 1001 Nacht, Bd 2, 1839.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 436. Nacht, 1001 Nacht, Bd 2, 1839.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 231. Nacht, 1001 Nacht, Bd 1, 1838.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 251. Nacht, 1001 Nacht, Bd 2, 1839.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 109. Nacht, 1001 Nacht, Bd 1, 1838.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 3, 1896 (1).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Abon-Hassan the Wag'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Abon-Hassan mpanao vazivazy»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Tao amin' ny fandrian' ny mpanjaka no nahitany ny tenany»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 1, 1896 (2).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of the Merchant'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' ny mpivarotra»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Scheherazade mitantara ireo tantara»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 4, 1896 (1).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Ansal-Wajooodaud, Rose-in-Bloom'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Ansal-Wajooodaud, Rose-in-Bloom (“Raozy mamelana”)»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Nipetraka teo amin' ny varavarankely misy makarakara ny zanakavavin' ny viziry iray»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 5, 1896 (2).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Gulnare'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Gulnare»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Nesorin' ilay mpivarotra ny sarona nanarona ny tarehiny»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 5,1896 (3).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Beder Basim'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Beder Basim»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Dia niova ho voamadinika misy salohy izany»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 6, 1896 (4).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Abdalla'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Abdalla»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Nipetraka tao anaty rano, teo akaikin' ny morontsiraka, i Abdalla an-dranomasina»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 3, 1896 (5).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Mahomed Ali'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Mahomed Ali»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Nampitsingevaniny niaraka tamin' izy ireo ny sambony»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 4, 1896 (6).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of the City of Brass'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' ny tanàna vita amin' ny varahina mavo»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Tsy nitsahatra niakatra tamin' io tohatra io izy ireo»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina </gallery> == Jereo koa == * [[Rômana]] * Tantara momba ny matoatoa * ''[[Hamzanama]]'' * Lisitry ny olona ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' * Lisitry ny tantara ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' * Lisitry ny asa nahazo aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' * ''[[Shahnameh]]'' * ''[[One Hundred and One Nights]]'' (boky) – fitambarana tantara mitovitovy aminy, tamin' ny Andro Antenatenany, izay mampiasa tantara mandrafitra mitovy amin' ny an' ny ''Alina iraika amby arivo'', izany hoe tantara ifotorana ametrahana tantara hafa ao anatiny. == Loharano sy fanovozan-kevitra == <references /> == Loharano ankapobeny sy voatonona == * Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. fanontana TPB. London. I.B. Tauris. 2004. <nowiki>ISBN 1-86064-983-1</nowiki>. <nowiki>OCLC 693781081</nowiki>. * Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. fanontana EBook (PDF). London. I.B. Tauris. 2010. <nowiki>ISBN 978-0-85771-051-2</nowiki>. <nowiki>OCLC 843203755</nowiki>. * Ulrich Marzolph (ed.). ''The Arabian Nights Reader'' (Wayne State University Press, 2006). * Ulrich Marzolph, Richard van Leeuwen, Hassan Wassouf (2004). ''The Arabian Nights Encyclopedia''. * Charles Pellat, [http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla ''Alf Layla Wa Layla''] ao amin' ny ''Encyclopædia Iranica''. Nojerena an-tserasera: June 2011. * David Pinault. ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights''. Brill Publishers. 1992. <nowiki>ISBN 90-04-09530-6</nowiki>. * Dwight Reynolds, ''A Thousand and One Nights: A History of the Text and Its Reception'' ao amin' ny ''The Cambridge History of Arabic Literature'' Vol 6. (CUP 2006). * Eva Sallis, ''Scheherazade Through the Looking-Glass: The Metamorphosis of the Thousand and One Nights'' (Routledge, 1999). * Yamanaka, Yuriko and Nishio, Tetsuo (ed.). ''The Arabian Nights and Orientalism: Perspectives from East and West'' (I.B. Tauris, 2006). <nowiki>ISBN 1-85043-768-8</nowiki>. == Boky azo vakina == * Chauvin, Victor Charles; Schnurrer, Christian Friedrich von. ''Bibliographie des ouvrages arabes ou relatifs aux Arabes, publiés dans l'Europe chrétienne de 1810 à 1885''. Líege H. Vaillant-Carmanne. 1892–1922. * El-Shamy, Hasan. ''A 'Motif Index of Alf Laylah Wa Laylah': Its Relevance to the Study of Culture, Society, the Individual, and Character Transmutation''. ''Journal of Arabic Literature'', vol. 36, no. 3, 2005, pp.&nbsp;235–268. <nowiki>JSTOR 4183550</nowiki>. Accessed 22 Apr. 2020. * Horta, Paulo Lemos, ''Marvellous Thieves: The Secret Authors of the Arabian Nights'' (Cambridge, MA: Harvard University Press, 2017). * Kennedy, Philip F., and Marina Warner, eds. ''Scheherazade's Children: Global Encounters with the Arabian Nights''. NYU Press, 2013. <nowiki>JSTOR j.ctt9qfrpw</nowiki>. * Marzolph, Ulrich, ''Arabian Nights'', in ''Encyclopaedia of Islam'', 3rd ed. (Leiden: Brill, 2007–), <nowiki>doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_0021</nowiki>. * Nurse, Paul McMichael. ''Eastern Dreams: How the Arabian Nights Came to the World'' Viking Canada: 2010. Tantara ankapoben' ny ''Alina iraika amby arivo'' natao ho an' ny besinimaro, hatramin' ny niandohany ka hatramin' ny fotoana nanoratana ilay boky. * Shah, Tahir, ''In Arabian Nights: A search of Morocco through its stories and storytellers'' (Doubleday, 2007). * [https://cup.columbia.edu/book/978-0-231-14634-0/ ''The Islamic Context of The Thousand and One Nights''] by Muhsin J. al-Musawi, Columbia University Press, 2009. * ''Where Is A Thousand Tales? [Hezar Afsan Kojast?]'' by [[Bahram Beyzai]], Roshangaran va Motale'ate Zanan, 2012. == Rohy ivelany == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Arabian_Nights Sokajy momba ny ''Arabian Nights'' ao amin' ny Wikimedia Commons] * [https://en.wikiquote.org/wiki/One_Thousand_and_One_Nights ''One Thousand and One Nights'' ao amin' ny Wikiquote] * [https://en.wikisource.org/wiki/One_Thousand_and_One_Nights ''One Thousand and One Nights'' ao amin' ny Wikisource amin' ny teny anglisy] * [https://ar.wikisource.org/wiki/ألف_ليلة_وليلة ''ألف ليلة وليلة'' ao amin' ny Wikisource amin' ny teny arabo] * [https://archive.org/details/1001Nights_201703/page/n113 ''1001 Nights''] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/128 ''The Arabian Nights Entertainments''], nofantenan' i Andrew Lang sy nokarakarainy ho an' ny fanontana, Longmans, Green and Co., 1918 (1898) * ''The Arabian Nights'', mpanoratra tsy fantatra, boky noraketina am-peo ao amin' ny LibriVox * [https://www.bbc.co.uk/programmes/b0081kdb ''The Arabian Nights''], fifanakalozan-kevitra niarahana tamin' i Robert Irwin, Marina Warner ary Gerard van Gelder tao amin' ny BBC Radio 4 (onjam-peo faha-4 an' ny orinasa britanika fampielezam-peo), tao amin' ny fandaharana ''In Our Time'', 18 Oktobra 2007 * [https://www.gutenberg.org/ebooks/34206 ''The Thousand and One Nights, Vol. I'' nataon' i Lane-Poole, Poole, Harvey ary Lane] – HTML (fiteny fanamarihana lahatsoratra misy rohy), EPUB (endrika famoahana boky elektronika), Kindle, lahatsoratra tsotra * [https://www.wollamshram.ca/1001/index.htm ''The Thousand Nights and a Night'' amin' ny fandikan-teny klasika maromaro], anisan' izany ny fandikan-tenin' i Sir Richard Francis Burton izay tsy nanesorana ampahany sy ny fandikan-tenin' i John Payne, miaraka amin' ny lahatsoratra fanampiny [[:Sokajy:Angano]] 9k5b1mif37lyjlcwjxeh7vr4dxzvrku 1153256 1153255 2026-11-05T21:31:21Z Jagwar 523 nanova ny anaran'i [[Mpikambana:Bot-Jagwar/Alina iraika amby arivo]] ho [[Alina iraika amby arivo]] i Jagwar 1153255 wikitext text/x-wiki [[File:William-Strang-Sindbad-AliBaba-titlepage.JPG|thumb|''Sindbad the sailor and Ali Baba and the forty thieves'' (Sinbad tantsambo sy Ali Baba ary ireo jiolahy efapolo), nataon' i William Strang, 1896.]] Ny '''''Alina iraika amby arivo''''' dia fitambaran' ny angano avy any Atsinanana Afovoany, nangonina tamin' ny teny arabo nandritra ny taonjato maro. ''One Thousand and One Nights'' na ''The Thousand and One Nights'' no anarany amin' ny teny anglisy; ''Alf layla wa-layla'' amin' ny teny arabo, ary ''Hezār-o yek šhab'' (هزار و یک شب) amin' ny teny persiana.<ref>Marzolph, Ulrich. Kate Fleet; Gudrun Krämer; Denis Matringe; John Nawas; Everett Rowson (mpanonta). ''Arabian Nights''. ''Encyclopaedia of Islam''. fanontana 3rd. 2007. <nowiki>doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_0021</nowiki>. teny nalaina: Arabian Nights, the work known in Arabic as ''Alf layla wa-layla''.</ref> Matetika izy io no fantatra amin' ny teny anglisy amin' ny anarana hoe ''The Arabian Nights'', izay avy amin' ny fanontana voalohany tamin' io fiteny io, nivoaka tany amin' ny taona 1706–1721 tany ho any ary nitondra ny lohateny hoe ''The Arabian Nights' Entertainments''.<ref>Jereo ny sarin' ny pejin-dohatenin' ny fanontana Grub St ao amin' i Yamanaka sy Nishio (p. 225).</ref> Mpanoratra sy mpandika teny ary manam-pahaizana samihafa nanerana an' i [[Azia Andrefana]], [[Azia Afovoany]], [[Azia Atsimo]] ary [[Afrika Avaratra]] no nanangona ilay asa nandritra ny taonjato maro. Ny tantara sasany dia manana fototra ao amin' ny literatiora persiana sy arabo ary mesôpôtamiana tamin' ny Andro Taloha sy ny Andro Antenatenany.<ref>Ben Pestell; Pietra Palazzolo; Leon Burnett (mpanonta). ''[https://books.google.com/books?id=YOoyDAAAQBAJ&pg=PT87 Translating Myth]''. Routledge. 2016. p. 87. <nowiki>ISBN 978-1-134-86256-6</nowiki>.</ref> Ny ankamaroan' ny tantara kosa dia angano nentin-drazana tamin' ny vanim-potoanan' ny [[Kalifata Abasida|Abasida]] sy ny Soltanata Mamelòka tany am-boalohany. Ny sasany hafa, indrindra ilay tantara mandrafitra, izany hoe tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny, dia avy amin' ilay asa soratra persiana amin' ny fiteny pahlavi hoe ''Hezār Afsān'' (هزار افسان, midika hoe «Tantara arivo»). Io asa io indray dia niantehitra tamin' ny singa avy amin' ny literatiora indiana, ankoatra ny hafa.<ref>Marzolph. ''Arabian Nights''. ''Encyclopaedia of Islam''. boky I. Leiden. Brill. 2007.</ref> Raha nisy lahatsoratra nekena ho fototra nahitana ny tantara rehetra araka ny filaharana iray voafaritra, dia tsy voatahiry intsony izany. Manana zavatra iombonana anefa ireo fanontana ny ''Alina iraika amby arivo'' mbola misy, anisan' izany ny tantara mandrafitra azy. Ao amin' io tantara io, i Scheherazade vadin' i Shahryar mpanjaka no mitantara aminy, ka tantara iray no tantaraina isaky ny alina fitantarana. Io tantara fototra io no iaingan' ny tantara hafa: ny sasany dia tafiditra ao anatin' ny tantara hafa, fa ny sasany kosa mahaleo tena. Ny fanontana sasany dia tsy ahitana afa-tsy alina fitantarana an-jatony vitsivitsy, fa ny hafa kosa ahitana 1001 na mihoatra. Lahatsoratra tsotra no mandrafitra ny ankabeazan' ny lahatsoratra, na dia misy andalan-tononkalo aza indraindray ao amin' ny hira sy ankamantatra ary entina maneho fihetseham-po mahery. Ny ankamaroan' ireo tononkalo dia ahitana andalan-tononkalo roa na efatra monja, saingy misy lava kokoa. Ny tantara sasany izay ampifandraisina matetika amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', indrindra ny ''[[Aladin ou la Lampe merveilleuse|Aladdin and the Wonderful Lamp]]'' (Aladdin sy ilay jiro mahagaga) sy ny ''Ali Baba and the Forty Thieves'' (Ali Baba sy ireo jiolahy efapolo), dia tsy tao anatin' ireo dika arabo tany am-boalohany. I Antoine Galland, mpandika teny frantsay, kosa no nanampy azy ireo tao amin' ilay fitambarana rehefa avy nandre azy ireo tamin' i Hanna Diyab, mpanoratra avy any [[Siria]], nandritra ny fitsidihan' ity farany an' i [[Paris]] tamin' ny 1709.<ref>I John Payne, ao amin' ny ''Alaeddin and the Enchanted Lamp and Other Stories'', (London 1901), dia manome antsipiriany momba ny fihaonan' i Galland tamin' i 'Hanna' tamin' ny 1709 sy ny nahitana sora-tanana arabo roa tao amin' ny ''Bibliothèque Nationale'' (Tranombokim-pirenena), tao Paris, izay nahitana ny tantaran' i Aladdin sy tantara roa hafa tamin' ireo nampiana. [https://www.wollamshram.ca/1001/index.htm Lahatsoratry ny "Alaeddin and the enchanted lamp"] ([https://web.archive.org/web/20260617184521/https://www.wollamshram.ca/1001/index.htm Tahiry], 2026-06-17)</ref><ref>Paulo Lemos Horta. ''[https://books.google.com/books?id=OuMZDgAAQBAJ&q=Hanna+Diyab+syrian&pg=PA2 Marvellous Thieves]''. Harvard University Press. 2017-01-16. <nowiki>ISBN 978-0-674-97377-0</nowiki>. fiteny: en.</ref><ref>Laura Doyle. ''[https://books.google.com/books?id=LWYGEAAAQBAJ&q=Hanna+Diyab+syrian&pg=PT78 Inter-imperiality: Vying Empires, Gendered Labor, and the Literary Arts of Alliance]''. Duke University Press. 2020-11-02. <nowiki>ISBN 978-1-4780-1261-0</nowiki>. fiteny: en.</ref> Ny tantara hafa, toy ny ''The Seven Voyages of Sinbad the Sailor'' (Ireo dia fito nataon' i Sinbad tantsambo), dia efa nisy nahaleo tena talohan' ny nampidirana azy ireo tao amin' ny fitambarana tamin' ny alalan' ny sora-tanana sy fandikan-teny tatỳ aoriana. == Famintinana == Jereo koa ny lisitry ny tantara ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' sy ny lisitry ny olona miseho ao aminy. [[File:Ferdinand Keller - Scheherazade und Sultan Schariar (1880).jpg|thumb|Scheherazade sy Shahryar, nataon' i Ferdinand Keller, 1880.]] [[File:Fisherman 2.jpg|thumb|Sary nataon' i René Bull tamin' ny 1898 ho an' ny ''The Fisherman and the Jinni'' (Ny mpanjono sy ny jiny).]] Ny tantara mandrafitra, izany hoe ny tantara ifotorana izay ametrahana ireo tantara hafa ao anatiny, dia momba an' i Shahryar, mpanjaka nanapaka empira niitatra hatrany Persia ka hatrany India.<ref>''The Arabian Nights'', translated by Malcolm C. Lyons and Ursula Lyons (Penguin Classics, 2008), vol. 1, p. 1</ref> Manomboka amin' ny fiaingan' i Shahzaman, mpanjakan' i Samarkand sady rahalahin' i Shahryar, mba hitsidika ny rahalahiny any an-dapany ny tantara. Teo am-piomanana handeha izy dia nahatsiaro zavatra hadinony tao an-dapany ka niverina haka izany. Hitany tamin' izay fa nanao firaisana ara-nofo tamin' ny mpahandro mainty hoditra teo am-pandrian' izy mivady ny vadiny. Novonoiny izy roa, ary notohiziny ny diany sady nafeniny ny zava-nitranga. Rehefa tonga tao an-dapan' ny rahalahiny i Shahzaman dia vonton' alahelo ka tsy nihinana. Hitan' i Shahzaman avy eo fa ny vadin' ny rahalahiny sy ireo andevovavy maro tao aminy dia nanao firaisana ara-nofo an-tsokosoko niaraka tamin' ny lehilahy mainty hoditra maromaro. Nolazainy tamin' ny rahalahiny izany.<ref name=":0" /> Noho ny fangidiana sy ny alahelo dia samy nandao ny fanjakany izy mirahalahy ka nirenireny nitety izao tontolo izao. Raha natory teny amoron-dranomasina izy ireo dia nisy [[Jiny|jiny]] nipoitra tampoka. Niafina izy mirahalahy ka nahita fa nitondra vata ilay jiny, ary nisy vehivavy notazoniny ho babo tao anatiny. Natory ilay jiny, ary nahita azy mirahalahy ilay vehivavy ka nandrahona azy ireo fa hamoha ilay jiny raha tsy manao firaisana ara-nofo aminy izy ireo. Notakiny ny peratra maha-mpanjaka azy ireo ho marika fahatsiarovana, ary nasehony azy ireo ny peratra maro nangoniny, izay nomen' ireo lehilahy hafa nanao firaisana indray mandeha taminy.<ref name="Marzolph-370">Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 370. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref> Nihevitra izy mirahalahy fa mbola ory kokoa noho izy ireo ilay jiny, ka niverina tany amin' ny fanjakany avy. Nasain' i Shahryar novonoina ny vadiny sy ireo andevo. Noho ny fangidiana tao aminy dia nanapa-kevitra izy fa mitovy avokoa ny vehivavy rehetra. Nanomboka nanambady [[Fahavirijiniana|vehivavy mbola tsy nanao firaisana ara-nofo]] iray vaovao isan' andro izy, ary nampamono azy ny ampitso maraina, talohan' ny hahafahany manala baraka azy. Tonga ny fotoana tsy nahitan' ny viziry, izay mpanolotsaina na minisitra tao amin' ny fanjakana sady niandraikitra ny fitadiavana azy ireo, vehivavy mbola tsy nanao firaisana ara-nofo intsony. Nanolo-tena ho vady manaraka i Scheherazade, zanakavavin' ilay viziry, ary nanaiky tsy satry ny rainy. Ny alin' ny fampakaram-badin' izy ireo dia nanomboka nitantara tamin' ny mpanjaka i Scheherazade, saingy tsy nofaranany ilay tantara. Te hahalala ny fiafarany ny mpanjaka ka voatery nanemotra ny famonoana azy mba handrenesany ny tohiny. Ny alina manaraka, raha vao vitany ilay tantara dia nanomboka iray hafa indray izy. Te handre ny fiafaran' izany koa ny mpanjaka ka nanemotra indray ny famonoana azy. Nitohy nandritra ny alina iraika amby arivo izany, ka izany no niavian' ny anaran' ilay boky. Samy hafa dia samy hafa ireo tantara: misy tantara ara-tantara, tantaram-pitiavana, tantara mampalahelo, tantara mahatsikaiky, tononkalo, hatsikana maneso ary asa soratra isan-karazany mifantoka amin' ny firaisana ara-nofo. Maro ny tantara ahitana [[Jiny|jiny]], ''ghoul'' (zavaboary angano mihinana faty), olona rajako, mpamosavy, mpanao majika ary toerana araka ny angano. Matetika ireo no afangaro amin' ny olona sy toerana tena misy, nefa tsy voatery hifanaraka amin' ny lojika mandrakariva. Anisan' ny olona fototry ny tantara miverimberina ny kalifa [[Kalifata Abasida|abasida]] [[Harun al-Rashid]], izay tena nisy teo amin' ny tantara, sy ny lehiben' ny viziriny, Ja’far al-Barmaki, ary ny poeta malaza [[Abu Nuwas]]. Niaina tokony ho 200 taona taorian' ny firodanan' ny [[Empira Sasanida]] anefa ireo olona ireo, fa tamin' ny andron' io empira io kosa no nitrangan' ny tantara mandrafitra momba an' i Scheherazade. Misy tantara aza mampiseho mpanapaka tamin' ny faramparan' ny Andro Antenatenany, toa an' i Baybars na Timur. Indraindray dia misy olona ao amin' ny tantara lazain' i Scheherazade manomboka mitantara ny tantarany amin' ny olona hafa. Mety hisy tantara hafa indray ao anatin' izany tantara izany, ka miforona ho sosona maro mifampiditra ny fitantarana. Mitovy hevitra ireo dika samihafa fa tamin' ny farany dia namela ny vadiny, Scheherazade, ny mpanjaka Shahryar ka tsy namono azy. Tsy mitovy kosa ny antsipiriany: * Rehefa tapitra ny alina arivo dia niteraka zaza i Scheherazade ka nampiseho izany tamin' ny vadiny, sady nilaza taminy ny tetika nampiasainy taminy. Nankasitraka ny nataony ny mpanjaka tamin' izay, ka nanjary tia azy ary tsy namono azy. I Dinarzad no ''qahramana'' (vehivavy miandraikitra ny raharaha ao amin' ny tokantranon' ny mpanjaka), ary nanampy ny mpanjakavavy tamin' ny fanatanterahana ny tetikany izy. Izany no voalazan' ny famintinana tranainy indrindra, nataon' i Ibn an-Nadim tao amin' ny ''Fihrist'' tamin' ny taonjato faha-10. * Niteraka telo ho an' ny mpanjaka i Scheherazade nandritra ireo alina 1001. Io no fiafarana mahazatra ao amin' ireo fanontana natao pirinty tamin' ny taonjato faha-19 ao amin' ny ZER (vondron-dika ejipsiana nosokajin' i Zotenberg). * Taorian' ny tantaran' ny ''Maruf the Cobbler'' dia leo ny fitantaran' i Scheherazade ny mpanjaka Shahryar ka nandidy ny hamonoana azy ny ampitso maraina. Nampaka ny zanany telo àry i Scheherazade ary nangataka famindram-po, izay nekena. Ao amin' ny sora-tanana ZER an' i von Hammer, tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-19, no ahitana izany. * Efa notantarain' i Scheherazade avokoa izay fantany. Noheverin' i Shahryar fa manan-tsaina sy za-draharaha izy, ary niteraka roa taminy, ka tsy novonoiny. Ny ampitso maraina dia nomeny tombontsoa isan-karazany ilay viziry rain' i Scheherazade, ary niara-niaina izy rehetra mandra-pahafatiny. Izany no fiafarana ao amin' ny sora-tanana hosoka nataon' i Sabbagh, tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-19. * Tsy misy fizarana mamarana mihitsy ny sora-tanana sasany lazaina fa feno, toy ny sora-tanana Wortley Montague tamin' ny taonjato faha-18. * Misy koa fiafarana izay anovan' i Scheherazade ny toe-tsain' ny mpanjaka amin' ny alalan' ny tantara mampieritreritra azy momba ny toe-javatra misy azy, ka mahatonga azy hisalasala raha rariny ny namonoany ireo vadiny teo aloha. Taorian' ny andian-tantara farany, dia ny ''Baybars and the Sixteeen Captains of Police'' na ny ''The Craft and Malice of women'', dia nanomboka nitantara tamin' ny mpanjaka ny tantara mandrafitra ny ''Alina iraika amby arivo'' ihany i Scheherazade, saingy novainy ary tsy nilazany anarana. Nandinika ny fitondran-tenany ihany i Shahryar tamin' ny farany: niaiky izy fa ny tantarany ihany ilay tantara, ary mendrika ny sazin' Andriamanitra izy. Nisaotra an' Andriamanitra izy noho ny nandefasany an' i Scheherazade hitarika azy hiverina amin' ny lalana marina. Nampianatra azy momba ny fifampiankinan' ny mpanapaka sy ny tafika ary ny mpanapaka sy ny vahoaka i Scheherazade avy eo. Nitantara roa hafa momba ny vaditsindrano tsy nahatoky koa izy, ary nasehony tamin' ny mpanjaka fa tsy izy irery no tratran' izany, fa mpanjaka maro hafa koa. Resy lahatra tanteraka ny mpanjaka tamin' izay fa diso izy ary tsy misy toa an' i Scheherazade. Nandamina fampakaram-bady roa tamin' ny fomba manetriketrika izy: ny azy sy Scheherazade, ary ny an' i Dinarzad sy Shahzaman rahalahiny. Nosoratana tao amin' ny boky vaovao iray, ''Alina iraika amby arivo'', ireo tantaran' i Scheherazade. Izany no voalazan' ny vondron-tsora-tanana Kayseri sy ny fanontana Breslau. Mety ho nandre momba io fiafarana io i Galland. * Taorian' ny ''tale of Harun ar-Rashid and The Merchant of Oman'' dia nanomboka nitantara ny tantara mandrafitra i Scheherazade, saingy notantarainy koa ny naha-bevohoka intelo ny mpanjakavavy. Tsy nahafantatra ireo zaza ny mpanjaka, ka rehefa nangataka ny hahita azy ireo izy dia nasehon' ny mpanjakavavy azy ireo. Nilaza i Scheherazade fa ny faharanitan-tsaina sy ny finoana ihany no manome hasina ny vehivavy, ary nasainy nentin' ny rahavaviny ny zanany telo, ka nahafaly an' i Shahryar izany. Ao amin' ny sora-tanana Reinhardt, izay tena tatỳ aoriana, tamin' ny taonjato faha-19, no ahitana izany.<ref>Heinz Grotzfeld. ''[http://www.jstor.org/stable/4183115 Neglected Conclusions of the "Arabian Nights": Gleanings in Forgotten and Overlooked Recensions]''. ''Journal of Arabic Literature''. boky 16. 1985. p. 73–87. <nowiki>doi:10.1163/157006485X00059</nowiki>. <nowiki>JSTOR 4183115</nowiki>. nojerena tamin’ ny 16 September 2026. datin’ ny tahiry: 20 March 2024. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20240320221424/https://www.jstor.org/stable/4183115 https://web.archive.org/web/20240320221424/https://www.jstor.org/stable/4183115]. toetry ny rohy: live.</ref> == Tantara sy dika ary fandikan-teny == Tsy misy dika tokana ekena ho fototra iombonana amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', izay manana isan-tantara sy filaharan-tantara raikitra.<ref>Robert Irwin (mpanonta). Malcolm C. Lyons; Ursula Lyons (mpandika teny). ''The Arabian Nights: Tales of 1,001 Nights, Volume 2''. Penguin Publishing Group. 2010. p. xi. <nowiki>ISBN 9780140449396</nowiki>.</ref> Sarotra ny tantaran' ilay lahatsoratra. Efa niezaka imbetsaka ireo manam-pahaizana namantatra ny fomba niforonan' ireo fitambaran-tantara mbola misy. Toy izao no namintinan' i Robert Irwin ny vokatry ny fikarohan' izy ireo (nadika avy amin' ny teny anglisy): <blockquote> Tamin' ny taompolo 1880 sy 1890 dia nanao fikarohana betsaka momba ny ''Nights'' i Zotenberg sy ny hafa, ka nandritra izany no niforonan' ny fomba fijery nifanarahana momba ny tantaran' ilay lahatsoratra. Nanaiky ny ankamaroan' ny manam-pahaizana fa asa natambatra avy amin' ny loharano samihafa ny ''Nights'', ary avy any India sy Persia ireo tantara tranainy indrindra ao anatiny. Nisy fotoana, angamba tany am-piandohan' ny taonjato faha-8, nandikana ireo tantara ireo tamin' ny teny arabo ka nomena ny lohateny hoe ''Alf Layla'', na hoe «Alina arivo». Io fitambaran-tantara io avy eo no nanjary fototry ny ''The Thousand and One Nights''. Vitsy ihany ireo tantara fototra tany am-boalohany. Avy eo, tany Iràka tamin' ny taonjato faha-9 na faha-10, dia nampiana tantara arabo ireo tantara fototra ireo, anisan' izany ny tantara sasany momba ny kalifa [[Harun al-Rashid]]. Ankoatra izany, angamba nanomboka tamin' ny taonjato faha-10, dia nampidirina tao amin' ilay fitambaran-tantara ireo tantara lava sy andian-tantara mifamatotra izay samy nahaleo tena talohan' izany [...] Avy eo, nanomboka tamin' ny taonjato faha-13, dia nisy vondron-tantara hafa nampiana tany Siria sy Ejipta, ka maro tamin' ireny no nifantoka tamin' ny firaisana ara-nofo, ny majika na ny fiainana teny amin' ny tontolo ambany sy ratsy laza. Tany am-piandohan' ny vanim-potoana maoderina dia mbola nisy tantara hafa nampiana tamin' ireo fitambaran-tantara ejipsiana, mba hampitomboana ny haben' ilay lahatsoratra ka hahatratrany ireo alina 1 001 feno hitantarana tantara nampanantenain' ny lohatenin' ilay boky.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 48.</ref> </blockquote> === Mety ho fiantraikan' ny literatiora indiana === Heverin' ny manam-pahaizana sasany fa ireo fomba fitantarana hita ao amin' ny literatiora sanskrita, toy ny tantara mandrafitra (tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny) sy ny angano fanoharana momba ny biby, no fototry ny hevitra nanorenana ny ''Alina iraika amby arivo''.<ref name="Reynolds p.271">Reynolds p. 271</ref> Nampifandraisina tamin' ny loharano indiana ny niandohan' ilay lohahevitra momba ny tovovavy hendry iray izay mitantara mba hanemorana loza mananontanona azy, ary hanafoanana izany amin' ny farany.<ref name="EI2">Hamori, A.. P. Bearman; Th. Bianquis; C.E. Bosworth; E. van Donzel; W.P. Heinrichs (mpanonta). ''S̲h̲ahrazād''. ''Encyclopaedia of Islam''. fanontana 2nd. Brill. 2012. <nowiki>doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_6771</nowiki>.</ref> Hita ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny lovantsofina indiana amin' ny alalan' ny tantara sasany momba ny biby, izay ahitana ny fiantraikan' ireo angano fanoharana sanskrita fahiny. Misongadina indrindra ny fiantraikan' ny ''Panchatantra'' sy ny ''Baital Pachisi''.<ref>''[https://www.gutenberg.org/files/48511/48511-h/48511-h.htm Vikram and the Vampire, or, Tales of Hindu devilry, by Richard Francis Burton—A Project Gutenberg eBook]''. www.gutenberg.org. p. xiii. nojerena tamin’ ny 2022-11-12. datin’ ny tahiry: 2022-11-12. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20221112072829/https://www.gutenberg.org/files/48511/48511-h/48511-h.htm https://web.archive.org/web/20221112072829/https://www.gutenberg.org/files/48511/48511-h/48511-h.htm]. toetry ny rohy: live.</ref> Mety ho tamin' ny alalan' ny dika namboarina tamin' ny teny sanskrita antsoina hoe ''Tantropakhyana'' no nampitana ny fiantraikan' ny ''Panchatantra''. Sombiny sisa no tavela amin' ny endrika sanskrita tany am-boalohan' ny ''Tantropakhyana'', saingy misy fandikan-teny na dika namboarina amin' ny teny tamoly,<ref>Artola. ''Pancatantra'' Manuscripts from South India in the ''Adyar Library Bulletin''. 1957. pp. 45&nbsp;ff.</ref> lao,<ref>K. Raksamani. ''The Nandakaprakarana attributed to Vasubhaga, a Comparative Study''. University of Toronto Thesis. 1978. pp. 221&nbsp;ff.</ref> tay,<ref>E. Lorgeou. ''Les entretiensde Nang Tantrai''. Paris. 1924.</ref> ary javaney tranainy.<ref>C. Hooykaas. Bibliotheca Javaneca No. 2. Bandoeng. 1931.</ref> Raha ny firafiny ankapobeny, ny tantara mandrafitra dia momba ny vaditsindrano iray izay mitantara mba hihazonana ny fahalianan' ny mpanjaka iray sy ny fankasitrahany azy. Avy amin' ny ''Panchatantra'' anefa ny fototry ny fitambaran-tantara, ary voatazona ny toerana nitrangan' ny tantara tany India tany am-boalohany.<ref>A. K. Warder. ''Indian Kāvya Literature: The art of storytelling, Volume VI''. Motilal Banarsidass Publishers. 1992. pp. 61–62, 76–82.</ref> Nadikan' i Borzūya voalohany tamin' ny teny persiana ny ''Panchatantra'' sy ny tantara samihafa avy amin' ny ''Jatakas'' tamin' ny taona 570 taor. J.K.;<ref>[http://www.iis.ac.uk/view_article.asp?ContentID=106622 IIS.ac.uk Dr Fahmida Suleman, "Kalila wa Dimna"] ([https://web.archive.org/web/20131103111055/http://www.iis.ac.uk/view_article.asp?ContentID=106622 Tahiry], 2013-11-03), in ''Medieval Islamic Civilization, An Encyclopaedia'', Vol. II, pp. 432–433, ed. Josef W. Meri, New York-London: Routledge, 2006</ref> nadikan' i Ibn al-Muqaffa tamin' ny teny arabo izy ireo tatỳ aoriana, tamin' ny taona 750 taor. J.K.<ref>''The Fables of Kalila and Dimnah'', translated from the Arabic by Saleh Sa'adeh Jallad, 2002. Melisende, London, <nowiki>ISBN 1-901764-14-1</nowiki></ref> Nadika tamin' ny fiteny maro ilay dika arabo, anisan' izany ny teny siriaka, grika, hebreo ary espaniola.<ref>Kalilah and Dimnah; or, The fables of Bidpai; being an account of their literary history, [https://archive.org/stream/kalilahdimnahorf00bdpkuoft#page/n19/mode/2up p. xiv]</ref> === Ny fototra persiana: Hezār Afsān === [[File:Kelileh va Demneh.jpg|thumb|Pejy iray avy amin' ny ''Kelileh va Demneh'', tamin' ny taona 1429, avy any Herat. Dika persiana avy amin' ny ''Panchatantra'' indiana fahiny izy io. Asehon' ilay sary i Dimna, ilay ''jackal'' (biby dia mitovitovy amin' ny alika) sady viziry mpamitaka, miezaka mitaona ilay liona mpanjakany hiady.]] Ireo filazana tranainy indrindra momba ny ''Alina iraika amby arivo'' dia milaza azy ho fandikan-teny arabo avy amin' ny boky persiana atao hoe ''Hezār Afsān'' (fantatra koa amin' ny hoe ''Afsaneh'' na ''Afsana''), izay midika hoe «Ireo tantara arivo». Tamin' ny taonjato faha-10, dia nanangona katalaogin-boky tao Bagdad i Ibn al-Nadim, dia ny ''Fihrist''. Nilaza izy fa nankafy «tantara sy angano fitantara amin' ny hariva» ny mpanjaka sasanida tao Iràna, araka ny dikanteny malagasy.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 1.</ref> Avy eo dia nanoratra momba ny ''Hezār Afsān'' persiana i al-Nadim, ka nanazava ny tantara mandrafitra azy, izany hoe ny tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny: misy mpanjaka lian-dra mamono ny vadiny mifandimby rehefa tapitra ny alin' ny fampakarana azy ireo. Farany, misy vady iray mahita hevitra hamonjena ny tenany: mitantara amin' ny mpanjaka isan-kariva izy, ary avelany tsy ho tapitra mandra-pahatongan' ny alina manaraka ny tantara tsirairay, mba hampihemoran' ny mpanjaka ny famonoana azy.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 4.</ref> Araka ny filazan' i al-Nadim anefa, dia tantara 200 monja no ao amin' ilay boky. Nanambany ny hatsaran' ny asa soratra tao amin' ilay angona koa izy, ka nanoratra hoe, araka ny dikanteny malagasy: «boky tena tsy voakaly izy io, tsy ahitana hafanana ny fitantarana».<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 49–50.</ref> Tamin' io taonjato io ihany dia niresaka momba ny ''Hezār Afsān'' koa i Al-Masudi. Nilaza izy fa ''Alf Khurafa'' («Tantara mampiala voly arivo») no anaran' ny fandikan-teny arabo, saingy ''Alf Layla'' («Alina arivo») no ahafantarana azy amin' ny ankapobeny. Nanonona ny mpandray anjara Shirāzd (Scheherazade) sy Dināzād izy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 49.</ref> Tsy misy porofo ara-materialy momba ny ''Hezār Afsān'' tafajanona,<ref name="Reynolds p.271"/> ka mbola tsy fantatra mazava ny tena fifandraisany amin' ireo dika arabo tatỳ aoriana izay mbola misy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 51.</ref> Ankoatra ny tantara mandrafitra momba an' i Scheherazade, dia misy tantara maromaro hafa manana fiaviana persiana, na dia tsy mazava aza ny fomba nidiran' izy ireo tao amin' ilay angona.<ref>Eva Sallis ''Scheherazade Through the Looking-Glass: The Metamorphosis of the Thousand and One Nights'' (Routledge, 1999), p. 2 and note 6</ref> Anisan' izany ny andian-tantara ''King Jali'ad and his Wazir Shimas'' («Jali'ad mpanjaka sy Shimas viziriny»), ary ny ''The Ten Wazirs or the History of King Azadbakht and his Son'' («Ireo viziry folo na ny tantaran' i Azadbakht mpanjaka sy ny zanany lahy»). Ity farany dia avy amin' ny ''Bakhtiyārnāma'' persiana tamin' ny taonjato faha-7.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 76.</ref> Tamin' ny taona 1950–1959, dia nanolotra ny hevitra i Safa Khulusi, manam-pahaizana avy any Iràka, fa i Ibn al-Muqaffa', mpanoratra persiana, no nanao ny fandikan-teny arabo voalohany momba ny tantara mandrafitra sy ny sasany amin' ireo tantara persiana nampidirina tatỳ aoriana tao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Nifototra tamin' ny porofo tao anatin' ny lahatsoratra izy tamin' izany, fa tsy tamin' ny porofo ara-tantara. Raha marina izany hevitra izany, dia tamin' ny taonjato faha-8 no niandohan' ilay angona.<ref>Safa Khulusi, ''Studies in Comparative Literature and Western Literary Schools,'' Chapter: ''Qisas Alf Laylah wa Laylah'' (''One thousand and one Nights''), pp. 15–85. Al-Rabita Press, Baghdad, 1957.</ref><ref>Safa Khulusi, The Influence of Ibn al-Muqaffa' on The Arabian Nights. ''Islamic Review'', Dec 1960, pp. 29–31</ref> === Ny fivoaran' ny sora-tanana arabo === [[File:Princess Parizade Bringing Home the Singing Tree.jpg|thumb|Ny tantaran' ny printsesy Parizade sy ny hazo mahagaga, nataon' i Maxfield Parrish, 1906.<ref>[https://books.google.com/books?id=ATkQAAAAYAAJ&dq=princess+parizade&pg=PA543 The Thousand and One Nights; Or, The Arabian Night's Entertainments – David Claypoole Johnston – Google Books]. Books.google.com.pk. Retrieved on 2013-09-23.</ref>]] Toy izao no amariparitan' ny profesora Dwight Reynolds ny fiovana tatỳ aoriana teo amin' ny dika arabo (dikanteny malagasy): <blockquote>Mety ho nisy tamin' ireo tantara persiana tany aloha mbola voatahiry tao amin' ny fomba fitantarana arabo, saingy novana ka anarana arabo silamo sy toerana vaovao no nisolo ireo anarana sy toerana persiana talohan' ny finoana silamo. Mazava koa anefa fa nampidirina tao amin' ilay fitambarana tatỳ aoriana ny andiana tantara arabo manontolo, ary toa nisolo ny ankamaroan' ny votoaty persiana ireo. Ny iray amin' ireny andiana tantara arabo ireny dia mifantoka amin' olona vitsivitsy tena nisy tany Bagdad tamin' ny taonjato faha-9, anisan' izany ny kalifa [[Harun al-Rashid]] (maty tamin' ny 809), i Ja’far al-Barmaki viziriny [mpanolotsaina na minisitra tao amin' ny fanjakany] (maty tamin' ny 803), ary ilay poeta mpanaraka filan' nofo [[Abu Nuwas]] (maty tokony ho tamin' ny 813). Ny andiany iray hafa kosa dia fitambaran-tantara avy any Kahira tamin' ny faramparan' ny Andro Antenatenany, izay miresaka olona sy toerana tamin' ny fotoana nahatratra hatrany amin' ny taonjato faha-13 sy faha-14.<ref name="Reynolds p.270">Reynolds p. 270</ref></blockquote> Araka ny fanadihadiana nataon' ilay manam-pahaizana Ibrahim Akel tamin' ny 2016, dia sora-tanana arabo 114 amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' no fantatra, ka anisan' izany ny 10 tsy azo antoka ny vondrona misy azy sy ny dimy efa very. Avy amin' ny taonjato faha-8 ka hatramin' ny taonjato faha-19 ireo sora-tanana ireo. Nosokajin' i Akel ho anisan' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny sora-tanana iray raha ahitana ny tantara mandrafitra, izany hoe ny tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny, mitondra ny lohateny hoe ''Shahriyār and His Brother'' (Shahriyār sy ny rahalahiny); na koa, raha tsy eo intsony ny fiandohany, raha mizara ho alina izay manondro an' io tantara mandrafitra io izy. Tsy feno ny ankamaroan' ireo sora-tanana ireo, ary 15 monja no heverina ho feno. Amin' ireo, ny 11 dia ao amin' ny ZER (vondron-dika ejipsiana nosokajin' i Zotenberg), ny roa ao amin' ny fanontana mifandray amin' ny ZER, ary ny roa dia hosoka nataon' i Mikha'il Sabbagh.<ref> Aboubakr Chraïbi; Ibrahim Akel. ''[https://hal.science/hal-03855154/ Arabic Manuscripts of the Thousand and One Nights]''. ''Liste des manuscrits arabes des Nuits''. HAL Open Science. 2016. p. 65–66. nojerena tamin’ ny 29 October 2026.</ref> Tamin' ny tapaky ny taonjato faha-20, dia nahita tahirin-tsoratra nisy andalana vitsivitsy avy amin' ny asa soratra arabo mitondra ny lohateny hoe ''The Book of the Tale of a Thousand Nights'' ilay manam-pahaizana Nabia Abbott. Avy amin' ny taonjato faha-9 io tahirin-tsoratra io, ary izy no sombin' ny ''Alina iraika amby arivo'' tranainy indrindra mbola voatahiry sy fantatra.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 51.</ref> Tany Kahira tamin' ny taonjato faha-12 no niseho voalohany ny filazana ny dika arabo amin' ny lohateniny feno hoe ''The One Thousand and One Nights''.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 50.</ref> Lalam-pampitana sora-tanana arabo roa lehibe no fantatra amin' ny ''Alina iraika amby arivo'': ny siriana sy ny ejipsiana. Ny sora-tanan' i Galland, izay tranainy indrindra amin' ireo sora-tanan' ny ''Alina iraika amby arivo'' ahitana ampahany betsaka amin' ny asa, no tena misolo tena ny lalam-pampitana siriana. Nosoratana teo anelanelan' ny taona 1450 taorian' i Jesoa Kristy<ref>Heinz Grotzfeld, 'The Age of the Galland Manuscript of the ''Nights'',' in ''The Arabian Nights Reader'', ed. by Ulrich Marzolph (Detroit: Wayne State University Press, 2006), 105-21, <nowiki>ISBN 0814332595</nowiki> [repr. from Heinz Grotzfeld, 'The Age of the Galland Manuscript of the ''Nights'': Numismatic Evidence for Dating a Manuscript', ''Journal of Arabic and Islamic Studies'', 1 (1996-97), 50-64].</ref> sy 1593 izy io.<ref name=":3">'Manuscripts', in ''The Arabian Nights Encyclopedia'', ed. by Ulrich Marzolph, Richard van Leeuwen, and Hassan Wassouf, 2 vols (Santa Barbara (CA): ABC-Clio, 2004), I, 635-57 (p. 635).</ref> Fohy lavitra sady vitsy tantara kokoa noho ny an' ny lalam-pampitana ejipsiana izy io sy ireo kopiany mbola voatahiry. Amin' ny fanontana natao pirinty, dia ny antsoina hoe ''Calcutta I'' (1814–1818) ary indrindra ny fanontana tao Leiden (1984) no misolo tena an' io lalam-pampitana io.<ref name=beaustyle>Beaumont, Daniel. Literary Style and Narrative Technique in the Arabian Nights. p. 1. In ''The Arabian nights encyclopedia'', Volume 1</ref><ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 55.</ref> Ny fanontana tao Leiden, izay nomanin' i Muhsin Mahdi, no hany fanontana ara-tsikera, izany hoe fanontana [[Fitsikerana lahatsoratra|mampitaha sy mandinika ireo sora-tanana]], amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' hatramin' ny fotoana resahin' ny loharano.<ref name="Marzolph, Ulrich 2017">Marzolph, Ulrich. Kate Fleet; Gudrun Krämer; Denis Matringe; John Nawas; Everett Rowson (mpanonta). ''Arabian Nights''. ''Encyclopaedia of Islam''. fanontana 3rd. Brill. 2017. <nowiki>doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_0021</nowiki>.</ref> Heverina ho izy no maneho amim-pahatokiana indrindra ny fomba fanoratra tao amin' ireo dika arabo tamin' ny Andro Antenatenany, raha oharina amin' ireo fanontana misy amin' izany fotoana izany.<ref name=beaustyle/><ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 55.</ref> Tatỳ aoriana kokoa no niseho ny lahatsoratra tao amin' ny lalam-pampitana ejipsiana, izay ahitana tantara maro lavitra sady maro karazana kokoa. Nandritra ireo taonjato nifandimby, dia tantara maro lavitra izay nahaleo tena tany am-boalohany no nampidirina tao amin' ilay fitambarana, ka taorian' ny nanoratana ny sora-tanan' i Galland ny ankamaroan' izany.<ref name="sallis">Sallis, Eva. 1999. Sheherazade through the looking glass: the metamorphosis of the Thousand and One Nights. pp. 18–43</ref> Mbola nitohy hatrany amin' ny taonjato faha-18 sy faha-19 ny fampidirana azy ireny. Ireo dika rehetra mbola voatahiry izay ahitana ampahany betsaka amin' ny asa, avy amin' ireo vondron-dika voaova roa ireo, dia samy manana tantara fototra iombonana vitsivitsy.<ref>John Payne. ''[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.172872 The Book Of Thousand Nights And One Night]''. boky IX. London. 1901. p. [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.172872/page/n317 289]. nojerena tamin’ ny 19 March 2018.</ref> Ny vondron-dika voaova dia dika manana endri-tsoratra iombonana vokatry ny fanitsiana na ny fampitana. [[File:Arabian nights manuscript.jpg|thumb|Pejy roa avy amin' ny sora-tanan' i Galland, ahitana tantara izay navoaka tatỳ aoriana tao amin' ny ''The Thousand and One Nights'' an' i Galland. Nosoratana teo anelanelan' ny taona 1450 sy 1593 taorian' i Jesoa Kristy.]] * ''The Merchant and the Genie'' (Ny mpivarotra sy ny jiny) * ''The Fisherman and the Genie'' (Ny mpanjono sy ny jiny) * ''The Porter and the Three Ladies'' (Ny mpitondra entana sy ireo vehivavy telo) * ''The Three Apples'' (Ireo paoma telo) * ''Nur al-Din Ali and Shams al-Din (and Badr al-Din Hasan)'' (Nur al-Din Ali sy Shams al-Din ary Badr al-Din Hasan) * ''Nur al-Din Ali and Anis al-Jalis'' (Nur al-Din Ali sy Anis al-Jalis) * ''Ali Ibn Bakkar and Shams al-Nahar'' (Ali Ibn Bakkar sy Shams al-Nahar) Tsy ahitana zavatra firy ankoatra an' io fototra iombonana io ny lahatsoratra ao amin' ny vondron-dika siriana. Mbola iadian-kevitra hoe iza amin' ireo vondron-dika arabo ireo no tena maneho ny asa tany am-boalohany sady akaiky kokoa azy. Novana betsaka kokoa sady tatỳ aoriana kokoa ireo dika ejipsiana, ary niahiahy ny manam-pahaizana toa an' i Muhsin Mahdi fa ny fangatahana dika feno avy amin' ny Eoropeana no anisan' ny nahatonga izany. Toa fahita nandritra ny tantaran' ilay fitambarana manontolo anefa ny fanovana toy izany, ary nampiana tantara nahaleo tena hatrany izy io.<ref name="sallis" /><ref>Pinault, David. Story-telling techniques in the Arabian nights. pp. 1–12. Also in Encyclopedia of Arabic Literature, v. 1</ref> === Fanontana arabo natao pirinty === [[File:Arabic manuscript with parts of Arabian Nights, collected by scholar and traveler Heinrich Friedrich von Diez, 19th century CE.jpg|thumb|Sora-tanana arabo mirakitra ampahany amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', nangonin' i Heinrich Friedrich von Diez, tamin' ny taonjato faha-19 taor. J.K.; tsy fantatra ny niaviany.]] Misy dika efatra natao pirinty amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' izay ekena ho dika fototra ka ampiasaina ho fototry ny fandikan-teny sy ny fanontana indray. Samy natao tamin' ny taonjato faha-19 izy ireo, ary antsoina hoe Calcutta I, Bulaq, Breslau ary Calcutta II. Ny [[British East India Company|''British East India Company'']] (Orinasa britanika momba an' i India Atsinanana) no nanao pirinty voalohany ny ''Alina iraika amby arivo'' tamin' ny teny arabo, tamin' ny boky roa tany Calcutta, teo anelanelan' ny 1814 sy 1818. Nisy tantara zato ny boky tsirairay, ary nifototra tamin' ny sampana sirianan' ny sora-tanana izy ireo. Calcutta I no iantsoana azy matetika. Ny fanontana Bulaq tamin' ny 1835, navoakan' ny governemantan' i Ejipta, no fanontana voalohany amin' ny teny arabo ny ''Alina iraika amby arivo'' natao pirinty tany amin' ny firenena arabo. Niorina tamin' ny vondron-dika ejipsianan' ny sora-tanan' ny ''Alina iraika amby arivo'', fantatra amin' ny hoe ZER (vondron-dika ejipsiana nosokajin' i Zotenberg), izay nahitana tantara 200, izy io. Bulaq no ahafantarana an' io fanontana io. Heverina fa tany amin' ny faramparan' ny taonjato faha-18 no namoronana ny ZER. Very ny sora-tanana niandohany, saingy mbola misy kopia sora-tanana telo ambin' ny folo, fara fahakeliny, amin' ny ZER. Fotoana fohy taorian' izany, dia niara-niasa tamin' i Mordecai ibn al-Najjar avy any Tonizia i Christian Maximilian Habicht, manam-pahaizana avy any Prussia, mba hamokatra fanontana mirakitra ny ''Alina iraika amby arivo'', na amin' ny teny arabo niandohany na amin' ny fandikan-teny alemàna. Boky valo navoaka tany Breslau teo anelanelan' ny 1825 sy 1838 no namorona azy io tany am-boalohany. Nisy boky efatra hafa nanaraka tamin' ny 1842–1843. Voalaza fa nampiasa sora-tanana tonizianan' ny ''Alina iraika amby arivo'' i Habicht sy al-Najjar, saingy fantatra tatỳ aoriana fa hosoka nataon' i al-Najjar ilay izy.<ref name="Marzolph, Ulrich 2017" /> Raha ny marina, dia sora-tanana samihafa amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' no nampiasain' i Habicht ho an' ny fanontana nataony. Nilaza ny manam-pahaizana Duncan McDonald fa i Habicht no «mpamorona vondron-dika voaova vaovao» (dikanteny malagasy). Samy nisy fiantraikany tamin' ny fanontana nanaraka, izay nisy boky efatra ary natao tany Calcutta ihany koa, na ny fanontana ZER na ny fanontan' i Habicht sy al-Najjar. Fanontana Macnaghten na Calcutta II no ahafantarana azy.<ref>''[https://catalog.hathitrust.org/Record/009733325 The Alif Laila or, Book of the Thousand Nights and One Night, Commonly Known as 'The Arabian Nights' Entertainments', Now, for the First Time, Published Complete in the Original Arabic, from an Egyptian Manuscript Brought to India by the Late Major Turner Macan]'', ed. by W. H. Macnaghten, vol. 4 (Calcutta: Thacker, 1839–42).</ref> Voalaza fa nifototra tamin' ny sora-tanana ejipsiana tranainy kokoa izy io, saingy tsy mbola hita mihitsy izany sora-tanana izany. Anisan' ny fanontana lehibe natao tatỳ aoriana ny fanontana ara-tsikera, izany hoe fanontana mampitaha sy mandinika ny sora-tanana, izay mampiasa ny vondron-dika siriana avy any [[Siria]]. Nifototra tamin' ny sora-tanana siriana ao amin' ny ''Bibliothèque Nationale'' (Tranombokim-pirenena), izay efa nampiasain' i Galland tany am-boalohany, izy io.<ref name="BnF manuscript">''[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8433372b Les Mille et une nuits]''. Bibliothèque nationale de France. nojerena tamin’ ny 29 September 2020. datin’ ny tahiry: 11 January 2023. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20230111130757/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8433372b https://web.archive.org/web/20230111130757/https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8433372b]. toetry ny rohy: live.</ref> I Muhsin Mahdi no nanangona an' io fanontana amin' ny teny arabo io, izay fantatra amin' ny hoe lahatsoratra Leiden, tamin' ny 1984–1994.<ref>''The Thousand and One Nights (Alf layla wa-layla), from the Earliest Known Sources'', ed. by Muhsin Mahdi, 3 vols (Leiden: Brill, 1984–1994), <nowiki>ISBN 90-04-07428-7</nowiki>.</ref> Nilaza i Mahdi fa io dika io no tranainy indrindra amin' ireo mbola misy, hevitra izay eken' ny ankamaroan' ny manam-pahaizana ankehitriny. Nilaza koa izy fa io no maneho akaiky indrindra ny lahatsoratra mirindra sy raikitra, izay inoany fa efa nisy tamin' ny vanim-potoanan' ny [[Mamelòka]] ary niavian' ny dika hafa rehetra. Mbola iadian-kevitra anefa io hevitra faharoa io.<ref name="sallis" /><ref>Madeleine Dobie, 2009. Translation in the contact zone: Antoine Galland's Mille et une nuits: contes arabes. p. 37. In Saree Makdisi and Felicity Nussbaum (eds.): "The Arabian Nights in Historical Context: Between East and West"</ref><ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 1–9.</ref> Na ireo manam-pahaizana tsy manaiky aza fa io dika io irery no «tena ''Alina iraika amby arivo''» (dikanteny malagasy), dia manaiky fa izy no loharano tsara indrindra ahafantarana ny fomba fanoratra sy ny endri-pitenin' ilay asa tamin' ny Andro Antenatenany.<ref name="beaustyle" /><ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 55.</ref> Tamin' ny 1997, dia nisy fanontana arabo hafa nivoaka, izay nahitana tantara avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' nadika an-tsoratra avy tamin' ny sora-tanana tamin' ny taonjato faha-17 nosoratana tamin' ny fitenim-paritra ejipsianan' ny teny arabo.<ref>''Alf laylah wa-laylah: bi-al-ʻāmmīyah al-Miṣrīyah: layālī al-ḥubb wa-al-ʻishq'', ed. by Hishām ʻAbd al-ʻAzīz and ʻĀdil ʻAbd al-Ḥamīd (Cairo: Dār al-Khayyāl, 1997), <nowiki>ISBN 977-19-2252-1</nowiki>.</ref> Mbola tsy nisy fanontana ara-tsikera natao ho an' ny lahatsoratra ZER, izay be votoaty kokoa. === Fandikan-teny maoderina === :Lohahevitra lehibe: ny fandikan-tenin' ny ''Alina iraika amby arivo''. [[File:Cassim.jpg|thumb|''Cassim in the Cave'' (Cassim ao anaty zohy), nataon' i Maxfield Parrish (1909), sary momba ny ''Ali Baba and the Forty Thieves''.]] Ny dika eoropeana voalohany (1704–1717) dia nadikan' i Antoine Galland ho amin' ny [[Fiteny frantsay|teny frantsay]],<ref name=EB1911>Michael Jan de Goeje. ''Thousand and One Nights''. boky 28. p. 883. ''Encyclopædia Britannica'', 1911, fanontana faha-11.</ref> avy amin' ny lahatsoratra arabo iray ao amin' ny vondron-dika voaova siriana sy avy amin' ny loharano hafa. Io asa misy boky 12 io,<ref name=EB1911/> mitondra ny lohateny hoe ''Les Mille et une nuits, contes arabes traduits en français'' («Ny alina iraika amby arivo, tantara arabo nadika ho amin' ny teny frantsay»), dia nahitana tantara tsy tao amin' ilay sora-tanana arabo niandohany. Tao amin' ny fandikan-tenin' i Galland no niseho voalohany ny ''[[Aladin ou la Lampe merveilleuse|Aladdin's Lamp]]'' sy ny ''Ali Baba and the Forty Thieves'', ary koa tantara hafa maromaro tsy dia fantatra loatra; tsy hita ao amin' ireo sora-tanana niandohana ireo tantara ireo. Nanoratra izy fa reny tamin' i Hanna Diyab, mpitantara kristianina marônita, izy ireny, nandritra ny fitsidihan' i Diyab an' i Paris. Nalaza be nanerana an' i Eorôpa ny dikan' i Galland tamin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Namoaka dika tatỳ aoriana tamin' ny anaran' i Galland, nefa tsy nahazo ny fanekeny, ny mpamoaka ny bokiny. Rehefa nikaroka izay noheverina ho endrika «feno» sy «niandohana» amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny manam-pahaizana, dia nitodika tamin' ireo lahatsoratra lava kokoa ao amin' ny vondron-dika voaova ejipsiana izy ireo. Tsy ela dia noheverina ho «dika mahazatra» ireo. Nesorina ny ampahany noheverina ho manafintohina tamin' ireo fandikan-teny voalohany tamin' izany karazana izany, toy ny an' i Edward Lane (1840, 1859). Nanao fandikan-teny tsy nohafohezina sady tsy nanesorana ampahany aloha i John Payne, tamin' ny lohateny hoe ''The Book of the Thousand Nights and One Night'' (1882, boky sivy), ary avy eo i Sir Richard Francis Burton, tamin' ny lohateny hoe ''The Book of the Thousand Nights and a Night'' (1885, boky folo). Araka ny fanombanana sasany voalazan' ireo loharano, dia niantehitra tamin' ny an' i Payne ny ampahany tamin' ny an' i Burton, ka niteraka fiampangana azy ho naka tahaka ny asan' olon-kafa tsy nilaza ny niaviany (''plagiarism'').<ref name=sallis2/><ref name=encyclo>Marzolph, Ulrich and Richard van Leeuwen. 2004. ''The Arabian nights encyclopedia'', Volume 1. pp. 506–508</ref> Noho ireo famaritana momba ny firaisana ara-nofo tao amin' ny lahatsoratra niandohana — izay vao mainka nasongadin' i Burton, indrindra tamin' ny fanampiana fanamarihana ambany pejy sy tovana lava momba ny fomba amam-panao ara-nofo tany Atsinanana<ref name=encyclo/> — sy noho ireo lalàna hentitra tamin' ny vanim-potoana viktôriana momba ny asa vetaveta, dia natao pirinty ho fanontana manokana natokana ho an' ny mpanjifa nisoratra anarana ihany ireo fandikan-teny roa ireo, fa tsy navoaka tamin' ny fomba mahazatra. Narahin' ny boky enina fanampiny ireo boky folo voalohany an' i Burton; fito kosa izany tamin' ny fanontana Baghdad, ary angamba tamin' ny fanontana hafa koa. ''The Supplemental Nights to the Thousand Nights and a Night'' no lohatenin' ireo, ary natao pirinty teo anelanelan' ny taona 1886 sy 1888.<ref name=EB1911/> Voaresaka ao amin' ny ''The Arabian nights encyclopedia'' anefa ireo fanakianana ny dikan' i Burton noho ny fiteniny sy ny fifantohany amin' ny firaisana ara-nofo. Izao no ilazan' ireo fanakianana azy, raha adika amin' ny teny malagasy: «fiteny tranainy sy fomba fiteny mihoa-pampana», «fifantohana tafahoatra amin' ny firaisana ara-nofo», ary hatramin' ny hoe «fampisongadinana tena hafahafa» sy «fanamboarana indray ny lahatsoratra araka ny fomba tena manokan' ny mpandika».<ref name=encyclo/> Anisan' ny dikan' ny ''Alina iraika amby arivo'' tatỳ aoriana ny an' ilay dokotera [[Frantsay (vahoaka)|frantsay]] J. C. Mardrus, navoaka teo anelanelan' ny taona 1898 sy 1904. Nadikan' i Powys Mathers ho amin' ny teny anglisy izy io, ary navoaka tamin' ny taona 1923. Tahaka ny lahatsoratr' i Payne sy Burton, dia mifototra amin' ny vondron-dika voaova ejipsiana izy io, ary mitazona, sady vao mainka manitatra aza, ny votoaty momba ny firaisana ara-nofo. Voaresaka ao amin' ny bokin' i Eva Sallis anefa ny fanakianana azy noho ny tsy fahamarinan' ny fandikan-teny.<ref name=sallis2>Sallis, Eva. 1999. Sheherazade through the looking glass: the metamorphosis of the Thousand and One Nights. pp. 4 ''passim''</ref> Nadikan' i Husain Haddawy ho amin' ny teny anglisy tamin' ny taona 1990 ny fanontana Leiden nomanin' i Muhsin Mahdi tamin' ny taona 1984, izay mifototra amin' ny sora-tanana Galland.<ref>''The Arabian Nights'', trans. by Husain Haddawy (New York: Norton, 1990).</ref> Araka ny fanombanana voalaza ao amin' ny bokin' i Robert Irwin, dia «tena mora vakina» ilay fandikan-teny ary «tena anoroana izay rehetra maniry hahatsapa ny tena tsiron' ireo tantara ireo», raha adika amin' ny teny malagasy ireo teny fiderana azy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004.</ref> Navoaka tamin' ny taona 1995 ny boky faharoa fanampiny amin' ny ''Arabian Nights'' nadikan' i Haddawy, izay ahitana tantara malaza tsy ao amin' ny fanontana Leiden.<ref>''The Arabian Nights II: Sindbad and Other Popular Stories'', trans. by Husain Haddawy (New York: Norton, 1995).</ref> Ireo boky roa ireo no fototry ny fanontana indray amin' ny boky tokana ireo tantara voafantina avy amin' ny fandikan-tenin' i Haddawy.<ref>''The Arabian Nights: The Husain Haddawy Translation Based on the Text Edited by Muhsin Mahdi, Contexts, Criticism'', ed. by Daniel Heller-Roazen (New York: Norton, 2010).</ref> Namoaka fandikan-teny anglisy tamin' ny boky telo ny Penguin Classics tamin' ny taona 2008.<ref>James Buchan. ''[https://www.theguardian.com/books/2008/dec/27/arabian-nights-malcolm-c-lyons 1,001 flights of fancy]''. ''The Guardian''. 2008-12-27. <nowiki>ISSN 0261-3077</nowiki>. fiteny: en-GB. nojerena tamin’ ny 2023-06-28.</ref> I Malcolm C. Lyons sy Ursula Lyons no nandika azy, ary i Robert Irwin no nanoratra ny teny fampidirana sy ny fanazavana. Voalaza ho fandikan-teny feno voalohany amin' ny fanontana Macnaghten, na Calcutta II, izay ao amin' ny vondron-dika voaova ejipsiana, hatramin' ny an' i Burton izy io. Ankoatra ny lahatsoratra mahazatra ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', dia ahitana an' i ''[[Aladin ou la Lampe merveilleuse|Aladdin]]'' sy ''Ali Baba'', izay antsoina hoe «tantara kamboty» satria tsy hita tao amin' ireo sora-tanana arabo niandohana, ary koa fiafarana hafa amin' ny ''The seventh journey of Sindbad'', avy amin' ny lahatsoratra frantsay voalohany an' i Antoine Galland. Nanoratra toy izao ny mpandika teny tao amin' ny sasin-teniny ho an' ireo boky telo, raha adika amin' ny teny malagasy: «Tsy nisy ezaka natao hampidirana an-tery ao amin' ny fandikan-teny ireo fanovana izay nilaina mba “hanitsiana” ... ireo zavatra nampiana tatỳ aoriana, ... ireo famerimberenana, ireo tohiny tsy mifanaraka amin' izay nialoha azy, ary ireo fifangaroana mampisavorovoro izay mampiavaka ity lahatsoratra ity». Nilaza koa izy fa ilay asa dia «fanehoana literatiora am-bava indrindra indrindra, natao hahasarika ny sofina fa tsy ny maso».<ref>[http://www.pen.org/blog/?p=4056 PEN American Center]. Pen.org. Retrieved on 2013-09-23.</ref> Ahitana ny tononkalo rehetra ny fandikan-tenin' i Lyons, saingy averina amin' ny teny hafa amin' ny endrika lahatsoratra tsotra ireo. Tsy manandrana mamerina amin' ny teny anglisy ny fitovian' ny feo ao anatin' ny andalana (rima anatiny) ao amin' ny ampahany sasany amin' ny lahatsoratra tsotra arabo niandohana izy io. Na dia aseho ho fandikan-teny feno aza izy io, dia misy fanatsorana sy fanapahana ampahany. Tsara tamin' ny ankapobeny ny fandraisana azy tamin' ny fotoana nivoahany.<ref>''[http://www.theomnivore.co.uk/Book/Classification/Fiction/Genre/Classic_Fiction/1527-The_Arabian_Nights_Tales_of_1001_Nights/Default.aspx The Arabian Nights: Tales of 1001 Nights]''. The Omnivore. nojerena tamin’ ny 12 July 2024. datin’ ny tahiry: 13 Sep 2012. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20120913024501/http://www.theomnivore.co.uk/Book/Classification/Fiction/Genre/Classic_Fiction/1527-The_Arabian_Nights_Tales_of_1001_Nights/Default.aspx https://web.archive.org/web/20120913024501/http://www.theomnivore.co.uk/Book/Classification/Fiction/Genre/Classic_Fiction/1527-The_Arabian_Nights_Tales_of_1001_Nights/Default.aspx].</ref> Araka ny lahatsoratr' i Alison Flood tao amin' ny ''The Guardian'', dia navoaka tamin' ny Desambra 2021 ny fandikan-teny vaovao nataon' i Yasmine Seale, izay voalaza fa fandikan-teny anglisy voalohany nataon' ny vehivavy iray irery. Lazain' io lahatsoratra io fa nesorina tao ny fiteny manambany araka ny maha-lahy na maha-vavy sy ny fanavakavaham-bolon-koditra tao amin' ireo dika teo aloha. Efa nandika dika samihafa tamin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ho amin' ny teny alemàna kosa i Claudia Ott talohan' izany. Ahitana ny tantaran' i Hanna Diyab rehetra ny fandikan-tenin' i Seale, ary ampiana tantara ahitana vehivavy ho mpandray anjara fototra, toy ny momba an' i Parizade sy Pari Banu, ary ny tantara mampihorohoro momba an' i Sidi Numan.<ref>Alison Flood. ''[https://www.theguardian.com/books/2021/dec/15/new-arabian-nights-translation-to-strip-away-earlier-versions-racism-and-sexism New Arabian Nights translation to strip away earlier versions' racism and sexism]''. ''www.theguardian.com''. December 15, 2021. nojerena tamin’ ny December 15, 2021.</ref> Nifantina avy tamin' ny lahatsoratra arabo sy ny lahatsoratra frantsay an' i Galland izy, ary nanolotra koa famintinana ireo tantaran' i Hanna Diyab izay tsy nampiasain' i Galland. === Filaharan' ny zava-nitranga === Nandrafitra izao filaharan' ny zava-nitranga momba ny tantaran' ny famoahana ny ''Alina iraika amby arivo'' izao ny manam-pahaizana:<ref>Dwight Reynolds. "The Thousand and One Nights: A History of the Text and its Reception". ''The Cambridge History of Arabic Literature: Arabic Literature in the Post-Classical Period''. Cambridge UP, 2006.</ref><ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004.</ref><ref>"The Oriental Tale in England in the Eighteenth Century", by Martha Pike Conant, Ph.D. Columbia University Press (1908)</ref> * Fiandohan' ny taonjato faha-9: tamin' io vanim-potoana io no nanoratana ny iray amin' ireo sombin-tsora-tanana arabo tranainy indrindra avy any Siria, izay ahitana pejy vitsivitsy nosoratan-tanana. Hitan' ilay manam-pahaizana Nabia Abbott tamin' ny 1948 izy io. Mitondra ny lohateny hoe ''Kitab Hadith Alf Layla'' (midika hoe «Bokin' ny tantaran' ny alina arivo») izy io, ary ahitana ireo andalana voalohany amin' ilay boky, izay angatahan' i Dinazad amin' i Shirazad (Scheherazade) mba hitantara aminy.<ref name="Reynolds p.270"/> * Taonjato faha-10: voatonona ao amin' ny ''Fihrist'' (katalaogin' ny boky) nosoratan' i Ibn al-Nadim tao [[Bagdad]] ny ''Hezār Afsān''. Nolazainy fa avy amin' ny Persiana tamin' ny andron' ny tarana-mpanjaka sasanida, talohan' ny fivavahana silamo, ilay fitambaran-tantara. Niresaka koa izy momba ny tantara mandrafitra, izany hoe ilay tantara ifotorana ametrahana tantara hafa ao anatiny, izay itantaran' i Scheherazade mandritra ny alina arivo mba hamonjeny ny ainy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 49–50.</ref> * Taonjato faha-10: voaresaka ao amin' ny ''Muruj Al-Dhahab'' (''The Meadows of Gold'') nosoratan' i Al-Mas'udi ny ''The Thousand Nights'', izay fandikana amin' ny teny arabo ny ''Hezār Afsān'' persiana (midika hoe «Tantara arivo»).<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 49.</ref> * Taonjato faha-12: misy antontan-taratasy avy any [[Kahira]] miresaka mpivarotra boky jiosy iray nampindrana dika iray amin' ny ''The Thousand and One Nights''. Io no fisehoana voalohany amin' ny endrika raikitra farany amin' ilay lohateny.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 50.</ref> * Taonjato faha-14: tamin' io no nanoratana ny sora-tanana tranainy indrindra ahitana fitantarana iray, dia ny ''Sul and Shumul'', izay voasokajy amin' ny laharana Tubingen M a VI 33. Misy sombiny hafa amin' io tantara io koa ao amin' ny sora-tanana KFCRIS 2415, izay nosoratana tamin' ny taonjato faha-15.<ref>Aboubakr Chraïbi; Ibrahim Akel. ''[https://hal.science/hal-03855154/ Arabic Manuscripts of the Thousand and One Nights]''. HAL Open Science. 2016. p. 69–70. nojerena tamin’ ny 3 August 2026.</ref> Tsy fantatra ny antony tsy nisehoan' ny ''Sul and Shumul'' tao amin' ireo lahatsoratra tatỳ aoriana. * 1450–1593: tamin' io vanim-potoana io no nanoratana ny sora-tanana malaza indrindra amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', izay ao amin' ny sampana siriana. Tehirizina ao amin' ny ''Bibliothèque nationale de France'' (Tranombokim-pirenen' i Frantsa) any Paris izy io, ary ahitana alina 281 sy tantara 36 eo ho eo.<ref name="BnF manuscript" /> Nahazo an' io sora-tanana io i Galland tatỳ aoriana. * Taonjato faha-15: natao ny fandikana voalohany ny ''Alina iraika amby arivo'' amin' ny teny tiorka. Tsy misy voatahiry intsony afa-tsy sora-tanana ampahany sy fanontana tatỳ aoriana, izay samy tsy feno ihany koa sady samy hafa.<ref name="Tekin 1993">Şinasi Tekin. ''[http://turkdilleri.org/turkdilleri/sayilar/tda3/Tekin%20S%20TDA_03_1993-T-25.pdf Binbir Gece'nin İlk Türkçe Tercümeleri ve Bu Hikâyelerdeki Gazeller Üzerine]''. ''Türk Dilleri Araştırmaları''. laharana 3. 1993. p. 239–255. nojerena tamin’ ny 17 October 2026.</ref> * 1636: nanao fandikan-teny tiorka vaovao i Muslih bin Mehmet Beyânî, araka ny baikon' ny soltana Murad IV. Nisy tantara fanampiny tao anatiny, ary nampiana seho sy fifampiresahana milaza mazava ny firaisana ara-nofo sy ny fiainana ara-nofo. Voatahiry ao amin' ny sora-tanana tsy feno misy boky sivy any Paris izany (Bnf Turc 356.2-356.10). * 1704: ny fandikana amin' ny teny frantsay nataon' i Antoine Galland no dika eoropeana voalohany amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Nampidirina tao amin' ireo boky nivoaka tatỳ aoriana ny tantara tsy hita tao amin' ireo sora-tanana arabo, fa ren' i Galland tamin' ilay Siriana mpitantara Hanna Diyab, toy ny tantaran' i Aladdin sy Ali Baba. * Tokony ho tamin' ny 1706–1721: niseho tany Eorôpa ny dika anglisy nisy boky 12, izay tsy fantatra ny mpandika azy, ary nantsoina hoe dika «Grub Street». ''Arabian Nights' Entertainments'' no lohateniny; io no fampiasana voalohany fantatra amin' ilay lohateny anglisy fampiasa amin' ny asa.<ref>Robert L. Mack (mpanonta). ''[https://books.google.com/books?id=ZK0VDAAAQBAJ&q=%22collection+in+about+1721%22&pg=PR16 Arabian Nights' Entertainments]''. Oxford. Oxford University Press. 2009. navoaka voalohany: 1995. p. xvi, xxv. <nowiki>ISBN 978-0-19-283479-9</nowiki>. nojerena tamin’ ny 2 July 2018.</ref> * 1764: nalain' ny olona iray antsoina hoe Umar al-Safatī tahaka tao anaty boky valo tany Ejipta ny sora-tanana Wortley Montague. Ahitana fitambaran-tantara tsy mitovy amin' ny hafa io sora-tanana io, ary mampiseho fa mbola tsy nisy fanontana narahina ho fenitra tamin' izany fotoana izany. * Tokony ho tamin' ny 1775: mety ho tamin' io no namitana ny fandrafetana farany ny dika ejipsiana amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', antsoina hoe ZER (vondron-dika ejipsiana nosokajin' i Hermann Zotenberg), izay nisy tantara 200 tao amin' ny sora-tanana. Very ny sora-tanana niandohana, nefa voatahiry tao amin' ny dika maro ny lahatsorany. * 1788–1789: namoaka asa naseho ho fandikan-teny, mitondra ny lohateny hoe ''Continuation of the Thousand and One Nights'', ilay moanina siriana Denis Chavis sy ilay Frantsay mpitantara Jacques Cazotte. Nifototra tamin' ny sora-tanana iray teo am-pelatanan' i Chavis izany. Nolazaina fa feno kokoa noho ny an' i Galland ilay lahatsoratra. Nanova be ireo tantara anefa i Cazotte, ary nampiditra tantara noforoniny ihany koa. * 1806: namoaka fanontana indray ny fandikan-tenin' i Galland ilay Frantsay mpandalina ny Tatsinanana Caussin de Perceval, ka nisy boky sivy izany. Ny roa farany dia fandikana vaovao ny sora-tanan' i Chavis. * 1804–1806, 1825: nahazo sora-tanana iray ao amin' ny sampana ejipsiana i Joseph von Hammer-Purgstall (1774–1856), ilay nahay fiteny maro sady mpandalina ny Tatsinanana avy any Aotrisy. Very izany rehefa vaky sambo, nefa nahazo sora-tanana hafa nitovitovy taminy i Von Hammer, ka nadikany tamin' ny teny frantsay teo anelanelan' ny 1804 sy 1806. Very koa io fandikan-teny frantsay io, izay nohafohezina tamin' ny ampahany sady nahitana ireo tantara nampidirin' i Galland nefa tsy hita tao amin' ny sora-tanana arabo, izay antsoina hoe «tantara kamboty» (''orphan stories''). Na izany aza, voatahiry ny fandikana azy tamin' ny teny alemàna nataon' i A. E. Zinserlin tamin' ny 1823.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2010, p. 474.</ref> Nadika indray tamin' ny teny anglisy izany fandikan-teny izany tamin' ny 1825, nataon' i Lamb, ary tamin' ny teny frantsay tamin' ny 1828, nataon' i Trébutien. * 1811: namoaka fandikan-teny anglisy i Jonathan Scott (1754–1829). Nifototra indrindra tamin' ny dika frantsay nataon' i Galland izany, ary nofenoina tamin' ny loharano hafa, indrindra ny sora-tanana Wortley Montague. Nantsoin' i Robert Irwin hoe «fandikan-teny anglisy voalohany natao ho asa literatiora» izy io (nadika avy amin' ny hoe «first literary translation into English»), ka nampitahainy tamin' ireo fandikana avy amin' ny teny frantsay nataon' ireo nantsoiny hoe «Grub Street hacks», izany hoe mpanoratra nikarama tsy dia nikarakara ny kalitaon' ny asa.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2010, p. 497.</ref> Efa nandika tantara sasany tsy hita afa-tsy tao amin' ny sora-tanana Anderson i Scott, tao amin' ny bokiny ''Tales, Anecdotes, and Letters from the Arabic and Persian'' (1800). * Fiandohan' ny taonjato faha-19: nisy fandikana ilay lahatsoratra tamin' ny teny persiana maoderina, izay nitondra lohateny samihafa, dia ''Alf leile va leile'', ''Hezār-o yek šhab'' (هزار و یک شب), na ''Alf al-leil'', izay teny arabo diso endrika. Namita ny fandikan-teniny tamin' ny 1814 i Muhammad Baqir Khurasani Buzanjirdi (teraka tamin' ny 1770), teo ambany fiahian' i Henry Russell, baronety faharoa (1783–1852), izay solontena britanika nipetraka tao Hyderabad. Telopolo taona tatỳ aoriana dia namita ny fandikan-teniny i Abdul Latif Tasuji.<ref>Ganjavi, Mahdi. The Hidden Story of One Thousand and One Nights in Persian. Presentation at the University of British Columbia. Dec 2021</ref> Nampidiran' i Sani ol Molk (1814–1866) sary izany tatỳ aoriana, ho an' i Mohammad Shah Qajar.<ref> Ulrich Marzolph, ''The Arabian nights in transnational perspective'', 2007, <nowiki>ISBN 978-0-8143-3287-0</nowiki>, [https://books.google.com/books?id=tknULXNl21oC&pg=PA230 p. 230].</ref> * 1814: navoakan' ny ''[[British East India Company]]'' (Orinasa Britanika momba an' i India Atsinanana) ny Calcutta I, izay dika arabo vita pirinty tranainy indrindra mbola voatahiry. Nivoaka tamin' ny 1818 ny boky faharoa. Samy nisy tantara 100 izy roa ireo. * 1822–1823: namoaka fanontana nitarina amin' ny dikan' i Galland tany Frantsa i Édouard Gauttier d'Arc, ka nisy boky fito izany. Tafiditra tao ny tantara avy amin' ny fandikan-tenin' i Scott, ny fanontan' i Caussin de Perceval, ary tantara vaovao avy amin' ny sora-tanana avy tamin' i Langles. * 1824–1838: nivoaka tamin' ny [[Fiteny arabo|teny arabo]], tao anaty boky valo, ny fanontana Breslau/Habicht. Niara-niasa tamin' ilay Toniziana Mordecai ibn al-Najjar i Christian Maximilian Habicht, izay teraka tany Breslau, tany Prussia, tamin' ny 1775, mba handrafitra io fanontana misy alina 1001 io. Ankoatra ny sora-tanan' i Galland dia nampiasain' izy ireo ny lahatsoratr' i Chavis sy Mikha'il Sabbagh, ary ny zavatra nolazainy fa sora-tanana toniziana, nefa hita tatỳ aoriana fa hosoka nataon' i al-Najjar.<ref name="Marzolph, Ulrich 2017"/> Nampiasa ireo dikan' ny ''Alina iraika amby arivo'' nataon' i Galland, Scott, Caussin de Perceval ary Gauttier, ny tantara avy tamin' i al-Najjar, ary tantara hafa tsy fantatra fiaviana i Habicht, ka nanomboka tamin' ny 1825 dia namoaka izay nantsoina hoe «fandikan-teny feno» tamin' ny [[Fiteny alemàna|teny alemàna]], tao anaty boky 15. * 1835: nivoaka ny dika Bulaq. Ireo boky roa nataon' ny governemanta ejipsiana pirinty ireo no dikan' ny ''Alina iraika amby arivo'' amin' ny teny arabo tranainy indrindra nataon' ny tsy Eoropeana pirinty sy navoakany. Ny ampahany lehibe amin' izy ireo dia fanontana ny sora-tanana ZER iray efa very. * 1838: nivoaka tany Londres sy Calcutta ny fandikana tantara 50 tamin' ny teny anglisy nataon' i Henry Torrens. * 1838–1840: namoaka fandikan-teny anglisy i Edward William Lane. Nampiavaka azy ny nanesoran' i Lane ireo votoaty noheveriny ho tsy mifanaraka amin' ny fitondran-tena mendrika sy ny fanamarihany momba ny [[Antrôpôlôjia|antrôpôlôjia]], izany hoe ny fandinihana ny olombelona sy ny kolontsainy, mikasika ny fomba amam-panao arabo. * 1838–1841: nivoaka tao anaty boky efatra ny fandikan-teny alemàna nataon' i Gustav Weil. Nampiditra tantara maro tsy hita tao amin' ny loharano hafa izy, izay voalaza fa nifototra tamin' ny sora-tanana iray avy any Gotha. * 1839–1842: nivoaka ny Calcutta II, izay nisy boky efatra. Nolazaina fa nifototra tamin' ny sora-tanana ejipsiana tranainy kokoa izy io, nefa tsy mbola hita mihitsy io sora-tanana io. Ahitana singa sy tantara maro avy amin' ny fanontana Breslau sy Calcutta I io dika io. * 1842–1843: namoaka boky efatra fanampiny amin' ny fanontana Breslau i Heinrich Leberecht Fleischer, taorian' ny nahafatesan' i Habicht. * 1882–1884: namoaka dika anglisy nadika manontolo avy amin' ny Calcutta II i John Payne, ka nampiany tantara sasany avy amin' ny Calcutta I sy Breslau izany. * 1885–1888: namoaka fandikan-teny anglisy tao anaty boky folo i Sir Richard Francis Burton. Loharano maro no nampiasainy, izay nitovy tamin' ny an' i Payne tamin' ny ankapobeny.<ref name=sallis2/> Nasongadin' ny dikany kokoa ny lafiny ara-nofo tamin' ireo tantara, raha oharina amin' ny fandikan-tenin' i Lane izay nanesorana ireo ampahany noheverina ho manafintohina. Namoaka boky famenony enina hafa koa izy, izay nifototra tamin' ny Breslau sy Galland ary ny sora-tanana Wortley Montague sy Chavis. * 1898–1904: namoaka dika frantsay i J. C. Mardrus, ka nampiasa ny fanontana Bulaq sy Calcutta II. Fampifangaroana tantara avy amin' ny loharano samihafa izy io. Nanjary be mpamaky nanerana an' i Eorôpa izy io, ary natao pirinty indray imbetsaka. Navoaka tamin' ny 1937 ny fandikana azy tamin' ny teny anglisy nataon' i Powys Mathers. * 1921–1928: nivoaka ny fandikan-teny alemàna nataon' i Enno Littmann, izay nifototra tamin' ny Bulaq sy Calcutta II. Nanaraka akaiky ny lahatsoratra izy io, ary marina araka ny fandinihana ny fiteny sy ny asa soratra. * 1929–1939: nataon' i Mikhail Salye ny fandikan-teny rosiana voalohany nivantana avy amin' ny teny arabo, tamin' ny alalan' ny Calcutta II. Navoakan' ny trano famoahana Academia tao anaty boky valo izany. * 1955: nataon' i Rafael Cansinos-Asséns ny fandikan-teny espaniola voalohany avy amin' ny teny arabo, ary navoakan' ny ''Editorial Aguilar'' (Trano Famoahana Aguilar) tany Meksika. Nankasitrahan' ilay mpanoratra [[Jorge Luis Borges]] izy io. Ahitana ny lahatsoratry ny Calcutta II, fandikana avy amin' ny Mardrus, ary tantara tsy hita any an-kafa avy amin' ny loharano tsy fantatra izy io. Nisy Espaniola mpandalina ny teny sy ny literatiora arabo niampanga an' i Cansinos tatỳ aoriana ho tsy nandika avy amin' ny teny arabo, saingy mbola tsy voavaha ilay olana.<ref>Salvador Peña. ''[https://www.academia.edu/35260465 Las 'Mil y una noches' que llegaron de fuera: autoridad, progreso y ética en retraducción de clásicos (Una defensa de Cansinos)]''. Academia.edu. January 2017. nojerena tamin’ ny 31 August 2026. datin’ ny tahiry: 23 April 2023. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20230423200316/https://www.academia.edu/35260465/Las_Mil_y_una_noches_que_llegaron_de_fuera_autoridad_progreso_y_%C3%A9tica_en_retraducci%C3%B3n_de_cl%C3%A1sicos_Una_defensa_de_Cansinos_ https://web.archive.org/web/20230423200316/https://www.academia.edu/35260465/Las_Mil_y_una_noches_que_llegaron_de_fuera_autoridad_progreso_y_%C3%A9tica_en_retraducci%C3%B3n_de_cl%C3%A1sicos_Una_defensa_de_Cansinos_]. toetry ny rohy: live.</ref> * 1961: namoaka boky fanampiny i Mikhail Salye, mitondra ny lohateny hoe ''Халиф на час. Новые сказки из книги «Тысячи и одной ночи'' (''Caliph for an Hour: New Tales from the Arabian Nights'', izay midika hoe «Kalifa mandritra ny adiny iray: tantara vaovao avy amin' ny Alina iraika amby arivo»). Ahitana tantara fito tsy tafiditra tao amin' ny Calcutta II izy io, izay avy amin' ny sora-tanana hosoka nataon' i Sabbagh.<ref>''[https://fantlab.ru/edition218312 Caliph for an Hour: New Tales from the Arabian Nights]''. nojerena tamin’ ny 2026-07-21.</ref> * 1964–1965: nivoaka tany Espaina ny fandikana avy amin' ny teny arabo tao amin' ny fanontana Bulaq ho amin' ny teny espaniola, nataon' ilay mpandalina ny teny sy ny literatiora arabo Juan Vernet tao amin' ny ''Editorial Planeta'' (Trano Famoahana Planeta) tamin' ny 1964, ary nataon' i Juan Antonio Gutiérrez-Larraya sy Leonor Martínez Martín tao amin' ny trano famoahana Argos Vergara tamin' ny 1965. * 1966: nivoaka tamin' ny teny alemàna ny fandikana feno voalohany ny sora-tanana Wortley Montague, nataon' i Felix Tauer.<ref name="Grotzfeld 2005">Heinz Grotzfeld; Anke Osigus. ''Dreihundert Jahre 1001 Nacht in Europa''. Germany. Lit. 2005. p. 60. <nowiki>ISBN 9783825885120</nowiki>.</ref> * 1973: navoakan' ny ''Państwowy Instytut Wydawniczy'' (Ivon-toeram-panjakana misahana ny famoaham-boky) ny fandikan-teny [[Fiteny pôlôney|pôlôney]] voalohany nifototra tamin' ny fanontana amin' ny fiteny niandohana. Nahena avy amin' ny 12 ho sivy anefa ny isan' ny boky. * 1984: namoaka fanontana arabo nifototra tamin' ny sora-tanana arabo tranainy indrindra mbola voatahiry i Muhsin Mahdi, ka ny sora-tanana siriana nampiasain' i Galland, izay tehirizina ao amin' ny ''Bibliothèque nationale de France'', no fototra noraisiny. * 1986–1987: nivoaka ny fandikan-teny frantsay nataon' ilay mpandalina ny teny sy ny literatiora arabo René R. Khawam. Nampiasa ny sora-tanan' i Chavis sy Sabbagh izy, satria nino fa samy tena izy tahaka ny sora-tanan' i Galland taloha kokoa ireo. * 1990: namoaka fandikana amin' ny teny anglisy ny fanontan' i Mahdi i Husain Haddawy. * 1991: nivoaka tao amin' ny andiam-boky ''Bibliothèque de la Pléiade'' (Tranombokin' ny Pléiade) ny fandikan-teny frantsay nataon' ireo mpandalina ny teny sy ny literatiora arabo Jamel-Eddine Bencheikh sy André Miquel. Nifototra tamin' ny ZER, ilay vondron-dika ejipsiana, izany. * 2005–2021: nivoaka tao anaty boky dimy ny fandikan-teny portogey be dia be nataon' ilay Breziliana mpampianatra ambony Mamede Mustafa Jarouche. Tsy ilay lahatsoratra ZER, izay noraisina ho dika mahazatra sy fenitra, no nampiasain' i Jarouche, fa nofidiny ho loharano kosa ireo sora-tanana tany am-boalohany, anisan' izany ny Maillet, Rylands, Tubingen, Gayangos, Paris, Sabbagh ary ny hafa. Sambany no navoakan' i Jarouche ny tantara sy ireo endrika samihafa amin' ny tantara avy amin' ireo sora-tanana ireo.<ref>Piparote Revista. ''[https://revistapiparote.com.br/entrevista-com-mamede-mustafa-jarouche-o-tradutor-do-livro-das-mil-e-uma-noites/ Entrevista com Mamede Mustafa Jarouche: o Tradutor do "Livro das Mil e Uma Noites"]''. Piparote. 25 September 2021. fiteny: pt-BR. nojerena tamin’ ny 14 January 2025.</ref> * 2008: nivoaka tao amin' ny andiam-boky ''Penguin Classics'' ny fandikana vaovao ny fanontana Calcutta II nataon' i Malcolm C. Lyons sy Ursula Lyons, izay nisy boky telo. * 2018: sambany no nadika tamin' ny teny alemàna ny sora-tanana Kayseri, nataon' i Claudia Ott tao amin' ny bokiny ''Tausendundeine Nacht. Das glückliche Ende'' (''1001 Nights. The Happy Ending'', izay midika hoe «Alina iraika amby arivo: ny fiafarana mahafaly»). Ny sora-tanana Kayseri no tranainy indrindra ahitana ny fiafaran' ny tantara mandrafitra momba an' i Shahryar sy Scheherazade. Samy hafa be amin' ny dika ZER mahazatra tatỳ aoriana io sora-tanana io. Efa nandika ny lahatsoratr' i Mahdi tamin' ny teny alemàna i Ott tamin' ny 2004. * 2022: namoaka fandikana tantaram-pitiavana efatra avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' i Claudia Ott, tao amin' ny bokiny ''Tausendundeine Nacht – Das Buch der Liebe'' (''1001 Nights – The Book of Love'', izay midika hoe «Alina iraika amby arivo: bokin' ny fitiavana»). Tafiditra ao ny ''Sul and Shumul'', izay tantara tranainy indrindra hita tao amin' ireo sombin' ny ''Alina iraika amby arivo'', nefa tsy hita ao amin' ireo dika tatỳ aoriana. == Lohahevitra sy fomba fitantarana == [[File:Thousand_and_One_Nights_21.jpg|thumb|Sary nataon' i Sani ol Molk ho an' ny ''Alina iraika amby arivo'', Iràna, 1853.]] Mampiasa fomba fitantarana vaovao maro ny ''Alina iraika amby arivo'' sy ireo tantara samihafa ao anatiny. Ianteheran' ny mpitantara ireo fomba ireo mba hampitomboana ny hamafin' ny zava-mitranga, ny fihenjanam-po eo am-piandrasana izay hitranga, na ny fihetseham-po hafa.<ref name=Heath/> Ny sasany amin' ireo fomba ireo dia efa hita tamin' ny literatiora persiana sy indiana ary arabo taloha kokoa, fa ny hafa kosa vao nipoitra tao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. === Tantara mandrafitra === Ohatra iray tany aloha amin' ny fampiasana ny tantara mandrafitra, izany hoe tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny, no hita ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'': mitantara andian-tantara, izay [[Angano|angano]] matetika indrindra, amin' ny soltana Shahryar mandritra ny alina maro i Scheherazade, izay iray amin' ireo olona ao amin' ny tantara. Maro amin' ny tantara tantarain' i Scheherazade koa no tantara mandrafitra, toy ny ''Tale of Sinbad the Seaman and Sinbad the Landsman'' (tantaran' i Sinbad tantsambo sy Sinbad an-tanety). Fitambaran' ireo zava-niainana tantarain' i Sinbad tantsambo amin' i Sinbad an-tanety io. Eo amin' ny fandinihana ny lovantsofina, dia sokajiana ho ATU (fanondroana Aarne–Thompson–Uther momba ny karazan' angano) 875B* io tantara mandrafitra io. Ny anaran' io sokajy io dia «Storytelling Saves a Wife from Death», izay azo adika hoe «Ny fitantarana no mamonjy ny vehivavy manambady iray tsy ho faty».<ref>Hans-Jorg Uther. ''[https://books.google.com/books?id=HVQsAQAAIAAJ&q=%22Storytelling+Saves+a+Wife+from+Death%22 The Types of International Folktales: Animal tales, tales of magic, religious tales, and realistic tales, with an introduction. FF Communications]''. Academia Scientiarum Fennica. 2004. p. 499.</ref> === Tantara ao anatin’ ny tantara === Anisan’ ny fomba fitantarana hita ao amin’ ny ''Alina iraika amby arivo'' koa ny iray amin’ ireo ohatra tany am-boalohany amin’ ny «tantara ao anatin’ ny tantara». Azo zohina hatrany amin’ ny fomba fitantarana persiana sy indiana taloha izany, indrindra fa ny ''Panchatantra'', izay anisan’ ny literatiora sanskrita fahiny. Nampivoatra ny fomba nampiasain’ ny ''Panchatantra'' tamin’ ny lafiny maro anefa ny ''Alina iraika amby arivo'', indrindra teo amin’ ny fomba fampidirana tantara iray. Ao amin’ ny ''Panchatantra'', dia fampitahana natao hampianarana no entina mampiditra ny tantara: manondro azy ireny ny tantara mandrafitra, izany hoe ilay tantara ifotorana izay ametrahana tantara hafa ao anatiny, amin’ ny alalan’ ny fomba fiteny samihafa mitovitovy amin’ izao, raha adika amin’ ny teny malagasy: «Raha tsy mitandrina ianao, dia hanjo anao izay nanjo ny hao sy ny parasy.» Ao amin’ ny ''Alina iraika amby arivo'' kosa, io fomba fampidirana natao hampianarana io no mahalana indrindra; fomba tsy mivantana kokoa no tena fampiasa, indrindra ny fampidirana tantara ho valin’ ny fanontaniana nipoitra tao amin’ ny tantara teo aloha.<ref>Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 3–4. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref> Mpitantara tsy fantatra no mitantara ny tantara ankapobeny, ary ao anatin’ izany fitantarana izany no itantaran’ i Scheherazade ireo tantara. Ao anatin’ ny ankamaroan’ ny fitantaran’ i Scheherazade dia mbola misy tantara hafa tantaraina, ary na ao anatin’ ny sasany amin’ ireny aza dia mbola misy tantara hafa koa.<ref name=":0">Richard Burton. ''[https://www.gutenberg.org/ebooks/51252 The Book of the Thousand Nights and a Night, Volume 1]''. Project Gutenberg. September 2003. nojerena tamin’ ny 2026-10-27. datin’ ny tahiry: 2026-09-01. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20260901071444/https://www.gutenberg.org/ebooks/51252 https://web.archive.org/web/20260901071444/https://www.gutenberg.org/ebooks/51252].</ref> Izany indrindra no hita ao amin’ ny tantara ''Sinbad the Sailor'' (Sinbad ilay tantsambo), izay tantarain’ i Scheherazade ao amin’ ny ''Alina iraika amby arivo''. Ao anatin’ io tantara io mihitsy, i Sinbad ilay tantsambo, izay mpandray anjara fototra, no mitantara amin’ i Sinbad ilay mpitondra entana ireo dia fito nataony. Ampiasaina amin’ ny fomba mandaitra koa izany ao amin’ ny tantara toy ny ''The Three Apples'' (Ny paoma telo) sy ny ''The Seven Viziers'' ([[#Mpitantara tsy azo itokisana|Ireo viziry fito]], izany hoe mpanolotsaina na minisitra ao amin’ ny fanjakana). Ao amin’ ny tantara iray hafa tantarain’ i Scheherazade, ''The Fisherman and the Jinni'' (Ilay mpanjono sy ilay jiny), dia misy ny ''Tale of the Wazir and the Sage Duban'' (Tantaran’ ilay viziry sy i Duban olon-kendry), ary ao anatin’ io indray dia mbola misy tantara telo hafa tantaraina. Toa malalaka kokoa noho ny amin’ ny literatiora maoderina ny fepetra raisin’ ny mpitantara hamaritana izay atao hoe fampiatoana ny tantara eo amin’ ny fotoana mampiandry mafy ny tohiny. Amin’ ny tranga maro, dia tapahina ny tantara rehefa tandindomin-doza ny ain’ ny mahery fo na iharan’ ny olana lehibe hafa izy. Any amin’ ny ampahany sasany amin’ ny lahatsoratra feno kosa anefa, dia ajanona eo am-pamelabelarana foto-kevitra filôzôfika tsy mivaingana na lafiny sarotra amin’ ny filôzôfia silamo ny fitantaran’ i Scheherazade. Indray mandeha aza dia eo am-pamaritana amin’ ny an-tsipiriany ny anatômia (na firafitry ny vatan’ olombelona), araka ny hevitr’ i [[Claude Galien|Galen]], no iatoany. Amin’ ireo tranga rehetra ireo, dia hita fa marina ny ninoany fa ny fanirian’ ny mpanjaka hahafantatra ny tohiny dia hahazoany andro iray fanampiny hiainana. === Famaritana mampahita ny zava-mitranga === Ny famaritana mampahita an-tsaina ny zava-mitranga (''dramatic visualization'') dia faritana amin' ny teny anglisy hoe: <blockquote>"the representing of an object or character with an abundance of descriptive detail, or the mimetic rendering of gestures and dialogue in such a way as to make a given scene 'visual' or imaginatively present to an audience"</blockquote> Izao no dikanteny malagasy an' io famaritana io: <blockquote>«Ny fanehoana zavatra na mpandray anjara amin' ny famariparitana azy amin' ny antsipiriany betsaka, na ny fanehoana ny fihetsika sy ny fifampiresahana amin' ny alalan' ny fanahafana, mba hahatonga ny seho iray ho “hita maso” na ho toy ny miseho eo anatrehan' ny mpandray ny tantara ao an-tsainy.»</blockquote> Ampiasaina amin' ny tantara maromaro ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' io fomba io,<ref name=Heath-360/> toy ny tantara ''The Three Apples'' («Ny paoma telo»; jereo ny [[#Tantara momba ny heloka bevava|Toetoetran' ny tantara momba ny heloka bevava]] etsy ambany). === Anjara sy lahatra === Anisan' ny lohahevitra fahita amin' ny tantara maro ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny anjara sy ny lahatra. Hoy i [[Pier Paolo Pasolini]], mpanatontosa sarimihetsika italianina (dikanteny malagasy):<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 200.</ref> <blockquote>Ny tantara tsirairay ao amin' ny ''The Thousand and One Nights'' dia manomboka amin' ny «fisehoan' ny lahatra», izay miseho amin' ny alalan' ny zava-mitranga tsy araka ny mahazatra; ary ny zava-mitranga tsy araka ny mahazatra iray dia miteraka iray hafa hatrany. Miforona araka izany ny rojo iray misy zava-mitranga tsy araka ny mahazatra. Arakaraka ny maha-araka ny lojika sy mifamatotra tsara ary tena ilaina io rojo io no maha-tsara tarehy kokoa ny tantara. Ny tiako holazaina amin' ny hoe «tsara tarehy» dia velombelona, mahasarika tanteraka ny saina ary mampientanentana. Io rojo misy zava-mitranga tsy araka ny mahazatra io dia mirona hatrany amin' ny fiverenana amin' ny laoniny. Ny fiafaran' ny tantara tsirairay ao amin' ny ''The One Thousand and One Nights'' dia ny «fanjavonan' ny» lahatra, izay milentika indray ao anatin' ny rendremana eo amin' ny fiainana andavanandro ... Ny lahatra mihitsy, raha ny marina, no mpandray anjara fototra ao amin' ireo tantara.</blockquote> Na dia tsy hita maso aza ny anjara, dia azo heverina ho mpandray anjara lehibe ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 198.</ref> Ny fomba ampandehanana ny tantara izay ampiasaina matetika hanehoana io lohahevitra io dia ny fifanandrifian-javatra,<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 199–200.</ref> ny fivadihan' ny filaharan' ny antony sy ny vokany (izay ny zava-mitranga any aoriana no mahatonga ny zava-mitranga talohany), ary ny faminaniana izay tanteraka noho ny fihetsika aterany (jereo ny [[#Fambara mialoha|fizarana momba ny fambara mialoha]] etsy ambany). === Fambara mialoha === [[File:The Valley of Diamonds by Maxfield Parrish.jpg|thumb|Sinbad sy ny Lohasahan' ny Diamondra, ao amin' ny fitantarana ny diany faharoa.]] Ahitana ohatra tany am-boalohany amin' ny fampiasana fambara mialoha ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', amin' ny alalan' ny fanononana miverimberina olona na zavatra iray. Antsoina ankehitriny hoe «basy an' i Chekhov» (''Chekhov's gun'') izany fomba izany. Izao no famaritana azy, raha adika amin' ny teny malagasy: «fanononana miverimberina olona iray ao amin' ny tantara na zavatra iray, izay toa tsy manan-danja amin' ny fotoana anononana azy voalohany, nefa miseho indray any aoriana ka miditra tampoka eo amin' ny fizotran' ny tantara».<ref>Peter Heath. ''Reviewed work(s): Story-Telling Techniques in the Arabian Nights by David Pinault''. ''International Journal of Middle East Studies''. boky 26. laharana 2. Cambridge University Press. May 1994. p. 358–360 [359]. <nowiki>doi:10.1017/s0020743800060633</nowiki>. <nowiki>S2CID 162223060</nowiki>.</ref> Anisan' ny ohatra amin' izany ny tantara ''The Three Apples'' (Ny paoma telo; jereo ny fizarana momba ny tantara momba ny heloka bevava etsy ambany). Fomba hafa nampiasaina tany am-boalohany mba hanomezana fambara mialoha ny fandaminana ny firafitry ny tantara araka ny lamina iray (''formal patterning''). Izao no famaritana azy, raha adika amin' ny teny malagasy: «fandaminana ireo zava-mitranga sy fihetsika ary fihetsiky ny vatana izay mandrafitra ny fitantarana sy manome endrika ny tantara; rehefa voarindra tsara izany lamina izany, dia afaka mankafy ny fahafantarana sy ny fiandrasana mialoha ny firafitry ny tantara ny mpihaino na ny mpamaky, arakaraka ny fizotrany». Hita ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' koa io fomba io: mifandimby sy miverimberina ny fitantarana sy ny fampiatoana azy eo amin' ny fotoana mampiandry mafy ny tohiny.<ref name=Heath-360/> ==== Ny faminaniana izay tanteraka noho ny fihetsika aterany ==== Tantara maromaro ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' no mampiasa ny faminaniana izay tanteraka noho ny fihetsika aterany. Endrika manokana amin' ny fitantarana mialoha izay hitranga any aoriana (''prolepsis'') izany, ary ampiasaina ho fambara mialoha ny zava-mitranga. Efa hita io fomba literera io ao amin' ny tantaran' i [[Krishna]] ao amin' ny literatiora sanskrita fahiny, sy ao amin' ny tantaran' i [[Œdipe]], na ny fahafatesan' i [[Heraklesy]], ao amin' ny tantara an-tsehatra nosoratan' i [[Sophocles]]. Endrika iray hafa amin' io fomba io ny nofy izay tanteraka noho ny fihetsika aterany. Hita ao amin' ny literatiora arabo izany, ary koa ao amin' ny nofin' i [[Jôsefa (zanak' i Jakôba)|Jôsefa]] sy ny fifandirany tamin' ireo rahalahiny ao amin' ny [[Bokin' ny Genesisy|Baiboly hebreo]]. Ohatra iray amin' izany ny ''The Ruined Man who Became Rich Again through a Dream'' (Ilay lehilahy very fananana izay nanankarena indray noho ny nofy). Ao amin' io tantara io, dia misy lehilahy ilazana ao amin' ny nofiny fa tokony handao an' i [[Bagdad]], tanàna niaviany, ary hankany [[Kahira]], izay hahitany ny toerana misy harena nafenina. Nandeha tany izy, saingy niharan' ny fahoriana ka niafara tany am-ponja. Notantarainy tamin' ny polisy iray tao ny nofiny. Nanesoeso ny fiheverana fa misy nofy milaza mialoha izay hitranga ilay polisy, ary nilaza tamin' ilay lehilahy fa nanonofy koa izy hoe nisy trano nisy tokotany sy loharano tao Bagdad, ary nisy harena nalevina teo ambanin' ilay loharano. Fantatr' ilay lehilahy fa ny tranony ihany io toerana io. Rehefa navotsotra avy tany am-ponja izy, dia nody ary nihady ilay harena. Izany hoe tsy naminany ny hoavy fotsiny ilay nofy, fa izy ihany koa no nahatonga ny zavatra nambarany ho tanteraka. Nipoitra tatỳ aoriana tao amin' ny lovantsofina anglisy ny endrika hafa amin' io tantara io, dia ny ''Pedlar of Swaffham'', ary koa ao amin' ny ''The Alchemist'', nosoratan' i Paulo Coelho. Ao amin' ny fanangonan-tantara fohy ''A Universal History of Infamy'', nosoratan' i [[Jorge Luis Borges]], dia misy ny fandikany io tantara io amin' ny teny espaniola, mitondra ny lohateny hoe ''The Story of the Two Dreamers''.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 193–194.</ref> Mampiseho endrika hafa amin' ny faminaniana izay tanteraka noho ny fihetsika aterany ny ''The Tale of Attaf''. Niditra tao amin' ny tranombokiny, dia ny ''House of Wisdom'' (Tranon' ny Fahendrena), i [[Harun al-Rashid]], ary namaky boky iray nosafidiny sendra azy. Toy izao ny tohiny, raha adika amin' ny teny malagasy: «nihomehy sy nitomany izy, ary nandroaka tsy ho eo imasony ilay viziry mahatoky, Ja'far ibn Yahya. Very hevitra sy sosotra i Ja'afar ka nandositra an' i Bagdad ary niditra tao anatin' ny zava-niainana nifanesy tao Damaskôsy, izay nahakasika an' i Attaf sy ilay vehivavy izay novadin' i Attaf tamin' ny farany». Rehefa niverina tany [[Bagdad]] i Ja'far, dia namaky ilay boky nampihomehy sy nampitomany an' i Harun, ka nahita fa voatantara tao ireo zava-niainany niaraka tamin' i Attaf tao [[Damaskôsy]]. Izany hoe ny namakian' i Harun ilay boky mihitsy no nahatonga ireo zava-niainana voalaza tao hitranga. Ohatra tany am-boalohany amin' ny fifandraisan' ny antony sy ny vokany mivadika izany: ny zava-mitranga any aoriana no anton' ny zava-mitranga mialoha azy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 199.</ref> Any akaikin' ny faran' ny tantara, dia voaheloka ho faty noho ny heloka tsy nataony i Attaf. Efa fantatr' i Harun anefa ny marina noho izay novakiny tao amin' ilay boky, ka nosakanany ny famonoana an' i Attaf ary nasainy navotsotra avy tany am-ponja izy. Tamin' ny taonjato faha-12, dia nadikan' i Petrus Alphonsi tamin' ny teny latina io tantara io ary nampidiriny tao amin' ny ''Disciplina Clericalis'',<ref name="Marzolph-109">Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 109. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref> niaraka tamin' ny andian-tantara ''Sindibad''.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 93.</ref> Tamin' ny taonjato faha-14, dia nisy dika iray amin' ny ''The Tale of Attaf'' koa tao amin' ny ''Gesta Romanorum'' sy ny ''The Decameron'', nosoratan' i [[Giovanni Boccaccio]].<ref name="Marzolph-109" /> === Famerimberenana === [[File:One_Thousand_and_One_Nights26.jpg|thumb|Sary nataon' i Sani ol Molk ho an' ny ''Alina iraika amby arivo'', Iràna, 1849–1856]] Ny famerimberenana teny manan-danja (''Leitwortstil'') dia «famerimberenana teny atao an-tsitrapo» ao amin' ny asa literatiora iray, izay «mazàna maneho singa miverimberina na lohahevitra manan-danja ao amin' ilay tantara» (dikan-teny malagasy). Hita ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' io fomba io, izay mampifamatotra tantara maromaro ho andian-tantara iray. Niantehitra tamin' io teknika io ireo mpitantara mba «hamolavolana ireo tantara mandrafitra ny andian-tantarany ho iray mirindra» (dikan-teny malagasy).<ref name=Heath>Peter Heath. ''Reviewed work(s): Story-Telling Techniques in the Arabian Nights by David Pinault''. ''International Journal of Middle East Studies''. boky 26. laharana 2. Cambridge University Press. May 1994. p. 358–360 [359–60]. <nowiki>doi:10.1017/s0020743800060633</nowiki>. <nowiki>S2CID 162223060</nowiki>.</ref> Teknika iray hafa ampiasaina ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny fandaminana amin' ny alalan' ny lohahevitra miverimberina. Toy izao no famaritana azy (dikan-teny malagasy): <blockquote>Ny fizarana ireo hevitra ara-lohahevitra miverimberina sy ireo singa mitondra fampianarana ara-pitondran-tena amin' ireo zava-mitranga sy tantara mandrafitra samihafa ao amin' ny tantara iray. Ao amin' ny tantara voarafitra amim-pahaizana, dia azo alamina ny lohahevitra miverimberina mba hanasongadinana ny foto-kevitra mampiray na ny hevitra misongadina iraisan' ireo zava-mitranga sy tantara mandrafitra tsy mitovy.<ref name="Heath-360">Peter Heath. ''Reviewed work(s): Story-Telling Techniques in the Arabian Nights by David Pinault''. ''International Journal of Middle East Studies''. boky 26. laharana 2. Cambridge University Press. May 1994. p. 358–360 [360]. <nowiki>doi:10.1017/s0020743800060633</nowiki>. <nowiki>S2CID 162223060</nowiki>.</ref></blockquote> Misy endrika samihafa maromaro amin' ny tantaran' i ''Cinderella'', izay niainga tamin' ny tantara grika fahiny momba an' i Rhodopis, ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Anisan' izany ny ''The Second Shaykh's Story'', ny ''The Eldest Lady's Tale'' ary ny ''Abdallah ibn Fadil and His Brothers'', izay samy miresaka momba ny zandriny ampijalin' ny zokiny roa saro-piaro. Vehivavy ireo mpiray tam-po amin' ny sasany amin' ireo tantara ireo, fa lehilahy kosa amin' ny hafa. Ny iray amin' ireo tantara, ''Judar and His Brethren'', dia tsy manaraka ny fiafarana mahafaly hita amin' ireo endrika teo aloha, fa manova ny fizotran' ny tantara mba hanomezana azy fiafarana mampalahelo: voapoizin' ireo zokiny lahy ilay zandriny lahy.<ref>Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 4. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref> === Vazivazy ara-nofo === Ahitana vazivazy ara-nofo maro ny ''Alina iraika amby arivo''. Manakaiky ny fanesoana mitsikera ny sasany amin' ireo, toy ny ao amin' ilay tantara mitondra ny lohateny hoe ''Ali with the Large Member'' (izany hoe «Ali manana filahiana lehibe»), izay maneso ny fifantohana tafahoatra amin' ny taovam-pananahan' ny lehilahy.<ref>Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 97–98. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref><ref>Ao amin' ny sora-tanana Wortley Montague (1764), izay tehirizina ao amin' ny ''Bodleian Library'' (Tranomboky Bodleian), ihany no ahitana ny ''Ali with the Large Member'', ary tsy hita ao amin' ny fandikan-tenin' i Burton na amin' ireo fandikan-teny hafa fampiasa mahazatra. (Loharano: ''Arabian Nights Encyclopedia'').</ref> === Mpitantara tsy azo itokisana === Nampiasaina tamin' ny tantara foronina arabo maromaro avy tamin' ny Andro Antenatenany ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny fomba fitantarana mampiasa mpitantara tsy azo itokisana. Ao amin' ny tantara iray, ''The Seven Viziers'' (fantatra koa amin' ny hoe ''Craft and Malice of Women or The Tale of the King, His Son, His Concubine and the Seven Wazirs''), dia miampanga ny zanaky ny mpanjaka iray ho nanao herisetra taminy ny vehivavy mpivarotena tao an-dapa iray. Kanefa, araka ny tena zava-nitranga ao amin' ilay tantara, ilay vehivavy kosa no nanandrana nanolana an' ilay zanaky ny mpanjaka nefa tsy nahomby. Avy amin' ny tantaran' i Yusuf ao amin' ny [[Kor'any]] sy i [[Jôsefa (zanak' i Jakôba)|Jôsefa]] ao amin' ny [[Baiboly]] no nakana aingam-panahy tamin' izany. Miezaka mamonjy ny ain' ilay zanaky ny mpanjaka ny viziry fito (mpanolotsaina na minisitra ao amin' ny fanjakana), ka mitantara tantara fito izay mikendry ny hanaporofo fa tsy azo itokisana ny vehivavy. Mamaly izany amin' ny fitantarana tantara iray mikendry ny hanaporofo fa tsy azo itokisana ny viziry kosa ilay vehivavy.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 59.</ref> Ampiasaina koa io fomba fitantarana mampiasa mpitantara tsy azo itokisana io mba hiteraka fihenjanam-po eo am-piandrasana izay hitranga ao amin' ny ''The Three Apples'', sy hatsikana ao amin' ny ''The Hunchback's Tale'' (jereo ny [[#Tantara momba ny heloka bevava|tantara momba ny heloka bevava]] etsy ambany). === Toetoetran' ny karazana literatiora === ==== Tantara momba ny heloka bevava ==== [[File:Godefroy Durand - Morgiane.jpg|thumb|Sary nataon' i Godefroy Durand mampiseho an' i Morgiana sy ireo mpangalatra ao amin' ny ''Ali Baba and the Forty Thieves''.]] Ohatra iray amin' ny tantara misitery momba ny famonoan' olona<ref>Ulrich Marzolph. ''The Arabian Nights Reader''. Wayne State University Press. 2006. p. 240–242. <nowiki>ISBN 0-8143-3259-5</nowiki>.</ref> sy ny tantara mampientanentana izay mampihenjana ny fo eo am-piandrasana izay hitranga ao amin' ilay fanangonana ny ''The Three Apples'' (tantaran' ireo paoma telo). Ahitana fiovana tampoka maromaro eo amin' ny fizotry ny tantara izy io,<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 93,95,97.</ref> ary misy toetoetran' ny tantara momba ny fanadihadiana heloka bevava.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 91,93.</ref> Fantatra amin' ny anarana hoe ''Hikayat al-sabiyya 'l-maqtula'' (''The Tale of the Murdered Young Woman'', izany hoe tantaran' ilay tovovavy novonoina) koa izy io.<ref>Ulrich Marzolph. ''The Arabian Nights Reader''. Wayne State University Press. 2006. p. 240. <nowiki>ISBN 0-8143-3259-5</nowiki>.</ref> Ao amin' io tantara io dia lasa manana vata iray i [[Harun al-Rashid]], ary rehefa nosokafana ilay izy dia hita tao ny fatin' ny tovovavy iray. Nomen' i Harun telo andro ny viziriny (mpanolotsaina na minisitra ao amin' ny fanjakana), Ja'far, mba hitadiavana ilay nahavanon-doza; raha tsy izany dia hovonoina izy. Rehefa tapitra ireo telo andro, ary efa hovonoina i Ja'far noho ny tsy nahavitany ilay asa, dia nisy lehilahy roa niseho, ka samy nilaza ho ilay mpamono olona. Rehefa nitantara ny zava-nitranga izy ireo dia fantatra fa, na dia ilay tanora kokoa tamin' izy roa lahy, izay vadin' ilay vehivavy, aza no nahafaty azy, dia nanana anjara tamin' ny fahadisoana koa ny andevo iray. Io andevo io no naka ny iray tamin' ireo paoma voalaza ao amin' ny lohateny, ka nahatonga ny famonoana ilay vehivavy. Nomen' i Harun telo andro fanampiny indray i Ja'far mba hitadiavana ilay andevo meloka. Rehefa tsy nahita ilay nahavanon-doza indray izy, ka nanao veloma ny fianakaviany talohan' ny hamonoana azy, dia sendra nahita fa tany amin' ny zanany vavy ilay paoma. Avy tamin' i Rayhan, andevon' i Ja'far ihany, no nahazoan' ilay zazavavy azy io. Voavaha tamin' izany ilay zava-miafina. Tantara hafa ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ahitana toetoetran' ny tantara momba ny heloka bevava ny fitohitohizan-tantara ''The Hunchback's Tale'' (tantaran' ilay lehilahy misy trafo amin' ny lamosiny). Tsy toy ny ''The Three Apples'' izy io, fa mirona kokoa amin' ny tantara hatsikana mampihenjana ny fo eo am-piandrasana izay hitranga sy ny tantara mifantoka amin' ny fitsarana, fa tsy tantara misitery momba ny famonoan' olona na tantara momba ny fanadihadiana heloka bevava. Any Sina araka ny namoronan' ny tantara azy no isehoan' ny zava-mitranga. Manomboka amin' ny lehilahy iray misy trafo amin' ny lamosiny izy io: mpanao hatsikana tian' ny emperora indrindra ilay lehilahy, ary nasain' ny mpivady mpanjaitra hisakafo hariva. Sempotry ny sakafo nohaniny tsy nahy izy noho ny fihomehezana mafy loatra. Natahotra ny mety ho fahatezeran' ny emperora ireo mpivady, ka nitondra ny vatany tany amin' ny toeram-pitsaboan' ny dokotera jiosy iray ary namela azy tao. Izany no nitarika ho amin' ny tantara manaraka ao amin' ilay fitohitohizan-tantara, dia ny ''Tale of the Jewish Doctor'' (tantaran' ilay dokotera jiosy). Ao amin' io tantara io dia tafintohina tsy nahy tamin' ny vatan' ilay lehilahy misy trafo ilay dokotera, ka nianjera nidina ny tohatra niaraka taminy. Rehefa hitany fa maty ilay lehilahy dia noheveriny fa ilay fianjerana no nahafaty azy. Narotsak' ilay dokotera nidina tao anaty fantson-tsetroka avy eo ny fatiny, ka nitarika ho amin' ny tantara hafa indray izany. Mitohy toy izany ilay fitohitohizan-tantara, izay misy tantara roa ambin' ny folo amin' ny fitambarany, ka miafara amin' ny fihaonan' ireo olona rehetra voakasik' ilay zava-nitranga ao amin' ny efitra fitsarana. Samy hafa ny filazan' izy ireo ny fomba nahafatesan' ilay lehilahy misy trafo.<ref>Ulrich Marzolph; Richard van Leeuwen; Hassan Wassouf. ''The Arabian Nights Encyclopedia''. ABC-CLIO. 2004. p. 2–4. <nowiki>ISBN 1-57607-204-5</nowiki>.</ref> Misy toetoetran' ny tantara momba ny heloka bevava koa any amin' ny faramparan' ny ''The Tale of Attaf'' (tantaran' i Attaf; jereo ny [[#Fambara mialoha|Fambara mialoha]] etsy ambony). ==== Tantara mampihorohoro ==== Ny fisehoan' ny matoatoa dia ampiasaina ho fitaovana ampandrosoana ny fizotran' ny tantara ao amin' ny tantara gôtika (''gothic fiction''), ny tantara mampihorohoro, ary ny tantara maoderina momba ny zava-mitranga mihoatra ny voajanahary. Efa ela no nahitana angano momba ny trano misy matoatoa tao amin' ny literatiora. Ny tantara ''Ali the Cairene and the Haunted House in Baghdad'' ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', ohatra, dia mifantoka amin' ny trano itoeran' ny [[Jiny|jiny]].<ref>Yuriko Yamanaka; Tetsuo Nishio. ''The Arabian Nights and Orientalism: Perspectives from East & West''. I.B. Tauris. 2006. p. 83. <nowiki>ISBN 1-85043-768-8</nowiki>.</ref> Saika azo antoka fa ny ''Alina iraika amby arivo'' no asa literatiora tranainy indrindra mbola voatahiry izay manonona ny ''ghoul'' (zavaboary angano mihinana faty), ary maro amin' ireo tantara ao amin' io fitambarana io no ahitana na manonona azy ireo. Ohatra iray amin' izany ny tantara ''The History of Gherib and His Brother Agib'' (ao amin' ny boky faha-6 amin' ny ''Alina iraika amby arivo''): i Gherib, printsy voaroaka, dia miady amin' ny fianakaviana iray misy ''ghoul'' tendan-kanina, ary avy eo manandevo azy ireo sy mampiova finoana azy ireo ho amin' ny [[Silamo|fivavahana silamo]].<ref>Al-Hakawati. ''[http://www.al-hakawati.net/english/Stories_Tales/laila170.asp The Story of Gherib and his Brother Agib]''. ''Thousand Nights and One Night''. nojerena tamin’ ny October 2, 2008. datin’ ny tahiry: December 21, 2008. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20081221142538/http://www.al-hakawati.net/english/Stories_Tales/laila170.asp https://web.archive.org/web/20081221142538/http://www.al-hakawati.net/english/Stories_Tales/laila170.asp].</ref> Ahitana singa mampiavaka ny tantara mampihorohoro koa ny tantara ''The City of Brass'', izay mifantoka amin' ny tanàna haolo.<ref name=Hamori>Andras Hamori. ''An Allegory from the Arabian Nights: The City of Brass''. ''Bulletin of the School of Oriental & African Studies''. boky 34. laharana 1. Cambridge University Press. 1971. p. 9–19 [10]. <nowiki>doi:10.1017/S0041977X00141540</nowiki>. <nowiki>S2CID 161610007</nowiki>. Olona tena nisy teo amin' ny tantara i Musa bin Nusayr, ilay mahery fo ao amin' ilay tantara.</ref> Ny toe-javatra mampihorohoro iainan' i Scheherazade dia miseho amin' ny endrika vao mainka mahery vaika ao amin' ny ''Misery'' nosoratan' i [[Stephen King]], izay anerena ilay mpandray anjara fototra hanoratra tantara lava mba hanakanana ilay mpamabo azy tsy hampijalijaly sy hamono azy. Hita mazava tokoa ao amin' ny asan' i [[Howard Phillips Lovecraft|H. P. Lovecraft]] ny fiantraikan' ny ''Alina iraika amby arivo'' amin' ny tantara mampihorohoro maoderina. Fony mbola zaza izy dia nahaliana azy fatratra ireo zava-niainana notantaraina tao amin' ilay boky, ary nolazainy fa avy amin' ny fitiavany ny ''Alina iraika amby arivo'' ny sasany tamin' ireo zavatra noforoniny.<ref>Daniel Harms; John Wisdom Gonce III. ''The Necronomicon Files: The Truth Behind Lovecraft's Legend''. Weiser. 2003. p. 87–90. <nowiki>ISBN 978-1-57863-269-5</nowiki>.</ref> ==== Tantara mahagaga sy tantara foronina ara-tsiansa ==== [[File:More tales from the Arabian nights-14566176968.jpg|thumb|Sary maneho ny ''Story of Prince Ahmed and the Fairy Paribanou'', ao amin' ny ''More tales from the Arabian nights'' nataon' i Willy Pogany (1915).]] Misy toetoetran' ny tantara foronina ara-tsiansa koa ny tantara sasany ao anatin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Ohatra amin' izany ny ''The Adventures of Bulukiya'': ny fitadiavan' i Bulukiya, ilay mpandray anjara fototra, ny zavamaniry manome fiainana tsy mety maty dia mitarika azy hitety ny ranomasina, hankany amin' ny [[Edena|saha Edena]] sy [[Helo (silamo)|Jahannam]], ary hamakivaky izao rehetra izao ho any amin' ny tontolo samihafa izay lehibe lavitra noho ny tontolo misy azy. Izany dia efa mampiseho mialoha ireo toetoetra hita tatỳ aoriana tao amin' ny tantara foronina ara-tsiansa momba ny [[Vondron-kintana|vondron-kintana]].<ref name=Irwin>Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. Tauris Parke Paperbacks. 2003. p. 209. <nowiki>ISBN 1-86064-983-1</nowiki>.</ref> Eny an-dalana izy dia mifanena amin' ny fiaraha-monin' ny [[Jiny|jiny]],<ref>Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. Tauris Parke Paperbacks. 2003. p. 204. <nowiki>ISBN 1-86064-983-1</nowiki>.</ref> [[Zazavavindrano|zazavavindrano]], bibilava miteny, [[Hazo (zavamaniry)|hazo]] miteny, ary karazam-piainana hafa.<ref name=Irwin/> Ao amin' ny tantara iray hafa ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', dia mahazo fahafahana miaina ao anaty rano i Abdullah mpanjono, ilay mpandray anjara fototra, ary mahita fiaraha-monina ao ambanin' ny ranomasina. Aseho ho endrika mifanohitra amin' ny fiaraha-monina an-tanety izany fiaraha-monina izany, satria manaraka endriky ny fiaraha-miombona fananana tany am-boalohany (''primitive communism''), izay tsy ahitana akory foto-kevitra toy ny vola sy ny fitafiana. Ny tantara hafa ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' dia miresaka teknolojia fahiny izay very, sivilizasiôna fahiny nandroso nefa nania, ary loza lehibe nandrava azy ireo.<ref>Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. Tauris Parke Paperbacks. 2003. p. 211–212. <nowiki>ISBN 1-86064-983-1</nowiki>.</ref> Ao amin' ny ''The City of Brass'' dia misy vondron' ny mpanao dia lavitra manao fikarohana [[Arkeôlôjia|arkeôlôjika]]<ref name="Hamori 1971 p.9">Andras Hamori. ''An Allegory from the Arabian Nights: The City of Brass''. ''Bulletin of the School of Oriental & African Studies''. boky 34. laharana 1. Cambridge University Press. 1971. p. 9–19 [9]. <nowiki>doi:10.1017/S0041977X00141540</nowiki>. <nowiki>S2CID 161610007</nowiki>.</ref> mamakivaky an' i [[Sahara]] mba hitady tanàna fahiny very sy hanandrana haka indray fitoerana vita amin' ny varahina mavo (firaka varahina sy fanitso; ''brass'') izay nampiasain' i [[Sôlômôna]] taloha hisamborana [[Jiny|jiny]] iray.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 148–149, 217–219.</ref> Eny an-dalana izy ireo dia mifanena amin' ny [[Mômia|mpanjakavavy natao mômia]], mponina niova ho vato,<ref>Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. Tauris Parke Paperbacks. 2003. p. 213. <nowiki>ISBN 1-86064-983-1</nowiki>.</ref> ''robot'' miendrika olombelona sy milina mihetsika ho azy izay toa tena velona, saribakoly manintona mandihy tsy misy kofehy,<ref name="Hamori 1971 pp.12–13">Andras Hamori. ''An Allegory from the Arabian Nights: The City of Brass''. ''Bulletin of the School of Oriental & African Studies''. boky 34. laharana 1. Cambridge University Press. 1971. p. 9–19 [12–13]. <nowiki>doi:10.1017/S0041977X00141540</nowiki>. <nowiki>S2CID 161610007</nowiki>.</ref> ary ''robot'' miendrika mpitaingin-tsoavaly vita amin' ny varahina mavo izay manoro ny lalana mankany amin' ilay tanàna fahiny ho an' ilay vondrona. Ao amin' ny ''The Ebony Horse'' dia misy ''robot''<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 10–11.</ref> miendrika soavaly mekanika manidina, fehezina amin' ny fanalahidy, izay afaka manidina any amin' ny habakabaka ivelan' ny Tany sy mankany amin' ny Masoandro.<ref>Geraldine McCaughrean; Rosamund Fowler. ''One Thousand and One Arabian Nights''. Oxford University Press. 1999. p. 247–251. <nowiki>ISBN 0-19-275013-5</nowiki>.</ref> Ny ''Third Qalandar's Tale'' koa dia ahitana ''robot'' miendrika mpitondra sambo hafahafa mampiahiahy.<ref>Pinault, ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights'', 1992, p. 10–11.</ref> Azo heverina ho isan' ireo santatra tany am-boalohany nialoha ny tantara foronina ara-tsiansa ny ''The City of Brass'' sy ny ''The Ebony Horse''.<ref>[http://www.islamscifi.com/?Academic_Literature Academic Literature] ([https://web.archive.org/web/20170630231017/http://www.islamscifi.com/?Academic_Literature Tahiry], 2017-06-30), Islam and Science Fiction</ref> === Tononkalo === Maro ny tononkalo arabo ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Matetika ny mpitantara no mampiasa azy ireny mba hanaovana famaritana amin' ny an-tsipiriany, indrindra fa ny hatsaran-tarehin' ny olona ao amin' ny tantara. Indraindray koa ireo olona ireo dia mitanisa tononkalo na miteny amin' ny alalan' ny andalan-tononkalo amin' ny toe-javatra sasany. Anisan' ny fampiasana azy ireny, saingy tsy ireo ihany, ny: * Fanomezana torohevitra, fampitandremana ary vahaolana. * Fiderana an' Andriamanitra sy ny mpanjaka ary ireo manana fahefana. * Fitalahoana famindram-po sy famelan-keloka. * Fitomaniana noho ny fanapahan-kevitra diso na ny vintana ratsy. * Fanolorana ankamantatra, fametrahana fanontaniana ary fanaovana fanamby. * Fitsikerana sy fandinihana ny lafin-javatra samihafa amin' ny fiainana. * Fanehoana fihetseham-po amin' ny hafa na amin' ny tena ihany: hafaliana, alahelo, tebiteby, fahagagana ary hatezerana. Ohatra iray amin' ny fanehoana ny hafalian' ny tena ny ao amin' ny Alina faha-203: mijoro eo ivelan' ny lapa ny Printsy Qamar Al-Zaman ary te hampahafantatra ny fahatongavany amin' ny Mpanjakavavy Bodour.<ref>[http://www.mythfolklore.net/1001nights/burton/kamar.htm Burton Nights] ([https://web.archive.org/web/20160528204945/http://www.mythfolklore.net/1001nights/burton/kamar.htm Tahiry], 2016-05-28). Mythfolklore.net (2005-01-01). Retrieved on 2013-09-23.</ref> Fonosiny amin' ny taratasy ny peratra anaovany ary omeny ny mpanompo, izay manatitra izany any amin' ny mpanjakavavy. Rehefa mamaha ilay fonosana izy ka mahita ilay peratra, dia safononoky ny hafaliana ary manao izao tononkalo izao: {| class="wikitable" |+ Ny tononkalo arabo sy ny fanoratana azy amin' ny abidy latina araka ny loharano ! scope="col" | Tononkalo arabo tany am-boalohany ! scope="col" | Fanoratana amin' ny abidy latina |- | <poem lang="ar" dir="rtl"> وَلَقدْ نَدِمْتُ عَلى تَفَرُّقِ شَمْلِنا دَهْرًا وَفاضَ الدَّمْعُ مِنْ أَجْفاني وَنَذَرْتُ إِنْ عادَ الزَّمانُ يَلُمُّنا لا عُدْتُ أَذْكُرُ فُرْقَةً بِلِساني هَجَمَ السُّرورُ عَلَيَّ حَتَّى أَنَّهُ مِنْ فَرَطِ ما سَرَّني أَبْكاني يا عَيْنُ صارَ الدَّمْعُ مِنْكِ سِجْيَةً تَبْكينَ مِنْ فَرَحٍ وَأَحْزاني </poem> | <poem> Wa-laqad nadimtu 'alá tafarruqi shamlinā Dahran wa-fāḍa ad-dam'u min ajfānī Wa-nadhartu in 'āda az-zamānu yalummunā la 'udtu adhkuru furqatan bi-lisānī Hajama as-surūru 'alayya ḥattá annahu min faraṭi mā sarranī abkānī Yā 'aynu ṣāra ad-dam'u minki sijyatan tabkīna min faraḥin wa-aḥzānī </poem> |} Ireto ny dika anglisy roa sy ny fandikana azy ireo amin' ny teny malagasy. {| class="wikitable" |+ Dika anglisy voatanisa ao amin' ny loharano sy ny fandikana azy amin' ny teny malagasy ! scope="col" | Dika anglisy ! scope="col" | Teny anglisy voatonona ! scope="col" | Fandikana amin' ny teny malagasy an' ilay dika anglisy |- ! scope="row" | «Literal translation» (fandikan-teny ara-bakiteny) | <poem lang="en"> And I have regretted the separation of our companionship An eon, and tears flooded my eyes And I've sworn if time brought us back together I'll never utter any separation with my tongue Joy conquered me to the point of which it made me happy that I cried Oh eye, the tears out of you became a principle You cry out of joy and out of sadness </poem> | <poem> Ary efa nanenenako ny fisarahan' ny fiarahantsika Nandritra ny fotoana lava dia lava, ka safotry ny ranomaso ny masoko. Ary efa nianiana aho fa raha mampihaona antsika indray ny fotoana, Dia tsy hanonona fisarahana amin' ny lelako intsony aho. Resin' ny hafaliana aho, hany ka Nampitomany ahy ny hafaliana nentiny. Ry maso ô, nanjary fitsipika arahinao ny mandatsa-dranomaso; Mitomany noho ny hafaliana sy noho ny alahelo ianao. </poem> |- ! scope="row" | «Burton's verse translation» (fandikan-tenin' i Burton miendrika tononkalo) | <poem lang="en"> Long, long have I bewailed the sev'rance of our loves, With tears that from my lids streamed down like burning rain And vowed that, if the days deign reunite us two, My lips should never speak of severance again: Joy hath o'erwhelmed me so that, for the very stress Of that which gladdens me to weeping I am fain. Tears are become to you a habit, O my eyes, So that ye weep as well for gladness as for pain. </poem> | <poem> Efa ela, ela no nitomaniako ny fisarahan' ny fifankatiavantsika, Tamin' ny ranomaso nikoriana avy tamin' ny hodi-masoko toy ny orana mahamay. Ary nivoady aho fa raha sitraky ny andro ny hampihaona antsika roa indray, Dia tsy hiresaka fisarahana intsony ny molotro: Tototry ny hafaliana aho, hany ka, Noho ny hamafin' izay mahafaly ahy indrindra, dia te hitomany aho. Efa zatra mandatsa-dranomaso ianareo, ry masoko ô, Ka mitomany noho ny hafaliana ianareo, toy ny noho ny fangirifiriana. </poem> |} == Eo amin' ny kolontsaina maneran-tany == Lohahevitra mifandraika: ny fandikan-tenin' ny ''Alina iraika amby arivo'' sy ny lisitry ny asa nahazo aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Lehibe dia lehibe ny fiantraikan' ireo dikan' ny ''Alina iraika amby arivo'' eo amin' ny literatiora maneran-tany. Mpanoratra samy hafa toa an' i Henry Fielding sy [[Naguib Mahfouz]] no nanonona ny anaran' ilay fitambarana tao amin' ny sanganasany. Anisan' ny mpanoratra hafa nahazo aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' i John Barth, [[Jorge Luis Borges]], A. S. Byatt, Italo Calvino, Angela Carter, [[Constantin Cavafy|Constantine P. Cavafy]], Wilkie Collins, [[Arthur Conan Doyle]], [[Alexandre Dumas]], [[Gustave Flaubert]], Elizabeth Gaskell, [[Arthur de Gobineau]], [[Johann Wolfgang von Goethe]], Hugo von Hofmannsthal, [[Victor Hugo]], [[Howard Phillips Lovecraft|H. P. Lovecraft]], Gérard de Nerval, Charles Nodier, [[Orhan Pamuk]], [[Georges Perec]], [[Marcel Proust]], [[Alexander Pushkin]], [[Salman Rushdie]], Marcel Schwob, [[Walter Scott]], [[Stendhal]], William Makepeace Thackeray, [[Leo Tolstoy]], [[H. G. Wells]] ary [[W. B. Yeats]].<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 290.</ref> Lasa tandindona eo amin' ny kolontsaina tandrefana ny olona foronina sasany ao amin' izany fitantarana lava izany, toa an' i [[Aladin ou la Lampe merveilleuse|Aladdin]], Sinbad ary Ali Baba. Mety ho anisan' ny nahatonga ny lazany ny fitomboan' ny fahalalana momba ny tantara sy ny jeografia. Toa tsy dia sarotra inoana loatra ireo zavaboary sy zava-mitranga mahagaga mampiavaka ny angano rehefa apetraka amin' ny lasa lavitra kokoa na any amin' ny toerana lavitra kokoa ny tantara. Miafara amin' ny famoronana tontolo an-tsaina izay zara raha misy ifandraisany amin' ny fotoana sy toerana tena misy, na tsy misy ifandraisany aminy mihitsy aza, izany fomba izany. Singa maromaro avy amin' ny angano arabo no fahita ankehitriny ao amin' ny tantara mahagaga maoderina, toy ny [[Jiny|jiny]], ny zavaboary angano antsoina hoe Bahamut, ny karipetra mahagaga, ny jiro mahagaga, sy ny sisa. Rehefa nanolo-kevitra hanoratra angano maoderina tsy ahitana ireo singa efa raikitra fampiasa i L. Frank Baum, dia nampidiriny tao anatin' ireo singa tokony hesorina ny jiny, ny olona bitika ao amin' ny angano, ary ny zavaboary angano manana herin' ny mazia (''fairy'').<ref>James Thurber, "The Wizard of Chitenango", p. 64 ''Fantasists on Fantasy'' edited by Robert H. Boyer and Kenneth J. Zahorski, <nowiki>ISBN 0-380-86553-X</nowiki>.</ref> Tamin' ny 1982, nanomboka nanome ny anaran' ny olona foronina sy ny toerana ao amin' ny fandikan-tenin' i Burton ho an' ireo endriky ny velaran-tanin' i Enceladus, zanabolana voajanaharin' i [[Satiorna (planeta)|Satiorna]], ny ''International Astronomical Union'', na IAU (Fikambanana iraisam-pirenena momba ny astronomia).<ref name="NameCategories">Blue, J.; (2006) [http://planetarynames.wr.usgs.gov/append6.html ''Categories for Naming Planetary Features''] ([https://web.archive.org/web/20070824115900/http://planetarynames.wr.usgs.gov/append6.html Tahiry], 2007-08-24). Retrieved November 16, 2006.</ref> Izao no antony nomena (dikanteny): «Hafahafa sy mifono mistery tokoa ny velarany ka ny ''Arabian Nights'' no nomena azy ho tahirin' anarana azo isafidianana, ka nampifandraisina tamin' ny tantara mahagaga an-tsoratra ny endriky ny tany toa avy amin' ny tontolo an-tsaina.»<ref>''[http://www.iau.org/static/publications/IB104.pdf IAU Information Bulletin No. 104]''. Iau.org. nojerena tamin’ ny 2021-11-06. datin’ ny tahiry: 2022-10-09. rohy voatahiry: [https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.iau.org/static/publications/IB104.pdf https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.iau.org/static/publications/IB104.pdf]. toetry ny rohy: live.</ref> === Eo amin' ny kolontsaina arabo === Tena nankafizin' ireo mpitantara fantatra teo an-toerana amin' ny anarana hoe ''Hakawati'' ny tantara ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''.<ref>''Oral tradition''. 1994. p. 390–419.</ref> Na izany aza, zara raha voatonona tao amin' ireo lisitry ny literatiora be mpankafy ny ''Alina iraika amby arivo'', ary vitsy ny sora-tanan' ilay fanangonana talohan' ny taonjato faha-18 mbola misy, na dia voatonona imbetsaka aza ireo tantara ao anatiny, toy ny Sindbad, ny ''Epic of Antar'', ary ireo tantaram-pahasahiana sy dia mahagaga hafa.<ref>Reynolds p. 272</ref> Araka ny filazan' i Robert Irwin anefa, ambany toerana teo amin' ny literatiora arabo tamin' ny Andro Antenatenany ny ''Alina iraika amby arivo'', satria nosoratana tamin' ny lahatsoratra tsotra. Hoy i Irwin, araka izao fandikan-teny izao: «Na amin' izao fotoana izao aza, ankoatra ny mpanoratra sasany sy ny manam-pahaizana sasany eny amin' ny oniversite, dia tsinontsinoavina eo amin' ny tontolo arabo ny ''Alina iraika amby arivo''. Matetika ny tantara ao aminy no kianina ho tsy mihaja, tsy azo inoana, feno fahazazana ary, indrindra indrindra, ratsy soratra».<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 81–82.</ref> Na dia ambany toerana aza anefa ilay fanangonana tantara, dia nanana mpifaninana maromaro izy tamin' ny vanim-potoana abasida.<ref>Robert Irwin. ''The Arabian nights: A companion''. Tauris Park Paperback. 2004. p. 37.</ref> Nahazo aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny mpanoratra maoderina sasany avy any Ejipta, toa an' i Tawfiq al-Hakim, mpanoratra ny tantara an-tsehatra ''Shahrazad'' (1934), izay manaraka ny firehana ''Symbolism'' (fampiasana tandindona); i Taha Hussein, mpanoratra ny ''Scheherazade's Dreams'' (1943);<ref name="Encyclopaedia Iranica">''[http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla Encyclopaedia Iranica]''. Iranicaonline.org. nojerena tamin’ ny 2013-10-18. datin’ ny tahiry: 2019-11-17. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20191117013804/http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla https://web.archive.org/web/20191117013804/http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla]. toetry ny rohy: live.</ref> ary i [[Naguib Mahfouz]], mpanoratra ny ''Arabian Nights and Days'' (1979). Araka ny filazan' i Idries Shah, mitovy ny sanda ara-tarehimarika ananan' ny lohateny arabo hoe ''alf layla wa layla'' sy ny fehezanteny arabo hoe ''ʾumm al-qiṣṣa'', izay midika hoe «renin' ny tantara», rehefa kajina amin' ny rafitra ''Abjad'', izay anomezana sanda ara-tarehimarika ny litera arabo. Nilaza koa izy fa maro amin' ireo tantara ireo, araka izao fandikan-teny izao, no «tantara fampianarana ao amin' ny [[Sofisma (silamo)|sofisma]] misy hafatra miafina, famaritana ireo fizotran-javatra ao amin' ny saina, na fahalalana isan-karazany nampitaina tamin' ny fomba miafina».<ref name="Sufis">Idries Shah. ''The Sufis''. London, UK. Octagon Press. 1977. navoaka voalohany: 1964. p. 174–175. <nowiki>ISBN 0-86304-020-9</nowiki>.</ref> Teo amin' ny sehatra natokana kokoa ho an' ny besinimaro, dia naharitra ela ny fankafizana ireo sarimihetsika sy fandaharana amin' ny fahitalavitra nalaina avy amin' ny tantara toy ny Sinbad sy Aladdin tany amin' ireo firenena miteny arabo. === Literatiora eoropeana tany aloha === Na dia tamin' ny 1704 aza no nivoaka ny fandikan-teny fantatra voalohany tamin' ny fiteny eoropeana iray, dia mety ho efa nanomboka nisy fiantraikany tamin' ny kolontsaina tandrefana ela talohan' izany ny ''Alina iraika amby arivo''. Nandika asa soratra maro avy amin' ny teny arabo ireo mpanoratra kristiana tany Espaina tamin' ny Andro Antenatenany. Asa momba ny filôzôfia sy ny matematika no tena nadikany, nefa nisy koa tantara foronina arabo, araka ny hita amin' ny ''El Conde Lucanor'', fanangonan-tantaran' i Juan Manuel, sy ny ''The Book of Beasts'' nosoratan' i Ramón Llull.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 92–94.</ref> Toa niely tany ivelan' i Espaina koa ny fahalalana an' ilay asa, na mivantana izany na ankolaka. Ahitana lohahevitra sy singa miverimberina izay misy itoviany amin' ny ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny ''The Canterbury Tales'' nosoratan' i [[Geoffrey Chaucer|Chaucer]] sy ny ''Decameron'' nosoratan' i [[Giovanni Boccaccio|Boccaccio]]. Ao amin' ny ''The Squire's Tale'', ohatra, dia mitaingina soavaly manidina vita amin' ny varahina mavo ny mpandray anjara fototra. Ny fitoviana hita ao amin' ny ''Novelle'' nosoratan' i Giovanni Sercambi sy ny ''Orlando Furioso'' nosoratan' i Ariosto dia manoro fa nety ho fantatra koa ny tantaran' i Shahryar sy Shahzaman.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 96–99.</ref> Toa manondro koa ny porofo fa efa niely tany [[Balkana]] ireo tantara, ary efa nisy fandikan-tenin' ny ''Alina iraika amby arivo'' tamin' ny [[Fiteny romaniana|teny romaniana]] tamin' ny taonjato faha-17. Nifototra tamin' ny dika iray tamin' ny teny grika io fandikan-teny io.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 61–62.</ref> === Literatiora tandrefana nanomboka tamin' ny taonjato faha-18 === ==== Ny fandikan-tenin' i Galland tamin' ny taonjato faha-18 ==== [[File:CC No 08 Arabian Nights.jpg|thumb|left|Laharana faha-8 amin' ny ''Classic Comics'']] [[File:First European edition of Arabian Nights, Les Mille et une Nuit, by Antoine Galland, 1730 CE, Paris.jpg|thumb|Ny fanontana eoropeana voalohany ny ''Alina iraika amby arivo'', mitondra ny lohateny hoe ''Les Mille et une Nuit'', nataon' i Antoine Galland; boky faha-11, 1730 taorian' i Kristy, Paris.]] [[File:Arabian Nights, Tousend und Eine Nacht Arabische Erzahlungen, translated into German by Gustav Weil, Vol .4, 1866 CE.jpg|thumb|Ny ''Alina iraika amby arivo'', mitondra ny lohateny hoe ''Tausend und eine Nacht. Arabische Erzählungen'', nadikan' i Gustav Weil tamin' ny teny alemàna; boky faha-4, 1866 taorian' i Kristy, Stuttgart.]] Ny fandikan-teny eoropeana voalohany fantatra, nataon' i Antoine Galland ary navoaka tamin' ny 1704, no nahatonga ny ''Alina iraika amby arivo'' ho malaza amin' ny vanim-potoana maoderina. Araka ny nosoratan' i Robert Irwin, amin' izao fandikana amin' ny teny malagasy izao, dia «lehibe tokoa ny anjara asan' i Galland tamin' ny fahitana ireo tantara, ny fampalazana azy tany Eorôpa ary ny famolavolana izay nanjary noraisina ho fitambaran-tantara fototra ekena, hany ka nantsoina hoe tena mpanoratra ny ''Alina iraika amby arivo'' izy, na dia mety ho fanitarana sy fifanoheran-kevitra aza izany».<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 14.</ref> Mety ho noho ny fifanojoany tamin' ny fitiavan' ny olona ny ''contes de fées'' (angano momba ny zavaboary mahagaga) no nampahazo laza avy hatrany ny dikan-tenin' i Galland teo amin' ny mpamaky frantsay. Nanomboka izany fironana izany rehefa navoaka tamin' ny 1690 ny ''Histoire d'Hypolite'' nosoratan' i Madame d'Aulnoy. Mitovitovy be amin' ny firafitry ny ''Alina iraika amby arivo'' ny an' io bokin' i d'Aulnoy io, satria vehivavy mpitantara no mitantara ireo tantara ao anatiny. Niely nanerana an' i Eorôpa ny lazan' ny ''Alina iraika amby arivo'', ary tamin' ny faran' ilay taonjato dia efa voadika tamin' ny teny anglisy, alemàna, italiana, neerlandey, danoà, rosiana, flamanina ary yidisy ny dikan-tenin' i Galland.<ref>Reynolds pp. 279–281</ref> Nahatonga ny fipoiran' ny asa soratra maro naka tahaka fomba lazaina ho tatsinanana ny dikan-tenin' i Galland. Tamin' izany fotoana izany koa, dia nisy mpanoratra frantsay nanomboka naneso io fomba fanoratra io, ka namorona tantara lavitry ny zava-misy izay ny endrika ivelan' ny toerana isehoany fotsiny no nampitovy azy amin' ny Tatsinanana. Anisan' ireo asa maka tahaka fomba fanoratra amim-panesoana ireo ny ''Les quatre Facardins'' (1730) nosoratan' i Anthony Hamilton, ny ''Le sopha'' (1742) nosoratan' i Crébillon ary ny ''Les bijoux indiscrets'' (1748) nosoratan' i Diderot. Matetika izy ireny no nahitana fanondroana an-kolaka ny fiarahamonina tany Frantsa tamin' izany fotoana izany. Ny ohatra malaza indrindra dia ny ''Zadig'' (1748) nosoratan' i [[Voltaire]], izay nitsikera ny tsy fandeferana ara-pivavahana, ary tany Afovoany Atsinanana talohan' ny fivavahana silamo no nampisehoany ny tantara, nefa tsy nofaritana mazava ilay toerana sy vanim-potoana.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 238–241.</ref> Ny dika anglisy amin' ny karazana nantsoina hoe ''Oriental Tale'' (tantara tatsinanana) dia mazàna nanasongadina fatratra ny fampianarana momba ny fitondran-tena.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 242.</ref> Naningana tamin' izany ny ''Vathek'' (1786), tantara mahagaga nosoratan' i William Beckford, izay nanana fiantraikany lehibe namaritra ny fivoaran' ny rômana gôtika, karazana tantara foronina mampiasa tahotra sy zava-miafina. Ny rômana ''Saragossa Manuscript'' nosoratan' ilay andriana pôlôney Jan Potocki, izay natomboka tamin' ny 1797, dia nandray betsaka avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', na tamin' ny toetrany tatsinanana na tamin' ny filaharan' ny tantara ao anatin' ny tantara mifampiditra sy mifanjevo ao aminy.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 245–260.</ref> Tafiditra tao amin' ny lisitry ny vidin' ny boky momba ny teôlôjia, ny tantara ary ny fanaovana sarintany ilay asa soratra. Nalefan' i Andrew Millar, mpivarotra boky ekosey izay mbola niofana tamin' izany fotoana izany, tany amin' ny mpitandrina [[Presbiterianisma|presbiteriana]] iray io lisitra io. Maneho ny fielezan' ny lazan' ilay boky sy ny fahafahana nahazo azy tamin' ny taompolo 1720 izany.<ref>''[https://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/6.html The manuscripts, Letter from Andrew Millar to Robert Wodrow, 5 August, 1725. Andrew Millar Project. University of Edinburgh.]''. www.millar-project.ed.ac.uk. nojerena tamin’ ny 2016-06-03. datin’ ny tahiry: 2016-01-15. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20160115093030/http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/6.html https://web.archive.org/web/20160115093030/http://www.millar-project.ed.ac.uk/manuscripts/html_output/6.html]. toetry ny rohy: live.</ref> ==== Taonjato faha-19 sy faha-20 ==== Mbola anisan' ny boky tena tian' ny mpanoratra britanika maro tamin' ny vanim-potoana romantika sy viktoriana ny ''Alina iraika amby arivo''. Hoy i A. S. Byatt, raha adika amin' ny teny malagasy: «Tao amin' ny tononkalo romantika britanika, ny ''Arabian Nights'' dia nisolo tena ny zava-mahagaga nifanohitra tamin' ny fiainana andavanandro, sy ny saina mamorona nifanohitra tamin' ny fisainana nanaraka lojika nefa tsy nanana aingam-panahy sady nanatsotra tafahoatra ny zava-drehetra.»<ref>A. S. Byatt. ''On Histories and Stories: Selected Essays''. Harvard University Press. 2001. p. 167. <nowiki>ISBN 978-0-674-00451-1</nowiki>.</ref> Samy niresaka ny nofy ratsy naterak' ilay boky taminy fony mbola kely i [[Samuel Taylor Coleridge|Coleridge]] sy i de Quincey tao amin' ny asa soratra nitantarany ny fiainany manokana. Nanoratra tao amin' ny tononkalony momba ny famakiany ireo tantara fony mbola kely koa i [[William Wordsworth|Wordsworth]] sy i Tennyson.<ref>I Wordsworth ao amin' ny boky fahadimy amin' ny ''The Prelude''; i Tennyson ao amin' ny tononkalony «Recollections of the Arabian Nights». (Irwin, pp. 266–269)</ref> Anisan' ny nankafy ilay boky koa i [[Charles Dickens]], ary hita manerana ny fiandohan' ny tantara lava nosoratany farany, ''The Mystery of Edwin Drood'' (1870), ny rivo-piainana mampiavaka ny ''Alina iraika amby arivo''.<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 270.</ref> Mpanoratra maromaro no nanandrana nanampy tantara faha-1002,<ref>Byatt, ''On Histories and Stories: Selected Essays'', 2001, p. 168.</ref> anisan' izany i Théophile Gautier (''La mille deuxième nuit'', 1842)<ref name="Encyclopaedia Iranica"/> sy i Joseph Roth (''Die Geschichte von der 1002 Nacht'', 1939).<ref>Byatt, ''On Histories and Stories: Selected Essays'', 2001, p. 168.</ref> Nanoratra ny ''The Thousand-and-Second Tale of Scheherazade'' (1845) i [[Edgar Allan Poe]]. Tantara fohy maneho ny dia fahavalo sady farany nataon' i Sinbad ilay tantsambo izy io, miaraka amin' ireo zava-miafina samihafa hitan' i Sinbad sy ny tantsambony; hazavaina ao amin' ny fanamarihana ambany pejy amin' ilay tantara avy eo ireo zava-mahagaga ireo. Tsy azon' ny mpanjaka antoka raha tena misy ireo zava-miafina ireo, afa-tsy ny momba ireo elefanta mitondra izao tontolo izao eo ambonin' ny lamosin' ny sokatra. Kanefa, ankoatra io tranga io, dia zava-nitranga tena nisy tany amin' ny toerana samihafa tamin' ny andro niainan' i Poe na talohan' izany ireo lazaina ireo, ary anisan' ny zava-nitranga tamin' ny vanim-potoana maoderina. Amin' ny fiafaran' ilay tantara, dia rikoriko mafy tamin' ny tantara vao noforonin' i Scheherazade ny mpanjaka ka nampamono azy ny ampitson' iny mihitsy. Nahaliana an' i [[W. B. Yeats]], poety irlandey sady anisan' ny olo-manan-danja teo amin' ny literatiora, koa ny ''Alina iraika amby arivo''. Tao amin' ny bokiny nosoratana amin' ny lahatsoratra tsotra, ''A Vision'', dia nanoratra tononkalo mifototra amin' ny fiainany manokana izy, mitondra ny lohateny hoe ''The Gift of [[Harun al-Rashid|Harun Al-Rashid]]''.<ref>''[http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/readingeurope/content/ire/NatLibIre_01.pdf The Cat and the Moon and Certain Poems by William Butler Yeats]''. datin’ ny tahiry: 2022-10-09. rohy voatahiry: [https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/readingeurope/content/ire/NatLibIre_01.pdf https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://www.theeuropeanlibrary.org/exhibition/readingeurope/content/ire/NatLibIre_01.pdf]. toetry ny rohy: live.</ref> Nifandray tamin' ny fanandramana niarahany tamin' i Georgie Hyde-Lees vadiny momba ny fanoratana mandeha ho azy (''automatic writing'') izany. Fomba nampiasain' ny olona maro nanao fomba miafina momba ny hery tsy hita maso izy io, mba hamantarana hafatra izay noheverin' izy ireo fa avy amin' ny ampahan' ny saina tsy tsapan' ny tena mivantana na avy amin' ny zavaboary ara-panahy hafa. Mandritra izany dia mihetsika mitondra pensilihazo na penina ny tanana ka manoratra eo amin' ny taratasy tsotra iray, ary mikimpy ny mason' ilay olona. Ao amin' ny tononkalon' i Yeats koa, ilay vady manana fanomezam-pahasoavana sy talenta dia aseho ho «fanomezana» mihitsy (dikan-teny), izay nolazaina fa nomen' ny kalifa an' i Qusta Ibn Luqa, ilay filôzôfa kristianina bizantina misolo tena an' i W. B. Yeats ao amin' ilay tononkalo. Tamin' ny Jolay 1934, fony izy nitety an' i Etazonia, dia nanontany azy i Louis Lambert hoe iza ireo boky enina nahafa-po azy indrindra. Tao amin' ny lisitra nomeny, dia ny sanganasan' i [[William Shakespeare]] ihany no nialoha ny ''Alina iraika amby arivo'', izay teo amin' ny laharana faharoa.<ref>A. Norman Jeffares; K. G. W. Cross. ''[https://books.google.com/books?id=y5GuCwAAQBAJ&q=Yeats+ethel+mannin+arabian+nights&pg=PA291 In Excited Reverie: Centenary Tribute to W.B. Yeats]''. Springer. 1965. <nowiki>ISBN 978-1-349-00646-5</nowiki>. avy amin’ ny Google Books.</ref> Nisy fiantraikany tamin' ny mpanoratra maoderina koa ny ''Alina iraika amby arivo'', ka anisan' izany i [[James Joyce]], i [[Marcel Proust]], i [[Jorge Luis Borges]], i John Barth ary i Ted Chiang. === Sarimihetsika sy radio ary fahitalavitra === Jereo koa: ireo sarimihetsika nalaina avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. [[File:Aladdin and the Wonderful Lamp (1917).webm|thumb|thumbtime=6|''Aladdin and the Wonderful Lamp'' (1917)]] Nanjary lohahevitra be mpitia tamin' ny sarimihetsika ireo tantara ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', nanomboka tamin' ny ''Le Palais des Mille et une nuits'' (1905) nataon' i [[Georges Méliès]]. Nanasongadina ireo dika roa amin' ny ''The Thief of Baghdad'' ilay mpitsikera Robert Irwin: ny dika tamin' ny 1924 notarihin' i Raoul Walsh sy ny dika tamin' ny 1940 novokarin' i Alexander Korda. Nampiarahiny tamin' ny ''Il fiore delle Mille e una notte'' (1974) nataon' i [[Pier Paolo Pasolini]] izy ireo, ary nolazainy fa, araka ny dikanteny malagasy, «manana toerana ambony eo anivon' ireo sanganasa lehiben' ny sarimihetsika maneran-tany».<ref>Irwin, ''The Arabian Nights: A Companion'', 2004, p. 291–292.</ref> Nofaritan' i Michael James Lundell ho toy izao kosa ny ''Il fiore'', araka ny dikanteny malagasy: «ilay fampifanarahana mahatoky indrindra amin' ny ''The 1001 Nights'' amin' ny endriny tranainy indrindra, raha ny fanasongadinany ny lafiny ara-nofo no jerena».<ref>Michael Lundell. ''Pasolini's Splendid Infidelities: Un/Faithful Film Versions of The Thousand and One Nights''. ''Adaptation''. boky 6. laharana 1. Oxford University Press. 2013. p. 120–127. <nowiki>doi:10.1093/adaptation/aps022</nowiki>.</ref> Ny ''Alif Laila'' (midika hoe «Alina arivo»; 1933) dia sarimihetsika mitantara zava-mahagaga amin' ny [[Fiteny hindỳ|teny hindỳ]], nalaina avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', ary anisan' ny sarimihetsika tamin' ny vanim-potoana niandohan' ny sarimihetsika tao India. I Balwant Bhatt sy Shanti Dave no nitarika azy. Nanao ny ''Alif Laila'' (1953) i K. Amarnath; sarimihetsika indiana hafa amin' ny teny hindỳ mitantara zava-mahagaga izy io, nalaina avy amin' ny anganon' i [[Aladin ou la Lampe merveilleuse|Aladdin]].<ref name="RajadhyakshaWillemen1999"/> Nivoaka tamin' ny 1946 ny ''Arabian Nights'' nataon' i Niren Lahiri, sarimihetsika mampifangaro traikefa mampientanentana sy zava-mahagaga, nalaina avy amin' ireo tantara.<ref>''[https://indiancine.ma/EHD/info Arabian Nights (1946)]''. Indiancine.ma. nojerena tamin’ ny 2021-06-13. datin’ ny tahiry: 2021-06-13. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20210613201915/https://indiancine.ma/EHD/info https://web.archive.org/web/20210613201915/https://indiancine.ma/EHD/info]. toetry ny rohy: live.</ref> Nisy sarimihetsika indiana maromaro nalaina avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' sy ny ''The Thief of Baghdad'' novokarina nandritra ny taona maro, anisan' izany ny ''Baghdad Ka Chor'' (1946), ny ''Baghdad Thirudan'' (1960), ary ny ''Baghdad Gaja Donga'' (1968).<ref name="RajadhyakshaWillemen1999">Ashish Rajadhyaksha; Paul Willemen. ''[https://books.google.com/books?id=R0EOAQAAMAAJ Encyclopaedia of Indian cinema]''. British Film Institute. 1999. <nowiki>ISBN 978-1-57958-146-6</nowiki>.</ref> Novokarina tao India koa ny tantara mitohy amin' ny fahitalavitra ''Thief of Baghdad'', izay nalefa tao amin' ny ''Zee TV'' (fantsona fahitalavitra Zee) teo anelanelan' ny 2000 sy 2001. Ny UPA (''United Productions of America'', na «Famokarana mitambatra any Amerika»), tobim-pamokarana amerikanina mpanao sarimiaina, dia namokatra ny ''1001 Arabian Nights'' (1959), dika natao sarimiaina lava ahitana an' i Mr. Magoo, mpilalao ao amin' ny sarimiaina.<ref name="MaltinMiceMagic">Leonard Maltin. ''Of Mice and Magic: A History of American Animated Cartoons''. New American Library. 1987. p. 341–342. <nowiki>ISBN 0-452-25993-2</nowiki>.</ref> Nahazo aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny ''The Singing Princess'', sarimiaina tamin' ny 1949, izay sarimihetsika hafa novokarina tao Italia. Ny ''One Thousand and One Arabian Nights'' (1969), sarimiaina lava novokarina tao Japàna ary notarihin' i [[Osamu Tezuka|Tezuka Osamu]] sy Yamamoto Eiichi, dia nampiasa sary sy feo mampahatsiahy ny fahatsapana miova sy ny fahitana toy ny anaty nofy (''psychedelic''), ary nampiditra votoaty ara-nofo natao ho an' ny olon-dehibe.<ref>[https://www.thespinningimage.co.uk/cultfilms/displaycultfilm.asp?reviewid=4107 One Thousand and One Arabian Nights Review (1969)] ([https://web.archive.org/web/20251113100844/https://www.thespinningimage.co.uk/cultfilms/displaycultfilm.asp?reviewid=4107 Tahiry], 2025-11-13). Thespinningimage.co.uk. Retrieved on 2013-09-23.</ref> Ny ''Alif Laila'' (''The Arabian Nights'') dia tantara mitohy indiana tamin' ny 1993–1997 nalaina avy amin' ireo tantara ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', novokarin' ny ''Sagar Entertainment Ltd'' (orinasa fialamboly Sagar manana andraikitra voafetra) ary nalefa tao amin' ny ''DD National'' (fantsona nasionalin' ny Doordarshan). Manomboka amin' i Scheherazade mitantara amin' i Shahryar izy io, ary ahitana ireo tantara be mpahalala sy ireo tsy dia be mpahalala ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Nisy tantara mitohy indiana hafa mitondra ny lohateny hoe ''Alif Laila'', nalaina avy amin' ny tantara samihafa ao amin' ilay fitambarana, nalefa tao amin' ny ''Dangal TV'' (fantsona fahitalavitra Dangal) tamin' ny 2020.<ref>''[https://news.abplive.com/videos/entertainment/television-dangal-tvs-new-fantasy-drama-alif-laila-soon-on-tv-1164749 Dangal TV's new fantasy drama Alif Laila soon on TV]''. ABP News. 2020-02-24. fiteny: en. nojerena tamin’ ny 2021-05-22. datin’ ny tahiry: 2021-05-22. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20210522235808/https://news.abplive.com/videos/entertainment/television-dangal-tvs-new-fantasy-drama-alif-laila-soon-on-tv-1164749 https://web.archive.org/web/20210522235808/https://news.abplive.com/videos/entertainment/television-dangal-tvs-new-fantasy-drama-alif-laila-soon-on-tv-1164749]. toetry ny rohy: live.</ref> Nalefa teo anelanelan' ny taompolo 1980 sy ny fiandohan' ny taompolo 1990 ny ''Alf Leila Wa Leila'', ireo fampifanarahana ejipsiana ireo tantara ho an' ny fahitalavitra. Isaky ny andiany dia nisy mpanakanto ejipsiana malaza, toa an' i Hussein Fahmy, Raghda, Laila Elwi, Yousuf Shaaban, Nelly, Sherihan ary Yehia El-Fakharany, nandray anjara. Tamin' ny volana [[Ramadany]] isan-taona no nanombohana nandefa ny andiany tsirairay, nandritra ny taompolo 1980 sy 1990.<ref>''[https://www.youtube.com/watch?v=DMD6lI_driU&list=PL9KkecclNUBSJGb1T2A0lrvYWhhK_m0g6&index=1 ألف ليلة وليلة ׀ ليلى والإشكيف׃ تتر بداية]''. YouTube. 14 June 2016. nojerena tamin’ ny 6 November 2021. datin’ ny tahiry: 29 September 2021. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20210929003331/https://www.youtube.com/watch?v=DMD6lI_driU&list=PL9KkecclNUBSJGb1T2A0lrvYWhhK_m0g6&index=1 https://web.archive.org/web/20210929003331/https://www.youtube.com/watch?v=DMD6lI_driU&list=PL9KkecclNUBSJGb1T2A0lrvYWhhK_m0g6&index=1]. toetry ny rohy: live.</ref> Anisan' ireo sarimihetsika be mpahalala indrindra nalaina avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny ''Aladdin'', sarimiaina tamin' ny 1992 nataon' ny ''Walt Disney Animation Studios'' (tobim-pamokarana sarimiaina Walt Disney), izay mifototra amin' ny tantara mitovy anarana aminy saingy tsy manaraka azy akaiky. Ny ''Arabian Nights'' (2000) dia tantara fohy mitohy amin' ny fahitalavitra misy fizarana roa, nampifanarahana ho an' ny BBC (Orinasa britanika mpampita fandaharana) sy ny [[American Broadcasting Company|ABC]] (Orinasa amerikana mpampita fandaharana). I [[Mili Avital]], Dougray Scott ary John Leguizamo no mpilalao fototra, ary i [[Steve Barron]] no nitarika azy. Mifototra amin' ny fandikan-tenin' i Sir Richard Francis Burton izy io. I Shabnam Rezaei sy Aly Jetha no namorona ny ''1001 Nights'' (2011), tantara mitohy amin' ny fahitalavitra natao sarimiaina ho an' ny ankizy, ary ny ''Big Bad Boo Studios'' (tobim-pamokarana Big Bad Boo), izay miorina ao Vancouver, no namokatra azy. Tao amin' ny ''Teletoon'' (fantsona fahitalavitra) no nanombohana nandefa azy, ary alefa any amin' ny firenena 80 maneran-tany izy io, anisan' izany ny fandefasana ao amin' ny ''Discovery Kids Asia'' (fantsona fahitalavitra ho an' ny ankizy any Azia).<ref>[http://kidscreen.com/2013/06/13/1001-nights-heads-to-discovery-kids-asia/ 1001 Nights heads to Discovery Kids Asia] ([https://web.archive.org/web/20170331174233/http://kidscreen.com/2013/06/13/1001-nights-heads-to-discovery-kids-asia/ Tahiry], 2017-03-31). Kidscreen (2013-06-13). Retrieved on 2013-09-23.</ref> Mifototra amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' ny ''Arabian Nights'' (2015; ''As Mil e uma Noites'' amin' ny teny portogey), sarimihetsika misy ampahany telo notarihin' i Miguel Gomes.<ref>[https://www.indiewire.com/article/the-most-ambitious-movie-at-this-years-cannes-film-festival-is-arabian-nights-20150522 The Most Ambitious Movie At This Year's Cannes Film Festival is 'Arabian Nights'] ([https://web.archive.org/web/20160504082118/http://www.indiewire.com/article/the-most-ambitious-movie-at-this-years-cannes-film-festival-is-arabian-nights-20150522 Tahiry], 2016-05-04). Retrieved on 2015-01-18.</ref> Ny ''Alf Leila Wa Leila'', fampifanarahana be mpankafy ho an' ny radio tany [[Ejipta]], dia nalefa tao amin' ireo onjam-peo ejipsiana nandritra ny 26 taona. I Mohamed Mahmoud Shabaan, mpanatontosa fandaharana amin' ny radio malaza fantatra koa amin' ny solonanarana hoe «Baba Sharoon», no nitarika azy. Nandray anjara tao amin' ilay tantara mitohy ireo mpilalao ejipsiana nohajaina, anisan' izany i Zouzou Nabil izay nilalao an' i Scheherazade sy i Abdelrahim El Zarakany izay nilalao an' i Shahryar.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=e8MukEws594&list=PLU-ZPntr7KxZkvwQOXiAunsd5dIZVgYsd&index=1 ألف ليلة وليلة .. الليلة الأولى: حكاية شهريار ولقائه الأول مع شهرزاد] ([https://web.archive.org/web/20210929003004/https://www.youtube.com/watch?v=e8MukEws594&list=PLU-ZPntr7KxZkvwQOXiAunsd5dIZVgYsd&index=1 Tahiry], 2021-09-29). Egyptian Radio.</ref> Ny ''Aladdin'' (2019) dia sarimihetsika mitantara zava-mahagaga sady misy hira, notarihin' i [[Guy Ritchie]] avy amin' ny soratra ho an' ny sarimihetsika niarahany nanoratra tamin' i [[John August]]. Niara-namokatra azy ny ''Walt Disney Pictures'' (orinasa mpamokatra sarimihetsika Walt Disney) sy ny ''Rideback'' (orinasa mpamokatra sarimihetsika). Dika naverina notontosaina tamin' ny mpilalao tena olona izy io, avy amin' ilay sarimiaina lava mitovy lohateny nataon' i Disney tamin' ny 1992. Ny ''Aladdin 3477: The Jinn of Wisdom'' (2025) no voalohany amin' ny andian-tsarimihetsika telo mitantara foronina ara-tsiansa sady mampiasa mpilalao tena olona, nosoratana sy notarihin' i Matt Busch, mpanakanto niasa tamin' ny ''Star Wars''. Mitranga any Azia, amin' ny hoavy afaka 1 500 taona, ireo sarimihetsika. === Mozika === Loharanon' aingam-panahy ho an' ny sanganasa mozika maro ny ''Alina iraika amby arivo'', anisan' izany ireto: ==== Mozika klasika ==== * François-Adrien Boieldieu: ''Le calife de Bagdad'' (1800) * Carl Maria von Weber: ''Abu Hassan'' (1811) * Luigi Cherubini: ''Ali Baba'' (1833) * [[Robert Schumann]]: ''Scheherazade'' (1848) * Peter Cornelius: ''Der Barbier von Bagdad'' (1858) * Ernest Reyer: ''La statue'' (1861) * C. F. E. Horneman: ''Aladdin'' (mozika fanokafana, na ''overture'') (1864) * [[Nikolai Rimsky-Korsakov]]: ''Scheherazade'', Op. 35 (1888)<ref>Jereo ny [http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla ''Encyclopædia Iranica''] ([https://web.archive.org/web/20191117013804/http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla Tahiry], 2019-11-17) (Fanamarihana: diso ny sasany amin' ny daty voalaza ao).</ref> * [[Johann Strauss II]]: ''Indigo und die vierzig Räuber'' (1871) * [[Johann Strauss II]]: ''Tausend und eine Nacht'' (1871) * Tigran Chukhajian: ''Zemire'' (1891) * [[Maurice Ravel]]: ''Shéhérazade'' (1898) * Ferruccio Busoni: ''Piano Concerto'' amin' ny ''C major'' (tonalite Do izay misy elanelam-peo antsasany efatra eo amin' ny naoty voalohany sy fahatelo) (1904) * Henri Rabaud: ''Mârouf, savetier du Caire'' (1914) * Carl Nielsen: ''Aladdin'', fitambaran-kira (''suite'') (1918–1919) * Collegium musicum: ''Suita po tisic a jednej noci'' (1969) * Fikret Amirov: ''Arabian Nights'' (bale, na dihy an-tsehatra ampiarahina amin' ny mozika; ''ballet'') (1979) * Ezequiel Viñao: ''La noche de las noches'' (1990) * Carl Davis: ''Aladdin'' (bale) (1999) * John Adams: ''Scheherazade.2'' (2015) ==== Mozika ''pop'', ''rock'' ary ''metal'' ==== * [[Oum Kalthoum|Umm Kulthum]]: "''Alf leila wa leila''" (1969) * Renaissance: ''Scheherazade and Other Stories'' (1975) * Doce: "''Ali-Bábá, um homem das Arábias''" (1981) * Icehouse: "''No Promises''" (ao amin' ny rakikira ''Measure for Measure'') (1986) * Kamelot: "''Nights of Arabia''" (ao amin' ny rakikira ''The Fourth Legacy'') (1999) * Sarah Brightman: "''Harem''" sy "''Arabian Nights''" (ao amin' ny rakikira ''Harem'') (2003) * Almora: "''Shehrâzad''" (ao amin' ny rakikira ''Shehrâzad'') (2004) * Ch!pz: "''1001 Arabian Nights''" (ao amin' ny rakikira ''The World of Ch!pz'') (2006) * Nightwish: "''Sahara''" (2007) * ''Rock On!!'': "''Sinbad the Sailor''" (2008) * Panda Bear: "''Scheherazade''" (2011) * Abney Park: "''Scheherazade''" (2013) ==== Teatra mozika ==== * "''A Thousand and One Nights''" (ao amin' ny ''Twisted: The Untold Story of a Royal Vizier'') (2013) * ''Ghost Quartet'' (2014) === Teatra === Nampifanarahan' i Ghina Fawaz ho tantara an-tsehatra ny ''Alina iraika amby arivo''. Mampifangaro ny lovantsofina arabo sy ny tantara ankehitriny io fampifanarahana io. Mandinika ny fiantraikan' ny fanjanahantany izy io sady manasongadina ny fahafahan' ny vondrom-piarahamonin' ny vazimba teratany maneran-tany mahatohitra ny zava-tsarotra, amin' ny alalan' ny fampiasana ny fomba fitantarana am-bava ''Hakawati'', ny tononkalo, ny fampisehoana saribakoly ary ny mozika. Tamin' ny 2025 no nanaovana ny fampisehoana voalohany tao amin' ny ''Columbia University'' (Oniversiten' i Columbia).<ref>[https://arts.columbia.edu/news/ghina-fawaz-25-and-begum-inal-23-present-thousand-and-one-nights-alf-lylt-wlylt-lamama]. Retrieved on 2026-07-06.</ref> Tamin' ny 2026 dia nisy atrikasa famolavolana azy tao amin' ny ''La Mama Experimental Theatre Club'' (La Mama, toerana fanaovana teatra andrana).<ref>[https://lamama.org/1001nights/] ([https://web.archive.org/web/20260418232222/https://lamama.org/1001nights/ Tahiry], 2026-04-18). Retrieved on 2026-07-06.</ref> === Lalao === Anisan' ny lalao maoderina malaza mampiasa ny lohahevitry ny ''Alina iraika amby arivo'' ny andian-dalao ''Prince of Persia'', ny ''Crash Bandicoot: Warped'', ny ''Sonic and the Secret Rings'', ny ''Disney's Aladdin'', ny ''Bookworm Adventures'', ary ny latabatra filalaovana ''pinball'' (lalao andefasana baolina kely amin' ny latabatra mitongilana) mitondra ny anarana hoe ''Tales of the Arabian Nights''. Namoaka andiana karatra fanampiny mitondra ny lohateny hoe ''Arabian Nights'' koa ny lalao karatra malaza ''Magic: The Gathering''. Ny ''Sultan's Game'', novolavolain' ny Double Cross ary navoaka tao amin' ny Steam tamin' ny 30 Martsa 2025, dia lalao mampiasa karatra, maka tahaka toe-javatra ary mifototra amin' ny fitantarana, izay naka aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo''. Araka ny famaritana azy ao amin' ny Steam, mandidy ny mpilalao handray anjara amin' ny lalao masiaka ny soltana. Maka karatra iray isan-kerinandro ny mpilalao ary tsy maintsy manatanteraka ny fanamby entin' izany ao anatin' ny fito andro. Voatery manao safidy mahatsiravina izy ireo mba handresena amin' ilay lalaon' ny soltana sy hamonjena ny ainy; tsy maintsy mitady fomba hahatafavoahana velona amin' ilay lalao sy amin' ny vokany koa izy ireo.<ref>''[https://store.steampowered.com/app/3117820/Sultans_Game/ Sultan's Game on Steam]''. nojerena tamin’ ny 2025-04-07. datin’ ny tahiry: 2025-04-07. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20250407162847/https://store.steampowered.com/app/3117820/Sultans_Game/ https://web.archive.org/web/20250407162847/https://store.steampowered.com/app/3117820/Sultans_Game/]. toetry ny rohy: live.</ref> Ankoatra ireo fanamby apetraky ny soltana dia ahitana zava-mitranga isan-karazany ao amin' ny tantara ilay lalao, izay mandinika lohahevitra toy ny fiezahana ho tafavoaka velona, ny famadihana, ny faniriana hahazo fahefana na fahombiazana, ny filan' ny nofo, ary ny valisoa na sazy mifanaraka amin' ny nataon' ny olona ao amin' ny tantara.<ref>Mason Quah. ''[https://www.thegamer.com/sultans-game-beginner-tips-tricks-guide/ Sultan's Game: 13 Beginner Tips]''. TheGamer. 2025-04-03. fiteny: en. nojerena tamin’ ny 2025-04-15.</ref> Telo volana mahery kely taorian' ny namoahana azy dia nihoatra ny iray tapitrisa ny isan' ny dika lafo tamin' ilay lalao.<ref>Mik Dzisko. ''[https://gaming.news/news/2025-07-10/sultans-game-scores-big-with-1-million-copies-sold-in-3-months/ Sultan's Game Scores Big With 1 Million Copies Sold in 3 Months]''. Gaming News. 2025-07-10. fiteny: en-US. nojerena tamin’ ny 2025-07-18. datin’ ny tahiry: 2025-08-03. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20250803172805/https://gaming.news/news/2025-07-10/sultans-game-scores-big-with-1-million-copies-sold-in-3-months/ https://web.archive.org/web/20250803172805/https://gaming.news/news/2025-07-10/sultans-game-scores-big-with-1-million-copies-sold-in-3-months/]. toetry ny rohy: live.</ref> === Mpanao sary === Mpanakanto maro no nanao sary ho an' ny ''Alina iraika amby arivo''. Anisan' izany i Pierre-Clément Marillier, ho an' ny ''Le Cabinet des Fées'' (1785–1789), i [[Gustave Doré]], i Léon Carré (Granville, 1878 – Alger, 1942), i Roger Blachon, i Françoise Boudignon, i André Dahan, i Amato Soro, i Albert Robida, i Alcide Théophile Robaudi ary i Marcelino Truong; i Vittorio Zecchin (Murano, 1878 – Murano, 1947) sy i Emanuele Luzzati; i Mohammed Racim (Algiers, 1896 – Algiers, 1975), i Sani ol Molk (1849–1856), i Anton Pieck sy i Emre Orhun, ary i Virginia Frances Sterrett (1928). Ho an' ny fanontana britanika, anisan' ny mpanao sary i Arthur Boyd Houghton, i John Tenniel, i John Everett Millais ary i George John Pinwell, ho an' ny ''Dalziel's Illustrated Arabian Nights Entertainments'', nivoaka tamin' ny 1865; i Walter Crane, ho an' ny ''Aladdin's Picture Book'' (1876); i Frank Brangwyn, ho an' ny fanontana tamin' ny 1896 ny fandikan-tenin' i Lane; i Albert Letchford, ho an' ny fanontana tamin' ny 1897 ny fandikan-tenin' i Burton; ary i Edmund Dulac, ho an' ny ''Stories from the Arabian Nights'' (1907), ''Princess Badoura'' (1913) ary ''Sindbad the Sailor & Other Tales from the Arabian Nights'' (1914). Anisan' ny mpanakanto hafa koa i John D. Batten (''Fairy Tales From The Arabian Nights'', 1893), i Kay Nielsen, i Eric Fraser, i Errol le Cain, i Maxfield Parrish, i W. Heath Robinson ary i Arthur Szyk (1954).<ref>Robert Irwin. ''[https://www.theguardian.com/books/2011/mar/12/arabian-nights-illustration The Arabian Nights: a thousand and one illustrations]''. ''The Guardian''. March 12, 2011. nojerena tamin’ ny December 12, 2016. datin’ ny tahiry: March 13, 2011. rohy voatahiry: [https://web.archive.org/web/20110313165957/http://www.guardian.co.uk/books/2011/mar/12/arabian-nights-illustration https://web.archive.org/web/20110313165957/http://www.guardian.co.uk/books/2011/mar/12/arabian-nights-illustration]. toetry ny rohy: live.</ref> === Tantara an-tsary === * ''Classics Illustrated'', laharana faha-8 (1947)<ref>[https://www.comics.org/issue/535327/ "Classics Illustrated #8 <nowiki>[</nowiki>HRN 51<nowiki>]</nowiki> - Arabian Nights"] ([https://web.archive.org/web/20230416210749/https://www.comics.org/issue/535327/ Tahiry], 2023-04-16), Grand Comics Database. Retrieved Apr. 27, 2021.</ref> – dika nohafohezina amin' ny ''Alina iraika amby arivo'', natao tantara an-tsary. * Nanoratra tantara roa lehibe momba ny zava-niainana mampientanentana mifototra amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' i Carl Barks, izay namorona an' i Scrooge McDuck. * ''Desert Shadows'', ao amin' ny ''Wet Dreams'' (Heavy Metal, 2000), nataon' i Alfonso Azpiri. * ''Ramadan'', ao amin' ny ''The Sandman'', laharana faha-50 (DC Vertigo, Jona 1993), nosoratan' i Neil Gaiman ary nataon' i P. Craig Russell ny sary. * ''One Thousand and One Nights'', nosoratan' i Jeon Jin-seok ary nataon' i Han Seung-hui ny sary – ''manhwa'' (tantara an-tsary kôreanina) izay fanoratana indray ny ''Alina iraika amby arivo'' ho an' ny tovovavy kôreanina mbola zatovo. * ''Les 1001 nuits de Scheherazade''. Paris: Albin Michel, 2001, nataon' i Eric Maltaite. * ''2001 Nights'' – ''manga'' (tantara an-tsary japoney) ara-tsiansa nivoaka tamin' ny 1984, nataon' i Hoshino Yukinobu, momba ny firosoan' ny olombelona any amin' ny habakabaka lavitra ny Tany. Tahaka ny ''Alina iraika amby arivo'', dia ahitana tantara fohy maromaro tsy dia mifamatotra mafy izy io. == Sary == <gallery widths="168" heights="200"> File:Sultan from arabian nights.jpg|Ny soltana File:One Thousand and One Nights19.jpg|Ny boky ''Alina iraika amby arivo'' File:Harun Al-Rashid and the World of the Thousand and One Nights.jpg|[[Harun al-Rashid]], iray amin' ireo mpandray anjara fototra ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' File:Sinbad the Sailor (5th Voyage).jpg|Ny dia fahadimin' i Sinbad File:Harvey W, 1001 nights (12).jpg|William Harvey, ''The Fifth Voyage of Es-Sindbad of the Sea'' (fandikana ny lohateny: «Ny dia fahadimin' i Es-Sindbad an-dranomasina»), 1838–40, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Harvey W, 1001 nights (19).jpg|William Harvey, ''The Story of the City of Brass'' (fandikana ny lohateny: «Ny tantaran' ny tanàna vita amin' ny varahina mavo»), 1838–40, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Harvey W, 1001 nights (11).jpg|William Harvey, ''The Story of the Two Princes El-Amjad and El-As'ad'' (fandikana ny lohateny: «Ny tantaran' ireo printsy roa El-Amjad sy El-As'ad»), 1838–40, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Harvey W, 1001 nights (14).jpg|William Harvey, ''The Story of Abd Allah of the Land and Abd Allah of the Sea'' (fandikana ny lohateny: «Ny tantaran' i Abd Allah an-tanety sy i Abd Allah an-dranomasina») File:Harvey W, 1001 nights (3).jpg|William Harvey, ''The Story of the Fisherman'' (fandikana ny lohateny: «Ny tantaran' ny mpanjono»), 1838–40, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 9. Nacht, 1001 Nacht, Bd 1, 1838.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 66. Nacht, 1001 Nacht, Bd 1, 1838.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 72. Nacht, 1001 Nacht, Bd 1, 1838.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 269. Nacht, 1001 Nacht, Bd 2, 1839.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 436. Nacht, 1001 Nacht, Bd 2, 1839.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 231. Nacht, 1001 Nacht, Bd 1, 1838.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 251. Nacht, 1001 Nacht, Bd 2, 1839.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Gross F, 109. Nacht, 1001 Nacht, Bd 1, 1838.jpg|Friedrich Gross, talohan' ny 1830, sary natao pirinty tamin' ny takela-kazo voasokitra File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 3, 1896 (1).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Abon-Hassan the Wag'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Abon-Hassan mpanao vazivazy»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Tao amin' ny fandrian' ny mpanjaka no nahitany ny tenany»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 1, 1896 (2).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of the Merchant'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' ny mpivarotra»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Scheherazade mitantara ireo tantara»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 4, 1896 (1).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Ansal-Wajooodaud, Rose-in-Bloom'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Ansal-Wajooodaud, Rose-in-Bloom (“Raozy mamelana”)»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Nipetraka teo amin' ny varavarankely misy makarakara ny zanakavavin' ny viziry iray»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 5, 1896 (2).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Gulnare'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Gulnare»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Nesorin' ilay mpivarotra ny sarona nanarona ny tarehiny»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 5,1896 (3).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Beder Basim'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Beder Basim»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Dia niova ho voamadinika misy salohy izany»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 6, 1896 (4).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Abdalla'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Abdalla»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Nipetraka tao anaty rano, teo akaikin' ny morontsiraka, i Abdalla an-dranomasina»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 3, 1896 (5).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of Mahomed Ali'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' i Mahomed Ali»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Nampitsingevaniny niaraka tamin' izy ireo ny sambony»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina File:Brangwyn, Arabian Nights, Vol 4, 1896 (6).jpg|Frank Brangwyn, ''Story of the City of Brass'' (fandikana ny lohateny: «Tantaran' ny tanàna vita amin' ny varahina mavo»; fandikana ny soratra miaraka amin' ny sary: «Tsy nitsahatra niakatra tamin' io tohatra io izy ireo»), 1895–96, hoso-doko amin' ny loko rano sy loko afangaro amin' ny rano sy akora mampiraikitra toy ny tamenak' atody (''tempera''), natao teo amin' ny baoritra matevina </gallery> == Jereo koa == * [[Rômana]] * Tantara momba ny matoatoa * ''[[Hamzanama]]'' * Lisitry ny olona ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' * Lisitry ny tantara ao amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' * Lisitry ny asa nahazo aingam-panahy avy amin' ny ''Alina iraika amby arivo'' * ''[[Shahnameh]]'' * ''[[One Hundred and One Nights]]'' (boky) – fitambarana tantara mitovitovy aminy, tamin' ny Andro Antenatenany, izay mampiasa tantara mandrafitra mitovy amin' ny an' ny ''Alina iraika amby arivo'', izany hoe tantara ifotorana ametrahana tantara hafa ao anatiny. == Loharano sy fanovozan-kevitra == <references /> == Loharano ankapobeny sy voatonona == * Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. fanontana TPB. London. I.B. Tauris. 2004. <nowiki>ISBN 1-86064-983-1</nowiki>. <nowiki>OCLC 693781081</nowiki>. * Robert Irwin. ''The Arabian Nights: A Companion''. fanontana EBook (PDF). London. I.B. Tauris. 2010. <nowiki>ISBN 978-0-85771-051-2</nowiki>. <nowiki>OCLC 843203755</nowiki>. * Ulrich Marzolph (ed.). ''The Arabian Nights Reader'' (Wayne State University Press, 2006). * Ulrich Marzolph, Richard van Leeuwen, Hassan Wassouf (2004). ''The Arabian Nights Encyclopedia''. * Charles Pellat, [http://www.iranicaonline.org/articles/alf-layla-wa-layla ''Alf Layla Wa Layla''] ao amin' ny ''Encyclopædia Iranica''. Nojerena an-tserasera: June 2011. * David Pinault. ''Story-Telling Techniques in the Arabian Nights''. Brill Publishers. 1992. <nowiki>ISBN 90-04-09530-6</nowiki>. * Dwight Reynolds, ''A Thousand and One Nights: A History of the Text and Its Reception'' ao amin' ny ''The Cambridge History of Arabic Literature'' Vol 6. (CUP 2006). * Eva Sallis, ''Scheherazade Through the Looking-Glass: The Metamorphosis of the Thousand and One Nights'' (Routledge, 1999). * Yamanaka, Yuriko and Nishio, Tetsuo (ed.). ''The Arabian Nights and Orientalism: Perspectives from East and West'' (I.B. Tauris, 2006). <nowiki>ISBN 1-85043-768-8</nowiki>. == Boky azo vakina == * Chauvin, Victor Charles; Schnurrer, Christian Friedrich von. ''Bibliographie des ouvrages arabes ou relatifs aux Arabes, publiés dans l'Europe chrétienne de 1810 à 1885''. Líege H. Vaillant-Carmanne. 1892–1922. * El-Shamy, Hasan. ''A 'Motif Index of Alf Laylah Wa Laylah': Its Relevance to the Study of Culture, Society, the Individual, and Character Transmutation''. ''Journal of Arabic Literature'', vol. 36, no. 3, 2005, pp.&nbsp;235–268. <nowiki>JSTOR 4183550</nowiki>. Accessed 22 Apr. 2020. * Horta, Paulo Lemos, ''Marvellous Thieves: The Secret Authors of the Arabian Nights'' (Cambridge, MA: Harvard University Press, 2017). * Kennedy, Philip F., and Marina Warner, eds. ''Scheherazade's Children: Global Encounters with the Arabian Nights''. NYU Press, 2013. <nowiki>JSTOR j.ctt9qfrpw</nowiki>. * Marzolph, Ulrich, ''Arabian Nights'', in ''Encyclopaedia of Islam'', 3rd ed. (Leiden: Brill, 2007–), <nowiki>doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_0021</nowiki>. * Nurse, Paul McMichael. ''Eastern Dreams: How the Arabian Nights Came to the World'' Viking Canada: 2010. Tantara ankapoben' ny ''Alina iraika amby arivo'' natao ho an' ny besinimaro, hatramin' ny niandohany ka hatramin' ny fotoana nanoratana ilay boky. * Shah, Tahir, ''In Arabian Nights: A search of Morocco through its stories and storytellers'' (Doubleday, 2007). * [https://cup.columbia.edu/book/978-0-231-14634-0/ ''The Islamic Context of The Thousand and One Nights''] by Muhsin J. al-Musawi, Columbia University Press, 2009. * ''Where Is A Thousand Tales? [Hezar Afsan Kojast?]'' by [[Bahram Beyzai]], Roshangaran va Motale'ate Zanan, 2012. == Rohy ivelany == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Arabian_Nights Sokajy momba ny ''Arabian Nights'' ao amin' ny Wikimedia Commons] * [https://en.wikiquote.org/wiki/One_Thousand_and_One_Nights ''One Thousand and One Nights'' ao amin' ny Wikiquote] * [https://en.wikisource.org/wiki/One_Thousand_and_One_Nights ''One Thousand and One Nights'' ao amin' ny Wikisource amin' ny teny anglisy] * [https://ar.wikisource.org/wiki/ألف_ليلة_وليلة ''ألف ليلة وليلة'' ao amin' ny Wikisource amin' ny teny arabo] * [https://archive.org/details/1001Nights_201703/page/n113 ''1001 Nights''] * [https://www.gutenberg.org/ebooks/128 ''The Arabian Nights Entertainments''], nofantenan' i Andrew Lang sy nokarakarainy ho an' ny fanontana, Longmans, Green and Co., 1918 (1898) * ''The Arabian Nights'', mpanoratra tsy fantatra, boky noraketina am-peo ao amin' ny LibriVox * [https://www.bbc.co.uk/programmes/b0081kdb ''The Arabian Nights''], fifanakalozan-kevitra niarahana tamin' i Robert Irwin, Marina Warner ary Gerard van Gelder tao amin' ny BBC Radio 4 (onjam-peo faha-4 an' ny orinasa britanika fampielezam-peo), tao amin' ny fandaharana ''In Our Time'', 18 Oktobra 2007 * [https://www.gutenberg.org/ebooks/34206 ''The Thousand and One Nights, Vol. I'' nataon' i Lane-Poole, Poole, Harvey ary Lane] – HTML (fiteny fanamarihana lahatsoratra misy rohy), EPUB (endrika famoahana boky elektronika), Kindle, lahatsoratra tsotra * [https://www.wollamshram.ca/1001/index.htm ''The Thousand Nights and a Night'' amin' ny fandikan-teny klasika maromaro], anisan' izany ny fandikan-tenin' i Sir Richard Francis Burton izay tsy nanesorana ampahany sy ny fandikan-tenin' i John Payne, miaraka amin' ny lahatsoratra fanampiny [[:Sokajy:Angano]] 9k5b1mif37lyjlcwjxeh7vr4dxzvrku 2 302615 1153257 2026-11-05T21:31:21Z Jagwar 523 nanova ny anaran'i [[Mpikambana:Bot-Jagwar/Alina iraika amby arivo]] ho [[Alina iraika amby arivo]] i Jagwar 1153257 wikitext text/x-wiki #FIHODINANA [[Alina iraika amby arivo]] 2zn1m0a0a0xjhpt7uudhwoyolqxlami 2 302616 1153266 2026-11-05T22:00:58Z Bot-Jagwar 2168 Dika amin' ny teny malagasy: https://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1383116149; nampidirina ny https://mg.wikipedia.org/w/index.php?oldid=720946 1153266 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ Œdipe | colspan="2" | [[File:Oedipus and Sphinx, pelike, 450-440 BC, Berlin F 2355, 141646.jpg|frameless|250px|alt=Sarin' i Œdipe sy ny Sphinx eo amin' ny siny grika.]]<br />I Œdipe sy ny Sphinx eo amin' ny siny grika antsoina hoe ''pelike'', tamin' ny 450–440 talohan' i Kristy. |- ! scope="row" | Karazana angano | Angano grika |- ! scope="row" | Toerana | Thebes |- ! scope="row" | Anjara toerana | Mpanjakan' i Thebes |- ! scope="row" | Ray aman-dreny niteraka azy | Laius sy Jocasta |- ! scope="row" | Ray aman-dreny nanangana azy | Polybus sy Merope |- ! scope="row" | Mpiray tampo taminy tao amin' ny fianakaviana nanangana azy | Alcinoë |- ! scope="row" | Vady | Jocasta, Euryganeia, Astymedusa |- ! scope="row" | Zanaka | Antigone, Ismene, Eteocles, Polynices |- ! scope="row" | Mpanjaka nialoha azy | Laius |- ! scope="row" | Mpanjaka nandimby azy | Eteocles |} I '''Œdipe''' (Oidípous amin' ny teny grika taloha, midika ara-bakiteny hoe «tongotra mivonto»; fanononana ny anarana anglisy hoe ''Oedipus'': /ˈiːdɪpəs/ amin' ny teny anglisy britanika, ary koa /ˈɛdɪ-/ amin' ny teny anglisy amerikanina) dia mpanjaka grikan' i Thebes ao amin' ny angano. Mahery fo manana fahalemena mitarika azy ho amin' ny fahalavoana (''tragic hero'') ao amin' ny angano grika izy. Tsy nahy no nanatanterahany [[Faminaniana|faminaniana]] izay nilaza fa hamono ny rainy sy hanambady ny reniny izy, ka nahatonga loza ho an' ny tanànany sy ny fianakaviany. Ny tantarany no foto-kevitry ny tantara an-tsehatra mampalahelo ''Oedipus Rex'' nosoratan' i [[Sophocles]], izay arahin' ny ''Oedipus at Colonus'' sy ny ''Antigone'' araka ny filaharan' ny zava-mitranga ao amin' ny tantara. Ireo no mitambatra ho tantara an-tsehatra telo momba an' i Thebes nosoratan' i Sophocles. Maneho foto-kevitra roa maharitra ao amin' ny angano sy ny tantara an-tsehatra grika i Œdipe: ny tsy fahalavorarian' ny olombelona sy ny anjara asan' ny tsirairay eo amin' ny fizotry ny lahatra ao anatin' ny tontolo tsy miantra. [[File:LL-Q1860 (eng)-Naomi Persephone Amethyst (NaomiAmethyst)-Oedipus.wav|Fanononana ny anarana anglisy hoe Oedipus]] Ao amin' ny endriky ny angano be mpahalala indrindra, dia zanak' i Laius mpanjaka sy Jocasta mpanjakavavin' i Thebes i Œdipe. Noho izy zanak' i Laius dia nantsoina tamin' ny anarana manondro ny rainy hoe «Laiades».<ref>[https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0062:entry=laiades-harpers Harry Thurston Peck, ''Harpers Dictionary of Classical Antiquities'' (1898), Laiades]</ref> Talohan' ny nahaterahan' i Œdipe dia nahazo faminaniana i Laius fa hovonoin' ny zanany lahy izy indray andro any, ary hanambady ny reniny io zanany io. Naniry hisakana ny fahatanterahan' izany faminaniana izany i Laius, ka naniraka mpanompo mpiandry ondry hamela an' i Œdipe ho faty teo amin' ny tehezan-tendrombohitra. Nangoraka ilay zazakely anefa ilay mpiandry ondry ka nanolotra azy tamin' ny mpiandry ondry hafa. Io kosa no nanome azy an' i Polybus mpanjaka sy Merope mpanjakavavy, mba hotezain' izy ireo ho toy ny zanany naterany. Fantatr' i Œdipe avy tamin' ny mpampita ny faminanian' ny andriamanitra tao Delphi ilay faminaniana fa hamono ny rainy sy hanambady ny reniny izy. Tsy nahalala izay tena ray aman-dreniny anefa izy, ka nihevitra fa voalahatra hamono an' i Polybus sy hanambady an' i Merope, ary noho izany dia niainga ho any Thebes. Teny an-dalana dia nifanena tamin' ny lehilahy zokiny iray izy, izay rainy nefa tsy fantany, ary namono azy nandritra ny fifandirana. Rehefa nanohy ny diany ho any Thebes izy dia nahita fa vao avy nisy namono ny mpanjakan' ilay tanàna, dia i Laius, ary nanjakazaka tao ilay [[Sphinx]]. Nahavaly tsara ny ankamantatr' io biby mahatsiravina io i Œdipe ka naharesy azy. Nahazo ny seza fiandrianan' ilay mpanjaka maty izy, ary nanambady ny mpanjakavavy maty vady, dia i Jocasta, izay reniny koa nefa tsy fantany. I Antigone, Ismene, Eteocles ary Polynices no zanany. Taona maro tatỳ aoriana, mba hampitsaharana ny valanaretina tao Thebes, dia nitady izay namono an' i Laius i Œdipe, ka nahafantatra fa ny tenany ihany no tompon' andraikitra. Rehefa nahalala i Jocasta fa ny zanany lahy ihany no novadiny dia namono tena tamin' ny fanantonan-tena izy. Nalain' i Œdipe avy eo ny tsimatra roa tamin' ny akanjon' i Jocasta, ary notsatohany tamin' ireo ny masony ka nataony jamba ny tenany. Notantaraina tamin' ny endriny maro samihafa ny angano momba an' i Œdipe. Nampiasain' i [[Sigmund Freud]] izy io hanomezana anarana sy ohatra ara-angano ho an' ilay fitambaran' ny faniriana tsy tsapa mitondra ny anaran' i Œdipe (na faniriana tsy tsapan' ny zaza lahy mba ho azy irery ny fitiavan' ny reniny; ''Oedipus complex''). == Fototry ny angano == [[File:Neck-amphora Achilles Painter Musée BnF De Ridder372 side A.jpg|thumb|270px|alt=I Euphorbus mitondra an' i Œdipe mbola zazakely, aseho amin' ny vilany fahiny.|Lehilahy iray atao hoe Euphorbus mitondra an' i Œdipe mbola zazakely. Vilany ''amphora'' misy vozony, avy any Attika, voaravaka sary mena, manodidina ny taona 450–445 talohan' i Kristy; BnF (tranombokim-pirenena frantsay).]] Misy endrika samihafa amin' ny anganon' i Œdipe voalaza ao amin' ny sombin-tsoratra sisa tavela avy amin' ny poety grika fahiny maromaro, anisan' izany i [[Hômerôsy|Homer]], i [[Hesiôdôsy|Hesiod]], i Pindar, i [[Aeschylus]] ary i [[Euripides]]. Ny endrika be mpahalala indrindra anefa dia avy amin' ireo tantara an-tsehatra momba an' i Thebes nosoratan' i [[Sophocles]]: ''Oedipus Rex'', ''Oedipus at Colonus'' ary ''Antigone''. Zanak' i Laius sy i Jocasta, mpanjaka sy mpanjakavavin' i Thebes, i Œdipe. Efa elaela izy mivady no tsy nanan-janaka, ka nankany amin' ny toerana ilazana ny famaliana avy amin' i Apollo tao Delphi i Laius mba haka hevitra. Nilaza ny faminaniana nomena azy fa izay zazalahy haterak' i Laius dia hamono azy. Mba hisorohana ny fahatanterahan' izany, rehefa niteraka zazalahy tokoa i Jocasta, dia nasain' i Laius noloahana sy nofatorana nifanatona ny kitrokelin' ilay zaza mba tsy hahafahany mandady. Nomen' i Jocasta ny mpanompo iray ilay zaza avy eo mba hafoiny teo amin' ny tendrombohitra teo akaiky teo. Tsy navelan' ilay mpanompo ho fatin' ny hatsiaka sy ny toetrandro tany ivelany anefa ilay zaza, araka ny nokasain' i Laius, fa nomeny ny mpiandry ondry iray avy any [[Kôrinto tamin' ny Andro Taloha|Kôrinto]], izay nanolotra azy tamin' ny mpiandry ondry iray hafa indray. Natsangan' i Polybus sy i Merope, mpanjaka sy mpanjakavavin' i Kôrinto, ho zanany ihany tamin' ny farany i Œdipe, satria tsy nanan-janaka naterany izy ireo. Avy amin' ny fivontosan' ny tongony sy ny kitrokeliny noho ireo ratra no niavian' ny anaran' i Œdipe kely, izay midika hoe «tongotra mivonto». Taona maro tatỳ aoriana, dia nilazan' ny olona mamo iray i Œdipe fa zazasary izy, izany hoe zaza teraka ivelan' ny fanambadiana. Nanontany an' ireo ray aman-dreny nitaiza azy momba izany i Œdipe, saingy nolavin' izy ireo ilay filazana. Nankany amin' ilay toerana tao Delphi izay efa nakàn' ny ray aman-dreny niteraka azy hevitra àry izy mba hangataka famaliana avy amin' ny andriamanitra. Nilazana izy fa voatendrin' ny anjara hamono ny rainy sy hanambady ny reniny. Mba hialana amin' izany anjara izany, dia nanapa-kevitra ny tsy hody any Kôrinto izy, fa handeha ho any Thebes, izay akaiky kokoa an' i Delphi. Teny an-dalana, dia tonga tao Daulia i Œdipe, teo amin' ny fihaonan-dalana telo. Teo izy no nifanehatra tamin' ny kalesy nentin' ny mpanjaka Laius, rainy niteraka azy. Niady hevitra izy ireo momba izay nanan-jo handeha aloha, ary novonoin' i Œdipe i Laius rehefa nitady hanitsaka azy tamin' ny kalesy ilay mpitondra azy. Ny hany nahita maso ny fahafatesan' ny mpanjaka dia andevo iray nandositra avy tao amin' ny andiana andevo izay nandeha tamin' io lalana io ihany koa tamin' izany fotoana izany. Nanohy ny diany ho any Thebes i Œdipe ka nifanena tamin' ny [[Sphinx]], izay nanakana ny mpandeha rehetra ho any Thebes ary nametraka ankamantatra tamin' izy ireo. Izay tsy nahavaly tsara dia novonoiny sy nohaniny; izay nahavaly kosa dia navela hanohy ny diany. Izao ilay ankamantatra, araka ny fandikana amin' ny teny malagasy: «Inona no mandeha amin' ny tongotra efatra ny maraina, amin' ny roa ny tolakandro, ary amin' ny telo ny alina?» Namaly i Œdipe hoe: «Ny olombelona: mandady amin' ny tongotra aman-tanana izy raha mbola zazakely; mandeha amin' ny tongotra roa rehefa lehibe; ary mampiasa tehina rehefa antitra.» I Œdipe no voalohany nahavaly tsara ilay ankamantatra. Namono tena noho ny henatra ny Sphinx avy eo; amin' ny endrika sasany amin' ilay angano anefa dia i Œdipe no namono azy. [[File:Oedipus, Egyptian Museum.jpg|thumb|alt=Ampahany amin' ny sary hosodoko amin' ny rindrina mampiseho an' i Œdipe mamaha ny ankamantatry ny Sphinx.|Ampahany amin' ny sary hosodoko amin' ny rindrina fahiny mampiseho an' i Œdipe mamaha ny ankamantatry ny Sphinx. Mozea Ejipsianina, manodidina ny taonjato faha-2 taorian' i Kristy.]] Efa nanambara i Creon, anadahin' i Jocasta mpanjakavavy, fa izay lehilahy afaka hanafaka ny tanàna amin' ny Sphinx dia hatao mpanjakan' i Thebes ary hampanambadina an' ilay mpanjakavavy vao maty vady. Nahatanteraka ny tapany sisa tamin' ilay faminaniana ny fanambadian' i Œdipe sy i Jocasta. Niteraka efatra izy ireo tamin' io fanambadiana teo amin' ny mpihavana akaiky io: ny zazalahy i Eteocles sy i Polynices, izay tantaraina amin' ny antsipiriany ao amin' ny ''Seven Against Thebes'' ny anjarany, ary ny zazavavy i Antigone sy i Ismene. Taona maro tatỳ aoriana, dia nisy loza namely ny tanànan' i Thebes: ny fahamombana (na tsy fahafahan' ny zavamananaina miteraka), izay nahazo ny zavamananaina rehetra. Nilaza i Œdipe fa hampitsahatra izany loza izany. Nirahiny ho any amin' ny toerana ilazana ny famaliana avy amin' ny andriamanitra tao Delphi i Creon mba hangataka tari-dalana. Rehefa niverina i Creon, dia fantatr' i Œdipe fa tsy maintsy hotsaraina ilay namono an' i Laius mpanjaka. Nanozona an' ilay namono an' i Laius, izay vadin' i Jocasta taloha, ny tenan' i Œdipe, sady nilaza fa horoahina hiala amin' ny tany ilay mpamono. Nanolo-kevitra koa i Creon mba hitady an' i Tiresias, ilay mpaminany jamba nohajain' ny maro. Nampaka an' i Tiresias i Œdipe. Nampitandrina an' i Œdipe kosa i Tiresias mba tsy hitady izay namono an' i Laius. Nifamaly mafy izy ireo, ka rehefa nihantsy azy i Œdipe, dia nilaza i Tiresias fa i Œdipe ihany no mpamono olona notadiavina, ary niaina tao anatin' ny fahafaham-baraka izy noho ny tsy fahafantarany izay tena ray aman-dreniny. Tezitra i Œdipe ka nanome tsiny an' i Creon ho tompon' ireo fiampangana noheveriny ho diso, ary nifanditra izy roa. Niditra i Jocasta ka niezaka nampitony an' i Œdipe tamin' ny fitantarana momba ny zanany lahimatoa sy ny fahafatesan' io zaza io araka izay noheveriny. Nitebiteby i Œdipe rehefa nahatsapa fa mety ho izy no namono an' i Laius, ka nahatonga ilay loza namely ny tanàna. Tampoka teo dia nisy iraka tonga avy any Kôrinto nitondra ny vaovao fa maty i Polybus mpanjaka. Maivamaivana i Œdipe, satria tsy ho tanteraka intsony ilay faminaniana raha efa maty i Polybus, izay noheveriny ho rainy niteraka azy. Fantany anefa fa mbola velona ny reniny, ka tsy nety nanatrika ny fandevenana tany Kôrinto izy. Mba hampitony azy, dia nilaza ilay iraka fa zaza natsangana tokoa i Œdipe. Takatr' i Jocasta tamin' ny farany fa zanany izy, ka niangavy azy izy mba hampitsahatra ny fitadiavana izay namono an' i Laius. Diso fandray ny anton' izany fiangaviana izany i Œdipe: noheveriny fa menatra azy i Jocasta satria mety ho avy amin' ny fianakaviana ambany saranga izy. Kivy tanteraka i Jocasta ka niditra tao an-dapa, ary nananton-tena tao. Nitady fanamafisana ny tantaran' ilay iraka tamin' ilay mpiandry biby izay tokony ho namela azy ho faty fony mbola zazakely i Œdipe. Avy tamin' io mpiandry biby io no nahafantarany fa ilay zazakely notezaina ho zanaka natsangan' i Polybus sy i Merope dia tena zanak' i Laius sy i Jocasta. Tamin' izay vao fantatr' i Œdipe fa rainy ilay lehilahy novonoiny taona maro talohan' izany, ary reniny no novadiny. Miova arakaraka ny loharano ny zava-nitranga taorian' ny nahafantarana izany. Ao amin' ny tantara an-tsehatra nosoratan' i Sophocles, dia nitady an' i Jocasta i Œdipe ka nahita fa efa namono tena izy. Nesoriny tamin' ny akanjon' i Jocasta ny firavaka famatoran-damba iray, ary notsatohany tamin' ny fanjaitran' izany ny masony ka nataony jamba ny tenany. Noroahina hiala amin' ny tany izy avy eo. I Antigone zanany vavy no nitarika azy nandritra ny fivezivezeny nanerana ny tany, ary maty tao Colonus izy tamin' ny farany, izay nandraisan' i Theseus, mpanjakan' i Atena, azy ireo. Ao amin' ny tantara an-tsehatra nosoratan' i Euripides momba io lohahevitra io kosa, dia tsy namono tena i Jocasta rehefa nahafantatra ny fiavian' i Œdipe, ary mpanompon' i Laius no nanajamba an' i Œdipe. Tsy hita ao amin' ny loharano talohan' i Aeschylus ny fanajambana an' i Œdipe. Misy loharano tranainy kokoa momba ilay angano, anisan' izany ny an' i [[Hômerôsy|Homer]], milaza fa mbola nanjaka tao Thebes i Œdipe taorian' ny nahafantarana ireo zava-niafina sy ny fahafatesan' i Jocasta.<ref name="Wilson">[http://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/history/classical-studies/oedipus-the-message-the-myth Wilson, Christopher. ''Oedipus: The message in the myth'', The Open University]</ref> Nifanaraka i Eteocles sy i Polynices, zanakalahy roan' i Œdipe, fa hifandimby hitondra ny fanjakana, ka hanjaka herintaona avy. Rehefa tapitra anefa ny taona nanjakan' i Eteocles, dia tsy nety namela ny seza fiandrianana izy. Nitondra tafika i Polynices mba hanongana azy, ka nisy ady. Nifamono izy mirahalahy tamin' ny fiafaran' ny ady, ary i Creon, anadahin' i Jocasta, no nandray ny fanjakana taorian' izany. Nanapa-kevitra izy fa mpamadika i Polynices ka tsy tokony hahazo ny fombafomba fandevenana. Niezaka nandevina ny anadahiny i Antigone na dia nandrara izany aza ilay didy. Ao amin' ny ''Antigone'' nosoratan' i Sophocles, dia nasain' i Creon nalevina velona tao anaty lava-bato izy noho ny tsy fankatoavany azy, ary nananton-tena tao. Ao amin' ny endrik' ilay tantara nosoratan' i Euripides izay efa very kosa, dia toa mbola velona i Antigone taorian' ny sesitany nampiharina taminy. == Loharano tamin' ny Andro Taloha == [[File:Oedipus Sphinx BM Vase E696.jpg|thumb|alt=Œdipe mamono ny Sphinx, aseho amin' ny vazy atika.|Œdipe mamono ny Sphinx, eo amin' ny vazy atika karazana ''lekythos'', tokony ho tamin' ny 420–400 talohan' i Kristy, voatahiry ao amin' ny ''British Museum'' (Tranombakoka Britanika).<ref>British Museum [https://www.britishmuseum.org/collection/object/G_1887-0801-46 1887,0801.46].</ref>]] Nampitaina am-bava aloha ny anganon' i Œdipe, ary i [[Hômerôsy|Homer]] no olona voalohany voalaza fa nampita izany.<ref>Britannica Editors, [https://www.britannica.com/topic/Oedipus-Greek-mythology "Oedipus"], ''Encyclopedia Britannica''. </ref> Araka ny loharano iray tatỳ aoriana, dia maty niady tamin' ny fanafihana hangalarana omby tany Argos i Œdipe, fony izy mpanjakan' i Thebes.<ref>Cingano, E. (1992). ''The Death of Oedipus in the Epic Tradition''. Phoenix, 46(1), p.3</ref> Na dia ny fahalavoany aza no tena resahin' ireo tantara ireo, dia ahitana tsipiriany maro momba ny fomba nahazoany fahefana koa izy ireo. Nandre [[Faminaniana|faminaniana]] i Laius, mpanjakan' i Thebes, fa hamono azy ny zanany lahy mbola zazakely indray andro any.<ref name="Euripides, Phoenissae">Euripides, ''Phoenissae''</ref> Noloahany ny tongotr' i Œdipe ary navelany tany ivelany ho faty ilay zaza, saingy nisy mpiandry ondry nahita sy nitondra azy niala teo.<ref>Sophocles, ''Oedipus Rex'' 1220–1226; Euripides, ''Phoenissae''</ref> Taona maro tatỳ aoriana, dia nandao ny tokantranony i Œdipe, izay tsy nahalala fa zanaka natsangana izy, noho ny tahotra ilay faminaniana ihany, izay nilaza fa hamono ny rainy sy hanambady ny reniny izy.<ref>Sophocles, ''Oedipus Rex'' 1026–1030; Euripides, ''Phoenissae''</ref> Nanao dia i Laius mba hahazo vaovao momba ny zanany lahy.<ref>Euripides, ''Phoenissae'' 35–38</ref> Araka ilay faminaniana, dia nifanojo teny an-dalana i Œdipe sy i Laius, saingy tsy nifankahalala izy ireo. Raikitra ny ady, ka novonoin' i Œdipe i Laius sy ny ankamaroan' ny mpiambina azy.<ref>Pindar, ''Second Olympian Ode''; Sophocles, ''Oedipus Rex'' 473–488; Euripides, ''Phoenissae''</ref> Nandresy ny Sphinx tamin' ny famahana ankamantatra i Œdipe avy eo, ka lasa mpanjaka.<ref>Sophocles, ''Oedipus Rex'' 136, 1578; Euripides, ''Phoenissae''</ref> Nanambady an' i Jocasta, ilay mpanjakavavy maty vady, izy, nefa tsy nahalala fa reniny io. Nisy areti-mandringana namely ny mponin' i Thebes. Rehefa fantatra ny marina, dia nohajambain' i Œdipe ny tenany, ary nananton-tena i Jocasta.<ref>Sophocles, ''Oedipus Rex'' 1316</ref> Rehefa tsy mpanjaka intsony i Œdipe, dia nifamono ireo zanany lahy, izay rahalahiny ihany koa. Misy fahasamihafana amin' ireo tantara tranainy kokoa. Nitarina tatỳ aoriana ny ozona nahazo ireo zanak' i Œdipe, ka nampidirina tao koa i Œdipe sy i Laius rainy. Amin' ity endriky ny tantara ity, dia miala amin' ny seza fiandrianana i Œdipe fa tsy maty an' ady. Ankoatra izany, dia i Jocasta no renin' ny zanany fa tsy vady faharoa; noho izany, dia rahalahiny ihany koa ireo zanany lahy. === I Odysseus any amin' ny fonenan' ny maty === Ao amin' ny ''Odyssey'', dia mihaona amin' ny renin' i Œdipe any amin' ny fonenan' ny maty i Odysseus. Toy izao no fahatsiarovany izany (fandikan-teny malagasy avy amin' ny teny anglisy voatanisa):<ref>Homer, ''Odyssey'' 11.271–280</ref> <blockquote> Ary hitako ny renin' i Oedipus, i Epicaste tsara tarehy,<br /> izay nanao asa mahatsiravina noho ny tsy fahalalany,<br /> satria nanambady ny zanany lahy izy; ary io zanany io, rehefa namono ny rainy,<br /> dia nanambady azy, ka nampahafantarin' ny andriamanitra avy hatrany teo amin' ny olombelona izany rehetra izany.<br /> Fa izy kosa, na teo aza ny fahoriany rehetra, tao Thebe malalany,<br /> dia mbola nanjaka tamin' ny taranak' i Cadmus, noho ny torohevitra mahavoa nataon' ny andriamanitra;<br /> fa ilay reniny kosa nidina tany amin' ny tranon' i Hades, ilay mpiambina mahery.<br /> Nafatony teny ambony tamin' ny sakamandimby avo ny tadivavarana,<br /> fa resin' ny alahelony izy; ho an' ilay zanany kosa dia navelany ny fahoriana<br /> maro dia maro, lehibe tahaka izay azon' ireo Furies an' ny reny ateraka. </blockquote> Tsy tahaka ny ao amin' ny fitantaran' i Sophocles, dia tsy mbola voalaza eto ny fanaovana sesitany an' i Œdipe. Tsy voalaza koa ny fanadihadiana lalina ataon' ny olombelona mba hahitana izay namono an' i Laius sy hahafantarana ny toe-javatra nahaterahan' i Œdipe; ny andriamanitra kosa no mampahafantatra ny marina «avy hatrany». === Ny ''Olympian Ode'' faharoan' i Pindar === Ao amin' ny ''Olympian Ode'' faharoany (476 talohan' i Kristy), dia manoratra toy izao i Pindar (fandikan-teny malagasy avy amin' ny teny anglisy voatanisa):<ref>Pindar, ''Second Olympian Ode''</ref> <blockquote> Ilay zanak' i Laius niharan-doza, raha nifanojo tamin' ny rainy teny an-dalana, dia namono azy ka nahatanteraka ilay famaliana avy amin' ny andriamanitra nolazaina fahiny tao Pytho. Ary i Erinys maranitra fijery dia nahita izany ka nampifamono ireo zanany tia ady. Kanefa i Thersandros dia mbola velona taorian' ny nahafatesan' i Polyneikes, ka nahazo voninahitra tamin' ny fifaninanana ho an' ny tanora sy tao anatin' ny hamafin' ny ady, taranaka nitondra fanampiana ho an' ny fianakavian' i Adrastos. — Andininy 35–40. </blockquote> === Ny trilojia ''Seven Against Thebes'' nosoratan' i Aeschylus (467 talohan' i Kristy) === Tamin' ny taona 467 talohan' i Kristy, i [[Aeschylus]], mpanoratra tantara an-tsehatra avy any Atena, dia nanoratra trilojia (tantara an-tsehatra telo mifampitohy) nifototra tamin' ny anganon' i Œdipe, ka nahazoany ny loka voalohany tamin' ny fifaninanana tao amin' ny fety ''City Dionysia''. Ny ''Laius'' no tantara an-tsehatra voalohany, ny ''Oedipus'' no faharoa, ary ny ''Seven Against Thebes'' no fahatelo sady hany mbola voatahiry amin' izy telo. Ao amin' ny ''Seven Against Thebes'', i Eteocles sy i Polynices, zanakalahin' i Œdipe, dia mifamono amin' ny ady ifanandrinany hahazoana ny seza fiandrianana. Sahala amin' ny ''Oresteia'' nosoratany, dia tokony ho nitantara ny fahoriana nanjo fianakaviana iray nandritra ny taranaka telo nifandimby io trilojia io. Ny tantara an-tsehatra ahitana ireo zavaboary amin' ny angano grika antsoina hoe ''satyr'', izay nanaraka ilay trilojia, dia nantsoina hoe ''The Sphinx''. === Ny tantara an-tsehatra nosoratan' i Sophocles === Ireto no tantara an-tsehatra telo mbola voatahiry amin' ireo nosoratan' i Sophocles momba ny tanànan' i Thebes: ''Oedipus Rex'' (antsoina koa hoe ''Oedipus Tyrannus'' na ''Oedipus the King''), ''Oedipus at Colonus'', ary ''Antigone''. Samy miresaka ny anjaran' ny tanànan' i Thebes nandritra ny fotoana nanjakan' i Œdipe mpanjaka sy taorian' izany izy telo ireo,<ref name=":0">Sophocles. ''Sophocles I: Oedipus the King, Oedipus at Colonus, Antigone''. 2nd ed. Grene, David and Lattimore, Richard, eds. Chicago: University of Chicago, 1991. pp. 1–2.</ref> ary matetika no natonta tao anaty boky iray.<ref>Jereo: "''Sophocles: The Theban Plays''", Penguin Books, 1947; ''Sophocles I: Oedipus the King, Oedipus at Colonus, Antigone'', University of Chicago, 1991; ''Sophocles: The Theban Plays: Antigone/King Oidipous/Oidipous at Colonus'', Focus Publishing/R. Pullins Company, 2002; ''Sophocles, The Oedipus Cycle: Oedipus Rex, Oedipus at Colonus, Antigone'', Harvest Books, 2002; Sophocles, ''Works'', ''Loeb Classical Library'', Vol I. London, W. Heinemann; New York, Macmillan, 1912 (navoaka indray imbetsaka); ao amin' ny fanontana Loeb tamin' ny 1994 kosa dia araka ny filaharana ara-potoana ny sanganasan' i Sophocles.</ref> Tamin' ny voalohany, dia nosoratan' i Sophocles ho an' ny fifaninanana telo samy hafa tamin' ny fety Dionysia ireo tantara an-tsehatra ireo, ka nisy elanelana taona maro teo amin' ireo fifaninanana. Tsy trilojia tena izy (tantara an-tsehatra telo aseho ho fitantarana iray mitohy) ireo tantara momba an' i Thebes ireo; tsy nokasaina ho andiana sanganasa iray akory izy ireo, ary misy tsy fitoviana eo amin' ny antsipirian' ny tantara ao aminy.<ref name=":0" /> Nanoratra tantara an-tsehatra hafa nifantoka tamin' i Thebes koa i Sophocles, indrindra ny ''Epigoni'', izay sombiny sisa no voatahiry.<ref>Murray, Matthew, "''Newly Readable Oxyrhynchus Papyri Reveal Works by Sophocles, Lucian, and Others Archived 11 April 2006 at the [[Wayback Machine]]''", ''Theatermania'', 18 April 2005. Retrieved 9 July 2007.</ref> ==== ''Oedipus Rex'' ==== Eo am-piandohan' ny ''Oedipus Rex'' nosoratan' i [[Sophocles]], dia mitalaho vonjy amin' ny mpanjaka ny mponin' i Thebes, ka miangavy azy hamantatra ny anton' ny aretina mandravarava azy ireo. Mijoro eo anoloan' izy ireo i Œdipe ary mianiana fa hitady izay fototry ny fijaliany sy hampitsahatra izany. Amin' izay fotoana izay indrindra no miverina ao Thebes i Creon, rehefa avy tany amin' ny toerana ilazana ny famaliana avy amin' ny andriamanitra. Nampahafantatra i Apollo fa manome fialofana ho an' izay nanao fahavetavetana mahatsiravina i Thebes, ary tsy hitsahatra ny aretina raha tsy fantatra izay tena namono an' i Laius, ilay mpanjaka fahiny, ka sazina noho ny heloka nataony. Mianiana i Œdipe fa hanao izany, nefa tsy fantany fa izy ihany no meloka. Mipoitra tsikelikely mandritra ny tantara an-tsehatra ny fahamarinana mangidy, rehefa mifandona amin' i Tiresias, ilay mpahita jamba mahalala ny marina, i Œdipe. Mandà izany mafy hatrany anefa i Œdipe, ary manjary resy lahatra fa miray tetika amin' i Creon i Tiresias mba handrombaka ny seza fiandrianana. Manomboka mahatsapa tsikelikely ny marina i Œdipe ao amin' ny seho II, rehefa manonona fotsiny i Jocasta fa teo amin' ny fihaonan-dalana telo no namonoana an' i Laius. Mamoha fahatsiarovana ao amin' i Œdipe izany, ka tsaroany tampoka ireo lehilahy niadiany sy novonoiny indray andro fahiny, teo amin' ny fihaonan-dalana telo. Mihorohoro izy rehefa mahatsapa fa mety ho izy ilay lehilahy tadiaviny. Nisy mpanompo iray tao amin' ny ankohonan' i Laius tafavoaka velona tamin' ilay fanafihana, ary mandany ny fahanterany any amin' ny faritra manamorona ny sisin-tanin' i Thebes. Mandefa olona avy hatrany haka azy i Œdipe, mba hanamarina raha meloka izy na tsia. Na amin' ny ratsy indrindra eritreretiny aza anefa, dia ny hahafantarany fa izy no namono lehilahy iray tsy fantany, nefa tsy nahalala hoe iza no novonoiny, no ampoiziny. Mbola tsy mazava aminy ny tena fahamarinana. Any amin' ny faramparan' ny tantara an-tsehatra vao tonga ny fotoana ahafantarana tampoka ny marina. Eo am-piandohan' ny seho III, raha mbola miandry ny hitondrana ilay mpanompo ao an-tanàna i Œdipe, dia misy iraka tonga avy any Kôrinto milaza fa maty i Polybus, mpanjakan' i Kôrinto. Maivamaivana tokoa i Œdipe mandre izany vaovao izany, satria nino izy fa i Polybus no rainy izay efa voalazan' ny famaliana avy amin' ny andriamanitra fa hovonoiny; heveriny vetivety àry fa afa-nandositra ny anjarany izy. Lazainy amin' izay rehetra eo, anisan' izany ilay iraka, izany rehetra izany, nefa fantatr' ilay iraka fa tsy marina izany. Io iraka io no nahita an' i Œdipe fony mbola zazakely tao amin' ny hadilanana ao Cithaeron, ka nanolotra azy tamin' i Polybus mpanjaka mba hobeaziny. Ampahafantariny koa fa ilay mpanompo mbola entina ho ao an-tanàna amin' io fotoana iresahan' izy ireo io ihany no nitondra an' i Œdipe tany an-tendrombohitra fony izy zazakely. Amin' izay dia takatr' i Jocasta izay rehetra nitranga. Mitalaho amin' i Œdipe izy mba tsy hanohy ny fikarohana, saingy mandà i Œdipe. Miditra ao an-dapa i Jocasta, raha iny tonga iny ilay mpanompo. Rehefa tonga ilay lehilahy antitra, dia hita avy hatrany fa fantany avokoa ny zava-drehetra. Noho ny baikon' i Œdipe dia tantarainy daholo izany. Tsy zakan' i Œdipe ny fahafantarana ireo heloka rehetra nataony, ka mihazakazaka ao an-dapa izy. Ao no ahitany ny reniny izay vadiny koa, efa maty namono tena. Esoriny an-keriny amin' ny akanjon-dravehivavy ny haingon-damba misy fanjaitra, ary ampiasainy hanajambana ny tenany izany. Mandeha ra ny masony, ary mitalaho amin' i Creon, dadatoany sady zaodahiny izay vao tonga teo, izy mba handroaka azy tsy hiverina mandrakizay ao Thebes. Manaiky izany fangatahana izany i Creon. Miangavy i Œdipe mba hahazo mihazona amin' ny tanany indray mandeha ireo zanany roa vavy, i Antigone sy i Ismene, tao anatin' ny ranomaso. Mamindra fo i Creon ka mampiditra azy roa vavy mba hahita an' i Œdipe indray mandeha. ==== ''Oedipus at Colonus'' ==== [[File:Giroust Oedipus at Colonus.JPG|upright=1.3|thumb|right|alt=Œdipe ao Colonus|Œdipe ao Colonus]] Ao amin' ny ''Oedipus at Colonus'' nosoratan' i Sophocles, dia manjary mpirenireny i Œdipe, enjehin' i Creon sy ny olony. Mahita fialofana ihany izy amin' ny farany, any amin' ny toerana masina tsy misy mponina eo ivelan' i Atena, tsy lavitra ny tanàna. Voalaza fa nikarakara an' i Œdipe sy Antigone zanany vavy tao i Theseus. Tratr' i Creon ihany i Œdipe tamin' ny farany. Mangataka an' i Œdipe hiverina avy any Colonus izy mba hitso-drano an' i Eteocles zanany lahy. Tezitra i Œdipe satria tsy ampy ny fitiavan' ny zanany azy ka tsy nikarakara azy io; noho izany dia nozoniny i Eteocles sy ny rahalahiny mba hifamono any an' ady. Maty tamim-piadanana i Œdipe; voalaza fa masina amin' ny andriamanitra ny fasany. ==== ''Antigone'' ==== [[File:The blind Oedipus led by his daughter Antigone.jpg|thumb|alt=I Œdipe jamba tarihin' i Antigone zanany vavy|I Œdipe jamba tarihin' i Antigone zanany vavy]] Ao amin' ny ''Antigone'' nosoratan' i Sophocles, rehefa niala tamin' ny maha-mpanjakan' i Thebes azy i Œdipe, dia nomeny an' i Eteocles sy Polynices zanany roa lahy ny fanjakana. Nifanaraka izy mirahalahy fa hifandimby eo amin' ny seza fiandrianana isan-taona. Tsy niraharaha ny rainy anefa izy ireo, ka nanozona azy ireo izy noho izany tsy firaharahiana izany. Rehefa tapitra ny taona voalohany, dia tsy nety niala teo amin' ny seza fiandrianana i Eteocles, ka nanafika an' i Thebes niaraka tamin' ny mpanohana azy i Polynices, araka ny aseho ao amin' ny ''Seven Against Thebes'' nosoratan' i [[Aeschylus]] sy ny ''Phoenician Women'' nosoratan' i [[Euripides]]. Nifamono tany an' ady izy mirahalahy. Namoaka didy ny mpanjaka Creon, izay nandray ny seza fiandrianan' i Thebes, fa tsy azo alevina i Polynices. Nandika izany didy izany i Antigone anabavin' i Polynices, saingy tratra. Namoaka didy i Creon fa hatao ao anaty vata vato ao ambanin' ny tany i Antigone, na dia efa fofombadin' i Haemon zanany aza. Nanambara i Ismene rahavavin' i Antigone fa nanampy azy ary naniry ny hiharan' izany sazy izany koa, saingy nanapa-kevitra ny tsy hamono azy ho faty i Creon tamin' ny farany. Tamin' ny alalan' i Tiresias mpaminany jamba no nanehoan' ireo andriamanitra ny tsy fankasitrahany ny fanapahan-kevitr' i Creon. Resy lahatra àry izy ka nanafoana ny didiny, ary lasa nandevina an' i Polynices ny tenany. Efa nananton-tena tao amin' ny fasany anefa i Antigone, fa tsy niaritra fahafatesana miandalana noho ny fandevenana azy velona. Rehefa tonga teo amin' ny fasana nametrahana an' i Antigone i Creon, dia nahita ny fatin' ilay fofombadiny i Haemon zanany ka nanafika azy. Tsy nahafaty an' i Creon anefa izy, ka namono tena. Rehefa nampandrenesina ny fahafatesan' i Haemon i Eurydice vadin' i Creon, dia namono tena koa izy. === Ny sanganasan' i Euripides: ''Phoenissae'', ''Chrysippus'' ary ''Oedipus'' === Eo am-piandohan' ny ''Phoenissae'' nosoratan' i [[Euripides]], dia mitantara indray ny fiainan' i Œdipe i Jocasta. Amin' ny ankapobeny, dia atambatr' io tantara an-tsehatra io ny fizotry ny tantara ao amin' ny ''Seven Against Thebes'' sy ny ''Antigone''. Lafiny roa lehibe no mampiavaka azy amin' ireo fitantarana hafa. Voalohany, hazavainy amin' ny an-tsipiriany ny anton' ny fifandiran' i Laius sy i Œdipe: nandidy an' i Œdipe hiala teo amin' ny lalana i Laius mba hahafahan' ny kalesiny mandalo, nefa nandà tsy hiala i Œdipe noho ny avonavony. Faharoa, ao amin' io tantara an-tsehatra io, dia tsy namono tena i Jocasta rehefa fantany ny firaisany ara-nofo tamin' ny havany akaiky, ka izy no miteny eo amin' ny sava lalana. Tsy lasa sesitany koa i Œdipe. Nijanona tao Thebes izy roa, ka nihemotra hatramin' ny ady nifamonoan' i Eteocles sy i Polynices ny loza nanjo azy ireo. Zanak' i Œdipe sady iray reny aminy izy roa lahy, ary zanak' anabavin' i Creon koa. Namono tena teo ambonin' ny fatin' izy roa lahy i Jocasta, ary nanaraka an' i Œdipe tany an-tsesitany i Antigone. Ao amin' ny ''Chrysippus'', dia velabelarin' i Euripides ny zava-nitranga talohan' ny ozona: naka an-keriny an' i Chrysippus, zanak' i Pelops, i Laius mba hanolana azy, ary io fahotany io no nahatonga ny andriamanitra hamaly faty tamin' ny fianakaviany manontolo. Mpampianatra an' i Chrysippus i Laius. Ny fanolanany ny mpianany dia fanitsakitsahana mafy ny adidiny amin' ny maha-vahiny sy mpampianatra azy tao an-tranon' ilay fianakavian' ny mpanjaka nampiantrano azy tamin' izany fotoana izany. Misy vazy mbola voatahiry mampiseho andriamanibavy mpamaly faty iray manomba eny ambonin' i Laius, izay nentin' ny filan' ny nofo, eo am-pakana an-keriny ilay niharan' ny fanolanana.<ref>''The Reign of the Phallus: Sexual Politics in Ancient Athens'' by Eva Keuls (Berkeley and Los Angeles, 1993) p. 292.</ref> Namaly faty noho ny fanitsakitsahana ny filaminana tokony hanjaka tao an-tokantrano ireo Furies, na andriamanibavy mpamaly faty, araka izay asehon' ny lahatsoratra toy ny ''The Libation Bearers'' nosoratan' i Aeschylus. Nanoratra ''Oedipus'' koa i Euripides, saingy sombiny vitsivitsy sisa no voatahiry amin' io asa io.<ref>R. Kannicht, ''Tragicorum Graecorum Fragmenta'' (TrGF) vol. 5.1, Göttingen 2004; jereo koa F. Jouan – H. Van Looy, ''Euripide. tome 8.2 – Fragments'', Paris 2000</ref> Nampahatsiahy ny fihetsika feno avonavona nataon' i Laius ny andalana voalohany tamin' ny sava lalana: niteraka zazalahy izy na dia nandrara izany aza i Apollo. Ao amin' ny ampahany iray amin' ny tantara, dia misy mpandray anjara manao famariparitana lava sy amin' ny an-tsipiriany momba ny Sphinx sy ny ankamantany. Voatahiry ao amin' ny sombin-dahatsoratra dimy avy any Oxyrhynchus izany, mitondra ny mari-pamantarana P.Oxy. 2459, izay navoakan' i Eric Gardner Turner tamin' ny 1962.<ref>Nodinihin' i Hugh Lloyd-Jones tao amin' ny ''Gnomon'' 35 (1963), pp. 446–447</ref> Ahitana ohabolana sy torohevitra ara-pitondran-tena maro momba ny fanambadiana koa io tantara mampalahelo io; voatahiry ao amin' ny ''Anthologion'' nosoratan' i Stobaeus ireo. Misy andalana milaza fa ny mpanompon' i Laius no nahajamba an' i Œdipe tao amin' io tantara an-tsehatra io, ary nitranga izany talohan' ny nahafantarana fa zanak' i Laius izy. Mampiavaka azy amin' ny fomba nitantaran' i Sophocles ilay angano ireo antsipiriany ireo; ny fitantaran' i Sophocles no heverina ho endrika mahazatra itantarana azy ankehitriny. Maro ny ezaka natao hamerenana ny fizotry ny tantara nosoratan' i Euripides, saingy mbola vinavina avokoa izany, satria vitsy ny sombin-dahatsoratra sisa tavela ary tsy misy mihitsy famariparitana na famintinana azy avy tamin' ny Andro Taloha. Na izany aza, nisy nanolotra fa mety ho avy amin' io tantara an-tsehatra io ny ampahany amin' ny fitantaran' i Hyginus ny anganon' i Œdipe. Nisy koa nahita singa mampahatsiahy ny ''Oedipus'' nosoratan' i Euripides ao amin' ny seho iray ao amin' ny ''Oedipus'' nosoratan' i Seneca, izay itantaran' i Œdipe amin' i Jocasta ny zava-niainany tamin' ny Sphinx.<ref>Joachim Dingel, ao amin' ny ''Museum Helveticum'' 27 (1970), 90–96</ref> === Mpanoratra tantara an-tsehatra hafa === Farafahakeliny mpanoratra telo hafa tamin' ny taonjato faha-5 talohan' i Kristy, izay tanora kokoa noho i Sophocles, no nanoratra tantara an-tsehatra momba an' i Œdipe. Anisan' izy ireo i Achaeus avy any Eretria, i Nichomachus ary i Xenocles zokiny.<ref>Burian, P. (2009). ''Inconclusive Conclusion: the Ending(s) of Oedipus Tyrannus''. Ao amin' i Goldhill, S. sy Hall, E. (mpandrindra), ''Sophocles and the Greek Tragic Tradition''. Cambridge University Press, p. 100. <nowiki>ISBN 978-0-521-88785-4</nowiki>.</ref> == Fanampiana tatỳ aoriana == Mirakitra ankamantatra ho an' ny Sphinx ny ''Bibliotheca'', boky torolalana momba ny angano tamin' ny vanim-potoana rômana. Mindrana ny tononkalon' i [[Hesiôdôsy|Hesiod]] ilay ankamantatra, izay toy izao raha adika amin' ny teny malagasy: «Inona no manana feo iray nefa manjary manan-tongotra efatra sy roa ary telo?»<ref>''Bibliotheca'' III.5.7</ref> === Fanampiana tatỳ aoriana tamin' ny ''Seven against Thebes'' nosoratan' i Aeschylus === Noho ny fankafizan' ny olona ny ''Antigone'' nosoratan' i Sophocles (tokony ho tamin' ny 442 talohan' i Kristy), dia nampiana ny famaranana (andalana 1005–78) amin' ny ''Seven against Thebes'', tokony ho dimampolo taona taorian' ny nahafatesan' i Aeschylus.<ref>Jereo, ohatra, Brown 1976, 206–19.</ref> Natao hifarana amin' ny fisaonana feno alahelo an' ireo mpirahalahy maty ilay tantara an-tsehatra, sy ilay trilojia (tantara an-tsehatra telo mifampitohy) izay mifarana amin' io tantara io. Ao amin' ilay famaranana tsy nosoratan' i Aeschylus kosa, dia misy mpitondra hafatra manambara ny fandrarana ny fandevenana an' i Polynices, ary manambara i Antigone fa handika izany didy izany. == Literatiora taorian' ny vanim-potoana klasika == Nampiasaina ho mpandray anjara koa i Œdipe tao amin' ny literatiora latina tany [[Rôma Taloha]]. Nanoratra tantara an-tsehatra momba an' i Œdipe i [[Jolio Kaisara|Julius Caesar]], saingy tsy voatahiry hatramin' ny andro ankehitriny izany.<ref>Sava lalana nosoratan' i E.F. Watling ho an' ny ''Seneca: Four Tragedies and Octavia''</ref> Nampiditra an' i Œdipe tao amin' ny ''Metamorphoses'' i [[Ôvidio|Ovid]], saingy amin' ny maha-olona nandresy ny Sphinx azy ihany. Tsy miresaka momba ny fahoriana niainan' i Œdipe teo amin' ny fifandraisany tamin' ny rainy sy ny reniny izy. Nanoratra ny tantara an-tsehatra azy manokana momba an' i Œdipe i [[Seneka Zandriny|Seneca zandriny]] tamin' ny taonjato voalohany taorian' i Kristy. Misy fahasamihafana lehibe eo amin' izany sy ny sanganasan' i Sophocles. Misy manam-pahaizana milaza fa natao hovakina amin' ny feo avo nandritra ny fihaonana manokana, fa tsy hampisehoina an-tsehatra, ilay tantara nosoratan' i Seneca avy amin' ilay angano. Nampisehoina an-tsehatra kosa izy io nanomboka tamin' ny vanim-potoanan' ny Fifohazana. Nampifanaraka azy io ho an' ny ''Oedipus'', tantara an-tsehatra momba ny mahery fo nahazo alalana tamin' ny 1678, i [[John Dryden]]. Ny ''Oedipus'' tamin' ny 1718 koa no tantara an-tsehatra voalohany nosoratan' i [[Voltaire]]. Nampisehoina tao amin' ny ''National Theatre'' (Teatra Nasionaly) tamin' ny faramparan' ny taona 2008 ny dikan-tantaran' i Frank McGuinness momba an' i Œdipe, ka i [[Ralph Fiennes]] sy i Clare Higgins no nitana ny anjara toerana fototra. Nanoratra tantara foronina sy tantara an-tsehatra mitondra ny lohateny hoe ''The Gods Are Not to Blame'' i Ola Rotimi. Mitantara indray ny anganon' i Œdipe izy io, saingy ao amin' ny fanjakana Yoruba no isehoan' ny tantara.<ref>Rotimi O., ''The Gods are Not to Blame'', Three Crown Books, Nigeria 1974</ref> Tamin' ny 2011, dia namoaka ny tantara foroniny hoe ''Ed King'', izay nahazo aingam-panahy avy amin' ny tantaran' i Œdipe, i David Guterson, mpanoratra amerikanina.<ref>Goodwillie, David. ''[https://www.nytimes.com/2011/11/27/books/review/ed-king-by-david-guterson-book-review.html Mama's Boy]''. ''The New York Times''. November 23, 2011. Notsidihina tamin' ny June 9, 2026.</ref> Eo amin' ny fandinihana ny lovantsofina, dia voasokajy ao amin' ny karazan' angano ATU (fanasokajiana Aarne–Thompson–Uther) 931, antsoina hoe «Oedipus», ny anganon' i Œdipe, araka ilay fanasokajiana iraisam-pirenena.<ref>Aarne, Antti; Thompson, Stith. ''The types of the folktale: a classification and bibliography''. Folklore Fellows Communications FFC, volume 184. Helsinki: Academia Scientiarum Fennica, 1961, p. 328.</ref><ref>Racėnaitė, Radvilė. ''[https://www.lituanistika.lt/content/1579 Novelinė pasaka "Edipas" (AT 931) : individualaus atlikimo atspindžiai užrašytame pasakos tekste]'' [Novel tale Oedipus (AT 931): reflections of individual performance in the written text of the tale]. ''Tautosakos darbai'' [Folklore Studies], 2005, volume 29, pp. 100–110. ISSN 1392-2831. Amin' ny teny litoaniana.</ref><ref>Puchner, Walter. ''[https://www.degruyter.com/database/EMO/entry/emo.10.042/html Ödipus (AaTh 931)]''. In: ''Enzyklopädie des Märchens''. Edited by Rolf Wilhelm Brednich, Heidrun Alzheimer, Hermann Bausinger, Wolfgang Brückner, Daniel Drascek, Helge Gerndt, Ines Köhler-Zülch, Klaus Roth and Hans-Jörg Uther. Berlin, Boston: De Gruyter, 2016 [2002]. pp. 209-219. <nowiki>ISBN 978-3-11-016841-9</nowiki>. Accessed 2023-01-03.</ref> == Tetiarana == <!-- Ny tetiarana dia fampifanarahana avy amin’ ny mpandray anjara ao amin’ ny Wikipedia anglisy: https://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1371034526 ; CC BY-SA 4.0. --> Ireto tabilao ireto dia mampiseho ny fiaviana sy ny fifandraisana ao amin' ny fianakavian' ny mpanjakan' i Thebes. Ny tsanganana «Karazam-pifandraisana» dia manavaka ny fiaviana, ny fanambadiana, ny fananganan-jaza ary ny fifandraisana tsy aseho ho fanambadiana; ny tsanganana «Taranaka aseho» kosa dia mitanisa ny taranaka mifandray amin' ireo olona ireo. Marihina manokana ny zanaka natsangana mba tsy hampifangaroana azy amin' ny zanaka nateraka. Tsy midika ho tsy nanan-janaka ny hoe tsy misy taranaka aseho. I Nycteus sy i Lycus dia aseho ho manana fiaviana iombonana, saingy tsy voatonona anarana ny olona niaviany. {| class="wikitable" |+ Fiaviana sy fifandraisana ao amin' ny fianakaviana ! Olona ! Karazam-pifandraisana ! Taranaka aseho |- | Harmonia sy Cadmus | Fanambadiana | Semele, Ino, Autonoë, Agave ary Polydorus |- | Polyxo sy Nycteus | Fanambadiana | Nycteis sy Antiope |- | Dirce sy Lycus | Fanambadiana | Lycus II |- | [[Zeosy|Zeus]] sy Semele | Fifandraisana tsy aseho ho fanambadiana | [[Diônisôsy|Dionysus]] |- | Agave sy Echion | Fanambadiana | Pentheus sy Epeiros |- | Polydorus sy Nycteis | Fanambadiana | Labdacus |- | [[Zeosy|Zeus]] sy Antiope | Fifandraisana tsy aseho ho fanambadiana | Amphion sy Zethus |- | Pentheus | Fiaviana | Oclasus |- | Oclasus | Fiaviana | Menoeceus |- | Menoeceus | Fiaviana | Creon, Hipponome ary Jocasta |- | Labdacus | Fiaviana | Laius |- | Eurydice sy Creon | Fanambadiana | Megara, Henioche, Pyrrha, Megareus, Lycomedes ary Haemon |- | Jocasta sy Laius | Fanambadiana | [[Œdipe]] |- | Merope sy Polybus | Fanambadiana sy fananganan-jaza | Œdipe, izay natsangan' izy ireo |- | Hipponome sy Alcaeus | Fanambadiana | Amphitryon, Anaxo ary Perimede |- | [[Zeosy|Zeus]] sy Alcmene | Fifandraisana tsy aseho ho fanambadiana | [[Heraklesy|Heracles]] |- | Alcmene sy Amphitryon | Fanambadiana | Iphicles |- | Megara sy [[Heraklesy|Heracles]] | Fanambadiana | Tsy misy taranaka aseho |- | Jocasta sy Œdipe | Fanambadiana | Antigone, Ismene, Eteocles ary Polynices |- | Haemon sy Antigone | Fifandraisana tsy aseho ho fanambadiana | Tsy misy taranaka aseho |- | Eteocles | Fiaviana | Laodamas |- | Argea sy Polynices | Fanambadiana | Thersander |- | Demonassa sy Thersander | Fanambadiana | Tisamenus |- | Peneleos | Fiaviana | Opheltes |- | Opheltes | Fiaviana | Damasichthon |- | Tisamenus | Fiaviana | Autesion |- | Autesion | Fiaviana | Theras sy Argeia |- | Damasichthon | Fiaviana | Ptolemy |- | Ptolemy | Fiaviana | Xanthos |- | Argeia sy Aristodemus | Fanambadiana | Eurysthenes sy Procles |} Ny mpanjakan' i Thebes dia asiana laharana, anarana sora-matevina ary loko volomparasy mazava. Ny fiaraha-manjaka dia marihina amin' ny laharana iray arahin' ny litera madinika: niara-nanjaka, ohatra, i Amphion (5a) sy i Zethus (5b). {| class="wikitable" |+ Mpanjakan' i Thebes ! Laharana ! Anarana |- | 1 | style="background-color:#ffaaff;" | '''Cadmus''' |- | 2 | style="background-color:#ffaaff;" | '''Pentheus''' |- | 3 | style="background-color:#ffaaff;" | '''Polydorus''' |- | 4 | style="background-color:#ffaaff;" | '''Labdacus''' |- | 5a | style="background-color:#ffaaff;" | '''Amphion''' |- | 5b | style="background-color:#ffaaff;" | '''Zethus''' |- | 6 | style="background-color:#ffaaff;" | '''Laius''' |- | 7 | style="background-color:#ffaaff;" | '''Œdipe''' |- | 8a | style="background-color:#ffaaff;" | '''Polynices''' |- | 8b | style="background-color:#ffaaff;" | '''Eteocles''' |- | 9 | style="background-color:#ffaaff;" | '''Lycus II''' |- | 10 | style="background-color:#ffaaff;" | '''Laodamas''' |- | 11 | style="background-color:#ffaaff;" | '''Thersander''' |- | 12 | style="background-color:#ffaaff;" | '''Tisamenus''' |- | 13 | style="background-color:#ffaaff;" | '''Autesion''' |- | 14 | style="background-color:#ffaaff;" | '''Damasichthon''' |- | 15 | style="background-color:#ffaaff;" | '''Ptolemy''' |- | 16 | style="background-color:#ffaaff;" | '''Xanthos''' |} Ny mpisolo mpanjaka, izany hoe olona mitondra misolo toerana ny mpanjaka, dia asiana anarana sora-matevina sy loko mena mazava ary marika ahitana litera sy tarehimarika, amin' ny endrika AN. Ny tarehimarika N dia manondro ny fitondran' ny mpisolo mpanjaka talohan' ny nanjakan' ny mpanjaka faha-N. Amin' ny ankapobeny dia midika izany fa nisolo toerana an' io mpanjaka faha-N io ilay olona, nefa tsy izany foana: i Creon (A9), ohatra, dia nisolo toerana an' i Laodamas, ilay mpanjaka faha-10, tamin' ny namonoan' i Lycus II azy. I Lycus II no mpanjaka faha-9, izay naka an-keriny ny fanjakana. Ny litera A kosa dia manondro ny filaharan' ireo mpisolo mpanjaka: A ho an' ny voalohany, B ho an' ny faharoa, ary toy izany hatrany. {| class="wikitable" |+ Mpisolo mpanjaka tao Thebes ! Marika ! Anarana |- | A4 | style="background-color:#ffaaaa;" | '''Nycteus''' |- | B4 sy A6 | style="background-color:#ffaaaa;" | '''Lycus''' |- | A7, A8 ary A9 | style="background-color:#ffaaaa;" | '''Creon''' |- | A12 | style="background-color:#ffaaaa;" | '''Peneleos''' |} Ny andriamanitra kosa dia asiana loko mavo. {| class="wikitable" |+ Andriamanitra ao amin' ny tetiarana ! Anarana |- | style="background-color:#ffffaa;" | Harmonia |- | style="background-color:#ffffaa;" | [[Zeosy|Zeus]] |- | style="background-color:#ffffaa;" | [[Diônisôsy|Dionysus]] |} == Ny fitambaran' ny faniriana tsy tsapa mitondra ny anaran' i Œdipe == Nampiasa ny anarana hoe fitambaran' ny faniriana tsy tsapa mitondra ny anaran' i Œdipe (''Oedipus complex'') i [[Sigmund Freud]] mba hanazavana ny fiandohan' ny karazana nevrôzy (na fikorontanana ara-tsaina ahitana tebiteby na tahotra mahery; ''neurosis'') sasany amin' ny fahazazana. Araka io teôriany io, izany dia faniriana tsy tsapan' ny zazalahy hahazo irery ny fitiavan' ny reniny. Tafiditra amin' io faniriana io ny fialonana ny rainy sy ny faniriana tsy tsapany hahafatesan' ny rainy, ary koa ny faniriana tsy tsapany hanao [[Firaisana ara-nofo|firaisana ara-nofo]] amin' ny reniny. Araka ny fomba anehoana an' i Œdipe ao amin' ny angano anefa, tsy nanana izany nevrôzy izany izy — farafaharatsiny, tsy mahakasika an' i Jocasta, izay tsy nifankahitany raha tsy efa olon-dehibe izy. Raha nisy fihetseham-po toy izany, dia ho i Merope no nitodihany; tsy misy na inona na inona ao amin' ny angano manondro izany anefa. Nihevitra i Freud fa ireo Grika tamin' ny Andro Taloha izay nandre ny fitantarana na nijery ny tantara an-tsehatra nalaina avy aminy dia nahalala fa ny rainy tokoa no novonoin' i Œdipe ary ny reniny no novadiny. Araka ny hevitr' i Freud àry, ny fiverimberenan' ny fitantarana sy ny fampisehoana izany dia naneho fa nibahana tao an-tsain' izy ireo io lohahevitra io.<ref>Bruno Bettelheim. ''[https://archive.org/details/freudmanssoul00brun Freud and Man's Soul]''. Knopf, 1983. <nowiki>ISBN 0-394-52481-0</nowiki>. Mila fisoratana anarana ny fidirana.</ref> == Jereo koa == * [[:commons:Category:Oedipus|Rakitra momba an' i Œdipe ao amin' ny ''Wikimedia Commons'' (tahirin-drakitra iombonana)]] * [[Grisia Taloha]] * Angano * Epigoni * Fisarihana ara-pananahana eo amin' ny mpihavana ara-dra (''genetic attraction'') * Myrrha (angano grika momba ny fitiavana ara-nofo eo amin' ny ray sy ny zanany vavy) * Lille Stesichorus * [[Biôgrafia]] == Fanamarihana sy loharano == <references /> === Boky sy lahatsoratra === * Brown, A.L. "''The End of the Seven against Thebes''" ''The Classical Quarterly'' 26.2 (1976) 206–19. * Carloni, Glauco and Nobili, Daniela. ''La Mamma Cattiva: fenomenologia, antropologia e clinica del figlicidio'' (Rimini, 2004). * Dallas, Ian, ''Oedipus and Dionysus'', Freiburg Press, Granada 1991. <nowiki>ISBN 1-874216-02-9</nowiki>. * Graves, Robert, ''The Greek Myths'' * Lowell, Edmunds, ''Oedipus''. (''Gods and Heroes of the Ancient World''), London/New York: Routledge, 2006. <nowiki>ISBN 978-0-415-32935-4</nowiki>. * Smith, William; ''Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology'', London (1873). [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0104%3Aalphabetic+letter%3DO%3Aentry+group%3D2%3Aentry%3Doedipus-bio-1 "''Oe'dipus''"] * Gaillard, T. Tony, ''Transgenerational Healing of Oedipus at Colonus'', Genesis Editions (2020), Geneva, <nowiki>ISBN 9782940540358</nowiki>, sombiny ao amin' ny [https://www.academia.edu/44229229/TRANSGENERATIONAL_HEALING_OF_OEDIPUS_AT_COLONUS_Unveiling_a_Universal_Therapeutic_Model academia.edu] ([https://web.archive.org/web/20220818060535/https://www.academia.edu/44229229/TRANSGENERATIONAL_HEALING_OF_OEDIPUS_AT_COLONUS_Unveiling_a_Universal_Therapeutic_Model tahiry tamin' ny 18 August 2022]). == Rohy ivelany sy fifandimbiasana == * [https://openn.library.upenn.edu/Data/0023/html/lewis_e_164.html Lewis E 164 — ''Oedipi et Sphingis dialogus''] (fifanakalozan-kevitra eo amin' i Œdipe sy ny Sphinx), ao amin' ny OPenn. * [https://www.freebase.com/m/0k8pc Freebase] {| class="wikitable" |+ Fifandimbiasan' ny mpitondra an' i Thebes ao amin' ny angano ! scope="col" | Nialoha azy ! scope="col" | Mpitondra ! scope="col" | Nandimby azy |- | Laius | Œdipe | Creon (mpisolo mpanjaka) |} [[:sokajy:Biôgrafia]] [[:Sokajy:Angano grika]] 1w6w9xxho6jt3xu1wc6nn24bw62y2om 2 302617 1153301 2026-11-06T03:17:28Z Bot-Jagwar 2168 Dika amin' ny teny malagasy: https://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1383601251 1153301 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ ''Baseball'' |- | colspan="2" | [[File:Tommy Milone gives up a home run to Mike Trout on May 21, 2017.jpg|300px|alt=Mike Trout mikapoka ny baolina natsipin' i Tommy Milone.]]<br />I Mike Trout, mpiaro ny faritra ivelany afovoany ao amin' ny Los Angeles Angels, manao kapoka ahafahana mamita ny fihodinana ny toby efatra (''home run'') avy amin' ny baolina natsipin' i Tommy Milone, mpanipy ao amin' ny New York Mets, tamin' ny 21 Mey 2017. |- ! Toetra ! Antsipiriany |- ! Fikambanana iraisam-pirenena | ''World Baseball Softball Confederation'' (Konfederasiona Iraisam-pirenena momba ny Baseball sy Softball) |- ! Fiandohana | Taonjato faha-18 tany [[Angletera]] (ireo lalao nialoha azy)<br />Taonjato faha-19 tany [[Etazonia]] (endrika maoderina) |- ! Karazana fanatanjahantena | Fanatanjahantena iarahan' ny ekipa; lalao mampiasa kibay fikapohana sy baolina |- ! Toerana filalaovana | Kianja natokana ho an' ny ''baseball''<br />Faritra filalaovana ''baseball'' |- ! Voambolana | Fanazavana ireo voambolana ampiasaina amin' ny ''baseball'' |- ! Faritra ilalaovana azy | Maneran-tany, indrindra any Amerika sy [[Azia Atsinanana]] |- ! Fifampikasohana | Fikasihana mpihazakazaka mba hanesorana azy amin' ny fanafihana ihany |- ! Fitaovana | Baolina ''baseball''<br />Kibay fikapohana<br />Fonon-tanana fisamborana baolina<br />Fiaro loha ho an' ny mpikapoka<br />Fitaovam-piarovan' ny mpisambotra ao ambadiky ny mpikapoka |- ! Mpilalao isaky ny ekipa | Mpiaro sivy: mpanipy, mpisambotra ao ambadiky ny mpikapoka, mpiaro ny toby voalohany, mpiaro ny toby faharoa, mpiaro ny toby fahatelo, mpiaro anelanelan' ny toby faharoa sy fahatelo, mpiaro ny faritra ivelany ankavia, mpiaro ny faritra ivelany afovoany ary mpiaro ny faritra ivelany ankavanana. Miisa folo ny mpilalao rehefa ampiharina ny fitsipika momba ny mpikapoka voatendry hisolo mpilalao iray amin' ny filaharan' ny fikapohana (DH, mpikapoka voatendry): io mpilalao fahafolo io no mikapoka sy mihazakazaka ho solon' ny mpilalao iray, saika ny mpanipy foana, saingy tsy miaro. Mbola sivy àry ny mpilalao mifandimby mikapoka ary sivy koa ny mpiaro eny an-kianja.<ref name="baseball-021" /> |- ! Lehilahy sy vehivavy | Samy milalao, saingy misaraka ny fifaninanana |- ! Sokajin-dalao | Lalao mampiasa kibay fikapohana sy baolina |- ! Lalao Olaimpika | Fanatanjahantena fampisehoana: 1912, 1936, 1952, 1956, 1964, 1984 ary 1988<br />Fanatanjahantena nahazoana medaly: 1992–2008, 2020 |- ! Lalao Maneran-tany | 1981<ref name="baseball-001" /> |} Ny '''baseball''' dia [[Fanatanjahantena|fanatanjahantena]] mampiasa kibay fikapohana sy baolina, ifanandrinan' ny ekipa roa manana mpilalao sivy avy, izay mifandimby mikapoka sy miaro. Ny mpanipy ao amin' ny ekipa miaro no manipy baolina ''baseball'' mankany amin' ny mpikapoka ao amin' ny ekipa mpifanandrina, izay miezaka mikapoka izany ho eny amin' ny faritra filalaovana. Rehefa voakapoka tsara ny baolina, dia afaka mandroso manodidina ny toby efatra ny mpilalao ao amin' ny ekipa manafika, ka mahazo isa iray isaky ny fihodinana feno vitany. Ny ekipa miaro kosa miezaka manala ny mpikapoka sy ny mpihazakazaka amin' ny fanafihana amin' io anjara io, mba tsy hahazoan' izy ireo isa. Rehefa nahavita nanala mpilalao telo ny ekipa miaro, dia mifamadika andraikitra ny ekipa manafika sy ny ekipa miaro. Mitohy ny lalao mandra-pahavitan' ny isan' ny fihodinana voafaritra, ka ny ekipa mahazo isa betsaka indrindra no mandresy. Ny fihodinana iray dia ahitana ny anjaran' ny ekipa roa mifandimby manafika sy miaro.<ref name="baseball-002" /> Nivoatra avy amin' ny lalao tranainy kokoa nampiasa kibay fikapohana sy baolina ny ''baseball''; nihamaro ny mpitia ireo lalao ireo tany [[Angletera]] tamin' ny tapaky ny taonjato faha-18. Nentin' ny mpifindra monina tany [[Amerika Avaratra]] izy ireo. Tany no nivoaran' ny ''baseball'' maoderina, ka efa nisy fikambanana voalamina nilalao araka ny fitsipika voarakitra an-tsoratra tamin' ny tapaky ny taonjato faha-19. Ny fiandohan' ny ''baseball'' tany Amerika sy ny fiheverana azy ho fialam-boly manadino ny olana nandritra ireo fotoan-tsarotra teo amin' ny tantaran' i Amerika, toy ny [[Ady an-trano amerikana|Ady an-trano amerikanina]] sy ny Fahaketrahana Lehibe ara-toekarena, no nahatonga azy hantsoina hoe « ''America's Pastime'' », izany hoe « fialam-bolin' i Amerika ». Nanomboka tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-19 dia nekena ho fanatanjahantem-pirenena tsy ofisialy tao [[Etazonia]] izy, na dia misy fanatanjahantena hafa be mpitia kokoa noho izy aza amin' ny vanim-potoana maoderina.<ref name="baseball-003" /> Ankoatra an' i [[Amerika Avaratra]], dia niely tany amin' ny faritra hafa tao Amerika sy ny faritra Azia–Pasifika ny ''baseball'' nandritra ny taonjato faha-19 sy faha-20.<ref name="baseball-004" /> Anisan' ny fanatanjahantena be mpitia indrindra any amin' ny faritra sasany ao [[Amerika Afovoany]], [[Amerika Atsimo]], [[Karaîba|Karaiba]] ary [[Azia Atsinanana]] izy amin' ny vanim-potoana ankehitriny, indrindra any [[Japàna]], [[Kôrea Atsimo]] ary [[Taioàna]]. Ao amin' ny ''Major League Baseball'' (MLB, Ligy Lehibe amin' ny Baseball), izay ambaratonga ambony indrindra amin' ny ''baseball'' lalaovina ho asa ao Etazonia sy [[Kanada]], dia mizara ho ligy roa ny ekipa: ny ''National League'' (NL, Ligim-pirenena) sy ny ''American League'' (AL, Ligy Amerikanina). Samy manana vondrona telo ireo ligy ireo, dia ny Atsinanana, ny Andrefana ary ny Afovoany. Ny dingana fifanintsanana mifarana amin' ny ''World Series'' no amaritana ny tompondakan' ny MLB. Mizara roa toy izany koa ny ambaratonga ambony indrindra any Japàna, dia ny ''Central League'' (Ligy Afovoany) sy ny ''Pacific League'' (Ligy Pasifika); ary any [[Kiobà]] kosa dia ny Ligy Andrefana sy Ligy Atsinanana. Ny ''World Baseball Classic'' (fifaninanana iraisam-pirenena amin' ny ''baseball''), karakarain' ny ''World Baseball Softball Confederation'' (Konfederasiona Iraisam-pirenena momba ny Baseball sy Softball), no fifaninanana iraisam-pirenena lehibe amin' ity fanatanjahantena ity, ary andraisan' ireo ekipam-pirenena sangany maneran-tany anjara. Nilalaovana tamin' ny Lalao Olaimpika ny ''baseball'' nanomboka tamin' ny 1992 ka hatramin' ny 2008, ary tamin' ny 2020; hiverina amin' izany indray izy amin' ny 2028. == Fitsipika sy fizotry ny lalao == Fanazavana fanampiny: Fitsipiky ny ''baseball'' sy Topimaso mirindra momba ny ''baseball''. === Topimaso === [[File:Baseball diamond.svg|thumb|upright=1.3|right|Kisarin' ny kianja filalaovana ''baseball''. Ny teny hoe ''diamond'' dia mety hilazana ilay faritra efamira voafaritry ny toby efatra, na ny kianja filalaovana manontolo. Ho an' ny lalao matihanina sy ny lalao manaraka ny endriky ny lalao matihanina ireo refy aseho. Matetika ny ankizy no milalao amin' ny kianja kely kokoa.]] [[File:Yankee stadium.jpg|thumb|Ny New York Yankees mifaninana amin' ny Baltimore Orioles tao amin' ny kianja Yankee Stadium (1923), tamin' ny taona 2000.]] Ekipa roa misy mpilalao sivy avy no mifaninana amin' ny lalao ''baseball''. Mifandimby manafika, izany hoe mikapoka baolina sy mihazakazaka mamakivaky ny toby, ary miaro, izany hoe manipy sy misambotra baolina eny an-kianja, ireo ekipa ireo. Ny fifandimbiasana izay samy ahazoan' ny ekipa tsirairay anjara iray mikapoka sy anjara iray miaro no atao hoe fihodinana lalao (''inning''). Misy fihodinana sivy ny lalao iray; fito kosa izany amin' ny lalao eny amin' ny lisea sy amin' ny fihaonana ahitana lalao roa misesy eo amin' ny sehatry ny oniversite sy ao amin' ny ''Minor League Baseball'' (Ligy Madinika amin' ny Baseball), ary enina eo amin' ny sehatry ny ''Little League'' (ligy ho an' ny ankizy).<ref name="League" /> Ny ekipa iray, izay matetika ny ekipa vahiny, no mikapoka amin' ny tapany voalohany amin' ny fihodinana tsirairay. Ny ekipa iray hafa, izay matetika ny ekipa mpampiantrano, kosa no mikapoka amin' ny tapany faharoa. Ny tanjon' ny lalao dia ny hahazoana isa (''runs'') betsaka kokoa noho ny ekipa mpifanandrina. Miezaka mahazo isa ny mpilalao ao amin' ny ekipa mikapoka amin' ny alalan' ny fikasihana, araka ny filaharany, ireo toby efatra eo amin' ny zoron' ilay faritra efamira amin' ny kianja ''baseball''. Eo amin' ny takelaka fiaingana no mikapoka ny mpilalao, ary tsy maintsy miezaka tonga eny amin' ny toby iray tsy voaesorina amin' ny lalao izy. Avy eo izy dia mandroso mifanohitra amin' ny fihodin' ny fanjaitran' ny famantaranandro, mankany amin' ny toby voalohany, ny faharoa, ny fahatelo, ary miverina eo amin' ny takelaka fiaingana mba hahazoana isa iray. Miezaka misakana ny fahazoan' ny mpifanandrina isa ny ekipa miaro, amin' ny alalan' ny fanesorana mpilalao amin' ny fanafihana (''outs''). Tsy mandray anjara amin' ny fanafihana intsony ireo mpilalao nesorina ireo mandra-pahatongan' ny anjarany mikapoka manaraka. Rehefa misy mpilalao telo voaesorina, dia mifamadika andraikitra ireo ekipa amin' ny antsasaky ny fihodinana manaraka. Raha mbola mitovy isa izy ireo rehefa vita ny fihodinana sivy, dia misy fihodinana fanampiny atao mba hamaritana izay mandresy. Maro ny lalao tsy matihanina, indrindra ireo tsy ao anatin' ny fifaninanana voalamina, no manana isan' ny mpilalao sy isan' ny fihodinana hafa noho ireo.<ref name="baseball-006" /> Ny tsipika roa atao hoe ''foul lines'' no fetra fototra eo amin' ny kianja: miainga eo amin' ny takelaka fiaingana ireo ary mitodika mandroso amin' ny zoro 45° avy. Ilay faritra mirefy zoro 90° eo anelanelan' ireo tsipika ireo no antsoina hoe ''fair territory'', ary ilay faritra mirefy zoro 270° any ivelan' ireo kosa no ''foul territory''. Ny faritra voahodidin' ny toby, miaraka amin' ny faritra miitatra ''yards'' vitsivitsy any ivelan' ireo, no atao hoe faritra akaikin' ny toby (''infield''); ny faritra any ankoatra izany kosa no faritra lavitry ny toby (''outfield''). Eo afovoan' ny faritra akaikin' ny toby dia misy dongon-tany ijoroan' ny mpanipy. Eo afovoan' io dongon-tany io no misy takelaka fingotra mahitsizoro, atao hoe ''rubber''. Mazàna dia fefy mitsangana no manamarika ny sisiny ivelan' ny faritra lavitry ny toby; mety ho vita amin' izay akora tiana io fefy io ary tsy voafetra ny haavony. Ny ''fair territory'' eo anelanelan' ny takelaka fiaingana sy ny sisiny ivelan' ny faritra lavitry ny toby no kianja filalaovana ''baseball'', na dia mety hisy zava-mitranga lehibe eo amin' ny lalao koa aza ao amin' ny ''foul territory''.<ref name="baseball-007" /> Misy fitaovana fototra telo ampiasaina amin' ny ''baseball'': ny baolina, ny kibay fikapohana, ary ny fonon-tanana fisamborana (''glove'' na ''mitt''): * Mitovitovy habe amin' ny totohondrin' olon-dehibe ny baolina ''baseball'', ary manodidina ny 9&nbsp;in (22,86&nbsp;cm) ny refin' ny manodidina azy. Fingotra na bosoa no ao anatiny, izay ahodidina kofehy ary rakofana hoditr' omby fotsy misy zaitra mena.<ref name="baseball-008" /> * Fitaovana entina mikapoka ny kibay fikapohana. Araka ny fomba nentim-paharazana dia tapa-kazo iray mafy sady tsy poakaty no anaovana azy. Amin' ny lalao tsy matihanina dia efa fahita ankehitriny ny fampiasana akora hafa. Tsorakazo mafy boribory izy io, manana savaivo tokony ho 2,5&nbsp;in (6,35&nbsp;cm) eo amin' ny tendrony fikapohana. Mihamanify izy mankany amin' ny tahony, ary misy lohany mibontsina eo amin' ny faran' ny tahony. Mazàna dia manodidina ny 34&nbsp;in (86,36&nbsp;cm) ny halavan' ny kibay ampiasain' ny olon-dehibe, ary tsy mihoatra ny 42&nbsp;in (106,68&nbsp;cm).<ref name="baseball-009" /> * Fitaovana ho an' ny mpiaro ny fonon-tanana fisamborana, na ''glove'' na ''mitt''. Vita amin' ny hoditra nasiana sosona malefaka izy io, ary misy ampahany mampifandray ny faritra anelanelan' ny rantsantanana. Manampy amin' ny fisamborana sy fihazonana ny baolina izy io, ary samy manana ny endriny mifanaraka amin' ny filàna manokan' ny toerana fiarovana isan-karazany.<ref name="baseball-010" /> Anisan' ny fitaovana mahazatra ho an' ny mpikapoka rehetra koa ny satroka fiarovan-doha.<ref name="baseball-011" /> <div style="clear:both;"></div> === Toeran' ny mpiaro === [[File:Baseball positions numbered en.svg|thumb|Kisary mampiseho ny fandaminana mahazatra ny toeran' ny mpilalao.]] Isaky ny manomboka ny antsasaky ny fihodinana dia maka toerana manerana ny kianja ireo mpilalao sivy ao amin' ny ekipa miaro. Mijoro eo amin' ny dongona fanipazana ny iray amin' izy ireo, dia ny mpanipy. Rehefa manomboka ny fihetsika fanipazana izy dia mametraka tongotra iray eo amin' ny takelaka fingotra, ary manosika ny vatany amin' io tongotra io mba hampitombo ny hafainganan' ny fanipazana ny baolina mankany amin' ny takelaka fiaingana. Mpilalao iray hafa ao amin' ny ekipa miaro, dia ny mpisambotra ao ambadiky ny mpikapoka, no mitampisaka etsy an-dafin' ny takelaka fiaingana, mifanatrika amin' ny mpanipy. Mitodika mankany amin' ny takelaka fiaingana ny mpiaro sisa. Matetika izy ireo no mizara ho mpiaro efatra amin' ny faritra anatiny sy mpiaro telo amin' ny faritra ivelany. Maka toerana manaraka ireo tsipika an-tsaina mampitohy ny toby voalohany sy faharoa ary fahatelo, na any ivelan' ireo tsipika ireo saingy tsy mihoatra ny elanelana ''yard'' vitsivitsy, ireo mpiaro efatra amin' ny faritra anatiny. Amin' ny fandaminana mahazatra dia misy mpiaro ny toby voalohany eo ankavian' ny toby voalohany, misaraka aminy dingana vitsivitsy; mpiaro ny toby faharoa eo ankavanan' ny toby faharoa; mpiaro antsoina hoe ''shortstop'' eo ankavian' ny toby faharoa; ary mpiaro ny toby fahatelo eo ankavanan' ny toby fahatelo. Ny toerana fototra ao amin' ny faritra ivelany kosa dia ny an' ny mpiaro ny ilany havia, ny mpiaro ny afovoany, ary ny mpiaro ny ilany havanana. Afa-tsy ny mpisambotra ao ambadiky ny mpikapoka, dia tsy maintsy ao amin' ny faritra eo anelanelan' ny tsipika roa mametra ny sisin' ny kianja (''fair territory'') ny mpiaro rehetra amin' ny fotoana anipazana ny baolina. Maka toerana ao ambadiky ny mpisambotra ny mpitsara iray tsy miandany.<ref name="baseball-012" /> Misy mpitsara hafa koa miparitaka manerana ny kianja.<ref name="baseball-013" /> === Fanafihana === [[File:David-ortiz-batters-box.JPG|thumb|right|David Ortiz, ilay mpikapoka, miandry ny baolina hatsipy, miaraka amin' ny mpisambotra sy ny mpitsara.]] Manomboka ny filalaovana rehefa mijoro ao anatin' ny iray amin' ireo faritra roa voatokana hijoroan' ny mpikapoka (''batter's box''), eo akaikin' ny takelaka fiaingana, ny mpilalao iray ao amin' ny ekipa mikapoka, sady mitazona kibay fikapohana.<ref name="RulesPuttingBallInPlay" /> Miandry ny mpanipy hanipy ny baolina mankany amin' ny takelaka fiaingana ilay mpikapoka, ary miezaka mikapoka ny baolina<ref name="baseball-015" /> amin' ny kibay.<ref name="RulesPuttingBallInPlay" /> Ny mpisambotra ao ambadiky ny mpikapoka no misambotra ireo baolina natsipy nefa tsy voakapoky ny mpikapoka, na noho izy nisafidy ny tsy hanetsika ny kibay hikapoka, na noho izy nikapoka nefa tsy nahavoa. Averin' ny mpisambotra any amin' ny mpanipy avy eo ireo baolina ireo. Raha tafakapoka ny baolina ho ao amin' ny kianja filalaovana ny mpikapoka, dia tsy maintsy mamela ny kibay ary manomboka mihazakazaka mankany amin' ny toby voalohany. Manomboka amin' izay izy dia antsoina hoe mpihazakazaka (''runner''), na hoe mpikapoka lasa mpihazakazaka (''batter-runner'') mandra-pahatapitry ny filalaovana amin' io baolina io. Rehefa tonga eo amin' ny toby voalohany ilay mpikapoka lasa mpihazakazaka nefa tsy voaesotra amin' ny fanafihana, dia lazaina fa tafatody tsy voaesotra (''safe'') izy, ary efa eo amin' ny toby. Azony atao ny mijanona eo amin' ny toby voalohany, na miezaka mandroso mankany amin' ny toby faharoa, na mihoatra noho izany aza, arakaraka izay halavirana heveriny fa ho tratrany nefa tsy hahavoaesotra azy. Raha tafatody eo amin' ny toby ny mpilalao iray na dia nilalao araka ny tokony ho izy aza ireo mpiaro, dia anoratana kapoka nahatafatody azy (''hit'') izy. Raha tafatody tsy voaesotra eo amin' ny toby voalohany noho ny kapoka nataony izy, dia anoratana ''single'', izany hoe kapoka nahatafatody teo amin' ny toby voalohany. Raha tafatody tsy voaesotra eo amin' ny toby faharoa noho ilay kapoka mivantana izy, dia ''double'' izany; raha eo amin' ny toby fahatelo kosa, dia ''triple''. Raha voakapoka misidina ao anelanelan' ny tsipika mametra ny faritra ekena ny baolina ka tafahoatra ny faritra ivelany amin' ny kianja manontolo, ary koa ny fefy manodidina azy raha misy, na raha mahavita mihodina amin' ny toby rehetra tsy voaesotra amin' ny fomba hafa ilay mpikapoka lasa mpihazakazaka, dia ''home run'' izany, izany hoe kapoka ahafahana mamita ny fihodinana ny toby efatra. Afaka mihodina malalaka amin' ny toby rehetra ilay mpikapoka sy izay mpihazakazaka efa teo amin' ny toby, ka samy mahazo isa iray avy. Izany no vokatra irin' ny mpikapoka indrindra. Ny vokatra ambony indrindra sady iriny indrindra dia ny manao ''home run'' rehefa samy misy mpihazakazaka ny toby telo, na hoe feno ireo toby, ka mahazo isa efatra amin' ny kapoka tokana. Antsoina hoe ''grand slam'' izany. Raha vokatry ny fahadisoan' ny mpiaro kosa no nahatafatody ny mpilalao teo amin' ny toby, dia tsy anoratana ''hit'' izy; fa ilay mpiaro tompon' andraikitra no anoratana fahadisoana (''error'').<ref name="RulesPuttingBallInPlay" /> [[File:5TH 3689 Lou Marson.jpg|left|thumb|upright|Mpihazakazaka mikorisa manatona ny takelaka fiaingana ka mahazo isa.]] Afaka miezaka mandroso ireo mpihazakazaka efa eo amin' ny toby rehefa voakapoka ny baolina ka milatsaka na mikasika ny tany ao anatin' ny faritra ekena amin' ny filalaovana. Azony atao izany na mbola tsy nilatsaka aza ilay baolina, na efa nilatsaka. Raha milatsaka ao anatin' ny faritra filalaovana ny baolina, dia tsy maintsy miezaka mandroso ny mpihazakazaka eo amin' ny toby voalohany, satria mpihazakazaka iray ihany no mahazo mitana toby iray amin' ny fotoana iray. Mihatra amin' ireo mpihazakazaka hafa koa izany raha eo amin' ny toby tsy maintsy hirosoan' ny namany ao amin' ny ekipa izy ireo. Raha voakapoka ho ao amin' ny faritra filalaovana ny baolina nefa mikodiadia mivoaka ny faritra ekena, alohan' ny hahatafavoahany ny faritra anatiny, dia miato ny filalaovana azy (''dead ball''), ary tsy maintsy miverina eo amin' ny toby nisy azy tamin' ny nanombohan' ilay filalaovana ny mpihazakazaka rehetra. Raha voakapoka misidina kosa ny baolina ka voasambotra alohan' ny hilatsahany amin' ny tany, dia voaesotra ilay mpikapoka noho ny fisamborana ny baolina mbola teny an-drivotra (''flyout''). Tsy mahazo miezaka mandroso ireo mpihazakazaka eo amin' ny toby raha tsy mikasika indray ny toby nisy azy tamin' ny nanombohan' ilay filalaovana, amin' ny fotoana isamborana ilay baolina na aorian' izay; izany no atao hoe ''tag up''. Afaka miezaka mandroso mankany amin' ny toby manaraka koa ny mpihazakazaka mandritra ny fanipazan' ny mpanipy ny baolina mankany amin' ny takelaka fiaingana. Raha mahomby izany, dia atao hoe fakana toby mandritra ny fanipazana (''stolen base'').<ref name="baseball-016" /> === Fiarovana === [[File:Strike zone en.JPG|thumb|Ny faritra fanisana ''strike'' no amaritana ny vokatry ny ankamaroan' ny fanipazana. Miova arakaraka ny mpikapoka ny haavony.]] Raha tsy voakapoka ho ao amin' ny faritra ilalaovana ny baolina natsipy, dia sokajina ho ''strike'' na ''ball'' ilay fanipazana. Rehefa voaisa ho nahazo ''strike'' telo ny mpikapoka iray, dia esorina amin' ny fanafihana noho ireo ''strike'' telo izy. Rehefa voaisa ho nahazo ''ball'' efatra kosa izy, dia mahazo mandroso maimaim-poana ho any amin' ny toby voalohany, izay atao hoe ''base on balls'' na ''walk''. (Afaka mandroso maimaim-poana ho any amin' ny toby voalohany koa ny mpikapoka raha voan' ny baolina natsipy ny vatany na ny fanamiany any ivelan' ny faritra fanisana ''strike'', raha toa ka tsy nanetsika ny kibay fikapohana mba hikapoka izy sady niezaka nisoroka ilay baolina.)<ref name="baseball-017" /> Zava-dehibe amin' ny fanisana ny ''ball'' sy ny ''strike'' ny fanapahan-kevitry ny mpitsara hoe nandalo tao amin' ny faritra fanisana ''strike'' ve ilay baolina natsipy sa tsia. Faritra an-tsaina eo ambonin' ny takelaka fiaingana izany, izay manomboka eo amin' ny haavo afovoany manelanelana ny soroka sy ny fehikibon' ny mpikapoka ka midina hatreo amin' ny lempona ao ambadiky ny lohaliny.<ref name="MLBR2" /> Isaina ho ''ball'' ny fanipazana rehetra tsy mandalo ao amin' io faritra io, afa-tsy raha manetsika ny kibay hikapoka ilay mpikapoka nefa tsy mahavoa, na raha voakapony ho any amin' ny faritra ivelan' ny tsipika mamaritra ny faritra ilalaovana ilay baolina. Misy anefa ny maningana amin' ny ankapobeny rehefa voakapoka ho any amin' io faritra ivelany io ny baolina nefa efa nahazo ''strike'' roa ilay mpikapoka: tsy misy ''ball'' na ''strike'' fanampiny isaina amin' izany. [[File:America East Baseball Championship (14075491598).jpg|left|thumb|Mpilalao ''baseball'' ao amin' ny Binghamton Bearcats mikorisa miditra eo amin' ny takelaka fiaingana, raha mampikasoka ny baolina aminy kosa ny mpisambotra ao ambadiky ny mpikapoka ao amin' ny Hartford Hawks, tamin' ny 2014.]] Raha miezaka mahazo isa ny ekipa mikapoka, dia miezaka manala ny mpilalaon' io ekipa io amin' ny fanafihana kosa ny ekipa miaro. Ankoatra ny fanesorana noho ny ''strike'' telo sy ny fanesorana rehefa voasambotra talohan' ny hikasihany ny tany ny baolina nokapohina, dia anisan' ny fomba mahazatra koa ny fanesorana taorian' ny kapoka nandehanan' ny baolina tamin' ny tany (''ground out''), ny fanesorana mpihazakazaka voatery mandroso (''force out''), ary ny fanesorana amin' ny fampikasohana baolina amin' ny mpihazakazaka (''tag out''). Mitranga ireo rehefa voatery mandroso ho any amin' ny toby iray ny mpihazakazaka nefa tonga eo amin' io toby io alohany ny mpiaro mitana ny baolina, na rehefa kasihina amin' ny baolina tazonin' ny tanan' ny mpiaro ny mpihazakazaka iray izay tsy eo amin' ny toby. (Voatery mandroso ho any amin' ny toby voalohany foana ny mpikapoka lasa mpihazakazaka; ny mpihazakazaka hafa rehetra kosa dia tsy maintsy mandroso ho any amin' ny toby manaraka raha misy mpiara-milalao aminy voatery mandroso ho eo amin' ny toby misy azy.) Azo atao ny manala mpilalao roa ao anatin' ny fizotran-dalao iray ihany. Izany no atao hoe fanesorana roa misesy ao anatin' ny fizotran-dalao iray (''double play''). Azo atao koa ny manala mpilalao telo ao anatin' ny fizotran-dalao iray (''triple play''), saingy mahalana izany. Tsy maintsy miala ny kianja ny mpilalao nesorina, ka miverina any amin' ny fialofan' ny ekipany na eny amin' ny dabilio. Mety mbola hisy mpihazakazaka tavela eo amin' ny toby rehefa mpilalao hafa ao amin' ny ekipany no esorina ka mahafeno telo ny isan' ny nesorina. Tsy mitondra tombony ho an' ny ekipany amin' ny anjarany mikapoka manaraka ireo mpihazakazaka tavela ireo, satria tsy misy mpihazakazaka eo amin' ny toby amin' ny fiandohan' ny antsasaky ny fihodinana tsirairay.<ref name="baseball-019" /> === Filaharan' ny fikapohana sy fanoloana mpilalao === [[File:Chris Tillman, Buck Showalter (36615791150).jpg|thumb|Mpanipy manolotra ny baolina rehefa navoaka tamin' ny lalao nandritra ny fifampidinihana teo amin' ny dongona fanipazana.]] Tapitra ny anjaran' ny mpilalao iray hikapoka eo amin' ny takelaka fiaingana (''plate appearance'') rehefa tafapaka amin' ny toby izy, mahavita ''home run'', voaesotra amin' ny fanafihana, na mikapoka baolina izay mahatonga ny fanesorana fahatelo ho an' ny ekipany, na dia mpiray ekipa aminy aza no voarakitra ho nesorina. Amin' ny toe-javatra tsy fahita firy, mety ho eo amin' ny takelaka fiaingana ny mpikapoka nefa mpiray ekipa aminy no voarakitra ho nesorina fahatelo, na dia tsy nikapoka ny baolina aza ilay mpikapoka. Ohatra amin' izany ny mpihazakazaka tratra teo am-pangalatra toby, izany hoe voaesotra rehefa voakitiky ny mpiaro mitana ny baolina teo am-panandramana hangalatra toby. Raha tsy vita noho izany ny anjaran' ny mpikapoka iray, dia izy no voalohany hikapoka rehefa tonga indray ny anjaran' ny ekipany hanafika; foanana ny isan' ny ''ball'' sy ''strike'' voaisa taminy tamin' ny fihodinana teo aloha. Indray mandeha ihany ny mpihazakazaka no mahazo mamita ny fihodinana ny toby isaky ny anjarany hikapoka, ka isa iray raha be indrindra no azony amin' izany anjara izany. Rehefa nahavita ny anjarany hikapoka teo amin' ny takelaka fiaingana ny mpilalao iray, dia tsy mahazo mikapoka indray izy raha tsy efa samy nandray ny anjarany avokoa ireo mpiray ekipa aminy valo hafa, araka ny filaharan' ny fikapohana. Faritana alohan' ny hanombohan' ny lalao io filaharana io, ary tsy azo ovana raha tsy amin' ny alalan' ny fanoloana mpilalao. Rehefa nesorina ny mpilalao iray ka nasiana mpisolo toerana, dia tsy mahazo miverina milalao intsony izy amin' io lalao io. Matetika anefa no malefaka kokoa ny fitsipika amin' ny lalaon' ny ankizy, toy ny fitsipiky ny ''Little League'' (Ligy Madinika), izay mamela ny mpilalao nosoloina hiverina ao anatin' io lalao io ihany.<ref name="League" /><ref name="baseball-020" /> Raha ampiharina ny fitsipika momba ny DH (mpikapoka voatendry), dia manana mpilalao fahafolo ny ekipa tsirairay, ary ny mikapoka sy mihazakazaka ihany no andraikiny. Mandray ny toeran' ny mpilalao iray hafa ao amin' ny filaharan' ny fikapohana ny DH; saika ny mpanipy foana io mpilalao soloany io. Tsy mandray anjara amin' ny fiarovana kosa ny DH. Noho izany, na dia mampiasa DH aza ny ekipa tsirairay, dia mbola mpilalao sivy ihany no ao amin' ny filaharan' ny fikapohana, ary sivy koa no milahatra hiaro eny an-kianja.<ref name="baseball-021" /> == Ireo mpandray anjara == Jereo koa: Toeran' ny mpilalao amin' ny ''baseball''. === Mpilalao === Jereo koa: sokajin' ny mpilalao ''baseball'' sy lisitry ny mpilalao ''baseball''. Miovaova arakaraka ny ligy sy ny ambaratongan' ny fifaninanana ny isan' ny olona ao amin' ny lisitry ny mpilalaon' ny ekipa ''baseball'' iray. Nanomboka tamin' ny taom-pilalaovana 2021, dia mpilalao 26 samy manana andraikitra manokana no ao amin' ny lisitry ny mpilalao mahazo mandray anjara amin' ny lalao ho an' ny ekipa iray ao amin' ny MLB (Ligy Lehibe amin' ny Baseball).<ref name="baseball-roster-2021">Hutchinson-Kausch, Daniel. [https://www.talkingchop.com/2021/3/1/22304344/2021-mlb-season-preview-rule-changes ''Taking a look at the rule changes for the 2021 season'']. March 1, 2021. daty nijerena voarakitra: April 19, 2021. tranonkala: talkingchop.com.</ref> Toy izao matetika ny firafitry ny ekipa iray:<ref name="baseball-022" /> * Mpiaro tsy mpanipy valo: ny mpisambotra ao ambadiky ny mpikapoka, mpiaro ny faritra anatiny efatra ary mpiaro ny faritra ivelany telo. Samy milalao tsy tapaka ireo. * Mpanipy dimy mpanomboka lalao, izay mifandimby manipy amin' ny fanombohan' ny lalao araka ny filaharana voatendrin' ny ekipa. * Mpanipy mpisolo toerana fito, ka anisan' ireo ny mpanipy famaranana iray. Ireo no antsoina hoe ''bullpen'', anarana nalaina avy amin' ny anaran' ny toerana ivelan' ny kianja filalaovana izay anaovan' ny mpanipy fanafanana. * Mpisambotra mpisolo toerana iray. * Mpiaro mpisolo toerana dimy ho an' ny faritra anatiny sy ivelany, na mpilalao afaka mitana toerana maro. Mampihatra ny fitsipika DH (mpikapoka voatendry hisolo mpilalao hafa amin' ny filaharana mikapoka) ny ankamaroan' ny ligy ''baseball'' eran-tany, anisan' izany ny MLB, ny ''Pacific League'' (Ligy Pasifika) ao [[Japàna]], ary ireo ligy matihanina any Karaiba, ary koa ireo fikambanana lehibe mikarakara ''baseball'' tsy matihanina any [[Etazonia]].<ref name="baseball-023" /> Araka ny fanazavana navoaka tamin' ny 2016, dia tsy nampihatra izany fitsipika izany ny ''Central League'' (Ligy Afovoany) ao [[Japàna]], ary tsy voatery nampiasa DH ny klioba tamin' ny ambaratonga ambony tamin' ny ligy madinika izay nifandray tamin' ny ekipa tao amin' ny ''National League'' (Ligim-pirenena).<ref name="baseball-024" /> Ao amin' ireo ligy mampihatra ny fitsipika momba ny mpikapoka voatendry, dia matetika ny ekipa iray no manana mpilalao sivy milalao tsy tapaka amin' ny fanafihana, anisan' izany ny DH, sy mpanipy dimy mpanomboka lalao,<ref name="baseball-025" /> ary mpanipy mpisolo toerana fito na valo, mpisambotra mpisolo toerana iray, ary mpilalao mpisolo toerana roa na telo hafa.<ref name="baseball-026" /><ref name="baseball-027" /> === Mpanazatra lehibe sy mpanazatra mpanampy === [[File:Mark Canha with Mets First Base Coach Wayne Kirby (52003392854).jpg|thumb|Miresaka amin' i Wayne Kirby, mpanazatra eo amin' ny toby voalohany ao amin' ny New York Mets, i Mark Canha.]] Ny mpanazatra lehibe no miandraikitra ny fanapahan-kevitra lehibe momba ny paikadin' ny ekipa. Anisan' izany ny famaritana ny filaharana ifandimbiasan' ny mpanipy mpanomboka lalao, ny fandaminana ny filaharan' ny mpikapoka alohan' ny lalao tsirairay, ary ny fanoloana mpilalao mandritra ny lalao, indrindra ny fampidirana mpanipy mpisolo toerana. Matetika izy no ampian' ny mpanazatra mpanampy roa na mihoatra. Mety hanana andraikitra manokana ireo, toy ny fampiofanana ny mpilalao amin' ny fikapohana, ny fiarovana, ny fanipazana, na ny fanamafisana ny tanjaka sy ny fanomanana ara-batana. Amin' ny ankamaroan' ny ambaratongan' ny fifaninanana, dia misy mpanazatra roa eny an-kianja rehefa mikapoka ny ekipany: ny mpanazatra eo amin' ny toby voalohany sy ny mpanazatra eo amin' ny toby fahatelo. Mijoro ao amin' ny faritra voatokana ho an' ny mpanazatra izy ireo, ety ivelan' ny tsipika mametra ny faritra ara-dalàna. Manampy amin' ny fitarihana ny mpihazakazaka eny amin' ny toby izy ireo rehefa mbola mandeha ny lalao, ary mampita ny famantarana momba ny tetika avy amin' ny mpanazatra lehibe ho an' ny mpikapoka sy ny mpihazakazaka mandritra ny fiatoana.<ref name="baseball-028" /> Tsy toy ny amin' ny fanatanjahantena iraisan' ekipa maro hafa, dia mazàna manao ny fanamian' ny ekipany ny mpanazatra lehibe sy ny mpanazatra mpanampy amin' ny ''baseball''. Tsy maintsy manao fanamiana ny mpanazatra vao mahazo miditra eny an-kianja hiresaka amin' ny mpilalao mandritra ny lalao.<ref name="baseball-029" /> === Mpitsara === [[File:Brian Knight calls out Derrek Lee.jpg|thumb|Manambara ny fanesorana an' i Derrek Lee amin' ny fanafihana i Brian Knight, mpitsara eo amin' ny takelaka fiaingana.]] Misy mpitsara iray na maromaro ny lalao ''baseball'' rehetra. Izy ireo no mitsara ny vokatry ny hetsika tsirairay. Farafahakeliny, dia misy mpitsara iray mijoro ao ambadiky ny mpisambotra mba hahitany tsara ny faritra tokony handalovan' ny baolina, ka hanambarany raha ''ball'' na ''strike'' ny fanipazana tsirairay. Azo ametrahana mpitsara fanampiny eo akaikin' ny toby hafa, mba hanamorana ny fitsarana ny hetsika toy ny fiezahana hanala mpihazakazaka amin' ny alalan' ny fahatongavan' ny mpiaro mitana baolina eo amin' ny toby tsy maintsy alehan' ilay mpihazakazaka alohany, na amin' ny fanendrena azy amin' ny baolina tazonina an-tanana rehefa tsy eo amin' ny toby izy. Mpitsara efatra no ampiasaina isaky ny lalao ao amin' ny MLB, ka iray eo akaikin' ny toby tsirairay. Amin' ny dingana fanintsanana kosa, dia mpitsara enina no ampiasaina: iray eo amin' ny toby tsirairay ary roa any amin' ny faritra ivelany, manaraka ny tsipika mametra ny faritra ara-dalàna.<ref name="baseball-030" /> == Paikady == Jereo koa: Fandaminana ny toeran' ny mpilalao eny an-kianja. Maro amin' ny fanapahan-kevitra momba ny paikady raisina mialoha sy mandritra ny lalao ''baseball'' no mifototra amin' izao zava-misy fototra izao: amin' ny ankapobeny, mazàna mahomby kokoa ny mpikapoka ankavanana rehefa miatrika mpanipy mampiasa ny tanana havia; ary lehibe kokoa aza izany tombony izany ho an' ny mpikapoka ankavia rehefa miatrika mpanipy mampiasa ny tanana havanana.<ref name="baseball-031" /> Raha manana mpikapoka ankavia maromaro ao amin' ny filaharan' ny mpikapoka mahazatra ny mpanazatra mpitantana iray, ary fantany fa mpanipy mampiasa ny tanana havia no hanomboka ny lalao ho an' ny ekipa mpifanandrina, dia mety hampilalao hatrany am-piandohana mpikapoka ankavanana iray na maromaro amin' ireo mpisolo toerana ao amin' ny lisitry ny mpilalaon' ny ekipany izy. Amin' ny fihodinana faramparan' ny lalao, rehefa ampidirina ireo mpanipy sy mpikapoka mpisolo toerana, dia matetika ny mpanazatra mpitantana ny ekipa roa no mifandimby manolo mpilalao mba hahazoana fifanandrinana ahazoan' ny ekipany tombony. Ny mpanazatra mpitantana ny ekipa miaro dia miezaka mampifanandrina mpanipy sy mpikapoka samy ankavanana na samy ankavia; ny an' ny ekipa manafika kosa miezaka mampifanandrina mpanipy ankavanana amin' ny mpikapoka ankavia, na mpanipy ankavia amin' ny mpikapoka ankavanana. Raha mitarika isa ny ekipa iray amin' ny fihodinana faramparany, dia mety hosoloan' ny mpanazatra mpitantana mpiaro mahay kokoa ny mpilalao mpiaro ankoatra ny mpanipy izay nilalao hatrany am-piandohana, indrindra raha tsy dia azo inoana intsony ny hiverenan' ny anjarany mikapoka. Izany no atao hoe fanoloana mpilalao hanatsarana ny fiarovana.<ref name="baseball-032" /> == Tetika == === Fanipazana sy fiarovana === [[File:Indiana vs Navy, Baseball pick-off attempt.jpg|right|thumb|Mandray fanipazana natao hisamborana mpihazakazaka ivelan' ny toby ny mpiaro ny toby voalohany, raha mitsoraka hiverina eo amin' io toby io kosa ilay mpihazakazaka.]] Jereo koa: Fanipazana amin' ny ''baseball''. Saika alohan' ny hetsika rehetra amin' ny lalao ''baseball'' dia misy fanapahan-kevitra ara-tetika momba ny karazana fanipazana hofidina.<ref name="baseball-033" /> Amin' ny fomba ihazonany sy amotsorany ny baolina ary amin' ny hafainganam-pandeha anipazany azy, dia azon' ny mpanipy atao ny mampivily ny baolina miankavia na miankavanana, na mampidina azy tampoka, rehefa manakaiky ny mpikapoka. Izany no ahafahana mamorona karazana fanipazana samihafa azo isafidianana.<ref name="baseball-034" /> Amin' ireo karazana fanipazana maro azo atao, dia efatra ny fototra: ny fanipazana haingam-pandeha (''fastball''), ny fanipazana ampihenana hafainganam-pandeha (''changeup'', na fanipazana miadana kokoa), ary ny fanipazana mivily roa karazana, dia ny fanipazana miolaka midina (''curveball'') sy ny fanipazana mivily mitsivalana sady midina (''slider'').<ref name="baseball-035" /> Samy manana ny karazana fanipazana hainy tsara ny mpanipy tsirairay. Araka ny fanao, alohan' ny fanipazana tsirairay dia manome famantarana ny mpanipy ilay mpisambotra ao ambadiky ny mpikapoka, mba hilazana ny karazana fanipazana hatao sy ny toerana ankapobeny hikendrena azy, na amin' ny haavony na amin' ny ilany.<ref name="baseball-036" /> Raha tsy eken' ny mpanipy ilay safidy, dia azony atao ny mihifikifi-doha handavana ilay famantarana, ka hangataka karazana fanipazana hafa ilay mpisambotra. Raha misy mpihazakazaka eo amin' ny toby iray ary efa mihataka kely amin' ilay toby mba hiaingana haingana kokoa, dia azon' ny mpanipy atao ny manandrana misambotra azy ivelan' ny toby (''pickoff''). Fanipazana haingana any amin' ny mpiaro miambina ilay toby izany, mba tsy hamela ilay mpihazakazaka ho lasa lavitra loatra amin' ny toby, na, raha mahomby indrindra, hanesorana azy amin' ny fikasihana azy amin' ny baolina.<ref name="baseball-037" /> Voafehin' ny fitsipika mametra mafy ny fihetsiky ny mpanipy anefa ny fanandramana toy izany, na mialoha na mandritra ny fanatanterahana azy. Raha mandika ny iray amin' ireo fitsipika ireo ny mpanipy, dia azon' ny mpitsara atao ny manambara fa nanao fihetsika tsy ara-dalàna (''balk'') izy. Amin' izany dia mahazo mandroso toby iray ny mpihazakazaka rehetra eny amin' ny toby, nefa tsy azo esorina mandritra io fandrosoana io.<ref name="baseball-038" /> Raha ahina fa hisy hanandrana hangalatra toby, dia azon' ilay mpisambotra angatahina ny fanipazana fanahy iniana ivelan' ny takelaka fiaingana (''pitchout''). Afaka misambotra azy mitsangana izy amin' izany ary manipy haingana any amin' ny toby iray.<ref name="baseball-039" /> Rehefa miatrika mpikapoka izay mirona mafy handefa ny baolina any amin' ny ilany iray amin' ny kianja ny ekipa mpiaro, dia mety hamindra ny toeran' ny mpiaro izy, ka hifindra miankavia na miankavanana raha oharina amin' ny toerana mahazatra azy ny ankamaroan' ny mpiaro na izy rehetra. Raha misy mpihazakazaka eo amin' ny toby fahatelo, dia mety hanatona ny takelaka fiaingana ny mpiaro ny faritra anatiny, mba hampitomboana ny fahafahana manala ilay mpihazakazaka amin' ny fanipazana ny baolina rehefa mikorisa na mitsambikimbikina amin' ny tany ilay baolina voakapoka. Raha kapohina mafy anefa ny baolina manaraka ny tany, dia vao mainka mety ho tafavoaka eo anelanelan' ireo mpiaro izay efa nanatona ireo.<ref name="SB45" /> === Fikapohana sy fihazakazahana eny amin' ny toby === [[File:Mookie Betts hitting the ball (36478781664).jpg|thumb|Manetsika ny kibay fikapohany i Mookie Betts, mpilalaon' ny Boston Red Sox, ka mikapoka baolina natsipy.]] Rehefa misy mpihazakazaka eo amin' ny toby voalohany, dia misy tetika fototra maromaro azon' ny ekipa mpanafika ampiasaina, anisan' izany ny fanapahan-kevitra na hanandrana hangalatra ny toby faharoa na tsia. Ampiasaina indraindray ny tetika fikapohana sy fihazakazahana miaraka (''hit and run''), raha mahay mampifandray ny kibay amin' ny baolina ilay mpikapoka. Miainga miaraka amin' ny fanipazana ilay mpihazakazaka, ka misarika ny mpiaro eo anelanelan' ny toby faharoa sy fahatelo na ny mpiaro ny toby faharoa hankeo amin' ny toby faharoa. Misy banga àry eo amin' ny faritra anatiny, izay ahafahan' ilay mpikapoka mandefa ny baolina.<ref name="baseball-041" /> Amin' ny fanosehana moramora ny baolina ka mahafoy ny anjaran' ny mpikapoka (''sacrifice bunt''), dia ifantohan' ilay mpikapoka ny fampikasihana moramora ny kibay amin' ny baolina, mba hikorisany tsy lavitra eo amin' ny faritra anatiny. Afaka mandroso ho eo amin' ny toerana ahazoana isa mora kokoa ilay mpihazakazaka, izany hoe ny toby faharoa na fahatelo, fa ilay mpikapoka kosa esorina rehefa tonga mialoha azy eo amin' ny toby voalohany ny baolina natsipy. Azon' ny mpikapoka atao koa, indrindra raha haingam-pandeha izy rehefa mihazakazaka, ny manandrana manosika moramora ny baolina amin' ny kibay mba hahazoany kapoka ahatongavana soa aman-tsara eo amin' ny toby. Raha ampiasaina ny ''sacrifice bunt'' rehefa misy mpihazakazaka eo amin' ny toby fahatelo, ka ny hampody azy eo amin' ny takelaka fiaingana no tanjona, dia antsoina hoe tetika fampodiana amin' ny fanosehana moramora ny baolina (''squeeze play'') izany.<ref name="baseball-042" /> Raha misy mpihazakazaka eo amin' ny toby fahatelo ary mbola latsaky ny roa ny mpilalao nesorina, dia azon' ny mpikapoka atao kosa ny mifantoka amin' ny fandefasana baolina avo sy lavitra. Na dia voasambotra tsy nipaka tamin' ny tany aza izany baolina izany, dia ampy ny halavirany hahafahan' ilay mpihazakazaka miainga avy eo amin' ny toby rehefa voasambotra ny baolina, ary mody mahazo isa. Raha mahomby izany, dia voarakitra ho nahavita kapoka avo nahafoizany ny anjarany mba hahazoana isa (''sacrifice fly'') ilay mpikapoka.<ref name="SB45" /> Mba hampitomboana ny fahafahan' ny mpikapoka mankany amin' ny toby voalohany amin' ny alalan' ny ''walk'', izany hoe zo handroso azo rehefa feno efatra ny ''ball'', dia indraindray ny mpitantana no manome famantarana ny mpikapoka izay manana tombony amin' ny fanisana, izany hoe betsaka kokoa ny ''ball'' noho ny ''strike'', mba hamela ny fanipazana manaraka handalo ka tsy hanetsika ny kibay hikapohana azy. Lehibe kokoa ny tombontsoa mety ho azony amin' ny fahatongavana eny amin' ny toby amin' ny alalan' ny ''walk'' noho ny fatiantoka raha toa ka ''strike'' ilay fanipazana manaraka.<ref name="baseball-043" /> == Tantara == ''Lahatsoratra fototra: Tantaran' ny baseball. Fanazavana fanampiny: Fiandohan' ny baseball.'' Nisy fotoana nifanarahan' ny maro fa ny ''baseball'' ankehitriny dia vokatry ny fivoaran' ny lalao tranainy kokoa atao hoe ''rounders'' tany [[Amerika Avaratra]]; lalao be mpanao teo amin' ny ankizy tany Britaina Lehibe sy Irlandy io ''rounders'' io.<ref name="BlockRader" /><ref name="baseball-044" /><ref name="baseball-045" /> Mihevitra kosa i David Block, Amerikanina mpahay tantaran' ny ''baseball'', fa tany [[Angletera]] no niandohan' ilay lalao; manohana izany hevitra izany ny porofo ara-tantara hita tatỳ aoriana. Araka ny filazan' i Block sy John Thorn, mpahay tantara ofisialin' ny MLB (Ligy Lehibe amin' ny Baseball), dia mety ho ny tanana no nikapohana ny baolina tamin' io endrika talohan' ny ''baseball'' ankehitriny io, ka nitovitovy tamin' ny ''punchball'' ankehitriny izy.<ref name="baseball-046" /><ref name="baseball-047" /> Araka ny hevitr' i Block, dia endrika samy hafa isam-paritra tamin' ny lalao iray ihany raha ny marina ny ''rounders'' sy ny ''baseball'' tany am-piandohana, ary ireo lalao anglisy ''stoolball'' sy ''tut-ball'' no nialoha azy mivantana indrindra.<ref name="BlockRader" /> Ny firesahana ny ''baseball'' tranainy indrindra fantatra dia hita ao amin' ny ''A Little Pretty Pocket-Book'', boky britanika navoakan' i John Newbery tamin' ny 1744.<ref name="baseball-049" /> Hitan' i Block fa natao tany Surrey tamin' ny 1749 ny lalao voalohany voarakitra an-tsoratra tamin' ny anarana hoe « Base Ball »,<ref name="baseball-050" /> ary anisan' ny mpilalao tamin' izany ny Printsin' i Kambria.<ref name="baseball-051" /> Toa ireo mpifindra monina anglisy no nitondra io endrika voalohan' ilay lalao io tany [[Kanada]].<ref name="baseball-052" /> [[File:Cricket vs. baseball (4050380395).jpg|thumb|upright|Tamin' ny vanim-potoan' ny Ady an-trano amerikanina, tao anatin' ny taompolo 1860, dia efa nihoatra ny ''cricket'' (eo ambony) ny ''baseball'' (eo ambany) raha ny hamaroan' ny mpankafy tany [[Etazonia]] no jerena, na dia samy fanatanjahantena mampiasa kibay sy baolina aza izy roa.<ref group="fanamarihana">Anisan' ny antony ny hoe fohy lavitra ny fotoana nilalaovana ny ''baseball'' raha oharina amin' ny endriky ny ''cricket'' nilalaovana tamin' izany fotoana izany, ary tsy nitaky faritra voaomana manokana hilalaovana ny ''baseball''.</ref><ref name="baseball-053" /><ref name="baseball-054" /> Noho ny fitomboan' ny hery fitaoman' i Etazonia tany ivelany, dia toy izany koa no nitranga tany [[Japàna]] sy tany [[Repoblika Dôminikana]] tany am-piandohan' ny taonjato faha-20.<ref name="baseball-055" /><ref name="baseball-056" />]] Tany am-piandohan' ny taompolo 1830 dia efa nisy tatitra momba ny lalao isan-karazany nampiasa kibay sy baolina, izay tsy mbola nanana fitsipika voarafitra nefa azo fantarina ho endrika voalohan' ny ''baseball'', nilalaovana nanerana an' i Amerika Avaratra.<ref name="baseball-057" /> Ny lalao ''baseball'' voalohany voarakitra an-tsoratra tany Amerika Avaratra dia natao tany Beachville, Ontario, any Kanada, tamin' ny 4 Jona 1838.<ref name="baseball-058" /> Tamin' ny 1845, i Alexander Cartwright, mpikambana tao amin' ny klioba Knickerbocker tao amin' ny tanànan' i New York, no nitarika ny fandrafetana ny fitsipika nantsoina hoe fitsipika Knickerbocker.<ref name="baseball-059" /> Ireo indray dia nifototra tamin' ny fitsipika novolavolain' i William R. Wheaton, avy tao amin' ny klioba Gotham, tamin' ny 1837.<ref name="baseball-060" /> Na dia misy tatitra aza fa efa nilalao tamin' ny 1845 ny New York Knickerbockers, dia ilay fifaninanana natao tamin' ny 19 Jona 1846 tany Hoboken, New Jersey, no nekena nandritra ny fotoana ela ho lalao ''baseball'' voalohany voarakitra an-tsoratra teo amin' ny tantaran' i [[Etazonia]]: resin' ny New York Nine tamin' ny isa 23–1 ny Knickerbockers, tao anatin' ny fihodinana efatra.<ref name="baseball-061" /> Niorina tamin' ny fitsipika Knickerbocker ny fitsipiky ny ''baseball'' maoderina, ary mbola nivoatra nandritra ny dimampolo taona nanaraka.<ref name="baseball-062" /> Niparitaka nanerana ny faritra manodidina ny Oseana Pasifika sy ny kaontinanta amerikanina ilay lalao taorian' izany,<ref name="baseball-063" /><ref name="baseball-064" /> ary notohanan' ny Amerikanina ho fomba iray hampielezana ny soatoavina amerikanina ilay fanatanjahantena.<ref name="baseball-065" /> === Any [[Etazonia]] === Jereo koa ny ''baseball'' any Etazonia sy ny tantaran' ny ''baseball'' any Etazonia. ==== Fananganana ny ligy matihanina ==== Tamin' ny tapaky ny taompolo 1850 dia niely be ny fitiavana ny ''baseball'' tao amin' ny faritra an-tanàn-dehiben' i New York sy ny manodidina azy.<ref name="baseball-066" /> Tamin' ny 1856 dia efa niantso azy io hoe « fialam-bolin' ny firenena » na « lalaon' ny firenena » ny gazety teo an-toerana, raha adika ireo teny nampiasainy.<ref name="baseball-067" /> Herintaona taorian' izay dia niforona ny rafitra voalohany nitantana an' ilay fanatanjahantena, dia ny ''National Association of Base Ball Players'' (Fikambanana Nasionalin' ny Mpilalao Baseball). Tamin' ny 1867 dia noraran' io fikambanana io tsy handray anjara ny [[Afrikana-Amerikana|Amerikanina mainty hoditra]].<ref name="baseball-068" /> Niorina tamin' ny 1876 ny ''National League'' (Ligim-pirenena), izay nanana rafitra voalamina tamin' ny fomba ofisialy kokoa.<ref name="baseball-069" /> Niforona koa ireo ligy matihanina ho an' ny mpilalao mainty hoditra, na ''Negro leagues'', saingy vetivety dia nitsahatra ny asany.<ref name="baseball-070" /> Tamin' ny 1887 dia noforonina ny ''softball'', izay natao ho endriky ny lalao niaviany azo lalaovina amin' ny ririnina. Nantsoina hoe ''indoor baseball'' na ''indoor-outdoor'' izy io tamin' izany.<ref name="baseball-071" /> Ny ''American League'' (Ligy Amerikanina) dia nivoatra avy amin' ny ''Western League'' (Ligy Tandrefana), ligy ambaratonga ambany izay naverina nalamina teo ambany fitarihan' i Ban Johnson tamin' ny 1893. Tsy natsangana tamin' ny fomba ofisialy ho ligy lehibe ny ''American League'' raha tsy tamin' ny 1901. Efa tamin' ny 1893 kosa dia nanamafy ny fitsipika fototry ny lalao maoderina ireo fanovana lehibe teo amin' ny firafiny, anisan' izany ny famindrana ny toerana fanipazana mba ho 60 ''feet'' sy 6 ''inches'' ny halaviran' ny fanipazana.<ref name="R71" /><ref name="baseball-073" /> Ny Fifanarahana Nasionaly tamin' ny 1903 no nametraka tamin' ny fomba ofisialy ny fifandraisan' ireo ligy lehibe roa, ary koa ny fifandraisan' izy ireo tamin' ny ''National Association of Professional Base Ball Leagues'' (Fikambanana Nasionalin' ny Ligy Baseball Matihanina). Io fikambanana io no nisolo tena ny ankamaroan' ny ligy matihanina ambaratonga ambany tao amin' ilay firenena.<ref name="baseball-074" /> Natomboka tamin' ny fararano tany amin' ny ila-bolantany avaratra tamin' io taona io ny ''World Series'', fifaninanana mampifanandrina ny tompondakan' ireo ligy lehibe roa.<ref name="baseball-075" /> Nitarika ny fananganana ny toeran' ny kaomisera mpitantana ny ''baseball'' ny raharaha ''Black Sox Scandal'' tamin' ny ''World Series'' 1919.<ref name="baseball-076" /> Voafidy tamin' ny 1920 ny kaomisera voalohany, Kenesaw Mountain Landis. Tamin' io taona io koa no niorina ny ''Negro National League'' (Ligim-pirenena ho an' ny mpilalao mainty hoditra). Io no ligy ho an' ny mpilalao mainty hoditra voalohany nanana toerana lehibe, ary nitohy hatramin' ny 1931 ny asany. Nisy nandritra ny ampahany tamin' ny taompolo 1920 koa ny ''Eastern Colored League'' (Ligy Atsinanana ho an' ny mpilalao mainty hoditra).<ref name="baseball-077" /> ==== Fisongadinan' i Ruth sy fanafoanana ny fanavahana ara-pirazanana ==== Raha oharina amin' ny lalao amin' izao andro izao, dia vitsy kokoa ny isa azo tamin' ny ''baseball'' matihanina tany am-piandohan' ny taonjato faha-20, ary nifehy bebe kokoa ny fizotry ny lalao ny mpanipy.<ref name="baseball-078" /> Nifarana tany am-piandohan' ny taompolo 1920 io vanim-potoana antsoina hoe ''dead-ball era'', na vanim-potoanan' ny baolina tsy dia lasa lavitra rehefa voakapoka, io. Fanovana maromaro teo amin' ny fitsipika sy ny toe-javatra manodidina ny lalao no nanome tombony ny mpikapoka. Nisy fepetra vaovao hentitra nifehy ny habeny sy ny endriny ary ny akora nanamboarana ny baolina. Niampy izany ny fitsipika vaovao nandrara tamin' ny fomba ofisialy ny ''spitball'', na fanipazana baolina nasiana rora, sy ireo fanipazana hafa niankina tamin' ny fanosorana akora hafa tamin' ny baolina na ny fanaovana ny velarany ho marokoroko. Vokatr' izany dia lasa lavitra kokoa ny baolina rehefa voakapoka.<ref name="baseball-079" /> Nanampy hanova maharitra ny endriky ny lalao ny fisongadinan' ilay mpilalao malaza [[Babe Ruth]], izay mpikapoka mahery voalohany nisongadina tamin' io vanim-potoana vaovao io.<ref name="baseball-080" /> Tamin' ny faramparan' ny taompolo 1920 sy ny fiandohan' ny taompolo 1930 dia nampiasa vola tamin' ny klioba maromaro tao amin' ny ligy ambaratonga ambany i [[Branch Rickey]], tale jeneralin' ny St. Louis Cardinals. Novolavolainy tamin' izany ny rafitra maoderina voalohany nampifandray ekipa lehibe tamin' ny ekipa ambaratonga ambany mba hanomanana mpilalao hiakatra ao aminy, izay antsoina hoe ''farm system''.<ref name="baseball-081" /> Nisy ''Negro National League'' vaovao natsangana tamin' ny 1933, ary efa-taona taorian' izay dia niforona koa ny ''Negro American League'' (Ligy Amerikanina ho an' ny mpilalao mainty hoditra). Tamin' ny 1936 no natao ny fifidianana voalohany ireo horaisina ao amin' ny ''National Baseball Hall of Fame'' (toeram-pankasitrahana nasionaly an' ireo nisongadina tamin' ny ''baseball''). Niorina tany Pennsylvania tamin' ny 1939 ny ''Little League Baseball'' (fikambanan' ny ligy baseball ho an' ny ankizy).<ref name="baseball-082" /> [[File:Jackie Robinson Kansas City Monarchs.jpg|thumb|upright|alt=Robinson maka sary, manao ny satroka fanamian' ny Kansas City Monarchs, ekipa baseball tao amin' ny ligy ho an' ny mpilalao mainty hoditra, tamin' ny 1945|[[Jackie Robinson]] tamin' ny 1945, fony izy tao amin' ny Kansas City Monarchs, ekipa tao amin' ny ''Negro American League'' (Ligy Amerikanina ho an' ny mpilalao mainty hoditra).]] Nirava ny ekipa maro tao amin' ny ligy ambaratonga ambany rehefa nahatonga tsy fahampian' ny mpilalao ny [[Ady Lehibe Faharoa]]. I Philip K. Wrigley, tompon' ny Chicago Cubs, no nitarika ny fananganana ny ''All-American Girls Professional Baseball League'' (Ligy Baseball Matihanina Amerikanina ho an' ny Vehivavy), mba hanampiana amin' ny fitazonana ny fahalianan' ny vahoaka amin' ilay lalao.<ref name="baseball-083" /> Tamin' ny 1945 no nisy ny dingana voalohany nandravana ilay fifanarahana tsy voasoratra izay nanakana ny mainty hoditra tsy hilalao tao amin' ny ''baseball'' matihanina nofehezin' ny fotsy hoditra: nanao fifanarahana tamin' i [[Jackie Robinson]] ny Brooklyn Dodgers, ekipa tao amin' ny ''National League'', ary nanomboka nilalao tao amin' ny Montreal Royals, ekipan' izy ireo tao Montreal izay tao amin' ny ligy ambaratonga ambany, izy.<ref name="baseball-084" /> Tamin' ny 1947, rehefa nilalao voalohany niaraka tamin' ny Dodgers i Robinson, dia rava ny sakana ara-pirazanana nanakana ny mainty hoditra tsy hiditra tao amin' ny ligy lehibe.<ref name="baseball-085" /> Nanomboka nitombo koa ny isan' ny mpilalao avy any [[Amerika Latina]] niditra tao amin' ireo ligy lehibe, na dia tsy dia nomena lanja aza izy ireo talohan' izany. Tamin' ny 1951 dia mpilalao roa tao amin' ny Chicago White Sox, dia i Chico Carrasquel, teraka tany [[Venezoela]], sy i Minnie Miñoso, mainty hoditra teraka tany [[Kiobà]], no lasa mpilalao manana fiaviana amin' ny kolontsaina miteny espaniola voalohany voafantina ho amin' ny ''All-Star Game'', lalao natokana ho an' ireo mpilalao voafantina tao amin' ny ligy lehibe.<ref name="P111" /><ref name="baseball-087" /> Niadana anefa ny fampidirana ny mpilalao tsy misy fanavahana ara-pirazanana: tamin' ny 1953 dia enina monja tamin' ny ekipa 16 tao amin' ny ligy lehibe no nanana mpilalao mainty hoditra tao amin' ny lisitry ny mpilalaony.<ref name="P111" /> ==== Tarehimarika ambony indrindra teo amin' ny mpijery sy ny vanim-potoanan' ny sterôida ==== Tamin' ny 1975 dia nanomboka nitombo be ny fahefan' ny sendikan' ny mpilalao sy ny karaman' ireo mpilalao, rehefa nofoanana teo amin' ny fampiharana ilay fepetra nahafahan' ny klioba nitazona ny zo hampilalao mpilalao iray na dia tapitra aza ny fifanarahana taminy, na ''reserve clause''. Izany no nitarika ny rafitra ahafahan' ny mpilalao misafidy malalaka izay klioba hanaovany fifanarahana, na ''free agency''.<ref name="baseball-088" /> Nisy fampitsaharana asa lehibe tamin' ny 1981 sy ny 1994. Ilay faharoa dia nanery ny fanafoanana ny ''World Series'', izay sambany tao anatin' ny 90 taona.<ref name="baseball-089" /> Nitombo tsy an-kijanona ny isan' ny mpijery nanomboka tamin' ny tapaky ny taompolo 1970. Tamin' ny 1994, talohan' ny fampitsaharana asa, dia nahatratra ny salanisan' ny mpijery isaky ny lalao ambony indrindra teo amin' ny tantarany ireo ligy lehibe.<ref name="Simm" /><ref name="baseball-091" /> Rehefa nitohy indray ny lalao tamin' ny 1995 dia lasa anisan' ny fifaninanana famaranana aorian' ny vanim-potoana ara-dalàna hatrany ireo ekipa nahazo toerana nefa tsy tompondakan' ny vondrona misy azy, na ''wild card''. Tamin' ny 1997 no nampidirina tao amin' ny vanim-potoana ara-dalàna ny lalao nampifanandrina ekipa avy amin' ireo ligy roa samy hafa. Tamin' io taona io koa no tratra ny isan' ny mpijery faharoa ambony indrindra ho an' ny vanim-potoana iray manontolo.<ref name="baseball-092" /> Tamin' ny 2000 dia nofoanana tamin' ny maha-fikambanana manana sata ara-dalàna misaraka azy ny ''National League'' sy ny ''American League''. Notazonina ny maha-ligy samy hafa azy ireo ho amin' ny fandaminana ny fandaharam-pilalaovana sy ny fahasamihafan' ny fitsipika momba ny mpikapoka voatendry hisolo ny mpanipy amin' ny fikapohana. Ny fitantanana ny fitsipika sy ireo andraikitra hafa, toy ny fampiharana sazy amin' ny mpilalao sy ny fanaraha-maso ny mpitsara, izay nosahanin' ny ligy tsirairay nitokana teo aloha kosa dia natambatra teo ambany MLB (Ligy Lehibe amin' ny Baseball).<ref name="baseball-093" /> Tamin' ny 2001 dia nametraka ny zava-bita ambony indrindra mbola voatazona i [[Barry Bonds]], tamin' ny nahazoany ''home run'' 73 tao anatin' ny vanim-potoana iray. Ny ''home run'' dia kapoka ahafahana mamita ny fihodinana ny toby efatra. Momba ny fitomboan' ny fikapohana mahery teo amin' ny lalao amin' ny ankapobeny, araka ireo loharano nosoratan' i Rader, Zimbalist ary Tom Verducci, dia efa ela no nisy ahiahy fa ampahany lehibe tamin' izany fitomboana izany no vokatry ny fampiasana tsy araka ny tokony ho izy ny sterôida tsy ara-dalàna (na akora mitovy fiasana amin' ny hormonina sasany, ampiasaina eto hampitomboana ny hozatra sy ny hery; ''steroids''). Anisan' ny anton-javatra nahiahiana koa ny fielezan' ireo mpanipy mahay tamin' ny ekipa maro kokoa noho ny fanitarana ny ligy, ka nampihena ny haavon' ny fahaizan' ny mpanipy tamin' ny ankapobeny. Tamin' ny 2002 vao nanomboka nahasarika ny sain' ny fampitam-baovao betsaka io raharaha io, ary tsy nisy sazy ho an' ny fampiasana akora mampitombo ny fahaiza-manao ara-panatanjahantena talohan' ny 2004.<ref name="baseball-094" /> Tamin' ny 2007 dia nihoatra an' i [[Hank Aaron]] i Bonds ka lasa mpilalao nahazo ''home run'' betsaka indrindra teo amin' ny tantaran' ny MLB. Tamin' io taona io koa dia samy nahatratra ny tarehimarika ambony indrindra teo amin' ny tantarany ny fitambaran' ny mpijery tao amin' ny ligy lehibe sy ny tao amin' ny ligy ambaratonga ambany.<ref name="MajorAtRec" /><ref name="MinorAtRec" /> <span class="anchor" id="Around-the-world"></span> === Maneran-tany === ''Lahatsoratra antsipiriany: Tantaran' ny baseball ivelan' i [[Etazonia]].'' Na dia nantsoina hoe «fialam-boly nasionalin' i Amerika» (dikan-teny) aza ny ''baseball'', dia efa miorim-paka any amin' ny firenena hafa maromaro koa izy. Efa tamin' ny 1877 no nisy ekipa avy any [[Kanada]] sy Etazonia niara-nilalao tao amin' ny ligy matihanina iray, dia ny ''International Association for Professional Base Ball Players'' (Fikambanana Iraisam-pirenen' ny Mpilalao Baseball Matihanina).<ref name="baseball-097" /> Na dia betsaka aza ny olona milalao ''baseball'' any Kanada, ary maro ny ekipa ao amin' ny ligy madinika niorina tao amin' io firenena io,<ref name="baseball-098" /><ref name="baseball-099" /> dia tsy nisy klioba avy any Kanada tao amin' ny ligy lehibe amerikanina raha tsy tamin' ny 1969. Tamin' izay no niditra tao amin' ny ''National League'' (Ligim-pirenena) ny Montreal Expos, ho ekipa vaovao nampidirina tamin' ny fanitarana ny ligy. Tamin' ny 1977 dia niditra tao amin' ny ''American League'' (Ligy Amerikanina) koa ny Toronto Blue Jays, izay ekipa vaovao nampiana tamin' ny fanitarana ny ligy.<ref name="baseball-100" /> [[File:WBC2006 Sadaharu Oh.jpg|thumb|left|upright=0.75|[[Sadaharu Oh]] mitantana ny ekipam-pirenen' i [[Japàna]] tamin' ny fifaninanana ''World Baseball Classic'' tamin' ny 2006. Fony izy nilalao tao amin' ny Yomiuri Giants, ao amin' ny ''Central League'' (Ligy Afovoany), tamin' ny 1959–1980, dia nametraka ny zava-bita ambony indrindra eran-tany teo amin' ny mpilalao matihanina i Oh tamin' ny isan' ny ''home run'' (kapoka ahafahana mamita ny fihodinana ny toby efatra).]] Tamin' ny 1847, tao amin' ny Parque Los Berros, any [[Xalapa]], ao [[Veracruz]], dia nanao lalao izay mety ho ny lalao ''baseball'' voalohany tao [[Meksika]] ny miaramila amerikanina.<ref name="baseball-101" /> Tamin' ny 1878 no natsangana tany [[Kiobà]] ny ligy ''baseball'' ara-dalàna voalohany ivelan' i Etazonia sy Kanada. Mbola manana fomban-dalao ''baseball'' lalim-paka i Kiobà. Tao amin' ny [[Fanjakana Mitambatra]], ny klioban' ny baolina kitra anglisy Aston Villa no tompondaka britanika voalohany tamin' ny ''baseball'', rehefa nandresy tamin' ny Ligim-pirenena Britanika tamin' ny Baseball tamin' ny 1890.<ref name="baseball-102" /><ref name="Cheats" /> Ny London Mets no tompondaka nasionaly tamin' ny 2025. [[File:Eino Kaakkolahti.jpg|right|thumb|upright=0.75|Ny ''pesäpallo'', izay karazana ''baseball'' avy any [[Finlandy]], dia noforonin' i Lauri "Tahko" Pihkala tamin' ny taompolo 1920.<ref name="baseball-104" /> Nanomboka tamin' izay dia niova nifanaraka tamin' ny fandehan' ny fotoana izy io ary nitombo ny olona nankafy azy. Asehon' ny sary ny lalao ''pesäpallo'' tamin' ny 1958 tao Jyväskylä, [[Finlandy]].]] Tamin' ny 1912 no nataon' i [[Repoblika Dôminikana]] ny fifaninanana fiadiana ny tompondaka voalohany nanerana ny nosy.<ref name="baseball-105" /> Teo anelanelan' ny ady lehibe roa dia nanomboka niforona tany amin' ny firenena hafa koa ny fifaninanana sy ligy ''baseball'' matihanina, anisan' izany ny tany [[Nederlandy]] (1922), Aostralia (1934), [[Japàna]] (1936), Meksika (1937), ary Pôrtô-Rikô (1938).<ref name="baseball-106" /> Efa hatry ny ela no noheverina fa ny ligy lehibe japoney no ligy matihanina manana fari-pilalaovana ambony indrindra ivelan' i Etazonia.<ref name="baseball-107" /> Taorian' ny [[Ady Lehibe Faharoa]] dia natsangana tany amin' ny firenena maro tao [[Amerika Latina]] ny ligy matihanina, indrindra tany [[Venezoela]] (1946) sy Repoblika Dôminikana (1955).<ref name="baseball-108" /> Nanomboka tamin' ny fiandohan' ny taompolo 1970, ny Fiadiana ny Tompondakan' i Karaiba, izay atao isan-taona, dia nampifandona ny klioba tompondaka avy amin' ny ligy efatra lehibe ao Amerika Latina izay manao ny taom-pilalaovany amin' ny ririnina: ny Ligy Matihanina amin' ny Baseball ao Repoblika Dôminikana, ny Ligy Pasifika ao Meksika, ny Ligy Matihanina amin' ny Baseball ao Pôrtô-Rikô, ary ny Ligy Matihanina amin' ny Baseball ao Venezoela. Any Azia dia samy manana ligy matihanina koa i [[Kôrea Atsimo]] (1982), [[Taioàna]] (1990), ary ny [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina]] (2003).<ref name="baseball-109" /> Nisy ligy matihanina koa tany amin' ny firenena eorôpeanina hafa. Ankoatra ny ligy ao Nederlandy, dia ny ligy italiana, natsangana tamin' ny 1948, no nahomby indrindra.<ref name="baseball-110" /> Tamin' ny 2004 dia nahazo medaly volafotsy tsy nampoizina i Aostralia tamin' ny Lalao Ôlimpika.<ref name="baseball-111" /> Ny ''Confédération Européene de Baseball'' (''European Baseball Confederation'' amin' ny teny anglisy; Konfederasiona Eorôpeanina momba ny Baseball), natsangana tamin' ny 1953, no mikarakara fifaninanana maromaro eo amin' ny klioba avy amin' ny firenena samihafa. Ny fifaninanana hafa eo amin' ny ekipam-pirenena, toy ny fiadiana ny amboara eran-tany amin' ny ''baseball'' sy ny fifaninanana ''baseball'' amin' ny Lalao Ôlimpika, dia notantanan' ny ''International Baseball Federation'' na IBAF (Federasiona Iraisam-pirenena momba ny Baseball), nanomboka tamin' ny nananganana azy tamin' ny 1938 ka hatramin' ny nikambanany tamin' ny ''International Softball Federation'' (Federasiona Iraisam-pirenena momba ny Softball) tamin' ny 2013. Izany fampikambanana izany no niteraka ny rafitra iraisana mitantana ireo fanatanjahantena roa ireo ankehitriny, dia ny ''World Baseball Softball Confederation'' na WBSC (Konfederasiona Iraisam-pirenena momba ny Baseball sy Softball).<ref name="baseball-112" /> Any amin' ny firenena maro dia lalaovin' ny mpankafy tsy matihanina ao anatin' ny rafitra voalamina ny ''baseball'' ho an' ny vehivavy.<ref name="baseball-113" /> Rehefa nekena ho fanatanjahantena ifaninanana hahazoana medaly tao amin' ny Lalao Ôlimpika nanomboka tamin' ny Lalao tamin' ny 1992 ny ''baseball'', dia tapaka tao amin' ny fivorian' ny Komity Ôlimpika Iraisam-pirenena tamin' ny 2005 ny hanesorana azy amin' ny [[Lalao Olimpikan'ny fahavaratra 2012|Lalao Ôlimpika fahavaratra tamin' ny 2012]]. Mbola anisan' ny taranja tamin' ny Lalao tamin' ny 2008 anefa izy.<ref name="baseball-114" /> Anisan' ny antony ny tsy fahamaroan' ny mpankafy an' io fanatanjahantena io tany amin' ny ampahany lehibe tamin' izao tontolo izao,<ref name="baseball-115" /> saingy ny antony lehibe kokoa dia ny fisalasalan' ny MLB (Ligy Lehibe amin' ny Baseball) hamela ny mpilalaony handray anjara nandritra ny taom-pilalaovan' ny ligy lehibe.<ref name="baseball-116" /> Ny MLB no nanomboka ny ''World Baseball Classic'' (Fifaninanana Iraisam-pirenena amin' ny Baseball), izay nokasaina hatao alohan' ny taom-pilalaovany. Anisan' ny antony nananganana azy ny hanoloana ilay fifaninanana ôlimpika amin' ny fifaninanana iraisam-pirenena manana laza lehibe. Ny fifaninanana voalohany, natao tamin' ny Martsa 2006, no fifaninanana voalohany teo amin' ny ekipam-pirenena nahitana mpilalao avy amin' ny MLB maro.<ref name="baseball-117" /><ref name="baseball-118" /> Natsahatra taorian' ny fifaninanana tamin' ny 2011 ny fiadiana ny amboara eran-tany amin' ny ''baseball'', ka nosoloana ny ''World Baseball Classic'' izay nitarina.<ref name="baseball-119" /> == Toetra mampiavaka azy == Misy toetra mampiavaka ny ''baseball'' amin' ireo fanatanjahantena hafa iarahan' ny ekipa izay be mpitia any amin' ny firenena itiavana azy. Ireo fanatanjahantena ireo dia samy mampiasa famantaranandro mametra ny faharetan' ny lalao,<ref name="baseball-120" /> tsy dia mifantoka amin' ny mpilalao tsirairay,<ref name="Mandelbaum5557" /> ary tsy dia lehibe na manan-danja loatra ny fahasamihafan' ny kianja ilalaovana azy.<ref name="baseball-122" /> Asehon' ny fampitahana ny ''cricket'' sy ny ''baseball'' anefa fa maro amin' ireo toetra mampiavaka ny ''baseball'' no hita amin' ny endriny samihafa koa amin' ny fanatanjahantena mitovitovy aminy.<ref name="baseball-123" /><ref name="baseball-124" /> === Tsy misy fe-potoana farany azo andrasana fotsiny === [[File:A worn-out baseball.JPG|thumb|Baolina ''baseball'' efa tonta noho ny fampiasana azy.]] Amin' ny fanatanjahantena ferana amin' ny famantaranandro, matetika no mifarana ny lalao rehefa minia mampiandry ny fotoana hifarana ilay ekipa mitarika, fa tsy miezaka mafy intsony mifaninana amin' ny ekipa mpifanandrina aminy. Ny ''baseball'' kosa tsy manana famantaranandro mametra ny faharetan' ny lalao manontolo: tsy afaka mandresy ny ekipa raha tsy efa nanala ny mpikapoka farany, ary tsy misy fe-potoana manakana ny ezaka misesy hanangonana isa sy hahatratrarana ny mpifanandrina. Saika amin' ny fotoana rehetra ao anatin' ny lalao ''baseball'' rehetra, ny paikady ahazoana tombony indrindra dia paikady iray ikatsahana mavitrika ny handresy ny mpifanandrina.<ref name="baseball-125" /> Amin' ny ''cricket'' sokajy ''Test'' sy ny ''cricket'' sokajy voalohany (''first-class cricket'') izay lalaovina mandritra ny andro maromaro kosa, dia misy ny mety hiafaran' ny lalao tsy ahitana mpandresy noho ny fahataperan' ny fotoana. Tsy nisy izany fetran' ny fotoana izany tany am-boalohany, toy ny amin' ny ''baseball''.<ref name="baseball-126" /> Noho io mety tsy hahitana mpandresy io, dia matetika ny ekipa mikapoka farany sady tara be amin' ny isa no mifidy ny hikapoka amim-pitandremana mba haharitra mandra-pahatapitry ny fotoana. Afoiny amin' izany na dia ny vintana kely mety handreseny aza, mba tsy ho resy amin' ny lalao manontolo.<ref name="baseball-127" /> Na dia fihodinana sivy aza no fenitra hatramin' ny niandohan' ny ''baseball'' matihanina, dia nitombo hatrany nandritra ny taona maro ny salanisan' ny faharetan' ny lalao tao amin' ny ligy lehibe. Teo amin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20, dia adiny iray sy sasany no faharetan' ny lalao tamin' ny ankapobeny. Tamin' ny taompolo 1920, dia latsaka kelin' ny adiny roa ny salanisa, ary nahatratra adiny roa sy 38 minitra izany tamin' ny 1960.<ref name="HB" /> Tamin' ny 1997, dia adiny roa sy 57 minitra ny salanisan' ny faharetan' ny lalao tao amin' ny ''American League'' (Ligy Amerikanina). Fohy tokony ho folo minitra noho izany ny tao amin' ny ''National League'' (Ligim-pirenena), satria rehefa ny mpanipy no nikapoka, dia haingana kokoa ny fanesorana azy noho ny an' ireo mpikapoka voatendry hisolo ny mpanipy.<ref name="JG" /> Tamin' ny 2004, dia nanambara ny ''Major League Baseball'' (Ligy Lehibe amin' ny Baseball, MLB) fa ny tanjony dia ny hahatonga ny faharetan' ny lalao ho adiny roa sy 45 minitra amin' ny salanisa.<ref name="HB" /> Tamin' ny 2014 anefa, dia efa nihoatra ny adiny telo ny salanisan' ny faharetan' ny lalao MLB.<ref name="baseball-130" /> Lazaina fa anton' io fitomboan' ny faharetana io ny fiatoana lava kokoa eo anelanelan' ny antsasaky ny fihodinana mba handefasana dokam-barotra amin' ny fahitalavitra, ny fitomboan' ny hetsika fanafihana, ny fanoloana mpanipy matetika kokoa, ary ny fandehan' ny lalao miadana kokoa: naka fotoana bebe kokoa teo anelanelan' ny fanipazana tsirairay ny mpanipy, ary nivoaka matetika kokoa ny faritra fijoroany ny mpikapoka.<ref name="HB" /><ref name="JG" /> Nisedra olana mitovitovy amin' izany koa ny ligy hafa. Tamin' ny 2008, dia nandray fepetra ny ''Nippon Professional Baseball'' (Baseball Matihanina ao [[Japàna]]) mba hampihenana 12 minitra ny faharetan' ny lalao, raha oharina amin' ny salanisa adiny telo sy 18 minitra tamin' ny folo taona teo aloha.<ref name="baseball-131" /> Ho setrin' ny fitomboan' ny faharetan' ny lalao, dia nanapa-kevitra ny MLB fa hampihatra fitsipika momba ny famerana ny fotoana eo anelanelan' ny fanipazana (''pitch clock'') manomboka amin' ny taom-pilalaovana 2023. Sazina araka io fitsipika io ny mpikapoka sy ny mpanipy izay maka fotoana be loatra eo anelanelan' ny fanipazana; tsy famantaranandro mamarana ny lalao manontolo anefa izany. Nampihena 24 minitra tamin' ny salanisa ny faharetan' ny lalao nandritra ny taom-pilalaovana ara-dalàna 2023 io fepetra io.<ref name="baseball-133" /><ref name="baseball-134" /> Tamin' ny 2025, dia efa nihena ho adiny roa sy 38 minitra ny salanisan' ny faharetan' ny lalao MLB.<ref name="baseball-135" /> === Ny fifantohana amin' ny mpilalao tsirairay === [[File:Babe Ruth2.jpg|thumb|right|upright|[[Babe Ruth]] tamin' ny 1920, taona nidirany tao amin' ny New York Yankees.]] Na dia fanatanjahantena iarahan' ny ekipa aza ny ''baseball'', dia matetika no arahi-maso akaiky sy iharan' ny tsindry ny mpilalao tsirairay. Na dia mitondra fahafaham-po aza izy io, dia efa nisy fotoana nilazana azy ho «tsy misy indrafo» (dikan-teny), noho ny tsindry mianjady amin' ny mpilalao tsirairay.<ref name="baseball-136" /> Tamin' ny 1915, dia nisy boky fampianarana ''baseball'' nanazava fa ny fanipazana tsirairay, izay matetika mihoatra ny roanjato ao anatin' ny lalao iray, dia fifanandrinan' olona roa mifanatrika: «ny mpanipy sy ny mpikapoka mifaninana amin' ny fahaiza-misaina» (dikan-teny).<ref name="baseball-137" /> Saika mahaleo tena amin' ny ataony avy ny mpanipy, ny mpikapoka ary ny mpiaro. Afaka manome famantarana ho an' ny mpanipy na ny mpikapoka ny mpanazatra mba hampiharana tetika sasany, nefa ny fanatanterahana ny hetsika mihitsy dia fitohizan' ny zavatra ataon' olona samirery. Raha mikapoka baolina mandeha mahitsy sy iva eny amin' ny rivotra ny mpikapoka, dia ilay mpiaro any amin' ny faritra ivelany irery no manapa-kevitra na hiezaka hisambotra azy alohan' ny hikasihany ny tany, na handray azy rehefa avy mitsambikina amin' ny tany. Izy irery koa no tompon' andraikitra amin' ny fahombiazana na ny tsy fahombiazana amin' izany. Sady manamora ny fahazoana antontanisa marina tsara momba ny ''baseball'' io fisarahan' ny andraikitra io no vao mainka hamafisin' izany antontanisa izany. Amin' io lafiny io, ny ''cricket'' dia mitovy kokoa amin' ny ''baseball'' noho ny fanatanjahantena maro hafa iarahan' ny ekipa. Mihena ny fifantohana amin' ny mpilalao tsirairay ao amin' ny ''cricket'' noho ny maha-zava-dehibe ny fiaraha-miasan' ny mpikapoka roa sy ny filàna mifandrindra rehefa miara-mihazakazaka izy ireo. Mihamafy kosa izany fifantohana izany satria mety hijanona eo amin' ny toerana fikapohana (''wicket'') mandritra ny adiny iray na mihoatra lavitra noho izany ny mpikapoka iray.<ref name="baseball-138" /> Tsy misy antontanisa ao amin' ny ''cricket'' mifanandrify amin' ny fanisana ny fahadisoana ataon' ny mpiaro ao amin' ny ''baseball'', ka tsy dia asongadina loatra ny andraikitry ny olona tsirairay amin' io lafiny amin' ny lalao io.<ref name="baseball-139" /> === Ny maha-samy hafa ny kianja === Jereo koa: kianja ''baseball''. [[File:Fenway Park 1996.jpg|thumb|left|Fenway Park, kianjan' ny Boston Red Sox. Hita any ivelan' ny faritra filalaovana ny Green Monster.]] Tsy toy ny amin' ny ankamaroan' ny fanatanjahantena, fa mety hiova be ny habe sy ny endriky ny kianja ''baseball''.<ref name="baseball-140" /><ref name="baseball-141" /> Voafaritra mazava amin' ny fitsipika ny refin' ny faritra anatiny. Araka ny fitsipiky ny MLB sy ny ''Minor League Baseball'' (Ligy Madinika amin' ny Baseball) kosa, ny hany fepetra mifehy ny habe sy ny endriky ny faritra ivelany amin' ny kianjan' ny ekipa matihanina dia izao: ny kianja naorina na nohavaozina nanomboka tamin' ny 1 Jona 1958 dia tsy maintsy manana elanelana farafahakeliny 325 tongotra (ft), izany hoe 99 m eo ho eo, avy eo amin' ny takelaka fiaingana ka hatreo amin' ny fefy amin' ny ilany havia sy havanana, ary 400 ft (122 m eo ho eo) farafahakeliny hatreo amin' ny fefy eo afovoany.<ref name="baseball-142" /> Matetika anefa na dia io fitsipika io aza dia ihodiviran' ny ekipa ao amin' ny ligy lehibe. Ao amin' ny Daikin Park, izay nanjary kianjan' ny Houston Astros tamin' ny 2000, ohatra, dia 315 ft (96 m eo ho eo) monja no elanelan' ny takelaka fiaingana sy ny Crawford Boxes, ireo seza ho an' ny mpijery amin' ny ilany havia amin' ny faritra ivelany.<ref name="baseball-143" /> Tsy misy mihitsy fitsipika mifehy ny haavon' ny fefy na ny rafitra hafa eny amin' ny sisin' ny faritra ivelany. Ny rindrina eo amin' ny ilany havia amin' ny Fenway Park ao Boston, izay nampiasaina hatramin' ny 1912, no sisin' ny faritra ivelany malaza indrindra noho ny toetrany manokana: 310 ft (94 m eo ho eo) avy eo amin' ny takelaka fiaingana manaraka ny tsipika no misy ilay Green Monster, ary 37 ft (11 m eo ho eo) ny haavony.<ref name="baseball-144" /> Toy izany koa, tsy misy mihitsy fitsipika mifehy ny refin' ny faritra ivelan' ny tsipika mamaritra ny faritra ara-dalàna (''foul territory''). Noho izany, ny baolina voakapoka miakatra eny amin' ny rivotra ka mankany amin' io faritra io dia mety tsy ho azo lalaovina intsony eo amin' ny kianja izay kely ny elanelan' ny tsipika sy ny sezan' ny mpijery. Raha malalaka kokoa kosa io faritra io eo amin' ny kianja iray, dia mety ho voasambotra alohan' ny hikasihany ny tany ilay baolina ka hahatonga ny mpikapoka ho voaesotra.<ref name="baseball-145" /> Raha akaikin' ny tsipika manamorona ny faritra ivelany ny fefy ao amin' ny faritra ''foul'', dia mirona hiverina any amin' ny mpiaro ny baolina midona aminy. Raha lavidavitra kokoa kosa ilay fefy, dia mety hampitombo ny fifandonana izany, satria mihazakazaka mafy eny amin' ny zorony lalina ny mpiaro mba handray ny baolina. Miankina amin' ireny fahasamihafana ireny ny mety hahazoan' ny mpikapoka toby roa, na toby telo, na hahavitany mihitsy ny fihodinana ny toby efatra nefa tsy mivoaka ny kianja ny baolina (''inside-the-park home run'').<ref name="baseball-146" /> Tsy voafehin' ny fitsipika koa ny rakotra eo ambonin' ny tany. Ahitana ny fandaminana nentim-paharazana ny ahitra sy ny tany tsy rakotra ny sary eto, izay fandaminana ampiasain' ny ekipa MLB saika rehetra manana kianja misy rakotra voajanahary. Malalaka anefa ny safidin' ny ekipa amin' izay faritra hasiana ahitra sy izay avela tsy hisy rakotra.<ref name="baseball-147" /> Misy kianja, anisan' izany ny maromaro ao amin' ny MLB, mampiasa bozaka solon' ahitra. Mety hisy fiantraikany lehibe amin' ny fivezivezen' ny baolina mandeha amin' ny tany sy ny fomba andraisan' ny mpiaro azy, ary koa amin' ny fihazakazahana eo anelanelan' ny toby, ny fahasamihafan' ny rakotra. Toy izany koa, mety hanova be ny fomba andraisan' ny mpiaro ny baolina miakatra eny amin' ny rivotra ny fisian' ny tafo: ekipa fito ao amin' ny ligy lehibe no milalao ao amin' ny kianja misy tafo raikitra na azo sokafana sy akatona.<ref name="baseball-148" /> Na dia miatrika fahasamihafana mitovitovy amin' izany eo amin' ny rakotry ny tany sy ny tafon' ny kianja aza ny mpilalao baolina kitra amerikanina sy ny mpilalao baolina kitra, dia manara-penitra kokoa ny habe sy ny endriky ny kianjany. Tsy misy fiantraikany amin' ny lalao tahaka ny faritra ''foul'' amin' ny ''baseball'' ny faritra ivelan' ny sisin' ny kianja amin' ireo fanatanjahantena roa ireo, ka tsy dia misy lanjany ny fahasamihafana amin' io lafiny io.<ref name="baseball-149" /> [[File:Red Sox Yankees Game Boston July 2012.jpg|thumb|Mpikapoka ao amin' ny New York Yankees (Andruw Jones) sy mpisambotra ao ambadiky ny mpikapoka ao amin' ny Boston Red Sox, ao amin' ny Fenway Park.]] Ireo fahasamihafana ara-batana ireo no mahatonga ny kianja tsirairay hanana fepetra manokana ilalaovana. Mety hisy fiantraikany lehibe amin' ny lalao koa ny toetra hafa eo an-toerana, toy ny haavo sy ny toetrandro. Mety ho fantatra ho kianja manome tombony ny mpanipy na ny mpikapoka ny kianja iray, raha mahazo tombony manokana amin' ny fitambaran' ny toetrany ny iray amin' ireo andraikitra roa ireo. Ny Coors Field, kianjan' ny Colorado Rockies, no miavaka indrindra amin' io lafiny io. Any amin' ny haavo 5 282 ft (1 610 m eo ho eo) ambonin' ny ranomasina no misy azy. Ny tsindrin' ny rivotra ambany vokatry ny haavony dia anisan' ny mahatonga azy hanome tombony ny mpikapoka mihoatra noho ny kianja hafa rehetra ao amin' ny ligy lehibe.<ref name="baseball-150" /> Ny Wrigley Field, kianjan' ny Chicago Cubs, kosa dia fantatra amin' ny fiovaovan' ny toe-javatra ao aminy: manome tombony ny mpanipy izy rehefa mitsoka mankao anatin' ny kianja ny rivotra mahery avy any amin' ny [[Farihy Michigan]], fa manome tombony kokoa ny mpikapoka kosa rehefa mitsoka mivoaka ny kianja izany.<ref name="baseball-151" /> Tsy ny fizotry ny lalao tsirairay ihany no iharan' ny vokatry ny tsy fisian' ny kianja manara-penitra, fa ny firafitry ny ekipa sy ny antontanisan' ny mpilalao koa. Ohatra, ny baolina voakapoka miakatra eny amin' ny rivotra ka mandeha 330 ft (100 m eo ho eo) mankany amin' ny ilany havanana dia mety ho mora samborina eo amin' ny fehin-tany fampitandremana manakaiky ny fefy amin' ny kianja iray, nefa mety hahazoana ''home run'' amin' ny kianja iray hafa. Ny ekipa milalao amin' ny kianja izay somary fohy ny faritra havanana, toy ny New York Yankees, dia hirona hampiditra mpikapoka kavia mahay mandefa ny baolina mankany amin' ny ilany havanana (''pull hitters''), satria izy ireo no afaka manararaotra tsara indrindra izany. Raha ny mpilalao tsirairay indray, dia hahazo tombony amin' ny antontanisa momba ny fikapohana, rehefa mandeha ny fotoana, izay mandany ny ankamaroan' ny fotoam-pilalaovany ao amin' ny ekipa mampiasa kianja manome tombony ny mpikapoka. Vao mainka hitombo izany tombony izany raha mifanaraka indrindra amin' ilay kianja ny fahaizany.<ref name="baseball-152" /> == Antontanisa == Fanazavana fanampiny: antontanisa momba ny ''baseball''. Mora ampiharana [[Statistika|antontanisa]] kokoa noho ny fanatanjahantena maro hafa ny ''baseball'' lalaovina ao anatin' ny rafitra voalamina. Misaraka mazava ny hetsika tsirairay eo amin' ny lalao, ary somary vitsy ny mety ho fiafarany. Tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-19, i Henry Chadwick, teraka tany [[Angletera]], nipetraka tao Brooklyn ary mpilalao ''cricket'' taloha, no tompon' andraikitra tamin' izao, araka ity teny nalaina adika amin' ny teny malagasy ity: «fampivelarana ny tabilao famintinana ny zava-bitan' ny mpilalao sy ny ekipa (''box score''), ny tabilao filaharana, ny boky torolalana momba ny ''baseball'' mivoaka isan-taona, ny salanisan' ny kapoka mahatafapaka amin' ny toby (''batting average''), ary ny ankamaroan' ny antontanisa sy tabilao mahazatra ampiasaina hamaritana ny ''baseball''».<ref name="T16" /> Manana anjara toerana lehibe tokoa amin' izay lazain' ny loharano hoe «maha izy azy ara-tantara» an' ilay lalao ny firaketana antontanisa, ka nanjary nantsoina hoe ''Father Baseball'' (Rain' ny ''baseball'') i Chadwick.<ref name="T16" /> Tamin' ireo taona 1920, dia nanomboka nanokana toerana nihamaro hatrany ho an' ny antontanisan' ny ''baseball'' ny gazety amerikanina. Izany no niandohan' ny fiovana izay nofaritan' ilay mpanao gazety sady mpahay tantara Alan Schwarz tamin' izao teny izao, raha adika amin' ny teny malagasy: «fiovana goavana teo amin' ny fanatanjahantena, satria nanomboka nitodika tany amin' ny mpilalao tsirairay sy ny antontanisa momba azy ny fahalianana izay nifantoka indrindra tamin' ny ekipa taloha».<ref name="baseball-154" /> Takian' ny ''Official Baseball Rules'' (Fitsipika Ofisialin' ny ''Baseball''), izay tantanan' ny MLB (Ligy Lehibe amin' ny ''Baseball''; ''Major League Baseball''), ny hanasokajian' ny mpiraki-dalao ofisialy ny hetsika tsirairay amin' ny fomba tsy mampisalasala. Manome fepetra amin' ny antsipiriany ireo fitsipika ireo mba hitovian' ny fomba firaketana. Ny tatitra firaketana ny lalao no fototra ofisialy iorenan' ny tabilao famintinana ny lalao sy ny antontanisa mifandraika aminy.<ref name="baseball-155" /> Mampiasa antontanisa ny tale jeneraly, ny mpitantana ekipa ary ny mpitsikilo mitady mpilalao mba hanombanana ny mpilalao sy handraisana fanapahan-kevitra momba ny paikady. [[File:Baseball steal.jpg|right|thumb|Rickey Henderson, izay mitana ny laharana voalohany hatramin' izay teo amin' ireo ligy lehibe raha ny isa azo sy ny toby nangalarina no jerena, mangalatra ny toby fahatelo nandritra ny lalao iray tamin' ny 1988.]] Mahazatra ny ankamaroan' ny mpankafy ''baseball'' ny antontanisa nentim-paharazana sasany. Anisan' ny antontanisa fototra momba ny fikapohana ireto:<ref name="baseball-156" /> * Fanatrehana fikapohana isaina (''at bats''): ny isan' ny fanatrehan' ny mpikapoka eo amin' ny takelaka fiaingana, ka tsy ampidirina ny fahazoana mandeha ho amin' ny toby voalohany tsy mikapoka (''walks'') sy ny fahavoazan' ny baolina natsipy (''hit by pitch''), satria tsy voasedra tanteraka ny fahaizan' ny mpikapoka amin' ireo; tsy ampidirina koa ny kapoka atao sorona sy ny kapoka avo atao sorona (''sacrifices'' sy ''sacrifice flies''), izay aneken' ny mpikapoka fanesorana azy mba hampandrosoana mpihazakazaka iray na maromaro. * Kapoka mahatafapaka amin' ny toby (''hits''): ny isan' ny fahatongavana amin' ny toby tsy voaesotra, vokatry ny baolina voakapoka tafiditra ao anatin' ny faritra ara-dalàna, nefa tsy nisy fahadisoan' ny mpiaro na safidin' ny mpiaro hanala mpihazakazaka hafa (''fielder's choice''). * Isa azo (''runs''): ny isan' ny fahavitana mihodidina ny toby sy ny fahatongavana eo amin' ny takelaka fiaingana tsy voaesotra. * Isa nampidirin' ny mpikapoka, na RBI (isa nampidirina vokatry ny fikapohana; ''runs batted in''): ny isan' ny mpihazakazaka nahazo isa noho ny hetsika nataon' ny mpikapoka, ka tafiditra amin' izany ny mpikapoka ihany raha kapoka ahafahany mamita ny fihodinana ny toby efatra (''home run'') no nataony. Tsy isaina anefa izany raha kapoka nikodiadia niteraka fanesorana mpilalao roa no nataon' ny mpikapoka, na raha fahadisoan' ny mpiaro no nahatafapaka azy tamin' ny toby. * Kapoka ahafahana mamita ny fihodinana ny toby efatra (''home runs''): ny kapoka nahafahan' ny mpikapoka nikasika ny toby efatra rehetra, nefa tsy nisy fahadisoan' ny mpiaro nanampy azy. * Salanisan' ny kapoka mahatafapaka amin' ny toby (''batting average''): ny isan' ny kapoka mahatafapaka amin' ny toby zaraina amin' ny isan' ny fanatrehana fikapohana isaina. Io no fandrefesana nentim-paharazana ny fahaizana mikapoka. Anisan' ny antontanisa fototra momba ny fihazakazahana eny amin' ny toby ireto:<ref name="baseball-157" /> * Toby nangalarina (''stolen bases''): ny isan' ny fandrosoana ho amin' ny toby manaraka noho ny ezaky ny mpihazakazaka irery ihany, izay matetika mitranga rehefa miomana hanipy na manipy ny baolina ny mpanipy. * Fanesorana teo am-pangalarana toby (''caught stealing''): ny isan' ny fanesorana ny mpihazakazaka amin' ny fikasihana azy amin' ny baolina eo am-piezahany hangalatra toby. [[File:Cy young pitching.jpg|right|thumb|[[Cy Young]] tamin' ny 1908. Mitana zava-bita ambony indrindra maro voarakitra nandritra ny androm-pilalaovana teo amin' ireo ligy lehibe izy, anisan' izany ny fandresena sy ny fihodinana niandraiketana fanipazana ary koa ny faharesena. Mitondra ny anaran' i Young ny loka omen' ny MLB (Ligy Lehibe amin' ny ''Baseball'') isan-taona ho an' ny mpanipy tsara indrindra ao amin' ny ligy tsirairay.]] Anisan' ny antontanisa fototra momba ny fanipazana ireto:<ref name="baseball-158" /> * Fandresena (''wins''): omena ny mpanipy tao amin' ny ekipa nandresy izay farany niandraikitra fanipazana talohan' ny nahazoan' ilay ekipa tombon' isa tsy nafoiny intsony hatramin' ny farany. Raha ilay mpanipy nanomboka ny lalao no hahazo io fandresena io, dia tsy maintsy efa niandraikitra fanipazana nandritra ny fihodinana dimy farafahakeliny izy. * Faharesena (''losses''): ampitondraina ny mpanipy tao amin' ny ekipa resy izay niandraikitra fanipazana tamin' ny fotoana nahazoan' ny mpifanandrina tombon' isa tsy nafoiny intsony hatramin' ny farany. * Famonjena fandresena (''saves''): ny lalao izay nidiran' ny mpanipy raha efa nitarika tamin' ny isa ny ekipany, ary nofaranany nefa tsy very izany fitarihana izany, sady tsy izy no mpanipy nomena ny fandresena. Ankoatra ireo dia tsy maintsy tanteraka ny iray amin' ireto fepetra ireto: (a) isa telo na latsaka ny elanelana nitaritan' ny ekipany tamin' ny nidirany; (b) ilay mpilalao afaka mampitovy isa dia efa teo amin' ny toby, na nikapoka, na niandry ny anjarany hikapoka manaraka avy hatrany (''on deck''); na (c) niandraikitra fanipazana nandritra ny fihodinana telo na mihoatra ilay mpanipy. * Fihodinana niandraiketana fanipazana (''innings pitched''): ny isan' ny fanesorana mpilalao voarakitra nandritra ny fanipazan' ilay mpanipy zaraina telo. Raha misy fihodinana tsy feno, dia toy ny hoe «5.2» na «7.1» no fomba mahazatra anoratana azy. Ny tarehimarika farany amin' ireo dia manondro ampahatelon' ny fihodinana, fa tsy ampahafolony. * Fanesorana amin' ny ''strike'' telo (''strikeouts''): ny isan' ny fanomezana ''strike'' telo ho an' ny mpikapoka iray tamin' ny fanipazana. * Taham-pandresena (''winning percentage''): ny isan' ny fandresena zaraina amin' ny fitambaran' ny lalao nahazoana fanapahan-kevitra momba ny fandresena na faharesena, izany hoe ny fandresena miampy ny faharesena. * Salanisan' ny isa azon' ny mpifanandrina ankoatra izay vokatry ny fahadisoan' ny mpiaro, na ERA (salanisan' ny isa heverina ho vokatry ny lalao ara-dalàna; ''earned run average''): ny isa azon' ny mpifanandrina isaky ny fihodinana sivy niandraiketana fanipazana, ka tsy ampidirina ireo isa vokatry ny fahadisoan' ny mpiaro. Anisan' ny antontanisa fototra momba ny fiarovana ireto:<ref name="baseball-159" /> * Fanesorana mivantana (''putouts''): ny isan' ny fotoana nisamboran' ny mpiaro baolina voakapoka teny amin' ny habakabaka, na nanesorany mpihazakazaka tamin' ny fikasihana azy amin' ny baolina na tamin' ny fanesorana an-tery, na nanatanterahany mivantana fanesorana tamin' ny fomba hafa. * Fanampiana tamin' ny fanesorana (''assists''): ny isan' ny fanesorana mivantana nataon' ny mpiaro hafa rehefa avy nikasika ny baolina ilay mpiaro isaina ho nanampy. * Fahadisoana (''errors''): ny isan' ny fotoana tsy nahavitan' ny mpiaro hetsika izay tokony ho vitany tamin' ny ezaka mahazatra, ka nahazoan' ny ekipa mpikapoka tombony. * Fitambaran' ny fahafahana manao hetsika fiarovana (''total chances''): ny fanesorana mivantana miampy ny fanampiana tamin' ny fanesorana miampy ny fahadisoana. * Taham-pahombiazan' ny fiarovana (''fielding average''): ny fahafahana nahavitana hetsika fiarovana tamim-pahombiazana, izany hoe ny fanesorana mivantana miampy ny fanampiana tamin' ny fanesorana, zaraina amin' ny fitambaran' ny fahafahana manao hetsika fiarovana. Misy koa, amin' ireo antontanisa maro hafa raketina, ny antsoina amin' ny anarana iombonana hoe antontanisa arakaraka ny toe-draharaha (''situational statistics''). Ohatra, azo fantarina amin' ny antontanisa hoe iza avy amin' ny mpanipy no tena ahombiazan' ny mpikapoka iray. Raha manome tombony ho an' ny mpikapoka iray ny toe-draharaha iray araka ny antontanisa, dia mety hirona kokoa amin' ny fanoloana mpanipy ny mpitantana ny ekipa miaro, na hampanao fanomezana toby voalohany an-tsitrapo ho an' ilay mpikapoka (''intentional walk'') ny mpanipy, mba hiatrehana mpikapoka hafa izay kely kokoa ny mety hahombiazany.<ref name="baseball-160" /> === Famakafakana ara-antontanisa ny baseball === Ny ''sabermetrics'' dia sehatra fandinihana ny antontanisan' ny ''baseball'' sy famoronana antontanisa ary fitaovana famakafakana vaovao. Antsoina hoe ''sabermetrics'' koa ireo antontanisa vaovao ireo. Manodidina ny 1980 no namoronan' i Bill James, iray amin' ireo mpanohana lehibe an' io sehatra io, ilay teny. Avy amin' ny anaran' ny ''Society for American Baseball Research'' (Fikambanana momba ny Fikarohana ny ''Baseball'' Amerikanina), izay hafohezina hoe SABR (Fikambanana momba ny Fikarohana ny ''Baseball'' Amerikanina), izany.<ref name="baseball-161" /> Hatramin' ny fiandohan' ireo taona 1980, dia nitombo ny fahalianana tamin' ny ''sabermetrics''. Nampitombo ny fifantohana tamin' ny antontanisa roa momba ny fikapohana izany, izay lazain' ny mpandinika ao amin' io sehatra io fa mahomby lavitra noho ny salanisan' ny kapoka mahatafapaka amin' ny toby amin' ny fandrefesana ny fahaizan' ny mpikapoka:<ref name="baseball-162" /> * Ny OBP (taham-pahatongavana amin' ny toby; ''on-base percentage'') dia mandrefy ny fahaizan' ny mpikapoka mahatafapaka amin' ny toby. Kajina izany amin' ny fanampiana ny fahombiazany rehetra tamin' ny fahatongavana amin' ny toby, izany hoe ny kapoka mahatafapaka amin' ny toby miampy ny fahazoana mandeha ho amin' ny toby voalohany tsy mikapoka miampy ny fahavoazan' ny baolina natsipy. Zaraina amin' ny fitambaran' ny fanatrehany eo amin' ny takelaka fiaingana izany, dia ny fanatrehana fikapohana isaina miampy ny fahazoana mandeha tsy mikapoka miampy ny fahavoazan' ny baolina natsipy miampy ny kapoka avo atao sorona; tsy ampidirina kosa ny kapoka fohy atao sorona (''sacrifice bunts'').<ref name="baseball-163" /> * Ny SLG (taham-pahazoana toby amin' ny kapoka; ''slugging percentage'') dia mandrefy ny fahaizan' ny mpikapoka mikapoka mafy. Kajina izany amin' ny fizarana ny fitambaran' ny toby azony tamin' ny kapoka amin' ny isan' ny fanatrehany fikapohana isaina. Ao amin' io fitambaran' ny toby io dia iray no isaina isaky ny kapoka mahatafapaka amin' ny toby voalohany (''single''), roa isaky ny kapoka mahatafapaka amin' ny toby faharoa (''double''), telo isaky ny kapoka mahatafapaka amin' ny toby fahatelo (''triple''), ary efatra isaky ny ''home run''.<ref name="baseball-164" /> Nanjary fampiasa betsaka ny sasany amin' ireo antontanisa vaovao noforonin' ny mpandinika ''sabermetrics'': * Ny OPS (taham-pahatongavana amin' ny toby miampy taham-pahazoana toby amin' ny kapoka; ''on-base plus slugging'') dia mandrefy ny fahaizan' ny mpikapoka amin' ny ankapobeny. Ny taham-pahatongavany amin' ny toby ampiana ny taham-pahazoany toby amin' ny kapoka no ahazoana azy.<ref name="baseball-165" /> * Ny WHIP (fahazoana mandeha tsy mikapoka miampy kapoka mahatafapaka amin' ny toby isaky ny fihodinana niandraiketana fanipazana; ''walks plus hits per inning pitched'') dia mandrefy ny fahaizan' ny mpanipy manakana ny mpikapoka tsy ho tonga amin' ny toby. Kajina izany amin' ny fanampiana ny isan' ny fahazoana mandeha tsy mikapoka sy ny kapoka mahatafapaka amin' ny toby navelan' ilay mpanipy ho azon' ny mpifanandrina, ary avy eo fizarana izany amin' ny isan' ny fihodinana niandraiketany fanipazana.<ref name="baseball-166" /> * Ny WAR (fandresena fanampiny raha oharina amin' ny fenitry ny mpisolo; ''Wins Above Replacement'') dia mandrefy ny isan' ny fandresena fanampiny azon' ny ekipa noho ny mpilalao iray, raha oharina amin' ny isan' ny fandresena antenaina ho azon' ilay ekipa raha mpilalao manana ny haavo ampiasaina ho fenitra ho an' ny mpisolo (''replacement-level player'') no nisolo azy.<ref name="baseball-167" /> == Fitiavan' ny olona azy sy ny fiantraikany eo amin' ny kolontsaina == [[File:Waseda University baseball players.jpg|thumb|right|upright=0.7|Mpilalao roa ao amin' ny ekipa mpilalao ''baseball'' ao amin' ny Oniversite Waseda, any Tokyo, [[Japàna]], tamin' ny 1921]] Tao amin' ny lahatsoratra nosoratany tamin' ny 1919, dia nofaritan' ilay filôzôfa Morris Raphael Cohen ho fivavaham-pirenen' i [[Etazonia]] ny ''baseball''.<ref name="baseball-168" /> Araka ny tenin' ilay mpanoratra momba ny fanatanjahantena Jayson Stark, raha adika amin' ny teny malagasy, dia efa hatry ny ela ny ''baseball'' no «ohatra filamatra tokana miavaka amin' ny kolontsaina amerikanina»; araka ny heviny anefa, dia ravan' ilay raharaha momba ny fampiasana tsy araka ny tokony ho izy ny sterôida (na akora simika misy karazany ampiasaina hampitomboana hozatra) izany toerana notanany izany.<ref name="baseball-169" /> Manana toerana lehibe eo amin' ny kolontsain' ny firenena hafa koa ny ''baseball'', araka ny filazan' ilay manam-pahaizana Peter Bjarkman. Toy izao no nilazany izany, raha adika amin' ny teny malagasy: «lalina tokoa ny fakan' io fanatanjahantena io ao amin' ny tantara sy ny kolontsain' ny firenena toa an' i [[Kiobà]], [ary] tanteraka tokoa ny fanovana ifotony azy sy ny fampifanarahana azy tamin' ny kolontsaina teo an-toerana tany [[Japàna]]».<ref name="baseball-170" /> === Ila-bolantany andrefana === Noho ny fitaoman' i Etazonia teo amin' ny ila-bolantany andrefana, dia nitombo be ny filalaovana ''baseball'' tao amin' io faritra io. ==== Ao Etazonia ==== Jereo koa: Baseball any [[Kanada]]. [[File:911 President George W. Bush at World Series, 10302001..jpg|thumb|[[George Bush|Ny filoha George W. Bush]] mandray torohevitra alohan' ny hanaovany ny fanipazana fanokafana ny lalao fahatelo tamin' ny ''World Series'', herinandro vitsivitsy taorian' ny fanafihana tamin' ny 11 Septambra 2001]] Tamin' ny voalohany, dia ny mpiasa birao avy amin' ny saranga antonony no nokendrena ho mpijery ny lalaon' ny ligy lehibe tao Etazonia. Lafo ny vidim-pidirana 50&nbsp;cents napetraky ny ''National League'' (Ligim-pirenena) tamin' ny 1876, raha oharina amin' ny fialam-boly hafa natrehin' ny mpijery. Sakana ho an' ny mpiasa manao asa tanana koa ny toerana nisy ny kianja, izay teny ivelan' ny faritra afovoan-tanàna, sy ny fandaminana ny lalao hatao antoandro mandritra ny andro fiasana.<ref name="baseball-171" /> Hafa tanteraka ny toe-javatra taonjato iray tatỳ aoriana. Araka ny fanadihadian' i Riess, rehefa nitombo ny fitiavan' ny olona ireo fanatanjahantena an' ekipa hafa izay lafo lavitra ny salanisan' ny vidim-pidirana, dia ny baolina kitra amerikanina, ny basikety ary ny ''hockey'', dia lasa anisan' ny fanatanjahantena natrehin' ny mpijery sy tena nankafizin' ny mpiasa manao asa tanana tao Etazonia ny ''baseball'' matihanina.<ref name="baseball-172" /> [[File:20080708 Oversized Cubs Win Flag.jpg|thumb|Mpankafy ny Chicago Cubs mifaly miaraka amin' ny sainan' ny fandresen' ny Cubs]] Amin' ny ankapobeny, dia maro ny mpankafy ''baseball'' ao Etazonia. Araka ny fitsapan-kevitra iray natao tamin' ny 2006, dia efa ho ny antsasaky ny Amerikanina no mpankafy azy.<ref name="baseball-173" /> Izany no nahatonga ny mpankafy ''baseball'' amerikanina maro hiantso azy hoe «fialam-boly tian' ny Amerikanina indrindra», raha adika amin' ny teny malagasy ilay fiantsoana.<ref name="baseball-174" /> Araka ny fandinihan' i Katy Missimer, dia azo raisina ho sary an' ohatra maneho ny fomba fiaina amerikanina ny ''baseball''.<ref name="baseball-175" /> Tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-20 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-21, dia nisy fironana nifanohitra teo amin' ny toerana notanan' ny ''baseball'' raha oharina amin' ny baolina kitra amerikanina tao Etazonia. Tamin' ny 2008, dia nahatratra 6,5&nbsp;miliara dôlara ny vola niditra tamin' ny MLB (Ligy Lehibe amin' ny Baseball), ka izany no ambony indrindra voarakitra hatramin' izay. Sambany tao anatin' ny am-polony taona maro no nitovy tamin' ny vola niditra tamin' ny NFL (Ligim-pirenena amin' ny Baolina Kitra Amerikanina) izany.<ref name="baseball-176" /> Tamin' ny 2017, dia nahatratra ny tarehimarika ambony indrindra vaovao indray ny vola niditra tamin' ny MLB, izay nihoatra ny 10&nbsp;miliara dôlara.<ref name="baseball-177" /> Etsy ankilany, dia 9&nbsp;% tamin' ireo Amerikanina mpankafy fanatanjahantena nanaovana fitsapan-kevitra no nilaza fa ny ''baseball'' no fanatanjahantena tiany indrindra, raha 37&nbsp;% kosa no nifidy ny baolina kitra amerikanina matihanina.<ref name="baseball-178" /> Tamin' ny 1985, dia 24&nbsp;% no nifidy ny baolina kitra amerikanina matihanina ary 23&nbsp;% no nifidy ny ''baseball''.<ref name="baseball-179" /> Betsaka lavitra kosa ny fitambaran' ny mpijery manatrika ny lalaon' ny ligy lehibe amin' ny ''baseball'', satria maro lavitra ny lalao atao ao aminy.<ref name="baseball-180" /> Tamin' ny 2008, dia 78,6&nbsp;tapitrisa ny fitambaran' ny mpijery nanatrika ny lalaon' ny ligy lehibe: io no isa faharoa ambony indrindra teo amin' ny tantarany, ary latsaka 0,7&nbsp;% monja noho ny isa ambony indrindra voarakitra tamin' ny taona teo aloha.<ref name="MajorAtRec" /> Ny taona nanaraka, tao anatin' ny fitotongan' ny toekaren' i Etazonia, dia nihena 6,6&nbsp;% izany ka lasa 73,4&nbsp;tapitrisa.<ref name="Brown10" /> Valo taona tatỳ aoriana, dia nidina ambanin' ny 73&nbsp;tapitrisa izany.<ref name="baseball-182" /> Nahatratra ny isa ambony indrindra voarakitra koa ny fitambaran' ny mpijery nanatrika ireo lalao teo ambany fiahian' ny ''Minor League Baseball'' (Ligy Madinika amin' ny Baseball) tamin' ny 2008, izay nahatratra 43,3&nbsp;tapitrisa.<ref name="baseball-183" /> Na dia tsy mahasarika mpijery fahitalavitra manerana ny firenena betsaka tahaka ny lalao baolina kitra amerikanina aza ny lalaon' ny MLB, dia izy ireo no manjaka eo amin' ny tsenan' ny fahitalavitra any amin' ny faritra misy ny ekipany. Mandritra ny fahavaratra any an-toerana, dia matetika izy ireo no voalohany amin' ny fandaharana rehetra amin' ny ora be mpijery amin' ny hariva any amin' ireny faritra ireny.<ref name="baseball-184" /> Taorian' ny fihenana nandritra ny taona maromaro nanomboka tamin' ny 2017, dia nitombo kely indray ny isan' ny mpijery ''baseball'' tamin' ny taona vitsivitsy nifarana tamin' ny 2024. Tamin' ny 2024, dia nahatratra 71,3&nbsp;tapitrisa izany, ka io no ambony indrindra nanomboka tamin' ny 2017.<ref name="baseball-185" /> ==== [[Amerika Latina]] ==== Jereo koa: ny fifandraisan' i Amerika Latina sy [[Etazonia]] eo amin' ny fanatanjahantena. Be mpankafy tokoa ny ''baseball'' any [[Venezoela]]; tamin' ny 2011, dia nilaza ny 95 % tamin' ireo olona nanaovana fanadihadiana fa io no fanatanjahantena nasionaly.<ref name="baseball-186" /> Heverina ho fanatanjahantena nasionaly koa ny ''baseball'' any Nikaragoa sy Panamà.<ref name="baseball-187" /><ref name="baseball-188" /> Na dia mbola be mpankafy kokoa aza ny baolina kitra, dia mitombo haingana ny firoboroboan' ny ''baseball'' any [[Meksika]]. Tamin' ny 2024, dia nahasarika mpijery maro kokoa noho ny ekipa sasany ao amin' ny ''Liga MX'' (ligy baolina kitra any Meksika) ireo ekipa sangany tao amin' ny ligy ''baseball'' any Meksika.<ref name="baseball-189" /> Misy mpankafy ihany koa ny ''baseball'' any Kôlômbia, na dia mbola aorian' ny baolina kitra aza izy, indrindra any amin' ny faritra amorontsiraka akaikin' ny Ranomasina Karaiba, toa an' i [[Barranquilla]] sy Cartagena.<ref name="baseball-190" /> Tao anatin' ny taona vitsivitsy, dia nitombo ny mpankafy ''baseball'' tany Kôlômbia, indrindra tao [[Bogotá]] renivohitra, noho ny fitomboan' ny isan' ny mpifindra monina avy any Venezoela.<ref name="baseball-191" /> Nitombo koa ny mpankafy ''baseball'' tany [[Brezila]] tao anatin' ny taona vitsivitsy, noho ny fandefasana ny lalaon' ny MLB (Ligy Lehibe amin' ny Baseball) tao amin' ny ESPN (fantsona fahitalavitra momba ny fanatanjahantena) any Brezila sy ilay medaly volafotsy manan-tantara azo tamin' ny fifaninanana ''baseball'' tao amin' ny Lalao Panamerikanina 2023. Na izany aza, dia mbola aorian' ny basikety sy ny baolina kitra amerikanina izy raha jerena ny fanatanjahantena be mpanao indrindra any Brezila.<ref name="baseball-192" /><ref name="baseball-193" /> Nitombo koa ny mpankafy ''baseball'' tany [[Arzantina]] sy [[Però]] tao anatin' ny taona vitsivitsy noho ny mpifindra monina avy any Venezoela.<ref name="baseball-194" /> Lalaovina any [[Hôndorasy]] koa ny ''baseball''. Tao anatin' ny taona vitsivitsy, dia niezaka nampitombo ny fanohanana io fanatanjahantena io tao amin' ilay firenena i Mauricio Dubón, mpilalao ao amin' ny ligy lehibe.<ref name="baseball-196" /> Nanampy ireo mpifindra monina avy any Amerika Latina ho tafiditra ao amin' ny fiarahamonina any Etazonia ny fitiavan' ny olona an' io fanatanjahantena io manerana an' i Amerika Latina.<ref name="baseball-197" /> ==== Karaiba ==== Nanomboka tany am-piandohan' ny taompolo 1980, dia ny [[Repoblika Dôminikana]], indrindra ny tanànan' i San Pedro de Macorís, no tena namatsy ireo ligy lehibe tamin' ny mpilalao mahay avy any ivelany.<ref name="baseball-198" /> Mbola isan' ireo maherifom-pirenena lehibe indrindra teo amin' ny tantaran' i Pôrtô-Rikô i [[Roberto Clemente]], izay voaray ao amin' ny ''Hall of Fame'' (lisitr' ireo olona omena voninahitra noho ny zava-bitany).<ref name="baseball-200" /> Na dia efa hatry ny ela aza ny ''baseball'' no fialam-boly ara-panatanjahantena lehibe indrindra tao amin' ilay nosy, dia nihena nanomboka tamin' ny 1990 ny mpankafy ny ligy matihanina lalaovina amin' ny ririnina, izay nahasarika mpijery maro taloha. Tamin' io taona io no nanombohana nampiditra ireo tanora mpilalao avy any Pôrtô-Rikô tao amin' ny fifantenana isan-taona ataon' ireo ekipa ao amin' ny ligy lehibe handraisana mpilalao vaovao.<ref name="baseball-201" /> Any [[Kiobà]], izay heverina amin' ny lafiny rehetra fa ny ''baseball'' no fanatanjahantena nasionaly,<ref name="baseball-202" /> dia mahazo toerana lehibe kokoa noho ireo ekipan' ny tanàna sy faritany mifaninana ao amin' ireo ligy an-toerana avo lenta indrindra ny ekipam-pirenena.<ref name="WW" /> Anisan' ny fanatanjahantena be mpankafy indrindra any [[Aruba]] sy Curaçao koa ny ''baseball'',<ref name="baseball-204" /> ary mihamiroborobo any [[Bahamasy]] sy any amin' ny US Virgin Islands.<ref name="baseball-205" /><ref name="baseball-206" /> === Azia === [[File:Afghan girl playing baseball in 2002.jpg|thumb|left|upright=0.7|Ankizivavy afganà milalao ''baseball'' tamin' ny Aogositra 2002]] Any [[Azia Atsinanana]], anisan' ny fanatanjahantena be mpankafy indrindra ny ''baseball'' any [[Japàna]],<ref name="baseball-207" /> any [[Taioàna]]<ref name="baseball-208" /> ary any [[Kôrea Atsimo]].<ref name="baseball-209" /> Any Japàna, izay tsy iadian-kevitra fa ny ''baseball'' no fanatanjahantena ifaninanana ekipa be mpijery indrindra, dia notombanana ho iray lavitrisa dôlara ny fitambaran' ny vola niditra tamin' ireo ekipa roa ambin' ny folo ao amin' ny ''Nippon Professional Baseball'' (Baseball Matihanina ao Japàna, NPB) tamin' ny 2007. Io fikambanana io no miandraikitra ny ''Central League'' (Ligy Afovoany) sy ny ''Pacific League'' (Ligy Pasifika). Tokony ho 20 tapitrisa ny fitambaran' ny mpijery tonga nanatrika ny lalaon' ny NPB tamin' io taona io. Tao anatin' ny roapolo taona nialoha izany, dia nitombo 50 isan-jato ny isan' ny mpijery tonga nanatrika ny lalaon' ny MLB (Ligy Lehibe amin' ny Baseball), ary efa ho nitombo avo telo heny ny vola niditra taminy; tsy niova firy kosa ireo tarehimarika ireo ho an' ny NPB. Misy ny ahiahy fa hanimba ny ''baseball'' any Japàna ny fitomboan' ny fahalianan' ny MLB haka ireo mpilalao japoney malaza.<ref name="RW" /> Any Taioàna, ny ''baseball'' dia iray amin' ireo fanatanjahantena be mpijery indrindra, na amin' ny fahitalavitra na eny an-kianja.<ref name="Taiwan Culture Portal" /> Nitombo be ny mpankafy ny ''baseball'' tany amin' ny [[Repoblika Entim-Bahoakan' i Sina]] tato anatin' ny taona vitsivitsy; araka ny tombana nataon' ny MLB tamin' ny 2019, dia 21 tapitrisa ny mpankafy nanaraka mavitrika io fanatanjahantena io tao amin' ilay firenena.<ref name=":0" /> Noheverina ho fialam-boly nasionaly ny ''baseball'' tany amin' ny [[Filipina]] tamin' ireo taompolo 1960 sy 1970, saingy nihena ny fankafizan' ny olona azy taorian' izany. Nanomboka tamin' ny 2005, dia nisy ezaka natao hamelomana indray io fanatanjahantena io tao amin' ilay firenena.<ref name="renaissance" /> Nitombo tampoka ny fankafizan' ny olona ny ''baseball'' tany [[Tailandy]], taorian' ny nahazoan' ilay firenena medaly volafotsy tamin' io fanatanjahantena io nandritra ny Lalaon' i Azia Atsimo Atsinanana tamin' ny 2025, izay nampiantranoiny.<ref name="baseball-215" /> === Eorôpa === [[File:Tigers2017Champions.jpg|thumb|upright=0.85|Ny Tampere Tigers mankalaza ny fandreseny tamin' ny fiadiana ny ho tompondaka tamin' ny 2017 tao Turku, any [[Finlandy]].]] Amin' ny ankapobeny, dia fanatanjahantena vitsy mpitia any Eorôpa ny ''baseball''.<ref name="baseball-216" /> Somary be mpitia kosa izy io any [[Nederlandy]], izay iantsoana azy hoe ''honkbal'', noho ny fitaoman' i [[Etazonia]] taorian' ny [[Ady Lehibe Faharoa]] sy noho i [[Aruba]] sy Curaçao, izay ny ''baseball'' no fanatanjahantena be mpitia indrindra, eo ambany fifehezan' io fanjakana io.<ref name="baseball-217" /> Somary be mpitia koa ny ''baseball'' any amin' ny faritra sasany any Italia, indrindra ao amin' ny tanànan' i Nettuno, noho ny fitaoman' ny miaramila amerikanina taorian' ny Ady Lehibe Faharoa.<ref name="baseball-218" /> Nivoatra tao anatin' ny taona vitsivitsy ny ''baseball'' any [[Tsekia]], ka anisan' ny nahatonga izany ny fahombiazan' ny ekipa tseky tamin' ny fifaninanana ''World Baseball Classic'' tamin' ny 2023.<ref name="baseball-219" /> === Ôseania === Jereo koa: Ny ''baseball'' any Zelandy Vaovao. Anisan' ny fanatanjahantena be mpitia indrindra any [[Palaô]] sy [[Guam]] ny ''baseball''.<ref name="baseball-220" /><ref name="baseball-221" /> Any Aostralia, dia fanatanjahantena vitsy mpitia izy io, nefa manana ligy matihanina ilay firenena. Mahasarika mpilalao matihanina amerikanina sy kôreanina maniry hilalao amin' ny ligin' ny ''baseball'' amin' ny ririnina io ligy io.<ref name="baseball-222" /> Tamin' ny 2026, dia Aostralianina maherin' ny 30 no nilalao ''baseball'' teny amin' ny oniversite tany Etazonia, raha enina izany tamin' ny 2020.<ref name="baseball-223" /> === Afrika === Tsy dia be mpitia any Afrika ny ''baseball'', ary any [[Afrika Atsimo]] sy [[Oganda]] no tena ahitana mpitia azy maro ao amin' io kôntinenta io. Mihamitombo kosa ny fandaharanasa fampandrosoana azy any [[Zimbaboe]], [[Ganà]], [[Kenià]], [[Tanzania]] ary [[Nizerià]].<ref name="baseball-224" /> Be mpitia tany [[Afrika Atsimo]] ny ''baseball'' talohan' ny [[Ady Lehibe Faharoa]], saingy nihena ny mpitia azy hatramin' izay. Mbola misy ekipa any, ary misy ezaka atao hampitomboana indray ny mpitia azy, anisan' izany ny fampidirana ny ''Baseball5''.<ref name="baseball-227" /> Mihamitombo koa ny fandaharanasa fampandrosoana ny ''baseball'' any [[Sodàna Atsimo]], ka nisy mpilalao nahazo fifanarahana hilalaovana ho matihanina vokatr' izany.<ref name="baseball-228" /> Nanangana fifaninanana ''baseball'' Koshien ho an' ny mpianatra eny amin' ny lisea tany [[Tanzania]], [[Ganà]] ary [[Kenià]] ny ''[[Japàna|Japan]]-Africa Baseball & Softball Foundation'' (Fondasiona Japàna–Afrika momba ny ''baseball'' sy ny ''softball''), ka tany [[Tanzania]] no nahitana fahombiazana indrindra. Kasaina koa ny hananganana fifaninanana mitovy amin' izany any [[Nizerià]], [[Sodàna Atsimo]], [[Benîno]], [[Kamerona]] ary [[Zambia]].<ref name="baseball-229" /> === Eo amin' ny ankizy === Tamin' ny 2024, ny ''Little League Baseball'' (fikambanana mikarakara ligy ''baseball'' ho an' ny ankizy) dia niandraikitra ligy nahitana mpandray anjara 2&nbsp;tapitrisa tany amin' ny firenena maherin' ny 80.<ref name="baseball-230" /> Nihena ny isan' ny mpilalao raha oharina amin' ny taompolo 1990, izay nahitana ankizy 3&nbsp;tapitrisa nandray anjara tamin' ny ''Little League Baseball'' isan-taona.<ref name="baseball-231" /> Maherin' ny 1&nbsp;tapitrisa ny mpandray anjara ao amin' ny ekipan' ny ''[[Babe Ruth]] League'' (ligy Babe Ruth).<ref name="baseball-232" /> Araka ny filazan' ny filohan' ny Federasiona Iraisam-pirenena momba ny Baseball tamin' ny 2009, dia vehivavy sy zazavavy eo anelanelan' ny 300&nbsp;000 sy 500&nbsp;000 maneran-tany no milalao ''baseball'', ka anisan' izany ireo mandray anjara amin' ny ''Little League'' sy ny ''Tee Ball'', lalao fampidirana amin' ny ''baseball''.<ref name="baseball-233" /> Efa anisan' ny rafitra miorina ao amin' ny sampana misahana ny fanabeazana ara-batana any amin' ny ankamaroan' ny sekoly ambaratonga faharoa ambony sy ny toeram-pampianarana ambony any [[Etazonia]] ny fisian' ny ekipa ''baseball'' voalohany misolo tena ny sekoly.<ref name="MB" /> Tamin' ny 2015, dia mpianatra ambaratonga faharoa ambony efa ho antsasaka tapitrisa sy mpianatra ambaratonga ambony maherin' ny 34&nbsp;000 no nilalao tao amin' ny ekipa ''baseball'' tao amin' ny toeram-pianarany.<ref name="baseball-235" /> Efa tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20 no nitana ny laharana voalohany tamin' ny fanatanjahantena tao [[Japàna]] ny ''baseball'' nifanandrinan' ny toeram-pampianarana ambony. Tena be mpitia ao indrindra indrindra ny ''baseball'' an-tsekoly ambaratonga faharoa ambony.<ref name="baseball-236" /> Alefa manerana ny firenena ny fihodinana farany amin' ireo fifaninanana roa fanao isan-taona: ny Fifaninanam-pirenena ''Baseball'' ho an' ny Sekoly Ambaratonga Faharoa Ambony Asaina Handray Anjara, amin' ny lohataona, sy ny Fiadiana ny Ho Tompondaka Nasionalin' ny ''Baseball'' ho an' ny Sekoly Ambaratonga Faharoa Ambony, izay mbola manan-danja kokoa, amin' ny fahavaratra. Antsoina hoe ''Spring Koshien'' (Koshien amin' ny lohataona) sy ''Summer Koshien'' (Koshien amin' ny fahavaratra) izy ireo tsirairay avy, araka ny anaran' ny kianja Koshien mahazaka olona 55&nbsp;000 izay anaovana azy.<ref name="baseball-237" /> Any [[Kiobà]], dia ampahany tsy maintsy atao ao anatin' ny rafi-panjakana momba ny fanabeazana ara-batana, izay manomboka ho an' ny ankizy enin-taona, ny ''baseball''. Misy ankizy manan-talenta alefa any amin' ny sekoly manokana eny amin' ny distrika mba hahazo fiofanana lalina kokoa, na dia vao fito taona aza. Izany no dingana voalohany amin' ny lalam-pivoarana izay miafara any amin' ny ekipam-pirenena ''baseball''.<ref name="WW" /> === Ao amin' ny kolontsaina iombonan' ny besinimaro === [[File:Honus wagner t206 baseball card.jpg|thumb|upright=0.75|Nisongadina tao amin' ny andian-karatra ''baseball'' navoakan' ny ''American Tobacco Company'' (orinasa amerikanina mpamokatra paraky) teo anelanelan' ny 1909 sy 1911 i [[Honus Wagner]], mpiaro teo anelanelan' ny toby faharoa sy fahatelo tao amin' ny Pittsburgh Pirates. Namidy 2,8&nbsp;tapitrisa dolara ity karatra aseho ity tamin' ny 2007.<ref name="baseball-238" />]] Nisy fiantraikany midadasika teo amin' ny kolontsaina iombonan' ny besinimaro ny ''baseball'', na tao [[Etazonia]] na tany an-kafa. Am-polony ireo fomba fiteny anglisy nipoitra avy amin' ny ''baseball''; anisan' izany indrindra ireo fomba fiteny an-kolaka momba ny firaisana ara-nofo izay ampiasaina betsaka.<ref name="baseball-239" /> Ny World Series tamin' ny 1922 no nampitaina tamin' ny fandaharana voalohany nalefan' ny tambajotran' onjam-peo tao [[Amerika Avaratra]]: i Grantland Rice, mpanao gazety ara-panatanjahantena malaza, no nitantara mivantana ny fizotry ny lalao isaky ny hetsika avy tao amin' ny kianja Polo Grounds tao amin' ny tanànan' i New York, tao amin' ny onjam-peo WJZ any Newark, New Jersey. Nampifandraisina tamin' ny alalan' ny tariby tamin' ny WGY any Schenectady, New York, sy ny WBZ any [[Springfield, Massachusetts]], io onjam-peo io.<ref name="baseball-240" /> Nanjary kojakojan-damaody hita hatraiza hatraiza ny satroka ''baseball'', tsy tany Etazonia sy [[Japàna]] ihany, fa tany amin' ny firenena izay tsy dia be mpitia loatra ilay fanatanjahantena koa, toy ny [[Fanjakana Mitambatra]].<ref name="baseball-241" /> Nahazoana aingam-panahy hamoronana zavakanto sy fialamboly maro ny ''baseball''. Anisan' ny ohatra lehibe voalohany ny tononkalon' i Ernest Thayer, ''Casey at the Bat'', izay nivoaka tamin' ny 1888. Mitantara amin' ny hatsikana somary maneso ny tsy fahombiazan' ny mpilalao kintana iray tamin' ny fotoana manan-danja mety hamaritra ny vokatry ny lalao, izay antsoina ankehitriny hoe ''clutch situation'', io tononkalo io. Niainga avy taminy ny seho mampifandimby karazana fampisehoana (''vaudeville'') sy ny seho an-tsehatra hafa, ny firaketana feo, ny sarimihetsika nampifanarahana tamin' ilay tantara, ary ny opera iray, ary koa ny tohin-tantara sy ny fanahafana maneso maro tamin' ny haino aman-jery isan-karazany. Maro ny sarimihetsika momba ny ''baseball'', anisan' izany ny ''The Pride of the Yankees'' (1942), izay nahazo ny loka Academy Award, sy ireo voatendry hifaninana hahazo ny loka Oscar, dia ny ''The Natural'' (1984) sy ny ''Field of Dreams'' (1989). Tao amin' ny fifantenan' ny ''American Film Institute'' (Ivontoerana Amerikanina momba ny Sarimihetsika) ireo sarimihetsika ara-panatanjahantena folo tsara indrindra, dia teo amin' ny laharana faha-3 ny ''The Pride of the Yankees'', ary teo amin' ny laharana faha-5 ny ''Bull Durham'' (1988).<ref name="baseball-242" /> Nampiasaina ho lohahevitra tamin' ny sanganasa nahomby na an-tsehatra na tamin' ny kapila ny ''baseball'': teo ny teatra misy hira ''Damn Yankees'', noforonin' i Adler sy Ross; teo koa ny hiran' i George J. Gaskin hoe ''Slide, Kelly, Slide'', ny ''Mrs. Robinson'' an' i [[Simon & Garfunkel|Simon and Garfunkel]], ary ny ''Centerfield'' an' i John Fogerty.<ref name="baseball-243" /> Nanjary nalaza haingana ny hatsikana fohy ''Who's on First?'', izay naka aingam-panahy avy amin' ny ''baseball'' ary nampahalazain' i Abbott and Costello tamin' ny 1938. Enimpolo taona tatỳ aoriana dia nofidin' ny gazetiboky ''Time'' ho fampisehoana hatsikana tsara indrindra tamin' ny taonjato faha-20 izy io.<ref name="baseball-244" /> Anisan' ny asa soratra mifandray amin' ilay lalao ny tantara foronina fohy nosoratan' i Ring Lardner sy ny tantara lava toa ny ''The Natural'' an' i Bernard Malamud, izay niavian' ilay sarimihetsika; ny ''The Universal Baseball Association, Inc., J. Henry Waugh, Prop.'' an' i Robert Coover; ny ''Calico Joe'' an' i [[John Grisham]]; ary ny ''Shoeless Joe'' an' i W. P. Kinsella, izay niavian' ny ''Field of Dreams''. Anisan' ny asa soratra heverina ho fototra momba ny ''baseball'' koa ny tatitra ara-gazety nosoratan' i Damon Runyon tamin' ny fanarahany tsy tapaka ilay taranja; ny lahatsoratra tao amin' ny tsanganana nosoratan' i Grantland Rice, Red Smith, Dick Young ary Peter Gammons; ary ny lahatsoratra famakafakana nosoratan' i Roger Angell. Anisan' ny boky tsy foronina malaza momba ilay taranja ny ''The Glory of Their Times'' an' i Lawrence S. Ritter, ny ''The Boys of Summer'' an' i Roger Kahn, ary ny ''Moneyball'' an' i Michael Lewis. Heverina ho fotoana nanova ny fanaovana tatitra momba ny fanatanjahantena matihanina ny famoahana, tamin' ny 1970, ny ''Ball Four'', boky fitantaran' i Jim Bouton, mpanipy tao amin' ny ligy lehibe, izay namboraka na dia ny zava-nitranga tsy nampahafantarina ny besinimaro aza.<ref name="baseball-245" /> Nahazoana aingam-panahy hamoronana endrika kolontsaina vaovao koa ny ''baseball''. Nampidirina tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-19 ny karatra ''baseball'', izay karatra fanaovana dokambarotra tamin' ny voalohany. Matetika dia nisy sarina mpilalao ''baseball'' teo amin' ny ilany iray, ary dokambarotra momba ny orinasa iray teo amin' ny ilany hafa. Tany am-piandohan' ny taona 1900 dia namokatra azy ireny betsaka ho fitaovana fampiroboroboana ny varotra ny orinasa mpamokatra paraky sy vatomamy. Niely tamin' ny taona 1930 ny endrika maoderin' ny karatra ''baseball'', ahitana sarin' ny mpilalao ary antontan' isa sy mombamomba ny fiainany eo an-damosin' ilay karatra. Ireo karatra ''baseball'' ireo, izay maro amin' izy ireny ankehitriny no zavatra sarobidy angonina, no niavian' ny sehatra indostrialy midadasika kokoa mamokatra karatra angonina sy ifanakalozana. Tafiditra ao amin' izany ny vokatra mitovitovy aminy momba ny fanatanjahantena samihafa sy ny sehatra tsy mifandray amin' ny fanatanjahantena.<ref name="baseball-246" /> Nanomboka tamin' ny 1980 ny endrika maoderin' ny lalao fanatanjahantena an-tsaina, rehefa namorona ny ''Rotisserie League Baseball'' i Daniel Okrent, mpanoratra tao New York, sy ny namany maromaro. Ny mpandray anjara amin' ny ligy Rotisserie dia mifantina mpilalao avy amin' ny lisitry ny mpilalao mbola milalao ao amin' ny MLB (Ligy Lehibe amin' ny ''Baseball'') mba hamoronana ekipa an-tsaina. Avy eo izy ireo dia manao vanim-potoana fifaninanana an-tsaina iray manontolo, ka ny antontan' isa farany avy amin' ny tena lalao nataon' ireo mpilalao no amaritana ny vokatry ny lalao an-tsaina. Niely haingana ny lalao amin' ny fomba Rotisserie. Antsoina amin' ny anarana ankapobeny kokoa hoe ''fantasy baseball'', na lalao ''baseball'' an-tsaina, izy io ankehitriny, ary nitarika ny famoronana lalao mitovitovy aminy mifototra amin' ny fanatanjahantena maro samihafa.<ref name="baseball-247" /> Niroborobo io sehatra io noho ny fitomboan' ny fahafahana mampiasa Internet sy ny fipoiran' ny tranonkala vaovao mifandray amin' ny lalao fanatanjahantena an-tsaina. Tamin' ny 2008 dia efa olona 29,9 tapitrisa tao Etazonia sy [[Kanada]] no nanao ireny lalao ireny, ka nandany 800&nbsp;tapitrisa dolara tamin' izany fialam-boly izany.<ref name="baseball-248" /> Heverina koa fa ny fitomboan' ny fitiavana ny lalao ''baseball'' an-tsaina no anisan' ny nahatonga ny fitomboan' ny fifantohana tamin' ny fandalinana ny ''baseball'' amin' ny alalan' ny antontan' isa (''sabermetrics''): teo amin' ny mpankafy aloha, ary tatỳ aoriana vao teo amin' ny matihanina amin' ny ''baseball''.<ref name="baseball-249" /> === Lalao nipoitra avy aminy === Lahatsoratra fototra: Ireo endrika samihafan' ny ''baseball''. [[File:Queens stickball.jpg|thumb|198x198px|Ny ''stickball'' dia endrika iray amin' ny ''baseball'' fahita eny an-dalambe, izay matetika ampifanarahana amin' ny toe-javatra eo no ho eo. Hita eo amin' ny rindrina ao ambadiky ny mpikapoka ny faritra kendrena amin' ny fanipazana (''strike zone''), izay voamarika tamin' ny loko.]] Nipoitra tsikelikely ny endrika tsy ara-pomba samihafan' ny ''baseball'', ka misy lalao toy ny ''corkball'' izay ahitana taratra ny fomban-drazana eo an-toerana sady ahafahana milalao amin' ny toerana samihafa.<ref name="baseball-250" /> Endrika roa amin' ny ''baseball'', dia ny ''softball'' sy ny ''Baseball5'', no tantanan' ny ''World Baseball Softball Confederation'' (Konfederasiona Iraisam-pirenena momba ny Baseball sy Softball) eo amin' ny sehatra iraisam-pirenena, miaraka amin' ny ''baseball''.<ref name="baseball-251" /> ==== Ny ''baseball'' britanika ==== Lahatsoratra fototra: Ny ''baseball'' britanika. Nanao fitetezam-paritra tany Britaina Lehibe ny ekipa amerikanina mpilalao ''baseball'' matihanina tamin' ny 1874 sy 1889, ary nisy fiantraikany lehibe teo amin' ireo fanatanjahantena nitovitovy taminy tany Britaina Lehibe izany. Tany Kambria sy Merseyside dia efa nisy lalao niorim-paka tsara teo amin' ny fiarahamonina, izay nampiasana fahaiza-milalao sy fomba filalaovana nifanaraka kokoa tamin' ny lalao amerikanina. Nanomboka nampiasa tsy ara-pomba ny anarana hoe ''baseball'' (''Pêl Fas'') ny mponin' i Kambria mba hanehoana izany fomba filalaovana amerikanina izany. Tamin' ny taompolo 1890 dia nisy antso mba hanaraka ny fahombiazan' ireo fanatanjahantena hafa nilalaovan' ny sarangan' ny mpiasa, toy ny ''rugby'' tany Kambria sy ny baolina kitra tany Merseyside, ka hametraka fitsipika sy rafi-pitantanana manokana.<ref name="baseball-252" /> Nandritra ny taom-pilalaovana 1892 no nifanarahana ny fitsipik' ilay lalao nantsoina hoe ''baseball'', ka natambatra sy noraiketina tamin' ny fomba ofisialy izany fitsipika izany.<ref name="baseball-253" /> ==== Ny ''baseball'' any [[Finlandy]] ==== Lahatsoratra fototra: ''Pesäpallo''. Ny ''baseball'' any Finlandy, izay antsoina koa hoe ''pesäpallo'', dia fitambaran' ireo lalaon' ekipa nentim-paharazana misy fikapohana baolina sy ny ''baseball'' any [[Amerika Avaratra]]. I Lauri "Tahko" Pihkala no namorona azy tamin' ny taompolo 1920.<ref name="INTRO2" /><ref name="baseball-255" /> Mitovy amin' ny an' ny ''baseball'' ny foto-kevitry ny ''pesäpallo'': miezaka mahazo isa amin' ny fikapohana tsara ny baolina sy ny fihazakazahana mamakivaky ireo toby ny ekipa manafika, fa ny ekipa miaro kosa miezaka manala ny mpikapoka sy ny mpihazakazaka amin' ny fanafihana. Anisan' ny fahasamihafana lehibe indrindra eo amin' ny ''pesäpallo'' sy ny ''baseball'' ny fanipazana ny baolina mitsangana miakatra amin' ny ''pesäpallo''. Manamora be ny fikapohana ny baolina sy ny fifehezana ny herin' ny kapoka ary ny lalana alehan' ny baolina izany. Noho izany dia maro karazana kokoa ny fomba fanafihana, haingana kokoa ny lalao ary betsaka kokoa ny lafiny ara-tetika amin' ny fanafihana, raha oharina amin' ny ''baseball''.<ref name="INTRO2" /> == Jereo koa == * Loka amin' ny ''baseball'' * Fitafiana sy fitaovana ampiasaina amin' ny ''baseball'' * Lisitr' ireo sarimihetsika momba ny ''baseball'' * Lisitr' ireo ligy voarafitra amin' ny ''baseball'' * Vehivavy eo amin' ny ''baseball'' === Fanatanjahantena mifandray aminy === * ''Brännboll'' – lalao skandinavianina mampiasa kibay fikapohana sy baolina * Fampitahana ny ''baseball'' sy ny ''cricket'' * Fampitahana ny ''baseball'' sy ny ''softball'' * ''Lapta'' – lalao rosiana mampiasa kibay fikapohana sy baolina * ''Oină'' – lalao avy any Romania mampiasa kibay fikapohana sy baolina * ''Snow baseball'' (''baseball'' amin' ny lanezy) – lalao manana fitsipika mitovitovy amin' ny an' ny ''baseball'', atao any India mandritra ny ririnina * ''Stickball'' * ''Stoop ball'' * ''Tee-ball'' – lalao manana fitsipika mitovitovy amin' ny an' ny ''baseball'', saingy tsy misy mpanipy ary apetraka eo an-tampon' ny fitoerana mitazona azy ny baolina * ''Vitilla'' * ''Wiffle ball'' == Loharano == <references> <ref name=":0">[https://english.news.cn/20231024/88327d19144e4ada846036e80a00365d/c.html ''Feature: China sees growing youthful exuberance on baseball diamond -Xinhua'']. daty nijerena voarakitra: 2024-06-03. datin' ny tahiry: December 1, 2024. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: english.news.cn. [https://web.archive.org/web/20241201212202/https://english.news.cn/20231024/88327d19144e4ada846036e80a00365d/c.html rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="BlockRader">Block (2005), pp. 86, 87, 111–113, 118–121, 135–138, 144, 160; Rader (2008), p. 7.</ref> <ref name="Brown10">Brown, Maury. [http://www.bizofbaseball.com/index.php?option=com_content&view=article&id=4124:mlb-sees-a-record-66-billion-in-revenues-for-2009&catid=30:mlb-news&Itemid=42 ''MLB Sees a Record $6.6 Billion in Revenues for 2009'']. Biz of Baseball. February 25, 2010. daty nijerena voarakitra: September 17, 2010. datin' ny tahiry: October 27, 2010. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20101027080204/http://bizofbaseball.com/index.php?option=com_content&view=article&id=4124%3Amlb-sees-a-record-66-billion-in-revenues-for-2009&catid=30%3Amlb-news&Itemid=42 rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="Cheats">''The Baseball Championship: Aston Villa the Winners''. Sporting Life. September 3, 1890. p.: 1.</ref> <ref name="HB">Bodley, Hal. [https://www.usatoday.com/sports/baseball/columnist/bodley/2004-02-26-bodley_x.htm ''Baseball Wants Just a Few More Minutes'']. ''USA Today''. February 26, 2004. daty nijerena voarakitra: February 3, 2009. datin' ny tahiry: March 14, 2012. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20120314204330/http://www.usatoday.com/sports/baseball/columnist/bodley/2004-02-26-bodley_x.htm rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="INTRO2">[http://www.pesis.fi/pesapalloliitto/international_site/introduction/ ''Introduction to the game'']. Pesäpalloliitto. daty nijerena voarakitra: October 16, 2015. datin' ny tahiry: October 29, 2015. toetry ny rohy voarakitra: dead. tranonkala: Pesis.fi. [https://web.archive.org/web/20151029075041/http://www.pesis.fi/pesapalloliitto/international_site/introduction/ rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="JG">Greenfield, Jeff. [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,988721,00.html ''Midnight Baseball'']. July 13, 1998. daty nijerena voarakitra: February 3, 2009. datin' ny tahiry: September 30, 2007. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20070930042801/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,988721,00.html rohy tahiry voarakitra]. magazine: Time.</ref> <ref name="League">[https://www.littleleague.org/playing-rules/rules-regulations-policies/ ''Little League Rules, Regulations, and Policies'']. ''Little League Baseball''. daty nijerena voarakitra: March 19, 2018. datin' ny tahiry: March 19, 2018. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20180319213650/https://www.littleleague.org/playing-rules/rules-regulations-policies/ rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="MB">Bradford, Marcia. [http://www.sportseventsmagazine.com/article/baseballsoftball/207/ ''Expanding Opportunities on the Ball Fields'']. ''SportsEvents Magazine''. 2008. daty nijerena voarakitra: May 3, 2009. datin' ny tahiry: February 9, 2009. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20090209193735/http://www.sportseventsmagazine.com/article/baseballsoftball/207/ rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="MLBR2">[http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/02_definition_of_terms.pdf ''Official Rules/2.00—Definitions of Terms'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 2, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011321/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/02_definition_of_terms.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="MajorAtRec">[http://www.sportsbusinessdaily.com/article/124427 ''MLB Regular-Season Attendance Just Shy of Last Year's Record'']. ''Street & Smith's SportsBusiness Daily''. daty nijerena voarakitra: January 29, 2009.</ref> <ref name="Mandelbaum5557">Mandelbaum (2005), pp. 55–57.</ref> <ref name="MinorAtRec">[http://web.minorleaguebaseball.com/milb/history/ ''Minor League Baseball History'']. Minor League Baseball. daty nijerena voarakitra: January 29, 2009. datin' ny tahiry: January 20, 2009. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20090120173052/http://web.minorleaguebaseball.com/milb/history/ rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="P111">Powers (2003), p. 111.</ref> <ref name="R71">Rader (2008), p. 71.</ref> <ref name="RW">Whiting, Robert. [http://www.japantimes.co.jp/sports/2007/04/11/baseball/is-the-mlb-destroying-japans-national-pastime/ ''Is the MLB Destroying Japan's National Pastime?'']. ''The Japan Times''. April 11, 2007. daty nijerena voarakitra: February 8, 2009. datin' ny tahiry: November 2, 2015. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20151102110936/http://www.japantimes.co.jp/sports/2007/04/11/baseball/is-the-mlb-destroying-japans-national-pastime/ rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="RulesPuttingBallInPlay">[http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/05_putting_ball_in_play.pdf ''Official Rules/5.00—Putting the Ball in Play. Live Ball'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 3, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011326/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/05_putting_ball_in_play.pdf rohy tahiry voarakitra]. [http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules//06_the_batter.pdf ''Official Rules/6.00—The Batter (Rule 6.09)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 3, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011324/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules//06_the_batter.pdf rohy tahiry voarakitra]. [http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/10_the_official_scorer.pdf ''Official Rules/10.00—The Official Scorer (Rules 10.06, 10.12)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 3, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205082219/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/10_the_official_scorer.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="SB45">Stallings and Bennett (2003), p. 45.</ref> <ref name="Simm">Simmons, Rob, "The Demand for Spectator Sports", in ''Handbook on the Economics of Sport'', ed. Wladimir Andreff and Stefan Szymanski (Edward Elgar, 2006), pp. 77–89.</ref> <ref name="T16">Tygiel (2000), p. 16.</ref> <ref name="Taiwan Culture Portal">Yeh, Joseph. [http://www.culture.tw/index.php?option=com_content&task=view&id=918&Itemid=157 ''Taiwan Baseball a new rallying point for national pride'']. September 30, 2008. daty nijerena voarakitra: May 1, 2022. datin' ny tahiry: July 12, 2015. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20150712193311/http://www.culture.tw/index.php?option=com_content&task=view&id=918&Itemid=157 rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="WW">Weissert, Will. [https://www.usatoday.com/sports/baseball/2009-03-05-3277668016_x.htm ''Cubans' Baseball Dreams Take Root on Rocky Fields'']. ''USA Today''. March 5, 2009. daty nijerena voarakitra: April 28, 2009. datin' ny tahiry: March 10, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090310031255/http://www.usatoday.com/sports/baseball/2009-03-05-3277668016_x.htm rohy tahiry voarakitra]. agency: Associated Press.</ref> <ref name="baseball-001">Sargis, Joe. [https://www.upi.com/Archives/1981/08/03/The-World-Games-slipped-out-of-town-Monday-quietly/8794365659200/ ''The World Games slipped out of town Monday, quietly...'']. United Press International. August 3, 1981. daty nijerena voarakitra: August 13, 2018. datin' ny tahiry: August 14, 2018. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20180814071521/https://www.upi.com/Archives/1981/08/03/The-World-Games-slipped-out-of-town-Monday-quietly/8794365659200/ rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-002">[https://content.mlb.com/documents/2/2/4/305750224/2019_Official_Baseball_Rules_FINAL_.pdf ''Official Baseball Rules'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: September 3, 2021. datin' ny tahiry: May 2, 2019. toetry ny rohy voarakitra: live. fanontana: 2019. [https://web.archive.org/web/20190502205240/https://content.mlb.com/documents/2/2/4/305750224/2019_Official_Baseball_Rules_FINAL_.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-003">Nissen, Keith. [https://www.spglobal.com/market-intelligence/en/news-insights/research/state-of-us-sports-viewing-2025 ''State of US sports viewing, 2025'']. S&P Global. daty nijerena voarakitra: 2026-10-05.</ref> <ref name="baseball-004">Bjarkman, Peter C.. [https://studiesonasia.scholasticahq.com/article/14327-american-baseball-imperialism-clashing-national-cultures-and-the-future-of-samurai-besuboru ''American Baseball Imperialism, Clashing National Cultures, and the Future of Samurai Besuboru'']. ''Studies on Asia''. 2006-09-01. boky: 3. laharana: 3. pp.: 123–140. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: September 15, 2024. datin' ny tahiry: September 15, 2024. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20240915170509/https://studiesonasia.scholasticahq.com/article/14327-american-baseball-imperialism-clashing-national-cultures-and-the-future-of-samurai-besuboru rohy tahiry voarakitra]. quote: Formal league baseball has long thrived in amateur and professional play around the world, especially in the Caribbean Basin and along the Asian-Pacific Rim. Its history in those regions is every bit as ancient and deep-rooted as it is on the North American continent.".</ref> <ref name="baseball-006">Thurston (2000), p. 15; [http://mlb.mlb.com/mlb/official_info/official_rules/foreword.jsp ''Official Rules/Foreword'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 2, 2009. datin' ny tahiry: January 24, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090124020327/http://mlb.mlb.com/mlb/official_info/official_rules/foreword.jsp rohy tahiry voarakitra]. [http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/01_objectives_of_the_game.pdf ''Official Rules/1.00—Objectives of the Game (Rules 1.01–1.03)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 2, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011325/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/01_objectives_of_the_game.pdf rohy tahiry voarakitra]. [http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/02_definition_of_terms.pdf ''Official Rules/2.00—Definitions of Terms'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 2, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011321/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/02_definition_of_terms.pdf rohy tahiry voarakitra]. [http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/04_starting_ending_game.pdf ''Official Rules/4.00—Starting and Ending a Game (Rule 4.10)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 2, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011327/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/04_starting_ending_game.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-007">[http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/01_objectives_of_the_game.pdf ''Official Rules/1.00—Objectives of the Game (Rules 1.04–1.07)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 2, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011325/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/01_objectives_of_the_game.pdf rohy tahiry voarakitra]. [http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/02_definition_of_terms.pdf ''Official Rules/2.00—Definitions of Terms'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 2, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011321/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/02_definition_of_terms.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-008">Porterfield (2007), p. 23; [http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/01_objectives_of_the_game.pdf ''Official Rules/1.00—Objectives of the Game (Rule 1.09)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 2, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011325/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/01_objectives_of_the_game.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-009">[http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/01_objectives_of_the_game.pdf ''Official Rules/1.00—Objectives of the Game (Rule 1.10a)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 2, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011325/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/01_objectives_of_the_game.pdf rohy tahiry voarakitra]. Fitzgerald, Stephen. [http://www.freepatentsonline.com/y2005/0176531.html ''Polymer Composite Baseball Bat Endcap (U.S. Patent Application 20050176531)'']. FreePatentsOnline.com. November 8, 2005. daty nijerena voarakitra: February 2, 2009. datin' ny tahiry: May 1, 2021. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20210501095916/https://www.freepatentsonline.com/y2005/0176531.html rohy tahiry voarakitra]. display-authors: etal.</ref> <ref name="baseball-010">[http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/01_objectives_of_the_game.pdf ''Official Rules/1.00—Objectives of the Game (Rules 1.12–1.15)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 2, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011325/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/01_objectives_of_the_game.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-011">Thurston (2000), pp. 21, 30, 31; [http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/01_objectives_of_the_game.pdf ''Official Rules/1.00—Objectives of the Game (Rule 1.16)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 3, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011325/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/01_objectives_of_the_game.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-012">Porterfield (2007), pp. 16–18, 25, 34, 35; [http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/09_the_umpire.pdf ''Official Rules/9.00—The Umpire (Rule 9.03a)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 3, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011323/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/09_the_umpire.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-013">[https://www.usatoday.com/story/sports/mlb/2014/09/29/ap-source-7-umpires-rotate-at-world-series/16437053/ ''AP source: 7 umpires rotate at World Series'']. ''USA Today''. September 29, 2014. daty nijerena voarakitra: March 27, 2018. agency: Associated Press.</ref> <ref name="baseball-015">Epstein, David. [http://sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1188950/index.htm ''It's All About Anticipation: Ryan Howard and Rafael Nadal don't have quicker reflexes than you do. They hit the fastest pitches and return the hardest serves because they can see the future'']. August 8, 2011. daty nijerena voarakitra: September 4, 2011. datin' ny tahiry: December 13, 2011. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20111213074933/http://sportsillustrated.cnn.com/vault/article/magazine/MAG1188950/index.htm rohy tahiry voarakitra]. magazine: Sports Illustrated.</ref> <ref name="baseball-016">[http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/02_definition_of_terms.pdf ''Official Rules/2.00—Definitions of Terms'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 2, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011321/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/02_definition_of_terms.pdf rohy tahiry voarakitra]. [http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/05_putting_ball_in_play.pdf ''Official Rules/5.00—Putting the Ball in Play. Live Ball (Rule 5.09e)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 3, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011326/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/05_putting_ball_in_play.pdf rohy tahiry voarakitra]. [http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules//06_the_batter.pdf ''Official Rules/6.00—The Batter (Rule 6.05a)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 3, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011324/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules//06_the_batter.pdf rohy tahiry voarakitra]. [http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/07_the_runner.pdf ''Official Rules/7.00—The Runner (Rules 7.08d, 7.10a)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 3, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011328/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/07_the_runner.pdf rohy tahiry voarakitra]. [http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/10_the_official_scorer.pdf ''Official Rules/10.00—The Official Scorer (Rule 10.07)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 3, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205082219/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/10_the_official_scorer.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-017">[http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules//06_the_batter.pdf ''Official Rules/6.00—The Batter (Rule 6.08b)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: April 12, 2012. datin' ny tahiry: May 29, 2008. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20080529025727/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules//06_the_batter.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-019">[http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules//06_the_batter.pdf ''Official Rules/6.00—The Batter (Rule 6.05)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 3, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011324/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules//06_the_batter.pdf rohy tahiry voarakitra]. [http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/07_the_runner.pdf ''Official Rules/7.00—The Runner (Rules 7.08, 7.10)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 3, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011328/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/07_the_runner.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-020">Thurston (2000), p. 100; [http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/03_game_preliminaries.pdf ''Official Rules/3.00—Game Preliminaries (Rule 3.03)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 2, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011326/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/03_game_preliminaries.pdf rohy tahiry voarakitra]. [http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules//06_the_batter.pdf ''Official Rules/6.00—The Batter (Rules 6.01, 6.04)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 3, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011324/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules//06_the_batter.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-021">Porterfield (2007), p. 19; Thurston (2000), p. 153; [http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules//06_the_batter.pdf ''Official Rules/6.00—The Batter (Rule 6.10)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 3, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011324/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules//06_the_batter.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-022">See, e.g., [http://washington.nationals.mlb.com/news/press_releases/press_release.jsp?ymd=20090404&content_id=4127882&vkey=pr_was&fext=.jsp&c_id=was ''Nationals Finalize 25-Man Roster'']. Washington Nationals/Major League Baseball. April 4, 2009. daty nijerena voarakitra: April 21, 2009. datin' ny tahiry: July 14, 2011. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20110714104000/http://washington.nationals.mlb.com/news/press_releases/press_release.jsp?ymd=20090404&content_id=4127882&vkey=pr_was&fext=.jsp&c_id=was rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-023">Alexander, Charles C.. [https://archive.org/details/ourgameamerican000alex/page/290 ''Our Game: An American Baseball History'']. Macmillan. 1991. p.: [https://archive.org/details/ourgameamerican000alex/page/290 290]. <nowiki>ISBN 9780805015942</nowiki>.</ref> <ref name="baseball-024">Ringolsby, Tracy. [https://www.mlb.com/news/national-league-could-add-dh-before-long/c-162404308 ''Tide is turning toward a universal DH'']. January 20, 2016. daty nijerena voarakitra: April 22, 2018. datin' ny tahiry: August 27, 2019. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: MLB.com. [https://web.archive.org/web/20190827201738/https://www.mlb.com/news/national-league-could-add-dh-before-long/c-162404308 rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-025">McLaughlin, Dan. [http://grantland.com/the-triangle/designated-hitters-and-the-economics-of-baseball/ ''Designated Hitters and the Economics of Baseball'']. Grantland. July 12, 2011. daty nijerena voarakitra: August 6, 2017.</ref> <ref name="baseball-026">Dunn, Jay. [http://www.trentonian.com/article/TT/20170621/SPORTS/170629946 ''Jay Dunn: It's Time For MLB Teams to Consider Grooming Two-Way Players'']. ''The Trentonian''. June 21, 2017. daty nijerena voarakitra: August 6, 2017. datin' ny tahiry: August 6, 2017. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20170806221951/http://www.trentonian.com/article/TT/20170621/SPORTS/170629946 rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-027">Goldman, Steven. [https://www.vice.com/en/article/it-is-time-for-baseball-to-fight-back-against-big-bullpen/ ''It Is Time for Baseball to Fight Back Against Big Bullpen'']. VICE Media. April 26, 2016. daty nijerena voarakitra: August 6, 2017. datin' ny tahiry: September 14, 2024. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20240914104021/https://www.vice.com/en/article/it-is-time-for-baseball-to-fight-back-against-big-bullpen/ rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-028">Walfoort, Cleon, "Most 'Signs' Given by Coaches Are Merely Camouflage", ''Baseball Digest'', December 1960 – January 1961, pp. 47–49.</ref> <ref name="baseball-029">"The Fans Speak Out" [''Baseball Digest'' staff], ''Baseball Digest'', August 1999, pp. 9–10; [http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/03_game_preliminaries.pdf ''Official Rules/3.00—Game Preliminaries (Rule 3.15)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: April 27, 2009. datin' ny tahiry: May 20, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090520205621/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/03_game_preliminaries.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-030">Zoss (2004), p. 293; [http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/09_the_umpire.pdf ''Official Rules/9.00—The Umpire'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 18, 2009. datin' ny tahiry: February 24, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090224215915/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/09_the_umpire.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-031">Bast, Andrew. [http://www.newsweek.com/id/146842 ''Southpaw's Revenge'']. ''Newsweek''. July 18, 2008. daty nijerena voarakitra: February 8, 2009. datin' ny tahiry: March 9, 2010. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20100309065835/http://www.newsweek.com/id/146842 rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-032">See, e.g., Davis, Hank, ''Small-town Heroes: Images of Minor League Baseball'' (Univ. of Iowa Press, 1997), p. 186.</ref> <ref name="baseball-033">Paine, Neil. [https://fivethirtyeight.com/features/game-theory-says-r-a-dickey-should-throw-more-knuckleballs/ ''Game Theory Says R.A. Dickey Should Throw More Knuckleballs'']. ''FiveThirtyEight''. August 13, 2015. daty nijerena voarakitra: April 22, 2018. datin' ny tahiry: April 23, 2018. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20180423102215/https://fivethirtyeight.com/features/game-theory-says-r-a-dickey-should-throw-more-knuckleballs/ rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-034">[https://www.popularmechanics.com/adventure/sports/a3207/1283161/ ''The Mechanics Of A Breaking Pitch'']. December 6, 2004. daty nijerena voarakitra: April 23, 2018. datin' ny tahiry: May 16, 2023. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20230516170451/https://www.popularmechanics.com/adventure/sports/a3207/1283161/ rohy tahiry voarakitra]. magazine: Popular Mechanics.</ref> <ref name="baseball-035">Walsh, John. [http://www.hardballtimes.com/main/article/fastball-slider-changeup-curveball-an-analysis/ ''Fastball, Slider, Change-up, Curveball—An Analysis'']. The Hardball Times. December 20, 2007. daty nijerena voarakitra: February 21, 2009. datin' ny tahiry: April 9, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090409112752/http://www.hardballtimes.com/main/article/fastball-slider-changeup-curveball-an-analysis rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-036">Stallings and Bennett (2003), p. 192.</ref> <ref name="baseball-037">McCarver, Tim; Peary, Danny. ''Tim McCarver's Baseball for Brain Surgeons and Other Fans: Understanding and Interpreting the Game So You Can Watch It Like a Pro''. Random House. 2013. pp.: 71, 272–273. <nowiki>ISBN 9780307831774</nowiki>.</ref> <ref name="baseball-038">[https://www.mlb.com/glossary/rules/balk ''Balk'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: April 23, 2018. datin' ny tahiry: January 19, 2021. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20210119135337/https://www.mlb.com/glossary/rules/balk rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-039">Stallings and Bennett (2003), pp. 126–132.</ref> <ref name="baseball-041">Stallings and Bennett (2003), pp. 5, 46–47.</ref> <ref name="baseball-042">Stallings and Bennett (2003), pp. 42–43, 47–48.</ref> <ref name="baseball-043">Stallings and Bennett (2003), p. 186.</ref> <ref name="baseball-044">[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/510872/rounders ''Rounders (English Game)'']. daty nijerena voarakitra: October 23, 2018. datin' ny tahiry: April 26, 2015. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20150426161127/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/510872/rounders rohy tahiry voarakitra]. encyclopedia: Encyclopædia Britannica.</ref> <ref name="baseball-045">Cohen, Claire. [https://www.telegraph.co.uk/women/womens-life/11384071/Rounders-Its-the-only-sport-for-people-who-hate-sport.html ''Save rounders! It's the only sport for people who hate sport'']. ''The Telegraph''. February 2, 2015. daty nijerena voarakitra: October 23, 2018. datin' ny tahiry: January 11, 2022. toetry ny rohy voarakitra: live. fidirana voarakitra: subscription. [https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/women/womens-life/11384071/Rounders-Its-the-only-sport-for-people-who-hate-sport.html rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-046">Thorn, John. [https://books.google.com/books?id=gqF84JTKCNoC&pg=PA58 ''Baseball in the Garden of Eden: The Secret History of the Early Game'']. Simon and Schuster. 2012-03-20. <nowiki>ISBN 978-0-7432-9404-1</nowiki>.</ref> <ref name="baseball-047">Curtis, Bryan. [https://grantland.com/features/baseball-archaeologist-david-block/ ''In Search of Baseball's Holy Grail'']. ESPN. October 18, 2013. daty nijerena voarakitra: 2024-12-24. tranonkala: Grantland.</ref> <ref name="baseball-049">Block (2005), pp. 139, 140, 151, 164, 178, 179, et seq.; Hellier, Cathy. [http://www.history.org/history/teaching/enewsletter/volume2/june04/pocketbook.cfm ''Mr. Newbery's Little Pretty Pocket-Book'']. Colonial Williamsburg Foundation. daty nijerena voarakitra: April 12, 2008. datin' ny tahiry: January 10, 2011. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20110110115349/http://www.history.org/history/teaching/enewsletter/volume2/june04/pocketbook.cfm rohy tahiry voarakitra]. See Wikisource edition of ''A Little Pretty Pocket-Book''.</ref> <ref name="baseball-050">[https://hertsbaseball.com/2013/06/11/the-1749-baseball-season-with-the-prince-of-wales-at-bat-and-the-earl-of-middlesex-on-deck/ ''The 1749 baseball season'']. June 11, 2013.</ref> <ref name="baseball-051">[https://www.bbc.co.uk/news/magazine-23425907 ''Why isn't baseball more popular in the UK?'']. ''BBC News''. July 26, 2013. daty nijerena voarakitra: July 26, 2013.</ref> <ref name="baseball-052">Block (2005), pp. 58, 160, 300, 307, 310; Miller, Doug. [http://boston.redsox.mlb.com/NASApp/mlb/news/article.jsp?ymd=20050802&content_id=1154441&vkey=news_bos&fext=.jsp&c_id=bos ''Pittsfield: Small City, Big Baseball Town'']. Major League Baseball. August 2, 2005. daty nijerena voarakitra: February 3, 2009. datin' ny tahiry: March 21, 2006. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20060321043321/http://boston.redsox.mlb.com/NASApp/mlb/news/article.jsp?ymd=20050802&content_id=1154441&vkey=news_bos&fext=.jsp&c_id=bos rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-053">Crown, Daniel. [http://www.atlasobscura.com/articles/cricket-baseball-american-sport ''The Battle Between Baseball and Cricket for American Sporting Supremacy'']. 2017-10-19. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2023-01-05. tranonkala: Atlas Obscura.</ref> <ref name="baseball-054">[https://www.economist.com/christmas-specials/2022/12/20/why-cricket-and-america-are-made-for-each-other ''Why cricket and America are made for each other'']. ''The Economist''. <nowiki>ISSN 0013-0613</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 2023-01-05.</ref> <ref name="baseball-055">Guthrie-Shimizu, Sayuri. [https://books.google.com/books?id=Dx2i3f5k6MkC&pg=PA26 ''Transpacific Field of Dreams: How Baseball Linked the United States and Japan in Peace and War'']. University of North Carolina Press. 2012-04-04. <nowiki>ISBN 978-0-8078-8266-5</nowiki>.</ref> <ref name="baseball-056">[https://dr1.com/articles/cricket.shtml ''DR1.com - Dominican Republic News & Travel Information Service'']. daty nijerena voarakitra: 2024-07-30. tranonkala: dr1.com.</ref> <ref name="baseball-057">Block (2005), pp. 4–5, 11–15, 25, 33, 59–61, et. seq.</ref> <ref name="baseball-058">Giddens, David. [https://www.cbc.ca/sportslongform/entry/how-canada-invented-american-football-baseball-basketball-and-hockey ''How Canada invented 'American' football, baseball, basketball and hockey'']. Canadian Broadcasting Corporation. June 15, 2017. fiteny: en-US. daty nijerena voarakitra: June 4, 2019. datin' ny tahiry: May 3, 2023. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20230503181804/https://www.cbc.ca/sportslongform/entry/how-canada-invented-american-football-baseball-basketball-and-hockey rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-059">Sullivan (1997), p. 292.</ref> <ref name="baseball-060">Kittel, Jeffrey. [http://protoball.org/1845_Knickerbocker_Rules ''Evolution or Revolution? A Rule-By-Rule Analysis of the 1845 Knickerbocker Rules'']. Protoball. daty nijerena voarakitra: May 9, 2016. datin' ny tahiry: December 5, 2022. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20221205115830/https://protoball.org/1845_Knickerbocker_Rules rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-061">Sullivan (1997), pp. 32, 80, 95.</ref> <ref name="baseball-062">Tygiel (2000), pp. 8–14; Rader (2008), pp. 71–72.</ref> <ref name="baseball-063">Guthrie-Shimizu, Sayuri. [https://books.google.com/books?id=Dx2i3f5k6MkC&pg=PP15 ''Transpacific Field of Dreams: How Baseball Linked the United States and Japan in Peace and War'']. University of North Carolina Press. 2012-04-04. <nowiki>ISBN 978-0-8078-8266-5</nowiki>.</ref> <ref name="baseball-064">[https://www.taylorfrancis.com/books/9781317980360 ''Mapping an Empire of American Sport'']. Routledge. 2013-09-13. mpamoaka (anarana): Dyreson. mpamoaka (fanampin' anarana): Mark. mpamoaka faharoa (anarana): Mangan. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): J.A.. <nowiki>ISBN 978-1-317-98036-0</nowiki>. <nowiki>DOI 10.4324/9781315872971</nowiki>. fanontana: 0. editor-last3: Park. editor-first3: Roberta J..</ref> <ref name="baseball-065">Tienou, Debora N.. [https://hdl.handle.net/2142/104978 ''Beyond the outfield: Baseball fiction and historical fantasy, 1864-present'']. University of Illinois at Urbana-Champaign. 2019-03-29. pp.: 1. <nowiki>HDL 2142/104978</nowiki>. degree: text.</ref> <ref name="baseball-066">Rader (2008), pp. 9, 10.</ref> <ref name="baseball-067">Tygiel (2000), p. 6.</ref> <ref name="baseball-068">Rader (2008), p. 27; Sullivan (1997), pp. 68, 69.</ref> <ref name="baseball-069">Sullivan (1997), pp. 83, 130, 243.</ref> <ref name="baseball-070">Sullivan (1997), p. 115.</ref> <ref name="baseball-071">Heaphy, Leslie, "Women Playing Hardball", in ''Baseball and Philosophy: Thinking Outside the Batter's Box'', ed. Eric Bronson (Open Court, 2004), pp. 246–256: p. 247.</ref> <ref name="baseball-073">Sullivan (1997), pp. 243–246.</ref> <ref name="baseball-074">Rader (2008), p. 110; Zimbalist (2006), p. 22. See [http://roadsidephotos.sabr.org/baseball/1903NatAgree.htm ''National Agreement for the Government of Professional Base Ball Clubs'']. roadsidephotos.sabr.org. daty nijerena voarakitra: January 29, 2009. datin' ny tahiry: February 1, 2018. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20180201020524/http://roadsidephotos.sabr.org/baseball/1903NatAgree.htm rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-075">Sullivan (1997), pp. 13–16.</ref> <ref name="baseball-076">Powers (2003), pp. 39, 47, 48.</ref> <ref name="baseball-077">Burgos (2007), pp. 117, 118.</ref> <ref name="baseball-078">Sullivan (1997), p. 214.</ref> <ref name="baseball-079">Zoss (2004), p. 90.</ref> <ref name="baseball-080">Zoss (2004), p. 192.</ref> <ref name="baseball-081">Burk (2001), pp. 34–37.</ref> <ref name="baseball-082">[http://www.littleleague.org/about/history.asp ''History of Little League'']. Little League. daty nijerena voarakitra: June 26, 2007. datin' ny tahiry: May 14, 2007. [https://web.archive.org/web/20070514082459/http://www.littleleague.org/about/history.asp rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-083">Lesko, Jeneane. [http://www.aagpbl.org/index.cfm/pages/league/12/league-history ''League History'']. All-American Girls Professional Baseball League Players Association. 2005. daty nijerena voarakitra: January 29, 2009. datin' ny tahiry: July 24, 2011. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20110724213445/http://aagpbl.org/index.cfm/pages/league/12/league-history rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-084">Burgos (2007), p. 158.</ref> <ref name="baseball-085">Burgos (2007), pp. 180, 191.</ref> <ref name="baseball-087">[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E3DD113FF935A15753C1A9639C8B63 ''Baseball: White Sox and Fans Speak Same Language, with a Spanish Accent'']. ''[[The New York Times]]''. October 26, 2005. daty nijerena voarakitra: February 4, 2009. datin' ny tahiry: October 22, 2017. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20171022090235/https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E06E3DD113FF935A15753C1A9639C8B63 rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-088">Powers (2003), pp. 178, 180, 245.</ref> <ref name="baseball-089">Powers (2003), pp. 184–187, 191, 192, 280–282.</ref> <ref name="baseball-091">Koppett (2004), pp. 376, 511.</ref> <ref name="baseball-092">Koppett (2004), p. 481.</ref> <ref name="baseball-093">Koppett (2004), p. 489.</ref> <ref name="baseball-094">Rader (2008), pp. 254, 271; Zimbalist (2007), pp. 195, 196; Verducci, Tom. [http://sportsillustrated.cnn.com/2012/magazine/05/29/baseball.steroids/index.html ''To Cheat or Not to Cheat'']. May 29, 2012. daty nijerena voarakitra: May 30, 2012. datin' ny tahiry: June 1, 2012. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20120601005751/http://sportsillustrated.cnn.com/2012/magazine/05/29/baseball.steroids/index.html? rohy tahiry voarakitra]. magazine: Sports Illustrated.</ref> <ref name="baseball-097">Bjarkman (2004), p. 73; Burk (2001), p. 58.</ref> <ref name="baseball-098">[http://www.wbsc.org/canada-baseball-participation-popularity-rising-across-the-nation/ ''Canada: Baseball participation, popularity rising across the nation'']. World Baseball Softball Confederation. October 12, 2016. daty nijerena voarakitra: April 2, 2018. datin' ny tahiry: April 2, 2018. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20180402231713/http://www.wbsc.org/canada-baseball-participation-popularity-rising-across-the-nation/ rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-099">''The Beaver Bites Back?: American Popular Culture in Canada''. McGill-Queen's University Press. 1993. pp.: 157–158. <nowiki>ISBN 9780773511200</nowiki>. editor1: Flaherty, David H.. editor2: Manning, Frank E..</ref> <ref name="baseball-100">Riess, Steven A.. ''Sports in America from Colonial Times to the Twenty-First Century: An Encyclopedia''. Routledge. 2015. pp.: 172, 656–657. <nowiki>ISBN 9781317459477</nowiki>.</ref> <ref name="baseball-101">Terry (1909), p. 506.</ref> <ref name="baseball-102">Kendrick, Mat. [http://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/aston-villa-the-day-the-claret-and-blues-157375 ''Aston Villa: The day the claret and blues won the baseball league'']. ''Birmingham Mail''. daty nijerena voarakitra: October 3, 2016. datin' ny tahiry: October 5, 2016. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20161005110644/http://www.birminghammail.co.uk/sport/football/football-news/aston-villa-the-day-the-claret-and-blues-157375 rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-104"> [http://www.pesis.fi/pesapalloliitto/international_site/introduction/ ''Introduction to the game'']. Pesäpalloliitto. daty nijerena voarakitra: October 16, 2015. tranonkala: Pesis.fi.</ref> <ref name="baseball-105">Bjarkman (2004), pp. xxiv.</ref> <ref name="baseball-106">Bjarkman (2004), pp. 356, 123, 137, xxiv, 11, 233; Gmelch (2006), p. 296.</ref> <ref name="baseball-107">McNeil (2000), p. 113.</ref> <ref name="baseball-108">Bjarkman (2004), pp. xxiv, xxv; Burgos (2007), p. 46.</ref> <ref name="baseball-109">Bjarkman (2004), pp. 362, 368; Gmelch (2006), pp. 100, 75, 59.</ref> <ref name="baseball-110">Bjarkman (2004), pp. xv.</ref> <ref name="baseball-111">Mayo, Jonathan. [https://www.milb.com/news/gcs-501366 ''Perspective: Baseball in the Holy Land'']. Minor League Baseball. January 28, 2009. daty nijerena voarakitra: February 5, 2009. datin' ny tahiry: January 31, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090131063101/http://web.minorleaguebaseball.com/news/article.jsp?ymd=20090127&content_id=501366&vkey=news_milb&fext=.jsp rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-112">[http://www.ibaf.org/ ''International Baseball Federation (Confederations/Member Federations)'']. International Baseball Federation. daty nijerena voarakitra: February 3, 2009. datin' ny tahiry: March 6, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090306131244/http://www.ibaf.org/ rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-113">Seymour Mills, Dorothy. ''Chasing Baseball: Our Obsession with its History, Numbers, People and Places''. McFarland & Company. 2009. pp.: 169–170. <nowiki>ISBN 9780786455881</nowiki>.</ref> <ref name="baseball-114">[https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/other_sports/olympics_2012/4658925.stm ''Fewer Sports for London Olympics'']. ''BBC News''. July 8, 2005. daty nijerena voarakitra: September 16, 2008. datin' ny tahiry: February 8, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090208214941/http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/other_sports/olympics_2012/4658925.stm rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-115">[http://www.espn.com/olympics/news/story?id=2103234 ''Secret ballot eliminates baseball, softball'']. ESPN. July 8, 2005. daty nijerena voarakitra: June 2, 2019. datin' ny tahiry: December 14, 2019. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20191214064042/https://www.espn.com/olympics/news/story?id=2103234 rohy tahiry voarakitra]. agency: Associated Press.</ref> <ref name="baseball-116">Fetters, Ashley. [https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2012/07/lost-sports-of-the-summer-olympics/260101/ ''Lost Sports of the Summer Olympics'']. July 20, 2012. daty nijerena voarakitra: June 2, 2019. datin' ny tahiry: November 12, 2023. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20231112150247/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2012/07/lost-sports-of-the-summer-olympics/260101/ rohy tahiry voarakitra]. magazine: The Atlantic.</ref> <ref name="baseball-117">Isidore, Chris. [https://money.cnn.com/2006/03/10/commentary/column_sportsbiz/sportsbiz/index.htm ''The Spring Classic?'']. CNNMoney.com. March 11, 2006. daty nijerena voarakitra: February 3, 2009. datin' ny tahiry: October 7, 2008. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20081007104544/http://money.cnn.com/2006/03/10/commentary/column_sportsbiz/sportsbiz/index.htm rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-118">McNeal, Stan. [http://business.highbeam.com/62653/article-1G1-142729829/your-guide-06-world-baseball-classic ''Your Guide to the '06 World Baseball Classic'']. ''Sporting News''. CBS Interactive. March 3, 2006. nampitaina tamin' ny: HighBeam Research. daty nijerena voarakitra: February 3, 2009. datin' ny tahiry: July 1, 2015. toetry ny rohy voarakitra: usurped. fidirana voarakitra: subscription. [https://web.archive.org/web/20150701033537/http://business.highbeam.com/62653/article-1G1-142729829/your-guide-06-world-baseball-classic rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-119">[http://www.ibaf.org/en/news/2011/12/03/the-congress-approved-a-new-format-of-internationa/cd3e0ea8-a62d-4c01-85f5-4c2aafba5119 ''IBAF Congress Approves New Format of International Tournaments'']. International Baseball Federation. December 3, 2011. daty nijerena voarakitra: January 20, 2013. datin' ny tahiry: November 2, 2015. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20151102111418/http://www.ibaf.org/en/news/2011/12/03/the-congress-approved-a-new-format-of-internationa/cd3e0ea8-a62d-4c01-85f5-4c2aafba5119 rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-120">Guttmann (2007), p. 140.</ref> <ref name="baseball-122">Morris (2007), p. xi.</ref> <ref name="baseball-123">Melville, Tom. [https://sabr.org/journal/article/cricket-and-mr-spalding/ ''Cricket and Mr. Spalding'']. 1996. daty nijerena voarakitra: 2023-01-05. datin' ny tahiry: June 9, 2025. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: Society for American Baseball Research. [https://web.archive.org/web/20250609232835/https://sabr.org/journal/article/cricket-and-mr-spalding/ rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-124">Crown, Daniel. [http://www.atlasobscura.com/articles/cricket-baseball-american-sport ''The Battle Between Baseball and Cricket for American Sporting Supremacy'']. 2017-10-19. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2023-01-05. datin' ny tahiry: January 5, 2023. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: Atlas Obscura. [https://web.archive.org/web/20230105141613/https://www.atlasobscura.com/articles/cricket-baseball-american-sport rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-125">Mount, Nicholas James, "Team Sports", in ''Encyclopedia of Time'', ed. Samuel L. Macey (Taylor & Francis, 1994), pp. 588–590: p. 590.</ref> <ref name="baseball-126">[http://www.theguardian.com/sport/2015/dec/22/the-spin-cricket-the-timeless-test-1939 ''The Test match that went on and on and on. Without a winner but with meaning &#124; Andy Bull'']. December 22, 2015. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: September 6, 2020. tranonkala: The Guardian.</ref> <ref name="baseball-127">Eastaway, Rob, ''What Is a Googly?: The Mysteries of Cricket Explained'' (Anova, 2005), p. 134.</ref> <ref name="baseball-130">Berg, Ted. [http://ftw.usatoday.com/2014/09/mlb-games-length-three-hours-pace-of-play ''Why Are Baseball Games Getting So Much Longer?'']. ''USA Today''. September 30, 2014. daty nijerena voarakitra: December 27, 2014. datin' ny tahiry: December 28, 2014. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20141228075648/http://ftw.usatoday.com/2014/09/mlb-games-length-three-hours-pace-of-play rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-131">[http://www.japanfs.org/en/pages/027087.html ''Japan's Pro Baseball Teams Start Eco-Project to Cut Energy Use by 6%'']. Japan for Sustainability. July 13, 2008. daty nijerena voarakitra: February 18, 2009. datin' ny tahiry: July 7, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [http://arquivo.pt/wayback/20090707230418/http://www.japanfs.org/en/pages/027087.html rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-133">[https://www.mlb.com/glossary/rules/pitch-timer ''Pitch Timer (2023 rule change) &#124; Glossary'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2023-03-05. datin' ny tahiry: April 6, 2023. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: MLB.com. [https://web.archive.org/web/20230406075754/https://www.mlb.com/glossary/rules/pitch-timer rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-134">McCullough, Andy. [https://www.nytimes.com/athletic/4917785/2023/10/02/pitch-clock-postseason-mlb/ ''The pitch clock meets the postseason: MLB's new rules face October pressure'']. October 2, 2023. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2023-10-02. datin' ny tahiry: August 25, 2025. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: The Athletic. [https://web.archive.org/web/20250825021117/https://www.nytimes.com/athletic/4917785/2023/10/02/pitch-clock-postseason-mlb/ rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-135">Foster, Jason. [https://www.mlb.com/news/mlb-average-game-time-under-three-hours-third-straight-year ''MLB game times continue to drop -- and marathon contests are increasingly rare'']. 26 September 2025. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2026-10-12. tranonkala: MLB.com.</ref> <ref name="baseball-136">[https://www.newyorker.com/sports/sporting-scene/ways-to-stay-sane-in-baseball ''Ways to Stay Sane in Baseball'']. April 4, 2015. daty nijerena voarakitra: June 12, 2021. datin' ny tahiry: December 9, 2022. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20221209003253/https://www.newyorker.com/sports/sporting-scene/ways-to-stay-sane-in-baseball rohy tahiry voarakitra]. magazine: The New Yorker.</ref> <ref name="baseball-137">Clarke and Dawson (1915), p. 48.</ref> <ref name="baseball-138">[https://cricket.yahoo.net/news/10-cricketers-batted-five-days-184512717 ''10 Cricketers who batted on all five days of a Test match'']. daty nijerena voarakitra: September 6, 2020. tranonkala: cricket.yahoo.net.</ref> <ref name="baseball-139">Morton, Richard, "Baseball in England", ''Badminton Magazine'', August 1896, pp. 157–158: "The scoring is one of the most interesting features in this new importation from America [baseball]. Every detail of play is recorded, and a man's mistakes are tabulated as well as his successes... A line in a cricket score may read, 'Lockwood, ''caught'' Stoddart, ''bowled'' J. T. Hearne; 30.'...&nbsp;[T]here is so much that is left out! There is no mention of the fact that O'Brien missed Lockwood before he had scored, and that somebody else failed to take a chance when his score was ten. These are items that go to make cricket history; but there is no record of them in the analysis... The man who catches a ball is thought worthy of mention, but the man who muffs one does not suffer by publicity."</ref> <ref name="baseball-140">MLB. [https://www.youtube.com/watch?v=0qUkc0BBRCc ''Why do all MLB ballparks have different dimensions? &#124; Quick Question (MLB Originals)'']. 2020-04-13. nampitaina tamin' ny: YouTube. daty nijerena voarakitra: 2025-10-29.</ref> <ref name="baseball-141">Voice to Victory. [https://www.youtube.com/watch?v=9fiL568IED0 ''Why Baseball Refused to Standardize Its Fields'']. 2025-05-04. nampitaina tamin' ny: YouTube. daty nijerena voarakitra: 2025-10-29.</ref> <ref name="baseball-142">[http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/01_objectives_of_the_game.pdf ''Official Rules/1.00—Objectives of the Game. (Rule 1.04a)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 2, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011325/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/01_objectives_of_the_game.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-143">Nightengale, Bob. [https://www.usatoday.com/sports/baseball/2008-08-20-bestseats-minutemaid_N.htm ''No. 8: Out in Left Field in Houston's Crawford Boxes'']. ''USA Today''. August 20, 2008. daty nijerena voarakitra: February 17, 2009. datin' ny tahiry: March 10, 2012. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20120310185131/http://www.usatoday.com/sports/baseball/2008-08-20-bestseats-minutemaid_N.htm rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-144">Powers (2003), p. 85.</ref> <ref name="baseball-145">Powers (2003), p. 219.</ref> <ref name="baseball-146">Puhalla, Krans, and Goatley (2003), p. 198; Shaikin, Bill. [https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-may-27-sp-angels27-story.html ''Guerrero Becomes Mr. Inside'']. ''Los Angeles Times''. May 27, 2006. daty nijerena voarakitra: February 17, 2009. datin' ny tahiry: July 28, 2020. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20200728193529/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2006-may-27-sp-angels27-story.html rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-147">[http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/01_objectives_of_the_game.pdf ''Official Rules/1.00—Objectives of the Game. (Rule 1.04)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 2, 2009. datin' ny tahiry: February 5, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090205011325/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/01_objectives_of_the_game.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-148">Shaikin, Bill. [https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2002-oct-08-sp-angnote8-story.html ''No Fly Ball Routine in Dome'']. ''Los Angeles Times''. October 8, 2002. daty nijerena voarakitra: February 17, 2009.</ref> <ref name="baseball-149">Puhalla, Krans, and Goatley (2003), p. 207.</ref> <ref name="baseball-150">Keri (2007), pp. 295–301.</ref> <ref name="baseball-151">Gilbert, Steve. [http://mlb.mlb.com/news/article.jsp?ymd=20080930&content_id=3575106 ''Wrigley's Winds Don't Rattle Lowe'']. Major League Baseball. September 30, 2008. daty nijerena voarakitra: February 17, 2009. datin' ny tahiry: December 1, 2008. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20081201003317/http://mlb.mlb.com/news/article.jsp?ymd=20080930&content_id=3575106&vkey=ps2008news&fext=.jsp&c_id=mlb rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-152">Sheinin, Dave. [https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/03/24/AR2008032402798.html ''After Move, a Breaking In Process'']. ''The Washington Post''. March 26, 2008. daty nijerena voarakitra: February 17, 2009. datin' ny tahiry: May 25, 2017. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20170525165417/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/03/24/AR2008032402798.html rohy tahiry voarakitra]. See also Powers (2003), p. 85.</ref> <ref name="baseball-154">Schwarz (2004), p. 50.</ref> <ref name="baseball-155">[http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/10_the_official_scorer.pdf ''Official Rules/10.00—The Official Scorer'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 22, 2009. datin' ny tahiry: February 24, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090224215917/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/10_the_official_scorer.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-156">[http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/10_the_official_scorer.pdf ''Official Rules/10.00—The Official Scorer (Rules 10.02a, 10.04, 10.21b)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 22, 2009. datin' ny tahiry: February 24, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090224215917/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/10_the_official_scorer.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-157">[http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/10_the_official_scorer.pdf ''Official Rules/10.00—The Official Scorer (Rule 10.07)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 22, 2009. datin' ny tahiry: February 24, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090224215917/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/10_the_official_scorer.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-158">[http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/10_the_official_scorer.pdf ''Official Rules/10.00—The Official Scorer (Rules 10.15, 10.17, 10.19, 10.21a, 10.21e)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 22, 2009. datin' ny tahiry: February 24, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090224215917/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/10_the_official_scorer.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-159">[http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/10_the_official_scorer.pdf ''Official Rules/10.00—The Official Scorer (Rules 10.09, 10.10, 10.12, 10.21d)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 22, 2009. datin' ny tahiry: February 24, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090224215917/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/10_the_official_scorer.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-160">See, e.g., Albert, Jim, and Jay Bennett, "Situational Effects", ch. 4 in ''Curve Ball: Baseball, Statistics, and the Role of Chance in the Game'', 2d ed. (Springer, 2003), pp. 71–110.</ref> <ref name="baseball-161">Gray, Scott, ''The Mind of Bill James: How a Complete Outsider Changed Baseball'' (Doubleday, 2006), p. ix.</ref> <ref name="baseball-162">Guzzo (2007), pp. 20–21, 67; Schwarz (2004), p. 233; Lewis (2003), p. 127.</ref> <ref name="baseball-163">[http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/10_the_official_scorer.pdf ''Official Rules/10.00—The Official Scorer (Rule 10.21f)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 22, 2009. datin' ny tahiry: February 24, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090224215917/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/10_the_official_scorer.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-164">[http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/10_the_official_scorer.pdf ''Official Rules/10.00—The Official Scorer (Rule 10.21c)'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 22, 2009. datin' ny tahiry: February 24, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090224215917/http://mlb.mlb.com/mlb/downloads/y2008/official_rules/10_the_official_scorer.pdf rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-165">Guzzo (2007), pp. 22, 67, 140; Schwarz (2004), p. 233.</ref> <ref name="baseball-166">Guzzo (2007), pp. 140–141.</ref> <ref name="baseball-167">[https://library.fangraphs.com/misc/war/ ''What is WAR? &#124; Sabermetrics Library'']. February 15, 2010. daty nijerena voarakitra: October 12, 2021. datin' ny tahiry: October 10, 2021. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20211010010307/https://library.fangraphs.com/misc/war/ rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-168">Cohen, Morris Raphael, "Baseball as a National Religion" (1919), in Cohen, ''The Faith of a Liberal'' (Transaction, 1993 [1946]), pp. 334–336: p. 334.</ref> <ref name="baseball-169">Stark; Jayson. [https://www.espn.com/mlb/columns/story?columnist=stark_jayson&id=3892788 ''A-Rod Has Destroyed Game's History'']. ''ESPN.com''. February 8, 2009. daty nijerena voarakitra: February 8, 2009. datin' ny tahiry: February 10, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090210124048/http://sports.espn.go.com/mlb/columns/story?columnist=stark_jayson&id=3892788 rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-170">Bjarkman (2004), p. xix.</ref> <ref name="baseball-171">Riess (1991), pp. 69–71.</ref> <ref name="baseball-172">Riess (1991), pp. 247–248.</ref> <ref name="baseball-173">Jones, Jeffrey M.. [http://news.gallup.com/poll/22240/nearly-half-americans-baseball-fans.aspx ''Nearly Half of Americans are Baseball Fans'']. Gallup. April 4, 2006. daty nijerena voarakitra: May 31, 2018. datin' ny tahiry: June 17, 2018. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20180617092923/https://news.gallup.com/poll/22240/nearly-half-americans-baseball-fans.aspx rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-174">[https://www.archives.gov/news/topics/baseball-and-the-archives ''America's Favorite Pastime'']. 2018-03-14. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2024-03-11. datin' ny tahiry: March 11, 2024. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: National Archives. [https://web.archive.org/web/20240311211947/https://www.archives.gov/news/topics/baseball-and-the-archives rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-175">Missimer, Katy. [https://digitalcommons.lasalle.edu/the_histories/vol5/iss2/5/ ''American Immigration and Baseball: A Parallel Pastime'']. ''The Histories''. 2019-03-18. boky: 5. laharana: 2. daty nijerena voarakitra: October 3, 2024. datin' ny tahiry: August 7, 2024. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20240807004254/https://digitalcommons.lasalle.edu/the_histories/vol5/iss2/5/ rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-176">Kercheval, Nancy. [https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=asFEMjfiKA5s ''Major League Baseball Revenue Reaches Record, Attendance Falls'']. Bloomberg.com. October 1, 2008. daty nijerena voarakitra: February 8, 2009. datin' ny tahiry: June 29, 2011. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20110629051650/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=asFEMjfiKA5s rohy tahiry voarakitra]. Battista, Judy. [https://www.nytimes.com/2008/12/10/sports/football/10nfl.html ''Feeling Pinch, N.F.L. Will Cut About 150 Jobs'']. ''The New York Times''. December 9, 2008. daty nijerena voarakitra: February 8, 2009. Haudricourt, Tom. [http://www.jsonline.com/sports/brewers/29405374.html ''Bases Loaded'']. ''Milwaukee Journal Sentinel''. October 20, 2007. daty nijerena voarakitra: February 8, 2009. datin' ny tahiry: July 6, 2009. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20090706194429/http://www.jsonline.com/sports/brewers/29405374.html rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-177">[https://www.usatoday.com/story/sports/mlb/2017/11/22/mlb-revenues-exceed-10-billion/890041001/ ''Report: MLB revenues exceed $10 billion for the first time'']. ''USA Today''. November 22, 2017. daty nijerena voarakitra: March 27, 2018.</ref> <ref name="baseball-178">Bonesteel, Matt. [https://www.washingtonpost.com/news/early-lead/wp/2018/01/10/despite-all-the-bad-news-poll-shows-football-still-is-americas-favorite-sport-by-a-wide-margin/ ''Despite all the bad news, poll shows football still is America's favorite sport by a wide margin'']. ''The Washington Post''. January 10, 2018. daty nijerena voarakitra: March 27, 2018. datin' ny tahiry: March 28, 2018. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20180328102734/https://www.washingtonpost.com/news/early-lead/wp/2018/01/10/despite-all-the-bad-news-poll-shows-football-still-is-americas-favorite-sport-by-a-wide-margin/ rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-179">[http://www.allbusiness.com/sports-recreation/sports-games-outdoor/11762627-1.html ''Professional Football Continues Dominance over Baseball as America's Favorite Sport'']. ''Business Wire''. AllBusiness. January 27, 2009. daty nijerena voarakitra: September 15, 2010. datin' ny tahiry: January 10, 2011. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20110110073300/http://www.allbusiness.com/sports-recreation/sports-games-outdoor/11762627-1.html rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-180">McGinty, Jo Craven. [https://www.wsj.com/articles/popularity-contest-baseball-vs-football-1428679449 ''Popularity Contest: Baseball vs. Football'']. ''The Wall Street Journal''. April 10, 2015. daty nijerena voarakitra: May 18, 2018. datin' ny tahiry: September 3, 2020. toetry ny rohy voarakitra: live. fidirana voarakitra: subscription. [https://web.archive.org/web/20200903113149/https://www.wsj.com/articles/popularity-contest-baseball-vs-football-1428679449 rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-182">Jeff Passan. [https://sports.yahoo.com/10-degrees-mlbs-enormous-attendance-drop-due-bad-weather-something-far-worse-baseball-152051024.html ''10 Degrees: MLB's enormous attendance drop due to bad weather or something far worse for baseball?'']. ''Yahoo Sports''. April 16, 2018. daty nijerena voarakitra: June 16, 2018. datin' ny tahiry: June 17, 2018. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20180617043342/https://sports.yahoo.com/10-degrees-mlbs-enormous-attendance-drop-due-bad-weather-something-far-worse-baseball-152051024.html rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-183">[https://www.milb.com/milb/news/gcs-148297748 ''Minor League attendance tops 42.5 million'']. Minor League Baseball. September 9, 2015. daty nijerena voarakitra: June 16, 2018. datin' ny tahiry: March 8, 2021. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20210308154434/https://www.milb.com/milb/news/gcs-148297748 rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-184">Hayes, Dade. [https://deadline.com/2020/02/baseball-houston-astros-playoff-format-changes-tv-rights-1202859213/ ''Baseball Returns As Playoff Format Debate, Houston Astros Cheating Scandal Raise Questions About Future Of ESPN, Turner TV Rights'']. ''Deadline''. February 14, 2020. daty nijerena voarakitra: October 29, 2020. datin' ny tahiry: August 17, 2020. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20200817172853/https://deadline.com/2020/02/baseball-houston-astros-playoff-format-changes-tv-rights-1202859213/ rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-185">[https://www.mlb.com/press-release/press-release-mlb-finishes-2024-season-with-highest-attendance-in-seven-years ''MLB Finishes 2024 Season With Highest Attendance in Seven Years'']. ''Major League Baseball''. October 1, 2024. daty nijerena voarakitra: May 10, 2025.</ref> <ref name="baseball-186">Lang, Jack. [https://www.nytimes.com/athletic/5615753/2024/07/05/venezuela-copa-america-baseball-soccer/ ''Baseball is Venezuela's national sport – but the 2024 Copa America shows why that might be changing'']. ''The New York Times''. July 10, 2024. fiteny: en-US. <nowiki>ISSN 0362-4331</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 2024-10-23. datin' ny tahiry: July 5, 2024. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20240705130438/https://www.nytimes.com/athletic/5615753/2024/07/05/venezuela-copa-america-baseball-soccer/ rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-187">Adler, David. [https://www.mlb.com/news/featured/nicaragua-baseball-history ''The history of baseball in Nicaragua'']. March 7, 2023. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: May 10, 2025. datin' ny tahiry: July 1, 2025. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: Major League Baseball. [https://web.archive.org/web/20250701022418/https://www.mlb.com/news/featured/nicaragua-baseball-history rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-188">[https://www.wbsc.org/en/news/over-200k-fans-show-up-for-panamas-u-18-national-baseball-championship-as-cocle-repeats-championship-run ''Over 200K fans show up for Panama's U-18 National Baseball Championship as Coclé repeats championship run'']. March 18, 2025. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: May 10, 2025. datin' ny tahiry: March 18, 2025. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: WBSC. [https://web.archive.org/web/20250318164819/https://www.wbsc.org/en/news/over-200k-fans-show-up-for-panamas-u-18-national-baseball-championship-as-cocle-repeats-championship-run rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-189">Rodriguez, Carlos. [https://www.timesfreepress.com/news/2025/apr/16/mexican-baseball-league-eager-to-build-on-growing/ ''Mexican Baseball League eager to build on growing attendance'']. April 16, 2025. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: April 16, 2025. datin' ny tahiry: April 18, 2025. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: Chattanooga Time Free Press. [https://web.archive.org/web/20250418210646/https://www.timesfreepress.com/news/2025/apr/16/mexican-baseball-league-eager-to-build-on-growing/ rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-190">Paul Morosi, Jon. [https://www.mlb.com/news/colombia-becoming-baseball-powerhouse ''Next baseball juggernaut? Colombia has case'']. September 24, 2020. daty nijerena voarakitra: May 10, 2025. tranonkala: MLB.com.</ref> <ref name="baseball-191">Wagner, James. [https://www.nytimes.com/2023/11/24/sports/baseball/baseball-colombia-bogota-venezuela.html ''Baseball Flourishes in Colombia's Capital. But Not Because of Colombians'']. November 24, 2023. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: May 10, 2025. datin' ny tahiry: August 16, 2025. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: The New York Times. [https://web.archive.org/web/20250816155524/https://www.nytimes.com/2023/11/24/sports/baseball/baseball-colombia-bogota-venezuela.html rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-192">Pessôa, Lucas. [https://www.lance.com.br/lancebiz/mercado-do-esporte/pais-do-beisebol-impulsionado-por-forca-economica-da-mlb-esporte-mira-expansao-no-brasil.html ''Impulsionado por força econômica da MLB, beisebol mira expansão no Brasil'']. dikan' ny lohateny voarakitra: Driven by MLB's economic strength, Baseball aims for expansion in Brazil. fiteny: pt-br. daty nijerena voarakitra: 2025-01-10. datin' ny tahiry: January 10, 2025. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: Lance!. [https://web.archive.org/web/20250110120819/https://www.lance.com.br/lancebiz/mercado-do-esporte/pais-do-beisebol-impulsionado-por-forca-economica-da-mlb-esporte-mira-expansao-no-brasil.html rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-193">Kobayashi Deckrow, Andre. [https://defector.com/how-baseball-became-brazilian ''How Baseball Became Brazilian'']. 2023-10-23. daty nijerena voarakitra: 2025-01-10. tranonkala: Defector.</ref> <ref name="baseball-194">Zea, Tibisay. [https://theworld.org/stories/2024/06/24/baseball-rises-in-argentina-thanks-to-venezuelan-migration ''Baseball rises in Argentina thanks to Venezuelan migration'']. June 24, 2024. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: May 10, 2025. datin' ny tahiry: July 8, 2025. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: The World. [https://web.archive.org/web/20250708044918/https://theworld.org/stories/2024/06/24/baseball-rises-in-argentina-thanks-to-venezuelan-migration rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-196">Rome, Chandler. [https://www.houstonchronicle.com/texas-sports-nation/astros/article/honduras-mauricio-dubon-palau-bligh-madris-astros-17826867.php ''Flag bearers: Houston's Mauricio Dubón and Bligh Madris are face of baseball in Honduras, Palau'']. March 8, 2023. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: September 3, 2025. tranonkala: Houston Chronicle.</ref> <ref name="baseball-197">Chamberlain, Craig. [https://las.illinois.edu/news/2020-10-12/capturing-story-latinos-and-baseball ''Capturing the story of Latinos and baseball'']. 2020-10-12. daty nijerena voarakitra: 2024-10-23. datin' ny tahiry: December 26, 2024. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: College of Liberal Arts & Sciences at Illinois. [https://web.archive.org/web/20241226004224/https://las.illinois.edu/news/2020-10-12/capturing-story-latinos-and-baseball rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-198">Bjarkman (2004), pp. 159–165.</ref> <ref name="baseball-200">Bjarkman (2004), p. 487.</ref> <ref name="baseball-201">Castillo, Jorge. [https://www.nytimes.com/2012/01/17/sports/baseball/puerto-rico-traces-decline-in-prospects-to-inclusion-in-the-baseball-draft.html ''Puerto Rico Traces Baseball's Slide to the Draft'']. ''The New York Times''. January 16, 2012. daty nijerena voarakitra: January 25, 2012. datin' ny tahiry: January 1, 2022. fidirana voarakitra: limited. [https://ghostarchive.org/archive/20220101/https://www.nytimes.com/2012/01/17/sports/baseball/puerto-rico-traces-decline-in-prospects-to-inclusion-in-the-baseball-draft.html rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-202">González Echevarría (2001), pp. 76, 133, 278–279, 352.</ref> <ref name="baseball-204">Belson, Ken. [https://www.nytimes.com/2017/03/07/sports/baseball/wbc-netherlands-win.html ''With Talent From Two Small Islands, the Netherlands Is a W.B.C. Favorite'']. ''The New York Times''. March 7, 2017. daty nijerena voarakitra: May 10, 2025. datin' ny tahiry: November 12, 2020. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20201112022853/https://www.nytimes.com/2017/03/07/sports/baseball/wbc-netherlands-win.html rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-205">Yates, Clinton. [https://andscape.com/features/baseball-and-the-bahamas-a-deeper-bond-than-you-may-realize/ ''Baseball and the Bahamas: A deeper bond than you may realize'']. ''Andscape''. January 24, 2022. daty nijerena voarakitra: May 10, 2025. datin' ny tahiry: August 15, 2025. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20250815224911/https://andscape.com/features/baseball-and-the-bahamas-a-deeper-bond-than-you-may-realize/ rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-206">Clendinen Jr., Cletis A.; Harrigan Sr, Ronald E.. [https://www.virginislandsdailynews.com/news/baseball-comes-to-the-dwi-and-the-usvi/article_8372f8bb-3612-54db-91c3-d5bce568e0b4.html/ ''Baseball comes to the DWI and the USVI'']. ''The Virgin Islands Daily News''. January 19, 2017. daty nijerena voarakitra: September 3, 2025.</ref> <ref name="baseball-207">Hernandez, Dylan. [http://www.latimes.com/sports/la-sp-us-japan-hernandez-20170321-story.html ''World Baseball Classic keeps sport relevant in Japan'']. ''Los Angeles Times''. March 21, 2017. daty nijerena voarakitra: April 26, 2018. datin' ny tahiry: March 31, 2018. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20180331233138/http://www.latimes.com/sports/la-sp-us-japan-hernandez-20170321-story.html rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-208">[https://english.cw.com.tw/article/article.action?id=3729 ''A Cultural Exploration of Baseball in Taiwan'']. ''CommonWealth Magazine''. fiteny: zh-TW. daty nijerena voarakitra: 2025-01-10. datin' ny tahiry: July 4, 2024. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20240704221715/https://english.cw.com.tw/article/article.action?id=3729 rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-209">[https://www.mlb.com/news/featured/south-korea-baseball-history ''South Korea baseball history'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2025-01-10. datin' ny tahiry: January 10, 2025. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: MLB.com. [https://web.archive.org/web/20250110120820/https://www.mlb.com/news/featured/south-korea-baseball-history rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-215">[https://e.vnexpress.net/news/sports/other-sports/baseball-takes-spotlight-at-33rd-sea-games-in-thailand-4993393.html ''Baseball takes spotlight at 33rd SEA Games in Thailand'']. December 12, 2025. daty nijerena voarakitra: December 15, 2025. tranonkala: VN Express International.</ref> <ref name="baseball-216">Stangler, Cole. [https://www.commonwealmagazine.org/ducks-over-pond ''Does Baseball Have a Future in Europe?'']. July 6, 2019. daty nijerena voarakitra: May 11, 2025. datin' ny tahiry: August 16, 2025. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: Commonweal. [https://web.archive.org/web/20250816142725/https://www.commonwealmagazine.org/ducks-over-pond rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-217">Tagliabue, John. [https://www.nytimes.com/2008/05/21/world/europe/21dutch.html ''In Netherlands, Soccer Is King, but Baseball Eyes Crown'']. May 21, 2008. daty nijerena voarakitra: May 11, 2025. tranonkala: The New York Times.</ref> <ref name="baseball-218">Monagan, Matt. [https://www.mlb.com/news/the-italian-town-obsessed-with-baseball ''The seaside Italian town obsessed with baseball'']. March 1, 2023. daty nijerena voarakitra: May 11, 2025. datin' ny tahiry: June 19, 2025. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: Major League Baseball. [https://web.archive.org/web/20250619050806/https://www.mlb.com/news/the-italian-town-obsessed-with-baseball rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-219">Wisniewski, Emilia; Durben, Alexa. [https://www.knoxnews.com/story/sports/college/university-of-tennessee/2024/10/01/czech-national-baseball-team-expands-its-family-of-supporters/75147268007/ ''Czech national baseball team expands its family of supporters'']. October 1, 2024. daty nijerena voarakitra: May 11, 2025. tranonkala: Knoxville News Sentinel.</ref> <ref name="baseball-220">Sepe-Chepuru, Shanthi. [https://www.mlb.com/news/bligh-madris-first-palauan-player-in-majors ''Madris makes history as MLB's first player from Palau'']. ''MLB.com''. June 21, 2022. daty nijerena voarakitra: June 21, 2022. datin' ny tahiry: April 3, 2023. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20230403223031/https://www.mlb.com/news/bligh-madris-first-palauan-player-in-majors rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-221">[https://guamportal.com/blog/exploring-the-fascinating-world-of-guams-most-popular-sport ''Exploring the Fascinating World of Guam's Most Popular Sport'']. ''Guam Portal''. January 17, 2025. daty nijerena voarakitra: September 3, 2025. datin' ny tahiry: July 20, 2025. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20250720123119/https://guamportal.com/blog/exploring-the-fascinating-world-of-guams-most-popular-sport rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-222">Garro, Adrian. [https://www.mlb.com/news/australian-baseball-league-and-what-makes-it-special ''&#39;Something in the water': What makes Australian baseball so special?'']. March 27, 2024. daty nijerena voarakitra: May 11, 2025. tranonkala: Major League Baseball.</ref> <ref name="baseball-223">Diamond, Jared. [https://www.wsj.com/sports/baseball/travis-bazzana-world-baseball-classic-australia-d4507883 ''The Big-Hitting Aussie Who's Become the Breakout Star of the World Baseball Classic'']. March 8, 2026. daty nijerena voarakitra: March 8, 2026. tranonkala: Wall Street Journal.</ref> <ref name="baseball-224">[https://news.yahoo.co.jp/articles/09c1d1b6f98d4a7f5ce34a5fcaec007f2a3836b5 ''ロス五輪目指すナイジェリア友成晋也監督「海外組」スカウトへ全国を走り回る／連載'']. July 16, 2026. daty nijerena voarakitra: July 16, 2026. tranonkala: Yahoo! Japan.</ref> <ref name="baseball-227">Sithole, Wendy. [https://www.citizen.co.za/north-glen-news/news-headlines/local-news/2025/05/10/how-sa-baseball-is-fighting-for-a-future/ ''How SA Baseball is fighting for a future'']. May 10, 2025. daty nijerena voarakitra: September 3, 2025. tranonkala: Northglen News.</ref> <ref name="baseball-228">[https://thedawn.com.ss/2025/10/27/south-sudan-baseball-and-softball-association-joins-the-world-baseball-and-softball-confederation-wbsc/ ''South Sudan Baseball and Softball Association Joins the World Baseball and Softball Confederation (WBSC)'']. October 27, 2025. daty nijerena voarakitra: December 2, 2025. tranonkala: The Dawn.</ref> <ref name="baseball-229">[https://www.wbsc.org/en/news/over-200-athletes-participate-in-koshien-baseball-softball-project-2025-tanzania ''Over 200 athletes participate in Koshien Baseball Softball project in Tanzania'']. February 2, 2025. daty nijerena voarakitra: December 2, 2025. tranonkala: WBSC.</ref> <ref name="baseball-230">[https://www.littleleague.org/downloads/2024-llbws-media-guide/ ''Little League Baseball World Series Media Guide'']. Little League Baseball. 2024. p.: 14.</ref> <ref name="baseball-231">Fisher, Mark. [https://www.washingtonpost.com/sports/nationals/baseballs-trouble-with-the-youth-curve--and-what-that-means-for-the-game/2015/04/05/2da36dca-d7e8-11e4-8103-fa84725dbf9d_story.html ''Baseball is struggling to hook kids – and risks losing fans to other sports'']. ''The Washington Post''. April 5, 2015. daty nijerena voarakitra: April 30, 2018. datin' ny tahiry: July 9, 2022. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20220709031628/https://www.washingtonpost.com/sports/nationals/baseballs-trouble-with-the-youth-curve--and-what-that-means-for-the-game/2015/04/05/2da36dca-d7e8-11e4-8103-fa84725dbf9d_story.html rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-232">[https://www.baberuthleague.org/history.aspx ''History of the Babe Ruth League Program'']. Babe Ruth League Online. daty nijerena voarakitra: April 10, 2018. datin' ny tahiry: September 29, 2018. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20180929080218/https://www.baberuthleague.org/history.aspx rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-233">Frommer, Frederic J. [https://www.usatoday.com/sports/olympics/2009-04-06-2437047144_x.htm ''Baseball to Add Women to Olympic Bid'']. ''USA Today''. April 6, 2009. daty nijerena voarakitra: April 29, 2009. agency: Associated Press.</ref> <ref name="baseball-235">[https://www.ncaa.org/about/resources/research/estimated-probability-competing-college-athletics ''Estimated probability of competing in college athletics'']. National Collegiate Athletic Association. March 2, 2015. daty nijerena voarakitra: April 22, 2018. datin' ny tahiry: April 23, 2018. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20180423035501/http://www.ncaa.org/about/resources/research/estimated-probability-competing-college-athletics rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-236">Bjarkman (2004), p. xxiv; Gmelch (2006), pp. 23, 53.</ref> <ref name="baseball-237">Ellsesser, Stephen. [http://mlb.mlb.com/news/article.jsp?ymd=20060810&content_id=1602960 ''Summer Tournament Is Big in Japan'']. Major League Baseball. August 11, 2006. daty nijerena voarakitra: April 28, 2009. datin' ny tahiry: October 14, 2009. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20091014063836/http://mlb.mlb.com/news/article.jsp?ymd=20060810&content_id=1602960 rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-238">[https://www.espn.com/mlb/news/story?id=3007893 ''Honus Wagner Card Sells for Record $2.8 Million'']. ESPN. September 6, 2007. daty nijerena voarakitra: May 3, 2009. agency: Associated Press.</ref> <ref name="baseball-239">Kte'pi (2009), p. 66.</ref> <ref name="baseball-240">Rudel (2008), pp. 145–146.</ref> <ref name="baseball-241">Lam, Andrew. [http://www.sfgate.com/opinion/openforum/article/Too-much-self-esteem-spoils-your-child-2552521.php ''Too Much Self Esteem Spoils Your Child'']. New America Media. July 6, 2007. daty nijerena voarakitra: May 2, 2009. datin' ny tahiry: July 3, 2015. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20150703113756/http://www.sfgate.com/opinion/openforum/article/Too-much-self-esteem-spoils-your-child-2552521.php rohy tahiry voarakitra]. [https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/3660333.stm ''Happy 50th, Baseball Caps'']. ''BBC News''. April 27, 2004. daty nijerena voarakitra: May 2, 2009. datin' ny tahiry: August 27, 2019. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20190827140836/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/3660333.stm rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-242">[http://www.afi.com/10top10/sports.html ''AFI 10 Top 10—Top 10 Sports'']. American Film Institute. June 17, 2008. daty nijerena voarakitra: May 2, 2009. datin' ny tahiry: August 10, 2013. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20130810160512/http://www.afi.com/10top10/sports.html rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-243">Zoss (2004), pp. 373–374.</ref> <ref name="baseball-244">[http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,36533,00.html ''The Best of the Century'']. December 26, 1999. daty nijerena voarakitra: May 2, 2009. datin' ny tahiry: May 4, 2009. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20090504145236/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C36533%2C00.html rohy tahiry voarakitra]. magazine: Time.</ref> <ref name="baseball-245">Neyer, Rob. [http://static.espn.go.com/mlb/ballfour/neyer.html ''&#39;Ball Four' Changed Sports and Books'']. ''ESPN.com''. June 15, 2000. daty nijerena voarakitra: May 12, 2009. datin' ny tahiry: July 29, 2009. toetry ny rohy voarakitra: live. [https://web.archive.org/web/20090729133223/http://static.espn.go.com/mlb/ballfour/neyer.html rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-246">Zoss (2004), pp. 16–25.</ref> <ref name="baseball-247">Zoss (2004), pp. 27–31.</ref> <ref name="baseball-248">[http://www.prweb.com/releases/2008/07/prweb1084994.htm ''Fantasy Sports Industry Grows to an $800 Million Industry with 29.9 Million Players'']. ''PRWeb''. July 10, 2008. daty nijerena voarakitra: October 25, 2011. datin' ny tahiry: May 3, 2009. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20090503091523/http://www.prweb.com/releases/2008/07/prweb1084994.htm rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-249">Lewis (2003), pp. 86–88.</ref> <ref name="baseball-250">[https://mlb.mlb.com/memorylab/spread_of_baseball/derivative_games.jsp ''Derivative Games'']. Major League Baseball. daty nijerena voarakitra: February 20, 2022. datin' ny tahiry: 2014-01-16. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20140116003643/https://mlb.mlb.com/memorylab/spread_of_baseball/derivative_games.jsp rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-251">[https://www.wbsc.org/ ''World Baseball Softball Confederation'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: October 4, 2021. datin' ny tahiry: December 4, 2000. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: World Baseball Softball Confederation. [https://web.archive.org/web/20001204155100/http://www.wbsc.org/ rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="baseball-252">''The Welsh Academy Encyclopaedia of Wales''. University of Wales Press. Cardiff. 2008. p.: 53. <nowiki>ISBN 978-0-7083-1953-6</nowiki>. editor1-last: Davies. editor1-first: John. editor1-link: John Davies (historian). editor2-last: Jenkins. editor2-first: Nigel. editor2-link: Nigel Jenkins. editor3-last: Menna. editor3-first: Baines. editor4-last: Lynch. editor4-first: Peredur I..</ref> <ref name="baseball-253">Beynon, Ivor; Evans, Bob. ''The Inside Story of Baseball''. Unknown. Cardiff. 1962. p.: 4.</ref> <ref name="baseball-255">Clair, Michael. [https://www.mlb.com/news/first-english-language-broadcast-of-finland-baseball-game-pesapallo ''There's a pitcher, a batter... even a river sometimes. Welcome to Finnish baseball'']. 2 August 2024. daty nijerena voarakitra: 4 August 2024. datin' ny tahiry: August 4, 2024. toetry ny rohy voarakitra: live. tranonkala: MLB.com. [https://web.archive.org/web/20240804133607/https://www.mlb.com/news/first-english-language-broadcast-of-finland-baseball-game-pesapallo rohy tahiry voarakitra].</ref> <ref name="renaissance">Fidler, Gabriel. [https://www.mister-baseball.com/philippines-preparing-baseball-renaissance/ ''Philippines Preparing for Baseball Renaissance'']. daty nijerena voarakitra: July 8, 2014. datin' ny tahiry: 2014-05-03. tranonkala: Mister Baseball. [https://web.archive.org/web/20140503194745/https://www.mister-baseball.com/philippines-preparing-baseball-renaissance/ rohy tahiry voarakitra]. ref: November 12, 2012.</ref> </references> === Fanamarihana === <references group="fanamarihana" /> == Boky sy loharano ankapobeny == * Bjarkman, Peter C.. ''Diamonds Around the Globe: The Encyclopedia of International Baseball''. Greenwood. 2004. <nowiki>ISBN 978-0-313-32268-6</nowiki>. OCLC: 58806121. * Block, David. [https://archive.org/details/baseballbeforewe00davi ''Baseball Before We Knew It: A Search for the Roots of the Game'']. University of Nebraska Press. 2005. <nowiki>ISBN 978-0-8032-6255-3</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. OCLC: 70261798. * Burgos, Adrian. [https://archive.org/details/playingamericasg00burg ''Playing America's Game: Baseball, Latinos, and the Color Line'']. University of California Press. 2007. <nowiki>ISBN 978-0-520-25143-4</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. OCLC: 81150202. * Burk, Robert F.. ''Never Just a Game: Players, Owners, and American Baseball to 1920''. University of North Carolina Press. 2001. <nowiki>ISBN 978-0-8078-4961-3</nowiki>. OCLC: 28183874. * ''The Baseball Chronology: The Complete History of the Most Important Events in the Game of Baseball''. Macmillan. 1991. mpamoaka (anarana): Charlton. mpamoaka (fanampin' anarana): James. <nowiki>ISBN 978-0-02-523971-5</nowiki>. OCLC: 22704314. * Clarke, William Jones; Fredrick Thomas Dawson. [https://archive.org/details/baseballindivid00dawsgoog ''Baseball: Individual Play and Team Play in Detail'']. Charles Scribner's Sons. 1915. OCLC: 2781766. name-list-style: amp. * Gmelch, George. ''Baseball Without Borders: The International Pastime''. University of Nebraska Press. 2006. <nowiki>ISBN 978-0-8032-7125-8</nowiki>. OCLC: 64594333. * González Echevarría, Roberto. ''The Pride of Havana: A History of Cuban Baseball''. Oxford University Press. 2001. <nowiki>ISBN 978-0-19-514605-9</nowiki>. OCLC: 46601626. * Guttmann, Allen. ''Sports: The First Five Millennia''. University of Massachusetts Press. 2007. <nowiki>ISBN 978-1-55849-610-1</nowiki>. OCLC: 5912442808. * Guzzo, Glenn. ''The New Ballgame: Baseball Statistics for the Casual Fan''. ACTA. 2007. <nowiki>ISBN 978-0-87946-318-2</nowiki>. OCLC: 123083947. * ''Baseball Between the Numbers: Why Everything You Know About the Game Is Wrong''. Basic. 2007. mpamoaka (anarana): Keri. mpamoaka (fanampin' anarana): Jonah. <nowiki>ISBN 978-0-465-00547-5</nowiki>. OCLC: 77795904. * Koppett, Leonard. ''Koppett's Concise History of Major League Baseball''. Carroll & Graf. 2004. <nowiki>ISBN 978-0-7867-1286-1</nowiki>. OCLC: 54674804. * Kte'pi, Bill. ''Encyclopedia of Play in Today's Society, Volume 1''. ''Baseball (Amateur)''. SAGE. 2009. mpamoaka: Rodney Carlisle. <nowiki>ISBN 978-1-4129-6670-2</nowiki>. OCLC: 251215353. * Lewis, Michael M.. ''Moneyball: The Art of Winning an Unfair Game''. W. W. Norton. 2003. <nowiki>ISBN 978-0-393-32481-5</nowiki>. OCLC: 54896532. * Mahony, Phillip. [http://www.baseballexplained.com ''Baseball Explained'']. McFarland Books. 2014. <nowiki>ISBN 978-0-7864-7964-1</nowiki>. datin' ny tahiry: August 13, 2014. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20140813034018/http://www.baseballexplained.com/ rohy tahiry voarakitra]. * Mandelbaum, Michael. [https://archive.org/details/meaningofsportsw0000mand ''The Meaning of Sports: Why Americans Watch Baseball, Football, and Basketball and What They See When They Do'']. PublicAffairs. 2005. <nowiki>ISBN 978-1-58648-330-2</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. OCLC: 55539339. * McNeil, William. [https://archive.org/details/baseballsotheral0000mcne ''Baseball's Other All-Stars: The Greatest Players from the Negro Leagues, the Japanese Leagues, the Mexican League, and the Pre-1960 Winter Leagues in Cuba, Puerto Rico, and the Dominican Republic'']. McFarland. 2000. <nowiki>ISBN 978-0-7864-0784-2</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. OCLC: 42976826. * Morris, Peter. ''Level Playing Fields: How the Groundskeeping Murphy Brothers Shaped Baseball''. University of Nebraska Press. 2007. <nowiki>ISBN 978-0-8032-1110-0</nowiki>. OCLC: 70884952. * Porterfield, Jason. ''Baseball: Rules, Tips, Strategy, and Safety''. Rosen. 2007. <nowiki>ISBN 978-1-4042-0991-6</nowiki>. OCLC: 67773742. * Powers, Albert Theodore. ''The Business of Baseball''. McFarland. 2003. <nowiki>ISBN 978-0-7864-1426-0</nowiki>. OCLC: 50866929. * Puhalla, Jim; Jeff Krans; Mike Goatley. ''Baseball and Softball Fields: Design, Construction, Renovation, and Maintenance''. John Wiley & Sons. 2003. <nowiki>ISBN 978-0-471-44793-1</nowiki>. OCLC: 50959054. * Rader, Benjamin G.. ''Baseball: A History of America's Game''. University of Illinois Press. 2008. <nowiki>ISBN 978-0-252-07550-6</nowiki>. fanontana: 3rd. OCLC: 176980876. * Riess, Steven A.. ''City Games: The Evolution of American Urban Society and the Rise of Sports''. University of Illinois Press. 1991. <nowiki>ISBN 978-0-252-06216-2</nowiki>. OCLC: 23739530. * Rudel, Anthony J.. [https://archive.org/details/helloeverybodyd00rude ''Hello, Everybody!: The Dawn of American Radio'']. Houghton Mifflin. 2008. <nowiki>ISBN 978-0-15-101275-6</nowiki>. OCLC: 192042215. * Schwarz, Alan. ''The Numbers Game: Baseball's Lifelong Fascination with Statistics''. Thomas Dunne. 2004. <nowiki>ISBN 978-0-312-32222-9</nowiki>. OCLC: 54692908. * [https://archive.org/details/isbn_9780736042185 ''Baseball Strategies: Your Guide to the Game Within the Game'']. American Baseball Coaches Association/Human Kinetics. 2003. mpamoaka: Stallings, Jack. <nowiki>ISBN 978-0-7360-4218-5</nowiki>. OCLC: 50203866. editor2: Bob Bennett. * [https://archive.org/details/earlyinningsdocu00sull ''Early Innings: A Documentary History of Baseball, 1825–1908'']. University of Nebraska Press. 1997. mpamoaka (anarana): Sullivan. mpamoaka (fanampin' anarana): Dean. <nowiki>ISBN 978-0-8032-9244-4</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. OCLC: 36258074. * Terry, Thomas Philip. ''Terry's Mexico: Handbook for Travellers''. Gay and Hancock, Houghton Mifflin, and Sonora News. 1911. fanontana: 2nd rev.. OCLC: 7587420. * Thurston, Bill. [https://archive.org/details/baffledparentsgu0000thur ''Coaching Youth Baseball: A Baffled Parents Guide'']. McGraw-Hill. 2000. <nowiki>ISBN 978-0-07-135822-4</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. OCLC: 43031493. * Tygiel, Jules. [https://archive.org/details/pasttimebaseball0000tygi ''Past Time: Baseball as History'']. Oxford University Press. 2000. <nowiki>ISBN 978-0-19-508958-5</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. OCLC: 42290019. * Votano, Paul. ''Stand and Deliver: A History of Pinch-Hitting''. McFarland. 2013. <nowiki>ISBN 978-0-7864-1588-5</nowiki>. OCLC: 52047315. * Zimbalist, Andrew. [https://archive.org/details/inbestinterestso00andr ''In the Best Interests of Baseball?: The Revolutionary Reign of Bud Selig'']. John Wiley & Sons. 2007. <nowiki>ISBN 978-0-470-12824-4</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. OCLC: 62796332. * Zoss, Joel. [https://archive.org/details/diamondsinroughu0000zoss ''Diamonds in the Rough: The Untold History of Baseball'']. University of Nebraska Press. 2004. <nowiki>ISBN 978-0-8032-9920-7</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. OCLC: 54611393. == Vakiteny fanampiny == * Dickson, Paul. ''The Dickson Baseball Dictionary'', fanontana faha-3 (W. W. Norton, 2009). <nowiki>ISBN 0-393-06681-9</nowiki>. * Fitts, Robert K. ''Remembering Japanese Baseball: An Oral History of the Game'' (Southern Illinois University Press, 2005). <nowiki>ISBN 0-8093-2629-9</nowiki>. * Gillette, Gary, sy Pete Palmer (mpandrindra). ''The ESPN Baseball Encyclopedia'', fanontana faha-5 (Sterling, 2008). <nowiki>ISBN 1-4027-6051-5</nowiki>. * Peterson, Robert. ''Only the Ball Was White: A History of Legendary Black Players and All-Black Professional Teams'' (Oxford University Press, 1992 [1970]). <nowiki>ISBN 0-19-507637-0</nowiki>. * Reaves, Joseph A. ''Taking in a Game: A History of Baseball in Asia'' (Bison, 2004). <nowiki>ISBN 0-8032-3943-2</nowiki>. * Ward, Geoffrey C., sy [[Ken Burns]]. ''Baseball: An Illustrated History'' (Alfred A. Knopf, 1996). <nowiki>ISBN 0-679-40459-7</nowiki>. == Rohy ivelany == * [[Media:En-Baseball-article.ogg|Dika novakina tamin' ny teny anglisy, tamin' ny 25 Aprily 2024]]. * [https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Base-Ball Lahatsoratra ''Base-Ball'' ao amin' ny ''Encyclopædia Britannica'' tamin' ny 1911, ao amin' ny Wikisource]. * [https://en.wikivoyage.org/wiki/Baseball_in_the_United_States Torolalana ''Baseball in the United States'' ao amin' ny Wikivoyage]. * [http://www.wbsc.org/ ''World Baseball Softball Confederation''] (Konfederasiona Iraisam-pirenena momba ny Baseball sy Softball) — [https://web.archive.org/web/20110718130950/http://www.wbsc.org//en/ dika voatahiry tamin' ny 18 Jolay 2011]. * [https://www.britannica.com/sports/baseball ''Baseball''] — [https://web.archive.org/web/20230927054000/https://www.britannica.com/sports/baseball dika voatahiry tamin' ny 27 Septambra 2023]. Ao amin' ny ''[[Encyclopædia Britannica]]'' an-tserasera. * [http://www.baseballprospectus.com/ ''Baseball Prospectus''] — [https://web.archive.org/web/20060909215125/http://www.baseballprospectus.com/ dika voatahiry tamin' ny 9 Septambra 2006]. * [http://www.sabr.org/ ''Society for American Baseball Research''] (Fikambanana momba ny Fikarohana momba ny Baseball Amerikanina) — [https://web.archive.org/web/20210517161345/http://www.sabr.org/ dika voatahiry tamin' ny 17 Mey 2021]. * [http://www.mister-baseball.com/ ''Mister Baseball''] — [https://web.archive.org/web/20181010113247/https://www.mister-baseball.com/ dika voatahiry tamin' ny 10 Ôktôbra 2018]. Vaovao momba ny ''baseball'' any Eorôpa. * [http://baseballheritagemuseum.org/ ''Baseball Heritage Museum''] (Mozea momba ny Lova ara-tantaran' ny Baseball) — [https://web.archive.org/web/20060619170336/http://www.baseballheritagemuseum.org/ dika voatahiry tamin' ny 19 Jona 2006]. Ao amin' ny League Park, any Cleveland, Ohio. * [https://books.google.com/books?id=p4o9AQAAIAAJ ''Perils of Base Ball Playing''], lahatsoratra manome fomba fijery ara-tantara momba ny antontanisa mikasika ny ratra vokatry ny filalaovana ''baseball'', ao amin' ny ''[[Scientific American]]'', 13 Jolay 1878, p.&nbsp;21. * [https://learninglab.si.edu/collections/subject-baseball-nmahphc/N5DAuhDVcVe9hDmJ Tahirin-javatra momba ny ''baseball''] ao amin' ny ''Smithsonian National Museum of American History'' (Mozeam-pirenena Smithsonian momba ny Tantara Amerikanina). [[:Sokajy:Baseball]] 8c5x6t12w94vowr15t7dvyym2j5ktqo 2 302618 1153305 2026-11-06T09:03:43Z Bot-Jagwar 2168 Dika amin' ny teny malagasy: https://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1383771922 1153305 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ ''Iliasy'': mombamomba ny tononkalo |- ! Sary | [[File:Illiad fragmented papyrus.png|thumb|Sombin-taratasy papiry misy ny ''Iliasy'', avy tamin' ny andron' ny tarana-mpanjaka ptolemaika tany Ejipta, tamin' ny taonjato faha-2 talohan' i Jesoa Kristy.]] |- ! Mpanoratra lazaina ho namorona azy | [[Hômerôsy|Homer]] |- ! Lohateny niandohana | ''Ἰλιάς''; teny grika taloha (kaodim-piteny: grc) |- ! Mpandika teny anglisy | George Chapman sy ny hafa; jereo ny dikan-teny anglisy amin' ny sanganasan' i Homer |- ! Fotoana namoronana azy | Teo anelanelan' ny faramparan' ny taonjato faha-8 sy ny antenatenan' ny taonjato faha-7 talohan' i Jesoa Kristy.<ref name="West2011">West, M. L.. ''The Homeric Question Today''. ''Proceedings of the American Philosophical Society''. American Philosophical Society. Philadelphia, Pennsylvania. December 2011. boky: 155. laharana: 4. pp.: 383–393. <nowiki>JSTOR 23208780</nowiki>.</ref> |- ! Tany niaviany | [[Grisia Taloha|Grisia tamin' ny Andro Taloha]] |- ! Fiteny | Teny grika homerika |- ! Lohahevitra | Adin' i Troy |- ! Karazana | Tononkalo mitantara ny asan' ny mahery fo |- ! Refy andalana | Andalana misy vondrona gadona enina (''dactylic hexameter'') |- ! Taona namoahana ny dikan-teny anglisy | 1598 |- ! Isan' ny andalana | 15 693 |- ! Sanganasa manaraka azy | ''Odisey'' |- ! Kaodim-piteny niandohana | el |- ! Lohatenin' ny lahatsoratra amin' ny fiteny niandohana ao amin' ny Wikisource | Ιλιάς |- ! Lohatenin' ny lahatsoratra anglisy ao amin' ny Wikisource | Iliad |} Ny '''''Iliasy''''' na '''''Iliady''''' (''Iliad'' amin' ny teny anglisy, fanononana: /ˈɪl.i.əd/, ''ILL-ee-əd'';<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/Iliad "Iliad"]. ''Random House Webster's Unabridged Dictionary''.</ref> [[:File:en-us-Iliad.oga|rakipeon' ny fanononana anglisy amerikanina]]; ''Iliás'', na ''Ἰλιάς'', amin' ny teny grika taloha, fanononana atika: /iːliás/, izay midika ara-bakiteny hoe «tononkalo momba an' i [[Trôia|Ilion (Troy)]]»)<ref>Harper, Douglas. [https://www.etymonline.com/word/iliad ''iliad'']. ''Online Etymology Dictionary''.</ref> dia iray amin' ireo tononkalo lehibe mitantara ny asan' ny mahery fo roa avy any [[Grisia Taloha|Grisia tamin' ny Andro Taloha]] mbola voatahiry, miaraka amin' ny ''Odisey'', izay samy lazaina fa noforonin' i [[Hômerôsy|Homer]]. Anisan' ny sanganasa literera tranainy indrindra mbola voatahiry sy be mpamaky amin' izao andro izao izy. Tahaka ny ''Odisey'', dia mizara ho boky 24 ny tononkalo ary mampiasa andalana misy vondrona gadona enina (''dactylic hexameter''). Misy andalana 15 693 ny lahatsoratra amin' ny fanontana mahazatra.<ref>Lesser (2022), p. 25.</ref> Matetika ny ''Iliasy'' no heverina ho sanganasa lehibe voalohany amin' ny literatiora eorôpeana, ary manana toerana fototra eo amin' ny fandinihana ny fiteny sy ny lahatsoratra grika sy latina tranainy.<ref>Fantuzzi; Tsagalis (2015).</ref> Any amin' ny fiafaran' ny Adin' i Troy no mitranga ny tantara. Naharitra folo taona izany fanaovan' ny fanjakana [[Sivilizasiôna Mikeniana|grika mikeniana]] nivondrona fahirano ny tanànan' i [[Trôia|Troy]] izany, ary zava-nitranga lehibe nandritra ny herinandro farany tamin' ilay ady no asehon' ny tononkalo. I [[Achille|Achilles]], mpiady malaza, no tena ifantohan' ny tantara, ary ny hatezerany (''mēnis'') no manosika ny fizotrany,<ref>[https://www.britannica.com/topic/Iliad-epic-poem-by-Homer ''The Iliad | Epic, Homer, Summary, Plot, Characters, & Oral Poetry | Britannica'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2026-10-26. tranonkala: www.britannica.com.</ref> manomboka amin' ny fifandirany mafy tamin' i [[Agamemnon]], mpanjakan' i Mycenae, ka hatramin' ny namonoany an' i Hector, zanaky ny mpanjakan' i Troy.<ref>Murray; Wyatt (1924).</ref><ref>Murray; Wyatt (1925).</ref> Mifandimby ao ny fanehoana ny ady amin' ny sehatra midadasika sy ny fifandraisana akaiky kokoa eo amin' ny olona tsirairay. Mifanohitra amin' ny fiheverana miely, tsy mitantara ny nahalavoan' i Troy ny ''Iliasy'', sady tsy miresaka ny soavaly hazo tao Troy nampiasain' ny Grika handresena ilay tanàna; ao amin' ny loharano tatỳ aoriana no ahitana ireo ampahany amin' ny tantara ireo.<ref name="Mackie">Mackie, Chris. [https://theconversation.com/guide-to-the-classics-homers-iliad-80968 ''Guide to the classics: Homer's Iliad'']. 2017-08-02. fiteny: en-US. daty nijerena voarakitra: 2026-06-23. tranonkala: The Conversation.</ref> Azo inoana fa teo anelanelan' ny faramparan' ny taonjato faha-8 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-7 talohan' i Jesoa Kristy no namoronana ny ''Iliasy'' sy ny ''Odisey'', tamin' ny teny grika homerika, izay fiteny literera mampifangaro ny tenim-paritra grika iôniana sy ny tenim-paritra hafa.<ref>[https://www.britannica.com/topic/Iliad-epic-poem-by-Homer ''The Iliad | Epic, Homer, Summary, Plot, Characters, & Oral Poetry | Britannica'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2026-10-26. tranonkala: www.britannica.com.</ref><ref name="vanWees1994">van Wees, Hans. ''The Homeric way of war: the Iliad and the hoplite phalanx''. ''Greece & Rome''. Cambridge University Press. 1994. boky: 41. laharana: 2. pp.: 131–155. <nowiki>DOI 10.1017/S0017383500023366</nowiki>. <nowiki>JSTOR 643010</nowiki>.</ref><ref name="West2011" /> Iadian-kevitra betsaka ny fomba namoronana ny tononkalo, ny fifandraisany amin' ny zava-nitranga ara-tantara, ary ny hoe iza no namorona azy; antsoina hoe olana momba an' i Homer ireo fanontaniana ireo. Iadian' ny mpikaroka ny sanganasan' i Homer hevitra koa ny hoe samy noforonina mitokana ve ny ''Iliasy'' sy ny ''Odisey'', ary nampitaina am-bava ihany ve izy ireo sa nampitaina an-tsoratra koa.<ref>Fowler, Robert (2006). ''The Homeric question''; Robert Fowler (mpamoaka), ''The Cambridge Companion to Homer'', pp. 220–232.</ref> Matetika ny mpikaroka no mandinika ny andian-teny miverimberina ao amin' ny tononkalo, ny fampitahana ampiasainy, ary ny teny enti-manamarika toetra miaraka amin' ny anaran' olona na zavatra.<ref>Fowler, Robert (2006). ''The poet's craft''; Robert Fowler (mpamoaka), ''The Cambridge Companion to Homer'', pp. 115–116.</ref> Nanome lanja lehibe ny ''Iliasy'' ny Grika taloha, ary anisan' ny fampianarana nahazatra azy ireo ilay tononkalo. Nahakasika lalina ny tontolo helenistika ny fampifangaroany tenim-paritra samihafa sy ny fitantarany ireo vondrona grika isan-karazany niray hina hiady tamin' i Troy.<ref name="Mackie"/> Nitanisa azy nandritra ny fety grika, toy ny Panathenaia, ireo mpitanisa tononkalo matihanina antsoina hoe ''rhapsode''.<ref>[[Platôna|Plato]], ''Ion'', translated by Harold North Fowler, W. R. M. Lamb, Loeb Classical Library, 164, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press, 1925.</ref><ref>Tsagalis (2018), pp. 46–52.</ref> Anisan' ny lohahevitra lehibe ao amin' ny ''Iliasy'' ny ''kleos'', na voninahitra, ny fireharehana, ny lahatra ary ny hatezerana.<ref>Hammond (1987), pp. i–xxxiv.</ref> Na dia ireo lohahevitra mampalahelo sy mavesa-danja aza no tena ahafantarana azy, dia misy toe-javatra mampihomehy sy vazivazy koa ao amin' ny tononkalo.<ref name="Bell">Bell, Robert H.; "Homer's humor – laughter in the ''Iliad''", hand 1 (2007), 596.</ref> Matetika izy no lazaina ho tononkalo mitantara ny mahery fo, izay mifantoka amin' ny ady, ny herisetra ary ny fitsipi-pitondrantena takina amin' ny mahery fo. Manome filazalazana amin' ny antsipiriany momba ny ady tamin' ny Andro Taloha ny tononkalo, anisan' izany ny tetika sy ny fitaovam-piadiana. Mandinika ny fiainam-piarahamonina sy ny fiainana an-tokantrano tamin' izany koa izy, amin' ny alalan' ny zava-mitranga ao anatin' ny mandan' i Troy sy ao amin' ny tobin' ny Grika. Manana anjara toerana lehibe koa ireo andriamanitra ôlimpiana: manampy ny mpiady sy ny tanàna tohanany eny an' ady izy ireo, ary miditra an-tsehatra amin' ny fifandiran' ny olona tsirairay.<ref name="Kearns, E. 2004 pp. 59">Kearns, Emily (2006). ''The Gods in the Homeric epics''; Robert Fowler (mpamoaka), ''The Cambridge Companion to Homer'', pp. 59–73.</ref> Ny fanehoana azy ireo ho manana toetran' olombelona ao amin' ny tononkalo dia nampanakaiky azy ireo tamin' ny mpihaino grika taloha, ka nanome endrika azo tsapain-tanana kokoa ny [[Fivavahana grika taloha|lovantsofina ara-kolontsaina sy ara-pivavahany]]. == Famintinana == === Fiandohan' ny tantara (boky faha-1–4) === Loharano:<ref>Murray; Wyatt (1924).</ref> [[File:Beginning Iliad.svg|thumb|upright=1.40|Ireo andininy voalohany amin' ny ''Iliasy'']] Manomboka amin' ny fiantsoana an' i Muse, andriamanibavin' ny aingam-panahy, ny tantara. Any amin' ny faramparan' ny Adin' i Troy no mitranga ny zava-tantaraina; niady tamin' izany ny tafik' i Troy sy ny Achaean izay nanao fahirano azy. Mifandimby mampiasa ny anarana hoe Achaean, Argives ary Danaans i Homer hilazana ny Grika. Tafika avy amin' ny fanjakana grika maro samihafa no mandrafitra ny tafiky ny Achaean, ary samy tarihin' ny mpanjakany na ny printsy ao aminy ireo tafika ireo. I [[Agamemnon]], mpanjakan' i Mycenae, no mibaiko ireo tafika mitambatra ireo. Rehefa avy niady nandritra ny sivy taona ny Achaean, dia nandroba tanàna sasany niray dina tamin' i Troy ary nisambotra tovovavy roa, dia i Chryseis sy i Briseis. Nalain' i Agamemnon, mpitarika ny tafika, ho vadikely i Chryseis; i Achilles kosa, ilay mpiady mahery indrindra teo amin' ny Achaean, no naka an' i Briseis. Nanolotra vidim-panavotana be tamin' i Agamemnon i Chryses, rain' i Chryseis sady mpisoron' i [[Apôlôna (andriamanitra)|Apollo]], mba hamerenana ny zanany vavy. Tsy nanaiky i Agamemnon, na dia naniry ny hanaovany izany aza ny Achaean hafa, ary nanevateva ilay mpisorona. Nangataka tamin' i Apollo ilay mpisorona mba hamaliana ny faniratsirana azy. Nandefa valanaretina (na aretina mamely olona maro ao amin' ny vondron' olona iray) tamin' ny Achaean i Apollo mba hanasaziana azy ireo noho ny faniratsiran' i Agamemnon ny mpisorony. Rehefa naharitra sivy andro ny valanaretina, dia nampiantso fivoriana i Achilles, mpitarika ny tafiky ny Myrmidons sady nantsoina hoe ''aristos achaion'', izany hoe «ilay tsara indrindra amin' ny Grika». Noho ny fanerena azy, dia nanaiky hamerina an' i Chryseis amin' ny rainy i Agamemnon, saingy nanapa-kevitra ny haka an' i Briseis, andevovavin' i Achilles, ho solony. Noraisin' i Achilles ho fanalam-baraka lehibe teo anatrehan' ny tafiky ny Achaean tafavory izany fanapahan-kevitra izany. Tezitra mafy izy ka nanambara fa tsy hiady ho an' i Agamemnon intsony izy sy ny olony. Namerina an' i Chryseis tamin' ny rainy i [[Ôdiseosy|Odysseus]], ka nampitsahatra ny valanaretina i Apollo. Nandritra izany fotoana izany, dia nentin' ny irak' i Agamemnon niala i Briseis. Ory mafy i Achilles ka nivavaka tamin' i Thetis reniny, andriamanibavy ambany laharana sady nimfa an-dranomasina (andriamanibavy mifandray amin' ny ranomasina).<ref>Homer. ''The Iliad''. W. W. Norton & Company. p.: 115. mpandika (anarana): Wilson. mpandika (fanampin' anarana): Emily.</ref> Nangataka tamin' ny reniny i Achilles mba hitalaho amin' i [[Zeosy|Zeus]]. Niriny ny hanosehan' ny tafik' i Troy ny Achaean hihemotra mandra-pahatonga ny sambon' ny Achaean ho atahorana hodorana. Amin' izay vao ho takatr' i Agamemnon fa tena mila an' i Achilles ny Achaean, ka haveriny amin' i Achilles ny voninahiny. Nanao izany i Thetis, ary nanaiky i Zeus. Avy eo, dia nandefa nofy tamin' i Agamemnon i Zeus mba hampirisihana azy hanafika an' i Troy. Nanaraka ny nofy i Agamemnon, saingy nanapa-kevitra ny hizaha toetra ny fahavononan' ny tafiky ny Achaean aloha ka nilaza tamin' izy ireo mba hody. Efa nihena anefa ny fahavononan' ny miaramila rehefa niady nandritra ny sivy taona. Nifanohitra tamin' izay nantenainy àry ny vokatr' ilay tetika. Ny fidiran' i Odysseus an-tsehatra ihany, noho ny aingam-panahy nomen' i [[Atena (andriamanibavy)|Athena]] azy, no nisakana ny fandosiran' ny tafika an-korontana. Nifanandrina tamin' i Thersites i Odysseus ary nikapoka azy. Miaramila tsotra i Thersites, ary nilaza ny tsy fahafaliany tamin' ny fiadiana ny adin' i Agamemnon. Nilahatra ho vondrona teo amin' ny lemaka manodidina an' i Troy ny Achaean. Rehefa nahare ny filaharan' ny Achaean ny mpanjaka Priam, dia nivoaka ny tanàna hiatrika azy ireo teny amin' ny lemaka ny tafik' i Troy. Nifanatona ny tafika roa tonta, saingy talohan' ny fifandonany, dia nampirisihin' i Hector, rahalahiny sady mahery fon' i [[Trôia|Troy]], i Paris ka nanolotra ny hamaranana ny ady amin' ny alalan' ny ady ifanaovany samirery amin' i Menelaus. Eto no hazavaina ny antony niandohan' ilay ady manontolo: nalain' i Paris tao an-tranon' i Menelaus tany Sparta i [[Hélène|Helen]], vadin' i Menelaus sady vehivavy tsara tarehy indrindra teto an-tany araka ilay tantara. Nanaiky hifanandrina samirery i Menelaus sy i Paris, ary izay mandresy no hanambady an' i Helen. Rehefa resy anefa i Paris, dia novonjen' i [[Afrôdita|Aphrodite]] talohan' ny hahafahan' i Menelaus mamono azy, ary nentiny hiara-mandry amin' i Helen. Nidinika ireo andriamanitra raha tokony hifarana teo ny ady, saingy naharesy lahatra an' i Zeus i Hera mba hiandry ny fandravana tanteraka an' i Troy. Nampirisika an' i Pandarus, mpandefa zana-tsipìka tao amin' ny tafik' i Troy, i Athena mba hitifitra an' i Menelaus. Naratra i Menelaus, ary rava ny fampitsaharana ady nifanarahana. Nipoaka ny ady ka maro ny Achaean sy ny mpiady tao amin' ny tafik' i Troy no maty. === Adin' ny mahery fo (boky faha-5–7) === Loharano:<ref>Murray; Wyatt (1924).</ref> Mandritra ny ady, mamono miaramila maro avy any Troy i Diomedes, anisan' izany i Pandarus, ary mandresy an' i [[Énée|Aeneas]]. Mamonjy an' i Aeneas i Aphrodite alohan' ny hahafatesany, saingy manafika azy i Diomedes ka mandratra ny hato-tanan' ilay andriamanibavy. Mifanatrika amin' i Diomedes i Apollo ary mampitandrina azy mba tsy hiady amin' ny andriamanitra, nefa tsy raharahian' i Diomedes izany. Maniraka an' i Ares handresy an' i Diomedes i Apollo. Mahery fo sy mpitari-tafika maro no mandray anjara amin' ny ady, anisan' izany i Hector, ary miezaka manova ny fizotran' ny ady ny andriamanitra manohana ny andaniny sy ny ankilany. Ampaherezin' i Athena i Diomedes ka mandratra an' i Ares, izay tsy afaka manohy miady intsony. Mampivondrona indray ny miaramilan' i Troy i Hector ka misakana azy ireo tsy handositra an-korontana. Rehefa mifanatrika hifampitana i Diomedes sy Glaucus, izay avy any Troy, dia nahita zavatra mampifandray azy ireo noho ny tantaran' i Bellerophon notantarain' i Glaucus, ka nifanakalo fanomezana tsy nitovy vidy. Miditra ao an-tanàna i Hector ka mampirisika an' i Hecuba reniny hanao vavaka sy fanatitra, mandrisika an' i Paris hiady, ary manao veloma an' i Andromache vadiny sy Astyanax zanany lahy eo ambonin' ny mandan' ny tanàna. Avy eo dia miverina miady izy. Miady mifanandrina amin' i Ajax i Hector, saingy tapaka ny ady rehefa maizina ny andro, ka samy miala ny andaniny sy ny ankilany. Mifamaly ny olona ao Troy momba ny hamerenana an' i Helen amin' ny Achaean. Manolotra ny hamerina ny harena nalainy sy hanome harena fanampiny ho fanonerana i Paris, saingy tsy manaiky hamerina an' i Helen; lavina izany tolotra izany. Mifanaraka ny roa tonta hampitsahatra ny ady mandritra ny iray andro mba handevenana ny maty. Manorina manda sy mihady hadivory koa ny Achaean mba hiarovana ny tobiny sy ny sambony. === Faharesen' ny Grika (boky faha-8–15) === Loharano:<ref>Murray; Wyatt (1924).</ref><ref>Murray; Wyatt (1925).</ref> [[File:Iliad VIII 245-253 in cod F205, Milan, Biblioteca Ambrosiana, late 5c or early 6c.jpg|thumb|upright=1.20|''Iliasy'', Boky VIII, andalana 245–253, ao amin' ny sora-tanana grika iray tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-5 na fiandohan' ny taonjato faha-6 taorian' i Kristy.]] Ny ampitso maraina, mandrara ny andriamanitra tsy hitsabaka i Zeus, ary manomboka indray ny ady. Mahazo ny ambony ny Troiana ka manosika ny Achaean hihemotra hatreny amin' ny manda fiarovany. Tsy avela hanampy azy ireo i Hera sy Athena. Tonga ny alina alohan' ny hahafahan' ny Troiana manafika ny mandan' ny Achaean. Mitoby eny an-tsaha izy ireo mba hanafika raha vao mangiran-dratsy, ary mamirapiratra toy ny kintana eny amin' ny lemaka ny afon' ny mpiambina azy ireo. Mandritra izany, very fanantenana ny Achaean. Miaiky ny fahadisoany i Agamemnon ka mandefa an' i Odysseus sy Ajax ary Phoenix ho iraka any amin' i Achilles, hanolotra an' i Briseis sy fanomezana maro raha manaiky hiverina hiady izy. Mandray ireo iraka i Achilles sy Patroclus, namany, saingy mandà amim-pahatezerana ilay tolotra i Achilles, satria heveriny fa lehibe loatra ny faniratsirana ny voninahiny. Milaza izy fa tsy hiverina hiady raha tsy tonga eny amin' ny sambony ny Troiana ka mandrahona ny handoro izany. Tsy mahomby ny iraka ka miverina. Rehefa mandroso ny alina, sahy manatona ny toeran' ny tafika troiana i Odysseus sy Diomedes. Mamono an' i Dolon, izay Troiana, izy ireo, ary mandravarava ny tobin' ny sasany amin' ireo mpiara-dia amin' i Troy avy any Thrace. Ny maraina, raikitra ny ady mafy, ka samy maratra i Agamemnon sy Diomedes ary Odysseus. Maniraka an' i Patroclus hiala ao amin' ny tobiny i Achilles mba hanontany ny momba ireo Achaean maty na naratra. Raha mbola any i Patroclus, dia manohina ny fony ka mampangoraka azy ny tenin' i Nestor. Mangataka aminy i Nestor mba hiangavy an' i Achilles hiverina hiady; raha tsy mety kosa i Achilles, dia i Patroclus mihitsy no tokony hitarika ny tafika, sady mitafy ny fiadiana fiarovan-tenan' i Achilles. An-tongotra ny Troiana no manafika ny mandan' ny Achaean. Mitarika ny ady mahery vaika i Hector, na dia misy fambara aza fa tsy hahomby ny fanafihany. Tsy mahatohitra ny Achaean ka vaky mandositra. Potika ny vavahadin' ny manda, ary miditra an-keriny i Hector. Mihemotra hatreny amin' ny sambony ny Achaean. Mangoraka ny Achaean i Poseidon ka manapa-kevitra ny tsy hankatò an' i Zeus fa hanampy azy ireo. Mampahery ny Achaean izy, ary manomboka mampihemotra ny Troiana indray izy ireo. Maty an' ady i Amphimachus, zafikelin' i Poseidon. Omen' i Poseidon hery avy amin' ny andriamanitra i Idomeneus. Maro ny maty eo amin' ny andaniny sy ny ankilany. Noho ny fambara ratsy iray, dia mandrisika an' i Hector hihemotra i Polydamas, mpaminany troiana, saingy tsy henoiny. Manangoly an' i Zeus i Hera ka mampatory azy, ary izany no ahafahan' i Poseidon manampy ny Grika. Voatery mihemotra mankany amin' ny lemaka ny Troiana. Mandratra an' i Hector i Ajax, ary entina miverina any Troy i Hector avy eo. Mifoha i Zeus ka tezitra mafy noho ny fitsabahan' i Poseidon. Manome toky an' i Hera anefa izy fa mbola voalahatra ho rava i Troy, aorian' ny hamonoan' i Hector an' i Patroclus. Asaina miala amin' ny sahan' ady i Poseidon, ary alefan' i Zeus hanampy ny Troiana i Apollo. Tafiditra indray amin' ny manda ny Troiana, ary mipaka hatreny amin' ny sambo ny ady. === Fahafatesan' i Patroclus (boky faha-16–18) === Loharano:<ref>Murray; Wyatt (1925).</ref> [[File:Achilles weapons MNA Naples.jpg|thumb|upright=1.10|Thetis ao amin' ny toeram-panefen' i Hephaestus, miandry ny fitaovam-piadiana vaovaon' i Achilles; sary hosodoko amin' ny rindrina (''fresco'') avy any Pompeii, tamin' ny taonjato voalohany.]] Tsy tantin' i Patroclus intsony ny mijery ny zava-mitranga, ka manatona an' i Achilles izy sady mitomany. Mananatra azy noho ny hamafin-dohany izy, ary mangataka ny hiady hisolo azy sady hitafy ny fiadiana fiarovan-tenany, mba hoheverin' ny olona ho i Achilles. Manaiky ihany i Achilles ka mampindrana azy ny fiadiany, saingy mampitandrina azy mafy mba hiverina raha vao voatosika hihemotra ny Troiana, fa tsy hanenjika azy ireo hatrany amin' ny mandan' ny tanàna. Milaza i Achilles fa rehefa voalamina avokoa ny zava-drehetra, dia hiara-haka an' i Troy izy sy Patroclus. Mitarika ny Myrmidons ho any an' ady i Patroclus, ary tonga rehefa mandoro ny sambo voalohany ny Troiana. Resin' io fanafihana tampoka io ny Troiana ka mandositra. Eo am-piandohan' ny fanafihany dia mamono an' i Sarpedon, zanakalahin' i Zeus sady iray amin' ireo mpiara-dia lehibe amin' ny Troiana, i Patroclus. Tsy miraharaha ny baikon' i Achilles izy fa manenjika hatrany, ka tonga eo amin' ny vavahadin' i Troy; eo no sakanan' i Apollo mihitsy. Mamono an' i Cebriones, mpamily ny kalesin' adin' i Hector, i Patroclus. Avy eo, rehefa avy nampahalemy azy i Apollo sy Euphorbos, dia novonoin' i Hector izy nony farany. Esorin' i Hector amin' i Patroclus lavo ny fiadiana fiarovan-tenan' i Achilles. Miady haka ny fatin' i Patroclus eo am-pelatanan' ny Troiana ny Achaean, fa miezaka mitondra azy hiverina any Troy kosa ny Troiana araka ny baikon' i Hector. Irahina hampandre an' i Achilles ny vaovao i Antilochus, ary mangataka azy hanampy haka ny razana. Rehefa ren' i Achilles fa maty i Patroclus, dia mafy dia mafy ny alahelony ka ren' i Thetis reniny hatrany amin' ny fanambanin' ny ranomasina ny fitarainany. Ory koa i Thetis satria fantany fa voalahatra ho faty i Achilles raha mamono an' i Hector. Na dia fantatr' i Achilles aza fa izany no hampahatanteraka ny anjarany, dia mivoady ny hamono an' i Hector izy mba hamaly ny fahafatesan' i Patroclus. Ampirisihina hanampy haka ny fatin' i Patroclus i Achilles, nefa tsy manana fiadiana fiarovan-tena hotafina. Mandrakotra azy amin' ny hazavana mamirapiratra i Athena; mijoro eo akaikin' ny mandan' ny Achaean izy ka mierona noho ny hatezerana. Raiki-tahotra ny Troiana raha nahita azy, ka vitan' ny Achaean ny mitondra ny fatin' i Patroclus hiala teo. Mbola mampirisika an' i Hector hiverina ao an-tanàna indray i Polydamas, nefa mbola mandà ihany i Hector, ka mitoby eny amin' ny lemaka ny Troiana rehefa hariva ny andro. Torotoro fo i Achilles ka misaona an' i Patroclus. Mandritra izany fotoana izany, noho ny fangatahan' i Thetis, dia manefy fiadiana fiarovan-tena vaovao ho an' i Achilles i Hephaestus, anisan' izany ny ampinga vita asa tanana tsara tarehy.<ref>Auden, W. H.; Jacobs, Alan. ''The Shield of Achilles''. 2024.</ref> === Hatezeran' i Achilles (boky faha-19–24) === Loharano:<ref>Murray; Wyatt (1925).</ref> [[File:Achilles' Sacrifice of Trojan Prisoners.jpg|thumb|upright=1.40|Ampahany amin' ny sary hosodoko amin' ny rindrina (''fresco'') ao amin' ny Fasan' i François, any Vulci, mampiseho ny fanaovana sorona andevo troiana. Avy eo ankavia miankavanana: [[Agamemnon]], ny fanahin' i Patroclus, Vanth, [[Achille|Achilles]] manapaka ny lohan' ny andevo iray, Charun, Ajax Lehibe, andevo iray, ary Ajax Kely. 350–330 tal. J.K.]] Ny maraina dia entin' i Thetis ho an' i Achilles ny fitafiana fiarovan-tenany vaovao, nefa hitany mitomany eo amin' ny fatin' i Patroclus izy. Mitafy ny fiadiany i Achilles ary mampivondrona ireo mpiady Achaean. Omen' i Agamemnon azy avokoa ny fanomezana nampanantenainy, anisan' izany i Briseis, nefa tsy mampiraika an' i Achilles izany. Misakafo ny Achaean, fa mandà tsy hihinana kosa i Achilles. Maminany ny hahafatesan' i Achilles ny soavaliny, Xanthos, nefa tsy mampiraika azy koa izany. Mandeha miady i Achilles, ary i Automedon no mitondra ny kalesin' adiny. Esorin' i [[Zeosy|Zeus]] ny fandrarana ny fitsabahan' ireo andriamanitra, ka samy afaka manampy malalaka ny andaniny sy ny ankilany izy ireo. Vonton' ny hatezerana sy ny alahelo i Achilles ka mamono Troiana maro ao anaty renirano, hany ka mibahana ny rano ireo faty. Miatrika an' i Achilles i Scamander, andriamanitr' ilay renirano, ary mandidy azy hitsahatra tsy hamono Troiana, saingy mandà i Achilles. Miady izy roa mandra-pihemotr' i Scamander noho ny afo miredareda toy ny tafio-drivotra alefan' i Hephaestus. Miady koa ireo andriamanitra. Sokafana ny vavahady lehiben' ny tanàna handraisana ireo Troiana mandositra, ary miseho ho Troiana i Apollo mba hitarihana an' i Achilles hiala eo amin' ny tanàna. Rehefa mampahafantatra ny tena maha-izy azy amin' i Achilles i Apollo, dia efa tafaverina ao anatin' ny tanàna voaro avokoa ny Troiana, afa-tsy i Hector. Na dia miangavy azy aza i Priam sy Hecuba, ray aman-dreniny, dia manapa-kevitra ny hiatrika an' i Achilles i Hector. Rehefa manatona anefa i Achilles, dia rava ny fahavononany. Mandositra izy ka enjehin' i Achilles manodidina ny tanàna. Farany, maka ny endrik' i Deiphobus, rahalahin' i Hector, i Athena mba hamitahana azy ka hampijanona azy; mitodika hiatrika ny mpifanandrina aminy àry izy. Rehefa avy niady vetivety izy roa, dia tsindronin' i Achilles eo amin' ny vozony i Hector. Alohan' ny hahafatesany dia ampahatsiahivin' i Hector an' i Achilles fa voalahatra ho faty koa izy. Esorin' i Achilles amin' i Hector ilay fiadiana izay an' i Achilles ihany, sady miravoravo noho ny nahafatesan' i Hector izy. Avy eo dia manala baraka ny fatin' i Hector izy: afatony ao ambadiky ny kalesin' adiny izany ka tarihiny manodidina ny tanàna. Mitomany i Hecuba sy Priam, ary miezaka ny hiatrika an' i Achilles mihitsy i Priam. Mandre ny vaovao i Andromache ka mankany amin' ny manda; torana izy rehefa mahita izay mitranga eo ambany. Misaona ny Troiana. Miseho amin' i Achilles ao anaty nofy ny fanahin' i Patroclus, ka mampirisika azy hanao ny fombafomba fandevenana mba hahafahan' ny fanahiny mankany amin' ny [[Fanjakan' i Hadesy|tontolon' ny maty amin' ny finoana grika]]. Mangataka amin' i Achilles i Patroclus mba handamina ny hiarahan' ny taolan' izy roa halevina ao anaty siny iray. Manaiky i Achilles, ary dorana ny fatin' i Patroclus. Manokana andro iray hanaovana fifaninanana ho fanomezam-boninahitra ny maty ny Achaean, ary i Achilles no mizara ny loka. Variana tanteraka ao anatin' ny alahelony i Achilles, ka laniny amin' ny fitomaniana an' i Patroclus sy ny fitarihana ny fatin' i Hector ao ambadiky ny kalesin' adiny ny androny. Tsy faly amin' ny fanimbazimbana tsy mitsahatra ataon' i Achilles amin' ny fatin' i Hector i Zeus, ka manapa-kevitra fa tsy maintsy averina amin' i Priam izany. Tarihin' i [[Hermesy (andriamanitra)|Hermes]] i Priam, ka mitondra sarety feno fanomezana mamakivaky ny lemaka ary miditra tsy hitan' olona ao amin' ny tobin' ny Achaean. Mamihina ny lohalik' i Achilles izy ary miangavy azy hamerina ny fatin-janany. Ontsa ka mitomany i Achilles, ary manaiky ihany amin' ny farany, rehefa mihalefaka ny hatezerany. Samy mitomany noho ireo nafoiny tamin' ny ady izy roa. Manaiky hamerina ny fatin' i Hector i Achilles ary hanome roa ambin' ny folo andro ho an' ny Troiana mba hisaonana sy handevenana azy araka ny tokony ho izy. Miala tsiny amin' i Patroclus i Achilles satria matahotra izy sao nanala baraka azy tamin' ny namerenany ny fatin' i Hector. Rehefa avy misakafo i Priam dia mitondra ny fatin' i Hector mody any Troy. Alevina i Hector, ary misaona ny tanàna. == Lohahevitra == === Fivavahana === Lahatsoratra fototra: Fitaka natao tamin' i Zeus. [[File:Hypnos Thanatos BM Vase D56 full.jpg|thumb|Hypnos sy Thanatos mitondra ny fatin' i Sarpedon hiala amin' ny sahan' ady ao [[Trôia|Troy]]; antsipirian-tsary eo amin' ny tavoahangy fitoeran-diloilo (''lekythos'') avy any Attika, misy lafika fotsy, tokony ho tamin' ny 440 talohan' i Jesoa Kristy.]] Tsy nanana rafitra fandaminana hentitra ny [[Fivavahana grika taloha|fivavahana grika fahiny]], fa niforona avy tamin' ny finoana samihafa nananan' ny vahoaka grika.<ref>Lawson, John Cuthbert. [https://archive.org/details/moderngreekfolkl00laws/page/2/mode/2up ''Modern Greek folklore and ancient Greek religion – a study in survivals'']. Cambridge University Press. 1910. pp.: 2–3.</ref> Araka ny filazan' i Adkins sy Pollard, dia nomen' ny Grika tany am-boalohany toetran' olona avokoa ny lafiny rehetra tamin' ny tontolo niainany, na ny zavaboary na ny kolontsaina, ary koa ny zavatra niainany tao. Ny tany, ny ranomasina, ny tendrombohitra, ny renirano, ny lalàna miorina amin' ny fomba amam-panao (''themis''), ary ny anjaran' ny tsirairay eo amin' ny fiaraha-monina sy amin' ny harena ao aminy dia samy nojerena ho toy ny olona, sady nojerena araka ny natiora ihany koa.<ref>Adkins, A. W. H.; Pollard, John Richard Thornhill. [https://www.britannica.com/topic/Greek-religion ''Greek religion'']. 2 March 2020. daty niandohana voarakitra: 1998. encyclopedia: [[Encyclopædia Britannica]].</ref> Noheverin' izy ireo ho vokatry ny fidiran' ny andriamanitra an-tsehatra na ny fanatrehan' ireo ny tontolo sy ny fiovana mitranga ao aminy. Matetika no hitany ho zava-miafina tsy hay hazavaina ireny fisehoan-javatra ireny.<ref name=":2">Mikalson, Jon. ''Honor Thy Gods – Popular Religion in Greek Tragedy''. University of North Carolina Press. 1991.</ref> Ao amin' ny ''Iliasy'', dia miady samy izy ny andriamanitra sy andriamanibavy ao Olympus ary ireo andriamanitra madinika, sady mandray anjara amin' ny adin' olombelona. Matetika izy ireo no miditra amin' ny raharahan' ny olona mety maty mba hanoherana andriamanitra hafa.<ref name="Kearns, E. 2004 pp. 59" /> Mifanaraka amin' ny tanjona kendren' i Homer amin' ny fitantarany ny fanehoany ny andriamanitra, na dia tsy tahaka izany aza ny fomba niresahan' ny Atenianina ny andriamanitra tamin' ny taonjato faha-4 talohan' i Jesoa Kristy.<ref name=":2" /> Nodinihin' i Wolfgang Kullmann ny fidiran' ny andriamanitra an-tsehatra eo amin' ny tontolon' ny olombelona noho ny fifandirany samy izy. Araka ny famakafakany, dia ampiasain' i Homer ho anton-javatra mamaritra ny zava-mitranga eo amin' ny olombelona ny firehetam-po sy ny fihetseham-pon' ny andriamanitra.<ref name=":0">Kullmann, Wolfgang. ''Gods and Men in the Iliad and the Odyssey''. ''Harvard Studies in Classical Philology''. 1985. boky: 89. pp.: 1–23. <nowiki>DOI 10.2307/311265</nowiki>. <nowiki>JSTOR 311265</nowiki>.</ref> Ao amin' ny boky faha-24, dia iverenana ny anton' ny ady ka ampifandraisina amin' ny hatezeran' i Hera sy Athena. Ao amin' ny andininy 24.25–30, araka ny dikan-tenin' i Augustus Taber Murray nokarakarain' i William F. Wyatt, dia tsy niray hevitra tamin' ny andriamanitra hafa i Hera, Poseidon ary Athena. Mbola nankahala an' i Ilios masina, Priam ary ny vahoakany izy ireo noho ny nataon' i Alexander, izay asehon' ireo andininy ho fahadalana: nanala baraka ireo andriamanibavy tonga tao amin' ny toeram-pamboleny izy, ary nidera ilay nanampy ny filany izay nitondra fahoriana.<ref>Murray; Wyatt (1925).</ref> Manohitra an' i Paris i Athena sy Hera noho ilay fifaninanana hatsaran-tarehy izay nifidianany an' i Aphrodite ho andriamanibavy tsara tarehy indrindra fa tsy izy roa. Araka ny filazan' i Kullmann, dia ny fahadisoam-panantenan' i Hera sy Athena noho ny fandresen' i Aphrodite tamin' ny fitsaran' i Paris no mamaritra ny fihetsik' izy roa manerana ny ''Iliasy'', sady anton' ny fankahalany an' i Paris, ilay mpitsara, sy ny tanànany, Troy.<ref name=":0" /> Noho izany dia manohana hatrany ny tafika Achaean i Hera sy Athena mandritra ny tononkalo, fa i Aphrodite kosa manampy an' i Paris sy ny Troiana. Miseho amin' ny zavatra ataon' ireo andriamanibavy eo amin' ny tontolon' ny olombelona ny fihetseham-pony. Ao amin' ny boky faha-3, ohatra, dia efa saika resin' i Menelaus, izay nihantsy azy hiady nifampitana, i Paris, saingy niditra an-tsehatra i Aphrodite mba hamonjy azy tamin' ny hatezeran' i Menelaus. Ohatra iray amin' ny fifandraisan' ny fihetseham-po sy ny asa manerana ny tononkalo izany. Miditra an-tsehatra hatrany ny andriamanitra, indrindra mba hampahery ireo olona arovany, ary matetika izy ireo no miseho amin' ny endrik' olona fantatr' ireo.<ref name=":0" /> Mandinika ny anjara asan' ny ataon' ny andriamanitra ao amin' ny ''Iliasy'' i Mary Lefkowitz. Anisan' ny fanontaniana dinihiny ny hoe: mijoro ho zava-mitranga ao amin' ny tantara amin' ny maha-izy azy ve ny fidiran' ny andriamanitra an-tsehatra, sa fanoharana ny toetran' olombelona fotsiny ny fihetsik' izy ireo?<ref name=":3">Lefkowitz, Mary (2003), ''Greek Gods, Human Lives: What We Can Learn From Myths'', New Haven, Connecticut, Yale University Press.</ref> Ao amin' io famakafakana io, ny fahalianan' ny mpanoratra tamin' ny taonjato faha-5 sy faha-4 talohan' i Jesoa Kristy, toa an' i [[Thucydides]] sy [[Platôna|Plato]], dia nifantoka tamin' ny fampiasana ireny tantara ireny ho fomba hiresahana ny fiainan' olombelona, fa tsy ho famaritana zava-misy na fanambarana fahamarinana. Raha mbola andriamanitra ivavahana anefa izy ireo fa tsy fanoharana ny olombelona fotsiny, dia ny tsy fisian' ny foto-pinoana raikitra na boky masina tokana mamaritra ny fisiany no namela malalaka ny kolontsaina grika hamolavola andriamanitra mifanaraka amin' izay anjara asa ara-pivavahana nilain' ny vahoaka.<ref name=":3" /><ref>Taplin, Oliver. ''Bring Back the Gods''. ''[[The New York Times]]&#39;''. 14 December 2003.</ref> Ampiasain' ilay psikôlôga Julian Jaynes ho porofo lehibe anohanany ny teôrian' ny saina mizara roa (''Bicameral Mind'') ny ''Iliasy''.<ref name=":4">Jaynes, Julian. ''The Origin of Consciousness in the Breakdown of the Bicameral Mind''. 1976. p.: 221.</ref> Araka io teôria io, dia hafa lavitra noho ny an' ny olona ankehitriny ny fomba fiasan' ny sain' olombelona hatramin' ny manodidina ny fotoana resahina ao amin' ny ''Iliasy''. Nilaza i Jaynes fa tsy mbola nanana izay antsoina ankehitriny hoe fahatsiarovan-tena ireo olona ireo. Araka ny heviny, dia nandre sy nankatò baiko noheveriny fa avy tamin' ny andriamanitra izy ireo, mandra-piovan' ny fomba fiasan' ny sainy ka nahatonga ilay hery nanosika azy hanao zavatra ho isan' ny fahatsapany ny tenany. Nomarihiny fa saika ny asa rehetra ao amin' ny ''Iliasy'' dia tarihin' ny andriamanitra iray, na aterany, na iharan' ny fitaomany. Nilaza koa izy fa vitsy dia vitsy ny teny manambara fieritreretana, fanaovana drafitra na fandinihana ny eritreritra sy ny fihetseham-pon' ny tena ao amin' ireo dikan-teny taloha. Raha misy teny toy izany, hoy izy, dia vokatry ny fandikan-diso ataon' ny mpandika teny izay mampitafy ireo mpandray anjara ny fomba fisainan' ny olona ankehitriny izany.<ref name=":4" /> === Lahatra === Ny lahatr' olona (''kēr'' amin' ny teny grika, izay midika eto hoe fahafatesana efa voalahatra) no manosika ny ankamaroan' ny zava-mitranga ao amin' ny ''Iliasy''. Aseho ho manaiky izany ny andriamanitra sy ny olombelona, fa tsy afaka manohitra na manova azy.<ref>Liu (2024), pp. 561–563, 566.</ref> Miseho amin' ny fomba samihafa manerana ny fitantarana ny lahatr' olona: mandefa famantarana amin' ny mpaminany toa an' i Calchas, ohatra, i Zeus,<ref>Erp Taalman Kip (2000), pp. 388–389.</ref> ary manambara mialoha ny fahafatesan' i Achilles izay efa mananontanona i Thetis. Miresaka matetika ny fanekena ny lahatr' olona ho mariky ny herim-po ny olombelona sy ny andriamaniny, ary ny fitsoahana izany ho mariky ny hakanosana.<ref>Nagy, Gregory. ''The best of the Achaeans: concepts of the hero in Archaic Greek poetry''. Johns Hopkins University Press. Baltimore. 1979. <nowiki>ISBN 978-0-8018-2200-1</nowiki>.</ref> Tsy ny asa sy ny zava-mitranga tsirairay rehetra no faritan' ny lahatr' olona, fa ny fiafaran' ny fiainana kosa no faritany. Anisan' ny ohatra amin' izany ny filazan' i Patroclus mialoha ny fahafatesan' i Hector.<ref>Dunkle, Roger (1986), [https://web.archive.org/web/20071205014548/http://depthome.brooklyn.cuny.edu/classics/dunkle/studyguide/homer.htm "Iliad"], in ''The Classical Origins of Western Culture'', ''The Core Studies 1 Study Guide'', Brooklyn College, archived from the [http://depthome.brooklyn.cuny.edu/classics/dunkle/studyguide/homer.htm original], 5 December 2007.</ref> Ao amin' ny andininy 16.849–854, araka ny dikan-tenin' i Richmond Lattimore, dia lazain' i Patroclus amin' i Hector fa ny lahatr' olona mitondra fahafatesana sy ny zanak' i Leto no namono azy, ary i Euphorbos no voalohany tamin' ny olombelona namely azy; fahatelo ihany i Hector. Ampitandremany koa i Hector fa tsy ho ela velona, satria efa miandry azy ny fahafatesana voalahatra, ary i Achilles, taranak' i Aiakos, no hahafaty azy.<ref>Homer, ''Iliad'' 16.849–854 Lattimore (1951), p. 353.</ref> Tsy aseho ho ekena avy hatrany mandrakariva anefa ny lahatr' olona. Ao amin' ny boky faha-16, rehefa mahita an' i Patroclus efa hamono an' i Sarpedon zanany izay mety maty i Zeus, dia maneho alahelo izy.<ref>Morrison (1997), p. 286.</ref> Ao amin' ny andininy 16.433–434 amin' ny dikan-tenin' i Lattimore, dia alahelovan' i Zeus ny hoe efa voalahatra ho fatin' i Patroclus zanak' i Menoitios i Sarpedon, ilay olona tena malalany.<ref>Homer, ''The Iliad''. 16.433–434 Lattimore (1951), p. 342.</ref> Mamaly izany fisalasalan' i Zeus izany i Hera.<ref>Morrison (1997), p. 286.</ref> Ao amin' ny andininy 16.440–43 amin' ny dikan-tenin' i Lattimore, dia manontany an' i Zeus zanak' i Kronos izy raha te hanafaka amin' ny fahafatesana olona mety maty izay efa ela no voalahatra ho faty. Lazainy fa azon' i Zeus atao izany, nefa tsy ny andriamanitra hafa rehetra no hanaiky ny nataony.<ref>Homer, ''The Iliad'' 16.440–43 Lattimore (1951), p. 342.</ref> Miverina ny toe-javatra mitovitovy amin' izany rehefa mieritreritra ny hitsimbina an' i Hector, izay tiany sy hajainy, i Zeus. I Athena indray no mamaly azy. Ao amin' ny andininy 22.178–81 amin' ny dikan-tenin' i Lattimore, dia manontany izy raha tian' i Zeus havotana amin' ny fahafatesana ilay olona mety maty izay efa ela no voalahatra ho faty; ampitandremany koa izy fa tsy ny andriamanitra hafa rehetra no hanaiky izany.<ref>Homer, ''The Iliad'' 22.178–81 Lattimore (1951), p. 440.</ref> Eto kosa, i Zeus dia miseho ho afaka manova ny lahatr' olona, nefa tsy manao izany fa mamela ny fiafarana efa voalahatra hitranga. Miaro an' i Aeneas amin' ny fahafatesana koa ny lahatr' olona. Rehefa avy nandresy lahatra azy hiady amin' i Achilles i Apollo, na dia tsy hahatohitra an' i Achilles aza io mpiady avy any Troy io, dia miditra an-tsehatra i Poseidon. Ao amin' ny andininy 20.300–04 amin' ny dikan-tenin' i Lattimore, dia manentana ny andriamanitra hamonjy an' i Aeneas izy, sao tezitra i Zeus zanak' i Kronos raha mamono azy i Achilles. Araka ny fanazavany, dia efa voalahatra ho tafavoaka velona i Aeneas mba tsy ho lany tamingana ny taranak' i Dardanos.<ref>Homer, ''The Iliad'' 20.300–04 Lattimore (1951), p. 412.</ref> Noho ny fanampian' ny andriamanitra, dia afa-mandositra ny hatezeran' i Achilles i Aeneas. === Voninahitra sy fiverenana an-tanindrazana === ==== Voninahitra ==== Ny ''kleos'' dia teny grika ilazana ny voninahitra sy ny laza azo amin' ny fanehoana herim-po amin' ny ady.<ref>[http://athome.harvard.edu/programs/nagy/threads/concept_of_hero.html ''The Concept of the Hero in Greek Civilization'']. Athome.harvard.edu. daty nijerena voarakitra: 18 April 2010. datin' ny tahiry: 21 April 2010. [https://web.archive.org/web/20100421140227/http://athome.harvard.edu/programs/nagy/threads/concept_of_hero.html rohy tahiry voarakitra].</ref> Mety hitombo na hihena izany voninahitra izany, ary mety homena na hesorina amin' ny olona iray. Zava-dehibe indrindra amin' i Achilles ny ''kleos'' ananany.<ref>Dué, C.; Lupack, Susan; Lamberton, R. (2020). ''Kleos''; Corinne Ondine Pache (mpamoaka), ''The Cambridge Guide to Homer'', pp. 167–168.</ref> Ao amin' ny boky faha-9, andininy 410–416, dia hazavainy amin' i Odysseus, Phoenix ary Ajax, irak' i Agamemnon izay miangavy azy hiverina hiady, fa misy lahatra roa azony isafidianana.<ref name="autogenerated1">Volk, Katharina, "ΚΛΕΟΣ ΑΦΘΙΤΟΝ Revisited", ''Classical Philology'', vol. 97, no. 1 (January 2002), pp. 61–68. <nowiki>JSTOR 1215546</nowiki></ref> Ao amin' izany andalan-teny izany dia milaza i Achilles fa ny reniny, ilay andriamanibavy Thetis, no nampahafantatra azy ireo lalana roa mitondra ho amin' ny fahafatesany ireo.<ref>Homer, ''Iliad'' 9.410–416</ref> Araka ny hevitr' ilay andalan-teny ao amin' ny fandikan-tenin' i Richmond Lattimore, raha mijanona hiady eo akaikin' ny tanànan' ny Troiana izy, dia tsy hody intsony, nefa haharitra mandrakizay ny lazany. Raha mody any amin' ny tanindrazany kosa izy, dia tsy hahazo izany laza izany, saingy ho lava andro iainana ary tsy ho faty atsy ho atsy.<ref>Homer, ''The Iliad'' Lattimore (1951), p. 209.</ref> Ny famoizany ny ''nostos'', izany hoe ny fiverenana an-tanindrazana, àry no ahazoany ny ''kleos aphthiton'', na laza tsy mety levona.<ref name="autogenerated1" /> Miseho amin' ny toerana dimy hafa ao amin' ny tononkalo ny teny hoe ''aphthiton'', izay midika hoe tsy mety levona.<ref>II.46, V.724, XIII.22, XIV.238, XVIII.370</ref> Zavatra no lazainy amin' ireo toerana ireo: ny tehim-panjakan' i Agamemnon, ny kodiaran' ny kalesin' i Hebe, ny tranon' i Poseidon, ny seza fiandrianan' i Zeus ary ny tranon' i Hephaestus. I Hephaestus no nanamboatra ny ampingan' i Achilles, ary i Thetis reniny no nanome azy izany. Ahitana sarina kintana io ampinga io. ==== Fiverenana an-tanindrazana ==== Miseho impito ao amin' ny tononkalo ny ''nostos'', teny grika midika hoe fiverenana an-tanindrazana.<ref>Homer, ''Iliad'' 2.155, Homer, ''Iliad'' 2.251, Homer, ''Iliad'' 9.413, Homer, ''Iliad'' 9.434, Homer, ''Iliad'' 9.622, Homer, ''Iliad'' 10.509, Homer, ''Iliad'' 16.82</ref> Mivelatra kokoa amin' ny asa hafa ao amin' ny haisoratra grika fahiny ny fandinihana izany fiverenana izany, indrindra amin' ny tantaran' ny zava-mihatra amin' ireo taranak' i Atreus, dia i Agamemnon sy Menelaus, ary amin' i Odysseus rehefa mody avy any an' ady; anisan' izany ny ''Odisey''.<ref>Alexopoulou (2003), pp. 1–3, 4–7.</ref><ref>Hornblower (2018), pp. 29–34.</ref> === Avonavona, herim-po, haja ary ''hybris'' === ==== Avonavona ==== Mampandroso ny fizotry ny tantara ao amin' ny ''Iliasy'' ny avonavona. Mivory eo amin' ny lemak' i Troy ny Achaean mba haka an' i Helen avy amin' ny Troiana. Na dia vonona hamerina an' i Helen amin' ny Achaean aza ny ankamaroan' ny Troiana, dia milefitra eo anatrehan' ny avonavon' ny printsy Alexandros, izay fantatra koa amin' ny anarana hoe Paris, izy ireo. Ao anatin' izany toe-javatra izany no manomboka ny sanganasan' i Homer. Eo am-piandohan' ny ''Iliasy'', ny avonavon' i Agamemnon no manetsika ny fifandimbiasan-javatra izay mitarika azy haka an' i Briseis amin' i Achilles. I Briseis no tovovavy nomeny an' i Achilles ho valin' ny fahaizany miady. Noho izany fanalam-baraka izany dia mandà tsy hiady i Achilles, ary mangataka amin' i Thetis reniny mba hahatonga an' i Zeus hampijaly ny Achaean eny an' ady, mandra-pahatsapan' i Agamemnon ny ratsy nataony taminy.<ref>Frobish (2003).</ref> Mitarika an' i Achilles hangataka amin' i Thetis ny hahafatesan' ireo Achaean namany ny avonavony. Ao amin' ny boky faha-9, rehefa mampirisika azy hiverina hiady ireo namany sady manolotra babo sy ny famerenana an' i Briseis andevovaviny, dia mandà izy noho ny avonavony sy ny faniriany hamaly faty. Rehefa maty i Patroclus, dia mandresy ny avonavona vokatry ny fanalam-baraka nataon' i Agamemnon ny hatezerany amin' ny tenany noho izany fahafatesana izany, ka miverina hiady izy mba hamono an' i Hector. Mandresy ny avonavony indray izy amin' ny faran' ny tononkalo, rehefa mifehy ny hatezerany ka mamerina ny fatin' i Hector amin' i Priam. Araka izany, dia mandray anjara amin' ny fizotry ny tantara hatrany am-piandohana ka hatramin' ny farany ny avonavona.<ref group="fanamarihana">Araka ny filazan' i Frobish, manomboka amin' ny avonavona sy ny tsy fahamatoran' ilay mpiady ny ady, nefa mifarana amin' ny fahaizany sy ny herim-pony eny an' ady. Frobish (2003), p. 24</ref> ==== Herim-po sy ny mahery fo ==== Anisan' ireo mpiady ao amin' ny ''Iliasy'' i Achilles, Hector ary Patroclus. Manaraka an' i Achilles sy ny hatezerany ary ny faharavana aterak' izany ny tantara. Etsy ankilany, manaraka an' i Hector, mpiady troiana izay miady hiaro ny fianakaviany sy ny vahoakany, koa izy. Hita ao amin' ny tantara ny fifikirany amin' ny fianakaviany sy ny ezaka ataony hiarovana ny vahoakany; mifantoka amin' ny fandevenana azy amim-panajana ny fiafaran' ny tononkalo. Ireo fihetsika sy andraikitra samihafa ireo no mampiavaka ny fanehoana an' i Achilles sy Hector ao amin' ny tantara. ==== Haja sy fanajana: ''timē'' ==== Mifandray amin' ny ''kleos'', na voninahitra azo amin' ny ady, ny ''timē'' (''τιμή''), izay midika hoe haja sy fanajana. Izy io dia manondro ny haja azon' ny olona noho ny zava-bitany eo amin' ny kolontsaina, ny politika na ny ady, arakaraka ny toerana misy azy eo amin' ny fiarahamonina. Ao amin' ny boky voalohany, dia mandrahona an' i Chryses mpisorona i Agamemnon mpanjaka (1.11), ary vao mainka mampitombo ny fahasahiranan' ny Achaean rehefa manala baraka an' i Achilles amin' ny fakany an' i Briseis (1.171). Manimba ny ezaka ataon' ny Achaean amin' ny ady ny lolompon' ilay mpiady amin' ny mpanjaka vokatr' izany. ==== Fihoaram-pefy noho ny avonavona: ''hybris'' ==== Mitovy anjara asa amin' ny ''timē'' ny ''hybris'' (''Ὕβρις''), na fihoaram-pefy vokatry ny avonavona tafahoatra. Ny hatezeran' i Achilles sy ny faharavana aterak' izany no lohahevitra iorenan' ny tononkalo. Mampikorontana ny fetra manasaraka ny olombelona amin' ireo andriamanitra ny hatezerana. Mandrava ny filaminan' ny fifandraisan' ny olona ny hatezerana tsy voafehy, ary manakorontana ny fandanjalanjana ny fihetsika tokony hatao mba hitazonana ny elanelana misy eo amin' ny olombelona sy ny andriamanitra. Na dia mifantoka amin' ny hatezeran' i Achilles aza ny tononkalo, dia manana anjara toerana lehibe koa ny ''hybris'': sady manomboka no mampitombo trangan-javatra maro mitondra faharavana izy io.<ref name="Thompson">Thompson, Diane P.. [https://novaonline.nvcc.edu/eli/troy/bbversion/level4/achillesanger.html ''Achilles' Wrath and the Plan of Zeus'']. 1998. datin' ny tahiry: 11 December 2018. tranonkala: Northern Virginia Community College. [https://web.archive.org/web/20181211095013/http://novaonline.nvcc.edu/Eli/Troy/BbVersion/level4/achillesanger.html rohy tahiry voarakitra].</ref> Noho ny ''hybris'' dia mandà ny hanafaka an' i Chryseis takalon' ny vidim-panavotana i Agamemnon; mandratra ny hambom-pon' i Achilles koa izy rehefa mitaky an' i Briseis. Ny ''hybris'' koa no manosika an' i Paris hiady amin' i Menelaus. Mampirisika ny Achaean hiady i Agamemnon amin' ny fikasihana ny hambom-pon' i Odysseus, Diomedes ary Nestor: anontaniany izy ireo hoe nahoana no mitakoko sy miandry fanampiana, nefa tokony ho izy ireo no hitarika ny fanafihana. Na dia ny hatezeran' i Achilles sy ny faharavana aterak' izany aza no ivon' ny zava-mitranga ao amin' ny ''Iliasy'', dia samy ampirehetin' ny ''hybris'' izy roa ireo.<ref name="Thompson" /> === Hatezerana (''mēnis'') === [[File:Wrath of Achilles2.jpg|thumb|upright=1.20|''The Wrath of Achilles'' (Ny hatezeran' i Achilles; 1810), nataon' i Michel Martin Drolling.]] Ny teny voalohany amin' ny tononkalo dia ''mēnin'' (μῆνιν), endrika ara-pitsipi-pitenenana ampiasaina amin' ny fameno mivantana amin' ny teny hoe ''mēnis'' (μῆνις), izay midika hoe hatezerana mafy. Io teny io no mampiditra ny lohahevitra fototry ny ''Iliasy'': ny hatezeran' i Achilles.<ref>''The Iliad''. T. Nelsons & Sons. 1938. p.: 11. mpandika (anarana): Rouse. mpandika (fanampin' anarana): W. H. D..</ref> Ny hatezerany sy ny fahatsapany fa voahitsakitsaka ny hajany amin' ny maha-mpiady azy no mampifandray ny fizotran' ny tantara, anisan' izany ny fahasahiranan' ny Achaean teo amin' ny ady sy ny fahafatesan' i Patroclus sy Hector. Tsy tantaraina ao amin' ny tononkalo kosa ny faharavan' i Troy. Ao amin' ny boky voalohany dia misongadina ny hatezeran' i Achilles mandritra ny fivoriana nampiantsoiny, izay natrehin' ny mpanjaka grika sy Calchas mpaminany. Nandà tsy hamerina an' i Chryseis tamin' i Chryses rainy, mpisoron' i Apollo avy any Troy, i Agamemnon mpanjaka. Norahonany ilay mpisorona, na dia nanolotra fanomezana maro ho tambin' ny famotsorana ny zanany aza.<ref>Homer, ''Iliad'' 1.13 Lattimore (1951), p. 59.</ref> Nivavaka tamin' i Apollo ilay mpisorona noho izany fanalam-baraka izany, ka nandritra ny sivy andro dia nandefa zana-tsipìka nitondra areti-mandringana tamin' ny Achaean ilay andriamanitra. Tao amin' ilay fivoriana koa dia niampanga an' i Agamemnon ho tia tombontsoa mihoatra noho ny olona rehetra i Achilles.<ref>Homer, ''Iliad'' 1.122 Lattimore (1951), p. 62.</ref> Ao amin' ny andininy 1.181–187, araka ny dikan-tenin' i Lattimore, dia mamaly i Agamemnon fa haveriny an-tsambo miaraka amin' ny olony i Chryseis, satria takin' i Apollo izany. Handray an' i Briseis, izay nomena an' i Achilles ho anjarany tamin' ny babo, kosa izy. Lazainy fa ny tenany mihitsy no haka azy ao amin' ny fonenan' i Achilles, mba hampisehoana fa ambony fahefana noho io mpiady io izy ary hampihemotra izay hafa te hifaninana aminy.<ref>Homer, ''Iliad'' 1.181–187 Lattimore (1951), p. 64.</ref> I Athena no misakana an' i Achilles tsy hanao zavatra noho ny hatezerany. Mianiana tsy hankatò ny baikon' i Agamemnon intsony izy. Mitomany amin' i Thetis reniny izy, ary i Thetis kosa mandresy lahatra an' i Zeus mba hanampy ny Troiana mandra-pamerenana ny haja tokony ho azon' i Achilles. Ao amin' ny boky faha-12, dia tarihin' i Hector ny Troiana ka saika manosika ny Achaean hatrany an-dranomasina. Ao amin' ny boky faha-14 kosa, mieritreritra ny mety hahareseny sy ny hiverenana any Grisia i Agamemnon. Rehefa matin' i Hector i Patroclus, dia mitodika amin' ny famaliana faty ny hatezeran' i Achilles. Noho ny alahelony dia misarika ny volony izy ary manosotra vovoka amin' ny tarehiny. Mampionona azy i Thetis. Ao amin' ny andininy 18.111–116, araka ny dikan-tenin' i Lattimore, dia milaza amin' ny reniny i Achilles fa havelany ho lasa ny fifandirany tamin' i Agamemnon ary hofeheziny ny hatezerany noho izany. Ny hamono an' i Hector, izay nahafaty an' i Patroclus malalany, no katsahiny; ekeny avy eo ny fahafatesany amin' izay fotoana hotendren' i Zeus sy ireo andriamanitra hafa.<ref>Homer, ''Iliad'' 18.111–116 Lattimore (1951), p. 378.</ref> [[File:Peter Paul Rubens - Achilles slays Hector.jpg|thumb|upright=1.0|''Achilles Slays Hector'' (Mamono an' i Hector i Achilles), nataon' i [[Pierre Paul Rubens|Peter Paul Rubens]] (1630–1635).]] Manaiky ny mety hahafatesany i Achilles mba hamaliana faty an' i Patroclus, ka miverina miady. Manenjika an' i Hector intelo manodidina ny mandan' i Troy izy vao mamono azy. Afatony amin' ny kalesiny avy eo ny faty, ka tarihiny miverina any amin' ny toby. === Ady === Mitana toerana lehibe ao amin' ny ''Iliasy'' ny famonoana olona eny an' ady. Misy koa anefa fotoana itsaharan' ny fifandonana sy ifampiresahan' ny mpifanandrina. Ao amin' ny boky fahatelo, dia manaiky hifampitana samirery i Menelaus sy Paris mba hamaranana ny ady. Ao amin' io boky io ihany, dia miresaka amin' i Priam ireo anti-panahy: na dia ekeny aza ny hatsaran-tarehin' i Helen, dia heveriny ho vidiny lafo loatra ny ady noho ny olona iray. Ao amin' ny boky fahenina, dia miverina ao an-tanàna i Hector hitsidika ny ankohonany. Aseho ao ny fifandraisany amin' ny vady aman-janany, fa tsy ny maha-mpiady azy ihany. Mifandimby amin' ny fitantarana ny fifandonana sy ny fahafatesana eny an' ady izany fihaonana ao an-tokantrano izany. Ao amin' ny boky faha-23, dia anaovana lalao fandevenana i Patroclus. Ao amin' ny boky faha-24 kosa, miara-misakafo i Achilles sy Priam ary mizara ny alahelony noho ireo havany maty. Mifankahazo amin' ny alahelony izy ireo ary manaiky hampitsahatra ny ady mandritra ny roa ambin' ny folo andro mba handevenana an' i Hector.<ref>Moore (1921), p. 175.</ref><ref>Murray; Wyatt (1925).</ref> == Daty sy tantaran' ny lahatsoratra == ''Lahatsoratra an-tsipiriany: ny adihevitra momba an' i Homer sy ny maha-ara-tantara ny Iliasy.'' [[Sary:Homeric Greece-en.svg|thumb|300px|left|Sarintanin' i [[Grisia]] araka ny fitantaran' i [[Hômerôsy|Homer]]]] Tamin' ny vanim-potoana arkaika tao anatin' ny [[Andro Taloha Klasika|Andro Taloha klasika]] no niforonan' ilay tononkalo. Ny ankamaroan' ny manam-pahaizana dia mametraka izany ho tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-8 talohan' i Jesoa Kristy, na dia misy aza mametraka azy ho tamin' ny taonjato faha-7 talohan' i Jesoa Kristy.<ref>Crielaard, Jan Paul. [https://www.academia.edu/31148054 ''Homer, History and Archaeology: Some Remarks on the Date of the Homeric World'']. ''Homeric Questions: Essays in Philology, Ancient History and Archaeology''. J.C. Grieben. 1995. pp.: 201–288. mpamoaka (anarana): Crielaard. mpamoaka (fanampin' anarana): Jan Paul. nampitaina tamin' ny: Academia.edu. publication-place: Amsterdam. publication-date: 1995.</ref><ref>van Wees, Hans. [https://digitalcommons.colby.edu/cq/vol38/iss1/9/ ''Homer and Early Greece'']. ''Colby Quarterly''. 2002. boky: 38. laharana: 1. pp.: 94–117. nampitaina tamin' ny: Digital Commons.</ref> Na ahoana na ahoana, ny taona 630 talohan' i Jesoa Kristy no daty farany indrindra mety ho niforonan' ny ''Iliasy'' (''terminus ante quem''), araka ny porofo hita amin' ny akony eo amin' ny zavakanto sy ny haisoratra.<ref>West, M. L.. ''The Invention of Homer''. ''The Classical Quarterly''. 1999. boky: 49. laharana: 2. pp.: 364–382. <nowiki>ISSN 0009-8388</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1093/cq/49.2.364</nowiki>. <nowiki>JSTOR 639863</nowiki>.</ref> Rehefa avy naka hevitra tao amin' ny toerana fangatahana valin' ny andriamanitra tao Dodona i [[Herôdôtôsy|Herodotus]], dia nametraka an' i [[Hômerôsy|Homer]] sy Hesiod ho niaina tokony ho 400 taona talohan' ny androny. Izany dia mametraka azy ireo ho niaina tokony ho tamin' ny taona 850 talohan' i Jesoa Kristy.<ref>Herodotus (de Sélincourt) (1975), p. 41.</ref> Ny vanim-potoana isehoan' ny tantara ao amin' ilay tononkalo dia ny fotoana nirodanan' ny sivilizasiôna tamin' ny faran' ny Andron' ny Alimo, tany am-piandohan' ny taonjato faha-12 talohan' i Jesoa Kristy. Tokony ho 400 taona àry no manasaraka an' i Homer amin' ny zava-mitranga tantarainy; io elanelam-potoana io no fantatra amin' ny hoe Vanim-potoana Maizina tany Grisia. Niadian-kevitra mafy teo amin' ny manam-pahaizana ny amin' izay ampahan' ny tononkalo tena mitahiry lovantsofina avy amin' ny vanim-potoana mikeniana. Ny ''Lisitr' ireo sambo'' indrindra dia mampiseho toetra iray miavaka: tsy i Grisia tamin' ny [[Andron' ny Vy]], izany hoe tamin' ny andron' i Homer, no hita ao amin' ny jeografia resahiny, fa i Grisia talohan' ny fanafihan' ny Dôriana. Ny anarana hoe ''Ἰλιάς'' (''Ilias''; ''Ἰλιάδος'', ''Iliados'', amin' ny endrika zenitiva, izay maneho fifandraisana toy ny fananana) dia endrika nohafohezina avy amin' ny hoe ''ἡ ποίησις Ἰλιάς'', ''he poíesis Iliás'', izay midika hoe «ny tononkalo momba an' i Ilion (Troy)». Mpamaritra amin' ny endrika vavy manokana ny ''Ἰλιάς'' («momba an' i Ilion/Troy»), izay avy amin' ny hoe ''Ἴλιον'' (Ilion/Troy). Ny endrika lahy amin' izany mpamaritra izany kosa dia ''Ἰλιακός'' na ''Ἴλιος''.<ref> [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)ilia/s <span title="Ancient Greek (to 1453)-language text"><span lang="grc">Ἰλιάς</span></span>] , [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)iliako/s <span title="Ancient Greek (to 1453)-language text"><span lang="grc">Ἰλιακός</span></span>] , [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)/ilios <span title="Ancient Greek (to 1453)-language text"><span lang="grc">Ἴλιος</span></span>]. Liddell, Henry George; Scott, Robert; ''A Greek–English Lexicon'' at the Perseus Project </ref> Mampiasa azy io i Herodotus.<ref>''Histories'' 2.116</ref> Tamin' ny 2026 no nitaterana ny nahitana momia ejipsianina iray, izay tokony ho tamin' ny taona 400 taorian' i Jesoa Kristy, niaraka tamin' ny sombin' ny ''Iliasy'' napetraka tao anatiny. Tsy nahalana ny lahatsoratra toy izany tamin' ny vanim-potoana grika sy romana, saingy mbola tsy nisy nahitana azy tamin' ny toe-javatra mifandray amin' ny fandevenana talohan' izany.<ref>Wexler, Ellen. [https://www.smithsonianmag.com/smart-news/archaeologists-unearth-a-papyrus-fragment-from-the-iliad-tucked-inside-the-wrappings-of-a-1600-year-old-egyptian-mummy-180988603/ ''Archaeologists Unearth a Papyrus Fragment From the 'Iliad' Tucked Inside the Wrappings of a 1,600-Year-Old Egyptian Mummy'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2026-05-19. magazine: Smithsonian Magazine.</ref> Ny Venetus A (Venetus Graec. 822; Marc. graec. 454 taloha) no sora-tanana tranainy indrindra mbola ahitana ny lahatsoratry ny ''Iliasy'' manontolo. Sora-tanana avy amin' ny [[Empira Bizantina|tontolo bizantina]] izy io, nadika tamin' ny taonjato faha-10 taorian' i Jesoa Kristy.<ref>Davison (1962), p. 226.</ref> Ao anatiny ny lahatsoratry ny ''Iliasy'' miaraka amin' ny fanazavana teny, ary koa ny ''scholia A'', izany hoe fanamarihana mandinika sy manazava ny lahatsoratra. Nalaina indrindra avy amin' ny asa soratr' ireo mpahay fitsipi-pitenenana Aristonicus, Didymus, Herodian ary Nicanor, izay tsy voatahiry intsony ankehitriny, ireo fanamarihana ireo.<ref>Erbse (1969), pp. XIII–XVI.</ref> Porofo manan-danja momba ny fandinihana ny sanganasan' i Homer tamin' ny vanim-potoana helenistika io sora-tanana io. Mitahiry endriky ny lahatsoratra maro avy tamin' ny Andro Taloha izay tsy voatahiry any an-kafa izy, ary heverin' ireo mpanonta ho tena ilaina amin' ny famerenana ny lahatsoratry ny ''Iliasy'' ho araka ny endriny tany am-boalohany.<ref>West (2001), pp. 139–140; 147.</ref> Nokarakarain' i Demetrios Chalkokondyles ny fanontana voalohany natao pirinty ny ''Iliasy'', na ''editio princeps'', ary navoakan' i Bernardus Nerlius sy Demetrius Damilas tao [[Florencia|Florence]] tamin' ny taona 1489.<ref>[http://onassislibrary.gr/en/collection/items/39018_en/ ''Homerus, [Τὰ σωζόμενα]'']. The Hellenic Library of the Onassis Foundation. daty nijerena voarakitra: 3 September 2017. tranonkala: onassislibrary.gr.</ref> === Lovantsofina am-bava === [[File:Thomas Lawrence (1769-1830) - Homer Reciting his Poems - T01974 - Tate.jpg|thumb|''Homer Reciting his Poems'' (Homer mitanisa ny tononkalony), nataon' i Thomas Lawrence, 1790]] Tamin' ny Andro Taloha, ny Grika dia nampiasa ny ''Iliasy'' sy ny ''Odisey'' ho fototry ny fampianarana. Nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny asa fanabeazana sy fampitana kolontsaina nataon' ny mpitanisa tononkalo nitety toerana ny literatiora. Nampifandray ny zavatra notadidiny sy ny famoronana teo no ho eo ireo mpitanisa ireo mba hamoronana tononkalo lava mirindra mitantara ny asan' ny mahery fo. Nampiely izany tamin' ny alalan' ny hira sy ny fanononana mirindra izy ireo, nandritra ny diany sy tamin' ny fety Panathenaic, izay nahitana fanatanjahantena, mozika, tononkalo ary fanaovana sorona, ho fankalazana ny andro nahaterahan' i Athena.<ref>''The Columbia Encyclopedia'' (5 ed.), 1994, p. 173.</ref> Tamin' ny voalohany, ny manam-pahaizana momba ny tontolo grika sy romana taloha dia nihevitra ny ''Iliasy'' sy ny ''Odisey'' ho tononkalo noforonina an-tsoratra, ary i Homer ho mpanoratra. Tamin' ny taompolo 1920 anefa, dia efa nanomboka hetsika nanohana hevitra mifanohitra amin' izany i Milman Parry (1902–1935). Nandinika ny fomba am-bava nampiasain' i Homer izy, indrindra ireo anaram-pamaritana raikitra sy ny famerimberenana teny, andian-teny ary andian' andalana. Hita tamin' izany fandinihana izany fa avy amin' ny [[Lovantsofina am-bava|lovantsofina am-bava]] ireo fomba fiteny efa voaomana ireo, ary mora nampifanarahina tamin' ny andalana misy singa enina amin' ny fandrefesana gadona. Ny famerimberenana anaram-pamaritana raikitra misy teny roa, toy ny hoe « resourceful Odysseus » amin' ny teny anglisy (izany hoe « Odysseus mahay mitady hevitra »), dia afaka mameno antsasaky ny andalana amin' ny fampiarahana ny anaran' ny olona iray sy ny famaritana azy. Afaka mamorona ny antsasany sisa araka ireo fomba fiteny mahazatra àry ny poeta, ka mameno ny hevitra tiany hambara amin' ny teny noforoniny manokana.<ref>Porter, John. [http://duke.usask.ca/~porterj/CourseNotes/HomOral.html ''The Iliad as Oral Formulaic Poetry'']. University of Saskatchewan. 6 December 2002. daty nijerena voarakitra: 26 November 2007. datin' ny tahiry: 2 February 2006. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20060202093017/http://duke.usask.ca/~porterj/CourseNotes/HomOral.html rohy tahiry voarakitra].</ref> Tany [[Iogôslavia]], i Parry sy Albert Lord (1912–1991), mpanampy azy, dia nandinika ny famoronana tononkalo am-bava amin' ny [[Fiteny serba|teny serba]] tamin' ny fampiasana fomba fiteny efa voaomana. Nivoaka avy tamin' izany ny teôrian' i Parry sy Lord, izay nametraka ny fototry ny fandinihana ny lovantsofina am-bava. Novolavolain' i Eric Havelock, [[Marshall McLuhan]], Walter Ong ary Gregory Nagy izany tatỳ aoriana. Ao amin' ny ''The Singer of Tales'' (1960), i Lord dia mampiseho fitoviana eo amin' ny loza nanjo an' i Patroclus, ilay Achaean ao amin' ny ''Iliasy'', sy ny nanjo an' i Enkidu, ilay avy any [[Somera|Sumer]] ao amin' ny ''[[Epikan' i Gilgamesa|Epic of Gilgamesh]]''. Milaza izy fa ny fandinihana akaiky ny fiverimberenan' ny lamina ara-lohahevitra dia manohitra ny hevitra hoe manakorontana ny lamina efa nampiasain' i Homer momba ny hatezerana, ny fangalarana ampakarina ary ny famonjena ny fizotry ny tantaran' i Patroclus. Araka izany, ny famerimberenana andian-teny raikitra dia tsy mametra ny fahaizan' i Homer mamorona zava-baovao rehefa mampifanaraka ny tantara amin' ny endriky ny andalan-tononkalo.<ref>Lord, Albert. ''The Singer of Tales''. Harvard University Press. Cambridge. 1960. pp.: 190, 195.</ref> Toy izany koa, araka ny fandinihan' i James Armstrong tamin' ny 1958,<ref name=":5" /> dia mampanan-karena ny hevitra ao amin' ny tononkalo ireo fomba fiteny miverimberina ireo. Ny safidin-teny ampiasaina amin' ny lohahevitra miverimberina momba ny fitafiana fiadiana, rehefa milazalaza an' i Achilles, Agamemnon, Paris ary Patroclus, dia manasongadina ny lanjan' ny fotoana iray manaitra. Mahatonga ny fitantarana hikoriana mirindra ny famerimberenana; ao anatin' izany no anavahan' i Homer an' i Patroclus amin' i Achilles, sy anomezany famantarana mialoha ny fahafatesan' i Patroclus amin' ny alalan' ny fomba filaza manamafy sy mandà.<ref>''Iliad'', Book XVI, 130–154</ref><ref name=":5">Armstrong, James I. ''The Arming Motif in the Iliad''. ''American Journal of Philology''. 1958. boky: 79. pp.: 337–354. <nowiki>DOI 10.2307/292347</nowiki>. <nowiki>JSTOR 292347</nowiki>. number: 4.</ref> Mety ho vokatry ny lovantsofina am-bava ny tsy fifanarahana indraindray eo amin' ny anaram-pamaritana ampiasaina sy ny toe-javatra eo amin' ilay seho ao amin' ny ''Iliasy''. Ohatra amin' izany ny ilazana an' i Aphrodite ho tia hehy na dia nijaly noho ny ratra nataon' i Diomedes aza izy (Boky V, 375). Mety hampifangaro ny angano tamin' ny [[Sivilizasiôna Mikeniana|vanim-potoana mikeniana tany Grisia]] sy tamin' ny vanim-potoana maizina grika (tokony ho 1150–800 talohan' i Kristy) koa ny fanehoana ireo andriamanitra. Ampitoviana amin' ny andriamanitra madinika, toa an' i Scamander sy ny hafa, ireo andriana mandova toerana antsoina hoe ''basileis'', izay mpitondra ambany laharana kokoa eo amin' ny fiarahamonina.<ref>Toohey, Peter. ''Reading Epic – An Introduction to the Ancient Narrative''. Routledge. New Fetter Lane, London. 1992.</ref> == Fanehoana ny ady sy fanamboarana fitaovam-piadiana == Lahatsoratra fototra: Filaharan' ny tafika tao Troy. === Fanehoana ny adin' ny miaramila an-tongotra === Na dia samy nanana hery an-dranomasina aza i Mycenae sy Troy, dia tsy misy ady an-dranomasina ao amin' ny ''Iliasy''.<ref>Homer, ''Iliad'' 3.45–50</ref> Na i Phereclus, ilay mpanamboatra ny sambo nitondra an' i Helen ho any Troy, aza dia miady an-tongotra.<ref>Homer, ''Iliad'' 5.59–65</ref> Voafaritra amin' ny antsipiriany ny fitafiana sy ny fiadiana fiarovana anaovan' ny mahery fo sy ny miaramila. Mandeha amin' ny kalesin' ady izy ireo rehefa miditra an-tsehatra, ary manipy lefona amin' ny filaharan' ny fahavalo. Midina avy eo izy ireo mba hiady akaiky, ka mbola mifampitoraka lefona sy vato ihany, ary mampiasa sabatra sy ampinga entina amin' ny soroka, antsoina hoe ''aspis'', raha ilaina.<ref>John Keegan (1993), ''A History of Warfare'', p. 248.</ref> I Ajax Lehibe, zanak' i Telamon, dia mitondra ampinga lehibe mahitsizoro antsoina hoe ''sakos'', izay iarovany ny tenany sy i Teucer rahalahiny. Ao amin' ny andalana 8.267–272, araka ny dikan-tenin' i Ian Johnston, dia i Teucer no miseho ho faha-sivy, manenjana ny tsipìkany miolaka. Mifandimby ny fitifirany sy ny fialofany: ahilik' i Ajax amim-pitandremana kely ny ampinga, ka mipoitra i Teucer, mandefa zana-tsipìka mahafaty olona iray ao amin' ny andian-tafika, ary avy hatrany dia miverina mialoka eo akaikin' i Ajax. Mianjera eo amin' ny toerana nisy azy ilay voatifitra. I Teucer kosa dia ampitahaina amin' ny zaza eo akaikin-dreniny rehefa miondrika eo akaikin' i Ajax, ary saronan' ity farany amin' ilay ampinga mamirapiratra indray.<ref>Homer, ''Iliad'' 8.267–272, translated by Ian Johnston.</ref> Sarotra entina sy ahetsika ny ampingan' i Ajax, ka mety kokoa amin' ny fiarovan-tena noho ny fanafihana. I Achilles, zanak' olo-mpiray tampo aminy, kosa dia mampiasa ampinga lehibe miaraka amin' ny lefony, ka mahomby amin' ny ady ataony amin' ny Troiana. Ao amin' ny andalana 16.213–217, araka ny dikan-tenin' i Ian Johnston, dia aseho koa ny fifanatonan' ny miaramila ao amin' ny filaharana: mifampikasoka ny ampinga, izay misy bontsina eo afovoany, sy ny fiarovan-doha, ary mifanety ny olona. Ampitahaina amin' ny vato mifanaraka tsara amin' ny rindrin' ny trano avo, izay natao hisakana ny rivotra mahery, izany filaharana izany. Rehefa mihetsika ny lohan' ny mpiady, dia mifampikasoka ny volon-tsoavaly manaravaka ny tendrony mamirapiratra eo amin' ny fiarovan-dohany, noho izy ireo mifanakaiky aoka izany.<ref>Homer, ''Iliad'' 16.213–217 (translated by Ian Johnston).</ref> Rehefa milazalaza ny adin' ny miaramila an-tongotra i Homer, dia manonona ny filaharan-tafika ''phalanx'', izany hoe andian' ny miaramila milahatra mifanety.<ref>Homer, ''Iliad'' 6.6</ref> Araka ny bokin' i Tomas Cahill, ''Sailing the Wine Dark Sea – Why the Greeks Matter'', anefa, dia tsy mihevitra ny ankamaroan' ny mpikaroka fa izany no fomba niadiana tamin' ny Adin' i Troy ara-tantara.<ref>Cahill, Tomas (2003), ''Sailing the Wine Dark Sea – Why the Greeks Matter''.</ref> Nampiasa kalesy ny Grika mikeniana tamin' ny [[Andron' ny Alimo]], ary tsy nitovy tamin' ny nampiasain' ireo fanjakana niara-belona taminy tany Afovoany Atsinanana ny kalesiny.<ref name=Georganas-2012-Cline-p312>Georganas, Ioannis. ''Weapons and Warfare''. Oxford University Press. 2012. p.: 312. mpamoaka (anarana): Cline. mpamoaka (fanampin' anarana): Eric. <nowiki>ISBN 978-0199873609</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1093/oxfordhb/9780199873609.013.0023</nowiki>. encyclopedia: The Oxford Handbook of the Bronze Age Aegean.</ref><ref>D'Amato, Raphaelo; Salimbeti, Andrea. [https://books.google.com/books?id=ydE6bwAACAAJ ''Bronze Age Greek Warrior 1600–1100 BC'']. Osprey Publishing Company. Oxford. 2011. pp.: 43–44. <nowiki>ISBN 978-1-84908-195-5</nowiki>.</ref> I Nestor dia mametraka ny kalesy ho lohalaharana amin' ny tafiny. Ao amin' ny andalana 4.301–309, araka ny dikan-tenin' i Ian Johnston, dia mampitandrina ny mpiady izy mba tsy hisy hialoha ny namany noho ny fahatokisany ny heriny sy ny fahaizany mitondra soavaly, na ho tara aoriana ka hampihena ny herin' ny fanafihana. Raha mifanatrika amin' ny kalesin' ny fahavalo ny kalesin' ny mpiady iray, dia tokony hanindrona amin' ny lefona avy eo izy. Lazain' i Nestor fa izany no tetika mahomby indrindra, sady fomba efa nandravan' ny olona tanàna mimanda fahiny, rehefa nanana izany toe-tsaina sy fahavononana izany izy ireo.<ref>Homer, ''Iliad'' 4.301–309 (translated by Ian Johnston).</ref> Ao amin' ny fandinihany an' i Achilles sy ny ''kleos'', na laza maharitra avy amin' ny zava-bita, i John W. Head dia mampifanohitra ny fandresena manjombona sy ny fankalazana ny voninahitry ny maty. Na dia asehon' i Homer mivantana sy amin' ny antsipiriany aza ny herisetran' ny ady, dia mampiharihary ny habetsahan' ny zavatra very ny fandresen' i Achilles amin' ny fiafaran' ny tononkalo. Ny lalao atao amin' ny fandevenana kosa dia feno fiainana, satria ankalazana ny fiainan' ilay maty sy ny voninahiny.<ref>Head, John W.. ''Deep Agroecology and the Homeric Epics''. ''Achilles: mênis, kleos, and aristeia''. Routledge. 14 December 2020. pp.: 35–47. <nowiki>ISBN 9781003108412</nowiki>. <nowiki>DOI 10.4324/9781003108412-3</nowiki>. chapter-url: https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9781003108412-3/achilles-m%C3%AAnis-kleos-aristeia-john-head.</ref> === Fanamboarana indray ny fitaovam-piadiana sy ny fiadiana fiarovana ary ny endriny === Nisy fanamboarana indray ny fitaovam-piadiana sy ny fiadiana fiarovana nataon' i Salimbeti sy ny mpiara-miasa aminy.<ref>[http://www.salimbeti.com/micenei/armour5.htm ''The Greek Age of Bronze – Armour''].</ref> === Fiantraikany tamin' ny ady grika === Tsy voatery ho soratra masina nohajain' ny Grika fahiny ny tononkalon' i Homer, indrindra ny ''Iliasy'', nefa nanana anjara teo amin' ny fanabeazana sy ny fiainana ara-tsaina grika izy ireo. Araka an' i Lendon, tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-5 tal. J.K., dia mariky ny toerana ambony teo amin' ny fiaraha-monina ny fahaizana mitanisa tsianjery ny ''Iliasy'' sy ny ''Odisey''.<ref>Lendon (2005), p. 36.</ref> Azo dinihina amin' ny lafiny telo ny fifandraisan' ny ady asehon' ny tononkalo sy ny ady grika tamin' ny vanim-potoana klasika: ny fomba fandaminana sy fitarihana ny ady, ny foto-kevitra momba ny ady, ary ny fomba fisainan' ny mpitari-tafika. Ady ifanaovan' ny mahery fo tsiroaroa no betsaka amin' ireo fifandonana tantaraina amin' ny an-tsipiriany ao amin' ny ''Iliasy''. Araka ny famaritana nataon' i Lendon, dia misy filaharan-javatra miverimberina amin' ireny ady ireny, toy ny ao amin' ny ''Odisey'': mifanena amin' ny mahery fo iray tsy dia misongadina avy amin' ny ankilany ny mahery fo lehibe iray; ampahafantarina ilay mpifanandrina; mety hifampitahotra izy ireo; ary maty ilay mahery fo tsy dia misongadina. Matetika no esorin' ny mpandresy amin' ny faty ny fiarovan-tena sy ny fitaovam-piadiana entiny.<ref>Lendon (2005), pp. 22–23.</ref> Ohatra amin' izany ny fahafatesan' i Simoeisios eo an-tanan' i Ajax, zanak' i Telamon. Ao amin' ny andalana 4.473–483, araka ny dikan-tenin' i Lattimore, dia ampahafantarin' ny tantara fa zanak' i Anthemion i Simoeisios. Teraka teo amoron' ny renirano Simoeis izy, ka izany no niavian' ny anarany: nidina avy tany Ida ny reniny tamin' izay, rehefa niaraka tamin' ny ray aman-dreniny nikarakara andian' ondry. Mbola tanora izy no maty, ka tsy afaka namaly ny fikarakaran' ny ray aman-dreniny. Rehefa nandroso hiady izy dia notsatohan' i Ajax tamin' ny lefona teo akaikin' ny nonony havanana, ary nivoaka teo amin' ny sorony ny lohan-defona varahina.<ref>Homer, ''Iliad'' 4.473–483 Lattimore (1951), pp. 125–126.</ref> Ny iray amin' ny olana amin' ny fampitahana ny adin' ny mahery fo ao amin' ny ''Iliasy'' sy ny ady grika tatỳ aoriana dia ny ady nataon' ny miaramila an-tongotra nitondra fitaovam-piarovana mavesatra, na ''hoplite'', izay nilahatra nifanizina tao amin' ny ''phalanx''. Tany aorian' ny ''Iliasy'' vao hita tamin' ny tantara grika izany fomba fiady izany. Misy filazana miaramila milahatra amin' ny endrika mitovitovy amin' ny ''phalanx'' ao amin' ny tononkalo, nefa toa tsy mifanaraka amin' ny fomba fiady iarahan' ny andiany ny fanasongadinana ny ady ifanaovan' ny mahery fo tsirairay. Araka an' i Lendon anefa, dia nisy endrika herim-po koa tao amin' ny adin' ny ''phalanx'': ny fitazonan' ny miaramila ny toerana misy azy ao amin' ny laharana no nisolo ilay fifaninanana isam-batan' olona nanehoana herim-pon' ny lehilahy tao amin' ny tononkalo.<ref>Lendon (2005), p. 51.</ref> Ohatra amin' izany ny tantaran' ny adin' ny mpiady voafantina, izay niadian' ny lehilahy 300 avy any Sparta tamin' ny lehilahy 300 avy any Argos. Araka ilay tantara dia roa tamin' ny avy any Argos sy iray tamin' ny avy any Sparta sisa no tavela. Niverina nankany Argos ireo roa lahy mba hitatitra ny fandreseny, fa i Othryades, ilay avy any Sparta, kosa niverina nijoro teo amin' ny toerany tao amin' ny laharana, na dia naratra nahafaty aza. Nambaran' ny avy any Sparta ho azy ireo ny fandresena, satria ny fitazonan' ilay miaramilany farany ny toerany tao amin' ny ''phalanx'' no noraisiny ho fanehoana herim-po ambony indrindra.<ref>Herodotus, ''Histories'' 1.82.</ref> Miseho amin' ny tenin' i Hector amin' i Ajax koa ny fandavana ny fampiasana fitaka amin' ny ady. Ao amin' ny andalana 7.237–243, araka ny dikan-tenin' i Lattimore, dia milaza i Hector fa mahay miady eo anivon' ny fifandonan' ny soavaly sy manao ny fihetsika ilaina amin' ny ady. Na dia mahery aza i Ajax, dia tsy mikasa hanafika azy an-tsokosoko i Hector: aleony mifanatrika aminy ampahibemaso ka manandrana mamely azy amin' izany fomba izany.<ref>Homer, ''Iliad'' 7.237–243 Lattimore (1951), p. 174.</ref> Tsy ny fandavana fitaka ihany anefa no asehon' ny lovantsofina momba ny ady. Ao amin' ny ''Iliasy'' dia misy andalana iresahan' ny mpitari-tafika toa an' i Agamemnon sy Nestor ny fandaminana ny miaramila mba hahazoana tombony amin' ny fahavalo. Ao amin' ny tantaran' ny Ady tao Troy manontolo kosa, ny hafetsen' ny Achaean tamin' ny fampiasana ny soavaly tao Troy no nahazoany ny fandresena. Tsy ao amin' ny zava-mitranga tantarain' ny ''Iliasy'' io, fa resahin' i Homer ao amin' ny ''Odisey''. Araka an' i Lendon, teo amin' ny ady grika tatỳ aoriana dia nalaza tamin' ny fampiasana hafetsena ny mpitari-tafika avy any Sparta, ary fahaizana notadiavina tamin' ny mpitari-tafika izany. Nampirisika io fomba fitarihana io koa ny mpanoratra grika momba ny paikady miaramila.<ref>Lendon (2005), p. 240.</ref> Tsy naverina manontolo tamin' ny ady grika tatỳ aoriana ny fomba fiady asehon' ny tononkalon' i Homer. Misy kosa ny fitohizan' ny soatoavina sy ny fomba fiady ary ny torohevitra sasany hita ao amin' izany.<ref>Lendon (2005).</ref> Milaza i Hans van Wees fa azo ampifandraisina amin' ny vanim-potoana voafaritra kokoa ny filazalazana ny ady ao amin' ny tononkalo, dia ny tapany voalohan' ny taonjato faha-7 tal. J.K.<ref>van Wees, Hans. ''Greek Warfare – Myth and Realities''. Bristol Classical Press. 2004. p.: 249.</ref> == Fiantraikany ara-javakanto sy ara-kolontsaina == Jereo koa: ny Adin' i Troy eo amin' ny literatiora sy ny zavakanto. Nanjary fototry ny fampianarana tany Atena tamin' ny vanim-potoana klasika ny ''Iliasy'' sy ny ''Odisey''.<ref>Lamberton (2020), p. 411.</ref> Tamin' ny faran' ny taonjato fahadimy talohan' i Kristy dia efa niely ny fahalalana ireo lahatsoratra roa ireo teo amin' ny tontolo grika fahiny.<ref>Kim (2020), p. 424.</ref> Araka ny filazan' i Gregory Nagy, manam-pahaizana momba ny tontolo grika sy rômana fahiny, dia nohajain' ny Grika fahiny ho vato fehizoron' ny sivilizasiônany ny ''Iliasy'' nosoratan' i Homer sy ny ''Odisey'' izay miara-dalana aminy.<ref>[https://www.uh.edu/~cldue/texts/introductiontohomer.html ''Heroes and the Homeric Iliad'']. daty nijerena voarakitra: 2025-12-04. tranonkala: www.uh.edu.</ref> Ho an' i James Boyd White, mpandalina literatiora, dia sady mamaritra kolontsaina iray ny ''Iliasy'' no mitsikera ny fototra iorenan' izany kolontsaina izany.<ref>White, James B.. ''Homer's Argument with Culture''. ''Critical Inquiry''. 1981. boky: 7. laharana: 4. pp.: 707–725. <nowiki>ISSN 0093-1896</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1086/448127</nowiki>. <nowiki>JSTOR 1343146</nowiki>.</ref> Nahazo laza tany Grisia tamin' ny vanim-potoana klasika ny ''Iliasy'', ary nitohy izany nandritra ny [[Vanim-potoana helenistika|vanim-potoana helenistika]], ny vanim-potoana rômana ary ny [[Empira Bizantina|vanim-potoana bizantina]]. Araka ny famintinana omen' i Lawrence Kim ny hevitry ny ankamaroan' ny mpikaroka, dia efa nisy tamin' ny endriny iray ny ''Iliasy'' teo antenatenan' ny taonjato fahafito talohan' i Kristy. Tsy misy anefa fanondroana mivantana azy tamin' ny taona 650–550 talohan' i Kristy voatahiry, ary fanondroana ankolaka ao amin' ny literatiora ny ankamaroan' ny fanondroana azy.<ref>Kim (2020), p. 418–420.</ref> Nitombo ny lazany tamin' ny taonjato fahadimy talohan' i Kristy, nefa vitsy ny porofo ahafahana milaza fa efa nekena ho lahatsoratra fototra sy fakan-tahaka ao amin' ny asa soratra ampifandraisina amin' i Homer izy sy ny ''Odisey'' tamin' izany fotoana izany.<ref>Kim (2020), p. 422.</ref> Araka ny filazan' i Kim momba ny taona 14–235 taorian' i Kristy, dia nahatratra ny faritra rehetra tao amin' ny Empira Rômana ny fitaoman' i Homer, ary nisy sarivongana naneho ny ''Iliasy'' ho toy ny olona.<ref>Kim (2020), p. 431.</ref> Anisan' ny lohahevitra nankafizin' ny mpanoratra tantara an-tsehatra grika fahiny ny Adin' i Troy. Ny ''Oresteia'', tantara an-tsehatra telo mifampitohy nosoratan' i [[Aeschylus]], izay ahitana ny ''Agamemnon'', ny ''The Libation Bearers'' ary ny ''The Eumenides'', dia mitantara ny fiainan' i Agamemnon taorian' ny niverenany avy tany an' ady. I Publius Baebius Italicus, mpikambana tao amin' ny Antenimieran-doholona rômana, no heverina ho nanoratra dikan-teny latina nohafohezina tamin' ny ''Iliasy'', tokony ho tamin' ny taona 54–65 taorian' i Kristy. Antsoina hoe ''Ilias Latina'' na ''Homerus Latinus'' io asa soratra io, izay nambara taloha fa nosoratan' i Pindarus Thebaeus. Tsy dia novakina tany amin' ny Tandrefana nandritra ny Andro Antenatenany ny lahatsoratra grika niandohan' ny ''Iliasy'', fa ny ''Ilias Latina'' kosa dia nianarana sy novakina betsaka ho lahatsoratra fototra tany an-tsekoly. Nirona tsy hatoky an' i Homer koa ny olona tany amin' ny Tandrefana, satria noheveriny fa nananany ireo fitantarana momba ny Adin' i Troy nosoratan' i Dares sy Dictys Cretensis, izay noheverina ho vavolombelona nanatrika ireo zava-nitranga; tamin' ny fijerin' ireo mpamaky dia akaiky kokoa ny fiainana andavanandro sy ny zava-misy ireo fitantarana ireo. Ireo fitantarana natao hosoka tamin' ny faraparan' ny Andro Taloha ireo no fototry ny tantaram-pitiavana sy zava-niainan' ny mpiady an-tsoavaly maro izay nahazo laza be tamin' ny [[Andro Antenatenany]], indrindra ireo nosoratan' i Benoît de Sainte-Maure sy Guido delle Colonne. Niteraka tantara maro hafa tamin' ny fiteny eorôpeana samihafa indray ireo, anisan' izany ny ''Recuyell of the Historyes of Troye'' tamin' ny taona 1473, izay boky voalohany natao pirinty tamin' ny teny anglisy. Anisan' ny fitantarana hafa novakina tamin' ny Andro Antenatenany koa ny famerenana ny tantara tamin' ny teny latina efa nisy hatramin' ny Andro Taloha, toy ny ''Excidium Troiae'', sy ireo asa soratra tamin' ny fiteny fampiasan' ny mponina, toy ny tantaran' i Troy amin' ny teny islandey. Na dia tsy novakina aza i Homer, dia mbola nanana toerana lehibe teo amin' ny kolontsaina ara-literatiora tamin' ny Andro Antenatenany sy ny fiheveran' ny olona ny maha-izy azy tany Eorôpa Andrefana ny tantaran' ny Adin' i Troy. Nampifandray ny fiaviany tamin' ireo mahery fo tamin' izany ady izany ny ankamaroan' ny firenena sy ny fianakavian' andriana maro. Anisan' izany ny fitantarana fa ilay Troiana atao hoe Brutus no nanorim-ponenana tany Britain.<ref>Nennius. ''Historia Brittonum''. ''III. The History''. Fordham University Press. nampitaina tamin' ny: sourcebooks.fordham.edu. daty nijerena voarakitra: 4 July 2022. chapter-url: https://sourcebooks.fordham.edu/basis/nennius-full.asp.</ref> Efa nanao dikan-teny latina talohan' izany i Matius, ka nampiasa andalana misy singam-pandrefesana gadona enina, na ''hexameter''. Mbola misy sombiny amin' io dikan-teny io voatahiry.<ref>Conte, Gian Biagio; Most, Glenn W.; Fowler, Don P.; Conte, Gian Biagio; Conte, Gian Biagio; Fowler, Don; Solodow, Joseph B.. ''Latin literature: a history''. Johns Hopkins University Press. Baltimore, Md.. 1999. <nowiki>ISBN 978-0-8018-6253-3</nowiki>. fanontana: Paperbacks.</ref> Niverina nanana fiantraikany lehibe teo amin' ny kolontsaina eorôpeana ny asa soratr' i Homer rehefa niverina ny fahalianana tamin' ny kolontsaina grika fahiny nandritra ny ''Renaissance'', vanim-potoan' ny fifohazana ara-kolontsaina tany Eorôpa. Nanomboka tamin' ny taonjato faha-15 no niverina tany Italia sy Eorôpa Andrefana ny lahatsoratra manontolon' ny ''Iliasy'', indrindra tamin' ny alalan' ny dikan-teny latina sy ireo dikan-teny tamin' ny fiteny fampiasan' ny mponina. Araka ny filazan' i Suleyman al-Boustani, poety tamin' ny taonjato faha-19 izay nanao ny dikan-teny arabo voalohany tamin' ny ''Iliasy'', dia mety ho niely be tamin' ny voalohandohan' ny Andro Antenatenany ny dikan-tenin' ilay tononkalo tamin' ny [[Fiteny siriaka|teny siriaka]] sy ny teny persiana antenatenany, na ''pahlavi''. I al-Boustani no nilaza fa i Theophilus of Edessa no nanao ilay dikan-teny siriaka. Araka ny filazany ihany, dia namaky na nihaino betsaka an' io dikan-teny io sy ny lahatsoratra grika niandohany ireo manam-pahaizana tao [[Bagdad|Baghdad]] tamin' ny fotoan' ny firoboroboan' ny [[Kalifata Abasida|Kalifata Abbasida]], nefa tsy niezaka nandika azy ho amin' ny teny arabo, fiteny ofisialin' ilay empira. Nilaza koa i al-Boustani fa ny ''Iliasy'' no tononkalo epika manontolo voalohany voadika avy tamin' ny fiteny vahiny ho amin' ny teny arabo, rehefa navoaka tamin' ny taona 1904 ny dikan-teny feno nataony.<ref>Al-Boustani, Suleyman. ''الإلياذة''. Hindawi. 2012. pp.: 26–27. dikan' ny lohateny voarakitra: Iliad. <nowiki>ISBN 978-977-719-184-5</nowiki>.</ref> === Zavakanto anglisy === * Nampiasa ny fizotry ny tantara ao amin' ny ''Iliasy'' ho akora nanoratany ny tantara an-tsehatra ''Troilus and Cressida'' i [[William Shakespeare]]. Nifantoka tamin' ny angano iray tamin' ny Andro Antenatenany anefa izy, dia ny fifankatiavan' i Troilus, zanak' i Priam mpanjakan' i Troy, sy i Cressida, zanakavavin' i Calchas, ilay mpilaza ny hoavy troiana. Matetika sokajina ho hatsikana io tantara an-tsehatra io, ary mamadika ny fomba fijery nentim-paharazana momba ny zava-nitranga tamin' ny Adin' i Troy: asehony ho kanosa i Achilles, ho mpikarama an' ady vendrana sady tsy mieritreritra i Ajax, sy ny sisa. * Nanao sarivongana halimo mampiseho an' i Thetis mitondra ny fitafiana fiarovana vaovao ho an' i Achilles i William Theed zokiny. I Hephaestus no nanamboatra izany fiarovana izany tamin' ny fanefena metaly. Naranty tao amin' ny ''Metropolitan Museum of Art'' (Tranombakoky ny Zavakanto ao an-tanàn-dehibe), any New York City, ilay sarivongana nanomboka tamin' ny taona 2013.<ref>[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/239234 ''Thetis Transporting Arms for Achilles'']. Metropolitan Museum of Art. daty nijerena voarakitra: 4 July 2022.</ref> * Miresaka ny nahafantaran' i Robert Browning ny tantaran' ny ''Iliasy'' fony izy mbola zaza sy ny fahafinaretana azony tamin' io tononkalo mitantara ny asan' ny mahery fo io ny tononkalony ''Development''. Resahiny ao koa ireo adihevitra tamin' ny androny momba izay nanoratra ny ''Iliasy''.<ref>Browning, Robert. ''Asolando: Fancies and Facts''. Smith, Elder & Co.. London, England. 1890. pp.: 123–130. fiteny: en. fanontana: 1st.</ref> === Zavakanto tamin' ny taonjato faha-20 === * Nanoratra ny tononkalo miendrika tantara an-tsehatra ''Cassandra'' i Lesya Ukrainka tamin' ny 1901–1907, ka ny ''Iliasy'' no niaingany. Mitantara ny fiainan' i Cassandra, vehivavy mpaminany, ilay asa. * Ny ''The fall of Troy'' (1911) dia sarimihetsika italiana tsy misy feo nataon' i [[Giovanni Pastrone]]. * Ny ''Achilles in the Trench'' dia tononkalo momba ny ady tamin' ny Ady Lehibe Voalohany. Nanoratra azy i Patrick Shaw-Stewart raha mbola niandry ny handefasana azy hiady tany Gallipoli. * Ny ''The Private Life of Helen of Troy'' (1925) dia boky nosoratan' i John Erskine. Ny fiainan' i Helen tatỳ aoriana tao Sparta, tamin' ny fotoana nanakaiky ny fanambadian' i Hermione, no ifantohany. Araka ny famakafakan' i Laurie Maguire, mampiasa teny maneso ny resaka ao amin' ilay boky, ary aseho ho olona mahay mifampiresaka sy mandinika ny tenany i Helen.<ref name = "Maguire">Maguire, Laurie. [https://books.google.com/books?id=ccjIPayRmvMC ''Helen of Troy: From Homer to Hollywood'']. ''Parodying Helen''. Wiley-Blackwell. 2009. p.: 183. <nowiki>ISBN 9781444308631</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 23 July 2026. chapter-url: https://books.google.com/books?id=ccjIPayRmvMC&q=%22In+1927%2C+Helen+received+her+first+film+treatment%22. publication-place: Chichester, West Sussex, [[Angletera|England]].</ref> * Ny ''The Private Life of Helen of Troy'' (1927) dia sarimihetsika hatsikana tsy misy feo notarihin' i [[Alexander Korda]].<ref name = "Review">Anna Tóth, Zsófia. [https://americanaejournal.hu/index.php/americanaejournal/article/download/46136/44664 ''Helen of Troy in Hollywood Review by Zsófia Anna Tóth'']. AMERICANA – E-Journal of American Studies in Hungary. [[Hôngria|Hungary]]. 2024. daty nijerena voarakitra: 23 July 2026.</ref> Araka ny famakafakan' i Laurie Maguire, na dia natao dokam-barotra ho fampifanarahana ny tantara nosoratan' i Erskine aza izy io, dia vitsy ny zavatra iombonan' izy roa. Miseho mandritra ny fotoana mialoha ny Adin' i Troy kosa ny zava-mitranga ao amin' ilay sarimihetsika, saingy mitovitovy amin' ny an' ilay boky ny fomba fitantarany sy ny fanehoany ireo mpandray anjara fototra.<ref name = "Maguire" /> * Ny ''The Queen of Sparta'' (1931) dia sarimihetsika maharitra 80 minitra, mitantara zava-bitan' ny mahery fo, ary natao tamin' ny tetibola kely. Orinasa italiana no namokatra azy tany Hollywood, ary fampifanarahana tsy manaraka akaiky ny ''Iliasy'' izy io.<ref>Winkler, Martin M.. [https://books.google.com/books?id=tDv2znATTy4C ''Troy: From Homer's Iliad to Hollywood Epic'']. ''13: The Trojan War on Screen: An Annotated Filmography''. John Wiley & Sons. 2007. p.: 205. <nowiki>ISBN 9781405178549</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 23 July 2026. chapter-url: https://books.google.com/books?id=tDv2znATTy4C&q=%22La+regina+di+Sparta%22%22dysfunctional%22&pg=PR7.</ref> * Nanoratra ny lahatsoratra famakafakana ''The Iliad or the Poem of Force'' i Simone Weil tamin' ny 1939, fotoana fohy taorian' ny nanombohan' ny [[Ady Lehibe Faharoa]]. Ao amin' io lahatsoratra io, dia mandinika ny fomba anehoan' ny ''Iliasy'' fa ny fampiasana hery tafahoatra amin' ny ady dia mampietry na ny iharam-pahavoazana na ny mpanafika ho toy ny andevo sy milina mandeha ho azy tsy misaina i Weil.<ref>Lawrence, Bruce B.; Karim, Aisha. ''On Violence – A Reader''. Duke University Press. 2008. p.: 377. <nowiki>ISBN 978-0-8223-3769-0</nowiki>.</ref> * Ny ''The Golden Apple'' dia tantara an-tsehatra misy hira tao Broadway tamin' ny 1954. I John Treville Latouche no nanoratra ny lahateny sy ny tononkira, ary i Jerome Moross no namorona ny mozika. Fampifanarahana malalaka ny ''Iliasy'' sy ny ''Odisey'' izy io, ka nafindra tao amin' ny [[Washington|fanjakan' i Washington]], any [[Etazonia]], ny zava-mitranga, tamin' ireo taona taorian' ny ady nifanaovan' i Espaina sy Etazonia. Ny ''Iliasy'' no nanome aingam-panahy ny zava-mitranga ao amin' ny fizarana voalohany, ary ny ''Odisey'' kosa ny ao amin' ny fizarana faharoa. * Ny ''Helen of Troy'' (1956) dia sarimihetsika notarihin' i [[Robert Wise]]. Araka ny famakafakan' i Zsófia Anna Tóth, asongadiny fa tsy tompon' andraikitra tamin' ny fakana an-keriny azy i Helen.<ref name = "Review" /> * Nanomboka nanoratra ny tononkalo ''War Music'' i Christopher Logue tamin' ny 1959, ho fanatanterahana asa nampanaovina azy ho an' ny fampielezam-peo. Fitantarana miainga amin' ny ''Iliasy'' izy io, fa tsy fandikana azy. Nanohy niasa tamin' ilay tononkalo i Logue mandra-pahafatiny tamin' ny 2011. Araka ny filazan' i Tom Holland, anisan' ny asa literera miavaka indrindra taorian' ny ady izy io. Nisy fiantraikany tamin' i Kae Tempest sy Alice Oswald ilay tononkalo; i Oswald kosa nilaza fa mamoaka eo amin' izao tontolo izao hery ara-tsehatra efa hadino izy io.<ref>Logue, Christopher. ''War Music, an account of Homer's Iliad''. ''Introduction by Christopher Reid''. Faber & Faber. 2015. <nowiki>ISBN 978-0-571-31449-2</nowiki>.</ref> * Ny ''opera'' (tantara an-tsehatra atao amin' ny hira sy mozika) ''King Priam'', nosoratan' i Michael Tippett, dia niainga tamin' ny ''Iliasy'' nefa tsy nanaraka azy akaiky. Tamin' ny 1962 no nanaovana ny fampisehoana azy voalohany. * Ny ''The Fury of Achilles'' (1962) dia sarimihetsika italiana notarihin' i [[Marino Girolami]], ary i Achilles no ifantohany. Fohy noho ny kinova voalohany amin' ny roapolo minitra eo ho eo ny kinova nosoloina feo anglisy. Tsy tafiditra ao amin' io kinova anglisy io ireo seho momba ny Soavaly Troiana, ary mifarana aorian' ny namonoan' i Achilles an' i Hector ilay izy.<ref>Sipiläinen, Mirke. [https://urn.fi/URN:NBN:fi:jyu-202306133738 ''Friend, Lover, Cousin: The Portrayal of Achilles and Patroclus' relationship in the adaptations of the Iliad in 1920-2020'']. 31 May 2023. p.: 34. daty nijerena voarakitra: 23 July 2026. tranonkala: University of Jyväskylä.</ref> * Ny tantara ''Cassandra'' (1983), nosoratan' i Christa Wolf, dia mamerina mandinika ny ''Iliasy''. I Cassandra no mpitantara ao amin' ilay tantara nosoratan' i Wolf, ary ny eritreriny fotoana fohy talohan' ny namonoan' i Clytemnestra azy no ampandrenesina ny mpamaky. Ny fomba fijery manohana ny zon' ny vehivavy no entin' ilay mpitantara mandinika io ady io sy ny ady amin' ny ankapobeny. Miaraka amin' ny tantaran' i Cassandra ny lahatsoratra famakafakana efatra natolotr' i Wolf nandritra ny ''Frankfurter Poetik-Vorlesungen'' (lahateny momba ny famoronana literera any Frankfurt) tamin' ny 1982. Asehon' ireo lahatsoratra ireo ny olana nodinihin' i Wolf amin' ny maha-mpanoratra azy sy amin' ny famerenany manoratra io tantara efa anisan' ny lova literera io. Asehon' izy ireo koa ny fiforonan' ilay tantara tamin' ny alalan' ny vakitenin' i Wolf sy ny diany tany Grisia. * Ny ''Men in Aida'' (1983), nosoratan' i David Melnick, dia asa ao amin' ny firehan' ny literatiora ''postmodern'', izay mametraka fanontaniana amin' ny fomba fanoratra efa mahazatra. Ny boky voalohan' ny ''Iliasy'' no averiny soratana amin' ny alalan' ny fandikana mifototra amin' ny fitoviam-peo: ny feon' ny teny tany am-boalohany no arahiny, fa tsy ny heviny, ka lasa tantara hatsikana mihoa-pampana miseho ao amin' ny trano fandroana ilay lahatsoratra. Mifandray amin' ny fiandohan' ny tononkalo amin' ny teny grika, «μῆνιν ἄειδε», soratana amin' ny abidy latina hoe ''mínin áeide'' (izany hoe «Hirao ny hatezerana»), ny lohateniny. * Ny ''The Firebrand'', tantara nosoratan' i Marion Zimmer Bradley tamin' ny 1987, dia mamerina mitantara ny zava-nitranga araka ny fomba fijerin' i Kassandra, andriambavy tao Troy sady mpaminany voaozon' i [[Apôlôna (andriamanitra)|Apollo]]. === Kolontsaina malaza ankehitriny === * Mitantara indray ny angano momba ny Adin' i Troy ny andian-tantara an-tsary ''Age of Bronze'', nosoratan' i Eric Shanower sy navoakan' ny ''Image Comics'' (trano famoahana tantara an-tsary), izay nanomboka tamin' ny 1998.<ref>Eric Shanower, ''A Thousand Ships'' (2001, <nowiki>ISBN 1-58240-200-0</nowiki>); —. ''Sacrifice'' (2004, <nowiki>ISBN 1-58240-360-0</nowiki>); —. ''Betrayal, Part One'' (2008, <nowiki>ISBN 978-1-58240-845-3</nowiki>)</ref> * Navoaka tamin' ny 2003 ny ''Ilium'', tantara foronina ara-tsiansa mivelatra be nataon' i Dan Simmons ho fampifanarahana ny ''Iliasy'' sady ho fanomezam-boninahitra azy. Nahazo ny loka Locus ho an' ny tantara foronina ara-tsiansa tsara indrindra tamin' ny 2004 izy io.<ref>[https://www.worldswithoutend.com/novel.asp?ID=56 Ilium|WWEnd], ''worldswithoutend.com'', retrieved 2 February 2025</ref><ref name="WWE-2004">[http://www.worldswithoutend.com/books_year_index.asp?year=2004 ''2004 Award Winners & Nominees'']. ''Worlds Without End''. daty nijerena voarakitra: 2009-07-16.</ref> * Ny ''Helen of Troy'' (2003) dia tantara mitohy fohy amin' ny fahitalavitra, izay mitantara avy amin' ny fomba fijerin' i Menelaus. Ny fiantraikan' i Helen tamin' ireo olona nanodidina azy no ifantohany, fa ny Adin' i Troy amin' ny ankapobeny kosa no tontolo iavian' ilay tantara.<ref>Santos Muñoz, Yalitza Y.. [https://scholar.uprm.edu/entities/publication/da9bdcce-88ed-4c87-a84e-a179f9365dad ''The Ripple Effect: Mirror Images of Helen of Troy'']. 2012. p.: 50. daty nijerena voarakitra: 23 July 2026. tranonkala: University of Jyväskylä.</ref> * Fampifanarahana an-tsarimihetsika tsy manaraka akaiky ny ''Iliasy'' ny ''Troy'' (2004). Samy nisy ny hevitra nankasitraka sy ny nitsikera azy; 133 tapitrisa dolara monja ny vola niditra tamin' ny fampisehoana azy tao [[Etazonia]], raha 185 tapitrisa dolara ny tetibolany.<ref>[http://edition.cnn.com/2005/US/10/10/past.profile.troy/ ''"Troy" a mediocre epic - Oct 10, 2005'']. October 10, 2005. daty nijerena voarakitra: March 15, 2018. datin' ny tahiry: March 16, 2018. toetry ny rohy voarakitra: dead. tranonkala: CNN.com. [https://web.archive.org/web/20180316023921/http://edition.cnn.com/2005/US/10/10/past.profile.troy/ rohy tahiry voarakitra].</ref> Raha ny tsena iraisam-pirenena kosa no jerena, dia nahomby ara-barotra ilay sarimihetsika, ka nahatratra 497 tapitrisa dolara ny vola niditra maneran-tany.<ref>[http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ ''All Time Worldwide Box Office Grosses'']. tranonkala: boxofficemojo.com.</ref> * Mitantara indray ny ''Iliasy'' amin' ny endrika tantara foronina ny ''The Rage of Achilles'' (2009), nosoratan' i Terence Hawkins, mpanoratra avy any [[Etazonia]] sady mpanorina ny ''Yale Writers' Conference'' (fihaonamben' ny mpanoratra ao Yale). Fiteny maoderina, izay maneho mivantana sy amin' ny antsipiriany ny herisetra indraindray, no ampiasainy. Ny teôrian' i Julian Jaynes momba ny saina lazaina fa manana ampahany roa sy ny fanontaniana raha tena nitranga teo amin' ny tantara ny Adin' i Troy no fototra niaingan' ilay tantara foronina. Asehony ho lehilahy tena nisy ireo mpandray anjara; ao amin' ilay tantara, amin' ny endrika fahitana na fandrenesana zavatra tsy misy eo ivelany (''hallucinations'') na feo mandidy ihany no isehoan' ireo andriamanitra amin' izy ireo, mandritra ny fiovana tampoka sy mampanaintaina mankany amin' ny fahatsiarovan-tena tena maoderina. * Namorona ny ''An Iliad'', tantara an-tsehatra maharitra 100 minitra lalaovin' olona iray, i Lisa Peterson sy Denis O'Hare. Ny dikan-tenin' i Robert Fagles no fototr' izy io, ary natao ho an' ny ''New York Theatre Workshop'' (fikambanana mpanatontosa teatra ao New York) ilay asa. Tao amin' ny ''Seattle Repertory Theatre'' (teatra ao Seattle) no nisehoany voalohany tamin' ny 2010. Tamin' io taona io ihany dia nasehon' ny ''McCarter Theatre'' (teatra McCarter) tao Princeton, New Jersey, izy io, talohan' ny nanombohan' ny fampisehoana azy tao New York tamin' ny 2012.<ref>Jones, Kenneth. [https://playbill.com/article/denis-ohare-and-stephen-spinella-alternate-in-nyc-premiere-of-an-iliad-spinella-begins-feb-17-com-187609 ''Denis O'Hare and Stephen Spinella Alternate in NYC Premiere of An Iliad; Spinella Begins Feb. 17'']. 17 February 2012. daty nijerena voarakitra: 20 April 2026. magazine: Playbill. Gans, Andrew. [https://playbill.com/article/stephen-spinella-to-star-in-mccarter-theatre-centers-an-iliad-com-172539 ''Stephen Spinella to Star in McCarter Theatre Center's An Iliad'']. 11 October 2010. daty nijerena voarakitra: 20 April 2026. magazine: Playbill.</ref> I David Wenham no nandray ny anjara fototra tamin' ny fampisehoana ilay tantara ho an' ny ''Sydney Theatre Company'' (orinasa mpanatontosa teatra ao Sydney) tamin' ny 2026.<ref>[https://sydneytheatre.shorthandstories.com/an-iliad/index.html "''An Iliad''"], program notes, Sydney Theatre Company</ref> * Ny ''Memorial'' (2011),<ref> Oswald, Alice. [http://www.faber.co.uk/work/memorial/9780571274161/ ''Memorial – An Excavation of the Iliad'']. Faber & Faber. 2011. <nowiki>ISBN 978-0-571-27416-1</nowiki>. datin' ny tahiry: 6 June 2012. [https://web.archive.org/web/20120606191424/http://faber.co.uk/work/memorial/9780571274161/ rohy tahiry voarakitra]. </ref> izay amboaran-tononkalo fahenina nosoratan' i Alice Oswald, dia miainga amin' ny ''Iliasy'', saingy miala amin' ny endriny amin' ny maha-tononkalo mitantara azy. Mifantoka amin' ireo mpandray anjara voatonona anarana tsirairay izay voalaza fa maty ao amin' ilay tononkalo izy io, ka manokana fahatsiarovana ho azy ireo amin' izany.<ref> Holland, Tom. [http://www.newstatesman.com/books/2011/10/homer-achilles-iliad-miller-2 ''The Song of Achilles by Madeline Miller / Memorial by Alice Oswald. Surfing the rip tide of all things Homeric'']. London. 17 October 2011. daty nijerena voarakitra: 1 June 2012. datin' ny tahiry: 23 May 2021. [https://web.archive.org/web/20210523130310/https://www.newstatesman.com/books/2011/10/homer-achilles-iliad-miller-2 rohy tahiry voarakitra]. magazine: New Statesman. </ref><ref name="kellaway20111002"> Kellaway, Kate. [https://www.theguardian.com/books/2011/oct/02/memorial-alice-oswald-review ''Memorial by Alice Oswald – review'']. ''The Observer''. London. 2 October 2011. daty nijerena voarakitra: 1 June 2012. </ref><ref> Higgins, Charlotte. [https://www.theguardian.com/books/2011/oct/28/song-achilles-madeline-miller-iliad ''The Song of Achilles by Madeline Miller, and more – review'']. ''The Guardian''. London. 28 October 2011. daty nijerena voarakitra: 1 June 2012. </ref> Tafiditra tao amin' ny lisitra fohy nifantenana izay hahazo ny loka T. S. Eliot ny ''Memorial'' tamin' ny Oktobra 2011.<ref> Flood, Alison. [https://www.theguardian.com/books/2011/oct/20/ts-eliot-prize-2011-shortlist ''TS Eliot prize 2011 shortlist revealed'']. ''The Guardian''. London. 20 October 2011. daty nijerena voarakitra: 1 June 2012. </ref> Araka ny tatitr' i Florence Waters sy Alison Flood anefa, nesorin' i Oswald tamin' ilay lisitra fohy ny boky tamin' ny Desambra 2011.<ref> Waters, Florence. [https://www.telegraph.co.uk/culture/books/booknews/8938343/Poet-withdraws-from-TS-Eliot-prize-over-sponsorship.html ''Poet withdraws from TS Eliot prize over sponsorship'']. ''The Telegraph''. London. 6 December 2011. daty nijerena voarakitra: 13 February 2012. datin' ny tahiry: 10 January 2022. toetry ny rohy voarakitra: live. fidirana voarakitra: subscription. [https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/culture/books/booknews/8938343/Poet-withdraws-from-TS-Eliot-prize-over-sponsorship.html rohy tahiry voarakitra]. </ref><ref> Flood, Alison. [https://www.theguardian.com/books/2011/dec/06/alice-oswald-withdraws-ts-eliot-prize ''Alice Oswald withdraws from TS Eliot prize in protest at sponsor Aurum'']. ''The Guardian''. London. 6 December 2011. daty nijerena voarakitra: 13 February 2012. </ref> Nambarany fa ny ahiahiny momba ny fanarahan' ireo mpanohana ny loka ny fitsipika ara-pitondran-tena no antony nisintonany ny boky.<ref> Oswald, Alice. [https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/dec/12/ts-eliot-poetry-prize-pulled-out ''Why I pulled out of the TS Eliot poetry prize?'']. ''The Guardian''. London. 12 December 2011. daty nijerena voarakitra: 13 February 2012. </ref> * Ny ''The Song of Achilles'',<ref>Miller, Madeline. ''The Song of Achilles''. Bloomsbury. 2011. <nowiki>ISBN 978-1-4088-1603-5</nowiki>.</ref> tantara foronina voalohany nosoratan' i Madeline Miller ary navoaka tamin' ny 2011, dia mitantara ny fiarahan' i Achilles sy Patroclus niaina tamin' ny fahazazany sy tamin' izy ireo mpifankatia sy miaramila. Nahazo ny loka ho an' ny vehivavy mpanoratra tantara foronina tamin' ny 2012 ilay boky. Ny ''Iliasy'' sy ny sanganasan' ny mpanoratra hafa tamin' ny Andro Taloha, toa an' i Statius, [[Ôvidio|Ovid]] ary [[Virgil]], no fototra niaingany.<ref>Ciabattari, Jane. [http://www.thedailybeast.com/articles/2012/03/20/madeline-miller-discusses-the-song-of-achilles.html ''Madeline Miller Discusses The Song of Achilles'']. 21 March 2012. daty nijerena voarakitra: 1 June 2012. tranonkala: The Daily Beast.</ref> * Nosoratan' i Emily Hauser, manam-pahaizana momba ny kolontsaina tamin' ny Andro Taloha sady mpahay tantara, tamin' ny 2016 ny ''For the Most Beautiful''.<ref>Hauser, Emily. ''For the Most Beautiful''. Penguin Books. 2016. <nowiki>ISBN 978-1-784-16065-4</nowiki>.</ref> Mitantara ny fiainan' i Chryseis sy Briseis amin' ny alalan' ny tenin' izy ireo ihany ilay boky. * Mitantara ny vokatry ny faharavan' i Troy amin' ny alalan' ny fomba fijery sy ny tenin' ireo vehivavy voakasik' izany ny ''A Thousand Ships'',<ref>Haynes, Natalie. ''A Thousand Ships''. Pan Macmillan. 2019. <nowiki>ISBN 978-1-509-83621-5</nowiki>.</ref> tantara foronina nosoratan' i Natalie Haynes tamin' ny 2019. Tafiditra tao amin' ny lisitra fohy nifantenana izay hahazo ny loka ho an' ny vehivavy mpanoratra tantara foronina tamin' ny 2020 izy io.<ref>[https://nataliehaynes.com/books/a-thousand-ships ''Natalie Haynes – A Thousand Ships'']. daty nijerena voarakitra: 1 February 2025. datin' ny tahiry: 1 February 2025. toetry ny rohy voarakitra: dead. tranonkala: nataliehaynes.com. [https://web.archive.org/web/20250201121526/https://nataliehaynes.com/books/a-thousand-ships rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>[https://www.womensprize.com/announcing-the-2020-womens-prize-for-fiction-shortlist/ ''Announcing the 2020 Women's Prize for Fiction shortlist'']. 31 March 2020. daty nijerena voarakitra: 1 February 2025. tranonkala: womensprize.com.</ref> * Tao anatin' ny fahalianany nitohy tamin' ny fitantarana an-tsoratra ireo angano tamin' ny Andro Taloha no namoahan' i Stephen Fry ny ''Troy'' tamin' ny 2020.<ref>Fry, Stephen. ''Troy''. Penguin Books. 2020. <nowiki>ISBN 978-0-241-42458-2</nowiki>.</ref> Nanjary be mpitia ilay boky satria nanome fomba mora kokoa hamakiana ireo angano grika.<ref>Dutta, Shomit. [https://www.the-tls.co.uk/classics/troy-stephen-fry-shmoit-dutta ''Troys for girls and boys'']. The Times Literary Supplement. 8 January 2021. daty nijerena voarakitra: 1 February 2025.</ref> * Namoaka ny ''The Silence of the Girls''<ref>Barker, Pat. ''The Silence of the Girls''. Penguin Books. 2019. <nowiki>ISBN 978-0-241-98320-1</nowiki>.</ref> tamin' ny 2018 sy ny ''The Women of Troy''<ref>Barker, Pat. ''The Women of Troy''. Penguin Books. 2022. <nowiki>ISBN 978-0-241-98833-6</nowiki>.</ref> tamin' ny 2021 i Pat Barker. Samy mitantara indray ny tantaran' ireo vehivavy tsy nahazo naneho ny feony tao amin' ny ''Iliasy'' ireo boky roa ireo, ary samy nahazo fankasitrahan' ny mpitsikera. Nampidirin' ny ''The Guardian'' tao amin' ny lisitry ny boky tsara indrindra tamin' ny taonjato faha-21 ny ''The Silence of the Girls''.<ref>[https://www.theguardian.com/books/2019/sep/21/best-books-of-the-21st-century ''The 100 best books of the 21st century'']. ''The Guardian''. 21 September 2019. daty nijerena voarakitra: 1 February 2025.</ref> === Siansa === Nanoratra boky roa i Jonathan Shay, mpitsabo aretin-tsaina: ''Achilles in Vietnam: Combat Trauma and the Undoing of Character'' (1994)<ref>Shay, Jonathan. ''Achilles in Vietnam: Combat trauma and the undoing of character''. Scribner. 1994. <nowiki>ISBN 978-0-684-81321-9</nowiki>.</ref> sy ''Odysseus in America: Combat Trauma and the Trials of Homecoming'' (2002).<ref>Shay, Jonathan; ''Odysseus in America – Combat Trauma and the Trials of Homecoming'', New York, Scribner, 2002, <nowiki>ISBN 978-0-7432-1157-4</nowiki></ref> Ao amin' ireo boky ireo, dinihiny ny fikorontanana noho ny strès pôstraomatika (na aretin-tsaina mety hitranga aorian' ny zava-nitranga tena nampihorohoro na nandratra mafy ara-tsaina; ''posttraumatic stress disorder'' amin' ny teny anglisy), ka ampitahainy amin' ny fanehoana ny ady sy ny fiverenana an-tanindrazana ao amin' ny ''Iliasy'' sy ny ''Odisey'' ny zavatra niainan' ireo miaramila efa niady resahiny.<ref>Shay, J. ''Learning about combat stress from Homer's Iliad''. ''Journal of Traumatic Stress''. 1991. boky: 4. laharana: 4. pp.: 561–579. <nowiki>DOI 10.1002/jts.2490040409</nowiki>.</ref> Anisan' ny lohahevitra resahiny ao amin' ireo boky roa ireo koa ny ratra amin' ny faharesen-dahatra momba ny tsara sy ny ratsy (''moral injury'').<ref>Maguen, S.; Litz, B. T.. [http://www.ptsd.va.gov/professional/newsletters/research-quarterly/v23n1.pdf ''Moral injury in veterans of war'']. ''PTSD Research Quarterly''. 2012. boky: 23. laharana: 1. pp.: 1–6.</ref> == Fanehoana ny vehivavy sy ny lehilahy == Mandinika ny fanehoana ny vehivavy ao amin' ny dikan-tenin' ny tononkalon' i Homer i Sophie Davidson sy Briana King, samy amin' ny fomba famakafakany avy.<ref name=":8">Sophie Davidson. [https://blue-stocking.org.uk/2024/04/26/emily-wilsons-iliad-myth-translation-and-gender-in-the-homeric-epics/ ''Emily Wilson's Iliad: Myth, Translation, and Gender in the Homeric Epics'']. 2024-04-26. daty nijerena voarakitra: 2026-05-09. tranonkala: Bluestocking Oxford.</ref><ref name=":6">King, Briana. [https://thersites-journal.de/index.php/thr/article/view/279 ''Un-silencing the Girls: Critical Classical Reception in Feminist Retellings of Greek Myths'']. ''Thersites. Journal for Transcultural Presences & Diachronic Identities from Antiquity to Date''. 2024-12-09. boky: 19. laharana: thersites. Journal for Transcultural Presences & Diachronic Identities from Antiquity to Date, Vol. 19 (2024): Fantastic antiquities and where to find them. Ancient worlds in (post-)modern novels (ed. M. Heinemann, A. Weiß & C. Walde). pp.: 8–46. fiteny: en. <nowiki>ISSN 2364-7612</nowiki>. <nowiki>DOI 10.34679/thersites.vol19.279</nowiki>.</ref> Asehon' ny tantara indrindra ho toy ny fananana sarobidy ny vehivavy, ka miteraka fifandirana ny fifaninanana hahazo azy ireo: i Helen no anton' ny ady, ary ny fifanolanana momba ireo andevo vavy Briseis sy Chryseis no mampifanditra an' i Achilles sy Agamemnon.<ref name=":9" /> Anisan' ny tantara averina soratana amin' ny fomba fijerin' ny vehivavy iharan' ny fampahoriana ny ''Iliasy''. Ampiasaina ho sehatra handinihana indray ny toeran' ny vehivavy sy ny lehilahy tamin' ny Andro Taloha ny Adin' i Troy. Ao amin' ny tantara foronina nosoratany tamin' ny 1983, i Christa Wolf, mpanoratra avy any Alemaina Atsinanana, dia mitantara izany amin' ny fomba fijerin' i Cassandra, fa i Pat Barker kosa mampiasa ny fomba fijerin' i Briseis. Matetika ireo fanoratana indray ireo no mametra-panontaniana momba ireo toetra raisina ho filamatry ny lehilahy, sady mandinika ny herisetra atao amin' ny vehivavy mandritra ny ady.<ref>Lesser, Rachel. [https://cupola.gettysburg.edu/classfac/28 ''Ancient and Modern Voices of Briseis: A Feminist Critique'']. ''Classical Receptions Journal''. 2025-06-21. boky: 17. laharana: 3. pp.: 236–251. <nowiki>DOI 10.1093/crj/claf002</nowiki>.</ref> <ref name=":9">[https://pjes.edu.pl/wp-content/uploads/2021/04/PJES_6-1_3_Tuhin_Shuvra_Sen.pdf ''Summoning the Voices of the Silenced: Pat Barker's The Silence of the Girls, a Feminist Retelling of Homer's The Iliad''].</ref><ref>[https://www.ebsco.com/ ''Cassandra by Christa Wolf | Literature and Writing | Research Starters | EBSCO Research'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2026-05-10. tranonkala: EBSCO.</ref><ref name=":6" /> Nanomboka teo antenatenan' ny taompolo 2000, dia nanjary sampan-karazan-dahatsoratra be mpamaky ny fanoratana indray ny angano fahiny amin' ny fomba fijerin' ny vehivavy iray ao amin' ny tantara.<ref>[https://huskiecommons.lib.niu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2453&context=studentengagement-honorscapstones ''Feminist Retellings of Homer's The Odyssey, 2005-2022''].</ref> <ref>Shaffi, Sarah. [https://www.theguardian.com/books/2023/mar/24/two-sides-to-a-story-why-feminist-retellings-are-filling-our-bookshelves ''Two sides to a story: why feminist retellings are filling our bookshelves'']. ''The Guardian''. 2023-03-24. fiteny: en-GB. <nowiki>ISSN 0261-3077</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 2026-05-19.</ref><ref>[https://grattanstreetpress.com/2024/09/17/the-enduring-popularity-of-mythological-retellings/ ''The Enduring Popularity of Mythological Retellings'']. 2024-09-17. fiteny: en-AU. daty nijerena voarakitra: 2026-05-19. tranonkala: Grattan Street Press.</ref> <ref>Lou, Jo. [http://www.electricliterature.com/9-feminist-retellings-of-mythology ''10 Feminist Retellings of Mythology'']. 2021-01-05. fiteny: en-US. daty nijerena voarakitra: 2026-05-19. tranonkala: Electric Literature.</ref> Miova arakaraka ny dikan-teny koa ny fomba anehoana ny vehivavy. Ao amin' ny boky fahatelo, andalana faha-180, dia manome tsiny ny tenany i Helen rehefa miresaka amin' i Priam rafozany. Izao ny teny grika: <span lang="grc">δαὴρ αὖτ᾽ ἐμὸς ἔσκε κυνώπιδος, εἴ ποτ᾽ ἔην γε.</span> Misy teny midika ara-bakiteny hoe manana tarehin' alika (''dog-faced'') ao. Araka ny famakafakan' i Amritesh Mukherjee, dia teny fanaratsiana vehivavy no nampiasain' ireo mpandika teny lehilahy telo manaraka hisoloana azy:<ref name="Mukherjee">Mukherjee, Amritesh. [https://writingwomen.co/the-violence-of-translation-rewritings-of-empire-caste-and-patriarchy/ ''The Violence of Translation: Rewritings of Empire, Caste and Patriarchy'']. daty nijerena voarakitra: 2026-05-10. tranonkala: Writing Women.</ref><ref name=":8" /> * Lattimore: "Once my kinsman, slut that I am. Did this ever happen?" * Fagles: "…and he used to be my kinsman, whore that I am! There was a world … or was it all a dream?" * Rieu: "…my brother-in-law once, slut that I am – unless all that was a dream." Eto, ny ''slut'' dia ompa milaza vehivavy ho mpijangajanga, ary ny ''whore'' dia midika hoe mpivaro-tena sady ampiasaina ho ompa manaratsy vehivavy.<ref name="Mukherjee" /> Raha ampitahaina amin' ireo, dia manakaiky kokoa ny hevitra ara-bakiteny ary mampiasa teny mitovy na vehivavy na lehilahy no resahina ireo dikan-teny roa tatỳ aoriana, samy nataon' ny vehivavy, araka ireo famakafakana momba ny dikan-teny ireo:<ref name="Mukherjee" /><ref>[https://www.phillyvoice.com/the-iliad-new-tanslation-emily-wilson-penn-professor-homer/ ''Penn professor, the first woman to translate 'The Odyssey' into English, now breathes new life into 'The Iliad&#39;'']. 2023-10-02. fiteny: english. daty nijerena voarakitra: 2026-05-10. tranonkala: PhillyVoice.</ref> * Alexander (2015): "He was my brother-in-law, dog-faced as I am—if that ever happened." * Wilson (2023): "…his brother, the former husband of my dog-face self—if any of these things took place at all." Rehefa niresaka momba ireo dikan-teny teo aloha i Wilson, dia nilaza fa ampiasaina amin' ny lehilahy iray koa ilay teny grika, saingy tsy mitovy ny teny nosafidin' ireo mpandika teny ireo rehefa i Agamemnon no tenenina. Izao ny fanazavany tamin' ny teny anglisy: "Unlike me, none of these translators use the same term when Achilles is insulting Agamemnon; Lattimore, for instance, has Achilles say, 'You with the dog's eyes,' not 'Agamemnon, you slut!'"<ref>Wilson, Emily. [https://www.washingtonpost.com/books/2023/09/20/emily-wilson-iliad-translation-terms/ ''Perspective | Emily Wilson on 5 crucial decisions she made in her 'Iliad' translation'']. ''The Washington Post''. 2023-09-20. fiteny: en-US. <nowiki>ISSN 0190-8286</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 2026-05-10.</ref> == Dikan-teny anglisy == Jereo ny lahatsoratra lehibe: Dikan-teny anglisy ny sanganasan' i Homer. [[File:Iliad1660Frontis.jpg|thumb|upright=1.20|Pejin-dohatenin' ny fanontana ny ''Iliasy'' tamin' ny 1660, nataon' i Wenceslas Hollar tamin' ny teknika fanaovana sokitra; John Ogilby no nandika ilay boky.]] [[File:Iliad editions.jpg|thumb|Santionany amin' ny dikan-teny sy ny fanontana ny ''Iliasy'' amin' ny teny anglisy.]] Namoaka tsikelikely ny fandikany ny ''Iliasy'' i George Chapman, nanomboka tamin' ny 1598. Nampiasa andininy lava misy vaninteny efatra ambin' ny folo izy, karazana gadon-tononkalo fitantarana antsoina hoe ''fourteeners''. Araka ny ''The Oxford Guide to English Literature in Translation'', malalaka tsara ireo andininy ireo ka mahazaka ny haingom-pitenenana rehetra ampiasain' i Homer, miaraka amin' ny hafa nampian' ilay mpandika teny sy ny fanazavana anaty fononteny. Manana hery ara-pandaha-teny lehibe izy ireo rehefa mahomby indrindra, toy ny amin' ny fandavan' i Achilles ireo iraka ao amin' ny boky fahasivy amin' ny ''Iliasy''.<ref name=":7">''The Oxford Guide to English Literature in Translation''.</ref> (p. 351) Vetivety dia nahazo toerana ho anisan' ny sanganasa fototra amin' ny tononkalo anglisy io dikan-teny io. Tao amin' ny teny fampidirana ny dikan-teniny manokana, dia nidera ny fahasahiana sy ny hafanam-pon' ny dikan-tenin' i Chapman i Pope. Nampitahainy tamin' izay mety ho nosoratan' i Homer fony mbola tsy tonga tamin' ny fahamatorana ara-tsaina izany.<ref>Gutting, Edward. [https://bmcr.brynmawr.edu/1999/1999.10.14/ ''Chapman's Homer – The Iliad'']. ''Bryn Mawr Classical Review''. 14 October 1999. daty nijerena voarakitra: 1 February 2025.</ref> Nidera an' i Chapman tao amin' ny sonetany ''On First Looking into Chapman's Homer'' (1816) i [[John Keats]].<ref>Keats, John. [https://www.poetryfoundation.org/poems/44481/on-first-looking-into-chapmans-homer ''On First Looking into Chapman's Homer'']. Poetry Foundation. daty nijerena voarakitra: 1 February 2025.</ref> Anisan' ny fanontana voalohany nasiana fanamarihana manazava ny dikan-tenin' i John Ogilby tamin' ny tapaky ny taonjato faha-17. Ny dikan-tenin' i Alexander Pope tamin' ny 1715 kosa dia nampiasa andininy miara-droa misy rima, samy ahitana vondrona gadona iambika dimy, izany hoe vaninteny tsy misy tsindrim-peo arahin' ny vaninteny misy tsindrim-peo, averina indimy (''heroic couplet''). Araka ny ''The Oxford Guide to English Literature in Translation'', dikan-teny nanjary sanganasa fototra izy io ary niainga tamin' ireo dikan-teny rehetra nialoha azy.<ref name=":7" /> (p. 352) Tahaka ny an' i Chapman, dia sanganasa lehibe amin' ny tononkalo ihany koa izy, na dia tsy jerena ho fandikan-teny aza. Ny fanontan' i William Cowper tamin' ny 1791 dia nampiasa andininy tsy misy rima, saingy misy vondrona gadona iambika dimy isaky ny andininy (''blank verse''), araka ny fomban' i Milton. Nahazo fankasitrahana izy io noho ny fitoviany akaiky kokoa amin' ny teny grika noho ny dikan-tenin' i Chapman sy Pope. Tao amin' ny teny fampidirany, dia nilaza i Cowper, araka izao fandikana amin' ny teny malagasy izao: «Tsy nisy nesoriko; tsy nisy noforoniko.» Tao amin' ireo lahateny ''On Translating Homer'' (1861), dia niresaka ny olana amin' ny fandikan-teny sy ny fandikana hevitra rehefa avadika amin' ny teny anglisy ny ''Iliasy'' i Matthew Arnold. Raha nandinika ireo dikan-teny nisy tamin' ny 1861 izy, dia nanavaka toetra fototra efatra ao amin' ny tononkalon' i Homer izay tokony ho voatazon' ny mpandika teny. Voalohany, mailaka indrindra ny fizotrany. Faharoa, tsotra sy mivantana indrindra ny fivoaran' ny fisainana sy ny fomba ilazana azy, na amin' ny firafitry ny fehezanteny izany na amin' ny teny ampiasaina. Fahatelo, tsotra sy mivantana indrindra koa ny votoatin' ny fisainana, izany hoe ny zavatra resahina sy ny hevitra. Farany, mendri-kaja indrindra ny fanehoana azy. Rehefa avy nandinika ireo rafitra gadona nampiasain' ny mpandika teny teo aloha i Arnold, dia nanohana ny handikana ny ''Iliasy'' amin' ny fiteny manokana ampiasaina amin' ny tononkalo, sady hampiasa andininy misy vondrona gadona enina (''hexameter''), tahaka ny tononkalo niandohana. Araka ny ''The Oxford Guide to English Literature in Translation'', na dia sarotra ampiasaina aza io rafitra io, dia nisy fanandramana enina farafahakeliny handikana manontolo ny ''Iliasy'' na ny ''Odisey'' tamin' izany; tamin' ny 1945 ny farany. Mety ho ny an' i J. Henry Dart tamin' ny 1862, izay natao ho valin' ny hevitr' i Arnold, no mikoriana mora indrindra amin' izy ireny.<ref name=":7" /> (p. 354) Tamin' ny 1870, ny poeta amerikanina William Cullen Bryant dia namoaka dikan-teny tamin' ny andininy tsy misy rima misy vondrona gadona iambika dimy. Nofaritan' i Van Wyck Brooks ho tsotra sy mahatoky ny tononkalo niandohana izany. Navoakan' i Longmans tamin' ny 1898 ny dikan-tenin' i Samuel Butler. Nianatra ny teny sy ny kolontsaina grika ary latina fahiny tao amin' ny Oniversiten' i Cambridge i Butler, ary nahazo diplaoma tamin' ny 1859.<ref>[http://www.joh.cam.ac.uk/iliad-1898 ''The Iliad (1898)'']. Cambridge University. daty nijerena voarakitra: 16 June 2016. toetry ny rohy voarakitra: dead. tranonkala: St John's College.</ref> Maro ny dikan-teny anglisy nivoaka nanomboka tamin' ny 1950: * Ny dikan-tenin' i Richmond Lattimore (1951) dia manaraka tsirairay ny andininy niandohana, ary mampiasa andininy misy tsindrim-peo fototra enina nefa malalaka ny firafiny. Matetika tsy mifanaraka amin' ny fomba fiteny anglisy mahazatra ny teny ampiasainy, ary matetika koa misy endrika tranainy. Ny dikan-tenin' i Robert Fitzgerald (tao amin' ny andiana boky ''Oxford World's Classics'', 1974) kosa dia mampiasa andininy fohy kokoa, izay iambika ny ankamaroany, izany hoe mifototra amin' ny fifandimbiasan' ny vaninteny tsy misy tsindrim-peo sy ny vaninteny misy tsindrim-peo. Maro koa ny fanondroana an-kolaka ireo tononkalo anglisy taloha ao aminy. * Sahisahy kokoa noho i Lattimore i Robert Fagles (tao amin' ny andiana boky ''Penguin Classics'', 1990) sy Stanley Lombardo (1997) tamin' ny fampidirana fomba fiteny amerikanina akaiky kokoa ny fampiasa tamin' ny androny, mba hampitana ny fomba fitenin' i Homer izay manaraka fomban-drazana sy mamerimberina raikipitenenana. Ny dikan-tenin' i Rodney Merrill (navoakan' ny ''University of Michigan Press'', na Trano famoaham-bokin' ny Oniversiten' i Michigan, 2007) dia mampiasa andininy anglisy mitovitovy amin' ny rafitra gadona misy vondrona enina amin' ny tononkalo niandohana (''dactylic hexameter''). Ao amin' io rafitra grika io, ny vondrona fototra dia vaninteny lava iray arahin' ny vaninteny fohy roa, miaraka amin' ny fanoloana avelan' ilay rafitra; tsy isan' ny tsindrim-peo enina fotsiny izany. * Ny dikan-tenin' i Stephen Mitchell tamin' ny 2011 dia niainga tamin' ny lahatsoratra grika niandohana mba hanolorana dikan-teny amin' ny teny anglisy nohavaozina, ary misy teny fampidirana amin' ny an-tsipiriany. * Nandika ny ''Iliasy'' i Peter Green tamin' ny 2015, ary navoakan' ny ''University of California Press'' (Trano famoaham-bokin' ny Oniversiten' i Kalifornia) izany.<ref>Homerus. ''The Iliad''. University of California Press. Oakland, California. 2016. mpandika (anarana): Green. mpandika (fanampin' anarana): Peter. <nowiki>ISBN 978-0-520-28141-7</nowiki>. fanontana: First Paperback Printing.</ref> * Tamin' ny 2015 no namoahan' i Caroline Alexander ny dikan-teny anglisy feno voalohany nataon' ny vehivavy.<ref>Wolff, Karl. [http://www.nyjournalofbooks.com/book-review/iliad-new ''The Iliad: A New Translation by Caroline Alexander'']. toetry ny rohy voarakitra: dead. magazine: New York Journal of Books.</ref> * Ny dikan-tenin' i Emily Wilson tamin' ny 2023 dia mampiasa andininy misy vondrona gadona iambika dimy tsy misy rima.<ref>Williams, Rowan. [https://www.newstatesman.com/culture/books/2023/09/homers-history-violence-the-iliad ''Homer's history of violence'']. 6 September 2023. fidirana voarakitra: subscription. magazine: New Statesman.</ref><ref>Homer. ''The Iliad''. W. W. Norton & Company. 2023. mpandika (anarana): Wilson. mpandika (fanampin' anarana): Emily. <nowiki>ISBN 978-1-324-00180-5</nowiki>.</ref> == Sora-tanana == Maherin' ny 2000 ny sora-tanana mirakitra ny sanganasan' i Homer.<ref>Bird, Graeme D.. ''Multitextuality in the Homeric Iliad – The Witness of the Ptolemaic Papyr''. Center for Hellenic Studies. 2010. <nowiki>ISBN 978-0-674-05323-6</nowiki>.</ref> Anisan' ireo sora-tanana ireo: * Rom. Bibl. Nat. gr. 6 + Matriti. Bibl. Nat. 4626, izay natao teo anelanelan' ny taona 870 sy 890; * Venetus A = Venetus Marc, 822, tamin' ny taonjato faha-10; * Venetus B = Venetus Marc, 821, tamin' ny taonjato faha-11; * Sora-tanana Ambrosiana an' ny ''Iliasy''; * Papiry Oxyrhynchus 20; * Papiry Oxyrhynchus 21; * Codex Nitriensis, sora-tanana izay nofafana ny soratra teo aloha ka nampiasaina hanoratana soratra vaovao indray ilay akora nanoratana azy (''palimpsest''); * papiry hita tany amin' ny faritr' i El Bahnasa, ao amin' ny faritanin' i Minya, izay mirakitra andalana avy amin' ny boky faharoan' ny ''Iliasy'' nosoratan' i Homer.<ref>Radley, Dario. [https://archaeologymag.com/2026/04/roman-cemetery-in-minya-reveals-golden-tongues/ ''Roman cemetery in Egypt reveals golden tongues, mummies, and rare Iliad papyrus'']. 2026-04-19. fiteny: en-US. daty nijerena voarakitra: 2026-04-20. tranonkala: Archaeology News Online Magazine.</ref><ref>Papadopoulos, Kosta. [https://greekcitytimes.com/2026/04/20/papyrus-of-greek-epic-iliad-discovered-inside-egyptian-mummy/ ''Papyrus Of Greek Epic Iliad Discovered Inside Egyptian Mummy Greek City Times'']. 2026-04-20. fiteny: en-GB. daty nijerena voarakitra: 2026-04-20. tranonkala: Greek City Times.</ref> == Jereo koa == * Saron-tavan' i Agamemnon * Fitoviana eo amin' ny ''Aeneid'' nosoratan' i Virgil sy ny ''Iliasy'' ary ny ''Odisey'' nosoratan' i Homer * Heinrich Schliemann * Dikan-teny anglisy amin' ny sanganasan' i Homer * Fitantarana indray ny angano grika * Sanganasa mifototra amin' ny ''Iliasy'' == Fanamarihana == <references group="fanamarihana" /> == Loharano == <references /> === Boky sy lahatsoratra nampiasaina === * Alexopoulou, Marigo. ''The homecoming pattern in Greek tragedy''. University of Glasgow. 2003. type: PhD. * ''Herodotus – The Histories''. Penguin Books. 1975. mpamoaka (anarana): Burn. mpamoaka (fanampin' anarana): A. R.. mpamoaka faharoa (anarana): de Sélincourt. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Aubrey. <nowiki>ISBN 0-14-051260-8</nowiki>. daty niandohana voarakitra: 1954. * Davison, John A.. [https://archive.org/details/companiontohomer0000alan ''A Companion to Homer'']. ''The Transmission of the Text''. Macmillan. London / New York. 1962. pp.: 215–233. mpamoaka (anarana): Wace. mpamoaka (fanampin' anarana): Alan J.. mpamoaka faharoa (anarana): Stubbings. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Frank H.. * Erbse, Hartmut. ''Scholia Graeca in Homeri Iliadem (Scholia vetera)''. Walter de Gruyter. Berlin. 1969. boky: 1. mpamoaka (anarana): Erbse. mpamoaka (fanampin' anarana): Hartmut. fiteny: la. <nowiki>ISBN 978-3-11-002558-3</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1515/9783110844788</nowiki>. * Erp Taalman Kip, A. Maria van. ''The Gods of the "Iliad" and the Fate of Troy''. ''Mnemosyne''. August 2000. boky: 53. pp.: 385–402. <nowiki>DOI 10.1163/156852500510679</nowiki>. <nowiki>JSTOR 4433117</nowiki>. number: 4. * ''The Greek Epic Cycle and its Ancient Reception: A Companion''. Cambridge University Press. 2015. mpamoaka (anarana): Fantuzzi. mpamoaka (fanampin' anarana): Marco. mpamoaka faharoa (anarana): Tsagalis. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Christos. <nowiki>ISBN 978-110701259-2</nowiki>. * ''The Cambridge Companion to Homer''. Cambridge University Press. 2006. mpamoaka (anarana): Fowler. mpamoaka (fanampin' anarana): Robert. <nowiki>ISBN 978-0511998935</nowiki>. * Frobish, T. S.. ''An Origin of a Theory – A Comparison of Ethos in the Homeric Iliad with That Found in Aristotle's Rhetoric''. ''Rhetoric''. 2003. boky: 22. pp.: 16–30. <nowiki>DOI 10.1207/S15327981RR2201_2</nowiki>. <nowiki>S2CID 44483572</nowiki>. number: 1. * ''Homer, The Iliad''. Penguin Books. 1987. mpamoaka (anarana): Hammond. mpamoaka (fanampin' anarana): M.. * Hornblower. ''The Returning Hero: nostoi and Traditions of Mediterranean Settlement''. ''Introduction''. Oxford University Press. 2018. pp.: 22–76. mpamoaka (anarana): Hornblower. mpamoaka (fanampin' anarana): Simon. mpamoaka faharoa (anarana): Biffis. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Giulia. <nowiki>ISBN 978-0198811428</nowiki>. * ''The Iliad by Homer''. University of Chicago Press. Chicago. 1951. mpandika (anarana): Lattimore. mpandika (fanampin' anarana): Richmond. * Lendon, J. E.. ''Soldiers and Ghosts – A History of Battle in Classical Antiquity''. Yale University Press. New Haven, CT. 2005. * Lesser, Rachel H.. ''Desire in the Iliad: The Force That Moves the Epic and Its Audience''. Oxford University Press. Oxford. 2022. <nowiki>ISBN 9780192866516</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1093/oso/9780192866516.001.0001</nowiki>. * Liu, Delin. ''Research on Fate, Gods, and Mortals in the Iliad''. ''Journal of Humanities, Arts and Social Science''. 2024. boky: 8. pp.: 560–567. <nowiki>DOI 10.26855/jhass.2024.03.002</nowiki>. number: 3. * Moore, C. H.. ''Prophecy in the Ancient Epic''. ''Harvard Studies in Classical Philology''. 1921. boky: 32. pp.: 99–175. <nowiki>DOI 10.2307/310716</nowiki>. <nowiki>JSTOR 310716</nowiki>. * Morrison, J. V.. ''"Kerostasia", the Dictates of Fate, and the Will of Zeus in the "Iliad"''. ''Arethusa''. Spring 1997. boky: 30. pp.: 273–296. <nowiki>DOI 10.1353/are.1997.0008</nowiki>. <nowiki>JSTOR 44578099</nowiki>. number: 2. * Homer. ''Iliad''. Harvard University Press. Cambridge, Massachusetts. 1999. boky: I, Books 1–12. mpamoaka (anarana): Wyatt. mpamoaka (fanampin' anarana): William F.. mpandika (anarana): Murray. mpandika (fanampin' anarana): Augustus Taber. <nowiki>ISBN 978-0-674-99579-6</nowiki>. daty niandohana voarakitra: 1924. series: Loeb Classical Library 170. * Homer. ''Iliad''. Harvard University Press. Cambridge, Massachusetts. 1999. boky: II, Books 13–24. mpamoaka (anarana): Wyatt. mpamoaka (fanampin' anarana): William F.. mpandika (anarana): Murray. mpandika (fanampin' anarana): Augustus Taber. <nowiki>ISBN 978-0-674-99580-2</nowiki>. daty niandohana voarakitra: 1925. series: Loeb Classical Library 170. * [https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-guide-to-homer/36C797F24ABA3D78394B293A797E846A ''The Cambridge Guide to Homer'']. Cambridge University Press. February 2020. mpamoaka (anarana): Pache. mpamoaka (fanampin' anarana): Corinne Ondine. <nowiki>ISBN 9781139225649</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1017/9781139225649</nowiki>. ** Kim, Lawrence (2020). ''Homer in Antiquity''; Corinne Ondine Pache (mpamoaka), ''The Cambridge Guide to Homer'', pp. 415–434. ** Lamberton, Robert (2020). ''Part III – Homer in the World: Introduction''; Corinne Ondine Pache (mpamoaka), ''The Cambridge Guide to Homer'', pp. 411–414. * Tsagalis, Christos C.. ''Homer in Performance: Rhapsodes, Narrators, and Characters''. ''Performance Contexts for Rhapsodic Recitals in the Archaic and Classical Periods''. University of Texas Press. Austin. 2018. pp.: 27–75. mpamoaka (anarana): Ready. mpamoaka (fanampin' anarana): Jonathan L.. mpamoaka faharoa (anarana): Tsagalis. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Christos C.. <nowiki>ISBN 978-1-4773-1603-0</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1515/9783110981384-018</nowiki>. * West, Martin L.. ''Studies in the Text and Transmission of the Iliad''. K. G. Saur. Munich / Leipzig. 2001. mpamoaka (anarana): West. mpamoaka (fanampin' anarana): Martin L.. <nowiki>ISBN 978-3-598-73005-4</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1515/9783110963120</nowiki>. == Boky sy lahatsoratra fanampiny == * De Jong, Irene (2012), ''Iliad – Book XXII'', Cambridge University Press, <nowiki>ISBN 978-0-521-70977-4</nowiki> * Dunn, Daisy. [https://www.britishmuseum.org/blog/who-was-homer ''Who was Homer?'']. British Museum. 2020. daty nijerena voarakitra: 2 February 2025. * Edwards, Mark W.; Geoffrey Kirk, ''[https://books.google.com/books?id=-sKGGd1JuqoC The Iliad – A Commentary: Volume V, Books 17–20]'', Cambridge University Press, 1991, <nowiki>ISBN 0-521-30959-X</nowiki> * Edwards, Mark W.; Richard Janko; Geoffrey Kirk, ''[https://books.google.com/books?id=JojMmQEACAAJ The Iliad – A Commentary: Volume IV, Books 13–16]'', Cambridge University Press, 1992, <nowiki>ISBN 0-521-28171-7</nowiki> * Fox, Robin Lane. ''Travelling Heroes – Greeks and their myths in the epic age of Homer''. Allen Lane. 2008. <nowiki>ISBN 978-0-7139-9980-8</nowiki>. * Barbara Graziosi, Haubold, Johannes; ''Iliad – Book VI'', Cambridge University Press, 2010, <nowiki>ISBN 978-0-521-87884-5</nowiki> * Kouroupis, Georgios; Tsiplakos, Ioannis. ''The Iliad – honour and glory in Wilios''. Akritas. 2022. <nowiki>ISBN 978-618-84202-9-8</nowiki>. * Geoffrey Kirk, ''[https://books.google.com/books?id=TguHR9k8DQ8C The Iliad – A Commentary: Volume I, Books 1–4]'', Cambridge University Press, 1985, <nowiki>ISBN 0-521-23709-2</nowiki> * Geoffrey Kirk, ''[https://books.google.com/books?id=4ZdxbCe84z0C The Iliad – A Commentary: Volume II, Books 5–8]'', Cambridge University Press, 1990, <nowiki>ISBN 0-521-23710-6</nowiki> * Hainsworth, Bryan; Geoffrey Kirk, ''[https://books.google.com/books?id=URaInQEACAAJ The Iliad – A Commentary: Volume III, Books 9–12]'', Cambridge University Press, 1993, <nowiki>ISBN 0-521-23711-4</nowiki> * Mueller, Martin. [https://archive.org/details/iliad0000muel ''The Iliad'']. Allen & Unwin. 1984. <nowiki>ISBN 0-04-800027-2</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. * Nagy, Gregory. [http://www.press.jhu.edu/books/nagy/BofATL/toc.html ''The Best of the Achaeans'']. Johns Hopkins University Press. 1979. <nowiki>ISBN 0-8018-2388-9</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 20 July 2006. datin' ny tahiry: 17 February 2015. [https://web.archive.org/web/20150217125451/http://www.press.jhu.edu/books/nagy/BofATL/toc.html rohy tahiry voarakitra]. * Page, Denys Lionel. ''History and the Homeric Iliad''. University of California Press. 1959. * Powell, Barry B.. [https://archive.org/details/homer00powe ''Homer'']. Blackwell's. 2004. <nowiki>ISBN 978-1-4051-5325-6</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. * Nicholas Richardson, Geoffrey Kirk, ''The Iliad – A Commentary: Volume VI, Books 21–24'', Cambridge University Press, 1993, <nowiki>ISBN 0-521-30960-3</nowiki> * Seaford, Richard. ''Reciprocity and Ritual''. Oxford University Press. 1994. <nowiki>ISBN 0-19-815036-9</nowiki>. * Judith Thurman, ''[https://www.newyorker.com/magazine/2023/09/18/emily-wilson-profile "Mother Tongue: How Emily Wilson makes Homer modern"]'', ''The New Yorker'', 18 September 2023, pp.&nbsp;46–53. Lahatsoratra lava momba ny fandikan' i Emily Wilson ny sanganasan' i Homer. * West, Martin. [https://books.google.com/books?id=fIp0RYIjazQC ''The East Face of Helicon'']. Oxford University Press. 1997. <nowiki>ISBN 0-19-815221-3</nowiki>. == Rohy ivelany == [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Iliad Sary sy tahiry momba ny Iliad ao amin’ ny Wikimedia Commons] [https://en.wikisource.org/wiki/The_Iliad ''The Iliad'' ao amin’ ny Wikisource anglisy] [https://el.wikisource.org/wiki/Ιλιάς ''Ἰλιάς'' amin’ ny teny grika ao amin’ ny Wikisource] * [https://ftl.toolforge.org/cgi-bin/ftl?st=wp&su=Iliad&library=OLBP Boky azo vakina an-tserasera] * [https://ftl.toolforge.org/cgi-bin/ftl?st=wp&su=Iliad Tahiry ao amin’ ny tranomboky] * [https://ftl.toolforge.org/cgi-bin/ftl?st=wp&su=Iliad&library=0CHOOSE0 Tahiry ao amin’ ny tranomboky hafa] * [https://standardebooks.org/ebooks/homer/the-iliad/william-cullen-bryant ''The Iliad'', nadikan' i William Cullen Bryant] * [https://librivox.org/search?title=The+Iliad&author=HOMER&reader=&keywords=&genre_id=0&status=all&project_type=either&recorded_language=&sort_order=catalog_date&search_page=1&search_form=advanced ''The Iliad'', boky rakipeo azon’ ny besinimaro ampiasaina ao amin’ ny LibriVox] * Dikan-teny maro amin' ny ''Iliasy'' ao amin' ny ''Project Gutenberg'' (Tetikasa Gutenberg): ** [http://www.gutenberg.org/ebooks/51355 ''The Iliad of Homer''], nadikan' i George Chapman, ao amin' ny ''Project Gutenberg'' ** [http://www.gutenberg.org/ebooks/6130 ''The Iliad of Homer''], nadikan' i Alexander Pope, ao amin' ny ''Project Gutenberg'' ** [http://www.gutenberg.org/ebooks/16452 ''The Iliad of Homer''], nadikan' i William Cowper, ao amin' ny ''Project Gutenberg'' ** [http://www.gutenberg.org/ebooks/22382 ''The Iliad of Homer''], nadikan' i Theodore Alois Buckley, ao amin' ny ''Project Gutenberg'' ** [http://www.gutenberg.org/ebooks/6150 ''The Iliad of Homer''], nadikan' i Edward, Earl of Derby, ao amin' ny ''Project Gutenberg'' ** [http://www.gutenberg.org/ebooks/3059 ''The Iliad of Homer''], nadikan' i Andrew Lang, Walter Leaf ary Ernest Meyers, ao amin' ny ''Project Gutenberg'' ** [http://www.gutenberg.org/ebooks/2199 ''The Iliad of Homer''], nadikan' i Samuel Butler, ao amin' ny ''Project Gutenberg'' * [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0012.tlg001.perseus-eng2:1.1-1.39 ''Iliad''], ao amin' ny ''Perseus Digital Library'' (Tranomboky nomerika Perseus), miaraka amin' ny dikan-tenin' i Murray sy Butler ary rohy mankany amin' ny fanazavana momba ny angano sy ny fitsipi-pitenenana * [https://bitbucket.org/ben-crowell/ransom/src/master/README.md ''Iliad'']: ny lahatsoratra grika miaraka amin' ny dikan-tenin' i Buckley, lisitry ny voambolana, fanamarihana ary famakafakana ireo endrika ara-pitsipi-pitenenana sarotra * [http://moebio.com/iliad/ ''Gods, Achaeans and Troyans'']. Fampisehoana an-tsary azo ifandraisana momba ny fivoaran' ny anjara toeran' ny olona ao amin' ny ''The Iliad'' sy ny fifandraisan' izy ireo * [https://web.archive.org/web/20210520042345/http://www.iliadtranslation.com/The-Iliad-About.html Fanazavana momba ny toe-javatra manodidina ny tantara, ny fizotran' ny tantara, ny lohahevitra, ny mpanoratra ary ny olana amin' ny fandikan-teny], nataon' i Herbert Jordan, izay nandika ny tononkalo tamin' ny 2008 * [http://www.mccunecollection.org/Iliad%20of%20Homer.html Sary nataon' i Flaxman ho an' ny ''Iliad''] * [http://www.shmoop.com/iliad/ ''The Iliad''] [https://web.archive.org/web/20140815083712/http://www.shmoop.com/iliad/ tahiry tamin’ ny 15 August 2014]: torolalana ho an' ny fandalinana, lohahevitra, teny nalaina ary fitaovana ho an' ny mpampianatra * [http://daten.digitale-sammlungen.de/0005/bsb00050607/images/index.html?fip=193.174.98.30&id=00050607&seite=1 Dika nomerika mitahiry ny endriky ny pejin' ny fanontana voalohany (''editio princeps'') amin' ny ''Iliad'' amin' ny teny grikan' i Homer, navoakan' i Demetrios Chalkokondyles, ao amin' ny ''Bayerische Staatsbibliothek'' (Tranombokim-panjakana bavariana)] [[:Sokajy:Boky]] [[:Sokajy:Angano grika]] nlm88r8357ehuwz5nywmn99tc95lhow 1 302619 1153306 2026-11-06T09:38:03Z HulkNorris 41548 /* English version */ fizarana vaovao 1153306 wikitext text/x-wiki == English version == Please change to 1912 births and 1997 deaths. Thank you! [[Mpikambana:HulkNorris|HulkNorris]] ([[Dinika amin'ny mpikambana:HulkNorris|resaka]]) 6 Novambra 2026 à 09:38 (UTC) lvouyjwfqu0ns07lqp87dez92f3hzkl