Wikipedia mgwiki https://mg.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fandraisana MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Rakitra Manokana Dinika Mpikambana Dinika amin'ny mpikambana Wikipedia Dinika amin'ny Wikipedia Sary Dinika amin'ny sary MediaWiki Dinika amin'ny MediaWiki Endrika Dinika amin'ny endrika Fanoroana Dinika amin'ny fanoroana Sokajy Dinika amin'ny sokajy TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk 0 5086 1153309 1152913 2026-11-06T14:30:15Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1153309 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Ramboasalama Andrianamponimerina|teraka=Teraka ny taona manodinana 1745|toerana=Ikaloy avaratr'Antananarivo|maty=1810|firenena=Malagasy|asa=Mpanjakan'ny foko merina, mpandrafitra lalàna|seha-pitiavana=Maro vady|asa hafa=Mpandrafitra lalàna Mpampandry tany|sary=Andrianamponimerina}} '''Andrianampoinimerina''' dia anisan' ny [[mpanjaka]] voalohany teo amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]]. Teraka tamin' ny taona 1745 izy ary maty tamin' ny taona 1810. Imboasalama no anarany tamin' ny mbola kely. [[Andriamiharamanjaka]] no rainy ary [[Ranavalonandriambelomasina]] no reniny. Nanambady maro izy ka anisan' izany [[Rabodonimerina]], [[Rasendrasoa|Rasendrasoa,]] [[Rambolamasoandro]] ary i [[Miangaly]]. [[Radama I]] zanany no nandimby azy rehefa maty izy. Nanjaka tamin' ny taona 1787 ka hatramin' ny taona 1810 izy. Ny nanamarika ny fanjakany dia ny fampihavana indray an' Imerina taorian' ny ady an-trano nandritra ny 77 taona, ary ny fanitaram-panjakana nanaraka izany tany amin' ny faritra manodinana ny foko Merina ka nahatonga ny fampiraisana an' i [[Madagasikara]] teo ambany fitondran' ny Merina. Andrianampoinimerina dia olo-malaza eo amin' ny kolontsaina ary ny tantaram-piainany, araka ny lovantsofin' ny [[Merina]], dia mifangaro [[angano]], ary heverina ho anisan' ny mpitari-tafika sy mpitarika ara-pôlitika lehibe indrindra teo amin' ny tantaran' i Madagasikara. Andrianampoinimerina dia nandray fahefana rehefa nesorina ny dadatoany, [[Andrianjafy]], izay nanjaka tao [[Avaradrano|Imerina Avaradrano]]. Talohan' ny nanjakan' Andrianampoinimerina dia nifandona tamin' ny faritany telo hafa mifanolo-bodirindrina tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina]] teo aloha Imerina Avaradrano, [[faritany]] izay niray hina tamin' ny vanim-potoana anjakan' [[Andriamasinavalona]] zato taona lasa izay. Andrianampoinimerina dia nanao ny renivohiny tao [[Ambohimanga]] izay voaro manda, sady toerana manan-danja ara-panahy sy ara-kolontsaina ary ara-pôlitika izay voatendry ho Lova Iraisam-pirenenan' ny [[UNESCO]] tamin' ny taona 2001. Natao toerana ho tsidihana mihitsy ny trano fonenan' ny mpanjaka tany am-boalohany izay eny Ambohimanga ankehitriny . Avy amin' io toerana io no nanitatra tsikelikely ny fanjakany nanerana an' Imerina rehetra tamin' ny voalohany, ary avy eo nanerana ny faritra afovoany lehibe kokoa, ka nitelina ny tanin' ny [[Betsileo]], ny an' ny [[Sihanaka]], ny an' ny [[Bezanozano]] ary ny an' ny [[Bara]]. Rehefa nanjaka nandritra ny 23 taona Andrianampoinimerina tamin' ny fotoana nahafatesany, dia voatambatra soa aman-tsara Imerina ary voaitatra be ny Fanjakana Merina, sady nikasa ny hampiray an' i Madagasikara manontolo mihitsy izy ho eo ambany fahefahany Lerina. Notohizan-d[[Radama Voalohany|Radama I]], zanany izany fanambarana an'i madagasikara ho iray izany ,izy moa sady mpandova azy ary notanterahin-dRanavalona izany vinavinan-drainy izany tao anatin' ny roapolo taona. == Ny nahaterahan' Andrianampoinimerina == === Ny zava-nisy momba ny fanjakana talohan' ny hanjakany === Raha tsiahivina, dia fanjakana iray tsy mivaky [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]] hatramin' ny mpanjaka [[Ralambo]] (1575-1610) ka hatramin’ ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Nozarain’ Andriamasinavalona tamin’ ny zanany efa-dahy ny faritry ny fanjakany ka nisy fanjakana 4 teto Imerina dia teo [[Antananarivo]], [[Ambohidrabiby]], [[Ambohimanga]] ary [[Ambohidratrimo]] izay samy nanana ny renivohiny avy. Nifandrafy ireo fanjakana merina efatra ireo ka resiny fanjakan’ Ambohimanga ny an’Ambohidrabiby Ary lasany n'y fanjakana ka telo sisa dia ny fanjakan’ Ambohimanga, ny fanjakan’ Imerinatsimo (nanana an’ Antananarivo ho renivohiny) ary ny fanjakan’ Ambohidratrimo. Ireo fanjakana Merina ireo nohodidinin' ny fanjakana tsy Merina dia ny fanjakan’ [[Anjozorobe]] tao avaratra sy avaratra antsinanana, ny fanjakan’ [[Andratsay]] tao atsimo, ireo fanjakan' ny [[Bezanozano]] tao atsinanana, ny fanjakan' Imamo tao andrefana atsimo ary ny fanjakan’ i Vonizongo tao andrefana avaratra. Na dia miady sy mifandrafy aza ireo fanjakana Merina telo ireo dia mbola nanao lova tsy mifindra ihany fa nifanambady ny ankohonan' ny mpanjaka tao amin’ izy ireo mba hitazomana ny hasin-drazana sy ny fihavanana.<ref><nowiki>https://www.scribd.com/document/582290090/ANDRIANAMPOINIMERINA?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Ny renin' Andrianampoinimerina === Fony [[Andriambelomasina]] (1730-1760) no nanjaka teo [[Ambohimanga]], dia nisy fifanatonana teo amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe izay marihina fa tsy isan’ ny fanjakana Merina sy nanana an’ [[Andriamiharamanjaka]] ho mpanjakany. Tamin' ny zanany ampolony maro dia akaikin' ny fon' Andriambelomasina kokoa Andrianjafy zanany lahimatoa sy [[Ranavalonandriambelomasina]] zanany vavy matoa. Koa nomen' Andriambelomasina ho vadin’ Andriamiharamanjaka i Ranavalonandriambelomasina mba hitandrovana ny fahalemana amin’ ny fanjakana roa tonta ary hiatrehana ny ady amin’ ny fanjakan’ Imerinatsimo sy Ambohidratrimo. Vadikely anefa Ranavalonandriambelomasina satria Andriamiharamanjaka efa nanana vadibe talohan’ izany. === Ny fahaterahany === Nanaraka sy nitoetra tamin' [[Andriamiharamanjaka]] vadiny tany [[Anjozorobe]] [[Ranavalonandriambelomasina]] ary nitoe-jaza taminy. Rehefa akaiky ny andro hahaterahany dia nananainga Ranavalonandriambelomasina hiteraka any amin' ny ray aman-dreniny eny [[Ambohimanga]]. Saingy teny andalana, raha mbola tsy tafavoaka ny fanjakan’ Andriamiharamanjaka akory dia nihetsi-jaza Ranavalonandriambelomasina ary niteraka teo an-dalana. [[Ikaloy]] no niantsoana io toerana niterahany io ary Andrianampoinimerina ilay zaza naterany. Araka izany, Andriamiharamanjaka mpanjakan’ Anjozorobe no rain’ Andrianampoinimerina. Manila zanak’ Anjozorobe avy amin’ ny rainy ary manila "merina" avy amin' ny reniny Andrianampoinimerina fa tsy "Merina madio" akory. Marihina anefa fa Andriamiharamanjaka dia manila ihany koa satria anisan' ny razambeny sy razan' andriana nanjaka tamin' ny faritr' Anjozorobe dia ireo Andriamamilaza sy [[Andriandoriamanjaka]] izay samy niainga avy eo [[Ambohidrabiby]] ary tarana-d[[Rabiby]] no niverina nankany Anjozorobe. Manodidina ny taona 1720–1730 ny taona nahaterahan’ Andrianampoinimerina satria i Mayeur, frantsay nivahiny tao amin' ny fanjakan’ Andratsay tamin' ny taona 1777, dia nirakitra tamin’ ny diariny ny filazan’ ny olona nohadihadiany fa Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga dia antidahy. Raha apetraka ary fa efa antidahy Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777 nanoratan’ i Mayeur dia efa mahatratra 50 taona farafahakeliny Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777. [[Alahamadibe|Vava Alahamady]] amin' ny volana [[Alahamady]] kosa no voalazan' ny lovantsofina fa andro nahaterahany. == Ny endriny sy ny toe-batany == === Lehilahy fohy === Tsy azo sary Andrianampoinimerina satria norarany tsy hiakatra an’ Imerina ny vahiny. Ny [[lovantsofina]] anefa dia mitazona fa lehilahy fohy fa tsy lava Andrianampoinimerina. Araka ny filazan' ny mpitazona tantara momba ny fandrian’ Andrianampoinimerina ao amin’ ny lapany atao hoe "Mahandrihono" ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga dia sahabo ho 1,45 m ny halavan’ Andrianampoinimerina. Ary farany, i Mayeur dia nanoratra tamin’ ny taona 1777 tao amin’ ny diariny fa araka ny notaterina taminy dia fohy Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga. === Mazava hoditra === Momba ny fihodirany dia tsisy sary ahafahana mamantatra izany. "Ilahifotsy" anefa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] raibeny azy. Midika izany fa fotsy fihodirana na mazava hoditra Andrianampoinimerina. Mbola ny hafa-draibeny manao hoe "Ilahifotsy avy amin’ alahamadintany no tompon’ ny farany" no nentiny nandresy lahatra ny vahoakan’ [[Ambohimanga]] raha naka ny fanjakana tao Ambohimanga Andrianampoinimerina satria mantsy mitovy volonkoditra sy fiaviana amin’ ny voalazan’ Andriambelomasina izy (fa raha tsy fotsy izy no tsy avy amin’ ny alahamadintany dia ho mpisandoka fotsiny ihany). Manaraka izany, [[Radama I]] zanaka naterak’ Andrianampoinimerina dia olona fotsy fihodirana na mazava fihodirana, malama volo, maranitr' orona fa tsy mangamanga sy ngita volo, no tsy manana endrika afrikana. Inoana araka izany fa tsy mifanalavitra loatra amin’ ny endri-d[[Radama Voalohany|Radama I]] Andrianampoinimerina rainy. Ary farany, nisy sary vita hosodoko momba an’Andrianampoinimerina, sary izay mampiseho fa olona fotsy na mazava fihodirana, maranitr' orona ary lavalava endrika izy. Misy moa ny milaza fa tsy tena endrik’ Andrianampoinimerina no hita amin’ ilay hosodoko. Ny tsy azo hidivirana anefa dia hatramin’ ny nahavitan’ izany sary hosodoko izany dia maro ireo taranak’ Andrianampoinimerina no nitazona dika mitovy amin’ izany, eny hatrany anaty rovan’ Antananarivo sy Ambohimanga ary amin’ ny rova maro amin’ ny vohitra 12. Midika izany fa saika noeken’ ny maro ho manakaiky tanteraka ny endrik’ Andrianampoinimerina iny sary hosodoko mahakasika azy iny. [[Sary:Sary maneho ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, antsoina koa hoe Ilahifotsy na Imboasalama.JPG|vignette|329x329px|Andrianampoinimerina]] == Ny nitazaina azy == === Fahazazany === Kamboty reny fahazaza Andrianampoinimerina ka teo anilan-drainy tany Anjozorobe izy no nitoetra. Tsy zanaky ny vadiben’ Andriamiharamanjaka moa izy no tsy mba nisy reny hihantahantana ka tamin’ ny fahazazany dia efa nahakarakara tena sy nahay nitady vola ary nampiasa ny herin-tsandriny izy. Ny manarakandro, ny miasa tany, ny kilalaon-tsaina, ny [[tafasiry]] amin’ ny antitra, ny mikarakara ny zandriny iray tampo aminy, ny mitsidika ny vohitra manan-tantara ary ny mihaino kabary an-dapa no nandaniany ny antokonandrony fa tsy mba liana tamin’ ny fanaon’ ny zaza sy tanora mitovy taona aminy izy. Rehefa henon’ [[Andrianjafy]] anadahin-dreniny, Andrianjafy izay efa nanjaka nandimby an’ [[Andriambelomasina]] teo [[Ambohimanga]], ary Andrianjafy moa tsy niteraka rahateo, ny nahazo an’ Andrianampoinimerina dia nalainy ho any aminy eny Ambohimanga izy izay hany havany akaiky. Koa nandao an-drainy Andrianampoinimerina ary tonga nonina teo Ambohimanga ka nankinin' Andrianjafy tamin' ny loholona teo Ambohimanga ny fitaizana azy. Na dia teo Ambohimanga aza dia mbola notohizan' Andrianampoinimerina hatrany ilay toetrany mahakarakara tena sy be atao. Ho fehiny, [[kolontsaina]] roa samy hafa no nitaizana an’ Andrianampoinimerina dia ny kolontsain’ [[Anjozorobe]] avy amin’ ny rainy ary ny kolontsaina merina avy amin’ ny fianakavian-dreniny. == Ny nahazoany ny fanjakana sy ny nanitarany izany == === Saika Ralaitokana no nanjaka === [[Sary:Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga.JPG|vignette|Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga]] Tsiahivina ny hafatr’ [[Andriambelomasina]] fony fahavelony fa rehefa modimandry izy dia [[Andrianjafy]] no manjaka ary aorian’ Andrianjafy kosa dia Ilahifotsy avy amin’ Alahamadintany zafikeliny no manjaka. Nankato tanteraka ny hafa-drainy Andrianjafy fony izy nihevitra fa momba izy, koa nankininy tamin’ ireo loholona teo [[Ambohimanga]] ny fitaizana an’ Andrianampoinimerina nandrandrainy handimby azy rahatrizay. Tato aoriana anefa dia niteraka an-d[[Ralaitokana]] i Andrianjafy ka novoriny ny vahoaka ary nilazany fa Ralaitokana no hanjaka aoriany. Tezitra tamin’ Andrianjafy ny loholon’ Ambohimanga izay efa nifankahazo am-po tamin’ Andrianampoinimerina. Nohararaotin’ ireo loholona ireo ny tsy nahateo Ambohimanga an’ Andrianjafy hanandratany ho mpanjaka an’ Andrianampoinimerina sy hakana ny fon’ [[Ambohidrabiby]] sy ny vohitra miaraka aminy. Koa nandefa iraka teroa Ambohidrabiby Andrianampoinimerina handresy lahatra an' Ambohidrabiby sy ny vohitra manodidina hiandany aminy sy haka lamba jaky tenomin' [[Andriandoriamanjaka]] hotafiany amin' ny fanandratana azy ho mpanjaka. Tsy nanaiky Ambohidrabiby raha tsy natao [[Menabe (tany)|menabe]] sy tsy alaimbodihena koa neken' Andrianampoinimerina izany. Ny Andriandoriamanjaka kosa nampitondra lamba jaky ireo irak' Andrianampoinimerina mba hatafy ity farany ho mariky ny maha mpanjaka azy. Vao tafiditra teo Ambohimanga ireo iraka dia nasain’ ny loholon’ Ambohimanga nohidiana ny vavahadin’ Ambohimanga ary natafin’ izy ireo an’ Andrianampoinimerina ny [[jaky]] nentin’ ny iraka sady napetrak’ izy ireo miaraka amin’ ny mpanotrona maro teo [[Ambatomiatendro]] Andrianampoinimerina ary natao fararano ny fanapoahana [[basy]] sy dobok’ [[amponga]] sy [[sodina]]. Teny an-dalana hody ho any Ambohimanga Andrianjafy no nilazana fa efa natsangan’ Ambohimanga ho mpanjaka Andrianampoinimerina. Tsy nino izany izy fa niroso hatrany ny diany ka afaka an’ [[Ambohitrandriamanjaka]] izy no nahatazana an’ Andrianampoinimerina eroa Ambatomiatendro miavaka amin’ ny jaky tinafiny izay mbola mazava loko tsara satria vaovao ka fantatr’ Andrianjafy fa efa lasan’ Andrianampoinimerina Ambohimanga ary Ambohidrabiby koa. Hany hery, nitodi-doha nankeny amin’ ny lafin-kavany eny [[Ilafy (Analamanga)|Ilafy]] Andrianjafy no nanozona an’ Ambohimanga. === Niezaka nampiray ny tany nanjakany === Araka izany, tamin’ Ambohimanga sy ny manodidina no nanjaka Andrianampoinimerina. Ambohidrabiby sy ny vohitra miaraka aminy moa dia nanaiky niandany taminy rehefa nataony tsy alaimbodihena sy menabe. Ilafy sy Andrianjafy kosa mbola nanohitra azy ka niadiany ka resiny. Natambany ho tokon’ [[Avaradrano]], zokin’ Imerina enin-toko ireo. Tsy fantatra marina ny taona nanombohan’ Andrianampoinimerina nanjaka tao Ambohimanga fa efa talohan’ ny taona 1777 nivahinianan’ i Mayeur tao Andratsay izany ka hatramin’ ny taona 1787. Rehefa izany, na dia teo aza ny fifamitranam-pihavanana nifanaovan’ izy sy [[Andrianamboatsimarofy]] mpanjakan’ Imerinatsimo tamin’ ny [[fanambadiana]] dia ady no niafaran’ izy roalahy ka resy sy nandositra any [[Imamo]] Andrianamboatsimarofy (fa tato aoriana izy vao nafindra nafenina tao [[Antsahadinta]]). Nozarain’ Andrianampoinimerina ho toko roa Imerinatsimo mba tsy hatanjaka intsony, dia tokon’ny Vakinisisaony sy tokon' Ambodirano ka nalainy vady ny maro tamin' ny [[Zanakandriana|Zanak' andriana]] teo [[Alasora]] ka nisy napetrany teo Antsahadinta fa izy kosa nanao lapa hitoerany teo Antananarivo. === Fanitarany ny fanjakana === [[Sary:Mahandrihono, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan' Ambohimanga.JPG|vignette|Mahandrihono, lapan' ny mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan' Ambohimanga.]] Rehefa izany, dia nanoa an’ Andrianampoinimerina ny fanjakan’ [[Ambohidratrimo]] izay nanolotra an-d[[Rambolamasoandro]] ho vadiny ka nataony ho toko iray dia [[Marovatana]] izany. Ary ny fanjakana madinika maro tamin’ ny tany antsinanan’ [[Ambohimalaza]] dia nanoa azy na dia nanohitra mafy aza ny tao Ambatomanga ka lasany hatramin’ ny fanjakana [[bezanozano]] amin’ ny faritry [[Mantasoa]]. Nataony isan’ Avaradrano ireo fa tato aoriana vao natao ho [[Vakiniadiana]]. Rehefa izany dia nitarin’ Andrianampoinimerina miakandrefana ny fanjakany ka nanoa azy ny fanjakan’ [[Imamo]], izay nataony isan’ ny tokon’ Ambodirano. Nanoa koa ny fanjakan’ i [[Vonizongo]] ka nataony toko iray dia Vonizongo. Rehefa izany dia nitariny nianatsimo ny fanjakany ka nanoa azy mora foana [[Andriamanalinibetsileo]] mpajakan’ [[Andratsay]]. Dia nitariny nianatsimo amin’ ny [[Betsileo]] ny fanjakany ka Ilaidama ([[Radama I]]) vao 20 taona monja no nasainy nitaritafika ka resy i [[Rivoekembahoaka]] mpanjakan’ i [[Fisakàna]] sy [[Andrinaompanalina]] mpanjakan’ Ambositra Sahasomangana; nanoa azy Andrianantara mpanjakan’ny Manandriana sy [[Andriamanalina III]] mpanjakan’ [[Isandra]] sy [[Raonimpanarivotomponony]] mpanjakan’ i [[Lalazana]] sy [[Andriambavizanaka]] mpanjakan’ i [[Lalangina]] sy [[Rarivoarindrano]] mpanjakan’ i Arindrano. Natambany ho tokon’ ny [[Vakinankaratra]] ireo fanjakan’ [[Andratsay]] sy [[Betsileo]]. Mbola navelany hitondra ny anaram-boninahitra mpanjaka anefa ireo mpanjaka nanoa fa [[Radama I]] no nilaza tany [[Fianarantsoa]] fa tsisy mpanjaka intsony amin’ ny fanjakany eto [[Madagasikara]] afa-tsy izy ihany fa [[Zanakandriana|zanak' andriana]] no anaram-boninahitra isaloran’ ireo mpanjaka nanoa azy. Nandritra izany, ny fanjakan’ Anjozorobe dia efa ireo zanaky ny vadiben’ [[Andriamiharamanjaka]] no nanjaka tao ary izy ireo tsy nety nanoa an’ Andrianampoinimerina koa notafihan’ ito farany izy ireo ka lasany ny ampahany amin’ ny faritry ny fanjakan’ Anjozorobe ka nataony ho anisan’ Avaradrano. Tsy fantatra mazava anefa ny sisin-tany amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe fa dia namporisihiny ny vahoakany hianavaratra mihoatra ny reniranon' i Mananara araka izay tratra.<ref><nowiki>https://www.britannica.com/biography/Andrianampoinimerina?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Vokatry ny fanitaram-panjakana === [[Sary:Expansion of Merina Kingdom during reign of Andrianampoinimerina 1787-1810.png|vignette|413x413px|Fanitarana ny Fanjakan' Imerina notarihin' Andrianampoinimerina (taona 1787-1810)]] Araka izany, niainga tamin’ ny faritra kely indrindra Andrianampoinimerina ka tonga lehibe indrindra ny fanjakany, ary izy no mpanjaka voalohany nahatafaray ny fanjakana merina hatramin' ny andro nizaran' [[Andriamasinavalona]] izany ho fanjakana efatra. Nataony enin-toko Imerina. Raha tsiahivina dia talohan’ ny taona 1787 (ary efa talohan’ ny taona 1777) no efa mpanjakan’ [[Ambohimanga]] Andrianampoinimerina ary teo ny renivohitry ny fanjakany nisy ny lapany natao hoe Mahandrinono. Tamin’ izany, ny andriana fito toko dia tsy mba nomeny zaratany teo Ambohimanga satria tsy neken’ Ambohimanga izany, fa dia ny terak’ Ambohimanga (na [[andriana]] na [[hova]] na [[Mainty enin-dreny|mainty]]) efa tompontany teo ihany sy ny olona avy amin’ ny lafy valo nampiakarin’ Andrianampoinimerina taty Imerina (ny mpanandro, ny mpisikidin' andriana, ny [[ombiasa]]) sy ny mpiambina andriana ary ny vady amanjanak’ Andrianampoinimerina no nonina teo Ambohimanga. Tamn' ny taona 1787 ka hatramin’ ny taona 1810 kosa no namoriany an’ Imerina sy nampanekeny ny fanjakana maro hafa ka ny rovan’ Antananarivo no renivohitry ny fanjakany izay nisy ny lapany atao hoe "Mahitsielafanjaka". Ny tranokotona maro nitoeran’ ny ankohonana sy fianakaviana akaiky an’ Andrianampoinimerina no nanodidina ny lapa tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan' Antananarivo]]. Teroa ambany avaratry ny rova kosa, manodidina an’ [[Andohalo]] dia nisy faritra nohodidininy hadivory ka fianakaviana notsongainy avy amin' [[Andriatompokoindrindra]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]], [[Andriandoriamanjaka]], [[Raberanto]] ary [[Zazamarolahy]] no namponeniny tamin’ izany faritra voahodidina hadivory izany. Teo atsimon’ ny rova kosa no nametrahany ny Voromahery mpiambina azy. Tsy noekeny hisy loholona hova sy mpanandro sy mpimasy nonina teo akaikin’ ny rovan’ Antananarivo. Fa ny sisa amin’ ny andriana sy hova ary mainty enin-dreny amin’ Imerina enin-toko dia samy nomeny zaratany saingy ivelan’ Andohalo sy tamin’ ny faritra manodidina ny vohitr’ Antananarivo azon’ izy ireo honenana. Izany fizaran-tany izany no tsy itovizan’ Antananarivo sy Ambohimanga. == Ny anarana nisalorany == [[Sary:Mahitsielafanjaka, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antananarivo.JPG|vignette|Mahitsielafanjaka, lapan' ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan'Antananarivo]] === Imboasalama na Ramboasalama === Mpanjaka nitondra anarana betsaka indrindra Andrianampoinimerina. Tamin' ny fahazazany dia Imboasalama no anarana niantsoan’ ny lafin-drainy azy tany [[Anjozorobe]] fa farariana izy noho izy [[Alahamady|vintan' Alahamady]]. === Ilahifotsy === Ilahifotsy kosa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] sy ny lafin-dreniny azy teny [[Ambohimanga]]. Vao nanjaka teo Ambohimanga izy dia nisalotra ny anarana Andrianampoinimerina, nentiny nampangina ny andriana merina madio izay nanenjika azy ho manila merina sy mpisandoka fahefana ary koa hanehoany ny maha zafind-[[Rangorinimerina]] azy, ary ny vadibeny dia nantsoiny hoe [[Rabodonimerina]]. === Ny Ombalahibemaso === Noho izy manana toe-tsaina mpitarika, tsy mifidy tany hiadiana, sahy manao dingana lehibe ho amin' ny fanovana, manana vinam-piarahamonina, hendry, mahalala ny pitsony amin’ ny fanjakany, mikendry hatrany ny fampandrosoana ny fanjakany sy ny vahoakany ary miaro ny harem-pireneny sy ny vahoakany amin' ny hafetsen' ny vahiny dia nantsoin’ ny vahoakany sy ny fanjakana manodidina tamin’ ny anarana hoe Ny Ombalahibemaso izy. Tamin’ Andrianampoinimerina nampandry tany [[Mandiavato]] no mianavaratra-atsinana dia nitaingina ny vatolampy avobe eo ambony atsinanan’ ny tanàna [[Imiantsoarivo]]. Betsaka ny fanomezana naterin’ ny olona ho azy ka faly izy noho izany. Nitsangana izy amin’ ny maso mihiratra be nijery ny vahoaka, toy ny ombilahy hiady. Izany, hono, nanaovan’ ny olona azy hoe ”Ombalahibemaso”. Tamin’ izay koa no nanovany ny anaran’ ny tanàna natao hoe “Ambatofisaorana” satria teo no nisaorany ny vahoaka naneho fitiavana azy. == Ny toetsainy == === Saro-piaro tamin' ny fanjakany === Olon’ ny fitiavan-tanindrazana sy ny firaisam-pirenena: "Ny ranomasina no valamparihiko", izany no teny filamatra napetrany entiny nanehoany ny finoany fa foin’ Andriananahary ho fanjakany ny Nosy iray manontolo. Na dia tsy tanteraka aza izany dia efa nanaiky azy ny ampahatelon’ny faritr' i Madagasikara ary natahoran' ny fanjakana maro sisa izy talohan' ny fodiamandriny. Ambonin’ izany, navahan’ Andrianampoinimerina tsara ny teraky ny Nosy sy ny vahiny (Arabo, Vazaha, Sinoa, Karana, Afrikana). Noheverin’ Andrianampoinimerina fa hametsifetsy ny vahoakany sy hanangona ny harena eto an-toerana fotsiny no ahatongavan’ ireo vahiny (Arabo, Eropeana, Indiana, Sinoa, Afrikana) ka noferan’ Andrianampoinimerina fa hatreo Ambatomanga sy Betafo ary Maevatanana no azon’ ireo vahiny hiakarana sy tsidihana raha avy any amorontsiraka sy avy any atsimo hoany ankibon' Imerina izy ireo. Ny Malagasy kosa, dia ny [[Sakalava]], [[Betsileo]], [[Betsimisaraka]] sy ireo foko hafa mponina amin’ ny Nosy, dia navelan’ Andrianampoinimerina hiakatra an’ Imerina satria noheveriny fa ny lafivalon’ ny Nosy no fanjakany ka vahoakany no niheverany azy ireo na dia hafa foko aza. Fantatr’ Andrianampoinimerina koa fa hamotika ny vahoaka ny toaka sy fomban’ ny vahiny koa nofehezin’ Andrianampoinimerina tamin’ ny sainy ny vahoakany ka novoriany ny vahoaka ary nalainy ny omby velona nampibobohany toaka ary nasainy norasainy ka indreo ny atin’ ny omby masaky ny toaka ka niaiky ny vahoaka fa ratsy ny fomba vahiny. === Olon' ny fisokafana amin' ny samy Malagasy === Olon’ ny fisokafana: Voalohany, amin’ ny lafiny firazanana dia maro ireo hova sy olona avy amin’ ny fanjakan’ [[Anjozorobe]], [[Imamo]], [[Vonizongo]], [[Andratsay]], [[Betsileo]], [[Sakalava]], [[Antemoro]], sns izay nankasitrahany no nataon’ Andrianampoinimerina ho isan’ ny [[Zanadralambo]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]] ary [[Zazamarolahy]]. Niteraka fahatezerana teo amin’ ny andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana izany saingy gadra lava no sazy miandry ireo andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana ireo raha nanohitra izany ka tsy nisy sahy nivolana imaso. Nipetraka ho tarazo tamin' ny mpanjaka nandimby azy izany fisokafana izany, ka [[Radama I]] dia nanana vady sakalava, [[Ranavalona I]] dia niteraka tamin’ Andriamihaja [[hova]], Ranavalona I dia nanangana zaza avy amin’ ny fanjakan’ Andratsay ary [[Ranavalona II]] sy [[Ranavalona III]] ary [[Rasoherina]] dia vadin’ ny [[Rainilaiarivony|praiministra]] izay hova. Faharoa, teo amin’ ny raharaham-panjakana koa dia nanao fisokafana tamin’ ny [[Vondrom-poko|foko]] hafa sy ny hova merina izy ka saika ny olona avy amin’ ny foko hafa sy hova merina no nanodidina azy tao androvan’ Ambohimanga. Ohatra, Ratendro sy Rabefiraisana taranak’ andriana avy any Imamo no lehiben’ ny mpanandrony sy mpanolo-tsainy. Nodidiany àry fa izay hanjaka handimby azy dia tsy maintsy miditra ao amin’ ny tranon-dRabefiraisana eo Ambohimanga aloha. I [[Hagamainty]] sy i [[Hagafotsy]] hova koa no anisan’ ny mpanolo-tsainy. Ary rehefa notaterina taminy fa ny mpanjakan’ Andratsay sy ireo mpanjakan’ ny [[Betsileo]] tao atsimon’ ny fanjakany dia nampiasa [[Anakara]] dia nampiakatra Anakara avy any [[Vohipeno]] izy ho ombiasiny sy hampianatra [[sorabe]] ny zanany ka ireo Anakara ireo dia to teny taminy. Fahatelo, teo amin’ ny fanambadiana koa dia nanohy ny fisokafana efa nataon’ [[Andriambelomasina]] raibeny izy satria ny zanany tamin’ ny andriambavy merina ampolony maro dia nampanambadiny zanakandriana tamin’ ny foko hafa manodidina an’ Imerina. Inoana fa ilay maha manila merina-Anjozorobe azy no nahatonga an’ Andrianampoinimerina tsy nanana olana amin’ ny fisokafana sy fifandraisana amin’ ny foko sy firazanana hafa. === Olon' ny toekarena Andrianamponimerina === Olon’ ny toekarena: "Izaho tsy manampahavalo afa-tsy ny [[mosary]]" hoy Andrianampoinimerina. Nezahiny ho mandry ny tany ary notolorany [[angady]] ny isan-dahy ka nasainy namboly ny olona. Rehefa izany dia nanisy tsena iray isan-kerinandro sy isam-bohitra izy ka nitobaka ny vokatra, resy ny mosary ary voky ny vahoaka. Satria vory maro ny olona isaky ny tsena koa nataony andro sy toerana nampitàna ny hafany ny andro tsena ary [[kabary]] no anaovan’ ny irak’ andriana izany. === Olon' ny fahamarinana sy ny fikirizana === Olon’ ny fahamarinana: “Ny fanjakana tsy ananako havana, hoy izy, ka rehefa vandana dia [[kary]]". Tsy tiany ny [[kolikoly]] sy ny tsy marina. Tsy nanavahany io fa na dia ny vady amanjanany sy ny iray tampo aminy aza dia maro no nokendaina sy natao sesitany raha nikasa ny hiaka-dapa na hanohitra azy. Olon’ ny fikirizana: Na teo amin’ ny lafiny ara-tafika, na fambolena na fotodrafitrasa na fitiavana sy maro hafa dia olona be kiry Andrianampoinimerina ka tsy navelany raha tsy azony izay ilainy. Toy izany, raha hariva nandrotsa-bary iny izy tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan’ Antananarivo]] no nahatsiaro [[sakay]] dia naniraka olona haka [[pilokely]] teny Ambohimanga ka voaloatra ny vary tonga ny pilokely. Toy izany koa, manina an’ i [[Miangaly]] izy ka tsy navelany raha tsy iny maizim-bava vilany izy nanainga teo [[Antananarivo]] ary nandry tamin’ i Miangaly tany [[Manjakandriana]] ny halina iny ihany. Ary raha nisy vohitra notafihiny nanohitra azy dia tsy navelany fa notafihiny sy nataony fahirano tsy ankiato ka nanaiky azy ny farany. Olona tia tsidi-bohitra sy mamangy havana: Tsy mba mahatafatoetra ao an-drova Andrianampoinimerina fa dia mitsidika ny tanàna sy vohitra sy lohasaha sy fantsakana maro amin’ ny fanjakany, tsy mba ho fialamboly fa fitiavana mifanerasera mivantana amin’ ny vahoakany ahalalany ny olana sy vokatra ary ny tantaram-bohitra ka maro ny vatolahy sy anaran-tanàna ary loharano saika nifamatotra tamin’ ny nandalovany. Olon’ ny tontolo iainana: Izy no mpanjaka voalohany taty Imerina namoaka didy fa tsy azo aripaka ny [[ala]] amin’ ny tanin’ andriamanjaka rehetra indrindra ny manodidina ny vohitr’ [[Ambohimanga]]. Anefa ny hazo nianjera sy maina amin' ny tanin' ny mpanjaka dia azon' ny mananontena alaina atao [[kitay]]. Notsinjoviny koa ny biby maro ka ny [[goaika]] teo Ambohimanga dia tsy nekeny ny famonoana izany ary namonoany [[omby]] isan-kerinandro. Olona tia rà: Nahagaga tokoa fa tamin’ ny fanjakana fahavalony dia ny fo no nentin’ Andrianampoinimerina nampanaiky azy ireny ka raha nanda izany ireo [[Vondrom-poko|foko]] ireo dia notafihiny ka tsy navelany raha tsy resiny sy voababony. Fa ny amin' ny vady aman-janany kosa dia tsy mba namindrany fo fa dia novonoiny tsisy antra na nataony sesitany lavareny raha noheveriny fa namadika azy. === Tia vehivavy: vady, reny, anabavy,siny maro hafa izy === [[Sary:Fasan-dRasendrasoa , vadiben'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, ao amin'ny Rovan' Ambohidrabiby.JPG|vignette|248x248px|Fasan-dRasendrasoa, vadiben' Andrianampoinimerina, ao amin' ny Rovan' Ambohidrabiby.]] Olona tia vehivavy: Nomen' Andrianampoinimerina lanja sy anjara manokana teo amin' ny fiainany ny vehivavy. Voalohany, ampolony maro ny vadiny ka misy ny tena tiany ary misy kosa vadim-panjakana ho fitandroana fahalemana. Tany amboalohany dia [[Rabodonimerina]] no vadibeny ary nampitoeriny tao [[Ambohimanga]] saingy tsy niteraka izy ireo. Nony niamboho Rabodonimerina dia [[Rasendrasoa]] zanak' Andriamanitrirazaka taranak' [[Andriampolofantsy]] no lasa vadibeny ary napetrany tao [[Ambohidrabiby]]. Faharoa, ny lapa Mahandrihono ao Ambohimanga izay misy azy dia ahitana sary nono eny akaikin' ny tapenaka izay tazan' ny masony raha mitsilany matory eo ampandriany izy. [[Sary:Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta.JPG|vignette|253x253px|Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta]] Fahatelo, nanana lanja manokana taminy ny anabaviny sy ny reniny ary ny renibeny ka noferany fa ny tera-d[[Rangorinimerina]] renibeny sy ny tera-d[[Ralesoka]] anabaviny ihany no mahazo manjaka mandimby azy. Ankoatr' izany, navahany manokana ny vehivavy mananotena izay nomeny alalana haka kitay amin' ny alany. Ary farany, nofaritany fa mitondra Radama I nefa an' ny vehivavy ny farany dia an' i Mavo izany izay nisalotra ny anarana [[Ranavalona I|Ranavalona]] izay nalaina avy amin' ny anarana [[Ranavalonandriambelomasina]] renin' Andrianampoinimerina. == Ny niafarany == Tsisy nisy nahavita izay vitan’ Andrianampoinimerina tamin’ ny mpanjaka rehetra teto [[Madagasikara]] talohany. Izy no nampanaiky ny fanjakana maro nanodidina an’ Ambohimanga sy [[Imerina]]. Matsilo saina izy satria na dia tsy nahita ranomasina aza izy ary na dia nonina taty anivon-tany dia fantany fa [[nosy]] i Madagasikara ary tokony ho fanjakana tokana fa tsy hizarazara. Izy no Rain’ ny fampivondronana ho fanjakana tokana an’ i Madagasikara. Raha nitaratra tamin’ ny loharano teo [[Ankatso]] izy dia hitany fa efa antomotra ny fodiamandriny ka nanafatra izy fa eny [[Ambohimanga]] no hafenina izy noho io vohitra io iafenan' ny lafin-kavany akaiky azy. Fa ny andriana miafina tamin' ny [[fitomiandalana]] teo androvan' Antananarivo dia misy razany ny sasany saingy lavitra kokoa. Tratra antitra Andrianampoinimerina ka ny taona 1810 izy no niamboho ary nafenina teo atsimon’ [[Andriambelomasina]] raibeny ao an-drovan’ Ambohimanga. Sahy nampamono ny zanany roalahy hafa mba hampanjaka an’ Ilaidama. na toy ny nataon’ Andrianampoinimerina taty aoriana. Tato aoriana anefa, raha vao voazanaka i [[Madagasikara]] dia tsapan’ ny mpitondra frantsay fa mbola maro ny Malagasy nino ny hasin’ ny razan’ andriana koa nafindran’ ny [[Frantsa|Frantsay]] ho ao androvan’ Antananarivo ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Tamin' ny taona 2008, tamin’ ny fitondran’ i [[Marc Ravalomanana]] no tafaverina ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Niteraka resabe anefa izany famindrana izany satria tao ny tsy nankasitraka noho io famindrana io natao mangingina, raha niteraka fankasitrahana kosa hoan' ny hafa izay nihevitra fa voavaha ny famonjàna ara-tantara ny firenena malagasy nataon' ny mpanjanatany. == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * '''Mpanjaka merina''' ** [[Rafohy]] (maty tamin' ny 1540) na [[Rangita]] (maty tamin' ny 1530) ** [[Andriamanelo]] (nanjaka 1540-1575) ** [[Ralambo]] (nanjaka 1575-1610) ** [[Andrianjaka]] (nanjaka 1600-1610) ** [[Andriantsitakatrandriana]] (nanjaka 1630-1650) ** [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] (nanjaka 1650-1670) ** [[Andrianjakatsitakatrandriana]] (nanjaka 1670-1675) ** [[Andriamasinavalona]] (nanjaka 1675-1710) ** [[Andriantsimitoviaminandriandrazaka]] (nanjaka 1710-1730) ** [[Andriambelomasina]] (nanjaka 1730-1770) ** [[Andrianjafy]] (nanjaka 1770-1787) ** [[Andrianampoinimerina]] (nanjaka 1787-1810) ** [[Radama I]] (nanjaka 1810-1828) ** [[Ranavalona I]] (nanjaka 1828-1861) ** [[Radama II]] (nanjaka 1861-1863) ** [[Rasoherina]] (nanjaka 1863-1868) ** [[Ranavalona II]] (nanjaka 1868-1883) ** [[Ranavalona III]] (nanjaka 1883-1897) * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Fanovozan-kevitra == * Ade Ajayi, Jacob F. (1998). ''General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 9780520067011</nowiki>. * Blanchy, Sophie; Rakotoarisoa, Jean-Aimé; Beaujard, Philippe; Radimilahy, Chantal (2006). ''Les dieux au service du peuple. Itinéraires religieux, médiations, syncrétisme à Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811140465</nowiki>. * Callet, François (1908). ''Tantara ny andriana eto Madagasikara'' (''histoire des rois''). Antananarivo: Imprimerie Catholique. * Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"''. Leiden, the Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 978-90-04-20980-0</nowiki>. * Domenichini-Ramiaramanana, Bakoly (1983). ''Du ohabolana au hainteny: langue, littérature et politique à Madagascar''. Paris: KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782865370634</nowiki>. * Ellis, Stephen; Rajaonah, Faranirina (1998). ''L'insurrection des menalamba: une révolte à Madagascar, 1895–1898''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-796-1</nowiki>. * Fage, J.D.; Flint, J.E.; Oliver, R.A. (1986). ''The Cambridge History of Africa: From c. 1790 to c. 1870''. London: Cambridge University Press. <nowiki>ISBN 0-521-20413-5</nowiki>. * Featherman, Americus (1888). ''Social history of the races of mankind: Volume 2, Part 2''. London: Trübner & Co. * Fournet-Guérin, Catherine (2007). ''Vivre à Tananarive: géographie du changement dans la capitale malgache''. Antananarivo, Madagascar: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-84586-869-4</nowiki>. * Freeman, Joseph John; Johns, David (1840). ''A narrative of the persecution of the Christians in Madagascar: with details of the escape of six Christian refugees now in England.'' Berlin: J. Snow. * Frémigacci, Jean (1999). "Le Rova de Tananarive: Destruction d'un lieu saint ou constitution d'une référence identitaire?". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''Histoire d'Afrique''. Paris: Éditions Karthala. * Galibert, Didier (2009). ''Les gens du pouvoir à Madagascar – Etat postcolonial, légitimités et territoire (1956–2002)''. Antananarivo: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811131432</nowiki>. * Nave, Ari (2010). "Andrianampoinimerina". In Appiah, A. and H.L. Gates (ed.). ''Encyclopedia of Africa, Volume 2''. Oxford University Press. <nowiki>ISBN 9780195337709</nowiki>. * Ogot, Bethwell (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 978-92-3-101711-7</nowiki>. * Rabedaoro, Eris (2010). ''Fanorona'' (amin' ny teny frantsay). Paris: Publibook. <nowiki>ISBN 9782748355871</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (1983). ''Les souverains de Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-059-7</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (2012). "Andrianampoinimerina et la tentative d'autonomisation de l'état Merina. Madagascar XVIIIe siecle". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''L'invention religieuse en Afrique: histoire et religion en Afrique noire''. Karthala Editions. pp. 201–212. <nowiki>ISBN 9782865373734</nowiki>. * Ranaivo, Flavien; Janicot, Claude (1968). ''Les guides bleues: Madagascar''. Paris: Librairie Hachette. * Rich, Jeremy (2012). "Andrianampoinimerina". In Akyeampong, EK and HL Gates (ed.). ''Dictionary of African Biography''. Oxford University Press. pp. 229–230. <nowiki>ISBN 9780195382075</nowiki>. * Van Zant, Peter (2013). ''New Developments In Asian Studies''. New York: Routledge. <nowiki>ISBN 9781136174704</nowiki>. == Loharano sy fanamarihana == [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] [[sokajy:Mpanjakan'i Madagasikara]] 554sg1ptmksv630ugaijcvb41g0r0kg 1153310 1153309 2026-11-06T14:31:24Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1153310 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Ramboasalama Andrianamponimerina|teraka=Teraka ny taona manodinana 1745|toerana=Ikaloy avaratr'Antananarivo|maty=1810|firenena=Malagasy|asa=Mpanjakan'ny foko merina, mpandrafitra lalàna|seha-pitiavana=Maro vady|asa hafa=Mpandrafitra lalàna Mpampandry tany|sary=Andrianamponimerina}} '''Andrianampoinimerina''' dia anisan' ny [[mpanjaka]] voalohany teo amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]]. Teraka tamin' ny taona 1745 izy ary maty tamin' ny taona 1810. Imboasalama no anarany font izy mbola kely. [[Andriamiharamanjaka]] no rainy ary [[Ranavalonandriambelomasina]] no reniny. Nanambady maro izy ka anisan' izany [[Rabodonimerina]], [[Rasendrasoa|Rasendrasoa,]] [[Rambolamasoandro]] ary i [[Miangaly]]. [[Radama I]] zanany no nandimby azy rehefa maty izy. Nanjaka tamin' ny taona 1787 ka hatramin' ny taona 1810 izy. Ny nanamarika ny fanjakany dia ny fampihavana indray an' Imerina taorian' ny ady an-trano nandritra ny 77 taona, ary ny fanitaram-panjakana nanaraka izany tany amin' ny faritra manodinana ny foko Merina ka nahatonga ny fampiraisana an' i [[Madagasikara]] teo ambany fitondran' ny Merina. Andrianampoinimerina dia olo-malaza eo amin' ny kolontsaina ary ny tantaram-piainany, araka ny lovantsofin' ny [[Merina]], dia mifangaro [[angano]], ary heverina ho anisan' ny mpitari-tafika sy mpitarika ara-pôlitika lehibe indrindra teo amin' ny tantaran' i Madagasikara. Andrianampoinimerina dia nandray fahefana rehefa nesorina ny dadatoany, [[Andrianjafy]], izay nanjaka tao [[Avaradrano|Imerina Avaradrano]]. Talohan' ny nanjakan' Andrianampoinimerina dia nifandona tamin' ny faritany telo hafa mifanolo-bodirindrina tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina]] teo aloha Imerina Avaradrano, [[faritany]] izay niray hina tamin' ny vanim-potoana anjakan' [[Andriamasinavalona]] zato taona lasa izay. Andrianampoinimerina dia nanao ny renivohiny tao [[Ambohimanga]] izay voaro manda, sady toerana manan-danja ara-panahy sy ara-kolontsaina ary ara-pôlitika izay voatendry ho Lova Iraisam-pirenenan' ny [[UNESCO]] tamin' ny taona 2001. Natao toerana ho tsidihana mihitsy ny trano fonenan' ny mpanjaka tany am-boalohany izay eny Ambohimanga ankehitriny . Avy amin' io toerana io no nanitatra tsikelikely ny fanjakany nanerana an' Imerina rehetra tamin' ny voalohany, ary avy eo nanerana ny faritra afovoany lehibe kokoa, ka nitelina ny tanin' ny [[Betsileo]], ny an' ny [[Sihanaka]], ny an' ny [[Bezanozano]] ary ny an' ny [[Bara]]. Rehefa nanjaka nandritra ny 23 taona Andrianampoinimerina tamin' ny fotoana nahafatesany, dia voatambatra soa aman-tsara Imerina ary voaitatra be ny Fanjakana Merina, sady nikasa ny hampiray an' i Madagasikara manontolo mihitsy izy ho eo ambany fahefahany Lerina. Notohizan-d[[Radama Voalohany|Radama I]], zanany izany fanambarana an'i madagasikara ho iray izany ,izy moa sady mpandova azy ary notanterahin-dRanavalona izany vinavinan-drainy izany tao anatin' ny roapolo taona. == Ny nahaterahan' Andrianampoinimerina == === Ny zava-nisy momba ny fanjakana talohan' ny hanjakany === Raha tsiahivina, dia fanjakana iray tsy mivaky [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]] hatramin' ny mpanjaka [[Ralambo]] (1575-1610) ka hatramin’ ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Nozarain’ Andriamasinavalona tamin’ ny zanany efa-dahy ny faritry ny fanjakany ka nisy fanjakana 4 teto Imerina dia teo [[Antananarivo]], [[Ambohidrabiby]], [[Ambohimanga]] ary [[Ambohidratrimo]] izay samy nanana ny renivohiny avy. Nifandrafy ireo fanjakana merina efatra ireo ka resiny fanjakan’ Ambohimanga ny an’Ambohidrabiby Ary lasany n'y fanjakana ka telo sisa dia ny fanjakan’ Ambohimanga, ny fanjakan’ Imerinatsimo (nanana an’ Antananarivo ho renivohiny) ary ny fanjakan’ Ambohidratrimo. Ireo fanjakana Merina ireo nohodidinin' ny fanjakana tsy Merina dia ny fanjakan’ [[Anjozorobe]] tao avaratra sy avaratra antsinanana, ny fanjakan’ [[Andratsay]] tao atsimo, ireo fanjakan' ny [[Bezanozano]] tao atsinanana, ny fanjakan' Imamo tao andrefana atsimo ary ny fanjakan’ i Vonizongo tao andrefana avaratra. Na dia miady sy mifandrafy aza ireo fanjakana Merina telo ireo dia mbola nanao lova tsy mifindra ihany fa nifanambady ny ankohonan' ny mpanjaka tao amin’ izy ireo mba hitazomana ny hasin-drazana sy ny fihavanana.<ref><nowiki>https://www.scribd.com/document/582290090/ANDRIANAMPOINIMERINA?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Ny renin' Andrianampoinimerina === Fony [[Andriambelomasina]] (1730-1760) no nanjaka teo [[Ambohimanga]], dia nisy fifanatonana teo amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe izay marihina fa tsy isan’ ny fanjakana Merina sy nanana an’ [[Andriamiharamanjaka]] ho mpanjakany. Tamin' ny zanany ampolony maro dia akaikin' ny fon' Andriambelomasina kokoa Andrianjafy zanany lahimatoa sy [[Ranavalonandriambelomasina]] zanany vavy matoa. Koa nomen' Andriambelomasina ho vadin’ Andriamiharamanjaka i Ranavalonandriambelomasina mba hitandrovana ny fahalemana amin’ ny fanjakana roa tonta ary hiatrehana ny ady amin’ ny fanjakan’ Imerinatsimo sy Ambohidratrimo. Vadikely anefa Ranavalonandriambelomasina satria Andriamiharamanjaka efa nanana vadibe talohan’ izany. === Ny fahaterahany === Nanaraka sy nitoetra tamin' [[Andriamiharamanjaka]] vadiny tany [[Anjozorobe]] [[Ranavalonandriambelomasina]] ary nitoe-jaza taminy. Rehefa akaiky ny andro hahaterahany dia nananainga Ranavalonandriambelomasina hiteraka any amin' ny ray aman-dreniny eny [[Ambohimanga]]. Saingy teny andalana, raha mbola tsy tafavoaka ny fanjakan’ Andriamiharamanjaka akory dia nihetsi-jaza Ranavalonandriambelomasina ary niteraka teo an-dalana. [[Ikaloy]] no niantsoana io toerana niterahany io ary Andrianampoinimerina ilay zaza naterany. Araka izany, Andriamiharamanjaka mpanjakan’ Anjozorobe no rain’ Andrianampoinimerina. Manila zanak’ Anjozorobe avy amin’ ny rainy ary manila "merina" avy amin' ny reniny Andrianampoinimerina fa tsy "Merina madio" akory. Marihina anefa fa Andriamiharamanjaka dia manila ihany koa satria anisan' ny razambeny sy razan' andriana nanjaka tamin' ny faritr' Anjozorobe dia ireo Andriamamilaza sy [[Andriandoriamanjaka]] izay samy niainga avy eo [[Ambohidrabiby]] ary tarana-d[[Rabiby]] no niverina nankany Anjozorobe. Manodidina ny taona 1720–1730 ny taona nahaterahan’ Andrianampoinimerina satria i Mayeur, frantsay nivahiny tao amin' ny fanjakan’ Andratsay tamin' ny taona 1777, dia nirakitra tamin’ ny diariny ny filazan’ ny olona nohadihadiany fa Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga dia antidahy. Raha apetraka ary fa efa antidahy Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777 nanoratan’ i Mayeur dia efa mahatratra 50 taona farafahakeliny Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777. [[Alahamadibe|Vava Alahamady]] amin' ny volana [[Alahamady]] kosa no voalazan' ny lovantsofina fa andro nahaterahany. == Ny endriny sy ny toe-batany == === Lehilahy fohy === Tsy azo sary Andrianampoinimerina satria norarany tsy hiakatra an’ Imerina ny vahiny. Ny [[lovantsofina]] anefa dia mitazona fa lehilahy fohy fa tsy lava Andrianampoinimerina. Araka ny filazan' ny mpitazona tantara momba ny fandrian’ Andrianampoinimerina ao amin’ ny lapany atao hoe "Mahandrihono" ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga dia sahabo ho 1,45 m ny halavan’ Andrianampoinimerina. Ary farany, i Mayeur dia nanoratra tamin’ ny taona 1777 tao amin’ ny diariny fa araka ny notaterina taminy dia fohy Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga. === Mazava hoditra === Momba ny fihodirany dia tsisy sary ahafahana mamantatra izany. "Ilahifotsy" anefa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] raibeny azy. Midika izany fa fotsy fihodirana na mazava hoditra Andrianampoinimerina. Mbola ny hafa-draibeny manao hoe "Ilahifotsy avy amin’ alahamadintany no tompon’ ny farany" no nentiny nandresy lahatra ny vahoakan’ [[Ambohimanga]] raha naka ny fanjakana tao Ambohimanga Andrianampoinimerina satria mantsy mitovy volonkoditra sy fiaviana amin’ ny voalazan’ Andriambelomasina izy (fa raha tsy fotsy izy no tsy avy amin’ ny alahamadintany dia ho mpisandoka fotsiny ihany). Manaraka izany, [[Radama I]] zanaka naterak’ Andrianampoinimerina dia olona fotsy fihodirana na mazava fihodirana, malama volo, maranitr' orona fa tsy mangamanga sy ngita volo, no tsy manana endrika afrikana. Inoana araka izany fa tsy mifanalavitra loatra amin’ ny endri-d[[Radama Voalohany|Radama I]] Andrianampoinimerina rainy. Ary farany, nisy sary vita hosodoko momba an’Andrianampoinimerina, sary izay mampiseho fa olona fotsy na mazava fihodirana, maranitr' orona ary lavalava endrika izy. Misy moa ny milaza fa tsy tena endrik’ Andrianampoinimerina no hita amin’ ilay hosodoko. Ny tsy azo hidivirana anefa dia hatramin’ ny nahavitan’ izany sary hosodoko izany dia maro ireo taranak’ Andrianampoinimerina no nitazona dika mitovy amin’ izany, eny hatrany anaty rovan’ Antananarivo sy Ambohimanga ary amin’ ny rova maro amin’ ny vohitra 12. Midika izany fa saika noeken’ ny maro ho manakaiky tanteraka ny endrik’ Andrianampoinimerina iny sary hosodoko mahakasika azy iny. [[Sary:Sary maneho ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, antsoina koa hoe Ilahifotsy na Imboasalama.JPG|vignette|329x329px|Andrianampoinimerina]] == Ny nitazaina azy == === Fahazazany === Kamboty reny fahazaza Andrianampoinimerina ka teo anilan-drainy tany Anjozorobe izy no nitoetra. Tsy zanaky ny vadiben’ Andriamiharamanjaka moa izy no tsy mba nisy reny hihantahantana ka tamin’ ny fahazazany dia efa nahakarakara tena sy nahay nitady vola ary nampiasa ny herin-tsandriny izy. Ny manarakandro, ny miasa tany, ny kilalaon-tsaina, ny [[tafasiry]] amin’ ny antitra, ny mikarakara ny zandriny iray tampo aminy, ny mitsidika ny vohitra manan-tantara ary ny mihaino kabary an-dapa no nandaniany ny antokonandrony fa tsy mba liana tamin’ ny fanaon’ ny zaza sy tanora mitovy taona aminy izy. Rehefa henon’ [[Andrianjafy]] anadahin-dreniny, Andrianjafy izay efa nanjaka nandimby an’ [[Andriambelomasina]] teo [[Ambohimanga]], ary Andrianjafy moa tsy niteraka rahateo, ny nahazo an’ Andrianampoinimerina dia nalainy ho any aminy eny Ambohimanga izy izay hany havany akaiky. Koa nandao an-drainy Andrianampoinimerina ary tonga nonina teo Ambohimanga ka nankinin' Andrianjafy tamin' ny loholona teo Ambohimanga ny fitaizana azy. Na dia teo Ambohimanga aza dia mbola notohizan' Andrianampoinimerina hatrany ilay toetrany mahakarakara tena sy be atao. Ho fehiny, [[kolontsaina]] roa samy hafa no nitaizana an’ Andrianampoinimerina dia ny kolontsain’ [[Anjozorobe]] avy amin’ ny rainy ary ny kolontsaina merina avy amin’ ny fianakavian-dreniny. == Ny nahazoany ny fanjakana sy ny nanitarany izany == === Saika Ralaitokana no nanjaka === [[Sary:Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga.JPG|vignette|Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga]] Tsiahivina ny hafatr’ [[Andriambelomasina]] fony fahavelony fa rehefa modimandry izy dia [[Andrianjafy]] no manjaka ary aorian’ Andrianjafy kosa dia Ilahifotsy avy amin’ Alahamadintany zafikeliny no manjaka. Nankato tanteraka ny hafa-drainy Andrianjafy fony izy nihevitra fa momba izy, koa nankininy tamin’ ireo loholona teo [[Ambohimanga]] ny fitaizana an’ Andrianampoinimerina nandrandrainy handimby azy rahatrizay. Tato aoriana anefa dia niteraka an-d[[Ralaitokana]] i Andrianjafy ka novoriny ny vahoaka ary nilazany fa Ralaitokana no hanjaka aoriany. Tezitra tamin’ Andrianjafy ny loholon’ Ambohimanga izay efa nifankahazo am-po tamin’ Andrianampoinimerina. Nohararaotin’ ireo loholona ireo ny tsy nahateo Ambohimanga an’ Andrianjafy hanandratany ho mpanjaka an’ Andrianampoinimerina sy hakana ny fon’ [[Ambohidrabiby]] sy ny vohitra miaraka aminy. Koa nandefa iraka teroa Ambohidrabiby Andrianampoinimerina handresy lahatra an' Ambohidrabiby sy ny vohitra manodidina hiandany aminy sy haka lamba jaky tenomin' [[Andriandoriamanjaka]] hotafiany amin' ny fanandratana azy ho mpanjaka. Tsy nanaiky Ambohidrabiby raha tsy natao [[Menabe (tany)|menabe]] sy tsy alaimbodihena koa neken' Andrianampoinimerina izany. Ny Andriandoriamanjaka kosa nampitondra lamba jaky ireo irak' Andrianampoinimerina mba hatafy ity farany ho mariky ny maha mpanjaka azy. Vao tafiditra teo Ambohimanga ireo iraka dia nasain’ ny loholon’ Ambohimanga nohidiana ny vavahadin’ Ambohimanga ary natafin’ izy ireo an’ Andrianampoinimerina ny [[jaky]] nentin’ ny iraka sady napetrak’ izy ireo miaraka amin’ ny mpanotrona maro teo [[Ambatomiatendro]] Andrianampoinimerina ary natao fararano ny fanapoahana [[basy]] sy dobok’ [[amponga]] sy [[sodina]]. Teny an-dalana hody ho any Ambohimanga Andrianjafy no nilazana fa efa natsangan’ Ambohimanga ho mpanjaka Andrianampoinimerina. Tsy nino izany izy fa niroso hatrany ny diany ka afaka an’ [[Ambohitrandriamanjaka]] izy no nahatazana an’ Andrianampoinimerina eroa Ambatomiatendro miavaka amin’ ny jaky tinafiny izay mbola mazava loko tsara satria vaovao ka fantatr’ Andrianjafy fa efa lasan’ Andrianampoinimerina Ambohimanga ary Ambohidrabiby koa. Hany hery, nitodi-doha nankeny amin’ ny lafin-kavany eny [[Ilafy (Analamanga)|Ilafy]] Andrianjafy no nanozona an’ Ambohimanga. === Niezaka nampiray ny tany nanjakany === Araka izany, tamin’ Ambohimanga sy ny manodidina no nanjaka Andrianampoinimerina. Ambohidrabiby sy ny vohitra miaraka aminy moa dia nanaiky niandany taminy rehefa nataony tsy alaimbodihena sy menabe. Ilafy sy Andrianjafy kosa mbola nanohitra azy ka niadiany ka resiny. Natambany ho tokon’ [[Avaradrano]], zokin’ Imerina enin-toko ireo. Tsy fantatra marina ny taona nanombohan’ Andrianampoinimerina nanjaka tao Ambohimanga fa efa talohan’ ny taona 1777 nivahinianan’ i Mayeur tao Andratsay izany ka hatramin’ ny taona 1787. Rehefa izany, na dia teo aza ny fifamitranam-pihavanana nifanaovan’ izy sy [[Andrianamboatsimarofy]] mpanjakan’ Imerinatsimo tamin’ ny [[fanambadiana]] dia ady no niafaran’ izy roalahy ka resy sy nandositra any [[Imamo]] Andrianamboatsimarofy (fa tato aoriana izy vao nafindra nafenina tao [[Antsahadinta]]). Nozarain’ Andrianampoinimerina ho toko roa Imerinatsimo mba tsy hatanjaka intsony, dia tokon’ny Vakinisisaony sy tokon' Ambodirano ka nalainy vady ny maro tamin' ny [[Zanakandriana|Zanak' andriana]] teo [[Alasora]] ka nisy napetrany teo Antsahadinta fa izy kosa nanao lapa hitoerany teo Antananarivo. === Fanitarany ny fanjakana === [[Sary:Mahandrihono, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan' Ambohimanga.JPG|vignette|Mahandrihono, lapan' ny mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan' Ambohimanga.]] Rehefa izany, dia nanoa an’ Andrianampoinimerina ny fanjakan’ [[Ambohidratrimo]] izay nanolotra an-d[[Rambolamasoandro]] ho vadiny ka nataony ho toko iray dia [[Marovatana]] izany. Ary ny fanjakana madinika maro tamin’ ny tany antsinanan’ [[Ambohimalaza]] dia nanoa azy na dia nanohitra mafy aza ny tao Ambatomanga ka lasany hatramin’ ny fanjakana [[bezanozano]] amin’ ny faritry [[Mantasoa]]. Nataony isan’ Avaradrano ireo fa tato aoriana vao natao ho [[Vakiniadiana]]. Rehefa izany dia nitarin’ Andrianampoinimerina miakandrefana ny fanjakany ka nanoa azy ny fanjakan’ [[Imamo]], izay nataony isan’ ny tokon’ Ambodirano. Nanoa koa ny fanjakan’ i [[Vonizongo]] ka nataony toko iray dia Vonizongo. Rehefa izany dia nitariny nianatsimo ny fanjakany ka nanoa azy mora foana [[Andriamanalinibetsileo]] mpajakan’ [[Andratsay]]. Dia nitariny nianatsimo amin’ ny [[Betsileo]] ny fanjakany ka Ilaidama ([[Radama I]]) vao 20 taona monja no nasainy nitaritafika ka resy i [[Rivoekembahoaka]] mpanjakan’ i [[Fisakàna]] sy [[Andrinaompanalina]] mpanjakan’ Ambositra Sahasomangana; nanoa azy Andrianantara mpanjakan’ny Manandriana sy [[Andriamanalina III]] mpanjakan’ [[Isandra]] sy [[Raonimpanarivotomponony]] mpanjakan’ i [[Lalazana]] sy [[Andriambavizanaka]] mpanjakan’ i [[Lalangina]] sy [[Rarivoarindrano]] mpanjakan’ i Arindrano. Natambany ho tokon’ ny [[Vakinankaratra]] ireo fanjakan’ [[Andratsay]] sy [[Betsileo]]. Mbola navelany hitondra ny anaram-boninahitra mpanjaka anefa ireo mpanjaka nanoa fa [[Radama I]] no nilaza tany [[Fianarantsoa]] fa tsisy mpanjaka intsony amin’ ny fanjakany eto [[Madagasikara]] afa-tsy izy ihany fa [[Zanakandriana|zanak' andriana]] no anaram-boninahitra isaloran’ ireo mpanjaka nanoa azy. Nandritra izany, ny fanjakan’ Anjozorobe dia efa ireo zanaky ny vadiben’ [[Andriamiharamanjaka]] no nanjaka tao ary izy ireo tsy nety nanoa an’ Andrianampoinimerina koa notafihan’ ito farany izy ireo ka lasany ny ampahany amin’ ny faritry ny fanjakan’ Anjozorobe ka nataony ho anisan’ Avaradrano. Tsy fantatra mazava anefa ny sisin-tany amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe fa dia namporisihiny ny vahoakany hianavaratra mihoatra ny reniranon' i Mananara araka izay tratra.<ref><nowiki>https://www.britannica.com/biography/Andrianampoinimerina?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Vokatry ny fanitaram-panjakana === [[Sary:Expansion of Merina Kingdom during reign of Andrianampoinimerina 1787-1810.png|vignette|413x413px|Fanitarana ny Fanjakan' Imerina notarihin' Andrianampoinimerina (taona 1787-1810)]] Araka izany, niainga tamin’ ny faritra kely indrindra Andrianampoinimerina ka tonga lehibe indrindra ny fanjakany, ary izy no mpanjaka voalohany nahatafaray ny fanjakana merina hatramin' ny andro nizaran' [[Andriamasinavalona]] izany ho fanjakana efatra. Nataony enin-toko Imerina. Raha tsiahivina dia talohan’ ny taona 1787 (ary efa talohan’ ny taona 1777) no efa mpanjakan’ [[Ambohimanga]] Andrianampoinimerina ary teo ny renivohitry ny fanjakany nisy ny lapany natao hoe Mahandrinono. Tamin’ izany, ny andriana fito toko dia tsy mba nomeny zaratany teo Ambohimanga satria tsy neken’ Ambohimanga izany, fa dia ny terak’ Ambohimanga (na [[andriana]] na [[hova]] na [[Mainty enin-dreny|mainty]]) efa tompontany teo ihany sy ny olona avy amin’ ny lafy valo nampiakarin’ Andrianampoinimerina taty Imerina (ny mpanandro, ny mpisikidin' andriana, ny [[ombiasa]]) sy ny mpiambina andriana ary ny vady amanjanak’ Andrianampoinimerina no nonina teo Ambohimanga. Tamn' ny taona 1787 ka hatramin’ ny taona 1810 kosa no namoriany an’ Imerina sy nampanekeny ny fanjakana maro hafa ka ny rovan’ Antananarivo no renivohitry ny fanjakany izay nisy ny lapany atao hoe "Mahitsielafanjaka". Ny tranokotona maro nitoeran’ ny ankohonana sy fianakaviana akaiky an’ Andrianampoinimerina no nanodidina ny lapa tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan' Antananarivo]]. Teroa ambany avaratry ny rova kosa, manodidina an’ [[Andohalo]] dia nisy faritra nohodidininy hadivory ka fianakaviana notsongainy avy amin' [[Andriatompokoindrindra]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]], [[Andriandoriamanjaka]], [[Raberanto]] ary [[Zazamarolahy]] no namponeniny tamin’ izany faritra voahodidina hadivory izany. Teo atsimon’ ny rova kosa no nametrahany ny Voromahery mpiambina azy. Tsy noekeny hisy loholona hova sy mpanandro sy mpimasy nonina teo akaikin’ ny rovan’ Antananarivo. Fa ny sisa amin’ ny andriana sy hova ary mainty enin-dreny amin’ Imerina enin-toko dia samy nomeny zaratany saingy ivelan’ Andohalo sy tamin’ ny faritra manodidina ny vohitr’ Antananarivo azon’ izy ireo honenana. Izany fizaran-tany izany no tsy itovizan’ Antananarivo sy Ambohimanga. == Ny anarana nisalorany == [[Sary:Mahitsielafanjaka, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antananarivo.JPG|vignette|Mahitsielafanjaka, lapan' ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan'Antananarivo]] === Imboasalama na Ramboasalama === Mpanjaka nitondra anarana betsaka indrindra Andrianampoinimerina. Tamin' ny fahazazany dia Imboasalama no anarana niantsoan’ ny lafin-drainy azy tany [[Anjozorobe]] fa farariana izy noho izy [[Alahamady|vintan' Alahamady]]. === Ilahifotsy === Ilahifotsy kosa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] sy ny lafin-dreniny azy teny [[Ambohimanga]]. Vao nanjaka teo Ambohimanga izy dia nisalotra ny anarana Andrianampoinimerina, nentiny nampangina ny andriana merina madio izay nanenjika azy ho manila merina sy mpisandoka fahefana ary koa hanehoany ny maha zafind-[[Rangorinimerina]] azy, ary ny vadibeny dia nantsoiny hoe [[Rabodonimerina]]. === Ny Ombalahibemaso === Noho izy manana toe-tsaina mpitarika, tsy mifidy tany hiadiana, sahy manao dingana lehibe ho amin' ny fanovana, manana vinam-piarahamonina, hendry, mahalala ny pitsony amin’ ny fanjakany, mikendry hatrany ny fampandrosoana ny fanjakany sy ny vahoakany ary miaro ny harem-pireneny sy ny vahoakany amin' ny hafetsen' ny vahiny dia nantsoin’ ny vahoakany sy ny fanjakana manodidina tamin’ ny anarana hoe Ny Ombalahibemaso izy. Tamin’ Andrianampoinimerina nampandry tany [[Mandiavato]] no mianavaratra-atsinana dia nitaingina ny vatolampy avobe eo ambony atsinanan’ ny tanàna [[Imiantsoarivo]]. Betsaka ny fanomezana naterin’ ny olona ho azy ka faly izy noho izany. Nitsangana izy amin’ ny maso mihiratra be nijery ny vahoaka, toy ny ombilahy hiady. Izany, hono, nanaovan’ ny olona azy hoe ”Ombalahibemaso”. Tamin’ izay koa no nanovany ny anaran’ ny tanàna natao hoe “Ambatofisaorana” satria teo no nisaorany ny vahoaka naneho fitiavana azy. == Ny toetsainy == === Saro-piaro tamin' ny fanjakany === Olon’ ny fitiavan-tanindrazana sy ny firaisam-pirenena: "Ny ranomasina no valamparihiko", izany no teny filamatra napetrany entiny nanehoany ny finoany fa foin’ Andriananahary ho fanjakany ny Nosy iray manontolo. Na dia tsy tanteraka aza izany dia efa nanaiky azy ny ampahatelon’ny faritr' i Madagasikara ary natahoran' ny fanjakana maro sisa izy talohan' ny fodiamandriny. Ambonin’ izany, navahan’ Andrianampoinimerina tsara ny teraky ny Nosy sy ny vahiny (Arabo, Vazaha, Sinoa, Karana, Afrikana). Noheverin’ Andrianampoinimerina fa hametsifetsy ny vahoakany sy hanangona ny harena eto an-toerana fotsiny no ahatongavan’ ireo vahiny (Arabo, Eropeana, Indiana, Sinoa, Afrikana) ka noferan’ Andrianampoinimerina fa hatreo Ambatomanga sy Betafo ary Maevatanana no azon’ ireo vahiny hiakarana sy tsidihana raha avy any amorontsiraka sy avy any atsimo hoany ankibon' Imerina izy ireo. Ny Malagasy kosa, dia ny [[Sakalava]], [[Betsileo]], [[Betsimisaraka]] sy ireo foko hafa mponina amin’ ny Nosy, dia navelan’ Andrianampoinimerina hiakatra an’ Imerina satria noheveriny fa ny lafivalon’ ny Nosy no fanjakany ka vahoakany no niheverany azy ireo na dia hafa foko aza. Fantatr’ Andrianampoinimerina koa fa hamotika ny vahoaka ny toaka sy fomban’ ny vahiny koa nofehezin’ Andrianampoinimerina tamin’ ny sainy ny vahoakany ka novoriany ny vahoaka ary nalainy ny omby velona nampibobohany toaka ary nasainy norasainy ka indreo ny atin’ ny omby masaky ny toaka ka niaiky ny vahoaka fa ratsy ny fomba vahiny. === Olon' ny fisokafana amin' ny samy Malagasy === Olon’ ny fisokafana: Voalohany, amin’ ny lafiny firazanana dia maro ireo hova sy olona avy amin’ ny fanjakan’ [[Anjozorobe]], [[Imamo]], [[Vonizongo]], [[Andratsay]], [[Betsileo]], [[Sakalava]], [[Antemoro]], sns izay nankasitrahany no nataon’ Andrianampoinimerina ho isan’ ny [[Zanadralambo]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]] ary [[Zazamarolahy]]. Niteraka fahatezerana teo amin’ ny andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana izany saingy gadra lava no sazy miandry ireo andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana ireo raha nanohitra izany ka tsy nisy sahy nivolana imaso. Nipetraka ho tarazo tamin' ny mpanjaka nandimby azy izany fisokafana izany, ka [[Radama I]] dia nanana vady sakalava, [[Ranavalona I]] dia niteraka tamin’ Andriamihaja [[hova]], Ranavalona I dia nanangana zaza avy amin’ ny fanjakan’ Andratsay ary [[Ranavalona II]] sy [[Ranavalona III]] ary [[Rasoherina]] dia vadin’ ny [[Rainilaiarivony|praiministra]] izay hova. Faharoa, teo amin’ ny raharaham-panjakana koa dia nanao fisokafana tamin’ ny [[Vondrom-poko|foko]] hafa sy ny hova merina izy ka saika ny olona avy amin’ ny foko hafa sy hova merina no nanodidina azy tao androvan’ Ambohimanga. Ohatra, Ratendro sy Rabefiraisana taranak’ andriana avy any Imamo no lehiben’ ny mpanandrony sy mpanolo-tsainy. Nodidiany àry fa izay hanjaka handimby azy dia tsy maintsy miditra ao amin’ ny tranon-dRabefiraisana eo Ambohimanga aloha. I [[Hagamainty]] sy i [[Hagafotsy]] hova koa no anisan’ ny mpanolo-tsainy. Ary rehefa notaterina taminy fa ny mpanjakan’ Andratsay sy ireo mpanjakan’ ny [[Betsileo]] tao atsimon’ ny fanjakany dia nampiasa [[Anakara]] dia nampiakatra Anakara avy any [[Vohipeno]] izy ho ombiasiny sy hampianatra [[sorabe]] ny zanany ka ireo Anakara ireo dia to teny taminy. Fahatelo, teo amin’ ny fanambadiana koa dia nanohy ny fisokafana efa nataon’ [[Andriambelomasina]] raibeny izy satria ny zanany tamin’ ny andriambavy merina ampolony maro dia nampanambadiny zanakandriana tamin’ ny foko hafa manodidina an’ Imerina. Inoana fa ilay maha manila merina-Anjozorobe azy no nahatonga an’ Andrianampoinimerina tsy nanana olana amin’ ny fisokafana sy fifandraisana amin’ ny foko sy firazanana hafa. === Olon' ny toekarena Andrianamponimerina === Olon’ ny toekarena: "Izaho tsy manampahavalo afa-tsy ny [[mosary]]" hoy Andrianampoinimerina. Nezahiny ho mandry ny tany ary notolorany [[angady]] ny isan-dahy ka nasainy namboly ny olona. Rehefa izany dia nanisy tsena iray isan-kerinandro sy isam-bohitra izy ka nitobaka ny vokatra, resy ny mosary ary voky ny vahoaka. Satria vory maro ny olona isaky ny tsena koa nataony andro sy toerana nampitàna ny hafany ny andro tsena ary [[kabary]] no anaovan’ ny irak’ andriana izany. === Olon' ny fahamarinana sy ny fikirizana === Olon’ ny fahamarinana: “Ny fanjakana tsy ananako havana, hoy izy, ka rehefa vandana dia [[kary]]". Tsy tiany ny [[kolikoly]] sy ny tsy marina. Tsy nanavahany io fa na dia ny vady amanjanany sy ny iray tampo aminy aza dia maro no nokendaina sy natao sesitany raha nikasa ny hiaka-dapa na hanohitra azy. Olon’ ny fikirizana: Na teo amin’ ny lafiny ara-tafika, na fambolena na fotodrafitrasa na fitiavana sy maro hafa dia olona be kiry Andrianampoinimerina ka tsy navelany raha tsy azony izay ilainy. Toy izany, raha hariva nandrotsa-bary iny izy tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan’ Antananarivo]] no nahatsiaro [[sakay]] dia naniraka olona haka [[pilokely]] teny Ambohimanga ka voaloatra ny vary tonga ny pilokely. Toy izany koa, manina an’ i [[Miangaly]] izy ka tsy navelany raha tsy iny maizim-bava vilany izy nanainga teo [[Antananarivo]] ary nandry tamin’ i Miangaly tany [[Manjakandriana]] ny halina iny ihany. Ary raha nisy vohitra notafihiny nanohitra azy dia tsy navelany fa notafihiny sy nataony fahirano tsy ankiato ka nanaiky azy ny farany. Olona tia tsidi-bohitra sy mamangy havana: Tsy mba mahatafatoetra ao an-drova Andrianampoinimerina fa dia mitsidika ny tanàna sy vohitra sy lohasaha sy fantsakana maro amin’ ny fanjakany, tsy mba ho fialamboly fa fitiavana mifanerasera mivantana amin’ ny vahoakany ahalalany ny olana sy vokatra ary ny tantaram-bohitra ka maro ny vatolahy sy anaran-tanàna ary loharano saika nifamatotra tamin’ ny nandalovany. Olon’ ny tontolo iainana: Izy no mpanjaka voalohany taty Imerina namoaka didy fa tsy azo aripaka ny [[ala]] amin’ ny tanin’ andriamanjaka rehetra indrindra ny manodidina ny vohitr’ [[Ambohimanga]]. Anefa ny hazo nianjera sy maina amin' ny tanin' ny mpanjaka dia azon' ny mananontena alaina atao [[kitay]]. Notsinjoviny koa ny biby maro ka ny [[goaika]] teo Ambohimanga dia tsy nekeny ny famonoana izany ary namonoany [[omby]] isan-kerinandro. Olona tia rà: Nahagaga tokoa fa tamin’ ny fanjakana fahavalony dia ny fo no nentin’ Andrianampoinimerina nampanaiky azy ireny ka raha nanda izany ireo [[Vondrom-poko|foko]] ireo dia notafihiny ka tsy navelany raha tsy resiny sy voababony. Fa ny amin' ny vady aman-janany kosa dia tsy mba namindrany fo fa dia novonoiny tsisy antra na nataony sesitany lavareny raha noheveriny fa namadika azy. === Tia vehivavy: vady, reny, anabavy,siny maro hafa izy === [[Sary:Fasan-dRasendrasoa , vadiben'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, ao amin'ny Rovan' Ambohidrabiby.JPG|vignette|248x248px|Fasan-dRasendrasoa, vadiben' Andrianampoinimerina, ao amin' ny Rovan' Ambohidrabiby.]] Olona tia vehivavy: Nomen' Andrianampoinimerina lanja sy anjara manokana teo amin' ny fiainany ny vehivavy. Voalohany, ampolony maro ny vadiny ka misy ny tena tiany ary misy kosa vadim-panjakana ho fitandroana fahalemana. Tany amboalohany dia [[Rabodonimerina]] no vadibeny ary nampitoeriny tao [[Ambohimanga]] saingy tsy niteraka izy ireo. Nony niamboho Rabodonimerina dia [[Rasendrasoa]] zanak' Andriamanitrirazaka taranak' [[Andriampolofantsy]] no lasa vadibeny ary napetrany tao [[Ambohidrabiby]]. Faharoa, ny lapa Mahandrihono ao Ambohimanga izay misy azy dia ahitana sary nono eny akaikin' ny tapenaka izay tazan' ny masony raha mitsilany matory eo ampandriany izy. [[Sary:Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta.JPG|vignette|253x253px|Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta]] Fahatelo, nanana lanja manokana taminy ny anabaviny sy ny reniny ary ny renibeny ka noferany fa ny tera-d[[Rangorinimerina]] renibeny sy ny tera-d[[Ralesoka]] anabaviny ihany no mahazo manjaka mandimby azy. Ankoatr' izany, navahany manokana ny vehivavy mananotena izay nomeny alalana haka kitay amin' ny alany. Ary farany, nofaritany fa mitondra Radama I nefa an' ny vehivavy ny farany dia an' i Mavo izany izay nisalotra ny anarana [[Ranavalona I|Ranavalona]] izay nalaina avy amin' ny anarana [[Ranavalonandriambelomasina]] renin' Andrianampoinimerina. == Ny niafarany == Tsisy nisy nahavita izay vitan’ Andrianampoinimerina tamin’ ny mpanjaka rehetra teto [[Madagasikara]] talohany. Izy no nampanaiky ny fanjakana maro nanodidina an’ Ambohimanga sy [[Imerina]]. Matsilo saina izy satria na dia tsy nahita ranomasina aza izy ary na dia nonina taty anivon-tany dia fantany fa [[nosy]] i Madagasikara ary tokony ho fanjakana tokana fa tsy hizarazara. Izy no Rain’ ny fampivondronana ho fanjakana tokana an’ i Madagasikara. Raha nitaratra tamin’ ny loharano teo [[Ankatso]] izy dia hitany fa efa antomotra ny fodiamandriny ka nanafatra izy fa eny [[Ambohimanga]] no hafenina izy noho io vohitra io iafenan' ny lafin-kavany akaiky azy. Fa ny andriana miafina tamin' ny [[fitomiandalana]] teo androvan' Antananarivo dia misy razany ny sasany saingy lavitra kokoa. Tratra antitra Andrianampoinimerina ka ny taona 1810 izy no niamboho ary nafenina teo atsimon’ [[Andriambelomasina]] raibeny ao an-drovan’ Ambohimanga. Sahy nampamono ny zanany roalahy hafa mba hampanjaka an’ Ilaidama. na toy ny nataon’ Andrianampoinimerina taty aoriana. Tato aoriana anefa, raha vao voazanaka i [[Madagasikara]] dia tsapan’ ny mpitondra frantsay fa mbola maro ny Malagasy nino ny hasin’ ny razan’ andriana koa nafindran’ ny [[Frantsa|Frantsay]] ho ao androvan’ Antananarivo ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Tamin' ny taona 2008, tamin’ ny fitondran’ i [[Marc Ravalomanana]] no tafaverina ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Niteraka resabe anefa izany famindrana izany satria tao ny tsy nankasitraka noho io famindrana io natao mangingina, raha niteraka fankasitrahana kosa hoan' ny hafa izay nihevitra fa voavaha ny famonjàna ara-tantara ny firenena malagasy nataon' ny mpanjanatany. == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * '''Mpanjaka merina''' ** [[Rafohy]] (maty tamin' ny 1540) na [[Rangita]] (maty tamin' ny 1530) ** [[Andriamanelo]] (nanjaka 1540-1575) ** [[Ralambo]] (nanjaka 1575-1610) ** [[Andrianjaka]] (nanjaka 1600-1610) ** [[Andriantsitakatrandriana]] (nanjaka 1630-1650) ** [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] (nanjaka 1650-1670) ** [[Andrianjakatsitakatrandriana]] (nanjaka 1670-1675) ** [[Andriamasinavalona]] (nanjaka 1675-1710) ** [[Andriantsimitoviaminandriandrazaka]] (nanjaka 1710-1730) ** [[Andriambelomasina]] (nanjaka 1730-1770) ** [[Andrianjafy]] (nanjaka 1770-1787) ** [[Andrianampoinimerina]] (nanjaka 1787-1810) ** [[Radama I]] (nanjaka 1810-1828) ** [[Ranavalona I]] (nanjaka 1828-1861) ** [[Radama II]] (nanjaka 1861-1863) ** [[Rasoherina]] (nanjaka 1863-1868) ** [[Ranavalona II]] (nanjaka 1868-1883) ** [[Ranavalona III]] (nanjaka 1883-1897) * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Fanovozan-kevitra == * Ade Ajayi, Jacob F. (1998). ''General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 9780520067011</nowiki>. * Blanchy, Sophie; Rakotoarisoa, Jean-Aimé; Beaujard, Philippe; Radimilahy, Chantal (2006). ''Les dieux au service du peuple. Itinéraires religieux, médiations, syncrétisme à Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811140465</nowiki>. * Callet, François (1908). ''Tantara ny andriana eto Madagasikara'' (''histoire des rois''). Antananarivo: Imprimerie Catholique. * Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"''. Leiden, the Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 978-90-04-20980-0</nowiki>. * Domenichini-Ramiaramanana, Bakoly (1983). ''Du ohabolana au hainteny: langue, littérature et politique à Madagascar''. Paris: KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782865370634</nowiki>. * Ellis, Stephen; Rajaonah, Faranirina (1998). ''L'insurrection des menalamba: une révolte à Madagascar, 1895–1898''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-796-1</nowiki>. * Fage, J.D.; Flint, J.E.; Oliver, R.A. (1986). ''The Cambridge History of Africa: From c. 1790 to c. 1870''. London: Cambridge University Press. <nowiki>ISBN 0-521-20413-5</nowiki>. * Featherman, Americus (1888). ''Social history of the races of mankind: Volume 2, Part 2''. London: Trübner & Co. * Fournet-Guérin, Catherine (2007). ''Vivre à Tananarive: géographie du changement dans la capitale malgache''. Antananarivo, Madagascar: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-84586-869-4</nowiki>. * Freeman, Joseph John; Johns, David (1840). ''A narrative of the persecution of the Christians in Madagascar: with details of the escape of six Christian refugees now in England.'' Berlin: J. Snow. * Frémigacci, Jean (1999). "Le Rova de Tananarive: Destruction d'un lieu saint ou constitution d'une référence identitaire?". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''Histoire d'Afrique''. Paris: Éditions Karthala. * Galibert, Didier (2009). ''Les gens du pouvoir à Madagascar – Etat postcolonial, légitimités et territoire (1956–2002)''. Antananarivo: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811131432</nowiki>. * Nave, Ari (2010). "Andrianampoinimerina". In Appiah, A. and H.L. Gates (ed.). ''Encyclopedia of Africa, Volume 2''. Oxford University Press. <nowiki>ISBN 9780195337709</nowiki>. * Ogot, Bethwell (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 978-92-3-101711-7</nowiki>. * Rabedaoro, Eris (2010). ''Fanorona'' (amin' ny teny frantsay). Paris: Publibook. <nowiki>ISBN 9782748355871</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (1983). ''Les souverains de Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-059-7</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (2012). "Andrianampoinimerina et la tentative d'autonomisation de l'état Merina. Madagascar XVIIIe siecle". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''L'invention religieuse en Afrique: histoire et religion en Afrique noire''. Karthala Editions. pp. 201–212. <nowiki>ISBN 9782865373734</nowiki>. * Ranaivo, Flavien; Janicot, Claude (1968). ''Les guides bleues: Madagascar''. Paris: Librairie Hachette. * Rich, Jeremy (2012). "Andrianampoinimerina". In Akyeampong, EK and HL Gates (ed.). ''Dictionary of African Biography''. Oxford University Press. pp. 229–230. <nowiki>ISBN 9780195382075</nowiki>. * Van Zant, Peter (2013). ''New Developments In Asian Studies''. New York: Routledge. <nowiki>ISBN 9781136174704</nowiki>. == Loharano sy fanamarihana == [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] [[sokajy:Mpanjakan'i Madagasikara]] pmgh2gp9kfrrrsauhulxos0arrzclmm 1153311 1153310 2026-11-06T14:32:21Z Gaël RALANTONIRINA 35834 Nanova voambolana mifanaraka amin' ny hodidina 1153311 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Ramboasalama Andrianamponimerina|teraka=Teraka ny taona manodinana 1745|toerana=Ikaloy avaratr'Antananarivo|maty=1810|firenena=Malagasy|asa=Mpanjakan'ny foko merina, mpandrafitra lalàna|seha-pitiavana=Maro vady|asa hafa=Mpandrafitra lalàna Mpampandry tany|sary=Andrianamponimerina}} '''Andrianampoinimerina''' dia anisan' ny [[mpanjaka]] voalohany teo amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]]. Teraka tamin' ny taona 1745 izy ary maty tamin' ny taona 1810. Imboasalama no anarany font izy mbola kely. [[Andriamiharamanjaka]] no rainy ary [[Ranavalonandriambelomasina]] no reniny. Nanambady maro izy ka anisan' izany [[Rabodonimerina]], [[Rasendrasoa|Rasendrasoa,]] [[Rambolamasoandro]] ary i [[Miangaly]]. [[Radama I]] zanany no nandimby azy rehefa niamboho izy. Nanjaka tamin' ny taona 1787 ka hatramin' ny taona 1810 izy. Ny nanamarika ny fanjakany dia ny fampihavana indray an' Imerina taorian' ny ady an-trano nandritra ny 77 taona, ary ny fanitaram-panjakana nanaraka izany tany amin' ny faritra manodinana ny foko Merina ka nahatonga ny fampiraisana an' i [[Madagasikara]] teo ambany fitondran' ny Merina. Andrianampoinimerina dia olo-malaza eo amin' ny kolontsaina ary ny tantaram-piainany, araka ny lovantsofin' ny [[Merina]], dia mifangaro [[angano]], ary heverina ho anisan' ny mpitari-tafika sy mpitarika ara-pôlitika lehibe indrindra teo amin' ny tantaran' i Madagasikara. Andrianampoinimerina dia nandray fahefana rehefa nesorina ny dadatoany, [[Andrianjafy]], izay nanjaka tao [[Avaradrano|Imerina Avaradrano]]. Talohan' ny nanjakan' Andrianampoinimerina dia nifandona tamin' ny faritany telo hafa mifanolo-bodirindrina tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina]] teo aloha Imerina Avaradrano, [[faritany]] izay niray hina tamin' ny vanim-potoana anjakan' [[Andriamasinavalona]] zato taona lasa izay. Andrianampoinimerina dia nanao ny renivohiny tao [[Ambohimanga]] izay voaro manda, sady toerana manan-danja ara-panahy sy ara-kolontsaina ary ara-pôlitika izay voatendry ho Lova Iraisam-pirenenan' ny [[UNESCO]] tamin' ny taona 2001. Natao toerana ho tsidihana mihitsy ny trano fonenan' ny mpanjaka tany am-boalohany izay eny Ambohimanga ankehitriny . Avy amin' io toerana io no nanitatra tsikelikely ny fanjakany nanerana an' Imerina rehetra tamin' ny voalohany, ary avy eo nanerana ny faritra afovoany lehibe kokoa, ka nitelina ny tanin' ny [[Betsileo]], ny an' ny [[Sihanaka]], ny an' ny [[Bezanozano]] ary ny an' ny [[Bara]]. Rehefa nanjaka nandritra ny 23 taona Andrianampoinimerina tamin' ny fotoana nahafatesany, dia voatambatra soa aman-tsara Imerina ary voaitatra be ny Fanjakana Merina, sady nikasa ny hampiray an' i Madagasikara manontolo mihitsy izy ho eo ambany fahefahany Lerina. Notohizan-d[[Radama Voalohany|Radama I]], zanany izany fanambarana an'i madagasikara ho iray izany ,izy moa sady mpandova azy ary notanterahin-dRanavalona izany vinavinan-drainy izany tao anatin' ny roapolo taona. == Ny nahaterahan' Andrianampoinimerina == === Ny zava-nisy momba ny fanjakana talohan' ny hanjakany === Raha tsiahivina, dia fanjakana iray tsy mivaky [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]] hatramin' ny mpanjaka [[Ralambo]] (1575-1610) ka hatramin’ ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Nozarain’ Andriamasinavalona tamin’ ny zanany efa-dahy ny faritry ny fanjakany ka nisy fanjakana 4 teto Imerina dia teo [[Antananarivo]], [[Ambohidrabiby]], [[Ambohimanga]] ary [[Ambohidratrimo]] izay samy nanana ny renivohiny avy. Nifandrafy ireo fanjakana merina efatra ireo ka resiny fanjakan’ Ambohimanga ny an’Ambohidrabiby Ary lasany n'y fanjakana ka telo sisa dia ny fanjakan’ Ambohimanga, ny fanjakan’ Imerinatsimo (nanana an’ Antananarivo ho renivohiny) ary ny fanjakan’ Ambohidratrimo. Ireo fanjakana Merina ireo nohodidinin' ny fanjakana tsy Merina dia ny fanjakan’ [[Anjozorobe]] tao avaratra sy avaratra antsinanana, ny fanjakan’ [[Andratsay]] tao atsimo, ireo fanjakan' ny [[Bezanozano]] tao atsinanana, ny fanjakan' Imamo tao andrefana atsimo ary ny fanjakan’ i Vonizongo tao andrefana avaratra. Na dia miady sy mifandrafy aza ireo fanjakana Merina telo ireo dia mbola nanao lova tsy mifindra ihany fa nifanambady ny ankohonan' ny mpanjaka tao amin’ izy ireo mba hitazomana ny hasin-drazana sy ny fihavanana.<ref><nowiki>https://www.scribd.com/document/582290090/ANDRIANAMPOINIMERINA?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Ny renin' Andrianampoinimerina === Fony [[Andriambelomasina]] (1730-1760) no nanjaka teo [[Ambohimanga]], dia nisy fifanatonana teo amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe izay marihina fa tsy isan’ ny fanjakana Merina sy nanana an’ [[Andriamiharamanjaka]] ho mpanjakany. Tamin' ny zanany ampolony maro dia akaikin' ny fon' Andriambelomasina kokoa Andrianjafy zanany lahimatoa sy [[Ranavalonandriambelomasina]] zanany vavy matoa. Koa nomen' Andriambelomasina ho vadin’ Andriamiharamanjaka i Ranavalonandriambelomasina mba hitandrovana ny fahalemana amin’ ny fanjakana roa tonta ary hiatrehana ny ady amin’ ny fanjakan’ Imerinatsimo sy Ambohidratrimo. Vadikely anefa Ranavalonandriambelomasina satria Andriamiharamanjaka efa nanana vadibe talohan’ izany. === Ny fahaterahany === Nanaraka sy nitoetra tamin' [[Andriamiharamanjaka]] vadiny tany [[Anjozorobe]] [[Ranavalonandriambelomasina]] ary nitoe-jaza taminy. Rehefa akaiky ny andro hahaterahany dia nananainga Ranavalonandriambelomasina hiteraka any amin' ny ray aman-dreniny eny [[Ambohimanga]]. Saingy teny andalana, raha mbola tsy tafavoaka ny fanjakan’ Andriamiharamanjaka akory dia nihetsi-jaza Ranavalonandriambelomasina ary niteraka teo an-dalana. [[Ikaloy]] no niantsoana io toerana niterahany io ary Andrianampoinimerina ilay zaza naterany. Araka izany, Andriamiharamanjaka mpanjakan’ Anjozorobe no rain’ Andrianampoinimerina. Manila zanak’ Anjozorobe avy amin’ ny rainy ary manila "merina" avy amin' ny reniny Andrianampoinimerina fa tsy "Merina madio" akory. Marihina anefa fa Andriamiharamanjaka dia manila ihany koa satria anisan' ny razambeny sy razan' andriana nanjaka tamin' ny faritr' Anjozorobe dia ireo Andriamamilaza sy [[Andriandoriamanjaka]] izay samy niainga avy eo [[Ambohidrabiby]] ary tarana-d[[Rabiby]] no niverina nankany Anjozorobe. Manodidina ny taona 1720–1730 ny taona nahaterahan’ Andrianampoinimerina satria i Mayeur, frantsay nivahiny tao amin' ny fanjakan’ Andratsay tamin' ny taona 1777, dia nirakitra tamin’ ny diariny ny filazan’ ny olona nohadihadiany fa Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga dia antidahy. Raha apetraka ary fa efa antidahy Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777 nanoratan’ i Mayeur dia efa mahatratra 50 taona farafahakeliny Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777. [[Alahamadibe|Vava Alahamady]] amin' ny volana [[Alahamady]] kosa no voalazan' ny lovantsofina fa andro nahaterahany. == Ny endriny sy ny toe-batany == === Lehilahy fohy === Tsy azo sary Andrianampoinimerina satria norarany tsy hiakatra an’ Imerina ny vahiny. Ny [[lovantsofina]] anefa dia mitazona fa lehilahy fohy fa tsy lava Andrianampoinimerina. Araka ny filazan' ny mpitazona tantara momba ny fandrian’ Andrianampoinimerina ao amin’ ny lapany atao hoe "Mahandrihono" ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga dia sahabo ho 1,45 m ny halavan’ Andrianampoinimerina. Ary farany, i Mayeur dia nanoratra tamin’ ny taona 1777 tao amin’ ny diariny fa araka ny notaterina taminy dia fohy Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga. === Mazava hoditra === Momba ny fihodirany dia tsisy sary ahafahana mamantatra izany. "Ilahifotsy" anefa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] raibeny azy. Midika izany fa fotsy fihodirana na mazava hoditra Andrianampoinimerina. Mbola ny hafa-draibeny manao hoe "Ilahifotsy avy amin’ alahamadintany no tompon’ ny farany" no nentiny nandresy lahatra ny vahoakan’ [[Ambohimanga]] raha naka ny fanjakana tao Ambohimanga Andrianampoinimerina satria mantsy mitovy volonkoditra sy fiaviana amin’ ny voalazan’ Andriambelomasina izy (fa raha tsy fotsy izy no tsy avy amin’ ny alahamadintany dia ho mpisandoka fotsiny ihany). Manaraka izany, [[Radama I]] zanaka naterak’ Andrianampoinimerina dia olona fotsy fihodirana na mazava fihodirana, malama volo, maranitr' orona fa tsy mangamanga sy ngita volo, no tsy manana endrika afrikana. Inoana araka izany fa tsy mifanalavitra loatra amin’ ny endri-d[[Radama Voalohany|Radama I]] Andrianampoinimerina rainy. Ary farany, nisy sary vita hosodoko momba an’Andrianampoinimerina, sary izay mampiseho fa olona fotsy na mazava fihodirana, maranitr' orona ary lavalava endrika izy. Misy moa ny milaza fa tsy tena endrik’ Andrianampoinimerina no hita amin’ ilay hosodoko. Ny tsy azo hidivirana anefa dia hatramin’ ny nahavitan’ izany sary hosodoko izany dia maro ireo taranak’ Andrianampoinimerina no nitazona dika mitovy amin’ izany, eny hatrany anaty rovan’ Antananarivo sy Ambohimanga ary amin’ ny rova maro amin’ ny vohitra 12. Midika izany fa saika noeken’ ny maro ho manakaiky tanteraka ny endrik’ Andrianampoinimerina iny sary hosodoko mahakasika azy iny. [[Sary:Sary maneho ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, antsoina koa hoe Ilahifotsy na Imboasalama.JPG|vignette|329x329px|Andrianampoinimerina]] == Ny nitazaina azy == === Fahazazany === Kamboty reny fahazaza Andrianampoinimerina ka teo anilan-drainy tany Anjozorobe izy no nitoetra. Tsy zanaky ny vadiben’ Andriamiharamanjaka moa izy no tsy mba nisy reny hihantahantana ka tamin’ ny fahazazany dia efa nahakarakara tena sy nahay nitady vola ary nampiasa ny herin-tsandriny izy. Ny manarakandro, ny miasa tany, ny kilalaon-tsaina, ny [[tafasiry]] amin’ ny antitra, ny mikarakara ny zandriny iray tampo aminy, ny mitsidika ny vohitra manan-tantara ary ny mihaino kabary an-dapa no nandaniany ny antokonandrony fa tsy mba liana tamin’ ny fanaon’ ny zaza sy tanora mitovy taona aminy izy. Rehefa henon’ [[Andrianjafy]] anadahin-dreniny, Andrianjafy izay efa nanjaka nandimby an’ [[Andriambelomasina]] teo [[Ambohimanga]], ary Andrianjafy moa tsy niteraka rahateo, ny nahazo an’ Andrianampoinimerina dia nalainy ho any aminy eny Ambohimanga izy izay hany havany akaiky. Koa nandao an-drainy Andrianampoinimerina ary tonga nonina teo Ambohimanga ka nankinin' Andrianjafy tamin' ny loholona teo Ambohimanga ny fitaizana azy. Na dia teo Ambohimanga aza dia mbola notohizan' Andrianampoinimerina hatrany ilay toetrany mahakarakara tena sy be atao. Ho fehiny, [[kolontsaina]] roa samy hafa no nitaizana an’ Andrianampoinimerina dia ny kolontsain’ [[Anjozorobe]] avy amin’ ny rainy ary ny kolontsaina merina avy amin’ ny fianakavian-dreniny. == Ny nahazoany ny fanjakana sy ny nanitarany izany == === Saika Ralaitokana no nanjaka === [[Sary:Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga.JPG|vignette|Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga]] Tsiahivina ny hafatr’ [[Andriambelomasina]] fony fahavelony fa rehefa modimandry izy dia [[Andrianjafy]] no manjaka ary aorian’ Andrianjafy kosa dia Ilahifotsy avy amin’ Alahamadintany zafikeliny no manjaka. Nankato tanteraka ny hafa-drainy Andrianjafy fony izy nihevitra fa momba izy, koa nankininy tamin’ ireo loholona teo [[Ambohimanga]] ny fitaizana an’ Andrianampoinimerina nandrandrainy handimby azy rahatrizay. Tato aoriana anefa dia niteraka an-d[[Ralaitokana]] i Andrianjafy ka novoriny ny vahoaka ary nilazany fa Ralaitokana no hanjaka aoriany. Tezitra tamin’ Andrianjafy ny loholon’ Ambohimanga izay efa nifankahazo am-po tamin’ Andrianampoinimerina. Nohararaotin’ ireo loholona ireo ny tsy nahateo Ambohimanga an’ Andrianjafy hanandratany ho mpanjaka an’ Andrianampoinimerina sy hakana ny fon’ [[Ambohidrabiby]] sy ny vohitra miaraka aminy. Koa nandefa iraka teroa Ambohidrabiby Andrianampoinimerina handresy lahatra an' Ambohidrabiby sy ny vohitra manodidina hiandany aminy sy haka lamba jaky tenomin' [[Andriandoriamanjaka]] hotafiany amin' ny fanandratana azy ho mpanjaka. Tsy nanaiky Ambohidrabiby raha tsy natao [[Menabe (tany)|menabe]] sy tsy alaimbodihena koa neken' Andrianampoinimerina izany. Ny Andriandoriamanjaka kosa nampitondra lamba jaky ireo irak' Andrianampoinimerina mba hatafy ity farany ho mariky ny maha mpanjaka azy. Vao tafiditra teo Ambohimanga ireo iraka dia nasain’ ny loholon’ Ambohimanga nohidiana ny vavahadin’ Ambohimanga ary natafin’ izy ireo an’ Andrianampoinimerina ny [[jaky]] nentin’ ny iraka sady napetrak’ izy ireo miaraka amin’ ny mpanotrona maro teo [[Ambatomiatendro]] Andrianampoinimerina ary natao fararano ny fanapoahana [[basy]] sy dobok’ [[amponga]] sy [[sodina]]. Teny an-dalana hody ho any Ambohimanga Andrianjafy no nilazana fa efa natsangan’ Ambohimanga ho mpanjaka Andrianampoinimerina. Tsy nino izany izy fa niroso hatrany ny diany ka afaka an’ [[Ambohitrandriamanjaka]] izy no nahatazana an’ Andrianampoinimerina eroa Ambatomiatendro miavaka amin’ ny jaky tinafiny izay mbola mazava loko tsara satria vaovao ka fantatr’ Andrianjafy fa efa lasan’ Andrianampoinimerina Ambohimanga ary Ambohidrabiby koa. Hany hery, nitodi-doha nankeny amin’ ny lafin-kavany eny [[Ilafy (Analamanga)|Ilafy]] Andrianjafy no nanozona an’ Ambohimanga. === Niezaka nampiray ny tany nanjakany === Araka izany, tamin’ Ambohimanga sy ny manodidina no nanjaka Andrianampoinimerina. Ambohidrabiby sy ny vohitra miaraka aminy moa dia nanaiky niandany taminy rehefa nataony tsy alaimbodihena sy menabe. Ilafy sy Andrianjafy kosa mbola nanohitra azy ka niadiany ka resiny. Natambany ho tokon’ [[Avaradrano]], zokin’ Imerina enin-toko ireo. Tsy fantatra marina ny taona nanombohan’ Andrianampoinimerina nanjaka tao Ambohimanga fa efa talohan’ ny taona 1777 nivahinianan’ i Mayeur tao Andratsay izany ka hatramin’ ny taona 1787. Rehefa izany, na dia teo aza ny fifamitranam-pihavanana nifanaovan’ izy sy [[Andrianamboatsimarofy]] mpanjakan’ Imerinatsimo tamin’ ny [[fanambadiana]] dia ady no niafaran’ izy roalahy ka resy sy nandositra any [[Imamo]] Andrianamboatsimarofy (fa tato aoriana izy vao nafindra nafenina tao [[Antsahadinta]]). Nozarain’ Andrianampoinimerina ho toko roa Imerinatsimo mba tsy hatanjaka intsony, dia tokon’ny Vakinisisaony sy tokon' Ambodirano ka nalainy vady ny maro tamin' ny [[Zanakandriana|Zanak' andriana]] teo [[Alasora]] ka nisy napetrany teo Antsahadinta fa izy kosa nanao lapa hitoerany teo Antananarivo. === Fanitarany ny fanjakana === [[Sary:Mahandrihono, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan' Ambohimanga.JPG|vignette|Mahandrihono, lapan' ny mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan' Ambohimanga.]] Rehefa izany, dia nanoa an’ Andrianampoinimerina ny fanjakan’ [[Ambohidratrimo]] izay nanolotra an-d[[Rambolamasoandro]] ho vadiny ka nataony ho toko iray dia [[Marovatana]] izany. Ary ny fanjakana madinika maro tamin’ ny tany antsinanan’ [[Ambohimalaza]] dia nanoa azy na dia nanohitra mafy aza ny tao Ambatomanga ka lasany hatramin’ ny fanjakana [[bezanozano]] amin’ ny faritry [[Mantasoa]]. Nataony isan’ Avaradrano ireo fa tato aoriana vao natao ho [[Vakiniadiana]]. Rehefa izany dia nitarin’ Andrianampoinimerina miakandrefana ny fanjakany ka nanoa azy ny fanjakan’ [[Imamo]], izay nataony isan’ ny tokon’ Ambodirano. Nanoa koa ny fanjakan’ i [[Vonizongo]] ka nataony toko iray dia Vonizongo. Rehefa izany dia nitariny nianatsimo ny fanjakany ka nanoa azy mora foana [[Andriamanalinibetsileo]] mpajakan’ [[Andratsay]]. Dia nitariny nianatsimo amin’ ny [[Betsileo]] ny fanjakany ka Ilaidama ([[Radama I]]) vao 20 taona monja no nasainy nitaritafika ka resy i [[Rivoekembahoaka]] mpanjakan’ i [[Fisakàna]] sy [[Andrinaompanalina]] mpanjakan’ Ambositra Sahasomangana; nanoa azy Andrianantara mpanjakan’ny Manandriana sy [[Andriamanalina III]] mpanjakan’ [[Isandra]] sy [[Raonimpanarivotomponony]] mpanjakan’ i [[Lalazana]] sy [[Andriambavizanaka]] mpanjakan’ i [[Lalangina]] sy [[Rarivoarindrano]] mpanjakan’ i Arindrano. Natambany ho tokon’ ny [[Vakinankaratra]] ireo fanjakan’ [[Andratsay]] sy [[Betsileo]]. Mbola navelany hitondra ny anaram-boninahitra mpanjaka anefa ireo mpanjaka nanoa fa [[Radama I]] no nilaza tany [[Fianarantsoa]] fa tsisy mpanjaka intsony amin’ ny fanjakany eto [[Madagasikara]] afa-tsy izy ihany fa [[Zanakandriana|zanak' andriana]] no anaram-boninahitra isaloran’ ireo mpanjaka nanoa azy. Nandritra izany, ny fanjakan’ Anjozorobe dia efa ireo zanaky ny vadiben’ [[Andriamiharamanjaka]] no nanjaka tao ary izy ireo tsy nety nanoa an’ Andrianampoinimerina koa notafihan’ ito farany izy ireo ka lasany ny ampahany amin’ ny faritry ny fanjakan’ Anjozorobe ka nataony ho anisan’ Avaradrano. Tsy fantatra mazava anefa ny sisin-tany amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe fa dia namporisihiny ny vahoakany hianavaratra mihoatra ny reniranon' i Mananara araka izay tratra.<ref><nowiki>https://www.britannica.com/biography/Andrianampoinimerina?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Vokatry ny fanitaram-panjakana === [[Sary:Expansion of Merina Kingdom during reign of Andrianampoinimerina 1787-1810.png|vignette|413x413px|Fanitarana ny Fanjakan' Imerina notarihin' Andrianampoinimerina (taona 1787-1810)]] Araka izany, niainga tamin’ ny faritra kely indrindra Andrianampoinimerina ka tonga lehibe indrindra ny fanjakany, ary izy no mpanjaka voalohany nahatafaray ny fanjakana merina hatramin' ny andro nizaran' [[Andriamasinavalona]] izany ho fanjakana efatra. Nataony enin-toko Imerina. Raha tsiahivina dia talohan’ ny taona 1787 (ary efa talohan’ ny taona 1777) no efa mpanjakan’ [[Ambohimanga]] Andrianampoinimerina ary teo ny renivohitry ny fanjakany nisy ny lapany natao hoe Mahandrinono. Tamin’ izany, ny andriana fito toko dia tsy mba nomeny zaratany teo Ambohimanga satria tsy neken’ Ambohimanga izany, fa dia ny terak’ Ambohimanga (na [[andriana]] na [[hova]] na [[Mainty enin-dreny|mainty]]) efa tompontany teo ihany sy ny olona avy amin’ ny lafy valo nampiakarin’ Andrianampoinimerina taty Imerina (ny mpanandro, ny mpisikidin' andriana, ny [[ombiasa]]) sy ny mpiambina andriana ary ny vady amanjanak’ Andrianampoinimerina no nonina teo Ambohimanga. Tamn' ny taona 1787 ka hatramin’ ny taona 1810 kosa no namoriany an’ Imerina sy nampanekeny ny fanjakana maro hafa ka ny rovan’ Antananarivo no renivohitry ny fanjakany izay nisy ny lapany atao hoe "Mahitsielafanjaka". Ny tranokotona maro nitoeran’ ny ankohonana sy fianakaviana akaiky an’ Andrianampoinimerina no nanodidina ny lapa tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan' Antananarivo]]. Teroa ambany avaratry ny rova kosa, manodidina an’ [[Andohalo]] dia nisy faritra nohodidininy hadivory ka fianakaviana notsongainy avy amin' [[Andriatompokoindrindra]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]], [[Andriandoriamanjaka]], [[Raberanto]] ary [[Zazamarolahy]] no namponeniny tamin’ izany faritra voahodidina hadivory izany. Teo atsimon’ ny rova kosa no nametrahany ny Voromahery mpiambina azy. Tsy noekeny hisy loholona hova sy mpanandro sy mpimasy nonina teo akaikin’ ny rovan’ Antananarivo. Fa ny sisa amin’ ny andriana sy hova ary mainty enin-dreny amin’ Imerina enin-toko dia samy nomeny zaratany saingy ivelan’ Andohalo sy tamin’ ny faritra manodidina ny vohitr’ Antananarivo azon’ izy ireo honenana. Izany fizaran-tany izany no tsy itovizan’ Antananarivo sy Ambohimanga. == Ny anarana nisalorany == [[Sary:Mahitsielafanjaka, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antananarivo.JPG|vignette|Mahitsielafanjaka, lapan' ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan'Antananarivo]] === Imboasalama na Ramboasalama === Mpanjaka nitondra anarana betsaka indrindra Andrianampoinimerina. Tamin' ny fahazazany dia Imboasalama no anarana niantsoan’ ny lafin-drainy azy tany [[Anjozorobe]] fa farariana izy noho izy [[Alahamady|vintan' Alahamady]]. === Ilahifotsy === Ilahifotsy kosa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] sy ny lafin-dreniny azy teny [[Ambohimanga]]. Vao nanjaka teo Ambohimanga izy dia nisalotra ny anarana Andrianampoinimerina, nentiny nampangina ny andriana merina madio izay nanenjika azy ho manila merina sy mpisandoka fahefana ary koa hanehoany ny maha zafind-[[Rangorinimerina]] azy, ary ny vadibeny dia nantsoiny hoe [[Rabodonimerina]]. === Ny Ombalahibemaso === Noho izy manana toe-tsaina mpitarika, tsy mifidy tany hiadiana, sahy manao dingana lehibe ho amin' ny fanovana, manana vinam-piarahamonina, hendry, mahalala ny pitsony amin’ ny fanjakany, mikendry hatrany ny fampandrosoana ny fanjakany sy ny vahoakany ary miaro ny harem-pireneny sy ny vahoakany amin' ny hafetsen' ny vahiny dia nantsoin’ ny vahoakany sy ny fanjakana manodidina tamin’ ny anarana hoe Ny Ombalahibemaso izy. Tamin’ Andrianampoinimerina nampandry tany [[Mandiavato]] no mianavaratra-atsinana dia nitaingina ny vatolampy avobe eo ambony atsinanan’ ny tanàna [[Imiantsoarivo]]. Betsaka ny fanomezana naterin’ ny olona ho azy ka faly izy noho izany. Nitsangana izy amin’ ny maso mihiratra be nijery ny vahoaka, toy ny ombilahy hiady. Izany, hono, nanaovan’ ny olona azy hoe ”Ombalahibemaso”. Tamin’ izay koa no nanovany ny anaran’ ny tanàna natao hoe “Ambatofisaorana” satria teo no nisaorany ny vahoaka naneho fitiavana azy. == Ny toetsainy == === Saro-piaro tamin' ny fanjakany === Olon’ ny fitiavan-tanindrazana sy ny firaisam-pirenena: "Ny ranomasina no valamparihiko", izany no teny filamatra napetrany entiny nanehoany ny finoany fa foin’ Andriananahary ho fanjakany ny Nosy iray manontolo. Na dia tsy tanteraka aza izany dia efa nanaiky azy ny ampahatelon’ny faritr' i Madagasikara ary natahoran' ny fanjakana maro sisa izy talohan' ny fodiamandriny. Ambonin’ izany, navahan’ Andrianampoinimerina tsara ny teraky ny Nosy sy ny vahiny (Arabo, Vazaha, Sinoa, Karana, Afrikana). Noheverin’ Andrianampoinimerina fa hametsifetsy ny vahoakany sy hanangona ny harena eto an-toerana fotsiny no ahatongavan’ ireo vahiny (Arabo, Eropeana, Indiana, Sinoa, Afrikana) ka noferan’ Andrianampoinimerina fa hatreo Ambatomanga sy Betafo ary Maevatanana no azon’ ireo vahiny hiakarana sy tsidihana raha avy any amorontsiraka sy avy any atsimo hoany ankibon' Imerina izy ireo. Ny Malagasy kosa, dia ny [[Sakalava]], [[Betsileo]], [[Betsimisaraka]] sy ireo foko hafa mponina amin’ ny Nosy, dia navelan’ Andrianampoinimerina hiakatra an’ Imerina satria noheveriny fa ny lafivalon’ ny Nosy no fanjakany ka vahoakany no niheverany azy ireo na dia hafa foko aza. Fantatr’ Andrianampoinimerina koa fa hamotika ny vahoaka ny toaka sy fomban’ ny vahiny koa nofehezin’ Andrianampoinimerina tamin’ ny sainy ny vahoakany ka novoriany ny vahoaka ary nalainy ny omby velona nampibobohany toaka ary nasainy norasainy ka indreo ny atin’ ny omby masaky ny toaka ka niaiky ny vahoaka fa ratsy ny fomba vahiny. === Olon' ny fisokafana amin' ny samy Malagasy === Olon’ ny fisokafana: Voalohany, amin’ ny lafiny firazanana dia maro ireo hova sy olona avy amin’ ny fanjakan’ [[Anjozorobe]], [[Imamo]], [[Vonizongo]], [[Andratsay]], [[Betsileo]], [[Sakalava]], [[Antemoro]], sns izay nankasitrahany no nataon’ Andrianampoinimerina ho isan’ ny [[Zanadralambo]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]] ary [[Zazamarolahy]]. Niteraka fahatezerana teo amin’ ny andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana izany saingy gadra lava no sazy miandry ireo andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana ireo raha nanohitra izany ka tsy nisy sahy nivolana imaso. Nipetraka ho tarazo tamin' ny mpanjaka nandimby azy izany fisokafana izany, ka [[Radama I]] dia nanana vady sakalava, [[Ranavalona I]] dia niteraka tamin’ Andriamihaja [[hova]], Ranavalona I dia nanangana zaza avy amin’ ny fanjakan’ Andratsay ary [[Ranavalona II]] sy [[Ranavalona III]] ary [[Rasoherina]] dia vadin’ ny [[Rainilaiarivony|praiministra]] izay hova. Faharoa, teo amin’ ny raharaham-panjakana koa dia nanao fisokafana tamin’ ny [[Vondrom-poko|foko]] hafa sy ny hova merina izy ka saika ny olona avy amin’ ny foko hafa sy hova merina no nanodidina azy tao androvan’ Ambohimanga. Ohatra, Ratendro sy Rabefiraisana taranak’ andriana avy any Imamo no lehiben’ ny mpanandrony sy mpanolo-tsainy. Nodidiany àry fa izay hanjaka handimby azy dia tsy maintsy miditra ao amin’ ny tranon-dRabefiraisana eo Ambohimanga aloha. I [[Hagamainty]] sy i [[Hagafotsy]] hova koa no anisan’ ny mpanolo-tsainy. Ary rehefa notaterina taminy fa ny mpanjakan’ Andratsay sy ireo mpanjakan’ ny [[Betsileo]] tao atsimon’ ny fanjakany dia nampiasa [[Anakara]] dia nampiakatra Anakara avy any [[Vohipeno]] izy ho ombiasiny sy hampianatra [[sorabe]] ny zanany ka ireo Anakara ireo dia to teny taminy. Fahatelo, teo amin’ ny fanambadiana koa dia nanohy ny fisokafana efa nataon’ [[Andriambelomasina]] raibeny izy satria ny zanany tamin’ ny andriambavy merina ampolony maro dia nampanambadiny zanakandriana tamin’ ny foko hafa manodidina an’ Imerina. Inoana fa ilay maha manila merina-Anjozorobe azy no nahatonga an’ Andrianampoinimerina tsy nanana olana amin’ ny fisokafana sy fifandraisana amin’ ny foko sy firazanana hafa. === Olon' ny toekarena Andrianamponimerina === Olon’ ny toekarena: "Izaho tsy manampahavalo afa-tsy ny [[mosary]]" hoy Andrianampoinimerina. Nezahiny ho mandry ny tany ary notolorany [[angady]] ny isan-dahy ka nasainy namboly ny olona. Rehefa izany dia nanisy tsena iray isan-kerinandro sy isam-bohitra izy ka nitobaka ny vokatra, resy ny mosary ary voky ny vahoaka. Satria vory maro ny olona isaky ny tsena koa nataony andro sy toerana nampitàna ny hafany ny andro tsena ary [[kabary]] no anaovan’ ny irak’ andriana izany. === Olon' ny fahamarinana sy ny fikirizana === Olon’ ny fahamarinana: “Ny fanjakana tsy ananako havana, hoy izy, ka rehefa vandana dia [[kary]]". Tsy tiany ny [[kolikoly]] sy ny tsy marina. Tsy nanavahany io fa na dia ny vady amanjanany sy ny iray tampo aminy aza dia maro no nokendaina sy natao sesitany raha nikasa ny hiaka-dapa na hanohitra azy. Olon’ ny fikirizana: Na teo amin’ ny lafiny ara-tafika, na fambolena na fotodrafitrasa na fitiavana sy maro hafa dia olona be kiry Andrianampoinimerina ka tsy navelany raha tsy azony izay ilainy. Toy izany, raha hariva nandrotsa-bary iny izy tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan’ Antananarivo]] no nahatsiaro [[sakay]] dia naniraka olona haka [[pilokely]] teny Ambohimanga ka voaloatra ny vary tonga ny pilokely. Toy izany koa, manina an’ i [[Miangaly]] izy ka tsy navelany raha tsy iny maizim-bava vilany izy nanainga teo [[Antananarivo]] ary nandry tamin’ i Miangaly tany [[Manjakandriana]] ny halina iny ihany. Ary raha nisy vohitra notafihiny nanohitra azy dia tsy navelany fa notafihiny sy nataony fahirano tsy ankiato ka nanaiky azy ny farany. Olona tia tsidi-bohitra sy mamangy havana: Tsy mba mahatafatoetra ao an-drova Andrianampoinimerina fa dia mitsidika ny tanàna sy vohitra sy lohasaha sy fantsakana maro amin’ ny fanjakany, tsy mba ho fialamboly fa fitiavana mifanerasera mivantana amin’ ny vahoakany ahalalany ny olana sy vokatra ary ny tantaram-bohitra ka maro ny vatolahy sy anaran-tanàna ary loharano saika nifamatotra tamin’ ny nandalovany. Olon’ ny tontolo iainana: Izy no mpanjaka voalohany taty Imerina namoaka didy fa tsy azo aripaka ny [[ala]] amin’ ny tanin’ andriamanjaka rehetra indrindra ny manodidina ny vohitr’ [[Ambohimanga]]. Anefa ny hazo nianjera sy maina amin' ny tanin' ny mpanjaka dia azon' ny mananontena alaina atao [[kitay]]. Notsinjoviny koa ny biby maro ka ny [[goaika]] teo Ambohimanga dia tsy nekeny ny famonoana izany ary namonoany [[omby]] isan-kerinandro. Olona tia rà: Nahagaga tokoa fa tamin’ ny fanjakana fahavalony dia ny fo no nentin’ Andrianampoinimerina nampanaiky azy ireny ka raha nanda izany ireo [[Vondrom-poko|foko]] ireo dia notafihiny ka tsy navelany raha tsy resiny sy voababony. Fa ny amin' ny vady aman-janany kosa dia tsy mba namindrany fo fa dia novonoiny tsisy antra na nataony sesitany lavareny raha noheveriny fa namadika azy. === Tia vehivavy: vady, reny, anabavy,siny maro hafa izy === [[Sary:Fasan-dRasendrasoa , vadiben'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, ao amin'ny Rovan' Ambohidrabiby.JPG|vignette|248x248px|Fasan-dRasendrasoa, vadiben' Andrianampoinimerina, ao amin' ny Rovan' Ambohidrabiby.]] Olona tia vehivavy: Nomen' Andrianampoinimerina lanja sy anjara manokana teo amin' ny fiainany ny vehivavy. Voalohany, ampolony maro ny vadiny ka misy ny tena tiany ary misy kosa vadim-panjakana ho fitandroana fahalemana. Tany amboalohany dia [[Rabodonimerina]] no vadibeny ary nampitoeriny tao [[Ambohimanga]] saingy tsy niteraka izy ireo. Nony niamboho Rabodonimerina dia [[Rasendrasoa]] zanak' Andriamanitrirazaka taranak' [[Andriampolofantsy]] no lasa vadibeny ary napetrany tao [[Ambohidrabiby]]. Faharoa, ny lapa Mahandrihono ao Ambohimanga izay misy azy dia ahitana sary nono eny akaikin' ny tapenaka izay tazan' ny masony raha mitsilany matory eo ampandriany izy. [[Sary:Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta.JPG|vignette|253x253px|Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta]] Fahatelo, nanana lanja manokana taminy ny anabaviny sy ny reniny ary ny renibeny ka noferany fa ny tera-d[[Rangorinimerina]] renibeny sy ny tera-d[[Ralesoka]] anabaviny ihany no mahazo manjaka mandimby azy. Ankoatr' izany, navahany manokana ny vehivavy mananotena izay nomeny alalana haka kitay amin' ny alany. Ary farany, nofaritany fa mitondra Radama I nefa an' ny vehivavy ny farany dia an' i Mavo izany izay nisalotra ny anarana [[Ranavalona I|Ranavalona]] izay nalaina avy amin' ny anarana [[Ranavalonandriambelomasina]] renin' Andrianampoinimerina. == Ny niafarany == Tsisy nisy nahavita izay vitan’ Andrianampoinimerina tamin’ ny mpanjaka rehetra teto [[Madagasikara]] talohany. Izy no nampanaiky ny fanjakana maro nanodidina an’ Ambohimanga sy [[Imerina]]. Matsilo saina izy satria na dia tsy nahita ranomasina aza izy ary na dia nonina taty anivon-tany dia fantany fa [[nosy]] i Madagasikara ary tokony ho fanjakana tokana fa tsy hizarazara. Izy no Rain’ ny fampivondronana ho fanjakana tokana an’ i Madagasikara. Raha nitaratra tamin’ ny loharano teo [[Ankatso]] izy dia hitany fa efa antomotra ny fodiamandriny ka nanafatra izy fa eny [[Ambohimanga]] no hafenina izy noho io vohitra io iafenan' ny lafin-kavany akaiky azy. Fa ny andriana miafina tamin' ny [[fitomiandalana]] teo androvan' Antananarivo dia misy razany ny sasany saingy lavitra kokoa. Tratra antitra Andrianampoinimerina ka ny taona 1810 izy no niamboho ary nafenina teo atsimon’ [[Andriambelomasina]] raibeny ao an-drovan’ Ambohimanga. Sahy nampamono ny zanany roalahy hafa mba hampanjaka an’ Ilaidama. na toy ny nataon’ Andrianampoinimerina taty aoriana. Tato aoriana anefa, raha vao voazanaka i [[Madagasikara]] dia tsapan’ ny mpitondra frantsay fa mbola maro ny Malagasy nino ny hasin’ ny razan’ andriana koa nafindran’ ny [[Frantsa|Frantsay]] ho ao androvan’ Antananarivo ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Tamin' ny taona 2008, tamin’ ny fitondran’ i [[Marc Ravalomanana]] no tafaverina ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Niteraka resabe anefa izany famindrana izany satria tao ny tsy nankasitraka noho io famindrana io natao mangingina, raha niteraka fankasitrahana kosa hoan' ny hafa izay nihevitra fa voavaha ny famonjàna ara-tantara ny firenena malagasy nataon' ny mpanjanatany. == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * '''Mpanjaka merina''' ** [[Rafohy]] (maty tamin' ny 1540) na [[Rangita]] (maty tamin' ny 1530) ** [[Andriamanelo]] (nanjaka 1540-1575) ** [[Ralambo]] (nanjaka 1575-1610) ** [[Andrianjaka]] (nanjaka 1600-1610) ** [[Andriantsitakatrandriana]] (nanjaka 1630-1650) ** [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] (nanjaka 1650-1670) ** [[Andrianjakatsitakatrandriana]] (nanjaka 1670-1675) ** [[Andriamasinavalona]] (nanjaka 1675-1710) ** [[Andriantsimitoviaminandriandrazaka]] (nanjaka 1710-1730) ** [[Andriambelomasina]] (nanjaka 1730-1770) ** [[Andrianjafy]] (nanjaka 1770-1787) ** [[Andrianampoinimerina]] (nanjaka 1787-1810) ** [[Radama I]] (nanjaka 1810-1828) ** [[Ranavalona I]] (nanjaka 1828-1861) ** [[Radama II]] (nanjaka 1861-1863) ** [[Rasoherina]] (nanjaka 1863-1868) ** [[Ranavalona II]] (nanjaka 1868-1883) ** [[Ranavalona III]] (nanjaka 1883-1897) * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Fanovozan-kevitra == * Ade Ajayi, Jacob F. (1998). ''General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 9780520067011</nowiki>. * Blanchy, Sophie; Rakotoarisoa, Jean-Aimé; Beaujard, Philippe; Radimilahy, Chantal (2006). ''Les dieux au service du peuple. Itinéraires religieux, médiations, syncrétisme à Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811140465</nowiki>. * Callet, François (1908). ''Tantara ny andriana eto Madagasikara'' (''histoire des rois''). Antananarivo: Imprimerie Catholique. * Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"''. Leiden, the Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 978-90-04-20980-0</nowiki>. * Domenichini-Ramiaramanana, Bakoly (1983). ''Du ohabolana au hainteny: langue, littérature et politique à Madagascar''. Paris: KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782865370634</nowiki>. * Ellis, Stephen; Rajaonah, Faranirina (1998). ''L'insurrection des menalamba: une révolte à Madagascar, 1895–1898''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-796-1</nowiki>. * Fage, J.D.; Flint, J.E.; Oliver, R.A. (1986). ''The Cambridge History of Africa: From c. 1790 to c. 1870''. London: Cambridge University Press. <nowiki>ISBN 0-521-20413-5</nowiki>. * Featherman, Americus (1888). ''Social history of the races of mankind: Volume 2, Part 2''. London: Trübner & Co. * Fournet-Guérin, Catherine (2007). ''Vivre à Tananarive: géographie du changement dans la capitale malgache''. Antananarivo, Madagascar: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-84586-869-4</nowiki>. * Freeman, Joseph John; Johns, David (1840). ''A narrative of the persecution of the Christians in Madagascar: with details of the escape of six Christian refugees now in England.'' Berlin: J. Snow. * Frémigacci, Jean (1999). "Le Rova de Tananarive: Destruction d'un lieu saint ou constitution d'une référence identitaire?". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''Histoire d'Afrique''. Paris: Éditions Karthala. * Galibert, Didier (2009). ''Les gens du pouvoir à Madagascar – Etat postcolonial, légitimités et territoire (1956–2002)''. Antananarivo: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811131432</nowiki>. * Nave, Ari (2010). "Andrianampoinimerina". In Appiah, A. and H.L. Gates (ed.). ''Encyclopedia of Africa, Volume 2''. Oxford University Press. <nowiki>ISBN 9780195337709</nowiki>. * Ogot, Bethwell (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 978-92-3-101711-7</nowiki>. * Rabedaoro, Eris (2010). ''Fanorona'' (amin' ny teny frantsay). Paris: Publibook. <nowiki>ISBN 9782748355871</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (1983). ''Les souverains de Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-059-7</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (2012). "Andrianampoinimerina et la tentative d'autonomisation de l'état Merina. Madagascar XVIIIe siecle". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''L'invention religieuse en Afrique: histoire et religion en Afrique noire''. Karthala Editions. pp. 201–212. <nowiki>ISBN 9782865373734</nowiki>. * Ranaivo, Flavien; Janicot, Claude (1968). ''Les guides bleues: Madagascar''. Paris: Librairie Hachette. * Rich, Jeremy (2012). "Andrianampoinimerina". In Akyeampong, EK and HL Gates (ed.). ''Dictionary of African Biography''. Oxford University Press. pp. 229–230. <nowiki>ISBN 9780195382075</nowiki>. * Van Zant, Peter (2013). ''New Developments In Asian Studies''. New York: Routledge. <nowiki>ISBN 9781136174704</nowiki>. == Loharano sy fanamarihana == [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] [[sokajy:Mpanjakan'i Madagasikara]] 7kuvxi042axfie2a0m3pbz8o0to4pdk 1153312 1153311 2026-11-06T14:36:13Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1153312 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Ramboasalama Andrianamponimerina|teraka=Teraka ny taona manodinana 1745|toerana=Ikaloy avaratr'Antananarivo|maty=1810|firenena=Malagasy|asa=Mpanjakan'ny foko merina, mpandrafitra lalàna|seha-pitiavana=Maro vady|asa hafa=Mpandrafitra lalàna Mpampandry tany|sary=Andrianamponimerina}} '''Andrianampoinimerina''' dia anisan' ny [[mpanjaka]] voalohany teo amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]]. Teraka tamin' ny taona 1745 izy ary maty tamin' ny taona 1810. Imboasalama no anarany font izy mbola kely. [[Andriamiharamanjaka]] no rainy ary [[Ranavalonandriambelomasina]] no reniny. Nanambady maro izy ka anisan' izany [[Rabodonimerina]], [[Rasendrasoa|Rasendrasoa,]] [[Rambolamasoandro]] ary i [[Miangaly]]. [[Radama I]] zanany no nandimby azy rehefa niamboho izy. Nanjaka teo anelanelan ' ny 1787-1810 izy. Ny nanamarika ny fanjakany dia ny fampihavanana indray an' Imerina taorian' ny ady an-trano nandritra ny 77 taona, ary ny fanitaram-panjakana nanaraka izany tany amin' ny faritra manodinana ny foko Merina ka nahatonga ny fampiraisana an' i [[Madagasikara]] teo ambany fitondran' ny Merina. Andrianampoinimerina dia olo-malaza eo amin' ny kolontsaina. Ny tantaram-piainany, araka ny lovantsofin' ny [[Merina]], dia mifangaro [[angano]], ary heverina ho anisan' ny mpitari-tafika sy mpitarika ara-pôlitika lehibe indrindra teo amin' ny tantaran' i Madagasikara. Andrianampoinimerina dia nandray fahefana rehefa nesorina ny dadatoany, [[Andrianjafy]], izay nanjaka tao [[Avaradrano|Imerina Avaradrano]]. Talohan' ny nanjakan' Andrianampoinimerina dia nifandona tamin' ny faritany telo hafa mifanolo-bodirindrina tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina]] teo aloha Imerina Avaradrano, [[faritany]] izay niray hina tamin' ny vanim-potoana anjakan' [[Andriamasinavalona]] zato taona lasa izay. Andrianampoinimerina dia nanao ny renivohiny tao [[Ambohimanga]] izay voaro manda, sady toerana manan-danja ara-panahy sy ara-kolontsaina ary ara-pôlitika izay voatendry ho Lova Iraisam-pirenenan' ny [[UNESCO]] tamin' ny taona 2001. Natao toerana ho tsidihana mihitsy ny trano fonenan' ny mpanjaka tany am-boalohany izay eny Ambohimanga ankehitriny . Avy amin' io toerana io no nanitatra tsikelikely ny fanjakany nanerana an' Imerina rehetra tamin' ny voalohany, ary avy eo nanerana ny faritra afovoany lehibe kokoa, ka nitelina ny tanin' ny [[Betsileo]], ny an' ny [[Sihanaka]], ny an' ny [[Bezanozano]] ary ny an' ny [[Bara]]. Rehefa nanjaka nandritra ny 23 taona Andrianampoinimerina tamin' ny fotoana nahafatesany, dia voatambatra soa aman-tsara Imerina ary voaitatra be ny Fanjakana Merina, sady nikasa ny hampiray an' i Madagasikara manontolo mihitsy izy ho eo ambany fahefahany Lerina. Notohizan-d[[Radama Voalohany|Radama I]], zanany izany fanambarana an'i madagasikara ho iray izany ,izy moa sady mpandova azy ary notanterahin-dRanavalona izany vinavinan-drainy izany tao anatin' ny roapolo taona. == Ny nahaterahan' Andrianampoinimerina == === Ny zava-nisy momba ny fanjakana talohan' ny hanjakany === Raha tsiahivina, dia fanjakana iray tsy mivaky [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]] hatramin' ny mpanjaka [[Ralambo]] (1575-1610) ka hatramin’ ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Nozarain’ Andriamasinavalona tamin’ ny zanany efa-dahy ny faritry ny fanjakany ka nisy fanjakana 4 teto Imerina dia teo [[Antananarivo]], [[Ambohidrabiby]], [[Ambohimanga]] ary [[Ambohidratrimo]] izay samy nanana ny renivohiny avy. Nifandrafy ireo fanjakana merina efatra ireo ka resiny fanjakan’ Ambohimanga ny an’Ambohidrabiby Ary lasany n'y fanjakana ka telo sisa dia ny fanjakan’ Ambohimanga, ny fanjakan’ Imerinatsimo (nanana an’ Antananarivo ho renivohiny) ary ny fanjakan’ Ambohidratrimo. Ireo fanjakana Merina ireo nohodidinin' ny fanjakana tsy Merina dia ny fanjakan’ [[Anjozorobe]] tao avaratra sy avaratra antsinanana, ny fanjakan’ [[Andratsay]] tao atsimo, ireo fanjakan' ny [[Bezanozano]] tao atsinanana, ny fanjakan' Imamo tao andrefana atsimo ary ny fanjakan’ i Vonizongo tao andrefana avaratra. Na dia miady sy mifandrafy aza ireo fanjakana Merina telo ireo dia mbola nanao lova tsy mifindra ihany fa nifanambady ny ankohonan' ny mpanjaka tao amin’ izy ireo mba hitazomana ny hasin-drazana sy ny fihavanana.<ref><nowiki>https://www.scribd.com/document/582290090/ANDRIANAMPOINIMERINA?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Ny renin' Andrianampoinimerina === Fony [[Andriambelomasina]] (1730-1760) no nanjaka teo [[Ambohimanga]], dia nisy fifanatonana teo amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe izay marihina fa tsy isan’ ny fanjakana Merina sy nanana an’ [[Andriamiharamanjaka]] ho mpanjakany. Tamin' ny zanany ampolony maro dia akaikin' ny fon' Andriambelomasina kokoa Andrianjafy zanany lahimatoa sy [[Ranavalonandriambelomasina]] zanany vavy matoa. Koa nomen' Andriambelomasina ho vadin’ Andriamiharamanjaka i Ranavalonandriambelomasina mba hitandrovana ny fahalemana amin’ ny fanjakana roa tonta ary hiatrehana ny ady amin’ ny fanjakan’ Imerinatsimo sy Ambohidratrimo. Vadikely anefa Ranavalonandriambelomasina satria Andriamiharamanjaka efa nanana vadibe talohan’ izany. === Ny fahaterahany === Nanaraka sy nitoetra tamin' [[Andriamiharamanjaka]] vadiny tany [[Anjozorobe]] [[Ranavalonandriambelomasina]] ary nitoe-jaza taminy. Rehefa akaiky ny andro hahaterahany dia nananainga Ranavalonandriambelomasina hiteraka any amin' ny ray aman-dreniny eny [[Ambohimanga]]. Saingy teny andalana, raha mbola tsy tafavoaka ny fanjakan’ Andriamiharamanjaka akory dia nihetsi-jaza Ranavalonandriambelomasina ary niteraka teo an-dalana. [[Ikaloy]] no niantsoana io toerana niterahany io ary Andrianampoinimerina ilay zaza naterany. Araka izany, Andriamiharamanjaka mpanjakan’ Anjozorobe no rain’ Andrianampoinimerina. Manila zanak’ Anjozorobe avy amin’ ny rainy ary manila "merina" avy amin' ny reniny Andrianampoinimerina fa tsy "Merina madio" akory. Marihina anefa fa Andriamiharamanjaka dia manila ihany koa satria anisan' ny razambeny sy razan' andriana nanjaka tamin' ny faritr' Anjozorobe dia ireo Andriamamilaza sy [[Andriandoriamanjaka]] izay samy niainga avy eo [[Ambohidrabiby]] ary tarana-d[[Rabiby]] no niverina nankany Anjozorobe. Manodidina ny taona 1720–1730 ny taona nahaterahan’ Andrianampoinimerina satria i Mayeur, frantsay nivahiny tao amin' ny fanjakan’ Andratsay tamin' ny taona 1777, dia nirakitra tamin’ ny diariny ny filazan’ ny olona nohadihadiany fa Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga dia antidahy. Raha apetraka ary fa efa antidahy Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777 nanoratan’ i Mayeur dia efa mahatratra 50 taona farafahakeliny Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777. [[Alahamadibe|Vava Alahamady]] amin' ny volana [[Alahamady]] kosa no voalazan' ny lovantsofina fa andro nahaterahany. == Ny endriny sy ny toe-batany == === Lehilahy fohy === Tsy azo sary Andrianampoinimerina satria norarany tsy hiakatra an’ Imerina ny vahiny. Ny [[lovantsofina]] anefa dia mitazona fa lehilahy fohy fa tsy lava Andrianampoinimerina. Araka ny filazan' ny mpitazona tantara momba ny fandrian’ Andrianampoinimerina ao amin’ ny lapany atao hoe "Mahandrihono" ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga dia sahabo ho 1,45 m ny halavan’ Andrianampoinimerina. Ary farany, i Mayeur dia nanoratra tamin’ ny taona 1777 tao amin’ ny diariny fa araka ny notaterina taminy dia fohy Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga. === Mazava hoditra === Momba ny fihodirany dia tsisy sary ahafahana mamantatra izany. "Ilahifotsy" anefa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] raibeny azy. Midika izany fa fotsy fihodirana na mazava hoditra Andrianampoinimerina. Mbola ny hafa-draibeny manao hoe "Ilahifotsy avy amin’ alahamadintany no tompon’ ny farany" no nentiny nandresy lahatra ny vahoakan’ [[Ambohimanga]] raha naka ny fanjakana tao Ambohimanga Andrianampoinimerina satria mantsy mitovy volonkoditra sy fiaviana amin’ ny voalazan’ Andriambelomasina izy (fa raha tsy fotsy izy no tsy avy amin’ ny alahamadintany dia ho mpisandoka fotsiny ihany). Manaraka izany, [[Radama I]] zanaka naterak’ Andrianampoinimerina dia olona fotsy fihodirana na mazava fihodirana, malama volo, maranitr' orona fa tsy mangamanga sy ngita volo, no tsy manana endrika afrikana. Inoana araka izany fa tsy mifanalavitra loatra amin’ ny endri-d[[Radama Voalohany|Radama I]] Andrianampoinimerina rainy. Ary farany, nisy sary vita hosodoko momba an’Andrianampoinimerina, sary izay mampiseho fa olona fotsy na mazava fihodirana, maranitr' orona ary lavalava endrika izy. Misy moa ny milaza fa tsy tena endrik’ Andrianampoinimerina no hita amin’ ilay hosodoko. Ny tsy azo hidivirana anefa dia hatramin’ ny nahavitan’ izany sary hosodoko izany dia maro ireo taranak’ Andrianampoinimerina no nitazona dika mitovy amin’ izany, eny hatrany anaty rovan’ Antananarivo sy Ambohimanga ary amin’ ny rova maro amin’ ny vohitra 12. Midika izany fa saika noeken’ ny maro ho manakaiky tanteraka ny endrik’ Andrianampoinimerina iny sary hosodoko mahakasika azy iny. [[Sary:Sary maneho ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, antsoina koa hoe Ilahifotsy na Imboasalama.JPG|vignette|329x329px|Andrianampoinimerina]] == Ny nitazaina azy == === Fahazazany === Kamboty reny fahazaza Andrianampoinimerina ka teo anilan-drainy tany Anjozorobe izy no nitoetra. Tsy zanaky ny vadiben’ Andriamiharamanjaka moa izy no tsy mba nisy reny hihantahantana ka tamin’ ny fahazazany dia efa nahakarakara tena sy nahay nitady vola ary nampiasa ny herin-tsandriny izy. Ny manarakandro, ny miasa tany, ny kilalaon-tsaina, ny [[tafasiry]] amin’ ny antitra, ny mikarakara ny zandriny iray tampo aminy, ny mitsidika ny vohitra manan-tantara ary ny mihaino kabary an-dapa no nandaniany ny antokonandrony fa tsy mba liana tamin’ ny fanaon’ ny zaza sy tanora mitovy taona aminy izy. Rehefa henon’ [[Andrianjafy]] anadahin-dreniny, Andrianjafy izay efa nanjaka nandimby an’ [[Andriambelomasina]] teo [[Ambohimanga]], ary Andrianjafy moa tsy niteraka rahateo, ny nahazo an’ Andrianampoinimerina dia nalainy ho any aminy eny Ambohimanga izy izay hany havany akaiky. Koa nandao an-drainy Andrianampoinimerina ary tonga nonina teo Ambohimanga ka nankinin' Andrianjafy tamin' ny loholona teo Ambohimanga ny fitaizana azy. Na dia teo Ambohimanga aza dia mbola notohizan' Andrianampoinimerina hatrany ilay toetrany mahakarakara tena sy be atao. Ho fehiny, [[kolontsaina]] roa samy hafa no nitaizana an’ Andrianampoinimerina dia ny kolontsain’ [[Anjozorobe]] avy amin’ ny rainy ary ny kolontsaina merina avy amin’ ny fianakavian-dreniny. == Ny nahazoany ny fanjakana sy ny nanitarany izany == === Saika Ralaitokana no nanjaka === [[Sary:Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga.JPG|vignette|Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga]] Tsiahivina ny hafatr’ [[Andriambelomasina]] fony fahavelony fa rehefa modimandry izy dia [[Andrianjafy]] no manjaka ary aorian’ Andrianjafy kosa dia Ilahifotsy avy amin’ Alahamadintany zafikeliny no manjaka. Nankato tanteraka ny hafa-drainy Andrianjafy fony izy nihevitra fa momba izy, koa nankininy tamin’ ireo loholona teo [[Ambohimanga]] ny fitaizana an’ Andrianampoinimerina nandrandrainy handimby azy rahatrizay. Tato aoriana anefa dia niteraka an-d[[Ralaitokana]] i Andrianjafy ka novoriny ny vahoaka ary nilazany fa Ralaitokana no hanjaka aoriany. Tezitra tamin’ Andrianjafy ny loholon’ Ambohimanga izay efa nifankahazo am-po tamin’ Andrianampoinimerina. Nohararaotin’ ireo loholona ireo ny tsy nahateo Ambohimanga an’ Andrianjafy hanandratany ho mpanjaka an’ Andrianampoinimerina sy hakana ny fon’ [[Ambohidrabiby]] sy ny vohitra miaraka aminy. Koa nandefa iraka teroa Ambohidrabiby Andrianampoinimerina handresy lahatra an' Ambohidrabiby sy ny vohitra manodidina hiandany aminy sy haka lamba jaky tenomin' [[Andriandoriamanjaka]] hotafiany amin' ny fanandratana azy ho mpanjaka. Tsy nanaiky Ambohidrabiby raha tsy natao [[Menabe (tany)|menabe]] sy tsy alaimbodihena koa neken' Andrianampoinimerina izany. Ny Andriandoriamanjaka kosa nampitondra lamba jaky ireo irak' Andrianampoinimerina mba hatafy ity farany ho mariky ny maha mpanjaka azy. Vao tafiditra teo Ambohimanga ireo iraka dia nasain’ ny loholon’ Ambohimanga nohidiana ny vavahadin’ Ambohimanga ary natafin’ izy ireo an’ Andrianampoinimerina ny [[jaky]] nentin’ ny iraka sady napetrak’ izy ireo miaraka amin’ ny mpanotrona maro teo [[Ambatomiatendro]] Andrianampoinimerina ary natao fararano ny fanapoahana [[basy]] sy dobok’ [[amponga]] sy [[sodina]]. Teny an-dalana hody ho any Ambohimanga Andrianjafy no nilazana fa efa natsangan’ Ambohimanga ho mpanjaka Andrianampoinimerina. Tsy nino izany izy fa niroso hatrany ny diany ka afaka an’ [[Ambohitrandriamanjaka]] izy no nahatazana an’ Andrianampoinimerina eroa Ambatomiatendro miavaka amin’ ny jaky tinafiny izay mbola mazava loko tsara satria vaovao ka fantatr’ Andrianjafy fa efa lasan’ Andrianampoinimerina Ambohimanga ary Ambohidrabiby koa. Hany hery, nitodi-doha nankeny amin’ ny lafin-kavany eny [[Ilafy (Analamanga)|Ilafy]] Andrianjafy no nanozona an’ Ambohimanga. === Niezaka nampiray ny tany nanjakany === Araka izany, tamin’ Ambohimanga sy ny manodidina no nanjaka Andrianampoinimerina. Ambohidrabiby sy ny vohitra miaraka aminy moa dia nanaiky niandany taminy rehefa nataony tsy alaimbodihena sy menabe. Ilafy sy Andrianjafy kosa mbola nanohitra azy ka niadiany ka resiny. Natambany ho tokon’ [[Avaradrano]], zokin’ Imerina enin-toko ireo. Tsy fantatra marina ny taona nanombohan’ Andrianampoinimerina nanjaka tao Ambohimanga fa efa talohan’ ny taona 1777 nivahinianan’ i Mayeur tao Andratsay izany ka hatramin’ ny taona 1787. Rehefa izany, na dia teo aza ny fifamitranam-pihavanana nifanaovan’ izy sy [[Andrianamboatsimarofy]] mpanjakan’ Imerinatsimo tamin’ ny [[fanambadiana]] dia ady no niafaran’ izy roalahy ka resy sy nandositra any [[Imamo]] Andrianamboatsimarofy (fa tato aoriana izy vao nafindra nafenina tao [[Antsahadinta]]). Nozarain’ Andrianampoinimerina ho toko roa Imerinatsimo mba tsy hatanjaka intsony, dia tokon’ny Vakinisisaony sy tokon' Ambodirano ka nalainy vady ny maro tamin' ny [[Zanakandriana|Zanak' andriana]] teo [[Alasora]] ka nisy napetrany teo Antsahadinta fa izy kosa nanao lapa hitoerany teo Antananarivo. === Fanitarany ny fanjakana === [[Sary:Mahandrihono, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan' Ambohimanga.JPG|vignette|Mahandrihono, lapan' ny mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan' Ambohimanga.]] Rehefa izany, dia nanoa an’ Andrianampoinimerina ny fanjakan’ [[Ambohidratrimo]] izay nanolotra an-d[[Rambolamasoandro]] ho vadiny ka nataony ho toko iray dia [[Marovatana]] izany. Ary ny fanjakana madinika maro tamin’ ny tany antsinanan’ [[Ambohimalaza]] dia nanoa azy na dia nanohitra mafy aza ny tao Ambatomanga ka lasany hatramin’ ny fanjakana [[bezanozano]] amin’ ny faritry [[Mantasoa]]. Nataony isan’ Avaradrano ireo fa tato aoriana vao natao ho [[Vakiniadiana]]. Rehefa izany dia nitarin’ Andrianampoinimerina miakandrefana ny fanjakany ka nanoa azy ny fanjakan’ [[Imamo]], izay nataony isan’ ny tokon’ Ambodirano. Nanoa koa ny fanjakan’ i [[Vonizongo]] ka nataony toko iray dia Vonizongo. Rehefa izany dia nitariny nianatsimo ny fanjakany ka nanoa azy mora foana [[Andriamanalinibetsileo]] mpajakan’ [[Andratsay]]. Dia nitariny nianatsimo amin’ ny [[Betsileo]] ny fanjakany ka Ilaidama ([[Radama I]]) vao 20 taona monja no nasainy nitaritafika ka resy i [[Rivoekembahoaka]] mpanjakan’ i [[Fisakàna]] sy [[Andrinaompanalina]] mpanjakan’ Ambositra Sahasomangana; nanoa azy Andrianantara mpanjakan’ny Manandriana sy [[Andriamanalina III]] mpanjakan’ [[Isandra]] sy [[Raonimpanarivotomponony]] mpanjakan’ i [[Lalazana]] sy [[Andriambavizanaka]] mpanjakan’ i [[Lalangina]] sy [[Rarivoarindrano]] mpanjakan’ i Arindrano. Natambany ho tokon’ ny [[Vakinankaratra]] ireo fanjakan’ [[Andratsay]] sy [[Betsileo]]. Mbola navelany hitondra ny anaram-boninahitra mpanjaka anefa ireo mpanjaka nanoa fa [[Radama I]] no nilaza tany [[Fianarantsoa]] fa tsisy mpanjaka intsony amin’ ny fanjakany eto [[Madagasikara]] afa-tsy izy ihany fa [[Zanakandriana|zanak' andriana]] no anaram-boninahitra isaloran’ ireo mpanjaka nanoa azy. Nandritra izany, ny fanjakan’ Anjozorobe dia efa ireo zanaky ny vadiben’ [[Andriamiharamanjaka]] no nanjaka tao ary izy ireo tsy nety nanoa an’ Andrianampoinimerina koa notafihan’ ito farany izy ireo ka lasany ny ampahany amin’ ny faritry ny fanjakan’ Anjozorobe ka nataony ho anisan’ Avaradrano. Tsy fantatra mazava anefa ny sisin-tany amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe fa dia namporisihiny ny vahoakany hianavaratra mihoatra ny reniranon' i Mananara araka izay tratra.<ref><nowiki>https://www.britannica.com/biography/Andrianampoinimerina?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Vokatry ny fanitaram-panjakana === [[Sary:Expansion of Merina Kingdom during reign of Andrianampoinimerina 1787-1810.png|vignette|413x413px|Fanitarana ny Fanjakan' Imerina notarihin' Andrianampoinimerina (taona 1787-1810)]] Araka izany, niainga tamin’ ny faritra kely indrindra Andrianampoinimerina ka tonga lehibe indrindra ny fanjakany, ary izy no mpanjaka voalohany nahatafaray ny fanjakana merina hatramin' ny andro nizaran' [[Andriamasinavalona]] izany ho fanjakana efatra. Nataony enin-toko Imerina. Raha tsiahivina dia talohan’ ny taona 1787 (ary efa talohan’ ny taona 1777) no efa mpanjakan’ [[Ambohimanga]] Andrianampoinimerina ary teo ny renivohitry ny fanjakany nisy ny lapany natao hoe Mahandrinono. Tamin’ izany, ny andriana fito toko dia tsy mba nomeny zaratany teo Ambohimanga satria tsy neken’ Ambohimanga izany, fa dia ny terak’ Ambohimanga (na [[andriana]] na [[hova]] na [[Mainty enin-dreny|mainty]]) efa tompontany teo ihany sy ny olona avy amin’ ny lafy valo nampiakarin’ Andrianampoinimerina taty Imerina (ny mpanandro, ny mpisikidin' andriana, ny [[ombiasa]]) sy ny mpiambina andriana ary ny vady amanjanak’ Andrianampoinimerina no nonina teo Ambohimanga. Tamn' ny taona 1787 ka hatramin’ ny taona 1810 kosa no namoriany an’ Imerina sy nampanekeny ny fanjakana maro hafa ka ny rovan’ Antananarivo no renivohitry ny fanjakany izay nisy ny lapany atao hoe "Mahitsielafanjaka". Ny tranokotona maro nitoeran’ ny ankohonana sy fianakaviana akaiky an’ Andrianampoinimerina no nanodidina ny lapa tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan' Antananarivo]]. Teroa ambany avaratry ny rova kosa, manodidina an’ [[Andohalo]] dia nisy faritra nohodidininy hadivory ka fianakaviana notsongainy avy amin' [[Andriatompokoindrindra]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]], [[Andriandoriamanjaka]], [[Raberanto]] ary [[Zazamarolahy]] no namponeniny tamin’ izany faritra voahodidina hadivory izany. Teo atsimon’ ny rova kosa no nametrahany ny Voromahery mpiambina azy. Tsy noekeny hisy loholona hova sy mpanandro sy mpimasy nonina teo akaikin’ ny rovan’ Antananarivo. Fa ny sisa amin’ ny andriana sy hova ary mainty enin-dreny amin’ Imerina enin-toko dia samy nomeny zaratany saingy ivelan’ Andohalo sy tamin’ ny faritra manodidina ny vohitr’ Antananarivo azon’ izy ireo honenana. Izany fizaran-tany izany no tsy itovizan’ Antananarivo sy Ambohimanga. == Ny anarana nisalorany == [[Sary:Mahitsielafanjaka, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antananarivo.JPG|vignette|Mahitsielafanjaka, lapan' ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan'Antananarivo]] === Imboasalama na Ramboasalama === Mpanjaka nitondra anarana betsaka indrindra Andrianampoinimerina. Tamin' ny fahazazany dia Imboasalama no anarana niantsoan’ ny lafin-drainy azy tany [[Anjozorobe]] fa farariana izy noho izy [[Alahamady|vintan' Alahamady]]. === Ilahifotsy === Ilahifotsy kosa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] sy ny lafin-dreniny azy teny [[Ambohimanga]]. Vao nanjaka teo Ambohimanga izy dia nisalotra ny anarana Andrianampoinimerina, nentiny nampangina ny andriana merina madio izay nanenjika azy ho manila merina sy mpisandoka fahefana ary koa hanehoany ny maha zafind-[[Rangorinimerina]] azy, ary ny vadibeny dia nantsoiny hoe [[Rabodonimerina]]. === Ny Ombalahibemaso === Noho izy manana toe-tsaina mpitarika, tsy mifidy tany hiadiana, sahy manao dingana lehibe ho amin' ny fanovana, manana vinam-piarahamonina, hendry, mahalala ny pitsony amin’ ny fanjakany, mikendry hatrany ny fampandrosoana ny fanjakany sy ny vahoakany ary miaro ny harem-pireneny sy ny vahoakany amin' ny hafetsen' ny vahiny dia nantsoin’ ny vahoakany sy ny fanjakana manodidina tamin’ ny anarana hoe Ny Ombalahibemaso izy. Tamin’ Andrianampoinimerina nampandry tany [[Mandiavato]] no mianavaratra-atsinana dia nitaingina ny vatolampy avobe eo ambony atsinanan’ ny tanàna [[Imiantsoarivo]]. Betsaka ny fanomezana naterin’ ny olona ho azy ka faly izy noho izany. Nitsangana izy amin’ ny maso mihiratra be nijery ny vahoaka, toy ny ombilahy hiady. Izany, hono, nanaovan’ ny olona azy hoe ”Ombalahibemaso”. Tamin’ izay koa no nanovany ny anaran’ ny tanàna natao hoe “Ambatofisaorana” satria teo no nisaorany ny vahoaka naneho fitiavana azy. == Ny toetsainy == === Saro-piaro tamin' ny fanjakany === Olon’ ny fitiavan-tanindrazana sy ny firaisam-pirenena: "Ny ranomasina no valamparihiko", izany no teny filamatra napetrany entiny nanehoany ny finoany fa foin’ Andriananahary ho fanjakany ny Nosy iray manontolo. Na dia tsy tanteraka aza izany dia efa nanaiky azy ny ampahatelon’ny faritr' i Madagasikara ary natahoran' ny fanjakana maro sisa izy talohan' ny fodiamandriny. Ambonin’ izany, navahan’ Andrianampoinimerina tsara ny teraky ny Nosy sy ny vahiny (Arabo, Vazaha, Sinoa, Karana, Afrikana). Noheverin’ Andrianampoinimerina fa hametsifetsy ny vahoakany sy hanangona ny harena eto an-toerana fotsiny no ahatongavan’ ireo vahiny (Arabo, Eropeana, Indiana, Sinoa, Afrikana) ka noferan’ Andrianampoinimerina fa hatreo Ambatomanga sy Betafo ary Maevatanana no azon’ ireo vahiny hiakarana sy tsidihana raha avy any amorontsiraka sy avy any atsimo hoany ankibon' Imerina izy ireo. Ny Malagasy kosa, dia ny [[Sakalava]], [[Betsileo]], [[Betsimisaraka]] sy ireo foko hafa mponina amin’ ny Nosy, dia navelan’ Andrianampoinimerina hiakatra an’ Imerina satria noheveriny fa ny lafivalon’ ny Nosy no fanjakany ka vahoakany no niheverany azy ireo na dia hafa foko aza. Fantatr’ Andrianampoinimerina koa fa hamotika ny vahoaka ny toaka sy fomban’ ny vahiny koa nofehezin’ Andrianampoinimerina tamin’ ny sainy ny vahoakany ka novoriany ny vahoaka ary nalainy ny omby velona nampibobohany toaka ary nasainy norasainy ka indreo ny atin’ ny omby masaky ny toaka ka niaiky ny vahoaka fa ratsy ny fomba vahiny. === Olon' ny fisokafana amin' ny samy Malagasy === Olon’ ny fisokafana: Voalohany, amin’ ny lafiny firazanana dia maro ireo hova sy olona avy amin’ ny fanjakan’ [[Anjozorobe]], [[Imamo]], [[Vonizongo]], [[Andratsay]], [[Betsileo]], [[Sakalava]], [[Antemoro]], sns izay nankasitrahany no nataon’ Andrianampoinimerina ho isan’ ny [[Zanadralambo]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]] ary [[Zazamarolahy]]. Niteraka fahatezerana teo amin’ ny andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana izany saingy gadra lava no sazy miandry ireo andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana ireo raha nanohitra izany ka tsy nisy sahy nivolana imaso. Nipetraka ho tarazo tamin' ny mpanjaka nandimby azy izany fisokafana izany, ka [[Radama I]] dia nanana vady sakalava, [[Ranavalona I]] dia niteraka tamin’ Andriamihaja [[hova]], Ranavalona I dia nanangana zaza avy amin’ ny fanjakan’ Andratsay ary [[Ranavalona II]] sy [[Ranavalona III]] ary [[Rasoherina]] dia vadin’ ny [[Rainilaiarivony|praiministra]] izay hova. Faharoa, teo amin’ ny raharaham-panjakana koa dia nanao fisokafana tamin’ ny [[Vondrom-poko|foko]] hafa sy ny hova merina izy ka saika ny olona avy amin’ ny foko hafa sy hova merina no nanodidina azy tao androvan’ Ambohimanga. Ohatra, Ratendro sy Rabefiraisana taranak’ andriana avy any Imamo no lehiben’ ny mpanandrony sy mpanolo-tsainy. Nodidiany àry fa izay hanjaka handimby azy dia tsy maintsy miditra ao amin’ ny tranon-dRabefiraisana eo Ambohimanga aloha. I [[Hagamainty]] sy i [[Hagafotsy]] hova koa no anisan’ ny mpanolo-tsainy. Ary rehefa notaterina taminy fa ny mpanjakan’ Andratsay sy ireo mpanjakan’ ny [[Betsileo]] tao atsimon’ ny fanjakany dia nampiasa [[Anakara]] dia nampiakatra Anakara avy any [[Vohipeno]] izy ho ombiasiny sy hampianatra [[sorabe]] ny zanany ka ireo Anakara ireo dia to teny taminy. Fahatelo, teo amin’ ny fanambadiana koa dia nanohy ny fisokafana efa nataon’ [[Andriambelomasina]] raibeny izy satria ny zanany tamin’ ny andriambavy merina ampolony maro dia nampanambadiny zanakandriana tamin’ ny foko hafa manodidina an’ Imerina. Inoana fa ilay maha manila merina-Anjozorobe azy no nahatonga an’ Andrianampoinimerina tsy nanana olana amin’ ny fisokafana sy fifandraisana amin’ ny foko sy firazanana hafa. === Olon' ny toekarena Andrianamponimerina === Olon’ ny toekarena: "Izaho tsy manampahavalo afa-tsy ny [[mosary]]" hoy Andrianampoinimerina. Nezahiny ho mandry ny tany ary notolorany [[angady]] ny isan-dahy ka nasainy namboly ny olona. Rehefa izany dia nanisy tsena iray isan-kerinandro sy isam-bohitra izy ka nitobaka ny vokatra, resy ny mosary ary voky ny vahoaka. Satria vory maro ny olona isaky ny tsena koa nataony andro sy toerana nampitàna ny hafany ny andro tsena ary [[kabary]] no anaovan’ ny irak’ andriana izany. === Olon' ny fahamarinana sy ny fikirizana === Olon’ ny fahamarinana: “Ny fanjakana tsy ananako havana, hoy izy, ka rehefa vandana dia [[kary]]". Tsy tiany ny [[kolikoly]] sy ny tsy marina. Tsy nanavahany io fa na dia ny vady amanjanany sy ny iray tampo aminy aza dia maro no nokendaina sy natao sesitany raha nikasa ny hiaka-dapa na hanohitra azy. Olon’ ny fikirizana: Na teo amin’ ny lafiny ara-tafika, na fambolena na fotodrafitrasa na fitiavana sy maro hafa dia olona be kiry Andrianampoinimerina ka tsy navelany raha tsy azony izay ilainy. Toy izany, raha hariva nandrotsa-bary iny izy tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan’ Antananarivo]] no nahatsiaro [[sakay]] dia naniraka olona haka [[pilokely]] teny Ambohimanga ka voaloatra ny vary tonga ny pilokely. Toy izany koa, manina an’ i [[Miangaly]] izy ka tsy navelany raha tsy iny maizim-bava vilany izy nanainga teo [[Antananarivo]] ary nandry tamin’ i Miangaly tany [[Manjakandriana]] ny halina iny ihany. Ary raha nisy vohitra notafihiny nanohitra azy dia tsy navelany fa notafihiny sy nataony fahirano tsy ankiato ka nanaiky azy ny farany. Olona tia tsidi-bohitra sy mamangy havana: Tsy mba mahatafatoetra ao an-drova Andrianampoinimerina fa dia mitsidika ny tanàna sy vohitra sy lohasaha sy fantsakana maro amin’ ny fanjakany, tsy mba ho fialamboly fa fitiavana mifanerasera mivantana amin’ ny vahoakany ahalalany ny olana sy vokatra ary ny tantaram-bohitra ka maro ny vatolahy sy anaran-tanàna ary loharano saika nifamatotra tamin’ ny nandalovany. Olon’ ny tontolo iainana: Izy no mpanjaka voalohany taty Imerina namoaka didy fa tsy azo aripaka ny [[ala]] amin’ ny tanin’ andriamanjaka rehetra indrindra ny manodidina ny vohitr’ [[Ambohimanga]]. Anefa ny hazo nianjera sy maina amin' ny tanin' ny mpanjaka dia azon' ny mananontena alaina atao [[kitay]]. Notsinjoviny koa ny biby maro ka ny [[goaika]] teo Ambohimanga dia tsy nekeny ny famonoana izany ary namonoany [[omby]] isan-kerinandro. Olona tia rà: Nahagaga tokoa fa tamin’ ny fanjakana fahavalony dia ny fo no nentin’ Andrianampoinimerina nampanaiky azy ireny ka raha nanda izany ireo [[Vondrom-poko|foko]] ireo dia notafihiny ka tsy navelany raha tsy resiny sy voababony. Fa ny amin' ny vady aman-janany kosa dia tsy mba namindrany fo fa dia novonoiny tsisy antra na nataony sesitany lavareny raha noheveriny fa namadika azy. === Tia vehivavy: vady, reny, anabavy,siny maro hafa izy === [[Sary:Fasan-dRasendrasoa , vadiben'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, ao amin'ny Rovan' Ambohidrabiby.JPG|vignette|248x248px|Fasan-dRasendrasoa, vadiben' Andrianampoinimerina, ao amin' ny Rovan' Ambohidrabiby.]] Olona tia vehivavy: Nomen' Andrianampoinimerina lanja sy anjara manokana teo amin' ny fiainany ny vehivavy. Voalohany, ampolony maro ny vadiny ka misy ny tena tiany ary misy kosa vadim-panjakana ho fitandroana fahalemana. Tany amboalohany dia [[Rabodonimerina]] no vadibeny ary nampitoeriny tao [[Ambohimanga]] saingy tsy niteraka izy ireo. Nony niamboho Rabodonimerina dia [[Rasendrasoa]] zanak' Andriamanitrirazaka taranak' [[Andriampolofantsy]] no lasa vadibeny ary napetrany tao [[Ambohidrabiby]]. Faharoa, ny lapa Mahandrihono ao Ambohimanga izay misy azy dia ahitana sary nono eny akaikin' ny tapenaka izay tazan' ny masony raha mitsilany matory eo ampandriany izy. [[Sary:Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta.JPG|vignette|253x253px|Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta]] Fahatelo, nanana lanja manokana taminy ny anabaviny sy ny reniny ary ny renibeny ka noferany fa ny tera-d[[Rangorinimerina]] renibeny sy ny tera-d[[Ralesoka]] anabaviny ihany no mahazo manjaka mandimby azy. Ankoatr' izany, navahany manokana ny vehivavy mananotena izay nomeny alalana haka kitay amin' ny alany. Ary farany, nofaritany fa mitondra Radama I nefa an' ny vehivavy ny farany dia an' i Mavo izany izay nisalotra ny anarana [[Ranavalona I|Ranavalona]] izay nalaina avy amin' ny anarana [[Ranavalonandriambelomasina]] renin' Andrianampoinimerina. == Ny niafarany == Tsisy nisy nahavita izay vitan’ Andrianampoinimerina tamin’ ny mpanjaka rehetra teto [[Madagasikara]] talohany. Izy no nampanaiky ny fanjakana maro nanodidina an’ Ambohimanga sy [[Imerina]]. Matsilo saina izy satria na dia tsy nahita ranomasina aza izy ary na dia nonina taty anivon-tany dia fantany fa [[nosy]] i Madagasikara ary tokony ho fanjakana tokana fa tsy hizarazara. Izy no Rain’ ny fampivondronana ho fanjakana tokana an’ i Madagasikara. Raha nitaratra tamin’ ny loharano teo [[Ankatso]] izy dia hitany fa efa antomotra ny fodiamandriny ka nanafatra izy fa eny [[Ambohimanga]] no hafenina izy noho io vohitra io iafenan' ny lafin-kavany akaiky azy. Fa ny andriana miafina tamin' ny [[fitomiandalana]] teo androvan' Antananarivo dia misy razany ny sasany saingy lavitra kokoa. Tratra antitra Andrianampoinimerina ka ny taona 1810 izy no niamboho ary nafenina teo atsimon’ [[Andriambelomasina]] raibeny ao an-drovan’ Ambohimanga. Sahy nampamono ny zanany roalahy hafa mba hampanjaka an’ Ilaidama. na toy ny nataon’ Andrianampoinimerina taty aoriana. Tato aoriana anefa, raha vao voazanaka i [[Madagasikara]] dia tsapan’ ny mpitondra frantsay fa mbola maro ny Malagasy nino ny hasin’ ny razan’ andriana koa nafindran’ ny [[Frantsa|Frantsay]] ho ao androvan’ Antananarivo ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Tamin' ny taona 2008, tamin’ ny fitondran’ i [[Marc Ravalomanana]] no tafaverina ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Niteraka resabe anefa izany famindrana izany satria tao ny tsy nankasitraka noho io famindrana io natao mangingina, raha niteraka fankasitrahana kosa hoan' ny hafa izay nihevitra fa voavaha ny famonjàna ara-tantara ny firenena malagasy nataon' ny mpanjanatany. == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * '''Mpanjaka merina''' ** [[Rafohy]] (maty tamin' ny 1540) na [[Rangita]] (maty tamin' ny 1530) ** [[Andriamanelo]] (nanjaka 1540-1575) ** [[Ralambo]] (nanjaka 1575-1610) ** [[Andrianjaka]] (nanjaka 1600-1610) ** [[Andriantsitakatrandriana]] (nanjaka 1630-1650) ** [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] (nanjaka 1650-1670) ** [[Andrianjakatsitakatrandriana]] (nanjaka 1670-1675) ** [[Andriamasinavalona]] (nanjaka 1675-1710) ** [[Andriantsimitoviaminandriandrazaka]] (nanjaka 1710-1730) ** [[Andriambelomasina]] (nanjaka 1730-1770) ** [[Andrianjafy]] (nanjaka 1770-1787) ** [[Andrianampoinimerina]] (nanjaka 1787-1810) ** [[Radama I]] (nanjaka 1810-1828) ** [[Ranavalona I]] (nanjaka 1828-1861) ** [[Radama II]] (nanjaka 1861-1863) ** [[Rasoherina]] (nanjaka 1863-1868) ** [[Ranavalona II]] (nanjaka 1868-1883) ** [[Ranavalona III]] (nanjaka 1883-1897) * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Fanovozan-kevitra == * Ade Ajayi, Jacob F. (1998). ''General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 9780520067011</nowiki>. * Blanchy, Sophie; Rakotoarisoa, Jean-Aimé; Beaujard, Philippe; Radimilahy, Chantal (2006). ''Les dieux au service du peuple. Itinéraires religieux, médiations, syncrétisme à Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811140465</nowiki>. * Callet, François (1908). ''Tantara ny andriana eto Madagasikara'' (''histoire des rois''). Antananarivo: Imprimerie Catholique. * Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"''. Leiden, the Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 978-90-04-20980-0</nowiki>. * Domenichini-Ramiaramanana, Bakoly (1983). ''Du ohabolana au hainteny: langue, littérature et politique à Madagascar''. Paris: KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782865370634</nowiki>. * Ellis, Stephen; Rajaonah, Faranirina (1998). ''L'insurrection des menalamba: une révolte à Madagascar, 1895–1898''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-796-1</nowiki>. * Fage, J.D.; Flint, J.E.; Oliver, R.A. (1986). ''The Cambridge History of Africa: From c. 1790 to c. 1870''. London: Cambridge University Press. <nowiki>ISBN 0-521-20413-5</nowiki>. * Featherman, Americus (1888). ''Social history of the races of mankind: Volume 2, Part 2''. London: Trübner & Co. * Fournet-Guérin, Catherine (2007). ''Vivre à Tananarive: géographie du changement dans la capitale malgache''. Antananarivo, Madagascar: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-84586-869-4</nowiki>. * Freeman, Joseph John; Johns, David (1840). ''A narrative of the persecution of the Christians in Madagascar: with details of the escape of six Christian refugees now in England.'' Berlin: J. Snow. * Frémigacci, Jean (1999). "Le Rova de Tananarive: Destruction d'un lieu saint ou constitution d'une référence identitaire?". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''Histoire d'Afrique''. Paris: Éditions Karthala. * Galibert, Didier (2009). ''Les gens du pouvoir à Madagascar – Etat postcolonial, légitimités et territoire (1956–2002)''. Antananarivo: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811131432</nowiki>. * Nave, Ari (2010). "Andrianampoinimerina". In Appiah, A. and H.L. Gates (ed.). ''Encyclopedia of Africa, Volume 2''. Oxford University Press. <nowiki>ISBN 9780195337709</nowiki>. * Ogot, Bethwell (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 978-92-3-101711-7</nowiki>. * Rabedaoro, Eris (2010). ''Fanorona'' (amin' ny teny frantsay). Paris: Publibook. <nowiki>ISBN 9782748355871</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (1983). ''Les souverains de Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-059-7</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (2012). "Andrianampoinimerina et la tentative d'autonomisation de l'état Merina. Madagascar XVIIIe siecle". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''L'invention religieuse en Afrique: histoire et religion en Afrique noire''. Karthala Editions. pp. 201–212. <nowiki>ISBN 9782865373734</nowiki>. * Ranaivo, Flavien; Janicot, Claude (1968). ''Les guides bleues: Madagascar''. Paris: Librairie Hachette. * Rich, Jeremy (2012). "Andrianampoinimerina". In Akyeampong, EK and HL Gates (ed.). ''Dictionary of African Biography''. Oxford University Press. pp. 229–230. <nowiki>ISBN 9780195382075</nowiki>. * Van Zant, Peter (2013). ''New Developments In Asian Studies''. New York: Routledge. <nowiki>ISBN 9781136174704</nowiki>. == Loharano sy fanamarihana == [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] [[sokajy:Mpanjakan'i Madagasikara]] hhcy3hwpudhy3mbr9ctm59ysxirmoj8 1153313 1153312 2026-11-06T14:41:02Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1153313 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Ramboasalama Andrianamponimerina|teraka=Teraka ny taona manodinana 1745|toerana=Ikaloy avaratr'Antananarivo|maty=1810|firenena=Malagasy|asa=Mpanjakan'ny foko merina, mpandrafitra lalàna|seha-pitiavana=Maro vady|asa hafa=Mpandrafitra lalàna Mpampandry tany|sary=Andrianamponimerina}} '''Andrianampoinimerina''' dia anisan' ny [[mpanjaka]] voalohany teo amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]]. Teraka tamin' ny taona 1745 izy ary maty tamin' ny taona 1810. Imboasalama no anarany font izy mbola kely. [[Andriamiharamanjaka]] no rainy ary [[Ranavalonandriambelomasina]] no reniny. Nanambady maro izy ka anisan' izany [[Rabodonimerina]], [[Rasendrasoa|Rasendrasoa,]] [[Rambolamasoandro]] ary i [[Miangaly]]. [[Radama I]] zanany no nandimby azy rehefa niamboho izy. Nanjaka teo anelanelan ' ny 1787-1810 izy. Ny nanamarika ny fanjakany dia ny fampihavanana indray an' Imerina taorian' ny ady an-trano nandritra ny 77 taona, ary ny fanitaram-panjakana nanaraka izany tany amin' ny faritra manodinana ny foko Merina ka nahatonga ny fampiraisana an' i [[Madagasikara]] teo ambany fitondran' ny Merina. Andrianampoinimerina dia olo-malaza eo amin' ny kolontsaina. Ny tantaram-piainany, araka ny lovantsofin' ny [[Merina]], dia mifangaro [[angano]], ary heverina ho anisan' ny mpitari-tafika sy mpitarika ara-pôlitika lehibe indrindra teo amin' ny tantaran' i Madagasikara. Andrianampoinimerina dia nandray fahefana rehefa nesorina ny dadatoany, [[Andrianjafy]], izay nanjaka tao [[Avaradrano|Imerina Avaradrano]]. Talohan' ny nanjakan' Andrianampoinimerina dia nifandona tamin' ny faritany telo hafa mifanolo-bodirindrina tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina]] teo aloha Imerina Avaradrano, [[faritany]] izay niray hina tamin' ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] 100 taona lasa izay. Andrianampoinimerina dia nanao ny renivohiny tao [[Ambohimanga]] izay voaaro manda, sady toerana manan-danja ara-panahy sy ara-kolontsaina ary ara-pôlitika izay voatendry ho lova Iraisam-pirenenan' ny [[UNESCO]] tamin' ny taona 2001. Natao toerana ho tsidihana mihitsy ny trano fonenan' ny mpanjaka tany am-boalohany izay eny Ambohimanga ankehitriny . Avy amin' io toerana io no nanitatra tsikelikely ny fanjakany nanerana an' Imerina rehetra tamin' ny voalohany, ary avy eo nanerana ny faritra afovoany lehibe kokoa, ka nitelina ny tanin' ny [[Betsileo]], ny an' ny [[Sihanaka]], ny an' ny [[Bezanozano]] ary ny an' ny [[Bara]]. Rehefa nanjaka nandritra ny 23 taona Andrianampoinimerina tamin' ny fotoana nahafatesany, dia voatambatra soa aman-tsara Imerina ary voaitatra be ny Fanjakana Merina, sady nikasa ny hampiray an' i Madagasikara manontolo mihitsy izy ho eo ambany fahefahany merina. Notohizan-d[[Radama Voalohany|Radama I]], zanany izany fanambarana an'i madagasikara ho iray izany ,izy moa sady mpandova azy ary notanterahin-dRanavalona izany vinavinan-drainy izany tao anatin' ny roapolo taona. == Ny nahaterahan' Andrianampoinimerina == === Ny zava-nisy momba ny fanjakana talohan' ny hanjakany === Raha tsiahivina, dia fanjakana iray tsy mivaky [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]] hatramin' ny mpanjaka [[Ralambo]] (1575-1610) ka hatramin’ ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Nozarain’ Andriamasinavalona tamin’ ny zanany efa-dahy ny faritry ny fanjakany ka nisy fanjakana 4 teto Imerina dia teo [[Antananarivo]], [[Ambohidrabiby]], [[Ambohimanga]] ary [[Ambohidratrimo]] izay samy nanana ny renivohiny avy. Nifandrafy ireo fanjakana merina efatra ireo ka resiny fanjakan’ Ambohimanga ny an’Ambohidrabiby Ary lasany n'y fanjakana ka telo sisa dia ny fanjakan’ Ambohimanga, ny fanjakan’ Imerinatsimo (nanana an’ Antananarivo ho renivohiny) ary ny fanjakan’ Ambohidratrimo. Ireo fanjakana Merina ireo nohodidinin' ny fanjakana tsy Merina dia ny fanjakan’ [[Anjozorobe]] tao avaratra sy avaratra antsinanana, ny fanjakan’ [[Andratsay]] tao atsimo, ireo fanjakan' ny [[Bezanozano]] tao atsinanana, ny fanjakan' Imamo tao andrefana atsimo ary ny fanjakan’ i Vonizongo tao andrefana avaratra. Na dia miady sy mifandrafy aza ireo fanjakana Merina telo ireo dia mbola nanao lova tsy mifindra ihany fa nifanambady ny ankohonan' ny mpanjaka tao amin’ izy ireo mba hitazomana ny hasin-drazana sy ny fihavanana.<ref><nowiki>https://www.scribd.com/document/582290090/ANDRIANAMPOINIMERINA?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Ny renin' Andrianampoinimerina === Fony [[Andriambelomasina]] (1730-1760) no nanjaka teo [[Ambohimanga]], dia nisy fifanatonana teo amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe izay marihina fa tsy isan’ ny fanjakana Merina sy nanana an’ [[Andriamiharamanjaka]] ho mpanjakany. Tamin' ny zanany ampolony maro dia akaikin' ny fon' Andriambelomasina kokoa Andrianjafy zanany lahimatoa sy [[Ranavalonandriambelomasina]] zanany vavy matoa. Koa nomen' Andriambelomasina ho vadin’ Andriamiharamanjaka i Ranavalonandriambelomasina mba hitandrovana ny fahalemana amin’ ny fanjakana roa tonta ary hiatrehana ny ady amin’ ny fanjakan’ Imerinatsimo sy Ambohidratrimo. Vadikely anefa Ranavalonandriambelomasina satria Andriamiharamanjaka efa nanana vadibe talohan’ izany. === Ny fahaterahany === Nanaraka sy nitoetra tamin' [[Andriamiharamanjaka]] vadiny tany [[Anjozorobe]] [[Ranavalonandriambelomasina]] ary nitoe-jaza taminy. Rehefa akaiky ny andro hahaterahany dia nananainga Ranavalonandriambelomasina hiteraka any amin' ny ray aman-dreniny eny [[Ambohimanga]]. Saingy teny andalana, raha mbola tsy tafavoaka ny fanjakan’ Andriamiharamanjaka akory dia nihetsi-jaza Ranavalonandriambelomasina ary niteraka teo an-dalana. [[Ikaloy]] no niantsoana io toerana niterahany io ary Andrianampoinimerina ilay zaza naterany. Araka izany, Andriamiharamanjaka mpanjakan’ Anjozorobe no rain’ Andrianampoinimerina. Manila zanak’ Anjozorobe avy amin’ ny rainy ary manila "merina" avy amin' ny reniny Andrianampoinimerina fa tsy "Merina madio" akory. Marihina anefa fa Andriamiharamanjaka dia manila ihany koa satria anisan' ny razambeny sy razan' andriana nanjaka tamin' ny faritr' Anjozorobe dia ireo Andriamamilaza sy [[Andriandoriamanjaka]] izay samy niainga avy eo [[Ambohidrabiby]] ary tarana-d[[Rabiby]] no niverina nankany Anjozorobe. Manodidina ny taona 1720–1730 ny taona nahaterahan’ Andrianampoinimerina satria i Mayeur, frantsay nivahiny tao amin' ny fanjakan’ Andratsay tamin' ny taona 1777, dia nirakitra tamin’ ny diariny ny filazan’ ny olona nohadihadiany fa Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga dia antidahy. Raha apetraka ary fa efa antidahy Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777 nanoratan’ i Mayeur dia efa mahatratra 50 taona farafahakeliny Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777. [[Alahamadibe|Vava Alahamady]] amin' ny volana [[Alahamady]] kosa no voalazan' ny lovantsofina fa andro nahaterahany. == Ny endriny sy ny toe-batany == === Lehilahy fohy === Tsy azo sary Andrianampoinimerina satria norarany tsy hiakatra an’ Imerina ny vahiny. Ny [[lovantsofina]] anefa dia mitazona fa lehilahy fohy fa tsy lava Andrianampoinimerina. Araka ny filazan' ny mpitazona tantara momba ny fandrian’ Andrianampoinimerina ao amin’ ny lapany atao hoe "Mahandrihono" ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga dia sahabo ho 1,45 m ny halavan’ Andrianampoinimerina. Ary farany, i Mayeur dia nanoratra tamin’ ny taona 1777 tao amin’ ny diariny fa araka ny notaterina taminy dia fohy Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga. === Mazava hoditra === Momba ny fihodirany dia tsisy sary ahafahana mamantatra izany. "Ilahifotsy" anefa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] raibeny azy. Midika izany fa fotsy fihodirana na mazava hoditra Andrianampoinimerina. Mbola ny hafa-draibeny manao hoe "Ilahifotsy avy amin’ alahamadintany no tompon’ ny farany" no nentiny nandresy lahatra ny vahoakan’ [[Ambohimanga]] raha naka ny fanjakana tao Ambohimanga Andrianampoinimerina satria mantsy mitovy volonkoditra sy fiaviana amin’ ny voalazan’ Andriambelomasina izy (fa raha tsy fotsy izy no tsy avy amin’ ny alahamadintany dia ho mpisandoka fotsiny ihany). Manaraka izany, [[Radama I]] zanaka naterak’ Andrianampoinimerina dia olona fotsy fihodirana na mazava fihodirana, malama volo, maranitr' orona fa tsy mangamanga sy ngita volo, no tsy manana endrika afrikana. Inoana araka izany fa tsy mifanalavitra loatra amin’ ny endri-d[[Radama Voalohany|Radama I]] Andrianampoinimerina rainy. Ary farany, nisy sary vita hosodoko momba an’Andrianampoinimerina, sary izay mampiseho fa olona fotsy na mazava fihodirana, maranitr' orona ary lavalava endrika izy. Misy moa ny milaza fa tsy tena endrik’ Andrianampoinimerina no hita amin’ ilay hosodoko. Ny tsy azo hidivirana anefa dia hatramin’ ny nahavitan’ izany sary hosodoko izany dia maro ireo taranak’ Andrianampoinimerina no nitazona dika mitovy amin’ izany, eny hatrany anaty rovan’ Antananarivo sy Ambohimanga ary amin’ ny rova maro amin’ ny vohitra 12. Midika izany fa saika noeken’ ny maro ho manakaiky tanteraka ny endrik’ Andrianampoinimerina iny sary hosodoko mahakasika azy iny. [[Sary:Sary maneho ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, antsoina koa hoe Ilahifotsy na Imboasalama.JPG|vignette|329x329px|Andrianampoinimerina]] == Ny nitazaina azy == === Fahazazany === Kamboty reny fahazaza Andrianampoinimerina ka teo anilan-drainy tany Anjozorobe izy no nitoetra. Tsy zanaky ny vadiben’ Andriamiharamanjaka moa izy no tsy mba nisy reny hihantahantana ka tamin’ ny fahazazany dia efa nahakarakara tena sy nahay nitady vola ary nampiasa ny herin-tsandriny izy. Ny manarakandro, ny miasa tany, ny kilalaon-tsaina, ny [[tafasiry]] amin’ ny antitra, ny mikarakara ny zandriny iray tampo aminy, ny mitsidika ny vohitra manan-tantara ary ny mihaino kabary an-dapa no nandaniany ny antokonandrony fa tsy mba liana tamin’ ny fanaon’ ny zaza sy tanora mitovy taona aminy izy. Rehefa henon’ [[Andrianjafy]] anadahin-dreniny, Andrianjafy izay efa nanjaka nandimby an’ [[Andriambelomasina]] teo [[Ambohimanga]], ary Andrianjafy moa tsy niteraka rahateo, ny nahazo an’ Andrianampoinimerina dia nalainy ho any aminy eny Ambohimanga izy izay hany havany akaiky. Koa nandao an-drainy Andrianampoinimerina ary tonga nonina teo Ambohimanga ka nankinin' Andrianjafy tamin' ny loholona teo Ambohimanga ny fitaizana azy. Na dia teo Ambohimanga aza dia mbola notohizan' Andrianampoinimerina hatrany ilay toetrany mahakarakara tena sy be atao. Ho fehiny, [[kolontsaina]] roa samy hafa no nitaizana an’ Andrianampoinimerina dia ny kolontsain’ [[Anjozorobe]] avy amin’ ny rainy ary ny kolontsaina merina avy amin’ ny fianakavian-dreniny. == Ny nahazoany ny fanjakana sy ny nanitarany izany == === Saika Ralaitokana no nanjaka === [[Sary:Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga.JPG|vignette|Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga]] Tsiahivina ny hafatr’ [[Andriambelomasina]] fony fahavelony fa rehefa modimandry izy dia [[Andrianjafy]] no manjaka ary aorian’ Andrianjafy kosa dia Ilahifotsy avy amin’ Alahamadintany zafikeliny no manjaka. Nankato tanteraka ny hafa-drainy Andrianjafy fony izy nihevitra fa momba izy, koa nankininy tamin’ ireo loholona teo [[Ambohimanga]] ny fitaizana an’ Andrianampoinimerina nandrandrainy handimby azy rahatrizay. Tato aoriana anefa dia niteraka an-d[[Ralaitokana]] i Andrianjafy ka novoriny ny vahoaka ary nilazany fa Ralaitokana no hanjaka aoriany. Tezitra tamin’ Andrianjafy ny loholon’ Ambohimanga izay efa nifankahazo am-po tamin’ Andrianampoinimerina. Nohararaotin’ ireo loholona ireo ny tsy nahateo Ambohimanga an’ Andrianjafy hanandratany ho mpanjaka an’ Andrianampoinimerina sy hakana ny fon’ [[Ambohidrabiby]] sy ny vohitra miaraka aminy. Koa nandefa iraka teroa Ambohidrabiby Andrianampoinimerina handresy lahatra an' Ambohidrabiby sy ny vohitra manodidina hiandany aminy sy haka lamba jaky tenomin' [[Andriandoriamanjaka]] hotafiany amin' ny fanandratana azy ho mpanjaka. Tsy nanaiky Ambohidrabiby raha tsy natao [[Menabe (tany)|menabe]] sy tsy alaimbodihena koa neken' Andrianampoinimerina izany. Ny Andriandoriamanjaka kosa nampitondra lamba jaky ireo irak' Andrianampoinimerina mba hatafy ity farany ho mariky ny maha mpanjaka azy. Vao tafiditra teo Ambohimanga ireo iraka dia nasain’ ny loholon’ Ambohimanga nohidiana ny vavahadin’ Ambohimanga ary natafin’ izy ireo an’ Andrianampoinimerina ny [[jaky]] nentin’ ny iraka sady napetrak’ izy ireo miaraka amin’ ny mpanotrona maro teo [[Ambatomiatendro]] Andrianampoinimerina ary natao fararano ny fanapoahana [[basy]] sy dobok’ [[amponga]] sy [[sodina]]. Teny an-dalana hody ho any Ambohimanga Andrianjafy no nilazana fa efa natsangan’ Ambohimanga ho mpanjaka Andrianampoinimerina. Tsy nino izany izy fa niroso hatrany ny diany ka afaka an’ [[Ambohitrandriamanjaka]] izy no nahatazana an’ Andrianampoinimerina eroa Ambatomiatendro miavaka amin’ ny jaky tinafiny izay mbola mazava loko tsara satria vaovao ka fantatr’ Andrianjafy fa efa lasan’ Andrianampoinimerina Ambohimanga ary Ambohidrabiby koa. Hany hery, nitodi-doha nankeny amin’ ny lafin-kavany eny [[Ilafy (Analamanga)|Ilafy]] Andrianjafy no nanozona an’ Ambohimanga. === Niezaka nampiray ny tany nanjakany === Araka izany, tamin’ Ambohimanga sy ny manodidina no nanjaka Andrianampoinimerina. Ambohidrabiby sy ny vohitra miaraka aminy moa dia nanaiky niandany taminy rehefa nataony tsy alaimbodihena sy menabe. Ilafy sy Andrianjafy kosa mbola nanohitra azy ka niadiany ka resiny. Natambany ho tokon’ [[Avaradrano]], zokin’ Imerina enin-toko ireo. Tsy fantatra marina ny taona nanombohan’ Andrianampoinimerina nanjaka tao Ambohimanga fa efa talohan’ ny taona 1777 nivahinianan’ i Mayeur tao Andratsay izany ka hatramin’ ny taona 1787. Rehefa izany, na dia teo aza ny fifamitranam-pihavanana nifanaovan’ izy sy [[Andrianamboatsimarofy]] mpanjakan’ Imerinatsimo tamin’ ny [[fanambadiana]] dia ady no niafaran’ izy roalahy ka resy sy nandositra any [[Imamo]] Andrianamboatsimarofy (fa tato aoriana izy vao nafindra nafenina tao [[Antsahadinta]]). Nozarain’ Andrianampoinimerina ho toko roa Imerinatsimo mba tsy hatanjaka intsony, dia tokon’ny Vakinisisaony sy tokon' Ambodirano ka nalainy vady ny maro tamin' ny [[Zanakandriana|Zanak' andriana]] teo [[Alasora]] ka nisy napetrany teo Antsahadinta fa izy kosa nanao lapa hitoerany teo Antananarivo. === Fanitarany ny fanjakana === [[Sary:Mahandrihono, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan' Ambohimanga.JPG|vignette|Mahandrihono, lapan' ny mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan' Ambohimanga.]] Rehefa izany, dia nanoa an’ Andrianampoinimerina ny fanjakan’ [[Ambohidratrimo]] izay nanolotra an-d[[Rambolamasoandro]] ho vadiny ka nataony ho toko iray dia [[Marovatana]] izany. Ary ny fanjakana madinika maro tamin’ ny tany antsinanan’ [[Ambohimalaza]] dia nanoa azy na dia nanohitra mafy aza ny tao Ambatomanga ka lasany hatramin’ ny fanjakana [[bezanozano]] amin’ ny faritry [[Mantasoa]]. Nataony isan’ Avaradrano ireo fa tato aoriana vao natao ho [[Vakiniadiana]]. Rehefa izany dia nitarin’ Andrianampoinimerina miakandrefana ny fanjakany ka nanoa azy ny fanjakan’ [[Imamo]], izay nataony isan’ ny tokon’ Ambodirano. Nanoa koa ny fanjakan’ i [[Vonizongo]] ka nataony toko iray dia Vonizongo. Rehefa izany dia nitariny nianatsimo ny fanjakany ka nanoa azy mora foana [[Andriamanalinibetsileo]] mpajakan’ [[Andratsay]]. Dia nitariny nianatsimo amin’ ny [[Betsileo]] ny fanjakany ka Ilaidama ([[Radama I]]) vao 20 taona monja no nasainy nitaritafika ka resy i [[Rivoekembahoaka]] mpanjakan’ i [[Fisakàna]] sy [[Andrinaompanalina]] mpanjakan’ Ambositra Sahasomangana; nanoa azy Andrianantara mpanjakan’ny Manandriana sy [[Andriamanalina III]] mpanjakan’ [[Isandra]] sy [[Raonimpanarivotomponony]] mpanjakan’ i [[Lalazana]] sy [[Andriambavizanaka]] mpanjakan’ i [[Lalangina]] sy [[Rarivoarindrano]] mpanjakan’ i Arindrano. Natambany ho tokon’ ny [[Vakinankaratra]] ireo fanjakan’ [[Andratsay]] sy [[Betsileo]]. Mbola navelany hitondra ny anaram-boninahitra mpanjaka anefa ireo mpanjaka nanoa fa [[Radama I]] no nilaza tany [[Fianarantsoa]] fa tsisy mpanjaka intsony amin’ ny fanjakany eto [[Madagasikara]] afa-tsy izy ihany fa [[Zanakandriana|zanak' andriana]] no anaram-boninahitra isaloran’ ireo mpanjaka nanoa azy. Nandritra izany, ny fanjakan’ Anjozorobe dia efa ireo zanaky ny vadiben’ [[Andriamiharamanjaka]] no nanjaka tao ary izy ireo tsy nety nanoa an’ Andrianampoinimerina koa notafihan’ ito farany izy ireo ka lasany ny ampahany amin’ ny faritry ny fanjakan’ Anjozorobe ka nataony ho anisan’ Avaradrano. Tsy fantatra mazava anefa ny sisin-tany amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe fa dia namporisihiny ny vahoakany hianavaratra mihoatra ny reniranon' i Mananara araka izay tratra.<ref><nowiki>https://www.britannica.com/biography/Andrianampoinimerina?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Vokatry ny fanitaram-panjakana === [[Sary:Expansion of Merina Kingdom during reign of Andrianampoinimerina 1787-1810.png|vignette|413x413px|Fanitarana ny Fanjakan' Imerina notarihin' Andrianampoinimerina (taona 1787-1810)]] Araka izany, niainga tamin’ ny faritra kely indrindra Andrianampoinimerina ka tonga lehibe indrindra ny fanjakany, ary izy no mpanjaka voalohany nahatafaray ny fanjakana merina hatramin' ny andro nizaran' [[Andriamasinavalona]] izany ho fanjakana efatra. Nataony enin-toko Imerina. Raha tsiahivina dia talohan’ ny taona 1787 (ary efa talohan’ ny taona 1777) no efa mpanjakan’ [[Ambohimanga]] Andrianampoinimerina ary teo ny renivohitry ny fanjakany nisy ny lapany natao hoe Mahandrinono. Tamin’ izany, ny andriana fito toko dia tsy mba nomeny zaratany teo Ambohimanga satria tsy neken’ Ambohimanga izany, fa dia ny terak’ Ambohimanga (na [[andriana]] na [[hova]] na [[Mainty enin-dreny|mainty]]) efa tompontany teo ihany sy ny olona avy amin’ ny lafy valo nampiakarin’ Andrianampoinimerina taty Imerina (ny mpanandro, ny mpisikidin' andriana, ny [[ombiasa]]) sy ny mpiambina andriana ary ny vady amanjanak’ Andrianampoinimerina no nonina teo Ambohimanga. Tamn' ny taona 1787 ka hatramin’ ny taona 1810 kosa no namoriany an’ Imerina sy nampanekeny ny fanjakana maro hafa ka ny rovan’ Antananarivo no renivohitry ny fanjakany izay nisy ny lapany atao hoe "Mahitsielafanjaka". Ny tranokotona maro nitoeran’ ny ankohonana sy fianakaviana akaiky an’ Andrianampoinimerina no nanodidina ny lapa tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan' Antananarivo]]. Teroa ambany avaratry ny rova kosa, manodidina an’ [[Andohalo]] dia nisy faritra nohodidininy hadivory ka fianakaviana notsongainy avy amin' [[Andriatompokoindrindra]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]], [[Andriandoriamanjaka]], [[Raberanto]] ary [[Zazamarolahy]] no namponeniny tamin’ izany faritra voahodidina hadivory izany. Teo atsimon’ ny rova kosa no nametrahany ny Voromahery mpiambina azy. Tsy noekeny hisy loholona hova sy mpanandro sy mpimasy nonina teo akaikin’ ny rovan’ Antananarivo. Fa ny sisa amin’ ny andriana sy hova ary mainty enin-dreny amin’ Imerina enin-toko dia samy nomeny zaratany saingy ivelan’ Andohalo sy tamin’ ny faritra manodidina ny vohitr’ Antananarivo azon’ izy ireo honenana. Izany fizaran-tany izany no tsy itovizan’ Antananarivo sy Ambohimanga. == Ny anarana nisalorany == [[Sary:Mahitsielafanjaka, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antananarivo.JPG|vignette|Mahitsielafanjaka, lapan' ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan'Antananarivo]] === Imboasalama na Ramboasalama === Mpanjaka nitondra anarana betsaka indrindra Andrianampoinimerina. Tamin' ny fahazazany dia Imboasalama no anarana niantsoan’ ny lafin-drainy azy tany [[Anjozorobe]] fa farariana izy noho izy [[Alahamady|vintan' Alahamady]]. === Ilahifotsy === Ilahifotsy kosa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] sy ny lafin-dreniny azy teny [[Ambohimanga]]. Vao nanjaka teo Ambohimanga izy dia nisalotra ny anarana Andrianampoinimerina, nentiny nampangina ny andriana merina madio izay nanenjika azy ho manila merina sy mpisandoka fahefana ary koa hanehoany ny maha zafind-[[Rangorinimerina]] azy, ary ny vadibeny dia nantsoiny hoe [[Rabodonimerina]]. === Ny Ombalahibemaso === Noho izy manana toe-tsaina mpitarika, tsy mifidy tany hiadiana, sahy manao dingana lehibe ho amin' ny fanovana, manana vinam-piarahamonina, hendry, mahalala ny pitsony amin’ ny fanjakany, mikendry hatrany ny fampandrosoana ny fanjakany sy ny vahoakany ary miaro ny harem-pireneny sy ny vahoakany amin' ny hafetsen' ny vahiny dia nantsoin’ ny vahoakany sy ny fanjakana manodidina tamin’ ny anarana hoe Ny Ombalahibemaso izy. Tamin’ Andrianampoinimerina nampandry tany [[Mandiavato]] no mianavaratra-atsinana dia nitaingina ny vatolampy avobe eo ambony atsinanan’ ny tanàna [[Imiantsoarivo]]. Betsaka ny fanomezana naterin’ ny olona ho azy ka faly izy noho izany. Nitsangana izy amin’ ny maso mihiratra be nijery ny vahoaka, toy ny ombilahy hiady. Izany, hono, nanaovan’ ny olona azy hoe ”Ombalahibemaso”. Tamin’ izay koa no nanovany ny anaran’ ny tanàna natao hoe “Ambatofisaorana” satria teo no nisaorany ny vahoaka naneho fitiavana azy. == Ny toetsainy == === Saro-piaro tamin' ny fanjakany === Olon’ ny fitiavan-tanindrazana sy ny firaisam-pirenena: "Ny ranomasina no valamparihiko", izany no teny filamatra napetrany entiny nanehoany ny finoany fa foin’ Andriananahary ho fanjakany ny Nosy iray manontolo. Na dia tsy tanteraka aza izany dia efa nanaiky azy ny ampahatelon’ny faritr' i Madagasikara ary natahoran' ny fanjakana maro sisa izy talohan' ny fodiamandriny. Ambonin’ izany, navahan’ Andrianampoinimerina tsara ny teraky ny Nosy sy ny vahiny (Arabo, Vazaha, Sinoa, Karana, Afrikana). Noheverin’ Andrianampoinimerina fa hametsifetsy ny vahoakany sy hanangona ny harena eto an-toerana fotsiny no ahatongavan’ ireo vahiny (Arabo, Eropeana, Indiana, Sinoa, Afrikana) ka noferan’ Andrianampoinimerina fa hatreo Ambatomanga sy Betafo ary Maevatanana no azon’ ireo vahiny hiakarana sy tsidihana raha avy any amorontsiraka sy avy any atsimo hoany ankibon' Imerina izy ireo. Ny Malagasy kosa, dia ny [[Sakalava]], [[Betsileo]], [[Betsimisaraka]] sy ireo foko hafa mponina amin’ ny Nosy, dia navelan’ Andrianampoinimerina hiakatra an’ Imerina satria noheveriny fa ny lafivalon’ ny Nosy no fanjakany ka vahoakany no niheverany azy ireo na dia hafa foko aza. Fantatr’ Andrianampoinimerina koa fa hamotika ny vahoaka ny toaka sy fomban’ ny vahiny koa nofehezin’ Andrianampoinimerina tamin’ ny sainy ny vahoakany ka novoriany ny vahoaka ary nalainy ny omby velona nampibobohany toaka ary nasainy norasainy ka indreo ny atin’ ny omby masaky ny toaka ka niaiky ny vahoaka fa ratsy ny fomba vahiny. === Olon' ny fisokafana amin' ny samy Malagasy === Olon’ ny fisokafana: Voalohany, amin’ ny lafiny firazanana dia maro ireo hova sy olona avy amin’ ny fanjakan’ [[Anjozorobe]], [[Imamo]], [[Vonizongo]], [[Andratsay]], [[Betsileo]], [[Sakalava]], [[Antemoro]], sns izay nankasitrahany no nataon’ Andrianampoinimerina ho isan’ ny [[Zanadralambo]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]] ary [[Zazamarolahy]]. Niteraka fahatezerana teo amin’ ny andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana izany saingy gadra lava no sazy miandry ireo andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana ireo raha nanohitra izany ka tsy nisy sahy nivolana imaso. Nipetraka ho tarazo tamin' ny mpanjaka nandimby azy izany fisokafana izany, ka [[Radama I]] dia nanana vady sakalava, [[Ranavalona I]] dia niteraka tamin’ Andriamihaja [[hova]], Ranavalona I dia nanangana zaza avy amin’ ny fanjakan’ Andratsay ary [[Ranavalona II]] sy [[Ranavalona III]] ary [[Rasoherina]] dia vadin’ ny [[Rainilaiarivony|praiministra]] izay hova. Faharoa, teo amin’ ny raharaham-panjakana koa dia nanao fisokafana tamin’ ny [[Vondrom-poko|foko]] hafa sy ny hova merina izy ka saika ny olona avy amin’ ny foko hafa sy hova merina no nanodidina azy tao androvan’ Ambohimanga. Ohatra, Ratendro sy Rabefiraisana taranak’ andriana avy any Imamo no lehiben’ ny mpanandrony sy mpanolo-tsainy. Nodidiany àry fa izay hanjaka handimby azy dia tsy maintsy miditra ao amin’ ny tranon-dRabefiraisana eo Ambohimanga aloha. I [[Hagamainty]] sy i [[Hagafotsy]] hova koa no anisan’ ny mpanolo-tsainy. Ary rehefa notaterina taminy fa ny mpanjakan’ Andratsay sy ireo mpanjakan’ ny [[Betsileo]] tao atsimon’ ny fanjakany dia nampiasa [[Anakara]] dia nampiakatra Anakara avy any [[Vohipeno]] izy ho ombiasiny sy hampianatra [[sorabe]] ny zanany ka ireo Anakara ireo dia to teny taminy. Fahatelo, teo amin’ ny fanambadiana koa dia nanohy ny fisokafana efa nataon’ [[Andriambelomasina]] raibeny izy satria ny zanany tamin’ ny andriambavy merina ampolony maro dia nampanambadiny zanakandriana tamin’ ny foko hafa manodidina an’ Imerina. Inoana fa ilay maha manila merina-Anjozorobe azy no nahatonga an’ Andrianampoinimerina tsy nanana olana amin’ ny fisokafana sy fifandraisana amin’ ny foko sy firazanana hafa. === Olon' ny toekarena Andrianamponimerina === Olon’ ny toekarena: "Izaho tsy manampahavalo afa-tsy ny [[mosary]]" hoy Andrianampoinimerina. Nezahiny ho mandry ny tany ary notolorany [[angady]] ny isan-dahy ka nasainy namboly ny olona. Rehefa izany dia nanisy tsena iray isan-kerinandro sy isam-bohitra izy ka nitobaka ny vokatra, resy ny mosary ary voky ny vahoaka. Satria vory maro ny olona isaky ny tsena koa nataony andro sy toerana nampitàna ny hafany ny andro tsena ary [[kabary]] no anaovan’ ny irak’ andriana izany. === Olon' ny fahamarinana sy ny fikirizana === Olon’ ny fahamarinana: “Ny fanjakana tsy ananako havana, hoy izy, ka rehefa vandana dia [[kary]]". Tsy tiany ny [[kolikoly]] sy ny tsy marina. Tsy nanavahany io fa na dia ny vady amanjanany sy ny iray tampo aminy aza dia maro no nokendaina sy natao sesitany raha nikasa ny hiaka-dapa na hanohitra azy. Olon’ ny fikirizana: Na teo amin’ ny lafiny ara-tafika, na fambolena na fotodrafitrasa na fitiavana sy maro hafa dia olona be kiry Andrianampoinimerina ka tsy navelany raha tsy azony izay ilainy. Toy izany, raha hariva nandrotsa-bary iny izy tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan’ Antananarivo]] no nahatsiaro [[sakay]] dia naniraka olona haka [[pilokely]] teny Ambohimanga ka voaloatra ny vary tonga ny pilokely. Toy izany koa, manina an’ i [[Miangaly]] izy ka tsy navelany raha tsy iny maizim-bava vilany izy nanainga teo [[Antananarivo]] ary nandry tamin’ i Miangaly tany [[Manjakandriana]] ny halina iny ihany. Ary raha nisy vohitra notafihiny nanohitra azy dia tsy navelany fa notafihiny sy nataony fahirano tsy ankiato ka nanaiky azy ny farany. Olona tia tsidi-bohitra sy mamangy havana: Tsy mba mahatafatoetra ao an-drova Andrianampoinimerina fa dia mitsidika ny tanàna sy vohitra sy lohasaha sy fantsakana maro amin’ ny fanjakany, tsy mba ho fialamboly fa fitiavana mifanerasera mivantana amin’ ny vahoakany ahalalany ny olana sy vokatra ary ny tantaram-bohitra ka maro ny vatolahy sy anaran-tanàna ary loharano saika nifamatotra tamin’ ny nandalovany. Olon’ ny tontolo iainana: Izy no mpanjaka voalohany taty Imerina namoaka didy fa tsy azo aripaka ny [[ala]] amin’ ny tanin’ andriamanjaka rehetra indrindra ny manodidina ny vohitr’ [[Ambohimanga]]. Anefa ny hazo nianjera sy maina amin' ny tanin' ny mpanjaka dia azon' ny mananontena alaina atao [[kitay]]. Notsinjoviny koa ny biby maro ka ny [[goaika]] teo Ambohimanga dia tsy nekeny ny famonoana izany ary namonoany [[omby]] isan-kerinandro. Olona tia rà: Nahagaga tokoa fa tamin’ ny fanjakana fahavalony dia ny fo no nentin’ Andrianampoinimerina nampanaiky azy ireny ka raha nanda izany ireo [[Vondrom-poko|foko]] ireo dia notafihiny ka tsy navelany raha tsy resiny sy voababony. Fa ny amin' ny vady aman-janany kosa dia tsy mba namindrany fo fa dia novonoiny tsisy antra na nataony sesitany lavareny raha noheveriny fa namadika azy. === Tia vehivavy: vady, reny, anabavy,siny maro hafa izy === [[Sary:Fasan-dRasendrasoa , vadiben'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, ao amin'ny Rovan' Ambohidrabiby.JPG|vignette|248x248px|Fasan-dRasendrasoa, vadiben' Andrianampoinimerina, ao amin' ny Rovan' Ambohidrabiby.]] Olona tia vehivavy: Nomen' Andrianampoinimerina lanja sy anjara manokana teo amin' ny fiainany ny vehivavy. Voalohany, ampolony maro ny vadiny ka misy ny tena tiany ary misy kosa vadim-panjakana ho fitandroana fahalemana. Tany amboalohany dia [[Rabodonimerina]] no vadibeny ary nampitoeriny tao [[Ambohimanga]] saingy tsy niteraka izy ireo. Nony niamboho Rabodonimerina dia [[Rasendrasoa]] zanak' Andriamanitrirazaka taranak' [[Andriampolofantsy]] no lasa vadibeny ary napetrany tao [[Ambohidrabiby]]. Faharoa, ny lapa Mahandrihono ao Ambohimanga izay misy azy dia ahitana sary nono eny akaikin' ny tapenaka izay tazan' ny masony raha mitsilany matory eo ampandriany izy. [[Sary:Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta.JPG|vignette|253x253px|Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta]] Fahatelo, nanana lanja manokana taminy ny anabaviny sy ny reniny ary ny renibeny ka noferany fa ny tera-d[[Rangorinimerina]] renibeny sy ny tera-d[[Ralesoka]] anabaviny ihany no mahazo manjaka mandimby azy. Ankoatr' izany, navahany manokana ny vehivavy mananotena izay nomeny alalana haka kitay amin' ny alany. Ary farany, nofaritany fa mitondra Radama I nefa an' ny vehivavy ny farany dia an' i Mavo izany izay nisalotra ny anarana [[Ranavalona I|Ranavalona]] izay nalaina avy amin' ny anarana [[Ranavalonandriambelomasina]] renin' Andrianampoinimerina. == Ny niafarany == Tsisy nisy nahavita izay vitan’ Andrianampoinimerina tamin’ ny mpanjaka rehetra teto [[Madagasikara]] talohany. Izy no nampanaiky ny fanjakana maro nanodidina an’ Ambohimanga sy [[Imerina]]. Matsilo saina izy satria na dia tsy nahita ranomasina aza izy ary na dia nonina taty anivon-tany dia fantany fa [[nosy]] i Madagasikara ary tokony ho fanjakana tokana fa tsy hizarazara. Izy no Rain’ ny fampivondronana ho fanjakana tokana an’ i Madagasikara. Raha nitaratra tamin’ ny loharano teo [[Ankatso]] izy dia hitany fa efa antomotra ny fodiamandriny ka nanafatra izy fa eny [[Ambohimanga]] no hafenina izy noho io vohitra io iafenan' ny lafin-kavany akaiky azy. Fa ny andriana miafina tamin' ny [[fitomiandalana]] teo androvan' Antananarivo dia misy razany ny sasany saingy lavitra kokoa. Tratra antitra Andrianampoinimerina ka ny taona 1810 izy no niamboho ary nafenina teo atsimon’ [[Andriambelomasina]] raibeny ao an-drovan’ Ambohimanga. Sahy nampamono ny zanany roalahy hafa mba hampanjaka an’ Ilaidama. na toy ny nataon’ Andrianampoinimerina taty aoriana. Tato aoriana anefa, raha vao voazanaka i [[Madagasikara]] dia tsapan’ ny mpitondra frantsay fa mbola maro ny Malagasy nino ny hasin’ ny razan’ andriana koa nafindran’ ny [[Frantsa|Frantsay]] ho ao androvan’ Antananarivo ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Tamin' ny taona 2008, tamin’ ny fitondran’ i [[Marc Ravalomanana]] no tafaverina ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Niteraka resabe anefa izany famindrana izany satria tao ny tsy nankasitraka noho io famindrana io natao mangingina, raha niteraka fankasitrahana kosa hoan' ny hafa izay nihevitra fa voavaha ny famonjàna ara-tantara ny firenena malagasy nataon' ny mpanjanatany. == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * '''Mpanjaka merina''' ** [[Rafohy]] (maty tamin' ny 1540) na [[Rangita]] (maty tamin' ny 1530) ** [[Andriamanelo]] (nanjaka 1540-1575) ** [[Ralambo]] (nanjaka 1575-1610) ** [[Andrianjaka]] (nanjaka 1600-1610) ** [[Andriantsitakatrandriana]] (nanjaka 1630-1650) ** [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] (nanjaka 1650-1670) ** [[Andrianjakatsitakatrandriana]] (nanjaka 1670-1675) ** [[Andriamasinavalona]] (nanjaka 1675-1710) ** [[Andriantsimitoviaminandriandrazaka]] (nanjaka 1710-1730) ** [[Andriambelomasina]] (nanjaka 1730-1770) ** [[Andrianjafy]] (nanjaka 1770-1787) ** [[Andrianampoinimerina]] (nanjaka 1787-1810) ** [[Radama I]] (nanjaka 1810-1828) ** [[Ranavalona I]] (nanjaka 1828-1861) ** [[Radama II]] (nanjaka 1861-1863) ** [[Rasoherina]] (nanjaka 1863-1868) ** [[Ranavalona II]] (nanjaka 1868-1883) ** [[Ranavalona III]] (nanjaka 1883-1897) * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Fanovozan-kevitra == * Ade Ajayi, Jacob F. (1998). ''General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 9780520067011</nowiki>. * Blanchy, Sophie; Rakotoarisoa, Jean-Aimé; Beaujard, Philippe; Radimilahy, Chantal (2006). ''Les dieux au service du peuple. Itinéraires religieux, médiations, syncrétisme à Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811140465</nowiki>. * Callet, François (1908). ''Tantara ny andriana eto Madagasikara'' (''histoire des rois''). Antananarivo: Imprimerie Catholique. * Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"''. Leiden, the Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 978-90-04-20980-0</nowiki>. * Domenichini-Ramiaramanana, Bakoly (1983). ''Du ohabolana au hainteny: langue, littérature et politique à Madagascar''. Paris: KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782865370634</nowiki>. * Ellis, Stephen; Rajaonah, Faranirina (1998). ''L'insurrection des menalamba: une révolte à Madagascar, 1895–1898''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-796-1</nowiki>. * Fage, J.D.; Flint, J.E.; Oliver, R.A. (1986). ''The Cambridge History of Africa: From c. 1790 to c. 1870''. London: Cambridge University Press. <nowiki>ISBN 0-521-20413-5</nowiki>. * Featherman, Americus (1888). ''Social history of the races of mankind: Volume 2, Part 2''. London: Trübner & Co. * Fournet-Guérin, Catherine (2007). ''Vivre à Tananarive: géographie du changement dans la capitale malgache''. Antananarivo, Madagascar: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-84586-869-4</nowiki>. * Freeman, Joseph John; Johns, David (1840). ''A narrative of the persecution of the Christians in Madagascar: with details of the escape of six Christian refugees now in England.'' Berlin: J. Snow. * Frémigacci, Jean (1999). "Le Rova de Tananarive: Destruction d'un lieu saint ou constitution d'une référence identitaire?". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''Histoire d'Afrique''. Paris: Éditions Karthala. * Galibert, Didier (2009). ''Les gens du pouvoir à Madagascar – Etat postcolonial, légitimités et territoire (1956–2002)''. Antananarivo: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811131432</nowiki>. * Nave, Ari (2010). "Andrianampoinimerina". In Appiah, A. and H.L. Gates (ed.). ''Encyclopedia of Africa, Volume 2''. Oxford University Press. <nowiki>ISBN 9780195337709</nowiki>. * Ogot, Bethwell (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 978-92-3-101711-7</nowiki>. * Rabedaoro, Eris (2010). ''Fanorona'' (amin' ny teny frantsay). Paris: Publibook. <nowiki>ISBN 9782748355871</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (1983). ''Les souverains de Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-059-7</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (2012). "Andrianampoinimerina et la tentative d'autonomisation de l'état Merina. Madagascar XVIIIe siecle". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''L'invention religieuse en Afrique: histoire et religion en Afrique noire''. Karthala Editions. pp. 201–212. <nowiki>ISBN 9782865373734</nowiki>. * Ranaivo, Flavien; Janicot, Claude (1968). ''Les guides bleues: Madagascar''. Paris: Librairie Hachette. * Rich, Jeremy (2012). "Andrianampoinimerina". In Akyeampong, EK and HL Gates (ed.). ''Dictionary of African Biography''. Oxford University Press. pp. 229–230. <nowiki>ISBN 9780195382075</nowiki>. * Van Zant, Peter (2013). ''New Developments In Asian Studies''. New York: Routledge. <nowiki>ISBN 9781136174704</nowiki>. == Loharano sy fanamarihana == [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] [[sokajy:Mpanjakan'i Madagasikara]] 7wyene0kcv7gbpnh29bj6unwfo0spu1 1153315 1153313 2026-11-06T14:42:55Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1153315 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Ramboasalama Andrianamponimerina|teraka=Teraka ny taona manodinana 1745|toerana=Ikaloy avaratr'Antananarivo|maty=1810|firenena=Malagasy|asa=Mpanjakan'ny foko merina, mpandrafitra lalàna|seha-pitiavana=Maro vady|asa hafa=Mpandrafitra lalàna Mpampandry tany|sary=Andrianamponimerina}} '''Andrianampoinimerina''' dia anisan' ny [[mpanjaka]] voalohany teo amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]]. Teraka tamin' ny taona 1745 izy ary maty tamin' ny taona 1810. Imboasalama no anarany font izy mbola kely. [[Andriamiharamanjaka]] no rainy ary [[Ranavalonandriambelomasina]] no reniny. Nanambady maro izy ka anisan' izany [[Rabodonimerina]], [[Rasendrasoa|Rasendrasoa,]] [[Rambolamasoandro]] ary i [[Miangaly]]. [[Radama I]] zanany no nandimby azy rehefa niamboho izy. == Ny fanjakany == Nanjaka teo anelanelan ' ny 1787-1810 izy. Ny nanamarika ny fanjakany dia ny fampihavanana indray an' Imerina taorian' ny ady an-trano nandritra ny 77 taona, ary ny fanitaram-panjakana nanaraka izany tany amin' ny faritra manodinana ny foko Merina ka nahatonga ny fampiraisana an' i [[Madagasikara]] teo ambany fitondran' ny Merina. Andrianampoinimerina dia olo-malaza eo amin' ny kolontsaina. Ny tantaram-piainany, araka ny lovantsofin' ny [[Merina]], dia mifangaro [[angano]], ary heverina ho anisan' ny mpitari-tafika sy mpitarika ara-pôlitika lehibe indrindra teo amin' ny tantaran' i Madagasikara. Andrianampoinimerina dia nandray fahefana rehefa nesorina ny dadatoany, [[Andrianjafy]], izay nanjaka tao [[Avaradrano|Imerina Avaradrano]]. Talohan' ny nanjakan' Andrianampoinimerina dia nifandona tamin' ny faritany telo hafa mifanolo-bodirindrina tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina]] teo aloha Imerina Avaradrano, [[faritany]] izay niray hina tamin' ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] 100 taona lasa izay. Andrianampoinimerina dia nanao ny renivohiny tao [[Ambohimanga]] izay voaaro manda, sady toerana manan-danja ara-panahy sy ara-kolontsaina ary ara-pôlitika izay voatendry ho lova Iraisam-pirenenan' ny [[UNESCO]] tamin' ny taona 2001. Natao toerana ho tsidihana mihitsy ny trano fonenan' ny mpanjaka tany am-boalohany izay eny Ambohimanga ankehitriny . Avy amin' io toerana io no nanitatra tsikelikely ny fanjakany nanerana an' Imerina rehetra tamin' ny voalohany, ary avy eo nanerana ny faritra afovoany lehibe kokoa, ka nitelina ny tanin' ny [[Betsileo]], ny an' ny [[Sihanaka]], ny an' ny [[Bezanozano]] ary ny an' ny [[Bara]]. Rehefa nanjaka nandritra ny 23 taona Andrianampoinimerina tamin' ny fotoana nahafatesany, dia voatambatra soa aman-tsara Imerina ary voaitatra be ny Fanjakana Merina, sady nikasa ny hampiray an' i Madagasikara manontolo mihitsy izy ho eo ambany fahefahany merina. Notohizan-d[[Radama Voalohany|Radama I]], zanany izany fanambarana an'i madagasikara ho iray izany ,izy moa sady mpandova azy ary notanterahin-dRanavalona izany vinavinan-drainy izany tao anatin' ny roapolo taona. == Ny nahaterahan' Andrianampoinimerina == === Ny zava-nisy momba ny fanjakana talohan' ny hanjakany === Raha tsiahivina, dia fanjakana iray tsy mivaky [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]] hatramin' ny mpanjaka [[Ralambo]] (1575-1610) ka hatramin’ ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Nozarain’ Andriamasinavalona tamin’ ny zanany efa-dahy ny faritry ny fanjakany ka nisy fanjakana 4 teto Imerina dia teo [[Antananarivo]], [[Ambohidrabiby]], [[Ambohimanga]] ary [[Ambohidratrimo]] izay samy nanana ny renivohiny avy. Nifandrafy ireo fanjakana merina efatra ireo ka resiny fanjakan’ Ambohimanga ny an’Ambohidrabiby Ary lasany n'y fanjakana ka telo sisa dia ny fanjakan’ Ambohimanga, ny fanjakan’ Imerinatsimo (nanana an’ Antananarivo ho renivohiny) ary ny fanjakan’ Ambohidratrimo. Ireo fanjakana Merina ireo nohodidinin' ny fanjakana tsy Merina dia ny fanjakan’ [[Anjozorobe]] tao avaratra sy avaratra antsinanana, ny fanjakan’ [[Andratsay]] tao atsimo, ireo fanjakan' ny [[Bezanozano]] tao atsinanana, ny fanjakan' Imamo tao andrefana atsimo ary ny fanjakan’ i Vonizongo tao andrefana avaratra. Na dia miady sy mifandrafy aza ireo fanjakana Merina telo ireo dia mbola nanao lova tsy mifindra ihany fa nifanambady ny ankohonan' ny mpanjaka tao amin’ izy ireo mba hitazomana ny hasin-drazana sy ny fihavanana.<ref><nowiki>https://www.scribd.com/document/582290090/ANDRIANAMPOINIMERINA?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Ny renin' Andrianampoinimerina === Fony [[Andriambelomasina]] (1730-1760) no nanjaka teo [[Ambohimanga]], dia nisy fifanatonana teo amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe izay marihina fa tsy isan’ ny fanjakana Merina sy nanana an’ [[Andriamiharamanjaka]] ho mpanjakany. Tamin' ny zanany ampolony maro dia akaikin' ny fon' Andriambelomasina kokoa Andrianjafy zanany lahimatoa sy [[Ranavalonandriambelomasina]] zanany vavy matoa. Koa nomen' Andriambelomasina ho vadin’ Andriamiharamanjaka i Ranavalonandriambelomasina mba hitandrovana ny fahalemana amin’ ny fanjakana roa tonta ary hiatrehana ny ady amin’ ny fanjakan’ Imerinatsimo sy Ambohidratrimo. Vadikely anefa Ranavalonandriambelomasina satria Andriamiharamanjaka efa nanana vadibe talohan’ izany. === Ny fahaterahany === Nanaraka sy nitoetra tamin' [[Andriamiharamanjaka]] vadiny tany [[Anjozorobe]] [[Ranavalonandriambelomasina]] ary nitoe-jaza taminy. Rehefa akaiky ny andro hahaterahany dia nananainga Ranavalonandriambelomasina hiteraka any amin' ny ray aman-dreniny eny [[Ambohimanga]]. Saingy teny andalana, raha mbola tsy tafavoaka ny fanjakan’ Andriamiharamanjaka akory dia nihetsi-jaza Ranavalonandriambelomasina ary niteraka teo an-dalana. [[Ikaloy]] no niantsoana io toerana niterahany io ary Andrianampoinimerina ilay zaza naterany. Araka izany, Andriamiharamanjaka mpanjakan’ Anjozorobe no rain’ Andrianampoinimerina. Manila zanak’ Anjozorobe avy amin’ ny rainy ary manila "merina" avy amin' ny reniny Andrianampoinimerina fa tsy "Merina madio" akory. Marihina anefa fa Andriamiharamanjaka dia manila ihany koa satria anisan' ny razambeny sy razan' andriana nanjaka tamin' ny faritr' Anjozorobe dia ireo Andriamamilaza sy [[Andriandoriamanjaka]] izay samy niainga avy eo [[Ambohidrabiby]] ary tarana-d[[Rabiby]] no niverina nankany Anjozorobe. Manodidina ny taona 1720–1730 ny taona nahaterahan’ Andrianampoinimerina satria i Mayeur, frantsay nivahiny tao amin' ny fanjakan’ Andratsay tamin' ny taona 1777, dia nirakitra tamin’ ny diariny ny filazan’ ny olona nohadihadiany fa Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga dia antidahy. Raha apetraka ary fa efa antidahy Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777 nanoratan’ i Mayeur dia efa mahatratra 50 taona farafahakeliny Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777. [[Alahamadibe|Vava Alahamady]] amin' ny volana [[Alahamady]] kosa no voalazan' ny lovantsofina fa andro nahaterahany. == Ny endriny sy ny toe-batany == === Lehilahy fohy === Tsy azo sary Andrianampoinimerina satria norarany tsy hiakatra an’ Imerina ny vahiny. Ny [[lovantsofina]] anefa dia mitazona fa lehilahy fohy fa tsy lava Andrianampoinimerina. Araka ny filazan' ny mpitazona tantara momba ny fandrian’ Andrianampoinimerina ao amin’ ny lapany atao hoe "Mahandrihono" ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga dia sahabo ho 1,45 m ny halavan’ Andrianampoinimerina. Ary farany, i Mayeur dia nanoratra tamin’ ny taona 1777 tao amin’ ny diariny fa araka ny notaterina taminy dia fohy Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga. === Mazava hoditra === Momba ny fihodirany dia tsisy sary ahafahana mamantatra izany. "Ilahifotsy" anefa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] raibeny azy. Midika izany fa fotsy fihodirana na mazava hoditra Andrianampoinimerina. Mbola ny hafa-draibeny manao hoe "Ilahifotsy avy amin’ alahamadintany no tompon’ ny farany" no nentiny nandresy lahatra ny vahoakan’ [[Ambohimanga]] raha naka ny fanjakana tao Ambohimanga Andrianampoinimerina satria mantsy mitovy volonkoditra sy fiaviana amin’ ny voalazan’ Andriambelomasina izy (fa raha tsy fotsy izy no tsy avy amin’ ny alahamadintany dia ho mpisandoka fotsiny ihany). Manaraka izany, [[Radama I]] zanaka naterak’ Andrianampoinimerina dia olona fotsy fihodirana na mazava fihodirana, malama volo, maranitr' orona fa tsy mangamanga sy ngita volo, no tsy manana endrika afrikana. Inoana araka izany fa tsy mifanalavitra loatra amin’ ny endri-d[[Radama Voalohany|Radama I]] Andrianampoinimerina rainy. Ary farany, nisy sary vita hosodoko momba an’Andrianampoinimerina, sary izay mampiseho fa olona fotsy na mazava fihodirana, maranitr' orona ary lavalava endrika izy. Misy moa ny milaza fa tsy tena endrik’ Andrianampoinimerina no hita amin’ ilay hosodoko. Ny tsy azo hidivirana anefa dia hatramin’ ny nahavitan’ izany sary hosodoko izany dia maro ireo taranak’ Andrianampoinimerina no nitazona dika mitovy amin’ izany, eny hatrany anaty rovan’ Antananarivo sy Ambohimanga ary amin’ ny rova maro amin’ ny vohitra 12. Midika izany fa saika noeken’ ny maro ho manakaiky tanteraka ny endrik’ Andrianampoinimerina iny sary hosodoko mahakasika azy iny. [[Sary:Sary maneho ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, antsoina koa hoe Ilahifotsy na Imboasalama.JPG|vignette|329x329px|Andrianampoinimerina]] == Ny nitazaina azy == === Fahazazany === Kamboty reny fahazaza Andrianampoinimerina ka teo anilan-drainy tany Anjozorobe izy no nitoetra. Tsy zanaky ny vadiben’ Andriamiharamanjaka moa izy no tsy mba nisy reny hihantahantana ka tamin’ ny fahazazany dia efa nahakarakara tena sy nahay nitady vola ary nampiasa ny herin-tsandriny izy. Ny manarakandro, ny miasa tany, ny kilalaon-tsaina, ny [[tafasiry]] amin’ ny antitra, ny mikarakara ny zandriny iray tampo aminy, ny mitsidika ny vohitra manan-tantara ary ny mihaino kabary an-dapa no nandaniany ny antokonandrony fa tsy mba liana tamin’ ny fanaon’ ny zaza sy tanora mitovy taona aminy izy. Rehefa henon’ [[Andrianjafy]] anadahin-dreniny, Andrianjafy izay efa nanjaka nandimby an’ [[Andriambelomasina]] teo [[Ambohimanga]], ary Andrianjafy moa tsy niteraka rahateo, ny nahazo an’ Andrianampoinimerina dia nalainy ho any aminy eny Ambohimanga izy izay hany havany akaiky. Koa nandao an-drainy Andrianampoinimerina ary tonga nonina teo Ambohimanga ka nankinin' Andrianjafy tamin' ny loholona teo Ambohimanga ny fitaizana azy. Na dia teo Ambohimanga aza dia mbola notohizan' Andrianampoinimerina hatrany ilay toetrany mahakarakara tena sy be atao. Ho fehiny, [[kolontsaina]] roa samy hafa no nitaizana an’ Andrianampoinimerina dia ny kolontsain’ [[Anjozorobe]] avy amin’ ny rainy ary ny kolontsaina merina avy amin’ ny fianakavian-dreniny. == Ny nahazoany ny fanjakana sy ny nanitarany izany == === Saika Ralaitokana no nanjaka === [[Sary:Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga.JPG|vignette|Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga]] Tsiahivina ny hafatr’ [[Andriambelomasina]] fony fahavelony fa rehefa modimandry izy dia [[Andrianjafy]] no manjaka ary aorian’ Andrianjafy kosa dia Ilahifotsy avy amin’ Alahamadintany zafikeliny no manjaka. Nankato tanteraka ny hafa-drainy Andrianjafy fony izy nihevitra fa momba izy, koa nankininy tamin’ ireo loholona teo [[Ambohimanga]] ny fitaizana an’ Andrianampoinimerina nandrandrainy handimby azy rahatrizay. Tato aoriana anefa dia niteraka an-d[[Ralaitokana]] i Andrianjafy ka novoriny ny vahoaka ary nilazany fa Ralaitokana no hanjaka aoriany. Tezitra tamin’ Andrianjafy ny loholon’ Ambohimanga izay efa nifankahazo am-po tamin’ Andrianampoinimerina. Nohararaotin’ ireo loholona ireo ny tsy nahateo Ambohimanga an’ Andrianjafy hanandratany ho mpanjaka an’ Andrianampoinimerina sy hakana ny fon’ [[Ambohidrabiby]] sy ny vohitra miaraka aminy. Koa nandefa iraka teroa Ambohidrabiby Andrianampoinimerina handresy lahatra an' Ambohidrabiby sy ny vohitra manodidina hiandany aminy sy haka lamba jaky tenomin' [[Andriandoriamanjaka]] hotafiany amin' ny fanandratana azy ho mpanjaka. Tsy nanaiky Ambohidrabiby raha tsy natao [[Menabe (tany)|menabe]] sy tsy alaimbodihena koa neken' Andrianampoinimerina izany. Ny Andriandoriamanjaka kosa nampitondra lamba jaky ireo irak' Andrianampoinimerina mba hatafy ity farany ho mariky ny maha mpanjaka azy. Vao tafiditra teo Ambohimanga ireo iraka dia nasain’ ny loholon’ Ambohimanga nohidiana ny vavahadin’ Ambohimanga ary natafin’ izy ireo an’ Andrianampoinimerina ny [[jaky]] nentin’ ny iraka sady napetrak’ izy ireo miaraka amin’ ny mpanotrona maro teo [[Ambatomiatendro]] Andrianampoinimerina ary natao fararano ny fanapoahana [[basy]] sy dobok’ [[amponga]] sy [[sodina]]. Teny an-dalana hody ho any Ambohimanga Andrianjafy no nilazana fa efa natsangan’ Ambohimanga ho mpanjaka Andrianampoinimerina. Tsy nino izany izy fa niroso hatrany ny diany ka afaka an’ [[Ambohitrandriamanjaka]] izy no nahatazana an’ Andrianampoinimerina eroa Ambatomiatendro miavaka amin’ ny jaky tinafiny izay mbola mazava loko tsara satria vaovao ka fantatr’ Andrianjafy fa efa lasan’ Andrianampoinimerina Ambohimanga ary Ambohidrabiby koa. Hany hery, nitodi-doha nankeny amin’ ny lafin-kavany eny [[Ilafy (Analamanga)|Ilafy]] Andrianjafy no nanozona an’ Ambohimanga. === Niezaka nampiray ny tany nanjakany === Araka izany, tamin’ Ambohimanga sy ny manodidina no nanjaka Andrianampoinimerina. Ambohidrabiby sy ny vohitra miaraka aminy moa dia nanaiky niandany taminy rehefa nataony tsy alaimbodihena sy menabe. Ilafy sy Andrianjafy kosa mbola nanohitra azy ka niadiany ka resiny. Natambany ho tokon’ [[Avaradrano]], zokin’ Imerina enin-toko ireo. Tsy fantatra marina ny taona nanombohan’ Andrianampoinimerina nanjaka tao Ambohimanga fa efa talohan’ ny taona 1777 nivahinianan’ i Mayeur tao Andratsay izany ka hatramin’ ny taona 1787. Rehefa izany, na dia teo aza ny fifamitranam-pihavanana nifanaovan’ izy sy [[Andrianamboatsimarofy]] mpanjakan’ Imerinatsimo tamin’ ny [[fanambadiana]] dia ady no niafaran’ izy roalahy ka resy sy nandositra any [[Imamo]] Andrianamboatsimarofy (fa tato aoriana izy vao nafindra nafenina tao [[Antsahadinta]]). Nozarain’ Andrianampoinimerina ho toko roa Imerinatsimo mba tsy hatanjaka intsony, dia tokon’ny Vakinisisaony sy tokon' Ambodirano ka nalainy vady ny maro tamin' ny [[Zanakandriana|Zanak' andriana]] teo [[Alasora]] ka nisy napetrany teo Antsahadinta fa izy kosa nanao lapa hitoerany teo Antananarivo. === Fanitarany ny fanjakana === [[Sary:Mahandrihono, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan' Ambohimanga.JPG|vignette|Mahandrihono, lapan' ny mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan' Ambohimanga.]] Rehefa izany, dia nanoa an’ Andrianampoinimerina ny fanjakan’ [[Ambohidratrimo]] izay nanolotra an-d[[Rambolamasoandro]] ho vadiny ka nataony ho toko iray dia [[Marovatana]] izany. Ary ny fanjakana madinika maro tamin’ ny tany antsinanan’ [[Ambohimalaza]] dia nanoa azy na dia nanohitra mafy aza ny tao Ambatomanga ka lasany hatramin’ ny fanjakana [[bezanozano]] amin’ ny faritry [[Mantasoa]]. Nataony isan’ Avaradrano ireo fa tato aoriana vao natao ho [[Vakiniadiana]]. Rehefa izany dia nitarin’ Andrianampoinimerina miakandrefana ny fanjakany ka nanoa azy ny fanjakan’ [[Imamo]], izay nataony isan’ ny tokon’ Ambodirano. Nanoa koa ny fanjakan’ i [[Vonizongo]] ka nataony toko iray dia Vonizongo. Rehefa izany dia nitariny nianatsimo ny fanjakany ka nanoa azy mora foana [[Andriamanalinibetsileo]] mpajakan’ [[Andratsay]]. Dia nitariny nianatsimo amin’ ny [[Betsileo]] ny fanjakany ka Ilaidama ([[Radama I]]) vao 20 taona monja no nasainy nitaritafika ka resy i [[Rivoekembahoaka]] mpanjakan’ i [[Fisakàna]] sy [[Andrinaompanalina]] mpanjakan’ Ambositra Sahasomangana; nanoa azy Andrianantara mpanjakan’ny Manandriana sy [[Andriamanalina III]] mpanjakan’ [[Isandra]] sy [[Raonimpanarivotomponony]] mpanjakan’ i [[Lalazana]] sy [[Andriambavizanaka]] mpanjakan’ i [[Lalangina]] sy [[Rarivoarindrano]] mpanjakan’ i Arindrano. Natambany ho tokon’ ny [[Vakinankaratra]] ireo fanjakan’ [[Andratsay]] sy [[Betsileo]]. Mbola navelany hitondra ny anaram-boninahitra mpanjaka anefa ireo mpanjaka nanoa fa [[Radama I]] no nilaza tany [[Fianarantsoa]] fa tsisy mpanjaka intsony amin’ ny fanjakany eto [[Madagasikara]] afa-tsy izy ihany fa [[Zanakandriana|zanak' andriana]] no anaram-boninahitra isaloran’ ireo mpanjaka nanoa azy. Nandritra izany, ny fanjakan’ Anjozorobe dia efa ireo zanaky ny vadiben’ [[Andriamiharamanjaka]] no nanjaka tao ary izy ireo tsy nety nanoa an’ Andrianampoinimerina koa notafihan’ ito farany izy ireo ka lasany ny ampahany amin’ ny faritry ny fanjakan’ Anjozorobe ka nataony ho anisan’ Avaradrano. Tsy fantatra mazava anefa ny sisin-tany amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe fa dia namporisihiny ny vahoakany hianavaratra mihoatra ny reniranon' i Mananara araka izay tratra.<ref><nowiki>https://www.britannica.com/biography/Andrianampoinimerina?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Vokatry ny fanitaram-panjakana === [[Sary:Expansion of Merina Kingdom during reign of Andrianampoinimerina 1787-1810.png|vignette|413x413px|Fanitarana ny Fanjakan' Imerina notarihin' Andrianampoinimerina (taona 1787-1810)]] Araka izany, niainga tamin’ ny faritra kely indrindra Andrianampoinimerina ka tonga lehibe indrindra ny fanjakany, ary izy no mpanjaka voalohany nahatafaray ny fanjakana merina hatramin' ny andro nizaran' [[Andriamasinavalona]] izany ho fanjakana efatra. Nataony enin-toko Imerina. Raha tsiahivina dia talohan’ ny taona 1787 (ary efa talohan’ ny taona 1777) no efa mpanjakan’ [[Ambohimanga]] Andrianampoinimerina ary teo ny renivohitry ny fanjakany nisy ny lapany natao hoe Mahandrinono. Tamin’ izany, ny andriana fito toko dia tsy mba nomeny zaratany teo Ambohimanga satria tsy neken’ Ambohimanga izany, fa dia ny terak’ Ambohimanga (na [[andriana]] na [[hova]] na [[Mainty enin-dreny|mainty]]) efa tompontany teo ihany sy ny olona avy amin’ ny lafy valo nampiakarin’ Andrianampoinimerina taty Imerina (ny mpanandro, ny mpisikidin' andriana, ny [[ombiasa]]) sy ny mpiambina andriana ary ny vady amanjanak’ Andrianampoinimerina no nonina teo Ambohimanga. Tamn' ny taona 1787 ka hatramin’ ny taona 1810 kosa no namoriany an’ Imerina sy nampanekeny ny fanjakana maro hafa ka ny rovan’ Antananarivo no renivohitry ny fanjakany izay nisy ny lapany atao hoe "Mahitsielafanjaka". Ny tranokotona maro nitoeran’ ny ankohonana sy fianakaviana akaiky an’ Andrianampoinimerina no nanodidina ny lapa tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan' Antananarivo]]. Teroa ambany avaratry ny rova kosa, manodidina an’ [[Andohalo]] dia nisy faritra nohodidininy hadivory ka fianakaviana notsongainy avy amin' [[Andriatompokoindrindra]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]], [[Andriandoriamanjaka]], [[Raberanto]] ary [[Zazamarolahy]] no namponeniny tamin’ izany faritra voahodidina hadivory izany. Teo atsimon’ ny rova kosa no nametrahany ny Voromahery mpiambina azy. Tsy noekeny hisy loholona hova sy mpanandro sy mpimasy nonina teo akaikin’ ny rovan’ Antananarivo. Fa ny sisa amin’ ny andriana sy hova ary mainty enin-dreny amin’ Imerina enin-toko dia samy nomeny zaratany saingy ivelan’ Andohalo sy tamin’ ny faritra manodidina ny vohitr’ Antananarivo azon’ izy ireo honenana. Izany fizaran-tany izany no tsy itovizan’ Antananarivo sy Ambohimanga. == Ny anarana nisalorany == [[Sary:Mahitsielafanjaka, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antananarivo.JPG|vignette|Mahitsielafanjaka, lapan' ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan'Antananarivo]] === Imboasalama na Ramboasalama === Mpanjaka nitondra anarana betsaka indrindra Andrianampoinimerina. Tamin' ny fahazazany dia Imboasalama no anarana niantsoan’ ny lafin-drainy azy tany [[Anjozorobe]] fa farariana izy noho izy [[Alahamady|vintan' Alahamady]]. === Ilahifotsy === Ilahifotsy kosa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] sy ny lafin-dreniny azy teny [[Ambohimanga]]. Vao nanjaka teo Ambohimanga izy dia nisalotra ny anarana Andrianampoinimerina, nentiny nampangina ny andriana merina madio izay nanenjika azy ho manila merina sy mpisandoka fahefana ary koa hanehoany ny maha zafind-[[Rangorinimerina]] azy, ary ny vadibeny dia nantsoiny hoe [[Rabodonimerina]]. === Ny Ombalahibemaso === Noho izy manana toe-tsaina mpitarika, tsy mifidy tany hiadiana, sahy manao dingana lehibe ho amin' ny fanovana, manana vinam-piarahamonina, hendry, mahalala ny pitsony amin’ ny fanjakany, mikendry hatrany ny fampandrosoana ny fanjakany sy ny vahoakany ary miaro ny harem-pireneny sy ny vahoakany amin' ny hafetsen' ny vahiny dia nantsoin’ ny vahoakany sy ny fanjakana manodidina tamin’ ny anarana hoe Ny Ombalahibemaso izy. Tamin’ Andrianampoinimerina nampandry tany [[Mandiavato]] no mianavaratra-atsinana dia nitaingina ny vatolampy avobe eo ambony atsinanan’ ny tanàna [[Imiantsoarivo]]. Betsaka ny fanomezana naterin’ ny olona ho azy ka faly izy noho izany. Nitsangana izy amin’ ny maso mihiratra be nijery ny vahoaka, toy ny ombilahy hiady. Izany, hono, nanaovan’ ny olona azy hoe ”Ombalahibemaso”. Tamin’ izay koa no nanovany ny anaran’ ny tanàna natao hoe “Ambatofisaorana” satria teo no nisaorany ny vahoaka naneho fitiavana azy. == Ny toetsainy == === Saro-piaro tamin' ny fanjakany === Olon’ ny fitiavan-tanindrazana sy ny firaisam-pirenena: "Ny ranomasina no valamparihiko", izany no teny filamatra napetrany entiny nanehoany ny finoany fa foin’ Andriananahary ho fanjakany ny Nosy iray manontolo. Na dia tsy tanteraka aza izany dia efa nanaiky azy ny ampahatelon’ny faritr' i Madagasikara ary natahoran' ny fanjakana maro sisa izy talohan' ny fodiamandriny. Ambonin’ izany, navahan’ Andrianampoinimerina tsara ny teraky ny Nosy sy ny vahiny (Arabo, Vazaha, Sinoa, Karana, Afrikana). Noheverin’ Andrianampoinimerina fa hametsifetsy ny vahoakany sy hanangona ny harena eto an-toerana fotsiny no ahatongavan’ ireo vahiny (Arabo, Eropeana, Indiana, Sinoa, Afrikana) ka noferan’ Andrianampoinimerina fa hatreo Ambatomanga sy Betafo ary Maevatanana no azon’ ireo vahiny hiakarana sy tsidihana raha avy any amorontsiraka sy avy any atsimo hoany ankibon' Imerina izy ireo. Ny Malagasy kosa, dia ny [[Sakalava]], [[Betsileo]], [[Betsimisaraka]] sy ireo foko hafa mponina amin’ ny Nosy, dia navelan’ Andrianampoinimerina hiakatra an’ Imerina satria noheveriny fa ny lafivalon’ ny Nosy no fanjakany ka vahoakany no niheverany azy ireo na dia hafa foko aza. Fantatr’ Andrianampoinimerina koa fa hamotika ny vahoaka ny toaka sy fomban’ ny vahiny koa nofehezin’ Andrianampoinimerina tamin’ ny sainy ny vahoakany ka novoriany ny vahoaka ary nalainy ny omby velona nampibobohany toaka ary nasainy norasainy ka indreo ny atin’ ny omby masaky ny toaka ka niaiky ny vahoaka fa ratsy ny fomba vahiny. === Olon' ny fisokafana amin' ny samy Malagasy === Olon’ ny fisokafana: Voalohany, amin’ ny lafiny firazanana dia maro ireo hova sy olona avy amin’ ny fanjakan’ [[Anjozorobe]], [[Imamo]], [[Vonizongo]], [[Andratsay]], [[Betsileo]], [[Sakalava]], [[Antemoro]], sns izay nankasitrahany no nataon’ Andrianampoinimerina ho isan’ ny [[Zanadralambo]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]] ary [[Zazamarolahy]]. Niteraka fahatezerana teo amin’ ny andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana izany saingy gadra lava no sazy miandry ireo andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana ireo raha nanohitra izany ka tsy nisy sahy nivolana imaso. Nipetraka ho tarazo tamin' ny mpanjaka nandimby azy izany fisokafana izany, ka [[Radama I]] dia nanana vady sakalava, [[Ranavalona I]] dia niteraka tamin’ Andriamihaja [[hova]], Ranavalona I dia nanangana zaza avy amin’ ny fanjakan’ Andratsay ary [[Ranavalona II]] sy [[Ranavalona III]] ary [[Rasoherina]] dia vadin’ ny [[Rainilaiarivony|praiministra]] izay hova. Faharoa, teo amin’ ny raharaham-panjakana koa dia nanao fisokafana tamin’ ny [[Vondrom-poko|foko]] hafa sy ny hova merina izy ka saika ny olona avy amin’ ny foko hafa sy hova merina no nanodidina azy tao androvan’ Ambohimanga. Ohatra, Ratendro sy Rabefiraisana taranak’ andriana avy any Imamo no lehiben’ ny mpanandrony sy mpanolo-tsainy. Nodidiany àry fa izay hanjaka handimby azy dia tsy maintsy miditra ao amin’ ny tranon-dRabefiraisana eo Ambohimanga aloha. I [[Hagamainty]] sy i [[Hagafotsy]] hova koa no anisan’ ny mpanolo-tsainy. Ary rehefa notaterina taminy fa ny mpanjakan’ Andratsay sy ireo mpanjakan’ ny [[Betsileo]] tao atsimon’ ny fanjakany dia nampiasa [[Anakara]] dia nampiakatra Anakara avy any [[Vohipeno]] izy ho ombiasiny sy hampianatra [[sorabe]] ny zanany ka ireo Anakara ireo dia to teny taminy. Fahatelo, teo amin’ ny fanambadiana koa dia nanohy ny fisokafana efa nataon’ [[Andriambelomasina]] raibeny izy satria ny zanany tamin’ ny andriambavy merina ampolony maro dia nampanambadiny zanakandriana tamin’ ny foko hafa manodidina an’ Imerina. Inoana fa ilay maha manila merina-Anjozorobe azy no nahatonga an’ Andrianampoinimerina tsy nanana olana amin’ ny fisokafana sy fifandraisana amin’ ny foko sy firazanana hafa. === Olon' ny toekarena Andrianamponimerina === Olon’ ny toekarena: "Izaho tsy manampahavalo afa-tsy ny [[mosary]]" hoy Andrianampoinimerina. Nezahiny ho mandry ny tany ary notolorany [[angady]] ny isan-dahy ka nasainy namboly ny olona. Rehefa izany dia nanisy tsena iray isan-kerinandro sy isam-bohitra izy ka nitobaka ny vokatra, resy ny mosary ary voky ny vahoaka. Satria vory maro ny olona isaky ny tsena koa nataony andro sy toerana nampitàna ny hafany ny andro tsena ary [[kabary]] no anaovan’ ny irak’ andriana izany. === Olon' ny fahamarinana sy ny fikirizana === Olon’ ny fahamarinana: “Ny fanjakana tsy ananako havana, hoy izy, ka rehefa vandana dia [[kary]]". Tsy tiany ny [[kolikoly]] sy ny tsy marina. Tsy nanavahany io fa na dia ny vady amanjanany sy ny iray tampo aminy aza dia maro no nokendaina sy natao sesitany raha nikasa ny hiaka-dapa na hanohitra azy. Olon’ ny fikirizana: Na teo amin’ ny lafiny ara-tafika, na fambolena na fotodrafitrasa na fitiavana sy maro hafa dia olona be kiry Andrianampoinimerina ka tsy navelany raha tsy azony izay ilainy. Toy izany, raha hariva nandrotsa-bary iny izy tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan’ Antananarivo]] no nahatsiaro [[sakay]] dia naniraka olona haka [[pilokely]] teny Ambohimanga ka voaloatra ny vary tonga ny pilokely. Toy izany koa, manina an’ i [[Miangaly]] izy ka tsy navelany raha tsy iny maizim-bava vilany izy nanainga teo [[Antananarivo]] ary nandry tamin’ i Miangaly tany [[Manjakandriana]] ny halina iny ihany. Ary raha nisy vohitra notafihiny nanohitra azy dia tsy navelany fa notafihiny sy nataony fahirano tsy ankiato ka nanaiky azy ny farany. Olona tia tsidi-bohitra sy mamangy havana: Tsy mba mahatafatoetra ao an-drova Andrianampoinimerina fa dia mitsidika ny tanàna sy vohitra sy lohasaha sy fantsakana maro amin’ ny fanjakany, tsy mba ho fialamboly fa fitiavana mifanerasera mivantana amin’ ny vahoakany ahalalany ny olana sy vokatra ary ny tantaram-bohitra ka maro ny vatolahy sy anaran-tanàna ary loharano saika nifamatotra tamin’ ny nandalovany. Olon’ ny tontolo iainana: Izy no mpanjaka voalohany taty Imerina namoaka didy fa tsy azo aripaka ny [[ala]] amin’ ny tanin’ andriamanjaka rehetra indrindra ny manodidina ny vohitr’ [[Ambohimanga]]. Anefa ny hazo nianjera sy maina amin' ny tanin' ny mpanjaka dia azon' ny mananontena alaina atao [[kitay]]. Notsinjoviny koa ny biby maro ka ny [[goaika]] teo Ambohimanga dia tsy nekeny ny famonoana izany ary namonoany [[omby]] isan-kerinandro. Olona tia rà: Nahagaga tokoa fa tamin’ ny fanjakana fahavalony dia ny fo no nentin’ Andrianampoinimerina nampanaiky azy ireny ka raha nanda izany ireo [[Vondrom-poko|foko]] ireo dia notafihiny ka tsy navelany raha tsy resiny sy voababony. Fa ny amin' ny vady aman-janany kosa dia tsy mba namindrany fo fa dia novonoiny tsisy antra na nataony sesitany lavareny raha noheveriny fa namadika azy. === Tia vehivavy: vady, reny, anabavy,siny maro hafa izy === [[Sary:Fasan-dRasendrasoa , vadiben'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, ao amin'ny Rovan' Ambohidrabiby.JPG|vignette|248x248px|Fasan-dRasendrasoa, vadiben' Andrianampoinimerina, ao amin' ny Rovan' Ambohidrabiby.]] Olona tia vehivavy: Nomen' Andrianampoinimerina lanja sy anjara manokana teo amin' ny fiainany ny vehivavy. Voalohany, ampolony maro ny vadiny ka misy ny tena tiany ary misy kosa vadim-panjakana ho fitandroana fahalemana. Tany amboalohany dia [[Rabodonimerina]] no vadibeny ary nampitoeriny tao [[Ambohimanga]] saingy tsy niteraka izy ireo. Nony niamboho Rabodonimerina dia [[Rasendrasoa]] zanak' Andriamanitrirazaka taranak' [[Andriampolofantsy]] no lasa vadibeny ary napetrany tao [[Ambohidrabiby]]. Faharoa, ny lapa Mahandrihono ao Ambohimanga izay misy azy dia ahitana sary nono eny akaikin' ny tapenaka izay tazan' ny masony raha mitsilany matory eo ampandriany izy. [[Sary:Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta.JPG|vignette|253x253px|Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta]] Fahatelo, nanana lanja manokana taminy ny anabaviny sy ny reniny ary ny renibeny ka noferany fa ny tera-d[[Rangorinimerina]] renibeny sy ny tera-d[[Ralesoka]] anabaviny ihany no mahazo manjaka mandimby azy. Ankoatr' izany, navahany manokana ny vehivavy mananotena izay nomeny alalana haka kitay amin' ny alany. Ary farany, nofaritany fa mitondra Radama I nefa an' ny vehivavy ny farany dia an' i Mavo izany izay nisalotra ny anarana [[Ranavalona I|Ranavalona]] izay nalaina avy amin' ny anarana [[Ranavalonandriambelomasina]] renin' Andrianampoinimerina. == Ny niafarany == Tsisy nisy nahavita izay vitan’ Andrianampoinimerina tamin’ ny mpanjaka rehetra teto [[Madagasikara]] talohany. Izy no nampanaiky ny fanjakana maro nanodidina an’ Ambohimanga sy [[Imerina]]. Matsilo saina izy satria na dia tsy nahita ranomasina aza izy ary na dia nonina taty anivon-tany dia fantany fa [[nosy]] i Madagasikara ary tokony ho fanjakana tokana fa tsy hizarazara. Izy no Rain’ ny fampivondronana ho fanjakana tokana an’ i Madagasikara. Raha nitaratra tamin’ ny loharano teo [[Ankatso]] izy dia hitany fa efa antomotra ny fodiamandriny ka nanafatra izy fa eny [[Ambohimanga]] no hafenina izy noho io vohitra io iafenan' ny lafin-kavany akaiky azy. Fa ny andriana miafina tamin' ny [[fitomiandalana]] teo androvan' Antananarivo dia misy razany ny sasany saingy lavitra kokoa. Tratra antitra Andrianampoinimerina ka ny taona 1810 izy no niamboho ary nafenina teo atsimon’ [[Andriambelomasina]] raibeny ao an-drovan’ Ambohimanga. Sahy nampamono ny zanany roalahy hafa mba hampanjaka an’ Ilaidama. na toy ny nataon’ Andrianampoinimerina taty aoriana. Tato aoriana anefa, raha vao voazanaka i [[Madagasikara]] dia tsapan’ ny mpitondra frantsay fa mbola maro ny Malagasy nino ny hasin’ ny razan’ andriana koa nafindran’ ny [[Frantsa|Frantsay]] ho ao androvan’ Antananarivo ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Tamin' ny taona 2008, tamin’ ny fitondran’ i [[Marc Ravalomanana]] no tafaverina ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Niteraka resabe anefa izany famindrana izany satria tao ny tsy nankasitraka noho io famindrana io natao mangingina, raha niteraka fankasitrahana kosa hoan' ny hafa izay nihevitra fa voavaha ny famonjàna ara-tantara ny firenena malagasy nataon' ny mpanjanatany. == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * '''Mpanjaka merina''' ** [[Rafohy]] (maty tamin' ny 1540) na [[Rangita]] (maty tamin' ny 1530) ** [[Andriamanelo]] (nanjaka 1540-1575) ** [[Ralambo]] (nanjaka 1575-1610) ** [[Andrianjaka]] (nanjaka 1600-1610) ** [[Andriantsitakatrandriana]] (nanjaka 1630-1650) ** [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] (nanjaka 1650-1670) ** [[Andrianjakatsitakatrandriana]] (nanjaka 1670-1675) ** [[Andriamasinavalona]] (nanjaka 1675-1710) ** [[Andriantsimitoviaminandriandrazaka]] (nanjaka 1710-1730) ** [[Andriambelomasina]] (nanjaka 1730-1770) ** [[Andrianjafy]] (nanjaka 1770-1787) ** [[Andrianampoinimerina]] (nanjaka 1787-1810) ** [[Radama I]] (nanjaka 1810-1828) ** [[Ranavalona I]] (nanjaka 1828-1861) ** [[Radama II]] (nanjaka 1861-1863) ** [[Rasoherina]] (nanjaka 1863-1868) ** [[Ranavalona II]] (nanjaka 1868-1883) ** [[Ranavalona III]] (nanjaka 1883-1897) * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Fanovozan-kevitra == * Ade Ajayi, Jacob F. (1998). ''General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 9780520067011</nowiki>. * Blanchy, Sophie; Rakotoarisoa, Jean-Aimé; Beaujard, Philippe; Radimilahy, Chantal (2006). ''Les dieux au service du peuple. Itinéraires religieux, médiations, syncrétisme à Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811140465</nowiki>. * Callet, François (1908). ''Tantara ny andriana eto Madagasikara'' (''histoire des rois''). Antananarivo: Imprimerie Catholique. * Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"''. Leiden, the Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 978-90-04-20980-0</nowiki>. * Domenichini-Ramiaramanana, Bakoly (1983). ''Du ohabolana au hainteny: langue, littérature et politique à Madagascar''. Paris: KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782865370634</nowiki>. * Ellis, Stephen; Rajaonah, Faranirina (1998). ''L'insurrection des menalamba: une révolte à Madagascar, 1895–1898''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-796-1</nowiki>. * Fage, J.D.; Flint, J.E.; Oliver, R.A. (1986). ''The Cambridge History of Africa: From c. 1790 to c. 1870''. London: Cambridge University Press. <nowiki>ISBN 0-521-20413-5</nowiki>. * Featherman, Americus (1888). ''Social history of the races of mankind: Volume 2, Part 2''. London: Trübner & Co. * Fournet-Guérin, Catherine (2007). ''Vivre à Tananarive: géographie du changement dans la capitale malgache''. Antananarivo, Madagascar: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-84586-869-4</nowiki>. * Freeman, Joseph John; Johns, David (1840). ''A narrative of the persecution of the Christians in Madagascar: with details of the escape of six Christian refugees now in England.'' Berlin: J. Snow. * Frémigacci, Jean (1999). "Le Rova de Tananarive: Destruction d'un lieu saint ou constitution d'une référence identitaire?". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''Histoire d'Afrique''. Paris: Éditions Karthala. * Galibert, Didier (2009). ''Les gens du pouvoir à Madagascar – Etat postcolonial, légitimités et territoire (1956–2002)''. Antananarivo: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811131432</nowiki>. * Nave, Ari (2010). "Andrianampoinimerina". In Appiah, A. and H.L. Gates (ed.). ''Encyclopedia of Africa, Volume 2''. Oxford University Press. <nowiki>ISBN 9780195337709</nowiki>. * Ogot, Bethwell (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 978-92-3-101711-7</nowiki>. * Rabedaoro, Eris (2010). ''Fanorona'' (amin' ny teny frantsay). Paris: Publibook. <nowiki>ISBN 9782748355871</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (1983). ''Les souverains de Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-059-7</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (2012). "Andrianampoinimerina et la tentative d'autonomisation de l'état Merina. Madagascar XVIIIe siecle". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''L'invention religieuse en Afrique: histoire et religion en Afrique noire''. Karthala Editions. pp. 201–212. <nowiki>ISBN 9782865373734</nowiki>. * Ranaivo, Flavien; Janicot, Claude (1968). ''Les guides bleues: Madagascar''. Paris: Librairie Hachette. * Rich, Jeremy (2012). "Andrianampoinimerina". In Akyeampong, EK and HL Gates (ed.). ''Dictionary of African Biography''. Oxford University Press. pp. 229–230. <nowiki>ISBN 9780195382075</nowiki>. * Van Zant, Peter (2013). ''New Developments In Asian Studies''. New York: Routledge. <nowiki>ISBN 9781136174704</nowiki>. == Loharano sy fanamarihana == [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] [[sokajy:Mpanjakan'i Madagasikara]] n54i3hkbrynzwgdyi1xgzwyp7fxyddk 1153316 1153315 2026-11-06T14:45:16Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1153316 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Ramboasalama Andrianamponimerina|teraka=Teraka ny taona manodinana 1745|toerana=Ikaloy avaratr'Antananarivo|maty=1810|firenena=Malagasy|asa=Mpanjakan'ny foko merina, mpandrafitra lalàna|seha-pitiavana=Maro vady|asa hafa=Mpandrafitra lalàna Mpampandry tany|sary=Andrianamponimerina}} '''Andrianampoinimerina''' dia anisan' ny [[mpanjaka]] voalohany teo amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]]. Teraka tamin' ny taona 1745 izy ary maty tamin' ny taona 1810. Imboasalama no anarany font izy mbola kely. [[Andriamiharamanjaka]] no rainy ary [[Ranavalonandriambelomasina]] no reniny. Nanambady maro izy ka anisan' izany [[Rabodonimerina]], [[Rasendrasoa|Rasendrasoa,]] [[Rambolamasoandro]] ary i [[Miangaly]]. [[Radama I]] zanany no nandimby azy rehefa niamboho izy. == Ny fanjakany == Nanjaka teo anelanelan ' ny 1787-1810 izy. Ny nanamarika ny fanjakany dia ny fampihavanana indray an' Imerina taorian' ny ady an-trano nandritra ny 77 taona, ary ny fanitaram-panjakana nanaraka izany tany amin' ny faritra manodinana ny foko Merina ka nahatonga ny fampiraisana an' i [[Madagasikara]] teo ambany fitondran' ny Merina. Andrianampoinimerina dia olo-malaza eo amin' ny kolontsaina. Ny tantaram-piainany, araka ny lovantsofin' ny [[Merina]], dia mifangaro [[angano]], ary heverina ho anisan' ny mpitari-tafika sy mpitarika ara-pôlitika lehibe indrindra teo amin' ny tantaran' i Madagasikara. Andrianampoinimerina dia nandray fahefana rehefa nesorina ny dadatoany, [[Andrianjafy]], izay nanjaka tao [[Avaradrano|Imerina Avaradrano]]. Talohan' ny nanjakan' Andrianampoinimerina dia nifandona tamin' ny faritany telo hafa mifanolo-bodirindrina tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina]] teo aloha Imerina Avaradrano, [[faritany]] izay niray hina tamin' ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] 100 taona lasa izay. Andrianampoinimerina dia nanao ny renivohiny tao [[Ambohimanga]] izay voaaro manda, sady toerana manan-danja ara-panahy sy ara-kolontsaina ary ara-pôlitika izay voatendry ho lova Iraisam-pirenenan' ny [[UNESCO]] tamin' ny taona 2001. Natao toerana ho tsidihana mihitsy ny trano fonenan' ny mpanjaka tany am-boalohany izay eny Ambohimanga ankehitriny . Avy amin' io toerana io no nanitatra tsikelikely ny fanjakany nanerana an' Imerina rehetra tamin' ny voalohany, ary avy eo nanerana ny faritra afovoany lehibe kokoa, ka nitelina ny tanin' ny [[Betsileo]], ny an' ny [[Sihanaka]], ny an' ny [[Bezanozano]] ary ny an' ny [[Bara]]. Rehefa nanjaka nandritra ny 23 taona Andrianampoinimerina tamin' ny fotoana nahafatesany, dia voatambatra soa aman-tsara Imerina ary voaitatra be ny Fanjakana Merina, sady nikasa ny hampiray an' i Madagasikara manontolo mihitsy izy ho eo ambany fahefahany merina. Notohizan-d[[Radama Voalohany|Radama I]], zanany izany fanambarana an'i madagasikara ho iray izany ,izy moa sady mpandova azy ary notanterahin-dRanavalona izany vinavinan-drainy izany tao anatin' ny roapolo taona. == Ny nahaterahan' Andrianampoinimerina == === Ny zava-nisy momba ny fanjakana talohan' ny hanjakany === Raha tsiahivina, dia fanjakana iray tsy mivaky [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]] hatramin' ny mpanjaka [[Ralambo]] (1575-1610) ka hatramin’ ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Nozarain’ Andriamasinavalona tamin’ ny zanany efa-dahy ny faritry ny fanjakany ka nisy fanjakana 4 teto Imerina dia teo [[Antananarivo]], [[Ambohidrabiby]], [[Ambohimanga]] ary [[Ambohidratrimo]] izay samy nanana ny renivohiny avy. Nifandrafy ireo fanjakana merina efatra ireo ka resiny fanjakan’ Ambohimanga ny an’Ambohidrabiby ary lasany ny fanjakana ka telo sisa dia ny fanjakan’ Ambohimanga, ny fanjakan’ Imerinatsimo (nanana an’ Antananarivo ho renivohiny) ary ny fanjakan’ Ambohidratrimo. Ireo fanjakana Merina ireo nohodidinin' ny fanjakana tsy Merina dia ny fanjakan’ [[Anjozorobe]] tao avaratra sy avaratra antsinanana, ny fanjakan’ [[Andratsay]] tao atsimo, ireo fanjakan' ny [[Bezanozano]] tao atsinanana, ny fanjakan' Imamo tao andrefana atsimo ary ny fanjakan’ i Vonizongo tao andrefana avaratra. Na dia miady sy mifandrafy aza ireo fanjakana Merina telo ireo dia mbola nanao lova tsy mifindra ihany ka nifanambady ny ankohonan' ny mpanjaka tao amin’ izy ireo mba hitazomana ny hasin-drazana sy ny fihavanana.<ref><nowiki>https://www.scribd.com/document/582290090/ANDRIANAMPOINIMERINA?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Ny renin' Andrianampoinimerina === Fony [[Andriambelomasina]] (1730-1760) no nanjaka teo [[Ambohimanga]], dia nisy fifanatonana teo amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe izay marihina fa tsy isan’ ny fanjakana Merina sy nanana an’ [[Andriamiharamanjaka]] ho mpanjakany. Tamin' ny zanany ampolony maro dia akaikin' ny fon' Andriambelomasina kokoa Andrianjafy zanany lahimatoa sy [[Ranavalonandriambelomasina]] zanany vavy matoa. Koa nomen' Andriambelomasina ho vadin’ Andriamiharamanjaka i Ranavalonandriambelomasina mba hitandrovana ny fahalemana amin’ ny fanjakana roa tonta ary hiatrehana ny ady amin’ ny fanjakan’ Imerinatsimo sy Ambohidratrimo. Vadikely anefa Ranavalonandriambelomasina satria Andriamiharamanjaka efa nanana vadibe talohan’ izany. === Ny fahaterahany === Nanaraka sy nitoetra tamin' [[Andriamiharamanjaka]] vadiny tany [[Anjozorobe]] [[Ranavalonandriambelomasina]] ary nitoe-jaza taminy. Rehefa akaiky ny andro hahaterahany dia nananainga Ranavalonandriambelomasina hiteraka any amin' ny ray aman-dreniny eny [[Ambohimanga]]. Saingy teny andalana, raha mbola tsy tafavoaka ny fanjakan’ Andriamiharamanjaka akory dia nihetsi-jaza Ranavalonandriambelomasina ary niteraka teo an-dalana. [[Ikaloy]] no niantsoana io toerana niterahany io ary Andrianampoinimerina ilay zaza naterany. Araka izany, Andriamiharamanjaka mpanjakan’ Anjozorobe no rain’ Andrianampoinimerina. Manila zanak’ Anjozorobe avy amin’ ny rainy ary manila "merina" avy amin' ny reniny Andrianampoinimerina fa tsy "Merina madio" akory. Marihina anefa fa Andriamiharamanjaka dia manila ihany koa satria anisan' ny razambeny sy razan' andriana nanjaka tamin' ny faritr' Anjozorobe dia ireo Andriamamilaza sy [[Andriandoriamanjaka]] izay samy niainga avy eo [[Ambohidrabiby]] ary tarana-d[[Rabiby]] no niverina nankany Anjozorobe. Manodidina ny taona 1720–1730 ny taona nahaterahan’ Andrianampoinimerina satria i Mayeur, frantsay nivahiny tao amin' ny fanjakan’ Andratsay tamin' ny taona 1777, dia nirakitra tamin’ ny diariny ny filazan’ ny olona nohadihadiany fa Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga dia antidahy. Raha apetraka ary fa efa antidahy Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777 nanoratan’ i Mayeur dia efa mahatratra 50 taona farafahakeliny Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777. [[Alahamadibe|Vava Alahamady]] amin' ny volana [[Alahamady]] kosa no voalazan' ny lovantsofina fa andro nahaterahany. == Ny endriny sy ny toe-batany == === Lehilahy fohy === Tsy azo sary Andrianampoinimerina satria norarany tsy hiakatra an’ Imerina ny vahiny. Ny [[lovantsofina]] anefa dia mitazona fa lehilahy fohy fa tsy lava Andrianampoinimerina. Araka ny filazan' ny mpitazona tantara momba ny fandrian’ Andrianampoinimerina ao amin’ ny lapany atao hoe "Mahandrihono" ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga dia sahabo ho 1,45 m ny halavan’ Andrianampoinimerina. Ary farany, i Mayeur dia nanoratra tamin’ ny taona 1777 tao amin’ ny diariny fa araka ny notaterina taminy dia fohy Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga. === Mazava hoditra === Momba ny fihodirany dia tsisy sary ahafahana mamantatra izany. "Ilahifotsy" anefa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] raibeny azy. Midika izany fa fotsy fihodirana na mazava hoditra Andrianampoinimerina. Mbola ny hafa-draibeny manao hoe "Ilahifotsy avy amin’ alahamadintany no tompon’ ny farany" no nentiny nandresy lahatra ny vahoakan’ [[Ambohimanga]] raha naka ny fanjakana tao Ambohimanga Andrianampoinimerina satria mantsy mitovy volonkoditra sy fiaviana amin’ ny voalazan’ Andriambelomasina izy (fa raha tsy fotsy izy no tsy avy amin’ ny alahamadintany dia ho mpisandoka fotsiny ihany). Manaraka izany, [[Radama I]] zanaka naterak’ Andrianampoinimerina dia olona fotsy fihodirana na mazava fihodirana, malama volo, maranitr' orona fa tsy mangamanga sy ngita volo, no tsy manana endrika afrikana. Inoana araka izany fa tsy mifanalavitra loatra amin’ ny endri-d[[Radama Voalohany|Radama I]] Andrianampoinimerina rainy. Ary farany, nisy sary vita hosodoko momba an’Andrianampoinimerina, sary izay mampiseho fa olona fotsy na mazava fihodirana, maranitr' orona ary lavalava endrika izy. Misy moa ny milaza fa tsy tena endrik’ Andrianampoinimerina no hita amin’ ilay hosodoko. Ny tsy azo hidivirana anefa dia hatramin’ ny nahavitan’ izany sary hosodoko izany dia maro ireo taranak’ Andrianampoinimerina no nitazona dika mitovy amin’ izany, eny hatrany anaty rovan’ Antananarivo sy Ambohimanga ary amin’ ny rova maro amin’ ny vohitra 12. Midika izany fa saika noeken’ ny maro ho manakaiky tanteraka ny endrik’ Andrianampoinimerina iny sary hosodoko mahakasika azy iny. [[Sary:Sary maneho ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, antsoina koa hoe Ilahifotsy na Imboasalama.JPG|vignette|329x329px|Andrianampoinimerina]] == Ny nitazaina azy == === Fahazazany === Kamboty reny fahazaza Andrianampoinimerina ka teo anilan-drainy tany Anjozorobe izy no nitoetra. Tsy zanaky ny vadiben’ Andriamiharamanjaka moa izy no tsy mba nisy reny hihantahantana ka tamin’ ny fahazazany dia efa nahakarakara tena sy nahay nitady vola ary nampiasa ny herin-tsandriny izy. Ny manarakandro, ny miasa tany, ny kilalaon-tsaina, ny [[tafasiry]] amin’ ny antitra, ny mikarakara ny zandriny iray tampo aminy, ny mitsidika ny vohitra manan-tantara ary ny mihaino kabary an-dapa no nandaniany ny antokonandrony fa tsy mba liana tamin’ ny fanaon’ ny zaza sy tanora mitovy taona aminy izy. Rehefa henon’ [[Andrianjafy]] anadahin-dreniny, Andrianjafy izay efa nanjaka nandimby an’ [[Andriambelomasina]] teo [[Ambohimanga]], ary Andrianjafy moa tsy niteraka rahateo, ny nahazo an’ Andrianampoinimerina dia nalainy ho any aminy eny Ambohimanga izy izay hany havany akaiky. Koa nandao an-drainy Andrianampoinimerina ary tonga nonina teo Ambohimanga ka nankinin' Andrianjafy tamin' ny loholona teo Ambohimanga ny fitaizana azy. Na dia teo Ambohimanga aza dia mbola notohizan' Andrianampoinimerina hatrany ilay toetrany mahakarakara tena sy be atao. Ho fehiny, [[kolontsaina]] roa samy hafa no nitaizana an’ Andrianampoinimerina dia ny kolontsain’ [[Anjozorobe]] avy amin’ ny rainy ary ny kolontsaina merina avy amin’ ny fianakavian-dreniny. == Ny nahazoany ny fanjakana sy ny nanitarany izany == === Saika Ralaitokana no nanjaka === [[Sary:Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga.JPG|vignette|Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga]] Tsiahivina ny hafatr’ [[Andriambelomasina]] fony fahavelony fa rehefa modimandry izy dia [[Andrianjafy]] no manjaka ary aorian’ Andrianjafy kosa dia Ilahifotsy avy amin’ Alahamadintany zafikeliny no manjaka. Nankato tanteraka ny hafa-drainy Andrianjafy fony izy nihevitra fa momba izy, koa nankininy tamin’ ireo loholona teo [[Ambohimanga]] ny fitaizana an’ Andrianampoinimerina nandrandrainy handimby azy rahatrizay. Tato aoriana anefa dia niteraka an-d[[Ralaitokana]] i Andrianjafy ka novoriny ny vahoaka ary nilazany fa Ralaitokana no hanjaka aoriany. Tezitra tamin’ Andrianjafy ny loholon’ Ambohimanga izay efa nifankahazo am-po tamin’ Andrianampoinimerina. Nohararaotin’ ireo loholona ireo ny tsy nahateo Ambohimanga an’ Andrianjafy hanandratany ho mpanjaka an’ Andrianampoinimerina sy hakana ny fon’ [[Ambohidrabiby]] sy ny vohitra miaraka aminy. Koa nandefa iraka teroa Ambohidrabiby Andrianampoinimerina handresy lahatra an' Ambohidrabiby sy ny vohitra manodidina hiandany aminy sy haka lamba jaky tenomin' [[Andriandoriamanjaka]] hotafiany amin' ny fanandratana azy ho mpanjaka. Tsy nanaiky Ambohidrabiby raha tsy natao [[Menabe (tany)|menabe]] sy tsy alaimbodihena koa neken' Andrianampoinimerina izany. Ny Andriandoriamanjaka kosa nampitondra lamba jaky ireo irak' Andrianampoinimerina mba hatafy ity farany ho mariky ny maha mpanjaka azy. Vao tafiditra teo Ambohimanga ireo iraka dia nasain’ ny loholon’ Ambohimanga nohidiana ny vavahadin’ Ambohimanga ary natafin’ izy ireo an’ Andrianampoinimerina ny [[jaky]] nentin’ ny iraka sady napetrak’ izy ireo miaraka amin’ ny mpanotrona maro teo [[Ambatomiatendro]] Andrianampoinimerina ary natao fararano ny fanapoahana [[basy]] sy dobok’ [[amponga]] sy [[sodina]]. Teny an-dalana hody ho any Ambohimanga Andrianjafy no nilazana fa efa natsangan’ Ambohimanga ho mpanjaka Andrianampoinimerina. Tsy nino izany izy fa niroso hatrany ny diany ka afaka an’ [[Ambohitrandriamanjaka]] izy no nahatazana an’ Andrianampoinimerina eroa Ambatomiatendro miavaka amin’ ny jaky tinafiny izay mbola mazava loko tsara satria vaovao ka fantatr’ Andrianjafy fa efa lasan’ Andrianampoinimerina Ambohimanga ary Ambohidrabiby koa. Hany hery, nitodi-doha nankeny amin’ ny lafin-kavany eny [[Ilafy (Analamanga)|Ilafy]] Andrianjafy no nanozona an’ Ambohimanga. === Niezaka nampiray ny tany nanjakany === Araka izany, tamin’ Ambohimanga sy ny manodidina no nanjaka Andrianampoinimerina. Ambohidrabiby sy ny vohitra miaraka aminy moa dia nanaiky niandany taminy rehefa nataony tsy alaimbodihena sy menabe. Ilafy sy Andrianjafy kosa mbola nanohitra azy ka niadiany ka resiny. Natambany ho tokon’ [[Avaradrano]], zokin’ Imerina enin-toko ireo. Tsy fantatra marina ny taona nanombohan’ Andrianampoinimerina nanjaka tao Ambohimanga fa efa talohan’ ny taona 1777 nivahinianan’ i Mayeur tao Andratsay izany ka hatramin’ ny taona 1787. Rehefa izany, na dia teo aza ny fifamitranam-pihavanana nifanaovan’ izy sy [[Andrianamboatsimarofy]] mpanjakan’ Imerinatsimo tamin’ ny [[fanambadiana]] dia ady no niafaran’ izy roalahy ka resy sy nandositra any [[Imamo]] Andrianamboatsimarofy (fa tato aoriana izy vao nafindra nafenina tao [[Antsahadinta]]). Nozarain’ Andrianampoinimerina ho toko roa Imerinatsimo mba tsy hatanjaka intsony, dia tokon’ny Vakinisisaony sy tokon' Ambodirano ka nalainy vady ny maro tamin' ny [[Zanakandriana|Zanak' andriana]] teo [[Alasora]] ka nisy napetrany teo Antsahadinta fa izy kosa nanao lapa hitoerany teo Antananarivo. === Fanitarany ny fanjakana === [[Sary:Mahandrihono, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan' Ambohimanga.JPG|vignette|Mahandrihono, lapan' ny mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan' Ambohimanga.]] Rehefa izany, dia nanoa an’ Andrianampoinimerina ny fanjakan’ [[Ambohidratrimo]] izay nanolotra an-d[[Rambolamasoandro]] ho vadiny ka nataony ho toko iray dia [[Marovatana]] izany. Ary ny fanjakana madinika maro tamin’ ny tany antsinanan’ [[Ambohimalaza]] dia nanoa azy na dia nanohitra mafy aza ny tao Ambatomanga ka lasany hatramin’ ny fanjakana [[bezanozano]] amin’ ny faritry [[Mantasoa]]. Nataony isan’ Avaradrano ireo fa tato aoriana vao natao ho [[Vakiniadiana]]. Rehefa izany dia nitarin’ Andrianampoinimerina miakandrefana ny fanjakany ka nanoa azy ny fanjakan’ [[Imamo]], izay nataony isan’ ny tokon’ Ambodirano. Nanoa koa ny fanjakan’ i [[Vonizongo]] ka nataony toko iray dia Vonizongo. Rehefa izany dia nitariny nianatsimo ny fanjakany ka nanoa azy mora foana [[Andriamanalinibetsileo]] mpajakan’ [[Andratsay]]. Dia nitariny nianatsimo amin’ ny [[Betsileo]] ny fanjakany ka Ilaidama ([[Radama I]]) vao 20 taona monja no nasainy nitaritafika ka resy i [[Rivoekembahoaka]] mpanjakan’ i [[Fisakàna]] sy [[Andrinaompanalina]] mpanjakan’ Ambositra Sahasomangana; nanoa azy Andrianantara mpanjakan’ny Manandriana sy [[Andriamanalina III]] mpanjakan’ [[Isandra]] sy [[Raonimpanarivotomponony]] mpanjakan’ i [[Lalazana]] sy [[Andriambavizanaka]] mpanjakan’ i [[Lalangina]] sy [[Rarivoarindrano]] mpanjakan’ i Arindrano. Natambany ho tokon’ ny [[Vakinankaratra]] ireo fanjakan’ [[Andratsay]] sy [[Betsileo]]. Mbola navelany hitondra ny anaram-boninahitra mpanjaka anefa ireo mpanjaka nanoa fa [[Radama I]] no nilaza tany [[Fianarantsoa]] fa tsisy mpanjaka intsony amin’ ny fanjakany eto [[Madagasikara]] afa-tsy izy ihany fa [[Zanakandriana|zanak' andriana]] no anaram-boninahitra isaloran’ ireo mpanjaka nanoa azy. Nandritra izany, ny fanjakan’ Anjozorobe dia efa ireo zanaky ny vadiben’ [[Andriamiharamanjaka]] no nanjaka tao ary izy ireo tsy nety nanoa an’ Andrianampoinimerina koa notafihan’ ito farany izy ireo ka lasany ny ampahany amin’ ny faritry ny fanjakan’ Anjozorobe ka nataony ho anisan’ Avaradrano. Tsy fantatra mazava anefa ny sisin-tany amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe fa dia namporisihiny ny vahoakany hianavaratra mihoatra ny reniranon' i Mananara araka izay tratra.<ref><nowiki>https://www.britannica.com/biography/Andrianampoinimerina?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Vokatry ny fanitaram-panjakana === [[Sary:Expansion of Merina Kingdom during reign of Andrianampoinimerina 1787-1810.png|vignette|413x413px|Fanitarana ny Fanjakan' Imerina notarihin' Andrianampoinimerina (taona 1787-1810)]] Araka izany, niainga tamin’ ny faritra kely indrindra Andrianampoinimerina ka tonga lehibe indrindra ny fanjakany, ary izy no mpanjaka voalohany nahatafaray ny fanjakana merina hatramin' ny andro nizaran' [[Andriamasinavalona]] izany ho fanjakana efatra. Nataony enin-toko Imerina. Raha tsiahivina dia talohan’ ny taona 1787 (ary efa talohan’ ny taona 1777) no efa mpanjakan’ [[Ambohimanga]] Andrianampoinimerina ary teo ny renivohitry ny fanjakany nisy ny lapany natao hoe Mahandrinono. Tamin’ izany, ny andriana fito toko dia tsy mba nomeny zaratany teo Ambohimanga satria tsy neken’ Ambohimanga izany, fa dia ny terak’ Ambohimanga (na [[andriana]] na [[hova]] na [[Mainty enin-dreny|mainty]]) efa tompontany teo ihany sy ny olona avy amin’ ny lafy valo nampiakarin’ Andrianampoinimerina taty Imerina (ny mpanandro, ny mpisikidin' andriana, ny [[ombiasa]]) sy ny mpiambina andriana ary ny vady amanjanak’ Andrianampoinimerina no nonina teo Ambohimanga. Tamn' ny taona 1787 ka hatramin’ ny taona 1810 kosa no namoriany an’ Imerina sy nampanekeny ny fanjakana maro hafa ka ny rovan’ Antananarivo no renivohitry ny fanjakany izay nisy ny lapany atao hoe "Mahitsielafanjaka". Ny tranokotona maro nitoeran’ ny ankohonana sy fianakaviana akaiky an’ Andrianampoinimerina no nanodidina ny lapa tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan' Antananarivo]]. Teroa ambany avaratry ny rova kosa, manodidina an’ [[Andohalo]] dia nisy faritra nohodidininy hadivory ka fianakaviana notsongainy avy amin' [[Andriatompokoindrindra]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]], [[Andriandoriamanjaka]], [[Raberanto]] ary [[Zazamarolahy]] no namponeniny tamin’ izany faritra voahodidina hadivory izany. Teo atsimon’ ny rova kosa no nametrahany ny Voromahery mpiambina azy. Tsy noekeny hisy loholona hova sy mpanandro sy mpimasy nonina teo akaikin’ ny rovan’ Antananarivo. Fa ny sisa amin’ ny andriana sy hova ary mainty enin-dreny amin’ Imerina enin-toko dia samy nomeny zaratany saingy ivelan’ Andohalo sy tamin’ ny faritra manodidina ny vohitr’ Antananarivo azon’ izy ireo honenana. Izany fizaran-tany izany no tsy itovizan’ Antananarivo sy Ambohimanga. == Ny anarana nisalorany == [[Sary:Mahitsielafanjaka, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antananarivo.JPG|vignette|Mahitsielafanjaka, lapan' ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan'Antananarivo]] === Imboasalama na Ramboasalama === Mpanjaka nitondra anarana betsaka indrindra Andrianampoinimerina. Tamin' ny fahazazany dia Imboasalama no anarana niantsoan’ ny lafin-drainy azy tany [[Anjozorobe]] fa farariana izy noho izy [[Alahamady|vintan' Alahamady]]. === Ilahifotsy === Ilahifotsy kosa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] sy ny lafin-dreniny azy teny [[Ambohimanga]]. Vao nanjaka teo Ambohimanga izy dia nisalotra ny anarana Andrianampoinimerina, nentiny nampangina ny andriana merina madio izay nanenjika azy ho manila merina sy mpisandoka fahefana ary koa hanehoany ny maha zafind-[[Rangorinimerina]] azy, ary ny vadibeny dia nantsoiny hoe [[Rabodonimerina]]. === Ny Ombalahibemaso === Noho izy manana toe-tsaina mpitarika, tsy mifidy tany hiadiana, sahy manao dingana lehibe ho amin' ny fanovana, manana vinam-piarahamonina, hendry, mahalala ny pitsony amin’ ny fanjakany, mikendry hatrany ny fampandrosoana ny fanjakany sy ny vahoakany ary miaro ny harem-pireneny sy ny vahoakany amin' ny hafetsen' ny vahiny dia nantsoin’ ny vahoakany sy ny fanjakana manodidina tamin’ ny anarana hoe Ny Ombalahibemaso izy. Tamin’ Andrianampoinimerina nampandry tany [[Mandiavato]] no mianavaratra-atsinana dia nitaingina ny vatolampy avobe eo ambony atsinanan’ ny tanàna [[Imiantsoarivo]]. Betsaka ny fanomezana naterin’ ny olona ho azy ka faly izy noho izany. Nitsangana izy amin’ ny maso mihiratra be nijery ny vahoaka, toy ny ombilahy hiady. Izany, hono, nanaovan’ ny olona azy hoe ”Ombalahibemaso”. Tamin’ izay koa no nanovany ny anaran’ ny tanàna natao hoe “Ambatofisaorana” satria teo no nisaorany ny vahoaka naneho fitiavana azy. == Ny toetsainy == === Saro-piaro tamin' ny fanjakany === Olon’ ny fitiavan-tanindrazana sy ny firaisam-pirenena: "Ny ranomasina no valamparihiko", izany no teny filamatra napetrany entiny nanehoany ny finoany fa foin’ Andriananahary ho fanjakany ny Nosy iray manontolo. Na dia tsy tanteraka aza izany dia efa nanaiky azy ny ampahatelon’ny faritr' i Madagasikara ary natahoran' ny fanjakana maro sisa izy talohan' ny fodiamandriny. Ambonin’ izany, navahan’ Andrianampoinimerina tsara ny teraky ny Nosy sy ny vahiny (Arabo, Vazaha, Sinoa, Karana, Afrikana). Noheverin’ Andrianampoinimerina fa hametsifetsy ny vahoakany sy hanangona ny harena eto an-toerana fotsiny no ahatongavan’ ireo vahiny (Arabo, Eropeana, Indiana, Sinoa, Afrikana) ka noferan’ Andrianampoinimerina fa hatreo Ambatomanga sy Betafo ary Maevatanana no azon’ ireo vahiny hiakarana sy tsidihana raha avy any amorontsiraka sy avy any atsimo hoany ankibon' Imerina izy ireo. Ny Malagasy kosa, dia ny [[Sakalava]], [[Betsileo]], [[Betsimisaraka]] sy ireo foko hafa mponina amin’ ny Nosy, dia navelan’ Andrianampoinimerina hiakatra an’ Imerina satria noheveriny fa ny lafivalon’ ny Nosy no fanjakany ka vahoakany no niheverany azy ireo na dia hafa foko aza. Fantatr’ Andrianampoinimerina koa fa hamotika ny vahoaka ny toaka sy fomban’ ny vahiny koa nofehezin’ Andrianampoinimerina tamin’ ny sainy ny vahoakany ka novoriany ny vahoaka ary nalainy ny omby velona nampibobohany toaka ary nasainy norasainy ka indreo ny atin’ ny omby masaky ny toaka ka niaiky ny vahoaka fa ratsy ny fomba vahiny. === Olon' ny fisokafana amin' ny samy Malagasy === Olon’ ny fisokafana: Voalohany, amin’ ny lafiny firazanana dia maro ireo hova sy olona avy amin’ ny fanjakan’ [[Anjozorobe]], [[Imamo]], [[Vonizongo]], [[Andratsay]], [[Betsileo]], [[Sakalava]], [[Antemoro]], sns izay nankasitrahany no nataon’ Andrianampoinimerina ho isan’ ny [[Zanadralambo]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]] ary [[Zazamarolahy]]. Niteraka fahatezerana teo amin’ ny andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana izany saingy gadra lava no sazy miandry ireo andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana ireo raha nanohitra izany ka tsy nisy sahy nivolana imaso. Nipetraka ho tarazo tamin' ny mpanjaka nandimby azy izany fisokafana izany, ka [[Radama I]] dia nanana vady sakalava, [[Ranavalona I]] dia niteraka tamin’ Andriamihaja [[hova]], Ranavalona I dia nanangana zaza avy amin’ ny fanjakan’ Andratsay ary [[Ranavalona II]] sy [[Ranavalona III]] ary [[Rasoherina]] dia vadin’ ny [[Rainilaiarivony|praiministra]] izay hova. Faharoa, teo amin’ ny raharaham-panjakana koa dia nanao fisokafana tamin’ ny [[Vondrom-poko|foko]] hafa sy ny hova merina izy ka saika ny olona avy amin’ ny foko hafa sy hova merina no nanodidina azy tao androvan’ Ambohimanga. Ohatra, Ratendro sy Rabefiraisana taranak’ andriana avy any Imamo no lehiben’ ny mpanandrony sy mpanolo-tsainy. Nodidiany àry fa izay hanjaka handimby azy dia tsy maintsy miditra ao amin’ ny tranon-dRabefiraisana eo Ambohimanga aloha. I [[Hagamainty]] sy i [[Hagafotsy]] hova koa no anisan’ ny mpanolo-tsainy. Ary rehefa notaterina taminy fa ny mpanjakan’ Andratsay sy ireo mpanjakan’ ny [[Betsileo]] tao atsimon’ ny fanjakany dia nampiasa [[Anakara]] dia nampiakatra Anakara avy any [[Vohipeno]] izy ho ombiasiny sy hampianatra [[sorabe]] ny zanany ka ireo Anakara ireo dia to teny taminy. Fahatelo, teo amin’ ny fanambadiana koa dia nanohy ny fisokafana efa nataon’ [[Andriambelomasina]] raibeny izy satria ny zanany tamin’ ny andriambavy merina ampolony maro dia nampanambadiny zanakandriana tamin’ ny foko hafa manodidina an’ Imerina. Inoana fa ilay maha manila merina-Anjozorobe azy no nahatonga an’ Andrianampoinimerina tsy nanana olana amin’ ny fisokafana sy fifandraisana amin’ ny foko sy firazanana hafa. === Olon' ny toekarena Andrianamponimerina === Olon’ ny toekarena: "Izaho tsy manampahavalo afa-tsy ny [[mosary]]" hoy Andrianampoinimerina. Nezahiny ho mandry ny tany ary notolorany [[angady]] ny isan-dahy ka nasainy namboly ny olona. Rehefa izany dia nanisy tsena iray isan-kerinandro sy isam-bohitra izy ka nitobaka ny vokatra, resy ny mosary ary voky ny vahoaka. Satria vory maro ny olona isaky ny tsena koa nataony andro sy toerana nampitàna ny hafany ny andro tsena ary [[kabary]] no anaovan’ ny irak’ andriana izany. === Olon' ny fahamarinana sy ny fikirizana === Olon’ ny fahamarinana: “Ny fanjakana tsy ananako havana, hoy izy, ka rehefa vandana dia [[kary]]". Tsy tiany ny [[kolikoly]] sy ny tsy marina. Tsy nanavahany io fa na dia ny vady amanjanany sy ny iray tampo aminy aza dia maro no nokendaina sy natao sesitany raha nikasa ny hiaka-dapa na hanohitra azy. Olon’ ny fikirizana: Na teo amin’ ny lafiny ara-tafika, na fambolena na fotodrafitrasa na fitiavana sy maro hafa dia olona be kiry Andrianampoinimerina ka tsy navelany raha tsy azony izay ilainy. Toy izany, raha hariva nandrotsa-bary iny izy tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan’ Antananarivo]] no nahatsiaro [[sakay]] dia naniraka olona haka [[pilokely]] teny Ambohimanga ka voaloatra ny vary tonga ny pilokely. Toy izany koa, manina an’ i [[Miangaly]] izy ka tsy navelany raha tsy iny maizim-bava vilany izy nanainga teo [[Antananarivo]] ary nandry tamin’ i Miangaly tany [[Manjakandriana]] ny halina iny ihany. Ary raha nisy vohitra notafihiny nanohitra azy dia tsy navelany fa notafihiny sy nataony fahirano tsy ankiato ka nanaiky azy ny farany. Olona tia tsidi-bohitra sy mamangy havana: Tsy mba mahatafatoetra ao an-drova Andrianampoinimerina fa dia mitsidika ny tanàna sy vohitra sy lohasaha sy fantsakana maro amin’ ny fanjakany, tsy mba ho fialamboly fa fitiavana mifanerasera mivantana amin’ ny vahoakany ahalalany ny olana sy vokatra ary ny tantaram-bohitra ka maro ny vatolahy sy anaran-tanàna ary loharano saika nifamatotra tamin’ ny nandalovany. Olon’ ny tontolo iainana: Izy no mpanjaka voalohany taty Imerina namoaka didy fa tsy azo aripaka ny [[ala]] amin’ ny tanin’ andriamanjaka rehetra indrindra ny manodidina ny vohitr’ [[Ambohimanga]]. Anefa ny hazo nianjera sy maina amin' ny tanin' ny mpanjaka dia azon' ny mananontena alaina atao [[kitay]]. Notsinjoviny koa ny biby maro ka ny [[goaika]] teo Ambohimanga dia tsy nekeny ny famonoana izany ary namonoany [[omby]] isan-kerinandro. Olona tia rà: Nahagaga tokoa fa tamin’ ny fanjakana fahavalony dia ny fo no nentin’ Andrianampoinimerina nampanaiky azy ireny ka raha nanda izany ireo [[Vondrom-poko|foko]] ireo dia notafihiny ka tsy navelany raha tsy resiny sy voababony. Fa ny amin' ny vady aman-janany kosa dia tsy mba namindrany fo fa dia novonoiny tsisy antra na nataony sesitany lavareny raha noheveriny fa namadika azy. === Tia vehivavy: vady, reny, anabavy,siny maro hafa izy === [[Sary:Fasan-dRasendrasoa , vadiben'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, ao amin'ny Rovan' Ambohidrabiby.JPG|vignette|248x248px|Fasan-dRasendrasoa, vadiben' Andrianampoinimerina, ao amin' ny Rovan' Ambohidrabiby.]] Olona tia vehivavy: Nomen' Andrianampoinimerina lanja sy anjara manokana teo amin' ny fiainany ny vehivavy. Voalohany, ampolony maro ny vadiny ka misy ny tena tiany ary misy kosa vadim-panjakana ho fitandroana fahalemana. Tany amboalohany dia [[Rabodonimerina]] no vadibeny ary nampitoeriny tao [[Ambohimanga]] saingy tsy niteraka izy ireo. Nony niamboho Rabodonimerina dia [[Rasendrasoa]] zanak' Andriamanitrirazaka taranak' [[Andriampolofantsy]] no lasa vadibeny ary napetrany tao [[Ambohidrabiby]]. Faharoa, ny lapa Mahandrihono ao Ambohimanga izay misy azy dia ahitana sary nono eny akaikin' ny tapenaka izay tazan' ny masony raha mitsilany matory eo ampandriany izy. [[Sary:Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta.JPG|vignette|253x253px|Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta]] Fahatelo, nanana lanja manokana taminy ny anabaviny sy ny reniny ary ny renibeny ka noferany fa ny tera-d[[Rangorinimerina]] renibeny sy ny tera-d[[Ralesoka]] anabaviny ihany no mahazo manjaka mandimby azy. Ankoatr' izany, navahany manokana ny vehivavy mananotena izay nomeny alalana haka kitay amin' ny alany. Ary farany, nofaritany fa mitondra Radama I nefa an' ny vehivavy ny farany dia an' i Mavo izany izay nisalotra ny anarana [[Ranavalona I|Ranavalona]] izay nalaina avy amin' ny anarana [[Ranavalonandriambelomasina]] renin' Andrianampoinimerina. == Ny niafarany == Tsisy nisy nahavita izay vitan’ Andrianampoinimerina tamin’ ny mpanjaka rehetra teto [[Madagasikara]] talohany. Izy no nampanaiky ny fanjakana maro nanodidina an’ Ambohimanga sy [[Imerina]]. Matsilo saina izy satria na dia tsy nahita ranomasina aza izy ary na dia nonina taty anivon-tany dia fantany fa [[nosy]] i Madagasikara ary tokony ho fanjakana tokana fa tsy hizarazara. Izy no Rain’ ny fampivondronana ho fanjakana tokana an’ i Madagasikara. Raha nitaratra tamin’ ny loharano teo [[Ankatso]] izy dia hitany fa efa antomotra ny fodiamandriny ka nanafatra izy fa eny [[Ambohimanga]] no hafenina izy noho io vohitra io iafenan' ny lafin-kavany akaiky azy. Fa ny andriana miafina tamin' ny [[fitomiandalana]] teo androvan' Antananarivo dia misy razany ny sasany saingy lavitra kokoa. Tratra antitra Andrianampoinimerina ka ny taona 1810 izy no niamboho ary nafenina teo atsimon’ [[Andriambelomasina]] raibeny ao an-drovan’ Ambohimanga. Sahy nampamono ny zanany roalahy hafa mba hampanjaka an’ Ilaidama. na toy ny nataon’ Andrianampoinimerina taty aoriana. Tato aoriana anefa, raha vao voazanaka i [[Madagasikara]] dia tsapan’ ny mpitondra frantsay fa mbola maro ny Malagasy nino ny hasin’ ny razan’ andriana koa nafindran’ ny [[Frantsa|Frantsay]] ho ao androvan’ Antananarivo ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Tamin' ny taona 2008, tamin’ ny fitondran’ i [[Marc Ravalomanana]] no tafaverina ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Niteraka resabe anefa izany famindrana izany satria tao ny tsy nankasitraka noho io famindrana io natao mangingina, raha niteraka fankasitrahana kosa hoan' ny hafa izay nihevitra fa voavaha ny famonjàna ara-tantara ny firenena malagasy nataon' ny mpanjanatany. == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * '''Mpanjaka merina''' ** [[Rafohy]] (maty tamin' ny 1540) na [[Rangita]] (maty tamin' ny 1530) ** [[Andriamanelo]] (nanjaka 1540-1575) ** [[Ralambo]] (nanjaka 1575-1610) ** [[Andrianjaka]] (nanjaka 1600-1610) ** [[Andriantsitakatrandriana]] (nanjaka 1630-1650) ** [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] (nanjaka 1650-1670) ** [[Andrianjakatsitakatrandriana]] (nanjaka 1670-1675) ** [[Andriamasinavalona]] (nanjaka 1675-1710) ** [[Andriantsimitoviaminandriandrazaka]] (nanjaka 1710-1730) ** [[Andriambelomasina]] (nanjaka 1730-1770) ** [[Andrianjafy]] (nanjaka 1770-1787) ** [[Andrianampoinimerina]] (nanjaka 1787-1810) ** [[Radama I]] (nanjaka 1810-1828) ** [[Ranavalona I]] (nanjaka 1828-1861) ** [[Radama II]] (nanjaka 1861-1863) ** [[Rasoherina]] (nanjaka 1863-1868) ** [[Ranavalona II]] (nanjaka 1868-1883) ** [[Ranavalona III]] (nanjaka 1883-1897) * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Fanovozan-kevitra == * Ade Ajayi, Jacob F. (1998). ''General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 9780520067011</nowiki>. * Blanchy, Sophie; Rakotoarisoa, Jean-Aimé; Beaujard, Philippe; Radimilahy, Chantal (2006). ''Les dieux au service du peuple. Itinéraires religieux, médiations, syncrétisme à Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811140465</nowiki>. * Callet, François (1908). ''Tantara ny andriana eto Madagasikara'' (''histoire des rois''). Antananarivo: Imprimerie Catholique. * Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"''. Leiden, the Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 978-90-04-20980-0</nowiki>. * Domenichini-Ramiaramanana, Bakoly (1983). ''Du ohabolana au hainteny: langue, littérature et politique à Madagascar''. Paris: KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782865370634</nowiki>. * Ellis, Stephen; Rajaonah, Faranirina (1998). ''L'insurrection des menalamba: une révolte à Madagascar, 1895–1898''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-796-1</nowiki>. * Fage, J.D.; Flint, J.E.; Oliver, R.A. (1986). ''The Cambridge History of Africa: From c. 1790 to c. 1870''. London: Cambridge University Press. <nowiki>ISBN 0-521-20413-5</nowiki>. * Featherman, Americus (1888). ''Social history of the races of mankind: Volume 2, Part 2''. London: Trübner & Co. * Fournet-Guérin, Catherine (2007). ''Vivre à Tananarive: géographie du changement dans la capitale malgache''. Antananarivo, Madagascar: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-84586-869-4</nowiki>. * Freeman, Joseph John; Johns, David (1840). ''A narrative of the persecution of the Christians in Madagascar: with details of the escape of six Christian refugees now in England.'' Berlin: J. Snow. * Frémigacci, Jean (1999). "Le Rova de Tananarive: Destruction d'un lieu saint ou constitution d'une référence identitaire?". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''Histoire d'Afrique''. Paris: Éditions Karthala. * Galibert, Didier (2009). ''Les gens du pouvoir à Madagascar – Etat postcolonial, légitimités et territoire (1956–2002)''. Antananarivo: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811131432</nowiki>. * Nave, Ari (2010). "Andrianampoinimerina". In Appiah, A. and H.L. Gates (ed.). ''Encyclopedia of Africa, Volume 2''. Oxford University Press. <nowiki>ISBN 9780195337709</nowiki>. * Ogot, Bethwell (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 978-92-3-101711-7</nowiki>. * Rabedaoro, Eris (2010). ''Fanorona'' (amin' ny teny frantsay). Paris: Publibook. <nowiki>ISBN 9782748355871</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (1983). ''Les souverains de Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-059-7</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (2012). "Andrianampoinimerina et la tentative d'autonomisation de l'état Merina. Madagascar XVIIIe siecle". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''L'invention religieuse en Afrique: histoire et religion en Afrique noire''. Karthala Editions. pp. 201–212. <nowiki>ISBN 9782865373734</nowiki>. * Ranaivo, Flavien; Janicot, Claude (1968). ''Les guides bleues: Madagascar''. Paris: Librairie Hachette. * Rich, Jeremy (2012). "Andrianampoinimerina". In Akyeampong, EK and HL Gates (ed.). ''Dictionary of African Biography''. Oxford University Press. pp. 229–230. <nowiki>ISBN 9780195382075</nowiki>. * Van Zant, Peter (2013). ''New Developments In Asian Studies''. New York: Routledge. <nowiki>ISBN 9781136174704</nowiki>. == Loharano sy fanamarihana == [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] [[sokajy:Mpanjakan'i Madagasikara]] blpp898yr11l7lnkqjg65pf5xxc8cgw 1153318 1153316 2026-11-06T14:47:07Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1153318 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Ramboasalama Andrianamponimerina|teraka=Teraka ny taona manodinana 1745|toerana=Ikaloy avaratr'Antananarivo|maty=1810|firenena=Malagasy|asa=Mpanjakan'ny foko merina, mpandrafitra lalàna|seha-pitiavana=Maro vady|asa hafa=Mpandrafitra lalàna Mpampandry tany|sary=Andrianamponimerina}} '''Andrianampoinimerina''' dia anisan' ny [[mpanjaka]] voalohany teo amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]]. Teraka tamin' ny taona 1745 izy ary maty tamin' ny taona 1810. Imboasalama no anarany font izy mbola kely. [[Andriamiharamanjaka]] no rainy ary [[Ranavalonandriambelomasina]] no reniny. Nanambady maro izy ka anisan' izany [[Rabodonimerina]], [[Rasendrasoa|Rasendrasoa,]] [[Rambolamasoandro]] ary i [[Miangaly]]. [[Radama I]] zanany no nandimby azy rehefa niamboho izy. == Ny fanjakany == Nanjaka teo anelanelan ' ny 1787-1810 izy. Ny nanamarika ny fanjakany dia ny fampihavanana indray an' Imerina taorian' ny ady an-trano nandritra ny 77 taona, ary ny fanitaram-panjakana nanaraka izany tany amin' ny faritra manodinana ny foko Merina ka nahatonga ny fampiraisana an' i [[Madagasikara]] teo ambany fitondran' ny Merina. Andrianampoinimerina dia olo-malaza eo amin' ny kolontsaina. Ny tantaram-piainany, araka ny lovantsofin' ny [[Merina]], dia mifangaro [[angano]], ary heverina ho anisan' ny mpitari-tafika sy mpitarika ara-pôlitika lehibe indrindra teo amin' ny tantaran' i Madagasikara. Andrianampoinimerina dia nandray fahefana rehefa nesorina ny dadatoany, [[Andrianjafy]], izay nanjaka tao [[Avaradrano|Imerina Avaradrano]]. Talohan' ny nanjakan' Andrianampoinimerina dia nifandona tamin' ny faritany telo hafa mifanolo-bodirindrina tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina]] teo aloha Imerina Avaradrano, [[faritany]] izay niray hina tamin' ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] 100 taona lasa izay. Andrianampoinimerina dia nanao ny renivohiny tao [[Ambohimanga]] izay voaaro manda, sady toerana manan-danja ara-panahy sy ara-kolontsaina ary ara-pôlitika izay voatendry ho lova Iraisam-pirenenan' ny [[UNESCO]] tamin' ny taona 2001. Natao toerana ho tsidihana mihitsy ny trano fonenan' ny mpanjaka tany am-boalohany izay eny Ambohimanga ankehitriny . Avy amin' io toerana io no nanitatra tsikelikely ny fanjakany nanerana an' Imerina rehetra tamin' ny voalohany, ary avy eo nanerana ny faritra afovoany lehibe kokoa, ka nitelina ny tanin' ny [[Betsileo]], ny an' ny [[Sihanaka]], ny an' ny [[Bezanozano]] ary ny an' ny [[Bara]]. Rehefa nanjaka nandritra ny 23 taona Andrianampoinimerina tamin' ny fotoana nahafatesany, dia voatambatra soa aman-tsara Imerina ary voaitatra be ny Fanjakana Merina, sady nikasa ny hampiray an' i Madagasikara manontolo mihitsy izy ho eo ambany fahefahany merina. Notohizan-d[[Radama Voalohany|Radama I]], zanany izany fanambarana an'i madagasikara ho iray izany ,izy moa sady mpandova azy ary notanterahin-dRanavalona izany vinavinan-drainy izany tao anatin' ny roapolo taona. == Ny nahaterahan' Andrianampoinimerina == === Ny zava-nisy momba ny fanjakana talohan' ny hanjakany === Raha tsiahivina, dia fanjakana iray tsy mivaky [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]] hatramin' ny mpanjaka [[Ralambo]] (1575-1610) ka hatramin’ ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Nozarain’ Andriamasinavalona tamin’ ny zanany efa-dahy ny faritry ny fanjakany ka nisy fanjakana 4 teto Imerina dia teo [[Antananarivo]], [[Ambohidrabiby]], [[Ambohimanga]] ary [[Ambohidratrimo]] izay samy nanana ny renivohiny avy. Nifandrafy ireo fanjakana merina efatra ireo ka resiny fanjakan’ Ambohimanga ny an’Ambohidrabiby ary lasany ny fanjakana ka telo sisa dia ny fanjakan’ Ambohimanga, ny fanjakan’ Imerinatsimo (nanana an’ Antananarivo ho renivohiny) ary ny fanjakan’ Ambohidratrimo. Ireo fanjakana Merina ireo nohodidinin' ny fanjakana tsy Merina dia ny fanjakan’ [[Anjozorobe]] tao avaratra sy avaratra antsinanana, ny fanjakan’ [[Andratsay]] tao atsimo, ireo fanjakan' ny [[Bezanozano]] tao atsinanana, ny fanjakan' Imamo tao andrefana atsimo ary ny fanjakan’ i Vonizongo tao andrefana avaratra. Na dia miady sy mifandrafy aza ireo fanjakana Merina telo ireo dia mbola nanao lova tsy mifindra ihany ka nifanambady ny ankohonan' ny mpanjaka tao amin’ izy ireo mba hitazomana ny hasin-drazana sy ny fihavanana.<ref><nowiki>https://www.scribd.com/document/582290090/ANDRIANAMPOINIMERINA?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Ny renin' Andrianampoinimerina === Fony [[Andriambelomasina]] (1730-1760) no nanjaka teo [[Ambohimanga]], dia nisy fifanatonana teo amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe izay marihina fa tsy isan’ ny fanjakana Merina sy nanana an’ [[Andriamiharamanjaka]] ho mpanjakany. Tamin' ny zanany ampolony maro dia akaikin' ny fon' Andriambelomasina kokoa Andrianjafy zanany lahimatoa sy [[Ranavalonandriambelomasina]] zanany vavi matoa. Koa nomen' Andriambelomasina ho vadin’ Andriamiharamanjaka i Ranavalonandriambelomasina mba hitandrovana ny fahalemana amin’ ny fanjakana roa tonta ary hiatrehana ny ady amin’ ny fanjakan’ Imerinatsimo sy Ambohidratrimo. Vadikely anefa Ranavalonandriambelomasina satria Andriamiharamanjaka efa nanana vadibe talohan’ izany. === Ny fahaterahany === Nanaraka sy nitoetra tamin' [[Andriamiharamanjaka]] vadiny tany [[Anjozorobe]] [[Ranavalonandriambelomasina]] ary nitoe-jaza taminy. Rehefa akaiky ny andro hahaterahany dia nananainga Ranavalonandriambelomasina hiteraka any amin' ny ray aman-dreniny eny [[Ambohimanga]]. Saingy teny andalana, raha mbola tsy tafavoaka ny fanjakan’ Andriamiharamanjaka akory dia nihetsi-jaza Ranavalonandriambelomasina ary niteraka teo an-dalana. [[Ikaloy]] no niantsoana io toerana niterahany io ary Andrianampoinimerina ilay zaza naterany. Araka izany, Andriamiharamanjaka mpanjakan’ Anjozorobe no rain’ Andrianampoinimerina. Manila zanak’ Anjozorobe avy amin’ ny rainy ary manila "merina" avy amin' ny reniny Andrianampoinimerina fa tsy "Merina madio" akory. Marihina anefa fa Andriamiharamanjaka dia manila ihany koa satria anisan' ny razambeny sy razan' andriana nanjaka tamin' ny faritr' Anjozorobe dia ireo Andriamamilaza sy [[Andriandoriamanjaka]] izay samy niainga avy eo [[Ambohidrabiby]] ary tarana-d[[Rabiby]] no niverina nankany Anjozorobe. Manodidina ny taona 1720–1730 ny taona nahaterahan’ Andrianampoinimerina satria i Mayeur, frantsay nivahiny tao amin' ny fanjakan’ Andratsay tamin' ny taona 1777, dia nirakitra tamin’ ny diariny ny filazan’ ny olona nohadihadiany fa Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga dia antidahy. Raha apetraka ary fa efa antidahy Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777 nanoratan’ i Mayeur dia efa mahatratra 50 taona farafahakeliny Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777. [[Alahamadibe|Vava Alahamady]] amin' ny volana [[Alahamady]] kosa no voalazan' ny lovantsofina fa andro nahaterahany. == Ny endriny sy ny toe-batany == === Lehilahy fohy === Tsy azo sary Andrianampoinimerina satria norarany tsy hiakatra an’ Imerina ny vahiny. Ny [[lovantsofina]] anefa dia mitazona fa lehilahy fohy fa tsy lava Andrianampoinimerina. Araka ny filazan' ny mpitazona tantara momba ny fandrian’ Andrianampoinimerina ao amin’ ny lapany atao hoe "Mahandrihono" ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga dia sahabo ho 1,45 m ny halavan’ Andrianampoinimerina. Ary farany, i Mayeur dia nanoratra tamin’ ny taona 1777 tao amin’ ny diariny fa araka ny notaterina taminy dia fohy Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga. === Mazava hoditra === Momba ny fihodirany dia tsisy sary ahafahana mamantatra izany. "Ilahifotsy" anefa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] raibeny azy. Midika izany fa fotsy fihodirana na mazava hoditra Andrianampoinimerina. Mbola ny hafa-draibeny manao hoe "Ilahifotsy avy amin’ alahamadintany no tompon’ ny farany" no nentiny nandresy lahatra ny vahoakan’ [[Ambohimanga]] raha naka ny fanjakana tao Ambohimanga Andrianampoinimerina satria mantsy mitovy volonkoditra sy fiaviana amin’ ny voalazan’ Andriambelomasina izy (fa raha tsy fotsy izy no tsy avy amin’ ny alahamadintany dia ho mpisandoka fotsiny ihany). Manaraka izany, [[Radama I]] zanaka naterak’ Andrianampoinimerina dia olona fotsy fihodirana na mazava fihodirana, malama volo, maranitr' orona fa tsy mangamanga sy ngita volo, no tsy manana endrika afrikana. Inoana araka izany fa tsy mifanalavitra loatra amin’ ny endri-d[[Radama Voalohany|Radama I]] Andrianampoinimerina rainy. Ary farany, nisy sary vita hosodoko momba an’Andrianampoinimerina, sary izay mampiseho fa olona fotsy na mazava fihodirana, maranitr' orona ary lavalava endrika izy. Misy moa ny milaza fa tsy tena endrik’ Andrianampoinimerina no hita amin’ ilay hosodoko. Ny tsy azo hidivirana anefa dia hatramin’ ny nahavitan’ izany sary hosodoko izany dia maro ireo taranak’ Andrianampoinimerina no nitazona dika mitovy amin’ izany, eny hatrany anaty rovan’ Antananarivo sy Ambohimanga ary amin’ ny rova maro amin’ ny vohitra 12. Midika izany fa saika noeken’ ny maro ho manakaiky tanteraka ny endrik’ Andrianampoinimerina iny sary hosodoko mahakasika azy iny. [[Sary:Sary maneho ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, antsoina koa hoe Ilahifotsy na Imboasalama.JPG|vignette|329x329px|Andrianampoinimerina]] == Ny nitazaina azy == === Fahazazany === Kamboty reny fahazaza Andrianampoinimerina ka teo anilan-drainy tany Anjozorobe izy no nitoetra. Tsy zanaky ny vadiben’ Andriamiharamanjaka moa izy no tsy mba nisy reny hihantahantana ka tamin’ ny fahazazany dia efa nahakarakara tena sy nahay nitady vola ary nampiasa ny herin-tsandriny izy. Ny manarakandro, ny miasa tany, ny kilalaon-tsaina, ny [[tafasiry]] amin’ ny antitra, ny mikarakara ny zandriny iray tampo aminy, ny mitsidika ny vohitra manan-tantara ary ny mihaino kabary an-dapa no nandaniany ny antokonandrony fa tsy mba liana tamin’ ny fanaon’ ny zaza sy tanora mitovy taona aminy izy. Rehefa henon’ [[Andrianjafy]] anadahin-dreniny, Andrianjafy izay efa nanjaka nandimby an’ [[Andriambelomasina]] teo [[Ambohimanga]], ary Andrianjafy moa tsy niteraka rahateo, ny nahazo an’ Andrianampoinimerina dia nalainy ho any aminy eny Ambohimanga izy izay hany havany akaiky. Koa nandao an-drainy Andrianampoinimerina ary tonga nonina teo Ambohimanga ka nankinin' Andrianjafy tamin' ny loholona teo Ambohimanga ny fitaizana azy. Na dia teo Ambohimanga aza dia mbola notohizan' Andrianampoinimerina hatrany ilay toetrany mahakarakara tena sy be atao. Ho fehiny, [[kolontsaina]] roa samy hafa no nitaizana an’ Andrianampoinimerina dia ny kolontsain’ [[Anjozorobe]] avy amin’ ny rainy ary ny kolontsaina merina avy amin’ ny fianakavian-dreniny. == Ny nahazoany ny fanjakana sy ny nanitarany izany == === Saika Ralaitokana no nanjaka === [[Sary:Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga.JPG|vignette|Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga]] Tsiahivina ny hafatr’ [[Andriambelomasina]] fony fahavelony fa rehefa modimandry izy dia [[Andrianjafy]] no manjaka ary aorian’ Andrianjafy kosa dia Ilahifotsy avy amin’ Alahamadintany zafikeliny no manjaka. Nankato tanteraka ny hafa-drainy Andrianjafy fony izy nihevitra fa momba izy, koa nankininy tamin’ ireo loholona teo [[Ambohimanga]] ny fitaizana an’ Andrianampoinimerina nandrandrainy handimby azy rahatrizay. Tato aoriana anefa dia niteraka an-d[[Ralaitokana]] i Andrianjafy ka novoriny ny vahoaka ary nilazany fa Ralaitokana no hanjaka aoriany. Tezitra tamin’ Andrianjafy ny loholon’ Ambohimanga izay efa nifankahazo am-po tamin’ Andrianampoinimerina. Nohararaotin’ ireo loholona ireo ny tsy nahateo Ambohimanga an’ Andrianjafy hanandratany ho mpanjaka an’ Andrianampoinimerina sy hakana ny fon’ [[Ambohidrabiby]] sy ny vohitra miaraka aminy. Koa nandefa iraka teroa Ambohidrabiby Andrianampoinimerina handresy lahatra an' Ambohidrabiby sy ny vohitra manodidina hiandany aminy sy haka lamba jaky tenomin' [[Andriandoriamanjaka]] hotafiany amin' ny fanandratana azy ho mpanjaka. Tsy nanaiky Ambohidrabiby raha tsy natao [[Menabe (tany)|menabe]] sy tsy alaimbodihena koa neken' Andrianampoinimerina izany. Ny Andriandoriamanjaka kosa nampitondra lamba jaky ireo irak' Andrianampoinimerina mba hatafy ity farany ho mariky ny maha mpanjaka azy. Vao tafiditra teo Ambohimanga ireo iraka dia nasain’ ny loholon’ Ambohimanga nohidiana ny vavahadin’ Ambohimanga ary natafin’ izy ireo an’ Andrianampoinimerina ny [[jaky]] nentin’ ny iraka sady napetrak’ izy ireo miaraka amin’ ny mpanotrona maro teo [[Ambatomiatendro]] Andrianampoinimerina ary natao fararano ny fanapoahana [[basy]] sy dobok’ [[amponga]] sy [[sodina]]. Teny an-dalana hody ho any Ambohimanga Andrianjafy no nilazana fa efa natsangan’ Ambohimanga ho mpanjaka Andrianampoinimerina. Tsy nino izany izy fa niroso hatrany ny diany ka afaka an’ [[Ambohitrandriamanjaka]] izy no nahatazana an’ Andrianampoinimerina eroa Ambatomiatendro miavaka amin’ ny jaky tinafiny izay mbola mazava loko tsara satria vaovao ka fantatr’ Andrianjafy fa efa lasan’ Andrianampoinimerina Ambohimanga ary Ambohidrabiby koa. Hany hery, nitodi-doha nankeny amin’ ny lafin-kavany eny [[Ilafy (Analamanga)|Ilafy]] Andrianjafy no nanozona an’ Ambohimanga. === Niezaka nampiray ny tany nanjakany === Araka izany, tamin’ Ambohimanga sy ny manodidina no nanjaka Andrianampoinimerina. Ambohidrabiby sy ny vohitra miaraka aminy moa dia nanaiky niandany taminy rehefa nataony tsy alaimbodihena sy menabe. Ilafy sy Andrianjafy kosa mbola nanohitra azy ka niadiany ka resiny. Natambany ho tokon’ [[Avaradrano]], zokin’ Imerina enin-toko ireo. Tsy fantatra marina ny taona nanombohan’ Andrianampoinimerina nanjaka tao Ambohimanga fa efa talohan’ ny taona 1777 nivahinianan’ i Mayeur tao Andratsay izany ka hatramin’ ny taona 1787. Rehefa izany, na dia teo aza ny fifamitranam-pihavanana nifanaovan’ izy sy [[Andrianamboatsimarofy]] mpanjakan’ Imerinatsimo tamin’ ny [[fanambadiana]] dia ady no niafaran’ izy roalahy ka resy sy nandositra any [[Imamo]] Andrianamboatsimarofy (fa tato aoriana izy vao nafindra nafenina tao [[Antsahadinta]]). Nozarain’ Andrianampoinimerina ho toko roa Imerinatsimo mba tsy hatanjaka intsony, dia tokon’ny Vakinisisaony sy tokon' Ambodirano ka nalainy vady ny maro tamin' ny [[Zanakandriana|Zanak' andriana]] teo [[Alasora]] ka nisy napetrany teo Antsahadinta fa izy kosa nanao lapa hitoerany teo Antananarivo. === Fanitarany ny fanjakana === [[Sary:Mahandrihono, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan' Ambohimanga.JPG|vignette|Mahandrihono, lapan' ny mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan' Ambohimanga.]] Rehefa izany, dia nanoa an’ Andrianampoinimerina ny fanjakan’ [[Ambohidratrimo]] izay nanolotra an-d[[Rambolamasoandro]] ho vadiny ka nataony ho toko iray dia [[Marovatana]] izany. Ary ny fanjakana madinika maro tamin’ ny tany antsinanan’ [[Ambohimalaza]] dia nanoa azy na dia nanohitra mafy aza ny tao Ambatomanga ka lasany hatramin’ ny fanjakana [[bezanozano]] amin’ ny faritry [[Mantasoa]]. Nataony isan’ Avaradrano ireo fa tato aoriana vao natao ho [[Vakiniadiana]]. Rehefa izany dia nitarin’ Andrianampoinimerina miakandrefana ny fanjakany ka nanoa azy ny fanjakan’ [[Imamo]], izay nataony isan’ ny tokon’ Ambodirano. Nanoa koa ny fanjakan’ i [[Vonizongo]] ka nataony toko iray dia Vonizongo. Rehefa izany dia nitariny nianatsimo ny fanjakany ka nanoa azy mora foana [[Andriamanalinibetsileo]] mpajakan’ [[Andratsay]]. Dia nitariny nianatsimo amin’ ny [[Betsileo]] ny fanjakany ka Ilaidama ([[Radama I]]) vao 20 taona monja no nasainy nitaritafika ka resy i [[Rivoekembahoaka]] mpanjakan’ i [[Fisakàna]] sy [[Andrinaompanalina]] mpanjakan’ Ambositra Sahasomangana; nanoa azy Andrianantara mpanjakan’ny Manandriana sy [[Andriamanalina III]] mpanjakan’ [[Isandra]] sy [[Raonimpanarivotomponony]] mpanjakan’ i [[Lalazana]] sy [[Andriambavizanaka]] mpanjakan’ i [[Lalangina]] sy [[Rarivoarindrano]] mpanjakan’ i Arindrano. Natambany ho tokon’ ny [[Vakinankaratra]] ireo fanjakan’ [[Andratsay]] sy [[Betsileo]]. Mbola navelany hitondra ny anaram-boninahitra mpanjaka anefa ireo mpanjaka nanoa fa [[Radama I]] no nilaza tany [[Fianarantsoa]] fa tsisy mpanjaka intsony amin’ ny fanjakany eto [[Madagasikara]] afa-tsy izy ihany fa [[Zanakandriana|zanak' andriana]] no anaram-boninahitra isaloran’ ireo mpanjaka nanoa azy. Nandritra izany, ny fanjakan’ Anjozorobe dia efa ireo zanaky ny vadiben’ [[Andriamiharamanjaka]] no nanjaka tao ary izy ireo tsy nety nanoa an’ Andrianampoinimerina koa notafihan’ ito farany izy ireo ka lasany ny ampahany amin’ ny faritry ny fanjakan’ Anjozorobe ka nataony ho anisan’ Avaradrano. Tsy fantatra mazava anefa ny sisin-tany amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe fa dia namporisihiny ny vahoakany hianavaratra mihoatra ny reniranon' i Mananara araka izay tratra.<ref><nowiki>https://www.britannica.com/biography/Andrianampoinimerina?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Vokatry ny fanitaram-panjakana === [[Sary:Expansion of Merina Kingdom during reign of Andrianampoinimerina 1787-1810.png|vignette|413x413px|Fanitarana ny Fanjakan' Imerina notarihin' Andrianampoinimerina (taona 1787-1810)]] Araka izany, niainga tamin’ ny faritra kely indrindra Andrianampoinimerina ka tonga lehibe indrindra ny fanjakany, ary izy no mpanjaka voalohany nahatafaray ny fanjakana merina hatramin' ny andro nizaran' [[Andriamasinavalona]] izany ho fanjakana efatra. Nataony enin-toko Imerina. Raha tsiahivina dia talohan’ ny taona 1787 (ary efa talohan’ ny taona 1777) no efa mpanjakan’ [[Ambohimanga]] Andrianampoinimerina ary teo ny renivohitry ny fanjakany nisy ny lapany natao hoe Mahandrinono. Tamin’ izany, ny andriana fito toko dia tsy mba nomeny zaratany teo Ambohimanga satria tsy neken’ Ambohimanga izany, fa dia ny terak’ Ambohimanga (na [[andriana]] na [[hova]] na [[Mainty enin-dreny|mainty]]) efa tompontany teo ihany sy ny olona avy amin’ ny lafy valo nampiakarin’ Andrianampoinimerina taty Imerina (ny mpanandro, ny mpisikidin' andriana, ny [[ombiasa]]) sy ny mpiambina andriana ary ny vady amanjanak’ Andrianampoinimerina no nonina teo Ambohimanga. Tamn' ny taona 1787 ka hatramin’ ny taona 1810 kosa no namoriany an’ Imerina sy nampanekeny ny fanjakana maro hafa ka ny rovan’ Antananarivo no renivohitry ny fanjakany izay nisy ny lapany atao hoe "Mahitsielafanjaka". Ny tranokotona maro nitoeran’ ny ankohonana sy fianakaviana akaiky an’ Andrianampoinimerina no nanodidina ny lapa tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan' Antananarivo]]. Teroa ambany avaratry ny rova kosa, manodidina an’ [[Andohalo]] dia nisy faritra nohodidininy hadivory ka fianakaviana notsongainy avy amin' [[Andriatompokoindrindra]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]], [[Andriandoriamanjaka]], [[Raberanto]] ary [[Zazamarolahy]] no namponeniny tamin’ izany faritra voahodidina hadivory izany. Teo atsimon’ ny rova kosa no nametrahany ny Voromahery mpiambina azy. Tsy noekeny hisy loholona hova sy mpanandro sy mpimasy nonina teo akaikin’ ny rovan’ Antananarivo. Fa ny sisa amin’ ny andriana sy hova ary mainty enin-dreny amin’ Imerina enin-toko dia samy nomeny zaratany saingy ivelan’ Andohalo sy tamin’ ny faritra manodidina ny vohitr’ Antananarivo azon’ izy ireo honenana. Izany fizaran-tany izany no tsy itovizan’ Antananarivo sy Ambohimanga. == Ny anarana nisalorany == [[Sary:Mahitsielafanjaka, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antananarivo.JPG|vignette|Mahitsielafanjaka, lapan' ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan'Antananarivo]] === Imboasalama na Ramboasalama === Mpanjaka nitondra anarana betsaka indrindra Andrianampoinimerina. Tamin' ny fahazazany dia Imboasalama no anarana niantsoan’ ny lafin-drainy azy tany [[Anjozorobe]] fa farariana izy noho izy [[Alahamady|vintan' Alahamady]]. === Ilahifotsy === Ilahifotsy kosa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] sy ny lafin-dreniny azy teny [[Ambohimanga]]. Vao nanjaka teo Ambohimanga izy dia nisalotra ny anarana Andrianampoinimerina, nentiny nampangina ny andriana merina madio izay nanenjika azy ho manila merina sy mpisandoka fahefana ary koa hanehoany ny maha zafind-[[Rangorinimerina]] azy, ary ny vadibeny dia nantsoiny hoe [[Rabodonimerina]]. === Ny Ombalahibemaso === Noho izy manana toe-tsaina mpitarika, tsy mifidy tany hiadiana, sahy manao dingana lehibe ho amin' ny fanovana, manana vinam-piarahamonina, hendry, mahalala ny pitsony amin’ ny fanjakany, mikendry hatrany ny fampandrosoana ny fanjakany sy ny vahoakany ary miaro ny harem-pireneny sy ny vahoakany amin' ny hafetsen' ny vahiny dia nantsoin’ ny vahoakany sy ny fanjakana manodidina tamin’ ny anarana hoe Ny Ombalahibemaso izy. Tamin’ Andrianampoinimerina nampandry tany [[Mandiavato]] no mianavaratra-atsinana dia nitaingina ny vatolampy avobe eo ambony atsinanan’ ny tanàna [[Imiantsoarivo]]. Betsaka ny fanomezana naterin’ ny olona ho azy ka faly izy noho izany. Nitsangana izy amin’ ny maso mihiratra be nijery ny vahoaka, toy ny ombilahy hiady. Izany, hono, nanaovan’ ny olona azy hoe ”Ombalahibemaso”. Tamin’ izay koa no nanovany ny anaran’ ny tanàna natao hoe “Ambatofisaorana” satria teo no nisaorany ny vahoaka naneho fitiavana azy. == Ny toetsainy == === Saro-piaro tamin' ny fanjakany === Olon’ ny fitiavan-tanindrazana sy ny firaisam-pirenena: "Ny ranomasina no valamparihiko", izany no teny filamatra napetrany entiny nanehoany ny finoany fa foin’ Andriananahary ho fanjakany ny Nosy iray manontolo. Na dia tsy tanteraka aza izany dia efa nanaiky azy ny ampahatelon’ny faritr' i Madagasikara ary natahoran' ny fanjakana maro sisa izy talohan' ny fodiamandriny. Ambonin’ izany, navahan’ Andrianampoinimerina tsara ny teraky ny Nosy sy ny vahiny (Arabo, Vazaha, Sinoa, Karana, Afrikana). Noheverin’ Andrianampoinimerina fa hametsifetsy ny vahoakany sy hanangona ny harena eto an-toerana fotsiny no ahatongavan’ ireo vahiny (Arabo, Eropeana, Indiana, Sinoa, Afrikana) ka noferan’ Andrianampoinimerina fa hatreo Ambatomanga sy Betafo ary Maevatanana no azon’ ireo vahiny hiakarana sy tsidihana raha avy any amorontsiraka sy avy any atsimo hoany ankibon' Imerina izy ireo. Ny Malagasy kosa, dia ny [[Sakalava]], [[Betsileo]], [[Betsimisaraka]] sy ireo foko hafa mponina amin’ ny Nosy, dia navelan’ Andrianampoinimerina hiakatra an’ Imerina satria noheveriny fa ny lafivalon’ ny Nosy no fanjakany ka vahoakany no niheverany azy ireo na dia hafa foko aza. Fantatr’ Andrianampoinimerina koa fa hamotika ny vahoaka ny toaka sy fomban’ ny vahiny koa nofehezin’ Andrianampoinimerina tamin’ ny sainy ny vahoakany ka novoriany ny vahoaka ary nalainy ny omby velona nampibobohany toaka ary nasainy norasainy ka indreo ny atin’ ny omby masaky ny toaka ka niaiky ny vahoaka fa ratsy ny fomba vahiny. === Olon' ny fisokafana amin' ny samy Malagasy === Olon’ ny fisokafana: Voalohany, amin’ ny lafiny firazanana dia maro ireo hova sy olona avy amin’ ny fanjakan’ [[Anjozorobe]], [[Imamo]], [[Vonizongo]], [[Andratsay]], [[Betsileo]], [[Sakalava]], [[Antemoro]], sns izay nankasitrahany no nataon’ Andrianampoinimerina ho isan’ ny [[Zanadralambo]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]] ary [[Zazamarolahy]]. Niteraka fahatezerana teo amin’ ny andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana izany saingy gadra lava no sazy miandry ireo andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana ireo raha nanohitra izany ka tsy nisy sahy nivolana imaso. Nipetraka ho tarazo tamin' ny mpanjaka nandimby azy izany fisokafana izany, ka [[Radama I]] dia nanana vady sakalava, [[Ranavalona I]] dia niteraka tamin’ Andriamihaja [[hova]], Ranavalona I dia nanangana zaza avy amin’ ny fanjakan’ Andratsay ary [[Ranavalona II]] sy [[Ranavalona III]] ary [[Rasoherina]] dia vadin’ ny [[Rainilaiarivony|praiministra]] izay hova. Faharoa, teo amin’ ny raharaham-panjakana koa dia nanao fisokafana tamin’ ny [[Vondrom-poko|foko]] hafa sy ny hova merina izy ka saika ny olona avy amin’ ny foko hafa sy hova merina no nanodidina azy tao androvan’ Ambohimanga. Ohatra, Ratendro sy Rabefiraisana taranak’ andriana avy any Imamo no lehiben’ ny mpanandrony sy mpanolo-tsainy. Nodidiany àry fa izay hanjaka handimby azy dia tsy maintsy miditra ao amin’ ny tranon-dRabefiraisana eo Ambohimanga aloha. I [[Hagamainty]] sy i [[Hagafotsy]] hova koa no anisan’ ny mpanolo-tsainy. Ary rehefa notaterina taminy fa ny mpanjakan’ Andratsay sy ireo mpanjakan’ ny [[Betsileo]] tao atsimon’ ny fanjakany dia nampiasa [[Anakara]] dia nampiakatra Anakara avy any [[Vohipeno]] izy ho ombiasiny sy hampianatra [[sorabe]] ny zanany ka ireo Anakara ireo dia to teny taminy. Fahatelo, teo amin’ ny fanambadiana koa dia nanohy ny fisokafana efa nataon’ [[Andriambelomasina]] raibeny izy satria ny zanany tamin’ ny andriambavy merina ampolony maro dia nampanambadiny zanakandriana tamin’ ny foko hafa manodidina an’ Imerina. Inoana fa ilay maha manila merina-Anjozorobe azy no nahatonga an’ Andrianampoinimerina tsy nanana olana amin’ ny fisokafana sy fifandraisana amin’ ny foko sy firazanana hafa. === Olon' ny toekarena Andrianamponimerina === Olon’ ny toekarena: "Izaho tsy manampahavalo afa-tsy ny [[mosary]]" hoy Andrianampoinimerina. Nezahiny ho mandry ny tany ary notolorany [[angady]] ny isan-dahy ka nasainy namboly ny olona. Rehefa izany dia nanisy tsena iray isan-kerinandro sy isam-bohitra izy ka nitobaka ny vokatra, resy ny mosary ary voky ny vahoaka. Satria vory maro ny olona isaky ny tsena koa nataony andro sy toerana nampitàna ny hafany ny andro tsena ary [[kabary]] no anaovan’ ny irak’ andriana izany. === Olon' ny fahamarinana sy ny fikirizana === Olon’ ny fahamarinana: “Ny fanjakana tsy ananako havana, hoy izy, ka rehefa vandana dia [[kary]]". Tsy tiany ny [[kolikoly]] sy ny tsy marina. Tsy nanavahany io fa na dia ny vady amanjanany sy ny iray tampo aminy aza dia maro no nokendaina sy natao sesitany raha nikasa ny hiaka-dapa na hanohitra azy. Olon’ ny fikirizana: Na teo amin’ ny lafiny ara-tafika, na fambolena na fotodrafitrasa na fitiavana sy maro hafa dia olona be kiry Andrianampoinimerina ka tsy navelany raha tsy azony izay ilainy. Toy izany, raha hariva nandrotsa-bary iny izy tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan’ Antananarivo]] no nahatsiaro [[sakay]] dia naniraka olona haka [[pilokely]] teny Ambohimanga ka voaloatra ny vary tonga ny pilokely. Toy izany koa, manina an’ i [[Miangaly]] izy ka tsy navelany raha tsy iny maizim-bava vilany izy nanainga teo [[Antananarivo]] ary nandry tamin’ i Miangaly tany [[Manjakandriana]] ny halina iny ihany. Ary raha nisy vohitra notafihiny nanohitra azy dia tsy navelany fa notafihiny sy nataony fahirano tsy ankiato ka nanaiky azy ny farany. Olona tia tsidi-bohitra sy mamangy havana: Tsy mba mahatafatoetra ao an-drova Andrianampoinimerina fa dia mitsidika ny tanàna sy vohitra sy lohasaha sy fantsakana maro amin’ ny fanjakany, tsy mba ho fialamboly fa fitiavana mifanerasera mivantana amin’ ny vahoakany ahalalany ny olana sy vokatra ary ny tantaram-bohitra ka maro ny vatolahy sy anaran-tanàna ary loharano saika nifamatotra tamin’ ny nandalovany. Olon’ ny tontolo iainana: Izy no mpanjaka voalohany taty Imerina namoaka didy fa tsy azo aripaka ny [[ala]] amin’ ny tanin’ andriamanjaka rehetra indrindra ny manodidina ny vohitr’ [[Ambohimanga]]. Anefa ny hazo nianjera sy maina amin' ny tanin' ny mpanjaka dia azon' ny mananontena alaina atao [[kitay]]. Notsinjoviny koa ny biby maro ka ny [[goaika]] teo Ambohimanga dia tsy nekeny ny famonoana izany ary namonoany [[omby]] isan-kerinandro. Olona tia rà: Nahagaga tokoa fa tamin’ ny fanjakana fahavalony dia ny fo no nentin’ Andrianampoinimerina nampanaiky azy ireny ka raha nanda izany ireo [[Vondrom-poko|foko]] ireo dia notafihiny ka tsy navelany raha tsy resiny sy voababony. Fa ny amin' ny vady aman-janany kosa dia tsy mba namindrany fo fa dia novonoiny tsisy antra na nataony sesitany lavareny raha noheveriny fa namadika azy. === Tia vehivavy: vady, reny, anabavy,siny maro hafa izy === [[Sary:Fasan-dRasendrasoa , vadiben'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, ao amin'ny Rovan' Ambohidrabiby.JPG|vignette|248x248px|Fasan-dRasendrasoa, vadiben' Andrianampoinimerina, ao amin' ny Rovan' Ambohidrabiby.]] Olona tia vehivavy: Nomen' Andrianampoinimerina lanja sy anjara manokana teo amin' ny fiainany ny vehivavy. Voalohany, ampolony maro ny vadiny ka misy ny tena tiany ary misy kosa vadim-panjakana ho fitandroana fahalemana. Tany amboalohany dia [[Rabodonimerina]] no vadibeny ary nampitoeriny tao [[Ambohimanga]] saingy tsy niteraka izy ireo. Nony niamboho Rabodonimerina dia [[Rasendrasoa]] zanak' Andriamanitrirazaka taranak' [[Andriampolofantsy]] no lasa vadibeny ary napetrany tao [[Ambohidrabiby]]. Faharoa, ny lapa Mahandrihono ao Ambohimanga izay misy azy dia ahitana sary nono eny akaikin' ny tapenaka izay tazan' ny masony raha mitsilany matory eo ampandriany izy. [[Sary:Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta.JPG|vignette|253x253px|Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta]] Fahatelo, nanana lanja manokana taminy ny anabaviny sy ny reniny ary ny renibeny ka noferany fa ny tera-d[[Rangorinimerina]] renibeny sy ny tera-d[[Ralesoka]] anabaviny ihany no mahazo manjaka mandimby azy. Ankoatr' izany, navahany manokana ny vehivavy mananotena izay nomeny alalana haka kitay amin' ny alany. Ary farany, nofaritany fa mitondra Radama I nefa an' ny vehivavy ny farany dia an' i Mavo izany izay nisalotra ny anarana [[Ranavalona I|Ranavalona]] izay nalaina avy amin' ny anarana [[Ranavalonandriambelomasina]] renin' Andrianampoinimerina. == Ny niafarany == Tsisy nisy nahavita izay vitan’ Andrianampoinimerina tamin’ ny mpanjaka rehetra teto [[Madagasikara]] talohany. Izy no nampanaiky ny fanjakana maro nanodidina an’ Ambohimanga sy [[Imerina]]. Matsilo saina izy satria na dia tsy nahita ranomasina aza izy ary na dia nonina taty anivon-tany dia fantany fa [[nosy]] i Madagasikara ary tokony ho fanjakana tokana fa tsy hizarazara. Izy no Rain’ ny fampivondronana ho fanjakana tokana an’ i Madagasikara. Raha nitaratra tamin’ ny loharano teo [[Ankatso]] izy dia hitany fa efa antomotra ny fodiamandriny ka nanafatra izy fa eny [[Ambohimanga]] no hafenina izy noho io vohitra io iafenan' ny lafin-kavany akaiky azy. Fa ny andriana miafina tamin' ny [[fitomiandalana]] teo androvan' Antananarivo dia misy razany ny sasany saingy lavitra kokoa. Tratra antitra Andrianampoinimerina ka ny taona 1810 izy no niamboho ary nafenina teo atsimon’ [[Andriambelomasina]] raibeny ao an-drovan’ Ambohimanga. Sahy nampamono ny zanany roalahy hafa mba hampanjaka an’ Ilaidama. na toy ny nataon’ Andrianampoinimerina taty aoriana. Tato aoriana anefa, raha vao voazanaka i [[Madagasikara]] dia tsapan’ ny mpitondra frantsay fa mbola maro ny Malagasy nino ny hasin’ ny razan’ andriana koa nafindran’ ny [[Frantsa|Frantsay]] ho ao androvan’ Antananarivo ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Tamin' ny taona 2008, tamin’ ny fitondran’ i [[Marc Ravalomanana]] no tafaverina ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Niteraka resabe anefa izany famindrana izany satria tao ny tsy nankasitraka noho io famindrana io natao mangingina, raha niteraka fankasitrahana kosa hoan' ny hafa izay nihevitra fa voavaha ny famonjàna ara-tantara ny firenena malagasy nataon' ny mpanjanatany. == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * '''Mpanjaka merina''' ** [[Rafohy]] (maty tamin' ny 1540) na [[Rangita]] (maty tamin' ny 1530) ** [[Andriamanelo]] (nanjaka 1540-1575) ** [[Ralambo]] (nanjaka 1575-1610) ** [[Andrianjaka]] (nanjaka 1600-1610) ** [[Andriantsitakatrandriana]] (nanjaka 1630-1650) ** [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] (nanjaka 1650-1670) ** [[Andrianjakatsitakatrandriana]] (nanjaka 1670-1675) ** [[Andriamasinavalona]] (nanjaka 1675-1710) ** [[Andriantsimitoviaminandriandrazaka]] (nanjaka 1710-1730) ** [[Andriambelomasina]] (nanjaka 1730-1770) ** [[Andrianjafy]] (nanjaka 1770-1787) ** [[Andrianampoinimerina]] (nanjaka 1787-1810) ** [[Radama I]] (nanjaka 1810-1828) ** [[Ranavalona I]] (nanjaka 1828-1861) ** [[Radama II]] (nanjaka 1861-1863) ** [[Rasoherina]] (nanjaka 1863-1868) ** [[Ranavalona II]] (nanjaka 1868-1883) ** [[Ranavalona III]] (nanjaka 1883-1897) * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Fanovozan-kevitra == * Ade Ajayi, Jacob F. (1998). ''General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 9780520067011</nowiki>. * Blanchy, Sophie; Rakotoarisoa, Jean-Aimé; Beaujard, Philippe; Radimilahy, Chantal (2006). ''Les dieux au service du peuple. Itinéraires religieux, médiations, syncrétisme à Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811140465</nowiki>. * Callet, François (1908). ''Tantara ny andriana eto Madagasikara'' (''histoire des rois''). Antananarivo: Imprimerie Catholique. * Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"''. Leiden, the Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 978-90-04-20980-0</nowiki>. * Domenichini-Ramiaramanana, Bakoly (1983). ''Du ohabolana au hainteny: langue, littérature et politique à Madagascar''. Paris: KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782865370634</nowiki>. * Ellis, Stephen; Rajaonah, Faranirina (1998). ''L'insurrection des menalamba: une révolte à Madagascar, 1895–1898''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-796-1</nowiki>. * Fage, J.D.; Flint, J.E.; Oliver, R.A. (1986). ''The Cambridge History of Africa: From c. 1790 to c. 1870''. London: Cambridge University Press. <nowiki>ISBN 0-521-20413-5</nowiki>. * Featherman, Americus (1888). ''Social history of the races of mankind: Volume 2, Part 2''. London: Trübner & Co. * Fournet-Guérin, Catherine (2007). ''Vivre à Tananarive: géographie du changement dans la capitale malgache''. Antananarivo, Madagascar: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-84586-869-4</nowiki>. * Freeman, Joseph John; Johns, David (1840). ''A narrative of the persecution of the Christians in Madagascar: with details of the escape of six Christian refugees now in England.'' Berlin: J. Snow. * Frémigacci, Jean (1999). "Le Rova de Tananarive: Destruction d'un lieu saint ou constitution d'une référence identitaire?". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''Histoire d'Afrique''. Paris: Éditions Karthala. * Galibert, Didier (2009). ''Les gens du pouvoir à Madagascar – Etat postcolonial, légitimités et territoire (1956–2002)''. Antananarivo: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811131432</nowiki>. * Nave, Ari (2010). "Andrianampoinimerina". In Appiah, A. and H.L. Gates (ed.). ''Encyclopedia of Africa, Volume 2''. Oxford University Press. <nowiki>ISBN 9780195337709</nowiki>. * Ogot, Bethwell (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 978-92-3-101711-7</nowiki>. * Rabedaoro, Eris (2010). ''Fanorona'' (amin' ny teny frantsay). Paris: Publibook. <nowiki>ISBN 9782748355871</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (1983). ''Les souverains de Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-059-7</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (2012). "Andrianampoinimerina et la tentative d'autonomisation de l'état Merina. Madagascar XVIIIe siecle". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''L'invention religieuse en Afrique: histoire et religion en Afrique noire''. Karthala Editions. pp. 201–212. <nowiki>ISBN 9782865373734</nowiki>. * Ranaivo, Flavien; Janicot, Claude (1968). ''Les guides bleues: Madagascar''. Paris: Librairie Hachette. * Rich, Jeremy (2012). "Andrianampoinimerina". In Akyeampong, EK and HL Gates (ed.). ''Dictionary of African Biography''. Oxford University Press. pp. 229–230. <nowiki>ISBN 9780195382075</nowiki>. * Van Zant, Peter (2013). ''New Developments In Asian Studies''. New York: Routledge. <nowiki>ISBN 9781136174704</nowiki>. == Loharano sy fanamarihana == [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] [[sokajy:Mpanjakan'i Madagasikara]] n48nwtyul1t7wjnagb46wfz8ql6hx8w 1153319 1153318 2026-11-06T14:50:17Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1153319 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Ramboasalama Andrianamponimerina|teraka=Teraka ny taona manodinana 1745|toerana=Ikaloy avaratr'Antananarivo|maty=1810|firenena=Malagasy|asa=Mpanjakan'ny foko merina, mpandrafitra lalàna|seha-pitiavana=Maro vady|asa hafa=Mpandrafitra lalàna Mpampandry tany|sary=Andrianamponimerina}} '''Andrianampoinimerina''' dia anisan' ny [[mpanjaka]] voalohany teo amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]]. Teraka tamin' ny taona 1745 izy ary maty tamin' ny taona 1810. Imboasalama no anarany font izy mbola kely. [[Andriamiharamanjaka]] no rainy ary [[Ranavalonandriambelomasina]] no reniny. Nanambady maro izy ka anisan' izany [[Rabodonimerina]], [[Rasendrasoa|Rasendrasoa,]] [[Rambolamasoandro]] ary i [[Miangaly]]. [[Radama I]] zanany no nandimby azy rehefa niamboho izy. == Ny fanjakany == Nanjaka teo anelanelan ' ny 1787-1810 izy. Ny nanamarika ny fanjakany dia ny fampihavanana indray an' Imerina taorian' ny ady an-trano nandritra ny 77 taona, ary ny fanitaram-panjakana nanaraka izany tany amin' ny faritra manodinana ny foko Merina ka nahatonga ny fampiraisana an' i [[Madagasikara]] teo ambany fitondran' ny Merina. Andrianampoinimerina dia olo-malaza eo amin' ny kolontsaina. Ny tantaram-piainany, araka ny lovantsofin' ny [[Merina]], dia mifangaro [[angano]], ary heverina ho anisan' ny mpitari-tafika sy mpitarika ara-pôlitika lehibe indrindra teo amin' ny tantaran' i Madagasikara. Andrianampoinimerina dia nandray fahefana rehefa nesorina ny dadatoany, [[Andrianjafy]], izay nanjaka tao [[Avaradrano|Imerina Avaradrano]]. Talohan' ny nanjakan' Andrianampoinimerina dia nifandona tamin' ny faritany telo hafa mifanolo-bodirindrina tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina]] teo aloha Imerina Avaradrano, [[faritany]] izay niray hina tamin' ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] 100 taona lasa izay. Andrianampoinimerina dia nanao ny renivohiny tao [[Ambohimanga]] izay voaaro manda, sady toerana manan-danja ara-panahy sy ara-kolontsaina ary ara-pôlitika izay voatendry ho lova Iraisam-pirenenan' ny [[UNESCO]] tamin' ny taona 2001. Natao toerana ho tsidihana mihitsy ny trano fonenan' ny mpanjaka tany am-boalohany izay eny Ambohimanga ankehitriny . Avy amin' io toerana io no nanitatra tsikelikely ny fanjakany nanerana an' Imerina rehetra tamin' ny voalohany, ary avy eo nanerana ny faritra afovoany lehibe kokoa, ka nitelina ny tanin' ny [[Betsileo]], ny an' ny [[Sihanaka]], ny an' ny [[Bezanozano]] ary ny an' ny [[Bara]]. Rehefa nanjaka nandritra ny 23 taona Andrianampoinimerina tamin' ny fotoana nahafatesany, dia voatambatra soa aman-tsara Imerina ary voaitatra be ny Fanjakana Merina, sady nikasa ny hampiray an' i Madagasikara manontolo mihitsy izy ho eo ambany fahefahany merina. Notohizan-d[[Radama Voalohany|Radama I]], zanany izany fanambarana an'i madagasikara ho iray izany ,izy moa sady mpandova azy ary notanterahin-dRanavalona izany vinavinan-drainy izany tao anatin' ny roapolo taona. == Ny nahaterahan' Andrianampoinimerina == === Ny zava-nisy momba ny fanjakana talohan' ny hanjakany === Raha tsiahivina, dia fanjakana iray tsy mivaky [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]] hatramin' ny mpanjaka [[Ralambo]] (1575-1610) ka hatramin’ ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Nozarain’ Andriamasinavalona tamin’ ny zanany efa-dahy ny faritry ny fanjakany ka nisy fanjakana 4 teto Imerina dia teo [[Antananarivo]], [[Ambohidrabiby]], [[Ambohimanga]] ary [[Ambohidratrimo]] izay samy nanana ny renivohiny avy. Nifandrafy ireo fanjakana merina efatra ireo ka resiny fanjakan’ Ambohimanga ny an’Ambohidrabiby ary lasany ny fanjakana ka telo sisa dia ny fanjakan’ Ambohimanga, ny fanjakan’ Imerinatsimo (nanana an’ Antananarivo ho renivohiny) ary ny fanjakan’ Ambohidratrimo. Ireo fanjakana Merina ireo nohodidinin' ny fanjakana tsy Merina dia ny fanjakan’ [[Anjozorobe]] tao avaratra sy avaratra antsinanana, ny fanjakan’ [[Andratsay]] tao atsimo, ireo fanjakan' ny [[Bezanozano]] tao atsinanana, ny fanjakan' Imamo tao andrefana atsimo ary ny fanjakan’ i Vonizongo tao andrefana avaratra. Na dia miady sy mifandrafy aza ireo fanjakana Merina telo ireo dia mbola nanao lova tsy mifindra ihany ka nifanambady ny ankohonan' ny mpanjaka tao amin’ izy ireo mba hitazomana ny hasin-drazana sy ny fihavanana.<ref><nowiki>https://www.scribd.com/document/582290090/ANDRIANAMPOINIMERINA?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Ny renin' Andrianampoinimerina === Fony [[Andriambelomasina]] (1730-1760) no nanjaka teo [[Ambohimanga]], dia nisy fifanatonana teo amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe izay marihina fa tsy isan’ ny fanjakana Merina sy nanana an’ [[Andriamiharamanjaka]] ho mpanjakany. Tamin' ny zanany ampolony maro dia akaikin' ny fon' Andriambelomasina kokoa Andrianjafy zanany lahimatoa sy [[Ranavalonandriambelomasina]] zanany vavi matoa. Koa nomen' Andriambelomasina ho vadin’ Andriamiharamanjaka i Ranavalonandriambelomasina mba hitandrovana ny fahalemana amin’ ny fanjakana roa tonta ary hiatrehana ny ady amin’ ny fanjakan’ Imerinatsimo sy Ambohidratrimo. Vadikely anefa Ranavalonandriambelomasina satria Andriamiharamanjaka efa nanana vadibe talohan’ izany. === Ny fahaterahany === Nanaraka sy nitoetra tamin' [[Andriamiharamanjaka]] vadiny tany [[Anjozorobe]] [[Ranavalonandriambelomasina]] ary nitoe-jaza taminy. Rehefa akaiky ny andro hahaterahany dia nananainga Ranavalonandriambelomasina hiteraka any amin' ny ray aman-dreniny eny [[Ambohimanga]]. Saingy teny andalana, raha mbola tsy tafavoaka ny fanjakan’ Andriamiharamanjaka akory dia nihetsi-jaza Ranavalonandriambelomasina ary niteraka teo an-dalana. [[Ikaloy]] no niantsoana io toerana niterahany io ary Andrianampoinimerina ilay zaza naterany. Araka izany, Andriamiharamanjaka mpanjakan’ Anjozorobe no rain’ Andrianampoinimerina. Manila zanak’ Anjozorobe avy amin’ ny rainy ary manila "merina" avy amin' ny reniny Andrianampoinimerina fa tsy "Merina madio" akory. Marihina anefa fa Andriamiharamanjaka dia manila koa satria anisan' ny razambeny sy razan' andriana nanjaka tamin' ny faritr' Anjozorobe dia ireo Andriamamilaza sy [[Andriandoriamanjaka]] izay samy niainga avy eo [[Ambohidrabiby]] ary tarana-d[[Rabiby]] no niverina nankany Anjozorobe. Manodidina ny taona 1720–1730 ny taona nahaterahan’ Andrianampoinimerina satria i Mayeur, frantsay nivahiny tao amin' ny fanjakan’ Andratsay tamin' ny taona 1777, dia nirakitra tamin’ ny diariny ny filazan’ ny olona nohadihadiany fa Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga dia antidahy. Raha apetraka ary fa efa antidahy Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777 nanoratan’ i Mayeur dia efa mahatratra 50 taona farafahakeliny Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777. [[Alahamadibe|Vava Alahamady]] amin' ny volana [[Alahamady]] kosa no voalazan' ny lovantsofina fa andro nahaterahany. == Ny endriny sy ny toe-batany == === Lehilahy fohy === Tsy azo sary Andrianampoinimerina satria norarany tsy hiakatra an’ Imerina ny vahiny. Ny [[lovantsofina]] anefa dia mitazona fa lehilahy fohy fa tsy lava Andrianampoinimerina. Araka ny filazan' ny mpitazona tantara momba ny fandrian’ Andrianampoinimerina ao amin’ ny lapany atao hoe "Mahandrihono" ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga dia sahabo ho 1,45 m ny halavan’ Andrianampoinimerina. Ary farany, i Mayeur dia nanoratra tamin’ ny taona 1777 tao amin’ ny diariny fa araka ny notaterina taminy dia fohy Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga. === Mazava hoditra === Momba ny fihodirany dia tsisy sary ahafahana mamantatra izany. "Ilahifotsy" anefa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] raibeny azy. Midika izany fa fotsy fihodirana na mazava hoditra Andrianampoinimerina. Mbola ny hafa-draibeny manao hoe "Ilahifotsy avy amin’ alahamadintany no tompon’ ny farany" no nentiny nandresy lahatra ny vahoakan’ [[Ambohimanga]] raha naka ny fanjakana tao Ambohimanga Andrianampoinimerina satria mantsy mitovy volonkoditra sy fiaviana amin’ ny voalazan’ Andriambelomasina izy (fa raha tsy fotsy izy no tsy avy amin’ ny alahamadintany dia ho mpisandoka fotsiny ihany). Manaraka izany, [[Radama I]] zanaka naterak’ Andrianampoinimerina dia olona fotsy fihodirana na mazava fihodirana, malama volo, maranitr' orona fa tsy mangamanga sy ngita volo, no tsy manana endrika afrikana. Inoana araka izany fa tsy mifanalavitra loatra amin’ ny endri-d[[Radama Voalohany|Radama I]] Andrianampoinimerina rainy. Ary farany, nisy sary vita hosodoko momba an’Andrianampoinimerina, sary izay mampiseho fa olona fotsy na mazava fihodirana, maranitr' orona ary lavalava endrika izy. Misy moa ny milaza fa tsy tena endrik’ Andrianampoinimerina no hita amin’ ilay hosodoko. Ny tsy azo hidivirana anefa dia hatramin’ ny nahavitan’ izany sary hosodoko izany dia maro ireo taranak’ Andrianampoinimerina no nitazona dika mitovy amin’ izany, eny hatrany anaty rovan’ Antananarivo sy Ambohimanga ary amin’ ny rova maro amin’ ny vohitra 12. Midika izany fa saika noeken’ ny maro ho manakaiky tanteraka ny endrik’ Andrianampoinimerina iny sary hosodoko mahakasika azy iny. [[Sary:Sary maneho ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, antsoina koa hoe Ilahifotsy na Imboasalama.JPG|vignette|329x329px|Andrianampoinimerina]] == Ny nitazaina azy == === Fahazazany === Kamboty reny fahazaza Andrianampoinimerina ka teo anilan-drainy tany Anjozorobe izy no nitoetra. Tsy zanaky ny vadiben’ Andriamiharamanjaka moa izy no tsy mba nisy reny hihantahantana ka tamin’ ny fahazazany dia efa nahakarakara tena sy nahay nitady vola ary nampiasa ny herin-tsandriny izy. Ny manarakandro, ny miasa tany, ny kilalaon-tsaina, ny [[tafasiry]] amin’ ny antitra, ny mikarakara ny zandriny iray tampo aminy, ny mitsidika ny vohitra manan-tantara ary ny mihaino kabary an-dapa no nandaniany ny antokonandrony fa tsy mba liana tamin’ ny fanaon’ ny zaza sy tanora mitovy taona aminy izy. Rehefa henon’ [[Andrianjafy]] anadahin-dreniny, Andrianjafy izay efa nanjaka nandimby an’ [[Andriambelomasina]] teo [[Ambohimanga]], ary Andrianjafy moa tsy niteraka rahateo, ny nahazo an’ Andrianampoinimerina dia nalainy ho any aminy eny Ambohimanga izy izay hany havany akaiky. Koa nandao an-drainy Andrianampoinimerina ary tonga nonina teo Ambohimanga ka nankinin' Andrianjafy tamin' ny loholona teo Ambohimanga ny fitaizana azy. Na dia teo Ambohimanga aza dia mbola notohizan' Andrianampoinimerina hatrany ilay toetrany mahakarakara tena sy be atao. Ho fehiny, [[kolontsaina]] roa samy hafa no nitaizana an’ Andrianampoinimerina dia ny kolontsain’ [[Anjozorobe]] avy amin’ ny rainy ary ny kolontsaina merina avy amin’ ny fianakavian-dreniny. == Ny nahazoany ny fanjakana sy ny nanitarany izany == === Saika Ralaitokana no nanjaka === [[Sary:Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga.JPG|vignette|Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga]] Tsiahivina ny hafatr’ [[Andriambelomasina]] fony fahavelony fa rehefa modimandry izy dia [[Andrianjafy]] no manjaka ary aorian’ Andrianjafy kosa dia Ilahifotsy avy amin’ Alahamadintany zafikeliny no manjaka. Nankato tanteraka ny hafa-drainy Andrianjafy fony izy nihevitra fa momba izy, koa nankininy tamin’ ireo loholona teo [[Ambohimanga]] ny fitaizana an’ Andrianampoinimerina nandrandrainy handimby azy rahatrizay. Tato aoriana anefa dia niteraka an-d[[Ralaitokana]] i Andrianjafy ka novoriny ny vahoaka ary nilazany fa Ralaitokana no hanjaka aoriany. Tezitra tamin’ Andrianjafy ny loholon’ Ambohimanga izay efa nifankahazo am-po tamin’ Andrianampoinimerina. Nohararaotin’ ireo loholona ireo ny tsy nahateo Ambohimanga an’ Andrianjafy hanandratany ho mpanjaka an’ Andrianampoinimerina sy hakana ny fon’ [[Ambohidrabiby]] sy ny vohitra miaraka aminy. Koa nandefa iraka teroa Ambohidrabiby Andrianampoinimerina handresy lahatra an' Ambohidrabiby sy ny vohitra manodidina hiandany aminy sy haka lamba jaky tenomin' [[Andriandoriamanjaka]] hotafiany amin' ny fanandratana azy ho mpanjaka. Tsy nanaiky Ambohidrabiby raha tsy natao [[Menabe (tany)|menabe]] sy tsy alaimbodihena koa neken' Andrianampoinimerina izany. Ny Andriandoriamanjaka kosa nampitondra lamba jaky ireo irak' Andrianampoinimerina mba hatafy ity farany ho mariky ny maha mpanjaka azy. Vao tafiditra teo Ambohimanga ireo iraka dia nasain’ ny loholon’ Ambohimanga nohidiana ny vavahadin’ Ambohimanga ary natafin’ izy ireo an’ Andrianampoinimerina ny [[jaky]] nentin’ ny iraka sady napetrak’ izy ireo miaraka amin’ ny mpanotrona maro teo [[Ambatomiatendro]] Andrianampoinimerina ary natao fararano ny fanapoahana [[basy]] sy dobok’ [[amponga]] sy [[sodina]]. Teny an-dalana hody ho any Ambohimanga Andrianjafy no nilazana fa efa natsangan’ Ambohimanga ho mpanjaka Andrianampoinimerina. Tsy nino izany izy fa niroso hatrany ny diany ka afaka an’ [[Ambohitrandriamanjaka]] izy no nahatazana an’ Andrianampoinimerina eroa Ambatomiatendro miavaka amin’ ny jaky tinafiny izay mbola mazava loko tsara satria vaovao ka fantatr’ Andrianjafy fa efa lasan’ Andrianampoinimerina Ambohimanga ary Ambohidrabiby koa. Hany hery, nitodi-doha nankeny amin’ ny lafin-kavany eny [[Ilafy (Analamanga)|Ilafy]] Andrianjafy no nanozona an’ Ambohimanga. === Niezaka nampiray ny tany nanjakany === Araka izany, tamin’ Ambohimanga sy ny manodidina no nanjaka Andrianampoinimerina. Ambohidrabiby sy ny vohitra miaraka aminy moa dia nanaiky niandany taminy rehefa nataony tsy alaimbodihena sy menabe. Ilafy sy Andrianjafy kosa mbola nanohitra azy ka niadiany ka resiny. Natambany ho tokon’ [[Avaradrano]], zokin’ Imerina enin-toko ireo. Tsy fantatra marina ny taona nanombohan’ Andrianampoinimerina nanjaka tao Ambohimanga fa efa talohan’ ny taona 1777 nivahinianan’ i Mayeur tao Andratsay izany ka hatramin’ ny taona 1787. Rehefa izany, na dia teo aza ny fifamitranam-pihavanana nifanaovan’ izy sy [[Andrianamboatsimarofy]] mpanjakan’ Imerinatsimo tamin’ ny [[fanambadiana]] dia ady no niafaran’ izy roalahy ka resy sy nandositra any [[Imamo]] Andrianamboatsimarofy (fa tato aoriana izy vao nafindra nafenina tao [[Antsahadinta]]). Nozarain’ Andrianampoinimerina ho toko roa Imerinatsimo mba tsy hatanjaka intsony, dia tokon’ny Vakinisisaony sy tokon' Ambodirano ka nalainy vady ny maro tamin' ny [[Zanakandriana|Zanak' andriana]] teo [[Alasora]] ka nisy napetrany teo Antsahadinta fa izy kosa nanao lapa hitoerany teo Antananarivo. === Fanitarany ny fanjakana === [[Sary:Mahandrihono, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan' Ambohimanga.JPG|vignette|Mahandrihono, lapan' ny mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan' Ambohimanga.]] Rehefa izany, dia nanoa an’ Andrianampoinimerina ny fanjakan’ [[Ambohidratrimo]] izay nanolotra an-d[[Rambolamasoandro]] ho vadiny ka nataony ho toko iray dia [[Marovatana]] izany. Ary ny fanjakana madinika maro tamin’ ny tany antsinanan’ [[Ambohimalaza]] dia nanoa azy na dia nanohitra mafy aza ny tao Ambatomanga ka lasany hatramin’ ny fanjakana [[bezanozano]] amin’ ny faritry [[Mantasoa]]. Nataony isan’ Avaradrano ireo fa tato aoriana vao natao ho [[Vakiniadiana]]. Rehefa izany dia nitarin’ Andrianampoinimerina miakandrefana ny fanjakany ka nanoa azy ny fanjakan’ [[Imamo]], izay nataony isan’ ny tokon’ Ambodirano. Nanoa koa ny fanjakan’ i [[Vonizongo]] ka nataony toko iray dia Vonizongo. Rehefa izany dia nitariny nianatsimo ny fanjakany ka nanoa azy mora foana [[Andriamanalinibetsileo]] mpajakan’ [[Andratsay]]. Dia nitariny nianatsimo amin’ ny [[Betsileo]] ny fanjakany ka Ilaidama ([[Radama I]]) vao 20 taona monja no nasainy nitaritafika ka resy i [[Rivoekembahoaka]] mpanjakan’ i [[Fisakàna]] sy [[Andrinaompanalina]] mpanjakan’ Ambositra Sahasomangana; nanoa azy Andrianantara mpanjakan’ny Manandriana sy [[Andriamanalina III]] mpanjakan’ [[Isandra]] sy [[Raonimpanarivotomponony]] mpanjakan’ i [[Lalazana]] sy [[Andriambavizanaka]] mpanjakan’ i [[Lalangina]] sy [[Rarivoarindrano]] mpanjakan’ i Arindrano. Natambany ho tokon’ ny [[Vakinankaratra]] ireo fanjakan’ [[Andratsay]] sy [[Betsileo]]. Mbola navelany hitondra ny anaram-boninahitra mpanjaka anefa ireo mpanjaka nanoa fa [[Radama I]] no nilaza tany [[Fianarantsoa]] fa tsisy mpanjaka intsony amin’ ny fanjakany eto [[Madagasikara]] afa-tsy izy ihany fa [[Zanakandriana|zanak' andriana]] no anaram-boninahitra isaloran’ ireo mpanjaka nanoa azy. Nandritra izany, ny fanjakan’ Anjozorobe dia efa ireo zanaky ny vadiben’ [[Andriamiharamanjaka]] no nanjaka tao ary izy ireo tsy nety nanoa an’ Andrianampoinimerina koa notafihan’ ito farany izy ireo ka lasany ny ampahany amin’ ny faritry ny fanjakan’ Anjozorobe ka nataony ho anisan’ Avaradrano. Tsy fantatra mazava anefa ny sisin-tany amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe fa dia namporisihiny ny vahoakany hianavaratra mihoatra ny reniranon' i Mananara araka izay tratra.<ref><nowiki>https://www.britannica.com/biography/Andrianampoinimerina?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Vokatry ny fanitaram-panjakana === [[Sary:Expansion of Merina Kingdom during reign of Andrianampoinimerina 1787-1810.png|vignette|413x413px|Fanitarana ny Fanjakan' Imerina notarihin' Andrianampoinimerina (taona 1787-1810)]] Araka izany, niainga tamin’ ny faritra kely indrindra Andrianampoinimerina ka tonga lehibe indrindra ny fanjakany, ary izy no mpanjaka voalohany nahatafaray ny fanjakana merina hatramin' ny andro nizaran' [[Andriamasinavalona]] izany ho fanjakana efatra. Nataony enin-toko Imerina. Raha tsiahivina dia talohan’ ny taona 1787 (ary efa talohan’ ny taona 1777) no efa mpanjakan’ [[Ambohimanga]] Andrianampoinimerina ary teo ny renivohitry ny fanjakany nisy ny lapany natao hoe Mahandrinono. Tamin’ izany, ny andriana fito toko dia tsy mba nomeny zaratany teo Ambohimanga satria tsy neken’ Ambohimanga izany, fa dia ny terak’ Ambohimanga (na [[andriana]] na [[hova]] na [[Mainty enin-dreny|mainty]]) efa tompontany teo ihany sy ny olona avy amin’ ny lafy valo nampiakarin’ Andrianampoinimerina taty Imerina (ny mpanandro, ny mpisikidin' andriana, ny [[ombiasa]]) sy ny mpiambina andriana ary ny vady amanjanak’ Andrianampoinimerina no nonina teo Ambohimanga. Tamn' ny taona 1787 ka hatramin’ ny taona 1810 kosa no namoriany an’ Imerina sy nampanekeny ny fanjakana maro hafa ka ny rovan’ Antananarivo no renivohitry ny fanjakany izay nisy ny lapany atao hoe "Mahitsielafanjaka". Ny tranokotona maro nitoeran’ ny ankohonana sy fianakaviana akaiky an’ Andrianampoinimerina no nanodidina ny lapa tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan' Antananarivo]]. Teroa ambany avaratry ny rova kosa, manodidina an’ [[Andohalo]] dia nisy faritra nohodidininy hadivory ka fianakaviana notsongainy avy amin' [[Andriatompokoindrindra]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]], [[Andriandoriamanjaka]], [[Raberanto]] ary [[Zazamarolahy]] no namponeniny tamin’ izany faritra voahodidina hadivory izany. Teo atsimon’ ny rova kosa no nametrahany ny Voromahery mpiambina azy. Tsy noekeny hisy loholona hova sy mpanandro sy mpimasy nonina teo akaikin’ ny rovan’ Antananarivo. Fa ny sisa amin’ ny andriana sy hova ary mainty enin-dreny amin’ Imerina enin-toko dia samy nomeny zaratany saingy ivelan’ Andohalo sy tamin’ ny faritra manodidina ny vohitr’ Antananarivo azon’ izy ireo honenana. Izany fizaran-tany izany no tsy itovizan’ Antananarivo sy Ambohimanga. == Ny anarana nisalorany == [[Sary:Mahitsielafanjaka, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antananarivo.JPG|vignette|Mahitsielafanjaka, lapan' ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan'Antananarivo]] === Imboasalama na Ramboasalama === Mpanjaka nitondra anarana betsaka indrindra Andrianampoinimerina. Tamin' ny fahazazany dia Imboasalama no anarana niantsoan’ ny lafin-drainy azy tany [[Anjozorobe]] fa farariana izy noho izy [[Alahamady|vintan' Alahamady]]. === Ilahifotsy === Ilahifotsy kosa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] sy ny lafin-dreniny azy teny [[Ambohimanga]]. Vao nanjaka teo Ambohimanga izy dia nisalotra ny anarana Andrianampoinimerina, nentiny nampangina ny andriana merina madio izay nanenjika azy ho manila merina sy mpisandoka fahefana ary koa hanehoany ny maha zafind-[[Rangorinimerina]] azy, ary ny vadibeny dia nantsoiny hoe [[Rabodonimerina]]. === Ny Ombalahibemaso === Noho izy manana toe-tsaina mpitarika, tsy mifidy tany hiadiana, sahy manao dingana lehibe ho amin' ny fanovana, manana vinam-piarahamonina, hendry, mahalala ny pitsony amin’ ny fanjakany, mikendry hatrany ny fampandrosoana ny fanjakany sy ny vahoakany ary miaro ny harem-pireneny sy ny vahoakany amin' ny hafetsen' ny vahiny dia nantsoin’ ny vahoakany sy ny fanjakana manodidina tamin’ ny anarana hoe Ny Ombalahibemaso izy. Tamin’ Andrianampoinimerina nampandry tany [[Mandiavato]] no mianavaratra-atsinana dia nitaingina ny vatolampy avobe eo ambony atsinanan’ ny tanàna [[Imiantsoarivo]]. Betsaka ny fanomezana naterin’ ny olona ho azy ka faly izy noho izany. Nitsangana izy amin’ ny maso mihiratra be nijery ny vahoaka, toy ny ombilahy hiady. Izany, hono, nanaovan’ ny olona azy hoe ”Ombalahibemaso”. Tamin’ izay koa no nanovany ny anaran’ ny tanàna natao hoe “Ambatofisaorana” satria teo no nisaorany ny vahoaka naneho fitiavana azy. == Ny toetsainy == === Saro-piaro tamin' ny fanjakany === Olon’ ny fitiavan-tanindrazana sy ny firaisam-pirenena: "Ny ranomasina no valamparihiko", izany no teny filamatra napetrany entiny nanehoany ny finoany fa foin’ Andriananahary ho fanjakany ny Nosy iray manontolo. Na dia tsy tanteraka aza izany dia efa nanaiky azy ny ampahatelon’ny faritr' i Madagasikara ary natahoran' ny fanjakana maro sisa izy talohan' ny fodiamandriny. Ambonin’ izany, navahan’ Andrianampoinimerina tsara ny teraky ny Nosy sy ny vahiny (Arabo, Vazaha, Sinoa, Karana, Afrikana). Noheverin’ Andrianampoinimerina fa hametsifetsy ny vahoakany sy hanangona ny harena eto an-toerana fotsiny no ahatongavan’ ireo vahiny (Arabo, Eropeana, Indiana, Sinoa, Afrikana) ka noferan’ Andrianampoinimerina fa hatreo Ambatomanga sy Betafo ary Maevatanana no azon’ ireo vahiny hiakarana sy tsidihana raha avy any amorontsiraka sy avy any atsimo hoany ankibon' Imerina izy ireo. Ny Malagasy kosa, dia ny [[Sakalava]], [[Betsileo]], [[Betsimisaraka]] sy ireo foko hafa mponina amin’ ny Nosy, dia navelan’ Andrianampoinimerina hiakatra an’ Imerina satria noheveriny fa ny lafivalon’ ny Nosy no fanjakany ka vahoakany no niheverany azy ireo na dia hafa foko aza. Fantatr’ Andrianampoinimerina koa fa hamotika ny vahoaka ny toaka sy fomban’ ny vahiny koa nofehezin’ Andrianampoinimerina tamin’ ny sainy ny vahoakany ka novoriany ny vahoaka ary nalainy ny omby velona nampibobohany toaka ary nasainy norasainy ka indreo ny atin’ ny omby masaky ny toaka ka niaiky ny vahoaka fa ratsy ny fomba vahiny. === Olon' ny fisokafana amin' ny samy Malagasy === Olon’ ny fisokafana: Voalohany, amin’ ny lafiny firazanana dia maro ireo hova sy olona avy amin’ ny fanjakan’ [[Anjozorobe]], [[Imamo]], [[Vonizongo]], [[Andratsay]], [[Betsileo]], [[Sakalava]], [[Antemoro]], sns izay nankasitrahany no nataon’ Andrianampoinimerina ho isan’ ny [[Zanadralambo]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]] ary [[Zazamarolahy]]. Niteraka fahatezerana teo amin’ ny andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana izany saingy gadra lava no sazy miandry ireo andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana ireo raha nanohitra izany ka tsy nisy sahy nivolana imaso. Nipetraka ho tarazo tamin' ny mpanjaka nandimby azy izany fisokafana izany, ka [[Radama I]] dia nanana vady sakalava, [[Ranavalona I]] dia niteraka tamin’ Andriamihaja [[hova]], Ranavalona I dia nanangana zaza avy amin’ ny fanjakan’ Andratsay ary [[Ranavalona II]] sy [[Ranavalona III]] ary [[Rasoherina]] dia vadin’ ny [[Rainilaiarivony|praiministra]] izay hova. Faharoa, teo amin’ ny raharaham-panjakana koa dia nanao fisokafana tamin’ ny [[Vondrom-poko|foko]] hafa sy ny hova merina izy ka saika ny olona avy amin’ ny foko hafa sy hova merina no nanodidina azy tao androvan’ Ambohimanga. Ohatra, Ratendro sy Rabefiraisana taranak’ andriana avy any Imamo no lehiben’ ny mpanandrony sy mpanolo-tsainy. Nodidiany àry fa izay hanjaka handimby azy dia tsy maintsy miditra ao amin’ ny tranon-dRabefiraisana eo Ambohimanga aloha. I [[Hagamainty]] sy i [[Hagafotsy]] hova koa no anisan’ ny mpanolo-tsainy. Ary rehefa notaterina taminy fa ny mpanjakan’ Andratsay sy ireo mpanjakan’ ny [[Betsileo]] tao atsimon’ ny fanjakany dia nampiasa [[Anakara]] dia nampiakatra Anakara avy any [[Vohipeno]] izy ho ombiasiny sy hampianatra [[sorabe]] ny zanany ka ireo Anakara ireo dia to teny taminy. Fahatelo, teo amin’ ny fanambadiana koa dia nanohy ny fisokafana efa nataon’ [[Andriambelomasina]] raibeny izy satria ny zanany tamin’ ny andriambavy merina ampolony maro dia nampanambadiny zanakandriana tamin’ ny foko hafa manodidina an’ Imerina. Inoana fa ilay maha manila merina-Anjozorobe azy no nahatonga an’ Andrianampoinimerina tsy nanana olana amin’ ny fisokafana sy fifandraisana amin’ ny foko sy firazanana hafa. === Olon' ny toekarena Andrianamponimerina === Olon’ ny toekarena: "Izaho tsy manampahavalo afa-tsy ny [[mosary]]" hoy Andrianampoinimerina. Nezahiny ho mandry ny tany ary notolorany [[angady]] ny isan-dahy ka nasainy namboly ny olona. Rehefa izany dia nanisy tsena iray isan-kerinandro sy isam-bohitra izy ka nitobaka ny vokatra, resy ny mosary ary voky ny vahoaka. Satria vory maro ny olona isaky ny tsena koa nataony andro sy toerana nampitàna ny hafany ny andro tsena ary [[kabary]] no anaovan’ ny irak’ andriana izany. === Olon' ny fahamarinana sy ny fikirizana === Olon’ ny fahamarinana: “Ny fanjakana tsy ananako havana, hoy izy, ka rehefa vandana dia [[kary]]". Tsy tiany ny [[kolikoly]] sy ny tsy marina. Tsy nanavahany io fa na dia ny vady amanjanany sy ny iray tampo aminy aza dia maro no nokendaina sy natao sesitany raha nikasa ny hiaka-dapa na hanohitra azy. Olon’ ny fikirizana: Na teo amin’ ny lafiny ara-tafika, na fambolena na fotodrafitrasa na fitiavana sy maro hafa dia olona be kiry Andrianampoinimerina ka tsy navelany raha tsy azony izay ilainy. Toy izany, raha hariva nandrotsa-bary iny izy tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan’ Antananarivo]] no nahatsiaro [[sakay]] dia naniraka olona haka [[pilokely]] teny Ambohimanga ka voaloatra ny vary tonga ny pilokely. Toy izany koa, manina an’ i [[Miangaly]] izy ka tsy navelany raha tsy iny maizim-bava vilany izy nanainga teo [[Antananarivo]] ary nandry tamin’ i Miangaly tany [[Manjakandriana]] ny halina iny ihany. Ary raha nisy vohitra notafihiny nanohitra azy dia tsy navelany fa notafihiny sy nataony fahirano tsy ankiato ka nanaiky azy ny farany. Olona tia tsidi-bohitra sy mamangy havana: Tsy mba mahatafatoetra ao an-drova Andrianampoinimerina fa dia mitsidika ny tanàna sy vohitra sy lohasaha sy fantsakana maro amin’ ny fanjakany, tsy mba ho fialamboly fa fitiavana mifanerasera mivantana amin’ ny vahoakany ahalalany ny olana sy vokatra ary ny tantaram-bohitra ka maro ny vatolahy sy anaran-tanàna ary loharano saika nifamatotra tamin’ ny nandalovany. Olon’ ny tontolo iainana: Izy no mpanjaka voalohany taty Imerina namoaka didy fa tsy azo aripaka ny [[ala]] amin’ ny tanin’ andriamanjaka rehetra indrindra ny manodidina ny vohitr’ [[Ambohimanga]]. Anefa ny hazo nianjera sy maina amin' ny tanin' ny mpanjaka dia azon' ny mananontena alaina atao [[kitay]]. Notsinjoviny koa ny biby maro ka ny [[goaika]] teo Ambohimanga dia tsy nekeny ny famonoana izany ary namonoany [[omby]] isan-kerinandro. Olona tia rà: Nahagaga tokoa fa tamin’ ny fanjakana fahavalony dia ny fo no nentin’ Andrianampoinimerina nampanaiky azy ireny ka raha nanda izany ireo [[Vondrom-poko|foko]] ireo dia notafihiny ka tsy navelany raha tsy resiny sy voababony. Fa ny amin' ny vady aman-janany kosa dia tsy mba namindrany fo fa dia novonoiny tsisy antra na nataony sesitany lavareny raha noheveriny fa namadika azy. === Tia vehivavy: vady, reny, anabavy,siny maro hafa izy === [[Sary:Fasan-dRasendrasoa , vadiben'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, ao amin'ny Rovan' Ambohidrabiby.JPG|vignette|248x248px|Fasan-dRasendrasoa, vadiben' Andrianampoinimerina, ao amin' ny Rovan' Ambohidrabiby.]] Olona tia vehivavy: Nomen' Andrianampoinimerina lanja sy anjara manokana teo amin' ny fiainany ny vehivavy. Voalohany, ampolony maro ny vadiny ka misy ny tena tiany ary misy kosa vadim-panjakana ho fitandroana fahalemana. Tany amboalohany dia [[Rabodonimerina]] no vadibeny ary nampitoeriny tao [[Ambohimanga]] saingy tsy niteraka izy ireo. Nony niamboho Rabodonimerina dia [[Rasendrasoa]] zanak' Andriamanitrirazaka taranak' [[Andriampolofantsy]] no lasa vadibeny ary napetrany tao [[Ambohidrabiby]]. Faharoa, ny lapa Mahandrihono ao Ambohimanga izay misy azy dia ahitana sary nono eny akaikin' ny tapenaka izay tazan' ny masony raha mitsilany matory eo ampandriany izy. [[Sary:Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta.JPG|vignette|253x253px|Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta]] Fahatelo, nanana lanja manokana taminy ny anabaviny sy ny reniny ary ny renibeny ka noferany fa ny tera-d[[Rangorinimerina]] renibeny sy ny tera-d[[Ralesoka]] anabaviny ihany no mahazo manjaka mandimby azy. Ankoatr' izany, navahany manokana ny vehivavy mananotena izay nomeny alalana haka kitay amin' ny alany. Ary farany, nofaritany fa mitondra Radama I nefa an' ny vehivavy ny farany dia an' i Mavo izany izay nisalotra ny anarana [[Ranavalona I|Ranavalona]] izay nalaina avy amin' ny anarana [[Ranavalonandriambelomasina]] renin' Andrianampoinimerina. == Ny niafarany == Tsisy nisy nahavita izay vitan’ Andrianampoinimerina tamin’ ny mpanjaka rehetra teto [[Madagasikara]] talohany. Izy no nampanaiky ny fanjakana maro nanodidina an’ Ambohimanga sy [[Imerina]]. Matsilo saina izy satria na dia tsy nahita ranomasina aza izy ary na dia nonina taty anivon-tany dia fantany fa [[nosy]] i Madagasikara ary tokony ho fanjakana tokana fa tsy hizarazara. Izy no Rain’ ny fampivondronana ho fanjakana tokana an’ i Madagasikara. Raha nitaratra tamin’ ny loharano teo [[Ankatso]] izy dia hitany fa efa antomotra ny fodiamandriny ka nanafatra izy fa eny [[Ambohimanga]] no hafenina izy noho io vohitra io iafenan' ny lafin-kavany akaiky azy. Fa ny andriana miafina tamin' ny [[fitomiandalana]] teo androvan' Antananarivo dia misy razany ny sasany saingy lavitra kokoa. Tratra antitra Andrianampoinimerina ka ny taona 1810 izy no niamboho ary nafenina teo atsimon’ [[Andriambelomasina]] raibeny ao an-drovan’ Ambohimanga. Sahy nampamono ny zanany roalahy hafa mba hampanjaka an’ Ilaidama. na toy ny nataon’ Andrianampoinimerina taty aoriana. Tato aoriana anefa, raha vao voazanaka i [[Madagasikara]] dia tsapan’ ny mpitondra frantsay fa mbola maro ny Malagasy nino ny hasin’ ny razan’ andriana koa nafindran’ ny [[Frantsa|Frantsay]] ho ao androvan’ Antananarivo ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Tamin' ny taona 2008, tamin’ ny fitondran’ i [[Marc Ravalomanana]] no tafaverina ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Niteraka resabe anefa izany famindrana izany satria tao ny tsy nankasitraka noho io famindrana io natao mangingina, raha niteraka fankasitrahana kosa hoan' ny hafa izay nihevitra fa voavaha ny famonjàna ara-tantara ny firenena malagasy nataon' ny mpanjanatany. == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * '''Mpanjaka merina''' ** [[Rafohy]] (maty tamin' ny 1540) na [[Rangita]] (maty tamin' ny 1530) ** [[Andriamanelo]] (nanjaka 1540-1575) ** [[Ralambo]] (nanjaka 1575-1610) ** [[Andrianjaka]] (nanjaka 1600-1610) ** [[Andriantsitakatrandriana]] (nanjaka 1630-1650) ** [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] (nanjaka 1650-1670) ** [[Andrianjakatsitakatrandriana]] (nanjaka 1670-1675) ** [[Andriamasinavalona]] (nanjaka 1675-1710) ** [[Andriantsimitoviaminandriandrazaka]] (nanjaka 1710-1730) ** [[Andriambelomasina]] (nanjaka 1730-1770) ** [[Andrianjafy]] (nanjaka 1770-1787) ** [[Andrianampoinimerina]] (nanjaka 1787-1810) ** [[Radama I]] (nanjaka 1810-1828) ** [[Ranavalona I]] (nanjaka 1828-1861) ** [[Radama II]] (nanjaka 1861-1863) ** [[Rasoherina]] (nanjaka 1863-1868) ** [[Ranavalona II]] (nanjaka 1868-1883) ** [[Ranavalona III]] (nanjaka 1883-1897) * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Fanovozan-kevitra == * Ade Ajayi, Jacob F. (1998). ''General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 9780520067011</nowiki>. * Blanchy, Sophie; Rakotoarisoa, Jean-Aimé; Beaujard, Philippe; Radimilahy, Chantal (2006). ''Les dieux au service du peuple. Itinéraires religieux, médiations, syncrétisme à Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811140465</nowiki>. * Callet, François (1908). ''Tantara ny andriana eto Madagasikara'' (''histoire des rois''). Antananarivo: Imprimerie Catholique. * Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"''. Leiden, the Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 978-90-04-20980-0</nowiki>. * Domenichini-Ramiaramanana, Bakoly (1983). ''Du ohabolana au hainteny: langue, littérature et politique à Madagascar''. Paris: KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782865370634</nowiki>. * Ellis, Stephen; Rajaonah, Faranirina (1998). ''L'insurrection des menalamba: une révolte à Madagascar, 1895–1898''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-796-1</nowiki>. * Fage, J.D.; Flint, J.E.; Oliver, R.A. (1986). ''The Cambridge History of Africa: From c. 1790 to c. 1870''. London: Cambridge University Press. <nowiki>ISBN 0-521-20413-5</nowiki>. * Featherman, Americus (1888). ''Social history of the races of mankind: Volume 2, Part 2''. London: Trübner & Co. * Fournet-Guérin, Catherine (2007). ''Vivre à Tananarive: géographie du changement dans la capitale malgache''. Antananarivo, Madagascar: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-84586-869-4</nowiki>. * Freeman, Joseph John; Johns, David (1840). ''A narrative of the persecution of the Christians in Madagascar: with details of the escape of six Christian refugees now in England.'' Berlin: J. Snow. * Frémigacci, Jean (1999). "Le Rova de Tananarive: Destruction d'un lieu saint ou constitution d'une référence identitaire?". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''Histoire d'Afrique''. Paris: Éditions Karthala. * Galibert, Didier (2009). ''Les gens du pouvoir à Madagascar – Etat postcolonial, légitimités et territoire (1956–2002)''. Antananarivo: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811131432</nowiki>. * Nave, Ari (2010). "Andrianampoinimerina". In Appiah, A. and H.L. Gates (ed.). ''Encyclopedia of Africa, Volume 2''. Oxford University Press. <nowiki>ISBN 9780195337709</nowiki>. * Ogot, Bethwell (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 978-92-3-101711-7</nowiki>. * Rabedaoro, Eris (2010). ''Fanorona'' (amin' ny teny frantsay). Paris: Publibook. <nowiki>ISBN 9782748355871</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (1983). ''Les souverains de Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-059-7</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (2012). "Andrianampoinimerina et la tentative d'autonomisation de l'état Merina. Madagascar XVIIIe siecle". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''L'invention religieuse en Afrique: histoire et religion en Afrique noire''. Karthala Editions. pp. 201–212. <nowiki>ISBN 9782865373734</nowiki>. * Ranaivo, Flavien; Janicot, Claude (1968). ''Les guides bleues: Madagascar''. Paris: Librairie Hachette. * Rich, Jeremy (2012). "Andrianampoinimerina". In Akyeampong, EK and HL Gates (ed.). ''Dictionary of African Biography''. Oxford University Press. pp. 229–230. <nowiki>ISBN 9780195382075</nowiki>. * Van Zant, Peter (2013). ''New Developments In Asian Studies''. New York: Routledge. <nowiki>ISBN 9781136174704</nowiki>. == Loharano sy fanamarihana == [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] [[sokajy:Mpanjakan'i Madagasikara]] pap63fzzf0yhazptqvkhq1rxr56fsv7 1153320 1153319 2026-11-06T14:51:38Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1153320 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Ramboasalama Andrianamponimerina|teraka=Teraka ny taona manodinana 1745|toerana=Ikaloy avaratr'Antananarivo|maty=1810|firenena=Malagasy|asa=Mpanjakan'ny foko merina, mpandrafitra lalàna|seha-pitiavana=Maro vady|asa hafa=Mpandrafitra lalàna Mpampandry tany|sary=Andrianamponimerina}} '''Andrianampoinimerina''' dia anisan' ny [[mpanjaka]] voalohany teo amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]]. Teraka tamin' ny taona 1745 izy ary maty tamin' ny taona 1810. Imboasalama no anarany font izy mbola kely. [[Andriamiharamanjaka]] no rainy ary [[Ranavalonandriambelomasina]] no reniny. Nanambady maro izy ka anisan' izany [[Rabodonimerina]], [[Rasendrasoa|Rasendrasoa,]] [[Rambolamasoandro]] ary i [[Miangaly]]. [[Radama I]] zanany no nandimby azy rehefa niamboho izy. == Ny fanjakany == Nanjaka teo anelanelan ' ny 1787-1810 izy. Ny nanamarika ny fanjakany dia ny fampihavanana indray an' Imerina taorian' ny ady an-trano nandritra ny 77 taona, ary ny fanitaram-panjakana nanaraka izany tany amin' ny faritra manodinana ny foko Merina ka nahatonga ny fampiraisana an' i [[Madagasikara]] teo ambany fitondran' ny Merina. Andrianampoinimerina dia olo-malaza eo amin' ny kolontsaina. Ny tantaram-piainany, araka ny lovantsofin' ny [[Merina]], dia mifangaro [[angano]], ary heverina ho anisan' ny mpitari-tafika sy mpitarika ara-pôlitika lehibe indrindra teo amin' ny tantaran' i Madagasikara. Andrianampoinimerina dia nandray fahefana rehefa nesorina ny dadatoany, [[Andrianjafy]], izay nanjaka tao [[Avaradrano|Imerina Avaradrano]]. Talohan' ny nanjakan' Andrianampoinimerina dia nifandona tamin' ny faritany telo hafa mifanolo-bodirindrina tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina]] teo aloha Imerina Avaradrano, [[faritany]] izay niray hina tamin' ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] 100 taona lasa izay. Andrianampoinimerina dia nanao ny renivohiny tao [[Ambohimanga]] izay voaaro manda, sady toerana manan-danja ara-panahy sy ara-kolontsaina ary ara-pôlitika izay voatendry ho lova Iraisam-pirenenan' ny [[UNESCO]] tamin' ny taona 2001. Natao toerana ho tsidihana mihitsy ny trano fonenan' ny mpanjaka tany am-boalohany izay eny Ambohimanga ankehitriny . Avy amin' io toerana io no nanitatra tsikelikely ny fanjakany nanerana an' Imerina rehetra tamin' ny voalohany, ary avy eo nanerana ny faritra afovoany lehibe kokoa, ka nitelina ny tanin' ny [[Betsileo]], ny an' ny [[Sihanaka]], ny an' ny [[Bezanozano]] ary ny an' ny [[Bara]]. Rehefa nanjaka nandritra ny 23 taona Andrianampoinimerina tamin' ny fotoana nahafatesany, dia voatambatra soa aman-tsara Imerina ary voaitatra be ny Fanjakana Merina, sady nikasa ny hampiray an' i Madagasikara manontolo mihitsy izy ho eo ambany fahefahany merina. Notohizan-d[[Radama Voalohany|Radama I]], zanany izany fanambarana an'i madagasikara ho iray izany ,izy moa sady mpandova azy ary notanterahin-dRanavalona izany vinavinan-drainy izany tao anatin' ny roapolo taona. == Ny nahaterahan' Andrianampoinimerina == === Ny zava-nisy momba ny fanjakana talohan' ny hanjakany === Raha tsiahivina, dia fanjakana iray tsy mivaky [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]] hatramin' ny mpanjaka [[Ralambo]] (1575-1610) ka hatramin’ ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Nozarain’ Andriamasinavalona tamin’ ny zanany efa-dahy ny faritry ny fanjakany ka nisy fanjakana 4 teto Imerina dia teo [[Antananarivo]], [[Ambohidrabiby]], [[Ambohimanga]] ary [[Ambohidratrimo]] izay samy nanana ny renivohiny avy. Nifandrafy ireo fanjakana merina efatra ireo ka resiny fanjakan’ Ambohimanga ny an’Ambohidrabiby ary lasany ny fanjakana ka telo sisa dia ny fanjakan’ Ambohimanga, ny fanjakan’ Imerinatsimo (nanana an’ Antananarivo ho renivohiny) ary ny fanjakan’ Ambohidratrimo. Ireo fanjakana Merina ireo nohodidinin' ny fanjakana tsy Merina dia ny fanjakan’ [[Anjozorobe]] tao avaratra sy avaratra antsinanana, ny fanjakan’ [[Andratsay]] tao atsimo, ireo fanjakan' ny [[Bezanozano]] tao atsinanana, ny fanjakan' Imamo tao andrefana atsimo ary ny fanjakan’ i Vonizongo tao andrefana avaratra. Na dia miady sy mifandrafy aza ireo fanjakana Merina telo ireo dia mbola nanao lova tsy mifindra ihany ka nifanambady ny ankohonan' ny mpanjaka tao amin’ izy ireo mba hitazomana ny hasin-drazana sy ny fihavanana.<ref><nowiki>https://www.scribd.com/document/582290090/ANDRIANAMPOINIMERINA?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Ny renin' Andrianampoinimerina === Fony [[Andriambelomasina]] (1730-1760) no nanjaka teo [[Ambohimanga]], dia nisy fifanatonana teo amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe izay marihina fa tsy isan’ ny fanjakana Merina sy nanana an’ [[Andriamiharamanjaka]] ho mpanjakany. Tamin' ny zanany ampolony maro dia akaikin' ny fon' Andriambelomasina kokoa Andrianjafy zanany lahimatoa sy [[Ranavalonandriambelomasina]] zanany vavi matoa. Koa nomen' Andriambelomasina ho vadin’ Andriamiharamanjaka i Ranavalonandriambelomasina mba hitandrovana ny fahalemana amin’ ny fanjakana roa tonta ary hiatrehana ny ady amin’ ny fanjakan’ Imerinatsimo sy Ambohidratrimo. Vadikely anefa Ranavalonandriambelomasina satria Andriamiharamanjaka efa nanana vadibe talohan’ izany. === Ny fahaterahany === Nanaraka sy nitoetra tamin' [[Andriamiharamanjaka]] vadiny tany [[Anjozorobe]] [[Ranavalonandriambelomasina]] ary nitoe-jaza taminy. Rehefa akaiky ny andro hahaterahany dia nananainga Ranavalonandriambelomasina hiteraka any amin' ny ray aman-dreniny eny [[Ambohimanga]]. Saingy teny andalana, raha mbola tsy tafavoaka ny fanjakan’ Andriamiharamanjaka akory dia nihetsi-jaza Ranavalonandriambelomasina ary niteraka teo an-dalana. [[Ikaloy]] no niantsoana io toerana niterahany io ary Andrianampoinimerina ilay zaza naterany. Araka izany, Andriamiharamanjaka mpanjakan’ Anjozorobe no rain’ Andrianampoinimerina. Manila zanak’ Anjozorobe avy amin’ ny rainy ary manila "merina" avy amin' ny reniny Andrianampoinimerina fa tsy "Merina madio" akory. Marihina anefa fa Andriamiharamanjaka dia manila koa satria anisan' ny razambeny sy razan' andriana nanjaka tamin' ny faritr' Anjozorobe dia ireo Andriamamilaza sy [[Andriandoriamanjaka]] izay samy niainga avy eo [[Ambohidrabiby]] ary tarana-d[[Rabiby]] no niverina nankany Anjozorobe. Manodidina ny taona 1720–1730 ny taona nahaterahan’ Andrianampoinimerina satria i [[Mayeur]], frantsay nivahiny tao amin' ny fanjakan’ Andratsay tamin' ny taona 1777, dia nirakitra tamin’ ny diariny ny filazan’ ny olona nohadihadiany fa Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga dia antidahy. Raha apetraka ary fa efa antidahy Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777 nanoratan’ i Mayeur dia efa mahatratra 50 taona farafahakeliny Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777. [[Alahamadibe|Vava Alahamady]] amin' ny volana [[Alahamady]] kosa no voalazan' ny lovantsofina fa andro nahaterahany. == Ny endriny sy ny toe-batany == === Lehilahy fohy === Tsy azo sary Andrianampoinimerina satria norarany tsy hiakatra an’ Imerina ny vahiny. Ny [[lovantsofina]] anefa dia mitazona fa lehilahy fohy fa tsy lava Andrianampoinimerina. Araka ny filazan' ny mpitazona tantara momba ny fandrian’ Andrianampoinimerina ao amin’ ny lapany atao hoe "Mahandrihono" ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga dia sahabo ho 1,45 m ny halavan’ Andrianampoinimerina. Ary farany, i Mayeur dia nanoratra tamin’ ny taona 1777 tao amin’ ny diariny fa araka ny notaterina taminy dia fohy Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga. === Mazava hoditra === Momba ny fihodirany dia tsisy sary ahafahana mamantatra izany. "Ilahifotsy" anefa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] raibeny azy. Midika izany fa fotsy fihodirana na mazava hoditra Andrianampoinimerina. Mbola ny hafa-draibeny manao hoe "Ilahifotsy avy amin’ alahamadintany no tompon’ ny farany" no nentiny nandresy lahatra ny vahoakan’ [[Ambohimanga]] raha naka ny fanjakana tao Ambohimanga Andrianampoinimerina satria mantsy mitovy volonkoditra sy fiaviana amin’ ny voalazan’ Andriambelomasina izy (fa raha tsy fotsy izy no tsy avy amin’ ny alahamadintany dia ho mpisandoka fotsiny ihany). Manaraka izany, [[Radama I]] zanaka naterak’ Andrianampoinimerina dia olona fotsy fihodirana na mazava fihodirana, malama volo, maranitr' orona fa tsy mangamanga sy ngita volo, no tsy manana endrika afrikana. Inoana araka izany fa tsy mifanalavitra loatra amin’ ny endri-d[[Radama Voalohany|Radama I]] Andrianampoinimerina rainy. Ary farany, nisy sary vita hosodoko momba an’Andrianampoinimerina, sary izay mampiseho fa olona fotsy na mazava fihodirana, maranitr' orona ary lavalava endrika izy. Misy moa ny milaza fa tsy tena endrik’ Andrianampoinimerina no hita amin’ ilay hosodoko. Ny tsy azo hidivirana anefa dia hatramin’ ny nahavitan’ izany sary hosodoko izany dia maro ireo taranak’ Andrianampoinimerina no nitazona dika mitovy amin’ izany, eny hatrany anaty rovan’ Antananarivo sy Ambohimanga ary amin’ ny rova maro amin’ ny vohitra 12. Midika izany fa saika noeken’ ny maro ho manakaiky tanteraka ny endrik’ Andrianampoinimerina iny sary hosodoko mahakasika azy iny. [[Sary:Sary maneho ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, antsoina koa hoe Ilahifotsy na Imboasalama.JPG|vignette|329x329px|Andrianampoinimerina]] == Ny nitazaina azy == === Fahazazany === Kamboty reny fahazaza Andrianampoinimerina ka teo anilan-drainy tany Anjozorobe izy no nitoetra. Tsy zanaky ny vadiben’ Andriamiharamanjaka moa izy no tsy mba nisy reny hihantahantana ka tamin’ ny fahazazany dia efa nahakarakara tena sy nahay nitady vola ary nampiasa ny herin-tsandriny izy. Ny manarakandro, ny miasa tany, ny kilalaon-tsaina, ny [[tafasiry]] amin’ ny antitra, ny mikarakara ny zandriny iray tampo aminy, ny mitsidika ny vohitra manan-tantara ary ny mihaino kabary an-dapa no nandaniany ny antokonandrony fa tsy mba liana tamin’ ny fanaon’ ny zaza sy tanora mitovy taona aminy izy. Rehefa henon’ [[Andrianjafy]] anadahin-dreniny, Andrianjafy izay efa nanjaka nandimby an’ [[Andriambelomasina]] teo [[Ambohimanga]], ary Andrianjafy moa tsy niteraka rahateo, ny nahazo an’ Andrianampoinimerina dia nalainy ho any aminy eny Ambohimanga izy izay hany havany akaiky. Koa nandao an-drainy Andrianampoinimerina ary tonga nonina teo Ambohimanga ka nankinin' Andrianjafy tamin' ny loholona teo Ambohimanga ny fitaizana azy. Na dia teo Ambohimanga aza dia mbola notohizan' Andrianampoinimerina hatrany ilay toetrany mahakarakara tena sy be atao. Ho fehiny, [[kolontsaina]] roa samy hafa no nitaizana an’ Andrianampoinimerina dia ny kolontsain’ [[Anjozorobe]] avy amin’ ny rainy ary ny kolontsaina merina avy amin’ ny fianakavian-dreniny. == Ny nahazoany ny fanjakana sy ny nanitarany izany == === Saika Ralaitokana no nanjaka === [[Sary:Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga.JPG|vignette|Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga]] Tsiahivina ny hafatr’ [[Andriambelomasina]] fony fahavelony fa rehefa modimandry izy dia [[Andrianjafy]] no manjaka ary aorian’ Andrianjafy kosa dia Ilahifotsy avy amin’ Alahamadintany zafikeliny no manjaka. Nankato tanteraka ny hafa-drainy Andrianjafy fony izy nihevitra fa momba izy, koa nankininy tamin’ ireo loholona teo [[Ambohimanga]] ny fitaizana an’ Andrianampoinimerina nandrandrainy handimby azy rahatrizay. Tato aoriana anefa dia niteraka an-d[[Ralaitokana]] i Andrianjafy ka novoriny ny vahoaka ary nilazany fa Ralaitokana no hanjaka aoriany. Tezitra tamin’ Andrianjafy ny loholon’ Ambohimanga izay efa nifankahazo am-po tamin’ Andrianampoinimerina. Nohararaotin’ ireo loholona ireo ny tsy nahateo Ambohimanga an’ Andrianjafy hanandratany ho mpanjaka an’ Andrianampoinimerina sy hakana ny fon’ [[Ambohidrabiby]] sy ny vohitra miaraka aminy. Koa nandefa iraka teroa Ambohidrabiby Andrianampoinimerina handresy lahatra an' Ambohidrabiby sy ny vohitra manodidina hiandany aminy sy haka lamba jaky tenomin' [[Andriandoriamanjaka]] hotafiany amin' ny fanandratana azy ho mpanjaka. Tsy nanaiky Ambohidrabiby raha tsy natao [[Menabe (tany)|menabe]] sy tsy alaimbodihena koa neken' Andrianampoinimerina izany. Ny Andriandoriamanjaka kosa nampitondra lamba jaky ireo irak' Andrianampoinimerina mba hatafy ity farany ho mariky ny maha mpanjaka azy. Vao tafiditra teo Ambohimanga ireo iraka dia nasain’ ny loholon’ Ambohimanga nohidiana ny vavahadin’ Ambohimanga ary natafin’ izy ireo an’ Andrianampoinimerina ny [[jaky]] nentin’ ny iraka sady napetrak’ izy ireo miaraka amin’ ny mpanotrona maro teo [[Ambatomiatendro]] Andrianampoinimerina ary natao fararano ny fanapoahana [[basy]] sy dobok’ [[amponga]] sy [[sodina]]. Teny an-dalana hody ho any Ambohimanga Andrianjafy no nilazana fa efa natsangan’ Ambohimanga ho mpanjaka Andrianampoinimerina. Tsy nino izany izy fa niroso hatrany ny diany ka afaka an’ [[Ambohitrandriamanjaka]] izy no nahatazana an’ Andrianampoinimerina eroa Ambatomiatendro miavaka amin’ ny jaky tinafiny izay mbola mazava loko tsara satria vaovao ka fantatr’ Andrianjafy fa efa lasan’ Andrianampoinimerina Ambohimanga ary Ambohidrabiby koa. Hany hery, nitodi-doha nankeny amin’ ny lafin-kavany eny [[Ilafy (Analamanga)|Ilafy]] Andrianjafy no nanozona an’ Ambohimanga. === Niezaka nampiray ny tany nanjakany === Araka izany, tamin’ Ambohimanga sy ny manodidina no nanjaka Andrianampoinimerina. Ambohidrabiby sy ny vohitra miaraka aminy moa dia nanaiky niandany taminy rehefa nataony tsy alaimbodihena sy menabe. Ilafy sy Andrianjafy kosa mbola nanohitra azy ka niadiany ka resiny. Natambany ho tokon’ [[Avaradrano]], zokin’ Imerina enin-toko ireo. Tsy fantatra marina ny taona nanombohan’ Andrianampoinimerina nanjaka tao Ambohimanga fa efa talohan’ ny taona 1777 nivahinianan’ i Mayeur tao Andratsay izany ka hatramin’ ny taona 1787. Rehefa izany, na dia teo aza ny fifamitranam-pihavanana nifanaovan’ izy sy [[Andrianamboatsimarofy]] mpanjakan’ Imerinatsimo tamin’ ny [[fanambadiana]] dia ady no niafaran’ izy roalahy ka resy sy nandositra any [[Imamo]] Andrianamboatsimarofy (fa tato aoriana izy vao nafindra nafenina tao [[Antsahadinta]]). Nozarain’ Andrianampoinimerina ho toko roa Imerinatsimo mba tsy hatanjaka intsony, dia tokon’ny Vakinisisaony sy tokon' Ambodirano ka nalainy vady ny maro tamin' ny [[Zanakandriana|Zanak' andriana]] teo [[Alasora]] ka nisy napetrany teo Antsahadinta fa izy kosa nanao lapa hitoerany teo Antananarivo. === Fanitarany ny fanjakana === [[Sary:Mahandrihono, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan' Ambohimanga.JPG|vignette|Mahandrihono, lapan' ny mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan' Ambohimanga.]] Rehefa izany, dia nanoa an’ Andrianampoinimerina ny fanjakan’ [[Ambohidratrimo]] izay nanolotra an-d[[Rambolamasoandro]] ho vadiny ka nataony ho toko iray dia [[Marovatana]] izany. Ary ny fanjakana madinika maro tamin’ ny tany antsinanan’ [[Ambohimalaza]] dia nanoa azy na dia nanohitra mafy aza ny tao Ambatomanga ka lasany hatramin’ ny fanjakana [[bezanozano]] amin’ ny faritry [[Mantasoa]]. Nataony isan’ Avaradrano ireo fa tato aoriana vao natao ho [[Vakiniadiana]]. Rehefa izany dia nitarin’ Andrianampoinimerina miakandrefana ny fanjakany ka nanoa azy ny fanjakan’ [[Imamo]], izay nataony isan’ ny tokon’ Ambodirano. Nanoa koa ny fanjakan’ i [[Vonizongo]] ka nataony toko iray dia Vonizongo. Rehefa izany dia nitariny nianatsimo ny fanjakany ka nanoa azy mora foana [[Andriamanalinibetsileo]] mpajakan’ [[Andratsay]]. Dia nitariny nianatsimo amin’ ny [[Betsileo]] ny fanjakany ka Ilaidama ([[Radama I]]) vao 20 taona monja no nasainy nitaritafika ka resy i [[Rivoekembahoaka]] mpanjakan’ i [[Fisakàna]] sy [[Andrinaompanalina]] mpanjakan’ Ambositra Sahasomangana; nanoa azy Andrianantara mpanjakan’ny Manandriana sy [[Andriamanalina III]] mpanjakan’ [[Isandra]] sy [[Raonimpanarivotomponony]] mpanjakan’ i [[Lalazana]] sy [[Andriambavizanaka]] mpanjakan’ i [[Lalangina]] sy [[Rarivoarindrano]] mpanjakan’ i Arindrano. Natambany ho tokon’ ny [[Vakinankaratra]] ireo fanjakan’ [[Andratsay]] sy [[Betsileo]]. Mbola navelany hitondra ny anaram-boninahitra mpanjaka anefa ireo mpanjaka nanoa fa [[Radama I]] no nilaza tany [[Fianarantsoa]] fa tsisy mpanjaka intsony amin’ ny fanjakany eto [[Madagasikara]] afa-tsy izy ihany fa [[Zanakandriana|zanak' andriana]] no anaram-boninahitra isaloran’ ireo mpanjaka nanoa azy. Nandritra izany, ny fanjakan’ Anjozorobe dia efa ireo zanaky ny vadiben’ [[Andriamiharamanjaka]] no nanjaka tao ary izy ireo tsy nety nanoa an’ Andrianampoinimerina koa notafihan’ ito farany izy ireo ka lasany ny ampahany amin’ ny faritry ny fanjakan’ Anjozorobe ka nataony ho anisan’ Avaradrano. Tsy fantatra mazava anefa ny sisin-tany amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe fa dia namporisihiny ny vahoakany hianavaratra mihoatra ny reniranon' i Mananara araka izay tratra.<ref><nowiki>https://www.britannica.com/biography/Andrianampoinimerina?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Vokatry ny fanitaram-panjakana === [[Sary:Expansion of Merina Kingdom during reign of Andrianampoinimerina 1787-1810.png|vignette|413x413px|Fanitarana ny Fanjakan' Imerina notarihin' Andrianampoinimerina (taona 1787-1810)]] Araka izany, niainga tamin’ ny faritra kely indrindra Andrianampoinimerina ka tonga lehibe indrindra ny fanjakany, ary izy no mpanjaka voalohany nahatafaray ny fanjakana merina hatramin' ny andro nizaran' [[Andriamasinavalona]] izany ho fanjakana efatra. Nataony enin-toko Imerina. Raha tsiahivina dia talohan’ ny taona 1787 (ary efa talohan’ ny taona 1777) no efa mpanjakan’ [[Ambohimanga]] Andrianampoinimerina ary teo ny renivohitry ny fanjakany nisy ny lapany natao hoe Mahandrinono. Tamin’ izany, ny andriana fito toko dia tsy mba nomeny zaratany teo Ambohimanga satria tsy neken’ Ambohimanga izany, fa dia ny terak’ Ambohimanga (na [[andriana]] na [[hova]] na [[Mainty enin-dreny|mainty]]) efa tompontany teo ihany sy ny olona avy amin’ ny lafy valo nampiakarin’ Andrianampoinimerina taty Imerina (ny mpanandro, ny mpisikidin' andriana, ny [[ombiasa]]) sy ny mpiambina andriana ary ny vady amanjanak’ Andrianampoinimerina no nonina teo Ambohimanga. Tamn' ny taona 1787 ka hatramin’ ny taona 1810 kosa no namoriany an’ Imerina sy nampanekeny ny fanjakana maro hafa ka ny rovan’ Antananarivo no renivohitry ny fanjakany izay nisy ny lapany atao hoe "Mahitsielafanjaka". Ny tranokotona maro nitoeran’ ny ankohonana sy fianakaviana akaiky an’ Andrianampoinimerina no nanodidina ny lapa tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan' Antananarivo]]. Teroa ambany avaratry ny rova kosa, manodidina an’ [[Andohalo]] dia nisy faritra nohodidininy hadivory ka fianakaviana notsongainy avy amin' [[Andriatompokoindrindra]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]], [[Andriandoriamanjaka]], [[Raberanto]] ary [[Zazamarolahy]] no namponeniny tamin’ izany faritra voahodidina hadivory izany. Teo atsimon’ ny rova kosa no nametrahany ny Voromahery mpiambina azy. Tsy noekeny hisy loholona hova sy mpanandro sy mpimasy nonina teo akaikin’ ny rovan’ Antananarivo. Fa ny sisa amin’ ny andriana sy hova ary mainty enin-dreny amin’ Imerina enin-toko dia samy nomeny zaratany saingy ivelan’ Andohalo sy tamin’ ny faritra manodidina ny vohitr’ Antananarivo azon’ izy ireo honenana. Izany fizaran-tany izany no tsy itovizan’ Antananarivo sy Ambohimanga. == Ny anarana nisalorany == [[Sary:Mahitsielafanjaka, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antananarivo.JPG|vignette|Mahitsielafanjaka, lapan' ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan'Antananarivo]] === Imboasalama na Ramboasalama === Mpanjaka nitondra anarana betsaka indrindra Andrianampoinimerina. Tamin' ny fahazazany dia Imboasalama no anarana niantsoan’ ny lafin-drainy azy tany [[Anjozorobe]] fa farariana izy noho izy [[Alahamady|vintan' Alahamady]]. === Ilahifotsy === Ilahifotsy kosa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] sy ny lafin-dreniny azy teny [[Ambohimanga]]. Vao nanjaka teo Ambohimanga izy dia nisalotra ny anarana Andrianampoinimerina, nentiny nampangina ny andriana merina madio izay nanenjika azy ho manila merina sy mpisandoka fahefana ary koa hanehoany ny maha zafind-[[Rangorinimerina]] azy, ary ny vadibeny dia nantsoiny hoe [[Rabodonimerina]]. === Ny Ombalahibemaso === Noho izy manana toe-tsaina mpitarika, tsy mifidy tany hiadiana, sahy manao dingana lehibe ho amin' ny fanovana, manana vinam-piarahamonina, hendry, mahalala ny pitsony amin’ ny fanjakany, mikendry hatrany ny fampandrosoana ny fanjakany sy ny vahoakany ary miaro ny harem-pireneny sy ny vahoakany amin' ny hafetsen' ny vahiny dia nantsoin’ ny vahoakany sy ny fanjakana manodidina tamin’ ny anarana hoe Ny Ombalahibemaso izy. Tamin’ Andrianampoinimerina nampandry tany [[Mandiavato]] no mianavaratra-atsinana dia nitaingina ny vatolampy avobe eo ambony atsinanan’ ny tanàna [[Imiantsoarivo]]. Betsaka ny fanomezana naterin’ ny olona ho azy ka faly izy noho izany. Nitsangana izy amin’ ny maso mihiratra be nijery ny vahoaka, toy ny ombilahy hiady. Izany, hono, nanaovan’ ny olona azy hoe ”Ombalahibemaso”. Tamin’ izay koa no nanovany ny anaran’ ny tanàna natao hoe “Ambatofisaorana” satria teo no nisaorany ny vahoaka naneho fitiavana azy. == Ny toetsainy == === Saro-piaro tamin' ny fanjakany === Olon’ ny fitiavan-tanindrazana sy ny firaisam-pirenena: "Ny ranomasina no valamparihiko", izany no teny filamatra napetrany entiny nanehoany ny finoany fa foin’ Andriananahary ho fanjakany ny Nosy iray manontolo. Na dia tsy tanteraka aza izany dia efa nanaiky azy ny ampahatelon’ny faritr' i Madagasikara ary natahoran' ny fanjakana maro sisa izy talohan' ny fodiamandriny. Ambonin’ izany, navahan’ Andrianampoinimerina tsara ny teraky ny Nosy sy ny vahiny (Arabo, Vazaha, Sinoa, Karana, Afrikana). Noheverin’ Andrianampoinimerina fa hametsifetsy ny vahoakany sy hanangona ny harena eto an-toerana fotsiny no ahatongavan’ ireo vahiny (Arabo, Eropeana, Indiana, Sinoa, Afrikana) ka noferan’ Andrianampoinimerina fa hatreo Ambatomanga sy Betafo ary Maevatanana no azon’ ireo vahiny hiakarana sy tsidihana raha avy any amorontsiraka sy avy any atsimo hoany ankibon' Imerina izy ireo. Ny Malagasy kosa, dia ny [[Sakalava]], [[Betsileo]], [[Betsimisaraka]] sy ireo foko hafa mponina amin’ ny Nosy, dia navelan’ Andrianampoinimerina hiakatra an’ Imerina satria noheveriny fa ny lafivalon’ ny Nosy no fanjakany ka vahoakany no niheverany azy ireo na dia hafa foko aza. Fantatr’ Andrianampoinimerina koa fa hamotika ny vahoaka ny toaka sy fomban’ ny vahiny koa nofehezin’ Andrianampoinimerina tamin’ ny sainy ny vahoakany ka novoriany ny vahoaka ary nalainy ny omby velona nampibobohany toaka ary nasainy norasainy ka indreo ny atin’ ny omby masaky ny toaka ka niaiky ny vahoaka fa ratsy ny fomba vahiny. === Olon' ny fisokafana amin' ny samy Malagasy === Olon’ ny fisokafana: Voalohany, amin’ ny lafiny firazanana dia maro ireo hova sy olona avy amin’ ny fanjakan’ [[Anjozorobe]], [[Imamo]], [[Vonizongo]], [[Andratsay]], [[Betsileo]], [[Sakalava]], [[Antemoro]], sns izay nankasitrahany no nataon’ Andrianampoinimerina ho isan’ ny [[Zanadralambo]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]] ary [[Zazamarolahy]]. Niteraka fahatezerana teo amin’ ny andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana izany saingy gadra lava no sazy miandry ireo andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana ireo raha nanohitra izany ka tsy nisy sahy nivolana imaso. Nipetraka ho tarazo tamin' ny mpanjaka nandimby azy izany fisokafana izany, ka [[Radama I]] dia nanana vady sakalava, [[Ranavalona I]] dia niteraka tamin’ Andriamihaja [[hova]], Ranavalona I dia nanangana zaza avy amin’ ny fanjakan’ Andratsay ary [[Ranavalona II]] sy [[Ranavalona III]] ary [[Rasoherina]] dia vadin’ ny [[Rainilaiarivony|praiministra]] izay hova. Faharoa, teo amin’ ny raharaham-panjakana koa dia nanao fisokafana tamin’ ny [[Vondrom-poko|foko]] hafa sy ny hova merina izy ka saika ny olona avy amin’ ny foko hafa sy hova merina no nanodidina azy tao androvan’ Ambohimanga. Ohatra, Ratendro sy Rabefiraisana taranak’ andriana avy any Imamo no lehiben’ ny mpanandrony sy mpanolo-tsainy. Nodidiany àry fa izay hanjaka handimby azy dia tsy maintsy miditra ao amin’ ny tranon-dRabefiraisana eo Ambohimanga aloha. I [[Hagamainty]] sy i [[Hagafotsy]] hova koa no anisan’ ny mpanolo-tsainy. Ary rehefa notaterina taminy fa ny mpanjakan’ Andratsay sy ireo mpanjakan’ ny [[Betsileo]] tao atsimon’ ny fanjakany dia nampiasa [[Anakara]] dia nampiakatra Anakara avy any [[Vohipeno]] izy ho ombiasiny sy hampianatra [[sorabe]] ny zanany ka ireo Anakara ireo dia to teny taminy. Fahatelo, teo amin’ ny fanambadiana koa dia nanohy ny fisokafana efa nataon’ [[Andriambelomasina]] raibeny izy satria ny zanany tamin’ ny andriambavy merina ampolony maro dia nampanambadiny zanakandriana tamin’ ny foko hafa manodidina an’ Imerina. Inoana fa ilay maha manila merina-Anjozorobe azy no nahatonga an’ Andrianampoinimerina tsy nanana olana amin’ ny fisokafana sy fifandraisana amin’ ny foko sy firazanana hafa. === Olon' ny toekarena Andrianamponimerina === Olon’ ny toekarena: "Izaho tsy manampahavalo afa-tsy ny [[mosary]]" hoy Andrianampoinimerina. Nezahiny ho mandry ny tany ary notolorany [[angady]] ny isan-dahy ka nasainy namboly ny olona. Rehefa izany dia nanisy tsena iray isan-kerinandro sy isam-bohitra izy ka nitobaka ny vokatra, resy ny mosary ary voky ny vahoaka. Satria vory maro ny olona isaky ny tsena koa nataony andro sy toerana nampitàna ny hafany ny andro tsena ary [[kabary]] no anaovan’ ny irak’ andriana izany. === Olon' ny fahamarinana sy ny fikirizana === Olon’ ny fahamarinana: “Ny fanjakana tsy ananako havana, hoy izy, ka rehefa vandana dia [[kary]]". Tsy tiany ny [[kolikoly]] sy ny tsy marina. Tsy nanavahany io fa na dia ny vady amanjanany sy ny iray tampo aminy aza dia maro no nokendaina sy natao sesitany raha nikasa ny hiaka-dapa na hanohitra azy. Olon’ ny fikirizana: Na teo amin’ ny lafiny ara-tafika, na fambolena na fotodrafitrasa na fitiavana sy maro hafa dia olona be kiry Andrianampoinimerina ka tsy navelany raha tsy azony izay ilainy. Toy izany, raha hariva nandrotsa-bary iny izy tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan’ Antananarivo]] no nahatsiaro [[sakay]] dia naniraka olona haka [[pilokely]] teny Ambohimanga ka voaloatra ny vary tonga ny pilokely. Toy izany koa, manina an’ i [[Miangaly]] izy ka tsy navelany raha tsy iny maizim-bava vilany izy nanainga teo [[Antananarivo]] ary nandry tamin’ i Miangaly tany [[Manjakandriana]] ny halina iny ihany. Ary raha nisy vohitra notafihiny nanohitra azy dia tsy navelany fa notafihiny sy nataony fahirano tsy ankiato ka nanaiky azy ny farany. Olona tia tsidi-bohitra sy mamangy havana: Tsy mba mahatafatoetra ao an-drova Andrianampoinimerina fa dia mitsidika ny tanàna sy vohitra sy lohasaha sy fantsakana maro amin’ ny fanjakany, tsy mba ho fialamboly fa fitiavana mifanerasera mivantana amin’ ny vahoakany ahalalany ny olana sy vokatra ary ny tantaram-bohitra ka maro ny vatolahy sy anaran-tanàna ary loharano saika nifamatotra tamin’ ny nandalovany. Olon’ ny tontolo iainana: Izy no mpanjaka voalohany taty Imerina namoaka didy fa tsy azo aripaka ny [[ala]] amin’ ny tanin’ andriamanjaka rehetra indrindra ny manodidina ny vohitr’ [[Ambohimanga]]. Anefa ny hazo nianjera sy maina amin' ny tanin' ny mpanjaka dia azon' ny mananontena alaina atao [[kitay]]. Notsinjoviny koa ny biby maro ka ny [[goaika]] teo Ambohimanga dia tsy nekeny ny famonoana izany ary namonoany [[omby]] isan-kerinandro. Olona tia rà: Nahagaga tokoa fa tamin’ ny fanjakana fahavalony dia ny fo no nentin’ Andrianampoinimerina nampanaiky azy ireny ka raha nanda izany ireo [[Vondrom-poko|foko]] ireo dia notafihiny ka tsy navelany raha tsy resiny sy voababony. Fa ny amin' ny vady aman-janany kosa dia tsy mba namindrany fo fa dia novonoiny tsisy antra na nataony sesitany lavareny raha noheveriny fa namadika azy. === Tia vehivavy: vady, reny, anabavy,siny maro hafa izy === [[Sary:Fasan-dRasendrasoa , vadiben'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, ao amin'ny Rovan' Ambohidrabiby.JPG|vignette|248x248px|Fasan-dRasendrasoa, vadiben' Andrianampoinimerina, ao amin' ny Rovan' Ambohidrabiby.]] Olona tia vehivavy: Nomen' Andrianampoinimerina lanja sy anjara manokana teo amin' ny fiainany ny vehivavy. Voalohany, ampolony maro ny vadiny ka misy ny tena tiany ary misy kosa vadim-panjakana ho fitandroana fahalemana. Tany amboalohany dia [[Rabodonimerina]] no vadibeny ary nampitoeriny tao [[Ambohimanga]] saingy tsy niteraka izy ireo. Nony niamboho Rabodonimerina dia [[Rasendrasoa]] zanak' Andriamanitrirazaka taranak' [[Andriampolofantsy]] no lasa vadibeny ary napetrany tao [[Ambohidrabiby]]. Faharoa, ny lapa Mahandrihono ao Ambohimanga izay misy azy dia ahitana sary nono eny akaikin' ny tapenaka izay tazan' ny masony raha mitsilany matory eo ampandriany izy. [[Sary:Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta.JPG|vignette|253x253px|Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta]] Fahatelo, nanana lanja manokana taminy ny anabaviny sy ny reniny ary ny renibeny ka noferany fa ny tera-d[[Rangorinimerina]] renibeny sy ny tera-d[[Ralesoka]] anabaviny ihany no mahazo manjaka mandimby azy. Ankoatr' izany, navahany manokana ny vehivavy mananotena izay nomeny alalana haka kitay amin' ny alany. Ary farany, nofaritany fa mitondra Radama I nefa an' ny vehivavy ny farany dia an' i Mavo izany izay nisalotra ny anarana [[Ranavalona I|Ranavalona]] izay nalaina avy amin' ny anarana [[Ranavalonandriambelomasina]] renin' Andrianampoinimerina. == Ny niafarany == Tsisy nisy nahavita izay vitan’ Andrianampoinimerina tamin’ ny mpanjaka rehetra teto [[Madagasikara]] talohany. Izy no nampanaiky ny fanjakana maro nanodidina an’ Ambohimanga sy [[Imerina]]. Matsilo saina izy satria na dia tsy nahita ranomasina aza izy ary na dia nonina taty anivon-tany dia fantany fa [[nosy]] i Madagasikara ary tokony ho fanjakana tokana fa tsy hizarazara. Izy no Rain’ ny fampivondronana ho fanjakana tokana an’ i Madagasikara. Raha nitaratra tamin’ ny loharano teo [[Ankatso]] izy dia hitany fa efa antomotra ny fodiamandriny ka nanafatra izy fa eny [[Ambohimanga]] no hafenina izy noho io vohitra io iafenan' ny lafin-kavany akaiky azy. Fa ny andriana miafina tamin' ny [[fitomiandalana]] teo androvan' Antananarivo dia misy razany ny sasany saingy lavitra kokoa. Tratra antitra Andrianampoinimerina ka ny taona 1810 izy no niamboho ary nafenina teo atsimon’ [[Andriambelomasina]] raibeny ao an-drovan’ Ambohimanga. Sahy nampamono ny zanany roalahy hafa mba hampanjaka an’ Ilaidama. na toy ny nataon’ Andrianampoinimerina taty aoriana. Tato aoriana anefa, raha vao voazanaka i [[Madagasikara]] dia tsapan’ ny mpitondra frantsay fa mbola maro ny Malagasy nino ny hasin’ ny razan’ andriana koa nafindran’ ny [[Frantsa|Frantsay]] ho ao androvan’ Antananarivo ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Tamin' ny taona 2008, tamin’ ny fitondran’ i [[Marc Ravalomanana]] no tafaverina ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Niteraka resabe anefa izany famindrana izany satria tao ny tsy nankasitraka noho io famindrana io natao mangingina, raha niteraka fankasitrahana kosa hoan' ny hafa izay nihevitra fa voavaha ny famonjàna ara-tantara ny firenena malagasy nataon' ny mpanjanatany. == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * '''Mpanjaka merina''' ** [[Rafohy]] (maty tamin' ny 1540) na [[Rangita]] (maty tamin' ny 1530) ** [[Andriamanelo]] (nanjaka 1540-1575) ** [[Ralambo]] (nanjaka 1575-1610) ** [[Andrianjaka]] (nanjaka 1600-1610) ** [[Andriantsitakatrandriana]] (nanjaka 1630-1650) ** [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] (nanjaka 1650-1670) ** [[Andrianjakatsitakatrandriana]] (nanjaka 1670-1675) ** [[Andriamasinavalona]] (nanjaka 1675-1710) ** [[Andriantsimitoviaminandriandrazaka]] (nanjaka 1710-1730) ** [[Andriambelomasina]] (nanjaka 1730-1770) ** [[Andrianjafy]] (nanjaka 1770-1787) ** [[Andrianampoinimerina]] (nanjaka 1787-1810) ** [[Radama I]] (nanjaka 1810-1828) ** [[Ranavalona I]] (nanjaka 1828-1861) ** [[Radama II]] (nanjaka 1861-1863) ** [[Rasoherina]] (nanjaka 1863-1868) ** [[Ranavalona II]] (nanjaka 1868-1883) ** [[Ranavalona III]] (nanjaka 1883-1897) * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Fanovozan-kevitra == * Ade Ajayi, Jacob F. (1998). ''General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 9780520067011</nowiki>. * Blanchy, Sophie; Rakotoarisoa, Jean-Aimé; Beaujard, Philippe; Radimilahy, Chantal (2006). ''Les dieux au service du peuple. Itinéraires religieux, médiations, syncrétisme à Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811140465</nowiki>. * Callet, François (1908). ''Tantara ny andriana eto Madagasikara'' (''histoire des rois''). Antananarivo: Imprimerie Catholique. * Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"''. Leiden, the Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 978-90-04-20980-0</nowiki>. * Domenichini-Ramiaramanana, Bakoly (1983). ''Du ohabolana au hainteny: langue, littérature et politique à Madagascar''. Paris: KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782865370634</nowiki>. * Ellis, Stephen; Rajaonah, Faranirina (1998). ''L'insurrection des menalamba: une révolte à Madagascar, 1895–1898''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-796-1</nowiki>. * Fage, J.D.; Flint, J.E.; Oliver, R.A. (1986). ''The Cambridge History of Africa: From c. 1790 to c. 1870''. London: Cambridge University Press. <nowiki>ISBN 0-521-20413-5</nowiki>. * Featherman, Americus (1888). ''Social history of the races of mankind: Volume 2, Part 2''. London: Trübner & Co. * Fournet-Guérin, Catherine (2007). ''Vivre à Tananarive: géographie du changement dans la capitale malgache''. Antananarivo, Madagascar: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-84586-869-4</nowiki>. * Freeman, Joseph John; Johns, David (1840). ''A narrative of the persecution of the Christians in Madagascar: with details of the escape of six Christian refugees now in England.'' Berlin: J. Snow. * Frémigacci, Jean (1999). "Le Rova de Tananarive: Destruction d'un lieu saint ou constitution d'une référence identitaire?". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''Histoire d'Afrique''. Paris: Éditions Karthala. * Galibert, Didier (2009). ''Les gens du pouvoir à Madagascar – Etat postcolonial, légitimités et territoire (1956–2002)''. Antananarivo: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811131432</nowiki>. * Nave, Ari (2010). "Andrianampoinimerina". In Appiah, A. and H.L. Gates (ed.). ''Encyclopedia of Africa, Volume 2''. Oxford University Press. <nowiki>ISBN 9780195337709</nowiki>. * Ogot, Bethwell (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 978-92-3-101711-7</nowiki>. * Rabedaoro, Eris (2010). ''Fanorona'' (amin' ny teny frantsay). Paris: Publibook. <nowiki>ISBN 9782748355871</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (1983). ''Les souverains de Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-059-7</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (2012). "Andrianampoinimerina et la tentative d'autonomisation de l'état Merina. Madagascar XVIIIe siecle". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''L'invention religieuse en Afrique: histoire et religion en Afrique noire''. Karthala Editions. pp. 201–212. <nowiki>ISBN 9782865373734</nowiki>. * Ranaivo, Flavien; Janicot, Claude (1968). ''Les guides bleues: Madagascar''. Paris: Librairie Hachette. * Rich, Jeremy (2012). "Andrianampoinimerina". In Akyeampong, EK and HL Gates (ed.). ''Dictionary of African Biography''. Oxford University Press. pp. 229–230. <nowiki>ISBN 9780195382075</nowiki>. * Van Zant, Peter (2013). ''New Developments In Asian Studies''. New York: Routledge. <nowiki>ISBN 9781136174704</nowiki>. == Loharano sy fanamarihana == [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] [[sokajy:Mpanjakan'i Madagasikara]] f7gonc2po0f4jhj3k0u60igtr3httwr 1153321 1153320 2026-11-06T14:53:43Z Gaël RALANTONIRINA 35834 1153321 wikitext text/x-wiki {{Infobox olona|anarana=Ramboasalama Andrianamponimerina|teraka=Teraka ny taona manodinana 1745|toerana=Ikaloy avaratr'Antananarivo|maty=1810|firenena=Malagasy|asa=Mpanjakan'ny foko merina, mpandrafitra lalàna|seha-pitiavana=Maro vady|asa hafa=Mpandrafitra lalàna Mpampandry tany|sary=Andrianamponimerina}} '''Andrianampoinimerina''' dia anisan' ny [[mpanjaka]] voalohany teo amin' ny [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]]. Teraka tamin' ny taona 1745 izy ary maty tamin' ny taona 1810. Imboasalama no anarany font izy mbola kely. [[Andriamiharamanjaka]] no rainy ary [[Ranavalonandriambelomasina]] no reniny. Nanambady maro izy ka anisan' izany [[Rabodonimerina]], [[Rasendrasoa|Rasendrasoa,]] [[Rambolamasoandro]] ary i [[Miangaly]]. [[Radama I]] zanany no nandimby azy rehefa niamboho izy. == Ny fanjakany == Nanjaka teo anelanelan ' ny 1787-1810 izy. Ny nanamarika ny fanjakany dia ny fampihavanana indray an' Imerina taorian' ny ady an-trano nandritra ny 77 taona, ary ny fanitaram-panjakana nanaraka izany tany amin' ny faritra manodinana ny foko Merina ka nahatonga ny fampiraisana an' i [[Madagasikara]] teo ambany fitondran' ny Merina. Andrianampoinimerina dia olo-malaza eo amin' ny kolontsaina. Ny tantaram-piainany, araka ny lovantsofin' ny [[Merina]], dia mifangaro [[angano]], ary heverina ho anisan' ny mpitari-tafika sy mpitarika ara-pôlitika lehibe indrindra teo amin' ny tantaran' i Madagasikara. Andrianampoinimerina dia nandray fahefana rehefa nesorina ny dadatoany, [[Andrianjafy]], izay nanjaka tao [[Avaradrano|Imerina Avaradrano]]. Talohan' ny nanjakan' Andrianampoinimerina dia nifandona tamin' ny faritany telo hafa mifanolo-bodirindrina tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina]] teo aloha Imerina Avaradrano, [[faritany]] izay niray hina tamin' ny vanim-potoana nanjakan' [[Andriamasinavalona]] 100 taona lasa izay. Andrianampoinimerina dia nanao ny renivohiny tao [[Ambohimanga]] izay voaaro manda, sady toerana manan-danja ara-panahy sy ara-kolontsaina ary ara-pôlitika izay voatendry ho lova Iraisam-pirenenan' ny [[UNESCO]] tamin' ny taona 2001. Natao toerana ho tsidihana mihitsy ny trano fonenan' ny mpanjaka tany am-boalohany izay eny Ambohimanga ankehitriny . Avy amin' io toerana io no nanitatra tsikelikely ny fanjakany nanerana an' Imerina rehetra tamin' ny voalohany, ary avy eo nanerana ny faritra afovoany lehibe kokoa, ka nitelina ny tanin' ny [[Betsileo]], ny an' ny [[Sihanaka]], ny an' ny [[Bezanozano]] ary ny an' ny [[Bara]]. Rehefa nanjaka nandritra ny 23 taona Andrianampoinimerina tamin' ny fotoana nahafatesany, dia voatambatra soa aman-tsara Imerina ary voaitatra be ny Fanjakana Merina, sady nikasa ny hampiray an' i Madagasikara manontolo mihitsy izy ho eo ambany fahefahany merina. Notohizan-d[[Radama Voalohany|Radama I]], zanany izany fanambarana an'i madagasikara ho iray izany ,izy moa sady mpandova azy ary notanterahin-dRanavalona izany vinavinan-drainy izany tao anatin' ny roapolo taona. == Ny nahaterahan' Andrianampoinimerina == === Ny zava-nisy momba ny fanjakana talohan' ny hanjakany === Raha tsiahivina, dia fanjakana iray tsy mivaky [[Imerina-Ambaniandro|Imerina]] hatramin' ny mpanjaka [[Ralambo]] (1575-1610) ka hatramin’ ny mpanjaka [[Andriamasinavalona]]. Nozarain’ Andriamasinavalona tamin’ ny zanany efa-dahy ny faritry ny fanjakany ka nisy fanjakana 4 teto Imerina dia teo [[Antananarivo]], [[Ambohidrabiby]], [[Ambohimanga]] ary [[Ambohidratrimo]] izay samy nanana ny renivohiny avy. Nifandrafy ireo fanjakana merina efatra ireo ka resiny fanjakan’ Ambohimanga ny an’Ambohidrabiby ary lasany ny fanjakana ka telo sisa dia ny fanjakan’ Ambohimanga, ny fanjakan’ Imerinatsimo (nanana an’ Antananarivo ho renivohiny) ary ny fanjakan’ Ambohidratrimo. Ireo fanjakana Merina ireo nohodidinin' ny fanjakana tsy Merina dia ny fanjakan’ [[Anjozorobe]] tao avaratra sy avaratra antsinanana, ny fanjakan’ [[Andratsay]] tao atsimo, ireo fanjakan' ny [[Bezanozano]] tao atsinanana, ny fanjakan' Imamo tao andrefana atsimo ary ny fanjakan’ i Vonizongo tao andrefana avaratra. Na dia miady sy mifandrafy aza ireo fanjakana Merina telo ireo dia mbola nanao lova tsy mifindra ihany ka nifanambady ny ankohonan' ny mpanjaka tao amin’ izy ireo mba hitazomana ny hasin-drazana sy ny fihavanana.<ref><nowiki>https://www.scribd.com/document/582290090/ANDRIANAMPOINIMERINA?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Ny renin' Andrianampoinimerina === Fony [[Andriambelomasina]] (1730-1760) no nanjaka teo [[Ambohimanga]], dia nisy fifanatonana teo amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe izay marihina fa tsy isan’ ny fanjakana Merina sy nanana an’ [[Andriamiharamanjaka]] ho mpanjakany. Tamin' ny zanany ampolony maro dia akaikin' ny fon' Andriambelomasina kokoa Andrianjafy zanany lahimatoa sy [[Ranavalonandriambelomasina]] zanany vavi matoa. Koa nomen' Andriambelomasina ho vadin’ Andriamiharamanjaka i Ranavalonandriambelomasina mba hitandrovana ny fahalemana amin’ ny fanjakana roa tonta ary hiatrehana ny ady amin’ ny fanjakan’ Imerinatsimo sy Ambohidratrimo. Vadikely anefa Ranavalonandriambelomasina satria Andriamiharamanjaka efa nanana vadibe talohan’ izany. === Ny fahaterahany === Nanaraka sy nitoetra tamin' [[Andriamiharamanjaka]] vadiny tany [[Anjozorobe]] [[Ranavalonandriambelomasina]] ary nitoe-jaza taminy. Rehefa akaiky ny andro hahaterahany dia nananainga Ranavalonandriambelomasina hiteraka any amin' ny ray aman-dreniny eny [[Ambohimanga]]. Saingy teny andalana, raha mbola tsy tafavoaka ny fanjakan’ Andriamiharamanjaka akory dia nihetsi-jaza Ranavalonandriambelomasina ary niteraka teo an-dalana. [[Ikaloy]] no niantsoana io toerana niterahany io ary Andrianampoinimerina ilay zaza naterany. Araka izany, Andriamiharamanjaka mpanjakan’ Anjozorobe no rain’ Andrianampoinimerina. Manila zanak’ Anjozorobe avy amin’ ny rainy ary manila "merina" avy amin' ny reniny Andrianampoinimerina fa tsy "Merina madio" akory. Marihina anefa fa Andriamiharamanjaka dia manila koa satria anisan' ny razambeny sy razan' andriana nanjaka tamin' ny faritr' Anjozorobe dia ireo Andriamamilaza sy [[Andriandoriamanjaka]] izay samy niainga avy eo [[Ambohidrabiby]] ary tarana-d[[Rabiby]] no niverina nankany [[Anjozorobe]]. Manodidina ny taona 1720–1730 ny taona nahaterahan’ Andrianampoinimerina satria i [[Mayeur]], frantsay nivahiny tao amin' ny fanjakan’ Andratsay tamin' ny taona 1777, dia nirakitra tamin’ ny diariny ny filazan’ ny olona nohadihadiany fa Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga dia antidahy. Raha apetraka ary fa efa antidahy Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777 nanoratan’ i Mayeur dia efa mahatratra 50 taona farafahakeliny Andrianampoinimerina tamin’ ny taona 1777. [[Alahamadibe|Vava Alahamady]] amin' ny volana [[Alahamady]] kosa no voalazan' ny lovantsofina fa andro nahaterahany. == Ny endriny sy ny toe-batany == === Lehilahy fohy === Tsy azo sary Andrianampoinimerina satria norarany tsy hiakatra an’ Imerina ny vahiny. Ny [[lovantsofina]] anefa dia mitazona fa lehilahy fohy fa tsy lava Andrianampoinimerina. Araka ny filazan' ny mpitazona tantara momba ny fandrian’ Andrianampoinimerina ao amin’ ny lapany atao hoe "Mahandrihono" ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga dia sahabo ho 1,45 m ny halavan’ Andrianampoinimerina. Ary farany, i Mayeur dia nanoratra tamin’ ny taona 1777 tao amin’ ny diariny fa araka ny notaterina taminy dia fohy Andrianampoinimerina mpanjakan’ Ambohimanga. === Mazava hoditra === Momba ny fihodirany dia tsisy sary ahafahana mamantatra izany. "Ilahifotsy" anefa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] raibeny azy. Midika izany fa fotsy fihodirana na mazava hoditra Andrianampoinimerina. Mbola ny hafa-draibeny manao hoe "Ilahifotsy avy amin’ alahamadintany no tompon’ ny farany" no nentiny nandresy lahatra ny vahoakan’ [[Ambohimanga]] raha naka ny fanjakana tao Ambohimanga Andrianampoinimerina satria mantsy mitovy volonkoditra sy fiaviana amin’ ny voalazan’ Andriambelomasina izy (fa raha tsy fotsy izy no tsy avy amin’ ny alahamadintany dia ho mpisandoka fotsiny ihany). Manaraka izany, [[Radama I]] zanaka naterak’ Andrianampoinimerina dia olona fotsy fihodirana na mazava fihodirana, malama volo, maranitr' orona fa tsy mangamanga sy ngita volo, no tsy manana endrika afrikana. Inoana araka izany fa tsy mifanalavitra loatra amin’ ny endri-d[[Radama Voalohany|Radama I]] Andrianampoinimerina rainy. Ary farany, nisy sary vita hosodoko momba an’Andrianampoinimerina, sary izay mampiseho fa olona fotsy na mazava fihodirana, maranitr' orona ary lavalava endrika izy. Misy moa ny milaza fa tsy tena endrik’ Andrianampoinimerina no hita amin’ ilay hosodoko. Ny tsy azo hidivirana anefa dia hatramin’ ny nahavitan’ izany sary hosodoko izany dia maro ireo taranak’ Andrianampoinimerina no nitazona dika mitovy amin’ izany, eny hatrany anaty rovan’ Antananarivo sy Ambohimanga ary amin’ ny rova maro amin’ ny vohitra 12. Midika izany fa saika noeken’ ny maro ho manakaiky tanteraka ny endrik’ Andrianampoinimerina iny sary hosodoko mahakasika azy iny. [[Sary:Sary maneho ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, antsoina koa hoe Ilahifotsy na Imboasalama.JPG|vignette|329x329px|Andrianampoinimerina]] == Ny nitazaina azy == === Fahazazany === Kamboty reny fahazaza Andrianampoinimerina ka teo anilan-drainy tany Anjozorobe izy no nitoetra. Tsy zanaky ny vadiben’ Andriamiharamanjaka moa izy no tsy mba nisy reny hihantahantana ka tamin’ ny fahazazany dia efa nahakarakara tena sy nahay nitady vola ary nampiasa ny herin-tsandriny izy. Ny manarakandro, ny miasa tany, ny kilalaon-tsaina, ny [[tafasiry]] amin’ ny antitra, ny mikarakara ny zandriny iray tampo aminy, ny mitsidika ny vohitra manan-tantara ary ny mihaino kabary an-dapa no nandaniany ny antokonandrony fa tsy mba liana tamin’ ny fanaon’ ny zaza sy tanora mitovy taona aminy izy. Rehefa henon’ [[Andrianjafy]] anadahin-dreniny, Andrianjafy izay efa nanjaka nandimby an’ [[Andriambelomasina]] teo [[Ambohimanga]], ary Andrianjafy moa tsy niteraka rahateo, ny nahazo an’ Andrianampoinimerina dia nalainy ho any aminy eny Ambohimanga izy izay hany havany akaiky. Koa nandao an-drainy Andrianampoinimerina ary tonga nonina teo Ambohimanga ka nankinin' Andrianjafy tamin' ny loholona teo Ambohimanga ny fitaizana azy. Na dia teo Ambohimanga aza dia mbola notohizan' Andrianampoinimerina hatrany ilay toetrany mahakarakara tena sy be atao. Ho fehiny, [[kolontsaina]] roa samy hafa no nitaizana an’ Andrianampoinimerina dia ny kolontsain’ [[Anjozorobe]] avy amin’ ny rainy ary ny kolontsaina merina avy amin’ ny fianakavian-dreniny. == Ny nahazoany ny fanjakana sy ny nanitarany izany == === Saika Ralaitokana no nanjaka === [[Sary:Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga.JPG|vignette|Vavahady avaratra ao amin'ny vohitra masina Ambohimanga]] Tsiahivina ny hafatr’ [[Andriambelomasina]] fony fahavelony fa rehefa modimandry izy dia [[Andrianjafy]] no manjaka ary aorian’ Andrianjafy kosa dia Ilahifotsy avy amin’ Alahamadintany zafikeliny no manjaka. Nankato tanteraka ny hafa-drainy Andrianjafy fony izy nihevitra fa momba izy, koa nankininy tamin’ ireo loholona teo [[Ambohimanga]] ny fitaizana an’ Andrianampoinimerina nandrandrainy handimby azy rahatrizay. Tato aoriana anefa dia niteraka an-d[[Ralaitokana]] i Andrianjafy ka novoriny ny vahoaka ary nilazany fa Ralaitokana no hanjaka aoriany. Tezitra tamin’ Andrianjafy ny loholon’ Ambohimanga izay efa nifankahazo am-po tamin’ Andrianampoinimerina. Nohararaotin’ ireo loholona ireo ny tsy nahateo Ambohimanga an’ Andrianjafy hanandratany ho mpanjaka an’ Andrianampoinimerina sy hakana ny fon’ [[Ambohidrabiby]] sy ny vohitra miaraka aminy. Koa nandefa iraka teroa Ambohidrabiby Andrianampoinimerina handresy lahatra an' Ambohidrabiby sy ny vohitra manodidina hiandany aminy sy haka lamba jaky tenomin' [[Andriandoriamanjaka]] hotafiany amin' ny fanandratana azy ho mpanjaka. Tsy nanaiky Ambohidrabiby raha tsy natao [[Menabe (tany)|menabe]] sy tsy alaimbodihena koa neken' Andrianampoinimerina izany. Ny Andriandoriamanjaka kosa nampitondra lamba jaky ireo irak' Andrianampoinimerina mba hatafy ity farany ho mariky ny maha mpanjaka azy. Vao tafiditra teo Ambohimanga ireo iraka dia nasain’ ny loholon’ Ambohimanga nohidiana ny vavahadin’ Ambohimanga ary natafin’ izy ireo an’ Andrianampoinimerina ny [[jaky]] nentin’ ny iraka sady napetrak’ izy ireo miaraka amin’ ny mpanotrona maro teo [[Ambatomiatendro]] Andrianampoinimerina ary natao fararano ny fanapoahana [[basy]] sy dobok’ [[amponga]] sy [[sodina]]. Teny an-dalana hody ho any Ambohimanga Andrianjafy no nilazana fa efa natsangan’ Ambohimanga ho mpanjaka Andrianampoinimerina. Tsy nino izany izy fa niroso hatrany ny diany ka afaka an’ [[Ambohitrandriamanjaka]] izy no nahatazana an’ Andrianampoinimerina eroa Ambatomiatendro miavaka amin’ ny jaky tinafiny izay mbola mazava loko tsara satria vaovao ka fantatr’ Andrianjafy fa efa lasan’ Andrianampoinimerina Ambohimanga ary Ambohidrabiby koa. Hany hery, nitodi-doha nankeny amin’ ny lafin-kavany eny [[Ilafy (Analamanga)|Ilafy]] Andrianjafy no nanozona an’ Ambohimanga. === Niezaka nampiray ny tany nanjakany === Araka izany, tamin’ Ambohimanga sy ny manodidina no nanjaka Andrianampoinimerina. Ambohidrabiby sy ny vohitra miaraka aminy moa dia nanaiky niandany taminy rehefa nataony tsy alaimbodihena sy menabe. Ilafy sy Andrianjafy kosa mbola nanohitra azy ka niadiany ka resiny. Natambany ho tokon’ [[Avaradrano]], zokin’ Imerina enin-toko ireo. Tsy fantatra marina ny taona nanombohan’ Andrianampoinimerina nanjaka tao Ambohimanga fa efa talohan’ ny taona 1777 nivahinianan’ i Mayeur tao Andratsay izany ka hatramin’ ny taona 1787. Rehefa izany, na dia teo aza ny fifamitranam-pihavanana nifanaovan’ izy sy [[Andrianamboatsimarofy]] mpanjakan’ Imerinatsimo tamin’ ny [[fanambadiana]] dia ady no niafaran’ izy roalahy ka resy sy nandositra any [[Imamo]] Andrianamboatsimarofy (fa tato aoriana izy vao nafindra nafenina tao [[Antsahadinta]]). Nozarain’ Andrianampoinimerina ho toko roa Imerinatsimo mba tsy hatanjaka intsony, dia tokon’ny Vakinisisaony sy tokon' Ambodirano ka nalainy vady ny maro tamin' ny [[Zanakandriana|Zanak' andriana]] teo [[Alasora]] ka nisy napetrany teo Antsahadinta fa izy kosa nanao lapa hitoerany teo Antananarivo. === Fanitarany ny fanjakana === [[Sary:Mahandrihono, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan' Ambohimanga.JPG|vignette|Mahandrihono, lapan' ny mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan' Ambohimanga.]] Rehefa izany, dia nanoa an’ Andrianampoinimerina ny fanjakan’ [[Ambohidratrimo]] izay nanolotra an-d[[Rambolamasoandro]] ho vadiny ka nataony ho toko iray dia [[Marovatana]] izany. Ary ny fanjakana madinika maro tamin’ ny tany antsinanan’ [[Ambohimalaza]] dia nanoa azy na dia nanohitra mafy aza ny tao Ambatomanga ka lasany hatramin’ ny fanjakana [[bezanozano]] amin’ ny faritry [[Mantasoa]]. Nataony isan’ Avaradrano ireo fa tato aoriana vao natao ho [[Vakiniadiana]]. Rehefa izany dia nitarin’ Andrianampoinimerina miakandrefana ny fanjakany ka nanoa azy ny fanjakan’ [[Imamo]], izay nataony isan’ ny tokon’ Ambodirano. Nanoa koa ny fanjakan’ i [[Vonizongo]] ka nataony toko iray dia Vonizongo. Rehefa izany dia nitariny nianatsimo ny fanjakany ka nanoa azy mora foana [[Andriamanalinibetsileo]] mpajakan’ [[Andratsay]]. Dia nitariny nianatsimo amin’ ny [[Betsileo]] ny fanjakany ka Ilaidama ([[Radama I]]) vao 20 taona monja no nasainy nitaritafika ka resy i [[Rivoekembahoaka]] mpanjakan’ i [[Fisakàna]] sy [[Andrinaompanalina]] mpanjakan’ Ambositra Sahasomangana; nanoa azy Andrianantara mpanjakan’ny Manandriana sy [[Andriamanalina III]] mpanjakan’ [[Isandra]] sy [[Raonimpanarivotomponony]] mpanjakan’ i [[Lalazana]] sy [[Andriambavizanaka]] mpanjakan’ i [[Lalangina]] sy [[Rarivoarindrano]] mpanjakan’ i Arindrano. Natambany ho tokon’ ny [[Vakinankaratra]] ireo fanjakan’ [[Andratsay]] sy [[Betsileo]]. Mbola navelany hitondra ny anaram-boninahitra mpanjaka anefa ireo mpanjaka nanoa fa [[Radama I]] no nilaza tany [[Fianarantsoa]] fa tsisy mpanjaka intsony amin’ ny fanjakany eto [[Madagasikara]] afa-tsy izy ihany fa [[Zanakandriana|zanak' andriana]] no anaram-boninahitra isaloran’ ireo mpanjaka nanoa azy. Nandritra izany, ny fanjakan’ Anjozorobe dia efa ireo zanaky ny vadiben’ [[Andriamiharamanjaka]] no nanjaka tao ary izy ireo tsy nety nanoa an’ Andrianampoinimerina koa notafihan’ ito farany izy ireo ka lasany ny ampahany amin’ ny faritry ny fanjakan’ Anjozorobe ka nataony ho anisan’ Avaradrano. Tsy fantatra mazava anefa ny sisin-tany amin’ ny fanjakany sy ny fanjakan’ Anjozorobe fa dia namporisihiny ny vahoakany hianavaratra mihoatra ny reniranon' i Mananara araka izay tratra.<ref><nowiki>https://www.britannica.com/biography/Andrianampoinimerina?utm_source=chatgpt.com</nowiki></ref> === Vokatry ny fanitaram-panjakana === [[Sary:Expansion of Merina Kingdom during reign of Andrianampoinimerina 1787-1810.png|vignette|413x413px|Fanitarana ny Fanjakan' Imerina notarihin' Andrianampoinimerina (taona 1787-1810)]] Araka izany, niainga tamin’ ny faritra kely indrindra Andrianampoinimerina ka tonga lehibe indrindra ny fanjakany, ary izy no mpanjaka voalohany nahatafaray ny fanjakana merina hatramin' ny andro nizaran' [[Andriamasinavalona]] izany ho fanjakana efatra. Nataony enin-toko Imerina. Raha tsiahivina dia talohan’ ny taona 1787 (ary efa talohan’ ny taona 1777) no efa mpanjakan’ [[Ambohimanga]] Andrianampoinimerina ary teo ny renivohitry ny fanjakany nisy ny lapany natao hoe Mahandrinono. Tamin’ izany, ny andriana fito toko dia tsy mba nomeny zaratany teo Ambohimanga satria tsy neken’ Ambohimanga izany, fa dia ny terak’ Ambohimanga (na [[andriana]] na [[hova]] na [[Mainty enin-dreny|mainty]]) efa tompontany teo ihany sy ny olona avy amin’ ny lafy valo nampiakarin’ Andrianampoinimerina taty Imerina (ny mpanandro, ny mpisikidin' andriana, ny [[ombiasa]]) sy ny mpiambina andriana ary ny vady amanjanak’ Andrianampoinimerina no nonina teo Ambohimanga. Tamn' ny taona 1787 ka hatramin’ ny taona 1810 kosa no namoriany an’ Imerina sy nampanekeny ny fanjakana maro hafa ka ny rovan’ Antananarivo no renivohitry ny fanjakany izay nisy ny lapany atao hoe "Mahitsielafanjaka". Ny tranokotona maro nitoeran’ ny ankohonana sy fianakaviana akaiky an’ Andrianampoinimerina no nanodidina ny lapa tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan' Antananarivo]]. Teroa ambany avaratry ny rova kosa, manodidina an’ [[Andohalo]] dia nisy faritra nohodidininy hadivory ka fianakaviana notsongainy avy amin' [[Andriatompokoindrindra]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]], [[Andriandoriamanjaka]], [[Raberanto]] ary [[Zazamarolahy]] no namponeniny tamin’ izany faritra voahodidina hadivory izany. Teo atsimon’ ny rova kosa no nametrahany ny Voromahery mpiambina azy. Tsy noekeny hisy loholona hova sy mpanandro sy mpimasy nonina teo akaikin’ ny rovan’ Antananarivo. Fa ny sisa amin’ ny andriana sy hova ary mainty enin-dreny amin’ Imerina enin-toko dia samy nomeny zaratany saingy ivelan’ Andohalo sy tamin’ ny faritra manodidina ny vohitr’ Antananarivo azon’ izy ireo honenana. Izany fizaran-tany izany no tsy itovizan’ Antananarivo sy Ambohimanga. == Ny anarana nisalorany == [[Sary:Mahitsielafanjaka, lapan'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antananarivo.JPG|vignette|Mahitsielafanjaka, lapan' ny Mpanjaka Andrianampoinimerina ao amin' ny Rovan'Antananarivo]] === Imboasalama na Ramboasalama === Mpanjaka nitondra anarana betsaka indrindra Andrianampoinimerina. Tamin' ny fahazazany dia Imboasalama no anarana niantsoan’ ny lafin-drainy azy tany [[Anjozorobe]] fa farariana izy noho izy [[Alahamady|vintan' Alahamady]]. === Ilahifotsy === Ilahifotsy kosa no niantsoan’ [[Andriambelomasina]] sy ny lafin-dreniny azy teny [[Ambohimanga]]. Vao nanjaka teo Ambohimanga izy dia nisalotra ny anarana Andrianampoinimerina, nentiny nampangina ny andriana merina madio izay nanenjika azy ho manila merina sy mpisandoka fahefana ary koa hanehoany ny maha zafind-[[Rangorinimerina]] azy, ary ny vadibeny dia nantsoiny hoe [[Rabodonimerina]]. === Ny Ombalahibemaso === Noho izy manana toe-tsaina mpitarika, tsy mifidy tany hiadiana, sahy manao dingana lehibe ho amin' ny fanovana, manana vinam-piarahamonina, hendry, mahalala ny pitsony amin’ ny fanjakany, mikendry hatrany ny fampandrosoana ny fanjakany sy ny vahoakany ary miaro ny harem-pireneny sy ny vahoakany amin' ny hafetsen' ny vahiny dia nantsoin’ ny vahoakany sy ny fanjakana manodidina tamin’ ny anarana hoe Ny Ombalahibemaso izy. Tamin’ Andrianampoinimerina nampandry tany [[Mandiavato]] no mianavaratra-atsinana dia nitaingina ny vatolampy avobe eo ambony atsinanan’ ny tanàna [[Imiantsoarivo]]. Betsaka ny fanomezana naterin’ ny olona ho azy ka faly izy noho izany. Nitsangana izy amin’ ny maso mihiratra be nijery ny vahoaka, toy ny ombilahy hiady. Izany, hono, nanaovan’ ny olona azy hoe ”Ombalahibemaso”. Tamin’ izay koa no nanovany ny anaran’ ny tanàna natao hoe “Ambatofisaorana” satria teo no nisaorany ny vahoaka naneho fitiavana azy. == Ny toetsainy == === Saro-piaro tamin' ny fanjakany === Olon’ ny fitiavan-tanindrazana sy ny firaisam-pirenena: "Ny ranomasina no valamparihiko", izany no teny filamatra napetrany entiny nanehoany ny finoany fa foin’ Andriananahary ho fanjakany ny Nosy iray manontolo. Na dia tsy tanteraka aza izany dia efa nanaiky azy ny ampahatelon’ny faritr' i Madagasikara ary natahoran' ny fanjakana maro sisa izy talohan' ny fodiamandriny. Ambonin’ izany, navahan’ Andrianampoinimerina tsara ny teraky ny Nosy sy ny vahiny (Arabo, Vazaha, Sinoa, Karana, Afrikana). Noheverin’ Andrianampoinimerina fa hametsifetsy ny vahoakany sy hanangona ny harena eto an-toerana fotsiny no ahatongavan’ ireo vahiny (Arabo, Eropeana, Indiana, Sinoa, Afrikana) ka noferan’ Andrianampoinimerina fa hatreo Ambatomanga sy Betafo ary Maevatanana no azon’ ireo vahiny hiakarana sy tsidihana raha avy any amorontsiraka sy avy any atsimo hoany ankibon' Imerina izy ireo. Ny Malagasy kosa, dia ny [[Sakalava]], [[Betsileo]], [[Betsimisaraka]] sy ireo foko hafa mponina amin’ ny Nosy, dia navelan’ Andrianampoinimerina hiakatra an’ Imerina satria noheveriny fa ny lafivalon’ ny Nosy no fanjakany ka vahoakany no niheverany azy ireo na dia hafa foko aza. Fantatr’ Andrianampoinimerina koa fa hamotika ny vahoaka ny toaka sy fomban’ ny vahiny koa nofehezin’ Andrianampoinimerina tamin’ ny sainy ny vahoakany ka novoriany ny vahoaka ary nalainy ny omby velona nampibobohany toaka ary nasainy norasainy ka indreo ny atin’ ny omby masaky ny toaka ka niaiky ny vahoaka fa ratsy ny fomba vahiny. === Olon' ny fisokafana amin' ny samy Malagasy === Olon’ ny fisokafana: Voalohany, amin’ ny lafiny firazanana dia maro ireo hova sy olona avy amin’ ny fanjakan’ [[Anjozorobe]], [[Imamo]], [[Vonizongo]], [[Andratsay]], [[Betsileo]], [[Sakalava]], [[Antemoro]], sns izay nankasitrahany no nataon’ Andrianampoinimerina ho isan’ ny [[Zanadralambo]], [[Andriandranando]], [[Andrianamboninolona]], [[Andriamasinavalona]] ary [[Zazamarolahy]]. Niteraka fahatezerana teo amin’ ny andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana izany saingy gadra lava no sazy miandry ireo andriana merina mpanindrahindra fahadiovan' ny firazanana ireo raha nanohitra izany ka tsy nisy sahy nivolana imaso. Nipetraka ho tarazo tamin' ny mpanjaka nandimby azy izany fisokafana izany, ka [[Radama I]] dia nanana vady sakalava, [[Ranavalona I]] dia niteraka tamin’ Andriamihaja [[hova]], Ranavalona I dia nanangana zaza avy amin’ ny fanjakan’ Andratsay ary [[Ranavalona II]] sy [[Ranavalona III]] ary [[Rasoherina]] dia vadin’ ny [[Rainilaiarivony|praiministra]] izay hova. Faharoa, teo amin’ ny raharaham-panjakana koa dia nanao fisokafana tamin’ ny [[Vondrom-poko|foko]] hafa sy ny hova merina izy ka saika ny olona avy amin’ ny foko hafa sy hova merina no nanodidina azy tao androvan’ Ambohimanga. Ohatra, Ratendro sy Rabefiraisana taranak’ andriana avy any Imamo no lehiben’ ny mpanandrony sy mpanolo-tsainy. Nodidiany àry fa izay hanjaka handimby azy dia tsy maintsy miditra ao amin’ ny tranon-dRabefiraisana eo Ambohimanga aloha. I [[Hagamainty]] sy i [[Hagafotsy]] hova koa no anisan’ ny mpanolo-tsainy. Ary rehefa notaterina taminy fa ny mpanjakan’ Andratsay sy ireo mpanjakan’ ny [[Betsileo]] tao atsimon’ ny fanjakany dia nampiasa [[Anakara]] dia nampiakatra Anakara avy any [[Vohipeno]] izy ho ombiasiny sy hampianatra [[sorabe]] ny zanany ka ireo Anakara ireo dia to teny taminy. Fahatelo, teo amin’ ny fanambadiana koa dia nanohy ny fisokafana efa nataon’ [[Andriambelomasina]] raibeny izy satria ny zanany tamin’ ny andriambavy merina ampolony maro dia nampanambadiny zanakandriana tamin’ ny foko hafa manodidina an’ Imerina. Inoana fa ilay maha manila merina-Anjozorobe azy no nahatonga an’ Andrianampoinimerina tsy nanana olana amin’ ny fisokafana sy fifandraisana amin’ ny foko sy firazanana hafa. === Olon' ny toekarena Andrianamponimerina === Olon’ ny toekarena: "Izaho tsy manampahavalo afa-tsy ny [[mosary]]" hoy Andrianampoinimerina. Nezahiny ho mandry ny tany ary notolorany [[angady]] ny isan-dahy ka nasainy namboly ny olona. Rehefa izany dia nanisy tsena iray isan-kerinandro sy isam-bohitra izy ka nitobaka ny vokatra, resy ny mosary ary voky ny vahoaka. Satria vory maro ny olona isaky ny tsena koa nataony andro sy toerana nampitàna ny hafany ny andro tsena ary [[kabary]] no anaovan’ ny irak’ andriana izany. === Olon' ny fahamarinana sy ny fikirizana === Olon’ ny fahamarinana: “Ny fanjakana tsy ananako havana, hoy izy, ka rehefa vandana dia [[kary]]". Tsy tiany ny [[kolikoly]] sy ny tsy marina. Tsy nanavahany io fa na dia ny vady amanjanany sy ny iray tampo aminy aza dia maro no nokendaina sy natao sesitany raha nikasa ny hiaka-dapa na hanohitra azy. Olon’ ny fikirizana: Na teo amin’ ny lafiny ara-tafika, na fambolena na fotodrafitrasa na fitiavana sy maro hafa dia olona be kiry Andrianampoinimerina ka tsy navelany raha tsy azony izay ilainy. Toy izany, raha hariva nandrotsa-bary iny izy tao an-d[[Rova Manjakamiadana|rovan’ Antananarivo]] no nahatsiaro [[sakay]] dia naniraka olona haka [[pilokely]] teny Ambohimanga ka voaloatra ny vary tonga ny pilokely. Toy izany koa, manina an’ i [[Miangaly]] izy ka tsy navelany raha tsy iny maizim-bava vilany izy nanainga teo [[Antananarivo]] ary nandry tamin’ i Miangaly tany [[Manjakandriana]] ny halina iny ihany. Ary raha nisy vohitra notafihiny nanohitra azy dia tsy navelany fa notafihiny sy nataony fahirano tsy ankiato ka nanaiky azy ny farany. Olona tia tsidi-bohitra sy mamangy havana: Tsy mba mahatafatoetra ao an-drova Andrianampoinimerina fa dia mitsidika ny tanàna sy vohitra sy lohasaha sy fantsakana maro amin’ ny fanjakany, tsy mba ho fialamboly fa fitiavana mifanerasera mivantana amin’ ny vahoakany ahalalany ny olana sy vokatra ary ny tantaram-bohitra ka maro ny vatolahy sy anaran-tanàna ary loharano saika nifamatotra tamin’ ny nandalovany. Olon’ ny tontolo iainana: Izy no mpanjaka voalohany taty Imerina namoaka didy fa tsy azo aripaka ny [[ala]] amin’ ny tanin’ andriamanjaka rehetra indrindra ny manodidina ny vohitr’ [[Ambohimanga]]. Anefa ny hazo nianjera sy maina amin' ny tanin' ny mpanjaka dia azon' ny mananontena alaina atao [[kitay]]. Notsinjoviny koa ny biby maro ka ny [[goaika]] teo Ambohimanga dia tsy nekeny ny famonoana izany ary namonoany [[omby]] isan-kerinandro. Olona tia rà: Nahagaga tokoa fa tamin’ ny fanjakana fahavalony dia ny fo no nentin’ Andrianampoinimerina nampanaiky azy ireny ka raha nanda izany ireo [[Vondrom-poko|foko]] ireo dia notafihiny ka tsy navelany raha tsy resiny sy voababony. Fa ny amin' ny vady aman-janany kosa dia tsy mba namindrany fo fa dia novonoiny tsisy antra na nataony sesitany lavareny raha noheveriny fa namadika azy. === Tia vehivavy: vady, reny, anabavy,siny maro hafa izy === [[Sary:Fasan-dRasendrasoa , vadiben'ny Mpanjaka Andrianampoinimerina, ao amin'ny Rovan' Ambohidrabiby.JPG|vignette|248x248px|Fasan-dRasendrasoa, vadiben' Andrianampoinimerina, ao amin' ny Rovan' Ambohidrabiby.]] Olona tia vehivavy: Nomen' Andrianampoinimerina lanja sy anjara manokana teo amin' ny fiainany ny vehivavy. Voalohany, ampolony maro ny vadiny ka misy ny tena tiany ary misy kosa vadim-panjakana ho fitandroana fahalemana. Tany amboalohany dia [[Rabodonimerina]] no vadibeny ary nampitoeriny tao [[Ambohimanga]] saingy tsy niteraka izy ireo. Nony niamboho Rabodonimerina dia [[Rasendrasoa]] zanak' Andriamanitrirazaka taranak' [[Andriampolofantsy]] no lasa vadibeny ary napetrany tao [[Ambohidrabiby]]. Faharoa, ny lapa Mahandrihono ao Ambohimanga izay misy azy dia ahitana sary nono eny akaikin' ny tapenaka izay tazan' ny masony raha mitsilany matory eo ampandriany izy. [[Sary:Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta.JPG|vignette|253x253px|Fasan'i Rabodozafimanjaka vadin'Andrianampoinimerina ao amin'ny Rovan'Antsahadinta]] Fahatelo, nanana lanja manokana taminy ny anabaviny sy ny reniny ary ny renibeny ka noferany fa ny tera-d[[Rangorinimerina]] renibeny sy ny tera-d[[Ralesoka]] anabaviny ihany no mahazo manjaka mandimby azy. Ankoatr' izany, navahany manokana ny vehivavy mananotena izay nomeny alalana haka kitay amin' ny alany. Ary farany, nofaritany fa mitondra Radama I nefa an' ny vehivavy ny farany dia an' i Mavo izany izay nisalotra ny anarana [[Ranavalona I|Ranavalona]] izay nalaina avy amin' ny anarana [[Ranavalonandriambelomasina]] renin' Andrianampoinimerina. == Ny niafarany == Tsisy nisy nahavita izay vitan’ Andrianampoinimerina tamin’ ny mpanjaka rehetra teto [[Madagasikara]] talohany. Izy no nampanaiky ny fanjakana maro nanodidina an’ Ambohimanga sy [[Imerina]]. Matsilo saina izy satria na dia tsy nahita ranomasina aza izy ary na dia nonina taty anivon-tany dia fantany fa [[nosy]] i Madagasikara ary tokony ho fanjakana tokana fa tsy hizarazara. Izy no Rain’ ny fampivondronana ho fanjakana tokana an’ i Madagasikara. Raha nitaratra tamin’ ny loharano teo [[Ankatso]] izy dia hitany fa efa antomotra ny fodiamandriny ka nanafatra izy fa eny [[Ambohimanga]] no hafenina izy noho io vohitra io iafenan' ny lafin-kavany akaiky azy. Fa ny andriana miafina tamin' ny [[fitomiandalana]] teo androvan' Antananarivo dia misy razany ny sasany saingy lavitra kokoa. Tratra antitra Andrianampoinimerina ka ny taona 1810 izy no niamboho ary nafenina teo atsimon’ [[Andriambelomasina]] raibeny ao an-drovan’ Ambohimanga. Sahy nampamono ny zanany roalahy hafa mba hampanjaka an’ Ilaidama. na toy ny nataon’ Andrianampoinimerina taty aoriana. Tato aoriana anefa, raha vao voazanaka i [[Madagasikara]] dia tsapan’ ny mpitondra frantsay fa mbola maro ny Malagasy nino ny hasin’ ny razan’ andriana koa nafindran’ ny [[Frantsa|Frantsay]] ho ao androvan’ Antananarivo ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Tamin' ny taona 2008, tamin’ ny fitondran’ i [[Marc Ravalomanana]] no tafaverina ao amin’ ny rovan’ Ambohimanga ny taolambalon’ Andrianampoinimerina. Niteraka resabe anefa izany famindrana izany satria tao ny tsy nankasitraka noho io famindrana io natao mangingina, raha niteraka fankasitrahana kosa hoan' ny hafa izay nihevitra fa voavaha ny famonjàna ara-tantara ny firenena malagasy nataon' ny mpanjanatany. == Jereo koa == * [[Lisitry ny mpanjaka merina]] * '''Mpanjaka merina''' ** [[Rafohy]] (maty tamin' ny 1540) na [[Rangita]] (maty tamin' ny 1530) ** [[Andriamanelo]] (nanjaka 1540-1575) ** [[Ralambo]] (nanjaka 1575-1610) ** [[Andrianjaka]] (nanjaka 1600-1610) ** [[Andriantsitakatrandriana]] (nanjaka 1630-1650) ** [[Andriantsimitoviaminandriandehibe]] (nanjaka 1650-1670) ** [[Andrianjakatsitakatrandriana]] (nanjaka 1670-1675) ** [[Andriamasinavalona]] (nanjaka 1675-1710) ** [[Andriantsimitoviaminandriandrazaka]] (nanjaka 1710-1730) ** [[Andriambelomasina]] (nanjaka 1730-1770) ** [[Andrianjafy]] (nanjaka 1770-1787) ** [[Andrianampoinimerina]] (nanjaka 1787-1810) ** [[Radama I]] (nanjaka 1810-1828) ** [[Ranavalona I]] (nanjaka 1828-1861) ** [[Radama II]] (nanjaka 1861-1863) ** [[Rasoherina]] (nanjaka 1863-1868) ** [[Ranavalona II]] (nanjaka 1868-1883) ** [[Ranavalona III]] (nanjaka 1883-1897) * [[Fanjakan' Imerina]] * [[Lisitry ny mpanjaka teto Madagasikara]] * [[Lisitry ny fanjakana teto Madagasikara]] * [[Tantaran' i Madagasikara]] == Fanovozan-kevitra == * Ade Ajayi, Jacob F. (1998). ''General history of Africa: Africa in the nineteenth century until the 1880s''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 9780520067011</nowiki>. * Blanchy, Sophie; Rakotoarisoa, Jean-Aimé; Beaujard, Philippe; Radimilahy, Chantal (2006). ''Les dieux au service du peuple. Itinéraires religieux, médiations, syncrétisme à Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811140465</nowiki>. * Callet, François (1908). ''Tantara ny andriana eto Madagasikara'' (''histoire des rois''). Antananarivo: Imprimerie Catholique. * Campbell, Gwyn (2012). ''David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar"''. Leiden, the Netherlands: Brill. <nowiki>ISBN 978-90-04-20980-0</nowiki>. * Domenichini-Ramiaramanana, Bakoly (1983). ''Du ohabolana au hainteny: langue, littérature et politique à Madagascar''. Paris: KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782865370634</nowiki>. * Ellis, Stephen; Rajaonah, Faranirina (1998). ''L'insurrection des menalamba: une révolte à Madagascar, 1895–1898''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-796-1</nowiki>. * Fage, J.D.; Flint, J.E.; Oliver, R.A. (1986). ''The Cambridge History of Africa: From c. 1790 to c. 1870''. London: Cambridge University Press. <nowiki>ISBN 0-521-20413-5</nowiki>. * Featherman, Americus (1888). ''Social history of the races of mankind: Volume 2, Part 2''. London: Trübner & Co. * Fournet-Guérin, Catherine (2007). ''Vivre à Tananarive: géographie du changement dans la capitale malgache''. Antananarivo, Madagascar: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-84586-869-4</nowiki>. * Freeman, Joseph John; Johns, David (1840). ''A narrative of the persecution of the Christians in Madagascar: with details of the escape of six Christian refugees now in England.'' Berlin: J. Snow. * Frémigacci, Jean (1999). "Le Rova de Tananarive: Destruction d'un lieu saint ou constitution d'une référence identitaire?". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''Histoire d'Afrique''. Paris: Éditions Karthala. * Galibert, Didier (2009). ''Les gens du pouvoir à Madagascar – Etat postcolonial, légitimités et territoire (1956–2002)''. Antananarivo: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 9782811131432</nowiki>. * Nave, Ari (2010). "Andrianampoinimerina". In Appiah, A. and H.L. Gates (ed.). ''Encyclopedia of Africa, Volume 2''. Oxford University Press. <nowiki>ISBN 9780195337709</nowiki>. * Ogot, Bethwell (1992). ''Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century''. Paris: UNESCO. <nowiki>ISBN 978-92-3-101711-7</nowiki>. * Rabedaoro, Eris (2010). ''Fanorona'' (amin' ny teny frantsay). Paris: Publibook. <nowiki>ISBN 9782748355871</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (1983). ''Les souverains de Madagascar''. Paris: Karthala Editions. <nowiki>ISBN 978-2-86537-059-7</nowiki>. * Raison-Jourde, Françoise (2012). "Andrianampoinimerina et la tentative d'autonomisation de l'état Merina. Madagascar XVIIIe siecle". In Chrétien, Jean-Pierre (ed.). ''L'invention religieuse en Afrique: histoire et religion en Afrique noire''. Karthala Editions. pp. 201–212. <nowiki>ISBN 9782865373734</nowiki>. * Ranaivo, Flavien; Janicot, Claude (1968). ''Les guides bleues: Madagascar''. Paris: Librairie Hachette. * Rich, Jeremy (2012). "Andrianampoinimerina". In Akyeampong, EK and HL Gates (ed.). ''Dictionary of African Biography''. Oxford University Press. pp. 229–230. <nowiki>ISBN 9780195382075</nowiki>. * Van Zant, Peter (2013). ''New Developments In Asian Studies''. New York: Routledge. <nowiki>ISBN 9781136174704</nowiki>. == Loharano sy fanamarihana == [[sokajy:Tantaran'i Madagasikara]] [[sokajy:Mpanjakan'i Madagasikara]] rtib528lxs8k324icadvhv3de6tnw5a 0 115921 1153339 916957 2026-11-07T10:36:14Z Kontributor 2K 31390 Blason fr Ambérieux-en-Dombes (Ain).svg 1153339 wikitext text/x-wiki {{Coord|45.9992|4.9033}} {{infobox tanàna |tanàna=Ambérieux-en-Dombes |firenena={{Frantsa}} |faritany=[[Auvergne-Rhône-Alpes]] |velarantany=15.92 |isam-ponina=1567 |ben'ny tanàna=Bernard Ravoire }} [[sary:Blason fr Ambérieux-en-Dombes (Ain).svg|120px|thumb|right|Mari-piandrian'i Ambérieux-en-Dombes]] I '''Ambérieux-en-Dombes''' dia kaominina ao amin'ny fivondronan'i Bourg-en-Bresse, ao amin'ny departemantan'i [[Ain]], ao amin'ny faritr'i [[Auvergne-Rhône-Alpes]], ao [[Frantsa]]. Ny INSEE dia mampiasa ny kaodim-paositra 01005. I Bernard Ravoire no ben'ny tanàna mandritry ny taona 2008&ndash;2014. Ilay kaominina dia kaominina mpikambana amin'ny fivondronan-kaominin'i Porte ouest de la Dombes == Jeografia == Ny isam-ponin'i Ambérieux-en-Dombes dia 1567 mponina araka ny fanisana natao tamin'ny taona 2006. Ny haavon'ny toerana ambany indrindra dia 265 metatra. Ny haavon'ny toerana avo indrindra dia 302 metatra. Ny fisiana ara-daharampehintany ary ara-daharanjarahasin'ilay kaominina dia 45.9992° ary 4.9033° amin'ny soratra desimaly. Ny faritr'ora dia GMT+1. == Rohy ivelany == * : Tranonkala * [http://www.communes.com/recherche/?q=Ambérieux-en-Dombes Eo amin'i www.communes.com] <references/> [[Sokajy:Tanàna ao amin'ny faritr'i Ain]] phlb6186896syr8l7z7znavu0il32cq 0 198324 1153332 762494 2026-11-07T00:25:18Z Dostojewskij 7697 Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1976 1153332 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=Patrick Vieira.jpg |anarana=Patrick Vieira |teraka=23 Jiona 1976 |maty= |firenena=Frantsa |mpiaraka= |asa= * [[mpilalao baolina kitra]] |taona niasàna= }} '''Patrick Vieira''' dia mpilalao baolina kitra mizaka ny zom-pirenen'i [[Frantsa]] teraka ny 23 Jiona 1976 tao [[Dakar]] == Jereo koa == * [[Biôgrafia]] [[sokajy:Biôgrafia]] {{vangovango}} {{DEFAULTSORT:Vieira, Patrick}} [[sokajy:mpilalao baolina kitra]] [[Sokajy:Teraka tamin'ny taona 1976]] 5nykdgdo80n55uakteybnlv0fd7dhft 0 278846 1153308 1153192 2026-11-06T14:23:25Z Thelezifor 15140 Fitsaboana amin' ny alalan' ny vihim-boa 1153308 wikitext text/x-wiki [[Sary:Tamarindus_indica_pods.JPG|thumb|Kily na madilo na madiro|434x434px]] Ny '''''Tamarindus indica''''' dia karazana hazo ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]],'' sy ao amin' ny zana-pianakaviana ''[[Caesalpinioideae]]''. Io no hany karazana ao amin' ny vondron-karazana '''''Tamarindus'''''. ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> ny anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy io dia atao hoe '''dilo''', '''diro''', '''kile''', '''kililo''', '''kily''', '''lilo''', '''madilo''', '''madiro''', '''monte''', '''monty''', '''voamadilo''', '''voamatony''', ary '''voamatory'''. Karazan-kazo maniry amin' ny faritra trôpikaly maina aty [[Afrika Atsinanana]] ny kily na madiro. Efa hatry ny elabe no nambolena azy tany [[Azia Atsimo]] ka avy any no niparitahany amin' ny faritra trôpikaly rehetra. Nisy vitsivitsy nampidirina tany [[Amerika Afovoany]] tamin' ny taonjato faha-16 ka miparitaka ao [[Meksika]] sy ao [[Hôndorasy]] ary [[Goatemala]] io hazo io amin' izao fotoana izao.[[Sary:YosriBuahAsamJawa.jpg|vignette|253x253px|Voamadilo|ankavia]] [[Sary:Fleurs tamarinier.jpg|vignette|204x204px|Vonin-kily]] Hazo mety mahatratra 10 m hatramin' ny 20 m ny kily. Fohifohy ny vatany. Miadam-paniry izy sady velona maharitra ela. Maharitra ny raviny izay miisa hatramin' ny 24 isaky ny tahon-dravina. Manopy mavo ny voniny izay maniry midina amin' ny volana Mey ka mamoaka voa makirana amin' ny volana Ôktôbra. Eto [[Madagasikara]], indrindra ao amin' ny faritra nentim-paharazana misy ny [[Sakalava]], dia heverina ho hazo masina ny kily na madiro, izay atao hoe "mpanjakan' ny hazo". == Anarana ara-tsiansa hafa == [[Sary:TAMARIND FLOWER.jpg|vignette|Vonin-kily]] Indreto ny anarana hafa ahafantarana ny ''Tamarindus indica'': * ''Cavaraea elegans'' <small>Speg.</small> * ''Tamarindus erythraeus'' <small>Mattei</small> * ''Tamarindus occidentalis'' <small>Gaertn.</small> * ''Tamarindus officinalis'' <small>Hook.</small> * ''Tamarindus somalensis'' <small>Mattei</small> * ''Tamarindus umbrosa'' <small>Salisb.</small> == Fampiasana == === Fampiasana amin' ny fitsaboana nentim-paharazana === [[Sary:Branches of a Tamarind tree.jpg|vignette|Sampan-kily]] Ampahany samihafa amin' ny ''Tamarindus indica'' no ampiasaina ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana atỳ [[Afrika]] sy any [[Azia]], ary any amin' ny faritra mafana hafa. Ireo fampiasana ireo dia mifantoka indrindra amin' ny nofon-boany, ny raviny, ny hoditry ny vatany, ny vihim-boany ary ny fakany. Matetika izy ireo no karakaraina amin' ny endrika ranoka azo amin' ny alalan' ny fampangotrahana, ranoka azo amin' ny alalan' ny fadomana, zava-pisotro, vovoka, na fesana apetaka ivelany<ref name=":1"><small>Havinga, R. M. et al. (2010). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19963055/ ''Tamarindus indica'' L. (''Fabaceae''): Patterns of use in traditional African medicine]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 127(3), 573-588. PubMed.</small></ref>. ==== Ravina ==== [[Sary:Gardenology.org-IMG 7349 qsbg11mar.jpg|vignette|281x281px|Ravin-kily]] Ao [[Afrika Afovoany]] sy [[Afrika Andrefana]] dia ampiasaina manokana ny ravin' nhy ''Tamarindus indica'' amin' ny fitsaboana ratra sy fery. Matetika izy ireo no totoina ho lasa feta ahosorana eo ivelany, na andrahoina anaty rano mba hahazoana ranoka ampiasaina hanasana ny ratra na ny fery<ref name=":1" /><ref name=":2"><small>De Caluwé, E., Halamová, K. et Van Damme, P. (2010). "[https://biblio.ugent.be/publication/990834 Tamarindus indica L.: A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology]". ''Afrika Focus'', 23(1), 53-83.</small></ref>. Any [[Afrika Atsinanana]], indrindra any [[Tanzania]], dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] ny ravin' ny ''Tamarindus indica''. Matetika izy ireo no andrahoina anaty rano ary sotroina. Tsy mitovy amin' izany ny fomba fanao any Afrika Andrefana, izay ampiasana ny hodi-kazo matetika kokoa hitsaboana io aretina io<ref name=":1" />. [[Sary:Tamarindus indica pods2.JPG|vignette|272x272px|Ravina sy voan-kily]] Any amin' ny faritra avaratra amin' i [[Madagasikara]] dia ampiasaina ny raviny. Ny ranoka azo avy amin' ny fampangotrahana ravin' ny ''Tamarindus indica'' miaraka amin' ny ravin' ny satrikoefamaratra (''[[Sida urens]]'') dia sotroina mba hitsaboana ny fivontosana misy ra (hematôma). Misy fomba fikarakarana hafa koa, izay mampiasa ravina ''Tamarindus indica'' sy ranom-boankazo vita alin' ny voan' ny ''Tamarindus indica'', hitsaboana ny [[angorosy]] sy ny tosi-dra ambony<ref name=":3"><small>Nicolas, J.-P. (2012). ''[https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hn-42-nicolas.pdf Plantes médicinales du Nord de Madagascar : ethnobotanique antakarana et informations scientifiques]''. [[Jardins du monde|Jardins du Monde]]. (PDF).</small></ref>. Any [[Filipina]], ny raviny dia alona anaty rano mafana mba hitsaboana ny [[fanaviana]] vokatry ny [[tazomoka]]. Voarakitra ao anatin' ny [[farmakôpea]] maro (boky maro momba ny fanafody) any [[Azia]] ihany koa ny fampiasana azy io hitsaboana ny aretin-koditra sy ny areti-maso sasany<ref name=":2" />. Any amin' ny faritra trôpikaly hafa, ampiasaina ihany koa izy ireo amin' ny endrika fesana na fanafody ahosotra ivelany mba hitsaboana fivontosana sy fanaintainan' ny tonon-taolana. Voarakitra ao anatin' ny fanadihadiana momba ny [[etnôfarmakôlôjia]] mikasika io karazana io izany fampiasana izany<ref name=":2" />. ==== Hodi-kazo ==== [[Sary:Tamarind (Tamarindus indica) Tree lower trunk.jpg|vignette|281x281px|Vatan-kily]] Any [[Afrika Andrefana]], ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] sy aretina sasany ao amin' ny tsinay izy io. Matetika izy io no karakaraina amin' ny alalan' ny fampangotrahana anaty rano, ary sotroina. Voarakitra an-tsoratra ihany koa fa any [[Afrika Afovoany]] sy [[Afrika Andrefana]] dia ampiasaina hitsaboana ratra ny hodi-kazo<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Any amin' ny faritra avaratra amin' i [[Madagasikara]], ny hodi-kazo dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana]] [[Piriritra|mipiriritra]], ny fanaintainan' ny kibo, ary ny [[angorosy]]. Ny fomba fanomanana dia ny fandrahoana ny hodi-kazo anaty rano, izay sotroina. Ampiasaina ao anatin' ny fitsaboana nentim-paharazana ho an' ny [[diabeta]] ihany koa izy io, azo amin' ny alalan' ny fandrahoana ela ny hodi-kazo eran-tanana iray ao anaty rano iray litatra, ka sotroina mifandimby amin' ny fanafody vita avy amin' ny voan-tsaramaso (''[[Tsaramaso|Phaseolus vulgaris]]'') sy voanjo (''[[Arachis hypogaea]]'')<ref name=":3" />. [[Sary:Tamarindus indica, leaves, pod.jpg|vignette|Ravin-kily]] Any [[Afrika]] sy [[Azia]], ny hodi-kazo dia ampiasaina ihany koa hitsaboana ratra sy fery ary fivontosana. Anisan' ny fomba fanomanana azy ny fandrahoana ny hodi-kazo anaty rano mba hahazoana ranoka fanasana ratra na fery, ary misy ihany koa ireo karazana fanomanana natao hapetaka ivelany amin' ny vatana<ref name=":2" />. Voalaza ao anatin' ny boky mirakitra ny fampiasana an' io karazana zavamaniry io amin' ny fitsaboana nentim-paharazana ihany koa fa azo ampiasaina hitsaboana [[fanaviana]] sy aretina sasany mifandraika amin' ny taovam-pisefoana izy; na izany aza, samy hafa arakaraka ny faritra ny fampiasana azy manokana sy ny fomba fanomanana azy<ref name=":2" />. ==== Voany sy nofom-boany ==== [[Sary:Tamarin en koro.jpg|vignette|Voan-kily]] Any amin' ny faritra saheliana sy sodaniana ao [[Afrika]], dia fanao mahazatra ny mihinana ny nofon' ny voan-kily mba hanamorana ny fandehan' ny sakafo ao anatin' ny tsinay sy hanalana ny [[fitohanana]]. Matetika izy io no hanina mivantana, na afangaro amin' ny rano, na atao zava-pisotro. Any [[Senegaly]], voalaza ihany koa fa ampiasaina ho fanafody mampamany betsaka izy io<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Ao anatin' ny farmakôpea indiana sy any amin' ny faritra hafa any [[Azia]], dia ampiasaina hitsaboana ny tsy fahalevonan-kanina sy ny olana sasany eo amin' ny vavony ihany koa ny nofom-boany. Hanina izy io, ohatra, amin' ny endrika ranom-boankazo na zava-pisotro, na koa ampiasaina amin' ny fanomanana sakafo<ref name=":2" />. Any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]], ny nofon' ny voankazo masaka dia ampiasaina ho fanafody fampamaniana. Any amin' ny faritra avaratra amin' ny ny Nosy kosa dia hanina ny voan-kily ary ampiasaina hanaovana zava-pisotro izay inoana fa manampy amin' ny fiasan' ny tsinay<ref><small>Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD.</small></ref><ref name=":3" />. Any amin' ny faritra saheliana sy sodaniana ao Afrika, ny nofom-boan-kily dia ampiasaina ho fanafody mampidina fanaviana. Matetika izy io no atao zava-pisotro, amin' ny fakana ny singa ao anatiny amin' ny alalan' ny fanomana azy anaty rano<ref name=":1" /><ref name=":2" />. [[Sary:Tamarindus indica-flowers.jpg|vignette|Vonin-kily]] Ao anatin' ny fomba fitsaboana nentim-paharazana sasany, indrindra any India sy any amin' ny faritra trôpikaly, dia anaovana [[gararàka]] ny rano mandomana ny nofom-boany mba hitsaboana ny tenda marary. Voalaza ihany koa fa anisan' ny akora ampiasaina amin' ny fitsaboana ny [[kohaka]] sy ny [[Sita (aretina)|sita]] (aretin' ny traotraoka) izy io<ref name=":2" />. Any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], ny nofom-boan-kily dia ampiasaina hitsaboana ny famelezan' ny tara-masoadro ny hoditra. Any [[Java]] ([[Indônezia]]), ampiasaina amin' ny fanomanana fanafody sasany koa izy io mba hitsaboana ny [[forifotra]] sy ny famaivain' ny hoditra. Matetika izy io no ampiharina ivelany amin' ny endrika feta na fesana<ref name=":2" />. Any [[Maorisy]] sy any amin' ny faritra trôpikaly hafa, ny nofom-boany dia ampiasaina amin' ny fanafody ivelany natao hanamaivanana ny fanaintainana vokatry ny rohana sy ny fivontosana. Azo afangaro amin' ny sira izany mba hanaovana feta, izay ahosotra avy eo eo amin' ny faritra maharary<ref name=":2" />. ==== Vihim-boa ==== [[Sary:Tamarind fruits (Tamarindus indica 'Si Thong').jpg|vignette|Voa sy vihim-boan-kily]]Ahitana akora isan-karazany ao anatin' ny vihim-boan-kily, anisan' izany ny [[pôlisakarida]] maro toy ny [[ksilôgliokana]], izay manana lanjany eo amin' ny sehatry ny indostria sy ny fanamboaram-panafody. Any [[India]] sy [[Kambôdia|Kambôja]], ny vihim-boany dia ampiasaina hitsaboana ny [[valan-dra]] (disanteria) sy ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] (diarea) sasany. Matetika izy ireny no hamainina sy totoina ho vovoka ary afangaro amin' ny rano mba hanaovana fanafody sotroina. Any [[India]] sy [[Kambôdia|Kambôja]] dia afangaro amin' ny rano ny vihim-boa efa voatoto mba hahazoana feta, izay apetaka eo amin' ny [[vailahy]] sy ny [[vaivonto]]<ref name=":2" />. Any Etiôpia dia voalaza fa misy fanafody nentim-paharazana vita amin' ny vihim-boa nohalemena na nalona mialoha, izay ampiasaina hiadiana amin' ny kankana ao amin' ny tsinay.<ref name=":2" /> Ny ksilôgliokana nalaina avy amin' ny vihim-boa dia efa nanaovana fikarohana eo amin' ny sehatry ny fanafody fitsaboana maso. Ity karazana pôlisakarida ity dia ampiasaina indrindra ao anatin' ny karazana fanafody natao hiarovana ny ivelan' ny maso sy hahosotra azy mba ho malama. Ity fampiasana ity dia mifototra amin' ny akora izay nalaina sy nokarakaraina tamin' ny fomba indostrialy, fa tsy amin' ny fampiasana mivantana eo amin' ny maso ny vihim-boa na ny akora voaomana amin' ny fomba nentim-paharazana<ref name=":2" />. == Jereo koa == * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] * [[Kililo]]: ''[[Acalypha vulneraria]]'' <small>Baill.</small> (''[[Euphorbiaceae]]''); ''[[Isolona humbertiana]]'' <small>Ghesq. ex Cavaco & Keraudren</small>; ''[[Isolona madagascariensis]]'' <small>(Baill.) Engl.</small> (''[[Annonaceae]]''); ''[[Kaliphora madagascariensis]]'' <small>Hook.f.</small> (''[[Cornaceae]]''); ''[[Metaporana parvifolia]]'' <small>(K.Afzel.) Verdc.</small> (''[[Convolvulaceae]]''); ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> (''[[Fabaceae]]'') * [[Monty]]: ''[[Chadsia grevei]]'' <small>Drake</small> (''[[Fabaceae]]''); ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> (''[[Fabaceae]]''). == Fanovozan-kevitra == * De Caluwé, E., Halamová, K. et Van Damme, P. (2010). "[https://biblio.ugent.be/publication/990834 Tamarindus indica L.: A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology]". ''Afrika Focus'', 23(1), 53-83. * Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD. * Havinga, R. M. et al. (2010). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19963055/ ''Tamarindus indica'' L. (''Fabaceae''): Patterns of use in traditional African medicine]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 127(3), 573-588. PubMed. * Nicolas, J.-P. (2012). ''[https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hn-42-nicolas.pdf Plantes médicinales du Nord de Madagascar : ethnobotanique antakarana et informations scientifiques]''. [[Jardins du monde|Jardins du Monde]]. (PDF). * Morton, J. F. (1987). "[https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/tamarind.html Tamarind]", ''Fruits of Warm Climates'', p. 115-121. == Loharano == [[Sokajy:Hazo]] sg2mqnktzi2xpunkzx8vx94nbe3o7i6 1153314 1153308 2026-11-06T14:41:13Z Thelezifor 15140 Fampiasana ny fakany 1153314 wikitext text/x-wiki [[Sary:Tamarindus_indica_pods.JPG|thumb|Kily na madilo na madiro|434x434px]] Ny '''''Tamarindus indica''''' dia karazana hazo ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]],'' sy ao amin' ny zana-pianakaviana ''[[Caesalpinioideae]]''. Io no hany karazana ao amin' ny vondron-karazana '''''Tamarindus'''''. ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> ny anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy io dia atao hoe '''dilo''', '''diro''', '''kile''', '''kililo''', '''kily''', '''lilo''', '''madilo''', '''madiro''', '''monte''', '''monty''', '''voamadilo''', '''voamatony''', ary '''voamatory'''. Karazan-kazo maniry amin' ny faritra trôpikaly maina aty [[Afrika Atsinanana]] ny kily na madiro. Efa hatry ny elabe no nambolena azy tany [[Azia Atsimo]] ka avy any no niparitahany amin' ny faritra trôpikaly rehetra. Nisy vitsivitsy nampidirina tany [[Amerika Afovoany]] tamin' ny taonjato faha-16 ka miparitaka ao [[Meksika]] sy ao [[Hôndorasy]] ary [[Goatemala]] io hazo io amin' izao fotoana izao.[[Sary:YosriBuahAsamJawa.jpg|vignette|253x253px|Voamadilo|ankavia]] [[Sary:Fleurs tamarinier.jpg|vignette|204x204px|Vonin-kily]] Hazo mety mahatratra 10 m hatramin' ny 20 m ny kily. Fohifohy ny vatany. Miadam-paniry izy sady velona maharitra ela. Maharitra ny raviny izay miisa hatramin' ny 24 isaky ny tahon-dravina. Manopy mavo ny voniny izay maniry midina amin' ny volana Mey ka mamoaka voa makirana amin' ny volana Ôktôbra. Eto [[Madagasikara]], indrindra ao amin' ny faritra nentim-paharazana misy ny [[Sakalava]], dia heverina ho hazo masina ny kily na madiro, izay atao hoe "mpanjakan' ny hazo". == Anarana ara-tsiansa hafa == [[Sary:TAMARIND FLOWER.jpg|vignette|Vonin-kily]] Indreto ny anarana hafa ahafantarana ny ''Tamarindus indica'': * ''Cavaraea elegans'' <small>Speg.</small> * ''Tamarindus erythraeus'' <small>Mattei</small> * ''Tamarindus occidentalis'' <small>Gaertn.</small> * ''Tamarindus officinalis'' <small>Hook.</small> * ''Tamarindus somalensis'' <small>Mattei</small> * ''Tamarindus umbrosa'' <small>Salisb.</small> == Fampiasana == === Fampiasana amin' ny fitsaboana nentim-paharazana === [[Sary:Branches of a Tamarind tree.jpg|vignette|Sampan-kily]] Ampahany samihafa amin' ny ''Tamarindus indica'' no ampiasaina ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana atỳ [[Afrika]] sy any [[Azia]], ary any amin' ny faritra mafana hafa. Ireo fampiasana ireo dia mifantoka indrindra amin' ny nofon-boany, ny raviny, ny hoditry ny vatany, ny vihim-boany ary ny fakany. Matetika izy ireo no karakaraina amin' ny endrika ranoka azo amin' ny alalan' ny fampangotrahana, ranoka azo amin' ny alalan' ny fadomana, zava-pisotro, vovoka, na fesana apetaka ivelany<ref name=":1"><small>Havinga, R. M. et al. (2010). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19963055/ ''Tamarindus indica'' L. (''Fabaceae''): Patterns of use in traditional African medicine]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 127(3), 573-588. PubMed.</small></ref>. ==== Ravina ==== [[Sary:Gardenology.org-IMG 7349 qsbg11mar.jpg|vignette|281x281px|Ravin-kily]] Ao [[Afrika Afovoany]] sy [[Afrika Andrefana]] dia ampiasaina manokana ny ravin' nhy ''Tamarindus indica'' amin' ny fitsaboana ratra sy fery. Matetika izy ireo no totoina ho lasa feta ahosorana eo ivelany, na andrahoina anaty rano mba hahazoana ranoka ampiasaina hanasana ny ratra na ny fery<ref name=":1" /><ref name=":2"><small>De Caluwé, E., Halamová, K. et Van Damme, P. (2010). "[https://biblio.ugent.be/publication/990834 Tamarindus indica L.: A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology]". ''Afrika Focus'', 23(1), 53-83.</small></ref>. Any [[Afrika Atsinanana]], indrindra any [[Tanzania]], dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] ny ravin' ny ''Tamarindus indica''. Matetika izy ireo no andrahoina anaty rano ary sotroina. Tsy mitovy amin' izany ny fomba fanao any Afrika Andrefana, izay ampiasana ny hodi-kazo matetika kokoa hitsaboana io aretina io<ref name=":1" />. [[Sary:Tamarindus indica pods2.JPG|vignette|272x272px|Ravina sy voan-kily]] Any amin' ny faritra avaratra amin' i [[Madagasikara]] dia ampiasaina ny raviny. Ny ranoka azo avy amin' ny fampangotrahana ravin' ny ''Tamarindus indica'' miaraka amin' ny ravin' ny satrikoefamaratra (''[[Sida urens]]'') dia sotroina mba hitsaboana ny fivontosana misy ra (hematôma). Misy fomba fikarakarana hafa koa, izay mampiasa ravina ''Tamarindus indica'' sy ranom-boankazo vita alin' ny voan' ny ''Tamarindus indica'', hitsaboana ny [[angorosy]] sy ny tosi-dra ambony<ref name=":3"><small>Nicolas, J.-P. (2012). ''[https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hn-42-nicolas.pdf Plantes médicinales du Nord de Madagascar : ethnobotanique antakarana et informations scientifiques]''. [[Jardins du monde|Jardins du Monde]]. (PDF).</small></ref>. Any [[Filipina]], ny raviny dia alona anaty rano mafana mba hitsaboana ny [[fanaviana]] vokatry ny [[tazomoka]]. Voarakitra ao anatin' ny [[farmakôpea]] maro (boky maro momba ny fanafody) any [[Azia]] ihany koa ny fampiasana azy io hitsaboana ny aretin-koditra sy ny areti-maso sasany<ref name=":2" />. Any amin' ny faritra trôpikaly hafa, ampiasaina ihany koa izy ireo amin' ny endrika fesana na fanafody ahosotra ivelany mba hitsaboana fivontosana sy fanaintainan' ny tonon-taolana. Voarakitra ao anatin' ny fanadihadiana momba ny [[etnôfarmakôlôjia]] mikasika io karazana io izany fampiasana izany<ref name=":2" />. ==== Hodi-kazo ==== [[Sary:Tamarind (Tamarindus indica) Tree lower trunk.jpg|vignette|281x281px|Vatan-kily]] Any [[Afrika Andrefana]], ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] sy aretina sasany ao amin' ny tsinay izy io. Matetika izy io no karakaraina amin' ny alalan' ny fampangotrahana anaty rano, ary sotroina. Voarakitra an-tsoratra ihany koa fa any [[Afrika Afovoany]] sy [[Afrika Andrefana]] dia ampiasaina hitsaboana ratra ny hodi-kazo<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Any amin' ny faritra avaratra amin' i [[Madagasikara]], ny hodi-kazo dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana]] [[Piriritra|mipiriritra]], ny fanaintainan' ny kibo, ary ny [[angorosy]]. Ny fomba fanomanana dia ny fandrahoana ny hodi-kazo anaty rano, izay sotroina. Ampiasaina ao anatin' ny fitsaboana nentim-paharazana ho an' ny [[diabeta]] ihany koa izy io, azo amin' ny alalan' ny fandrahoana ela ny hodi-kazo eran-tanana iray ao anaty rano iray litatra, ka sotroina mifandimby amin' ny fanafody vita avy amin' ny voan-tsaramaso (''[[Tsaramaso|Phaseolus vulgaris]]'') sy voanjo (''[[Arachis hypogaea]]'')<ref name=":3" />. [[Sary:Tamarindus indica, leaves, pod.jpg|vignette|Ravin-kily]] Any [[Afrika]] sy [[Azia]], ny hodi-kazo dia ampiasaina ihany koa hitsaboana ratra sy fery ary fivontosana. Anisan' ny fomba fanomanana azy ny fandrahoana ny hodi-kazo anaty rano mba hahazoana ranoka fanasana ratra na fery, ary misy ihany koa ireo karazana fanomanana natao hapetaka ivelany amin' ny vatana<ref name=":2" />. Voalaza ao anatin' ny boky mirakitra ny fampiasana an' io karazana zavamaniry io amin' ny fitsaboana nentim-paharazana ihany koa fa azo ampiasaina hitsaboana [[fanaviana]] sy aretina sasany mifandraika amin' ny taovam-pisefoana izy; na izany aza, samy hafa arakaraka ny faritra ny fampiasana azy manokana sy ny fomba fanomanana azy<ref name=":2" />. ==== Voany sy nofom-boany ==== [[Sary:Tamarin en koro.jpg|vignette|Voan-kily]] Any amin' ny faritra saheliana sy sodaniana ao [[Afrika]], dia fanao mahazatra ny mihinana ny nofon' ny voan-kily mba hanamorana ny fandehan' ny sakafo ao anatin' ny tsinay sy hanalana ny [[fitohanana]]. Matetika izy io no hanina mivantana, na afangaro amin' ny rano, na atao zava-pisotro. Any [[Senegaly]], voalaza ihany koa fa ampiasaina ho fanafody mampamany betsaka izy io<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Ao anatin' ny farmakôpea indiana sy any amin' ny faritra hafa any [[Azia]], dia ampiasaina hitsaboana ny tsy fahalevonan-kanina sy ny olana sasany eo amin' ny vavony ihany koa ny nofom-boany. Hanina izy io, ohatra, amin' ny endrika ranom-boankazo na zava-pisotro, na koa ampiasaina amin' ny fanomanana sakafo<ref name=":2" />. Any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]], ny nofon' ny voankazo masaka dia ampiasaina ho fanafody fampamaniana. Any amin' ny faritra avaratra amin' ny ny Nosy kosa dia hanina ny voan-kily ary ampiasaina hanaovana zava-pisotro izay inoana fa manampy amin' ny fiasan' ny tsinay<ref><small>Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD.</small></ref><ref name=":3" />. Any amin' ny faritra saheliana sy sodaniana ao Afrika, ny nofom-boan-kily dia ampiasaina ho fanafody mampidina fanaviana. Matetika izy io no atao zava-pisotro, amin' ny fakana ny singa ao anatiny amin' ny alalan' ny fanomana azy anaty rano<ref name=":1" /><ref name=":2" />. [[Sary:Tamarindus indica-flowers.jpg|vignette|Vonin-kily]] Ao anatin' ny fomba fitsaboana nentim-paharazana sasany, indrindra any India sy any amin' ny faritra trôpikaly, dia anaovana [[gararàka]] ny rano mandomana ny nofom-boany mba hitsaboana ny tenda marary. Voalaza ihany koa fa anisan' ny akora ampiasaina amin' ny fitsaboana ny [[kohaka]] sy ny [[Sita (aretina)|sita]] (aretin' ny traotraoka) izy io<ref name=":2" />. Any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], ny nofom-boan-kily dia ampiasaina hitsaboana ny famelezan' ny tara-masoadro ny hoditra. Any [[Java]] ([[Indônezia]]), ampiasaina amin' ny fanomanana fanafody sasany koa izy io mba hitsaboana ny [[forifotra]] sy ny famaivain' ny hoditra. Matetika izy io no ampiharina ivelany amin' ny endrika feta na fesana<ref name=":2" />. Any [[Maorisy]] sy any amin' ny faritra trôpikaly hafa, ny nofom-boany dia ampiasaina amin' ny fanafody ivelany natao hanamaivanana ny fanaintainana vokatry ny rohana sy ny fivontosana. Azo afangaro amin' ny sira izany mba hanaovana feta, izay ahosotra avy eo eo amin' ny faritra maharary<ref name=":2" />. ==== Vihim-boa ==== [[Sary:Tamarind fruits (Tamarindus indica 'Si Thong').jpg|vignette|Voa sy vihim-boan-kily]]Ahitana akora isan-karazany ao anatin' ny vihim-boan-kily, anisan' izany ny [[pôlisakarida]] maro toy ny [[ksilôgliokana]], izay manana lanjany eo amin' ny sehatry ny indostria sy ny fanamboaram-panafody. Any [[India]] sy [[Kambôdia|Kambôja]], ny vihim-boany dia ampiasaina hitsaboana ny [[valan-dra]] (disanteria) sy ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] (diarea) sasany. Matetika izy ireny no hamainina sy totoina ho vovoka ary afangaro amin' ny rano mba hanaovana fanafody sotroina. Any [[India]] sy [[Kambôdia|Kambôja]] dia afangaro amin' ny rano ny vihim-boa efa voatoto mba hahazoana feta, izay apetaka eo amin' ny [[vailahy]] sy ny [[vaivonto]]<ref name=":2" />. Any Etiôpia dia voalaza fa misy fanafody nentim-paharazana vita amin' ny vihim-boa nohalemena na nalona mialoha, izay ampiasaina hiadiana amin' ny kankana ao amin' ny tsinay.<ref name=":2" /> Ny ksilôgliokana nalaina avy amin' ny vihim-boa dia efa nanaovana fikarohana eo amin' ny sehatry ny fanafody fitsaboana maso. Ity karazana pôlisakarida ity dia ampiasaina indrindra ao anatin' ny karazana fanafody natao hiarovana ny ivelan' ny maso sy hahosotra azy mba ho malama. Ity fampiasana ity dia mifototra amin' ny akora izay nalaina sy nokarakaraina tamin' ny fomba indostrialy, fa tsy amin' ny fampiasana mivantana eo amin' ny maso ny vihim-boa na ny akora voaomana amin' ny fomba nentim-paharazana<ref name=":2" />. ==== Fakany ==== Any atsimo-andrefan' i Madagasikara, ny ao anatin' ny faka dia ampidirina anaty rano mafana ho zava-pisotro ary sotroina mba hitsaboana kohaka. Voarakitra ao anatin' ny lisitra etnôbôtanika nataon' i Debray sy i Jacquemin ary i Razafindrambao (1971) io fomba fampiasana io<ref><small>Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD.</small></ref>. Ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana sasany ao [[Afrika]] sy any [[Azia]] dia voalaza fa ampiasaina amin' ny fanomanana fanafody hitsaboana aretina maro, indrindra fa ireo mifandraika amin' ny taovam-pisefoana, ny fakan' ity zavamaniry ity. Misy fitantarana avy amin' ny kolontsaina sasany any [[Nizerià|Nizeria]] sy any amin' ny faritra trôpikaly hafa milaza fa nampiasaina hitsaboana ny [[habokana]] izy io; kanefa, tsy midika izany fa voaporofo ara-tsiansa ny fahombiazan' io zavamaniry io amin' ny fitsaboana io aretina io<ref name=":2" />. == Jereo koa == * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] * [[Kililo]]: ''[[Acalypha vulneraria]]'' <small>Baill.</small> (''[[Euphorbiaceae]]''); ''[[Isolona humbertiana]]'' <small>Ghesq. ex Cavaco & Keraudren</small>; ''[[Isolona madagascariensis]]'' <small>(Baill.) Engl.</small> (''[[Annonaceae]]''); ''[[Kaliphora madagascariensis]]'' <small>Hook.f.</small> (''[[Cornaceae]]''); ''[[Metaporana parvifolia]]'' <small>(K.Afzel.) Verdc.</small> (''[[Convolvulaceae]]''); ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> (''[[Fabaceae]]'') * [[Monty]]: ''[[Chadsia grevei]]'' <small>Drake</small> (''[[Fabaceae]]''); ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> (''[[Fabaceae]]''). == Fanovozan-kevitra == * De Caluwé, E., Halamová, K. et Van Damme, P. (2010). "[https://biblio.ugent.be/publication/990834 Tamarindus indica L.: A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology]". ''Afrika Focus'', 23(1), 53-83. * Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD. * Havinga, R. M. et al. (2010). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19963055/ ''Tamarindus indica'' L. (''Fabaceae''): Patterns of use in traditional African medicine]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 127(3), 573-588. PubMed. * Nicolas, J.-P. (2012). ''[https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hn-42-nicolas.pdf Plantes médicinales du Nord de Madagascar : ethnobotanique antakarana et informations scientifiques]''. [[Jardins du monde|Jardins du Monde]]. (PDF). * Morton, J. F. (1987). "[https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/tamarind.html Tamarind]", ''Fruits of Warm Climates'', p. 115-121. == Loharano == [[Sokajy:Hazo]] omkw2e7pyakk09fac8c8dc8w0onscmc 1153317 1153314 2026-11-06T14:45:27Z Thelezifor 15140 fampiasana ny vony 1153317 wikitext text/x-wiki [[Sary:Tamarindus_indica_pods.JPG|thumb|Kily na madilo na madiro|434x434px]] Ny '''''Tamarindus indica''''' dia karazana hazo ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]],'' sy ao amin' ny zana-pianakaviana ''[[Caesalpinioideae]]''. Io no hany karazana ao amin' ny vondron-karazana '''''Tamarindus'''''. ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> ny anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy io dia atao hoe '''dilo''', '''diro''', '''kile''', '''kililo''', '''kily''', '''lilo''', '''madilo''', '''madiro''', '''monte''', '''monty''', '''voamadilo''', '''voamatony''', ary '''voamatory'''. Karazan-kazo maniry amin' ny faritra trôpikaly maina aty [[Afrika Atsinanana]] ny kily na madiro. Efa hatry ny elabe no nambolena azy tany [[Azia Atsimo]] ka avy any no niparitahany amin' ny faritra trôpikaly rehetra. Nisy vitsivitsy nampidirina tany [[Amerika Afovoany]] tamin' ny taonjato faha-16 ka miparitaka ao [[Meksika]] sy ao [[Hôndorasy]] ary [[Goatemala]] io hazo io amin' izao fotoana izao.[[Sary:YosriBuahAsamJawa.jpg|vignette|253x253px|Voamadilo|ankavia]] [[Sary:Fleurs tamarinier.jpg|vignette|204x204px|Vonin-kily]] Hazo mety mahatratra 10 m hatramin' ny 20 m ny kily. Fohifohy ny vatany. Miadam-paniry izy sady velona maharitra ela. Maharitra ny raviny izay miisa hatramin' ny 24 isaky ny tahon-dravina. Manopy mavo ny voniny izay maniry midina amin' ny volana Mey ka mamoaka voa makirana amin' ny volana Ôktôbra. Eto [[Madagasikara]], indrindra ao amin' ny faritra nentim-paharazana misy ny [[Sakalava]], dia heverina ho hazo masina ny kily na madiro, izay atao hoe "mpanjakan' ny hazo". == Anarana ara-tsiansa hafa == [[Sary:TAMARIND FLOWER.jpg|vignette|Vonin-kily]] Indreto ny anarana hafa ahafantarana ny ''Tamarindus indica'': * ''Cavaraea elegans'' <small>Speg.</small> * ''Tamarindus erythraeus'' <small>Mattei</small> * ''Tamarindus occidentalis'' <small>Gaertn.</small> * ''Tamarindus officinalis'' <small>Hook.</small> * ''Tamarindus somalensis'' <small>Mattei</small> * ''Tamarindus umbrosa'' <small>Salisb.</small> == Fampiasana == === Fampiasana amin' ny fitsaboana nentim-paharazana === [[Sary:Branches of a Tamarind tree.jpg|vignette|Sampan-kily]] Ampahany samihafa amin' ny ''Tamarindus indica'' no ampiasaina ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana atỳ [[Afrika]] sy any [[Azia]], ary any amin' ny faritra mafana hafa. Ireo fampiasana ireo dia mifantoka indrindra amin' ny nofon-boany, ny raviny, ny hoditry ny vatany, ny vihim-boany ary ny fakany. Matetika izy ireo no karakaraina amin' ny endrika ranoka azo amin' ny alalan' ny fampangotrahana, ranoka azo amin' ny alalan' ny fadomana, zava-pisotro, vovoka, na fesana apetaka ivelany<ref name=":1"><small>Havinga, R. M. et al. (2010). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19963055/ ''Tamarindus indica'' L. (''Fabaceae''): Patterns of use in traditional African medicine]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 127(3), 573-588. PubMed.</small></ref>. ==== Ravina ==== [[Sary:Gardenology.org-IMG 7349 qsbg11mar.jpg|vignette|281x281px|Ravin-kily]] Ao [[Afrika Afovoany]] sy [[Afrika Andrefana]] dia ampiasaina manokana ny ravin' nhy ''Tamarindus indica'' amin' ny fitsaboana ratra sy fery. Matetika izy ireo no totoina ho lasa feta ahosorana eo ivelany, na andrahoina anaty rano mba hahazoana ranoka ampiasaina hanasana ny ratra na ny fery<ref name=":1" /><ref name=":2"><small>De Caluwé, E., Halamová, K. et Van Damme, P. (2010). "[https://biblio.ugent.be/publication/990834 Tamarindus indica L.: A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology]". ''Afrika Focus'', 23(1), 53-83.</small></ref>. Any [[Afrika Atsinanana]], indrindra any [[Tanzania]], dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] ny ravin' ny ''Tamarindus indica''. Matetika izy ireo no andrahoina anaty rano ary sotroina. Tsy mitovy amin' izany ny fomba fanao any Afrika Andrefana, izay ampiasana ny hodi-kazo matetika kokoa hitsaboana io aretina io<ref name=":1" />. [[Sary:Tamarindus indica pods2.JPG|vignette|272x272px|Ravina sy voan-kily]] Any amin' ny faritra avaratra amin' i [[Madagasikara]] dia ampiasaina ny raviny. Ny ranoka azo avy amin' ny fampangotrahana ravin' ny ''Tamarindus indica'' miaraka amin' ny ravin' ny satrikoefamaratra (''[[Sida urens]]'') dia sotroina mba hitsaboana ny fivontosana misy ra (hematôma). Misy fomba fikarakarana hafa koa, izay mampiasa ravina ''Tamarindus indica'' sy ranom-boankazo vita alin' ny voan' ny ''Tamarindus indica'', hitsaboana ny [[angorosy]] sy ny tosi-dra ambony<ref name=":3"><small>Nicolas, J.-P. (2012). ''[https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hn-42-nicolas.pdf Plantes médicinales du Nord de Madagascar : ethnobotanique antakarana et informations scientifiques]''. [[Jardins du monde|Jardins du Monde]]. (PDF).</small></ref>. Any [[Filipina]], ny raviny dia alona anaty rano mafana mba hitsaboana ny [[fanaviana]] vokatry ny [[tazomoka]]. Voarakitra ao anatin' ny [[farmakôpea]] maro (boky maro momba ny fanafody) any [[Azia]] ihany koa ny fampiasana azy io hitsaboana ny aretin-koditra sy ny areti-maso sasany<ref name=":2" />. Any amin' ny faritra trôpikaly hafa, ampiasaina ihany koa izy ireo amin' ny endrika fesana na fanafody ahosotra ivelany mba hitsaboana fivontosana sy fanaintainan' ny tonon-taolana. Voarakitra ao anatin' ny fanadihadiana momba ny [[etnôfarmakôlôjia]] mikasika io karazana io izany fampiasana izany<ref name=":2" />. ==== Hodi-kazo ==== [[Sary:Tamarind (Tamarindus indica) Tree lower trunk.jpg|vignette|281x281px|Vatan-kily]] Any [[Afrika Andrefana]], ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] sy aretina sasany ao amin' ny tsinay izy io. Matetika izy io no karakaraina amin' ny alalan' ny fampangotrahana anaty rano, ary sotroina. Voarakitra an-tsoratra ihany koa fa any [[Afrika Afovoany]] sy [[Afrika Andrefana]] dia ampiasaina hitsaboana ratra ny hodi-kazo<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Any amin' ny faritra avaratra amin' i [[Madagasikara]], ny hodi-kazo dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana]] [[Piriritra|mipiriritra]], ny fanaintainan' ny kibo, ary ny [[angorosy]]. Ny fomba fanomanana dia ny fandrahoana ny hodi-kazo anaty rano, izay sotroina. Ampiasaina ao anatin' ny fitsaboana nentim-paharazana ho an' ny [[diabeta]] ihany koa izy io, azo amin' ny alalan' ny fandrahoana ela ny hodi-kazo eran-tanana iray ao anaty rano iray litatra, ka sotroina mifandimby amin' ny fanafody vita avy amin' ny voan-tsaramaso (''[[Tsaramaso|Phaseolus vulgaris]]'') sy voanjo (''[[Arachis hypogaea]]'')<ref name=":3" />. [[Sary:Tamarindus indica, leaves, pod.jpg|vignette|Ravin-kily]] Any [[Afrika]] sy [[Azia]], ny hodi-kazo dia ampiasaina ihany koa hitsaboana ratra sy fery ary fivontosana. Anisan' ny fomba fanomanana azy ny fandrahoana ny hodi-kazo anaty rano mba hahazoana ranoka fanasana ratra na fery, ary misy ihany koa ireo karazana fanomanana natao hapetaka ivelany amin' ny vatana<ref name=":2" />. Voalaza ao anatin' ny boky mirakitra ny fampiasana an' io karazana zavamaniry io amin' ny fitsaboana nentim-paharazana ihany koa fa azo ampiasaina hitsaboana [[fanaviana]] sy aretina sasany mifandraika amin' ny taovam-pisefoana izy; na izany aza, samy hafa arakaraka ny faritra ny fampiasana azy manokana sy ny fomba fanomanana azy<ref name=":2" />. ==== Voany sy nofom-boany ==== [[Sary:Tamarin en koro.jpg|vignette|Voan-kily]] Any amin' ny faritra saheliana sy sodaniana ao [[Afrika]], dia fanao mahazatra ny mihinana ny nofon' ny voan-kily mba hanamorana ny fandehan' ny sakafo ao anatin' ny tsinay sy hanalana ny [[fitohanana]]. Matetika izy io no hanina mivantana, na afangaro amin' ny rano, na atao zava-pisotro. Any [[Senegaly]], voalaza ihany koa fa ampiasaina ho fanafody mampamany betsaka izy io<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Ao anatin' ny farmakôpea indiana sy any amin' ny faritra hafa any [[Azia]], dia ampiasaina hitsaboana ny tsy fahalevonan-kanina sy ny olana sasany eo amin' ny vavony ihany koa ny nofom-boany. Hanina izy io, ohatra, amin' ny endrika ranom-boankazo na zava-pisotro, na koa ampiasaina amin' ny fanomanana sakafo<ref name=":2" />. Any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]], ny nofon' ny voankazo masaka dia ampiasaina ho fanafody fampamaniana. Any amin' ny faritra avaratra amin' ny ny Nosy kosa dia hanina ny voan-kily ary ampiasaina hanaovana zava-pisotro izay inoana fa manampy amin' ny fiasan' ny tsinay<ref><small>Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD.</small></ref><ref name=":3" />. Any amin' ny faritra saheliana sy sodaniana ao Afrika, ny nofom-boan-kily dia ampiasaina ho fanafody mampidina fanaviana. Matetika izy io no atao zava-pisotro, amin' ny fakana ny singa ao anatiny amin' ny alalan' ny fanomana azy anaty rano<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Ao anatin' ny fomba fitsaboana nentim-paharazana sasany, indrindra any India sy any amin' ny faritra trôpikaly, dia anaovana [[gararàka]] ny rano mandomana ny nofom-boany mba hitsaboana ny tenda marary. Voalaza ihany koa fa anisan' ny akora ampiasaina amin' ny fitsaboana ny [[kohaka]] sy ny [[Sita (aretina)|sita]] (aretin' ny traotraoka) izy io<ref name=":2" />. Any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], ny nofom-boan-kily dia ampiasaina hitsaboana ny famelezan' ny tara-masoadro ny hoditra. Any [[Java]] ([[Indônezia]]), ampiasaina amin' ny fanomanana fanafody sasany koa izy io mba hitsaboana ny [[forifotra]] sy ny famaivain' ny hoditra. Matetika izy io no ampiharina ivelany amin' ny endrika feta na fesana<ref name=":2" />. Any [[Maorisy]] sy any amin' ny faritra trôpikaly hafa, ny nofom-boany dia ampiasaina amin' ny fanafody ivelany natao hanamaivanana ny fanaintainana vokatry ny rohana sy ny fivontosana. Azo afangaro amin' ny sira izany mba hanaovana feta, izay ahosotra avy eo eo amin' ny faritra maharary<ref name=":2" />. ==== Vihim-boa ==== [[Sary:Tamarind fruits (Tamarindus indica 'Si Thong').jpg|vignette|Voa sy vihim-boan-kily]]Ahitana akora isan-karazany ao anatin' ny vihim-boan-kily, anisan' izany ny [[pôlisakarida]] maro toy ny [[ksilôgliokana]], izay manana lanjany eo amin' ny sehatry ny indostria sy ny fanamboaram-panafody. Any [[India]] sy [[Kambôdia|Kambôja]], ny vihim-boany dia ampiasaina hitsaboana ny [[valan-dra]] (disanteria) sy ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] (diarea) sasany. Matetika izy ireny no hamainina sy totoina ho vovoka ary afangaro amin' ny rano mba hanaovana fanafody sotroina. Any [[India]] sy [[Kambôdia|Kambôja]] dia afangaro amin' ny rano ny vihim-boa efa voatoto mba hahazoana feta, izay apetaka eo amin' ny [[vailahy]] sy ny [[vaivonto]]<ref name=":2" />. Any Etiôpia dia voalaza fa misy fanafody nentim-paharazana vita amin' ny vihim-boa nohalemena na nalona mialoha, izay ampiasaina hiadiana amin' ny kankana ao amin' ny tsinay.<ref name=":2" /> Ny ksilôgliokana nalaina avy amin' ny vihim-boa dia efa nanaovana fikarohana eo amin' ny sehatry ny fanafody fitsaboana maso. Ity karazana pôlisakarida ity dia ampiasaina indrindra ao anatin' ny karazana fanafody natao hiarovana ny ivelan' ny maso sy hahosotra azy mba ho malama. Ity fampiasana ity dia mifototra amin' ny akora izay nalaina sy nokarakaraina tamin' ny fomba indostrialy, fa tsy amin' ny fampiasana mivantana eo amin' ny maso ny vihim-boa na ny akora voaomana amin' ny fomba nentim-paharazana<ref name=":2" />. ==== Fakany ==== Any atsimo-andrefan' i Madagasikara, ny ao anatin' ny faka dia ampidirina anaty rano mafana ho zava-pisotro ary sotroina mba hitsaboana kohaka. Voarakitra ao anatin' ny lisitra etnôbôtanika nataon' i Debray sy i Jacquemin ary i Razafindrambao (1971) io fomba fampiasana io<ref><small>Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD.</small></ref>. Ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana sasany ao [[Afrika]] sy any [[Azia]] dia voalaza fa ampiasaina amin' ny fanomanana fanafody hitsaboana aretina maro, indrindra fa ireo mifandraika amin' ny taovam-pisefoana, ny fakan' ity zavamaniry ity. Misy fitantarana avy amin' ny kolontsaina sasany any [[Nizerià|Nizeria]] sy any amin' ny faritra trôpikaly hafa milaza fa nampiasaina hitsaboana ny [[habokana]] izy io; kanefa, tsy midika izany fa voaporofo ara-tsiansa ny fahombiazan' io zavamaniry io amin' ny fitsaboana io aretina io<ref name=":2" />. ==== Vony ==== [[Sary:Tamarindus indica-flowers.jpg|vignette|Vonin-kily]]Any amin' ny faritra sasany ao [[Afrika]] sy any [[Azia]], voalaza fa ampiasaina ao anatin' ny fanomanana nentim-paharazana hitsaboana aretina isan-karazany izy ireo, indrindra fa ireo mifandraika amin' ny fivontosana na ny taovam-pisefoana. Azo sotroina amin' ny endrika ranom-panafody (azo tamin' ny alalan' ny fanondrahana rano mafana) izy ireo, na afangaro amin' ny faritra hafa amin' ilay zavamaniry. Nodinihina ihany koa ny asan' izy ireo eo amin' ny lafiny farmakôlôjia, indrindra fa ny toetra mampiavaka azy amin' ny maha antiôksida sy ny antimikrôba azy. Mbola eo amin' ny sehatry ny andrana ihany anefa ireo vokatra hita ireo<ref name=":2" />. == Jereo koa == * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] * [[Kililo]]: ''[[Acalypha vulneraria]]'' <small>Baill.</small> (''[[Euphorbiaceae]]''); ''[[Isolona humbertiana]]'' <small>Ghesq. ex Cavaco & Keraudren</small>; ''[[Isolona madagascariensis]]'' <small>(Baill.) Engl.</small> (''[[Annonaceae]]''); ''[[Kaliphora madagascariensis]]'' <small>Hook.f.</small> (''[[Cornaceae]]''); ''[[Metaporana parvifolia]]'' <small>(K.Afzel.) Verdc.</small> (''[[Convolvulaceae]]''); ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> (''[[Fabaceae]]'') * [[Monty]]: ''[[Chadsia grevei]]'' <small>Drake</small> (''[[Fabaceae]]''); ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> (''[[Fabaceae]]''). == Fanovozan-kevitra == * De Caluwé, E., Halamová, K. et Van Damme, P. (2010). "[https://biblio.ugent.be/publication/990834 Tamarindus indica L.: A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology]". ''Afrika Focus'', 23(1), 53-83. * Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD. * Havinga, R. M. et al. (2010). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19963055/ ''Tamarindus indica'' L. (''Fabaceae''): Patterns of use in traditional African medicine]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 127(3), 573-588. PubMed. * Nicolas, J.-P. (2012). ''[https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hn-42-nicolas.pdf Plantes médicinales du Nord de Madagascar : ethnobotanique antakarana et informations scientifiques]''. [[Jardins du monde|Jardins du Monde]]. (PDF). * Morton, J. F. (1987). "[https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/tamarind.html Tamarind]", ''Fruits of Warm Climates'', p. 115-121. == Loharano == [[Sokajy:Hazo]] 79p32tz118m8y2kziwifnomv1sk48qb 1153322 1153317 2026-11-06T14:54:17Z Thelezifor 15140 Fampiasana rantsana sy faritra hafa 1153322 wikitext text/x-wiki [[Sary:Tamarindus_indica_pods.JPG|thumb|Kily na madilo na madiro|434x434px]] Ny '''''Tamarindus indica''''' dia karazana hazo ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]],'' sy ao amin' ny zana-pianakaviana ''[[Caesalpinioideae]]''. Io no hany karazana ao amin' ny vondron-karazana '''''Tamarindus'''''. ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> ny anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy io dia atao hoe '''dilo''', '''diro''', '''kile''', '''kililo''', '''kily''', '''lilo''', '''madilo''', '''madiro''', '''monte''', '''monty''', '''voamadilo''', '''voamatony''', ary '''voamatory'''. Karazan-kazo maniry amin' ny faritra trôpikaly maina aty [[Afrika Atsinanana]] ny kily na madiro. Efa hatry ny elabe no nambolena azy tany [[Azia Atsimo]] ka avy any no niparitahany amin' ny faritra trôpikaly rehetra. Nisy vitsivitsy nampidirina tany [[Amerika Afovoany]] tamin' ny taonjato faha-16 ka miparitaka ao [[Meksika]] sy ao [[Hôndorasy]] ary [[Goatemala]] io hazo io amin' izao fotoana izao.[[Sary:YosriBuahAsamJawa.jpg|vignette|253x253px|Voamadilo|ankavia]] [[Sary:Fleurs tamarinier.jpg|vignette|204x204px|Vonin-kily]] Hazo mety mahatratra 10 m hatramin' ny 20 m ny kily. Fohifohy ny vatany. Miadam-paniry izy sady velona maharitra ela. Maharitra ny raviny izay miisa hatramin' ny 24 isaky ny tahon-dravina. Manopy mavo ny voniny izay maniry midina amin' ny volana Mey ka mamoaka voa makirana amin' ny volana Ôktôbra. Eto [[Madagasikara]], indrindra ao amin' ny faritra nentim-paharazana misy ny [[Sakalava]], dia heverina ho hazo masina ny kily na madiro, izay atao hoe "mpanjakan' ny hazo". == Anarana ara-tsiansa hafa == [[Sary:TAMARIND FLOWER.jpg|vignette|Vonin-kily]] Indreto ny anarana hafa ahafantarana ny ''Tamarindus indica'': * ''Cavaraea elegans'' <small>Speg.</small> * ''Tamarindus erythraeus'' <small>Mattei</small> * ''Tamarindus occidentalis'' <small>Gaertn.</small> * ''Tamarindus officinalis'' <small>Hook.</small> * ''Tamarindus somalensis'' <small>Mattei</small> * ''Tamarindus umbrosa'' <small>Salisb.</small> == Fampiasana == === Fampiasana amin' ny fitsaboana nentim-paharazana === Ampahany samihafa amin' ny ''Tamarindus indica'' no ampiasaina ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana atỳ [[Afrika]] sy any [[Azia]], ary any amin' ny faritra mafana hafa. Ireo fampiasana ireo dia mifantoka indrindra amin' ny nofon-boany, ny raviny, ny hoditry ny vatany, ny vihim-boany ary ny fakany. Matetika izy ireo no karakaraina amin' ny endrika ranoka azo amin' ny alalan' ny fampangotrahana, ranoka azo amin' ny alalan' ny fadomana, zava-pisotro, vovoka, na fesana apetaka ivelany<ref name=":1"><small>Havinga, R. M. et al. (2010). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19963055/ ''Tamarindus indica'' L. (''Fabaceae''): Patterns of use in traditional African medicine]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 127(3), 573-588. PubMed.</small></ref>. ==== Ravina ==== [[Sary:Gardenology.org-IMG 7349 qsbg11mar.jpg|vignette|281x281px|Ravin-kily]] Ao [[Afrika Afovoany]] sy [[Afrika Andrefana]] dia ampiasaina manokana ny ravin' nhy ''Tamarindus indica'' amin' ny fitsaboana ratra sy fery. Matetika izy ireo no totoina ho lasa feta ahosorana eo ivelany, na andrahoina anaty rano mba hahazoana ranoka ampiasaina hanasana ny ratra na ny fery<ref name=":1" /><ref name=":2"><small>De Caluwé, E., Halamová, K. et Van Damme, P. (2010). "[https://biblio.ugent.be/publication/990834 Tamarindus indica L.: A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology]". ''Afrika Focus'', 23(1), 53-83.</small></ref>. Any [[Afrika Atsinanana]], indrindra any [[Tanzania]], dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] ny ravin' ny ''Tamarindus indica''. Matetika izy ireo no andrahoina anaty rano ary sotroina. Tsy mitovy amin' izany ny fomba fanao any Afrika Andrefana, izay ampiasana ny hodi-kazo matetika kokoa hitsaboana io aretina io<ref name=":1" />. [[Sary:Tamarindus indica pods2.JPG|vignette|272x272px|Ravina sy voan-kily]] Any amin' ny faritra avaratra amin' i [[Madagasikara]] dia ampiasaina ny raviny. Ny ranoka azo avy amin' ny fampangotrahana ravin' ny ''Tamarindus indica'' miaraka amin' ny ravin' ny satrikoefamaratra (''[[Sida urens]]'') dia sotroina mba hitsaboana ny fivontosana misy ra (hematôma). Misy fomba fikarakarana hafa koa, izay mampiasa ravina ''Tamarindus indica'' sy ranom-boankazo vita alin' ny voan' ny ''Tamarindus indica'', hitsaboana ny [[angorosy]] sy ny tosi-dra ambony<ref name=":3"><small>Nicolas, J.-P. (2012). ''[https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hn-42-nicolas.pdf Plantes médicinales du Nord de Madagascar : ethnobotanique antakarana et informations scientifiques]''. [[Jardins du monde|Jardins du Monde]]. (PDF).</small></ref>. Any [[Filipina]], ny raviny dia alona anaty rano mafana mba hitsaboana ny [[fanaviana]] vokatry ny [[tazomoka]]. Voarakitra ao anatin' ny [[farmakôpea]] maro (boky maro momba ny fanafody) any [[Azia]] ihany koa ny fampiasana azy io hitsaboana ny aretin-koditra sy ny areti-maso sasany<ref name=":2" />. Any amin' ny faritra trôpikaly hafa, ampiasaina ihany koa izy ireo amin' ny endrika fesana na fanafody ahosotra ivelany mba hitsaboana fivontosana sy fanaintainan' ny tonon-taolana. Voarakitra ao anatin' ny fanadihadiana momba ny [[etnôfarmakôlôjia]] mikasika io karazana io izany fampiasana izany<ref name=":2" />. ==== Hodi-kazo ==== [[Sary:Tamarind (Tamarindus indica) Tree lower trunk.jpg|vignette|281x281px|Vatan-kily]] Any [[Afrika Andrefana]], ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] sy aretina sasany ao amin' ny tsinay izy io. Matetika izy io no karakaraina amin' ny alalan' ny fampangotrahana anaty rano, ary sotroina. Voarakitra an-tsoratra ihany koa fa any [[Afrika Afovoany]] sy [[Afrika Andrefana]] dia ampiasaina hitsaboana ratra ny hodi-kazo<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Any amin' ny faritra avaratra amin' i [[Madagasikara]], ny hodi-kazo dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana]] [[Piriritra|mipiriritra]], ny fanaintainan' ny kibo, ary ny [[angorosy]]. Ny fomba fanomanana dia ny fandrahoana ny hodi-kazo anaty rano, izay sotroina. Ampiasaina ao anatin' ny fitsaboana nentim-paharazana ho an' ny [[diabeta]] ihany koa izy io, azo amin' ny alalan' ny fandrahoana ela ny hodi-kazo eran-tanana iray ao anaty rano iray litatra, ka sotroina mifandimby amin' ny fanafody vita avy amin' ny voan-tsaramaso (''[[Tsaramaso|Phaseolus vulgaris]]'') sy voanjo (''[[Arachis hypogaea]]'')<ref name=":3" />. [[Sary:Tamarindus indica, leaves, pod.jpg|vignette|Ravin-kily]] Any [[Afrika]] sy [[Azia]], ny hodi-kazo dia ampiasaina ihany koa hitsaboana ratra sy fery ary fivontosana. Anisan' ny fomba fanomanana azy ny fandrahoana ny hodi-kazo anaty rano mba hahazoana ranoka fanasana ratra na fery, ary misy ihany koa ireo karazana fanomanana natao hapetaka ivelany amin' ny vatana<ref name=":2" />. Voalaza ao anatin' ny boky mirakitra ny fampiasana an' io karazana zavamaniry io amin' ny fitsaboana nentim-paharazana ihany koa fa azo ampiasaina hitsaboana [[fanaviana]] sy aretina sasany mifandraika amin' ny taovam-pisefoana izy; na izany aza, samy hafa arakaraka ny faritra ny fampiasana azy manokana sy ny fomba fanomanana azy<ref name=":2" />. ==== Voany sy nofom-boany ==== [[Sary:Tamarin en koro.jpg|vignette|Voan-kily]] Any amin' ny faritra saheliana sy sodaniana ao [[Afrika]], dia fanao mahazatra ny mihinana ny nofon' ny voan-kily mba hanamorana ny fandehan' ny sakafo ao anatin' ny tsinay sy hanalana ny [[fitohanana]]. Matetika izy io no hanina mivantana, na afangaro amin' ny rano, na atao zava-pisotro. Any [[Senegaly]], voalaza ihany koa fa ampiasaina ho fanafody mampamany betsaka izy io<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Ao anatin' ny farmakôpea indiana sy any amin' ny faritra hafa any [[Azia]], dia ampiasaina hitsaboana ny tsy fahalevonan-kanina sy ny olana sasany eo amin' ny vavony ihany koa ny nofom-boany. Hanina izy io, ohatra, amin' ny endrika ranom-boankazo na zava-pisotro, na koa ampiasaina amin' ny fanomanana sakafo<ref name=":2" />. Any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]], ny nofon' ny voankazo masaka dia ampiasaina ho fanafody fampamaniana. Any amin' ny faritra avaratra amin' ny ny Nosy kosa dia hanina ny voan-kily ary ampiasaina hanaovana zava-pisotro izay inoana fa manampy amin' ny fiasan' ny tsinay<ref><small>Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD.</small></ref><ref name=":3" />. Any amin' ny faritra saheliana sy sodaniana ao Afrika, ny nofom-boan-kily dia ampiasaina ho fanafody mampidina fanaviana. Matetika izy io no atao zava-pisotro, amin' ny fakana ny singa ao anatiny amin' ny alalan' ny fanomana azy anaty rano<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Ao anatin' ny fomba fitsaboana nentim-paharazana sasany, indrindra any India sy any amin' ny faritra trôpikaly, dia anaovana [[gararàka]] ny rano mandomana ny nofom-boany mba hitsaboana ny tenda marary. Voalaza ihany koa fa anisan' ny akora ampiasaina amin' ny fitsaboana ny [[kohaka]] sy ny [[Sita (aretina)|sita]] (aretin' ny traotraoka) izy io<ref name=":2" />. Any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], ny nofom-boan-kily dia ampiasaina hitsaboana ny famelezan' ny tara-masoadro ny hoditra. Any [[Java]] ([[Indônezia]]), ampiasaina amin' ny fanomanana fanafody sasany koa izy io mba hitsaboana ny [[forifotra]] sy ny famaivain' ny hoditra. Matetika izy io no ampiharina ivelany amin' ny endrika feta na fesana<ref name=":2" />. Any [[Maorisy]] sy any amin' ny faritra trôpikaly hafa, ny nofom-boany dia ampiasaina amin' ny fanafody ivelany natao hanamaivanana ny fanaintainana vokatry ny rohana sy ny fivontosana. Azo afangaro amin' ny sira izany mba hanaovana feta, izay ahosotra avy eo eo amin' ny faritra maharary<ref name=":2" />. ==== Vihim-boa ==== [[Sary:Tamarind fruits (Tamarindus indica 'Si Thong').jpg|vignette|Voa sy vihim-boan-kily]]Ahitana akora isan-karazany ao anatin' ny vihim-boan-kily, anisan' izany ny [[pôlisakarida]] maro toy ny [[ksilôgliokana]], izay manana lanjany eo amin' ny sehatry ny indostria sy ny fanamboaram-panafody. Any [[India]] sy [[Kambôdia|Kambôja]], ny vihim-boany dia ampiasaina hitsaboana ny [[valan-dra]] (disanteria) sy ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] (diarea) sasany. Matetika izy ireny no hamainina sy totoina ho vovoka ary afangaro amin' ny rano mba hanaovana fanafody sotroina. Any [[India]] sy [[Kambôdia|Kambôja]] dia afangaro amin' ny rano ny vihim-boa efa voatoto mba hahazoana feta, izay apetaka eo amin' ny [[vailahy]] sy ny [[vaivonto]]<ref name=":2" />. Any Etiôpia dia voalaza fa misy fanafody nentim-paharazana vita amin' ny vihim-boa nohalemena na nalona mialoha, izay ampiasaina hiadiana amin' ny kankana ao amin' ny tsinay.<ref name=":2" /> Ny ksilôgliokana nalaina avy amin' ny vihim-boa dia efa nanaovana fikarohana eo amin' ny sehatry ny fanafody fitsaboana maso. Ity karazana pôlisakarida ity dia ampiasaina indrindra ao anatin' ny karazana fanafody natao hiarovana ny ivelan' ny maso sy hahosotra azy mba ho malama. Ity fampiasana ity dia mifototra amin' ny akora izay nalaina sy nokarakaraina tamin' ny fomba indostrialy, fa tsy amin' ny fampiasana mivantana eo amin' ny maso ny vihim-boa na ny akora voaomana amin' ny fomba nentim-paharazana<ref name=":2" />. ==== Fakany ==== Any atsimo-andrefan' i Madagasikara, ny ao anatin' ny faka dia ampidirina anaty rano mafana ho zava-pisotro ary sotroina mba hitsaboana kohaka. Voarakitra ao anatin' ny lisitra etnôbôtanika nataon' i Debray sy i Jacquemin ary i Razafindrambao (1971) io fomba fampiasana io<ref><small>Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD.</small></ref><ref name=":4"><small>"[https://www.ethnopharmacologia.org/recherche-dans-prelude/?plant_id=5792&utm Tamarindus indica L.]", ''www.ethnopharmacologia.org''</small></ref>. Ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana sasany ao [[Afrika]] sy any [[Azia]] dia voalaza fa ampiasaina amin' ny fanomanana fanafody hitsaboana aretina maro, indrindra fa ireo mifandraika amin' ny taovam-pisefoana, ny fakan' ity zavamaniry ity. Misy fitantarana avy amin' ny kolontsaina sasany any [[Nizerià|Nizeria]] sy any amin' ny faritra trôpikaly hafa milaza fa nampiasaina hitsaboana ny [[habokana]] izy io; kanefa, tsy midika izany fa voaporofo ara-tsiansa ny fahombiazan' io zavamaniry io amin' ny fitsaboana io aretina io<ref name=":2" />. ==== Vony ==== [[Sary:Tamarindus indica-flowers.jpg|vignette|Vonin-kily]]Any amin' ny faritra sasany ao [[Afrika]] sy any [[Azia]], voalaza fa ampiasaina ao anatin' ny fanomanana nentim-paharazana hitsaboana aretina isan-karazany izy ireo, indrindra fa ireo mifandraika amin' ny fivontosana na ny taovam-pisefoana. Azo sotroina amin' ny endrika ranom-panafody (azo tamin' ny alalan' ny fanondrahana rano mafana) izy ireo, na afangaro amin' ny faritra hafa amin' ilay zavamaniry. Nodinihina ihany koa ny asan' izy ireo eo amin' ny lafiny farmakôlôjia, indrindra fa ny toetra mampiavaka azy amin' ny maha antiôksida sy ny antimikrôba azy. Mbola eo amin' ny sehatry ny andrana ihany anefa ireo vokatra hita ireo<ref name=":2" />. ==== Rantsana sy faritra hafa ==== [[Sary:Branches of a Tamarind tree.jpg|vignette|Sampan-kily]]Any amin' ny faritra trôpikaly sasany, ny rantsana tanora avy amin' ny kily dia ampiasaina indraindray ho hazo fanadiovana nify. Fomba fanao mifandraika amin' ny fahadiovana nentim-paharazana izany. Ao anatin' ny fitsaboana biby nentim-paharazana, ampiasaina ihany koa ny faritra samihafa amin' ilay hazo. Any [[Borkina Fasô]], indrindra ao amin' ny faritanin' i Passoré, dia voalaza fa ampiasaina amin' ny fanomanam-panafody nentim-paharazana ho an' ny biby ny voany, rehefa avela hilona anaty rano<ref name=":4" />. == Jereo koa == * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] * [[Kililo]]: ''[[Acalypha vulneraria]]'' <small>Baill.</small> (''[[Euphorbiaceae]]''); ''[[Isolona humbertiana]]'' <small>Ghesq. ex Cavaco & Keraudren</small>; ''[[Isolona madagascariensis]]'' <small>(Baill.) Engl.</small> (''[[Annonaceae]]''); ''[[Kaliphora madagascariensis]]'' <small>Hook.f.</small> (''[[Cornaceae]]''); ''[[Metaporana parvifolia]]'' <small>(K.Afzel.) Verdc.</small> (''[[Convolvulaceae]]''); ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> (''[[Fabaceae]]'') * [[Monty]]: ''[[Chadsia grevei]]'' <small>Drake</small> (''[[Fabaceae]]''); ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> (''[[Fabaceae]]''). == Fanovozan-kevitra == * De Caluwé, E., Halamová, K. et Van Damme, P. (2010). "[https://biblio.ugent.be/publication/990834 Tamarindus indica L.: A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology]". ''Afrika Focus'', 23(1), 53-83. * Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD. * Havinga, R. M. et al. (2010). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19963055/ ''Tamarindus indica'' L. (''Fabaceae''): Patterns of use in traditional African medicine]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 127(3), 573-588. PubMed. * Nicolas, J.-P. (2012). ''[https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hn-42-nicolas.pdf Plantes médicinales du Nord de Madagascar : ethnobotanique antakarana et informations scientifiques]''. [[Jardins du monde|Jardins du Monde]]. (PDF). * Morton, J. F. (1987). "[https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/tamarind.html Tamarind]", ''Fruits of Warm Climates'', p. 115-121. == Loharano == [[Sokajy:Hazo]] bjqtmou3jrwrk46poyrimb92fxbuf0g 1153323 1153322 2026-11-06T15:00:44Z Thelezifor 15140 Fitandremana 1153323 wikitext text/x-wiki [[Sary:Tamarindus_indica_pods.JPG|thumb|Kily na madilo na madiro|434x434px]] Ny '''''Tamarindus indica''''' dia karazana hazo ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]],'' sy ao amin' ny zana-pianakaviana ''[[Caesalpinioideae]]''. Io no hany karazana ao amin' ny vondron-karazana '''''Tamarindus'''''. ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> ny anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy io dia atao hoe '''dilo''', '''diro''', '''kile''', '''kililo''', '''kily''', '''lilo''', '''madilo''', '''madiro''', '''monte''', '''monty''', '''voamadilo''', '''voamatony''', ary '''voamatory'''. Karazan-kazo maniry amin' ny faritra trôpikaly maina aty [[Afrika Atsinanana]] ny kily na madiro. Efa hatry ny elabe no nambolena azy tany [[Azia Atsimo]] ka avy any no niparitahany amin' ny faritra trôpikaly rehetra. Nisy vitsivitsy nampidirina tany [[Amerika Afovoany]] tamin' ny taonjato faha-16 ka miparitaka ao [[Meksika]] sy ao [[Hôndorasy]] ary [[Goatemala]] io hazo io amin' izao fotoana izao.[[Sary:YosriBuahAsamJawa.jpg|vignette|253x253px|Voamadilo|ankavia]] [[Sary:Fleurs tamarinier.jpg|vignette|204x204px|Vonin-kily]] Hazo mety mahatratra 10 m hatramin' ny 20 m ny kily. Fohifohy ny vatany. Miadam-paniry izy sady velona maharitra ela. Maharitra ny raviny izay miisa hatramin' ny 24 isaky ny tahon-dravina. Manopy mavo ny voniny izay maniry midina amin' ny volana Mey ka mamoaka voa makirana amin' ny volana Ôktôbra. Eto [[Madagasikara]], indrindra ao amin' ny faritra nentim-paharazana misy ny [[Sakalava]], dia heverina ho hazo masina ny kily na madiro, izay atao hoe "mpanjakan' ny hazo". == Anarana ara-tsiansa hafa == [[Sary:TAMARIND FLOWER.jpg|vignette|Vonin-kily]] Indreto ny anarana hafa ahafantarana ny ''Tamarindus indica'': * ''Cavaraea elegans'' <small>Speg.</small> * ''Tamarindus erythraeus'' <small>Mattei</small> * ''Tamarindus occidentalis'' <small>Gaertn.</small> * ''Tamarindus officinalis'' <small>Hook.</small> * ''Tamarindus somalensis'' <small>Mattei</small> * ''Tamarindus umbrosa'' <small>Salisb.</small> == Fampiasana == === Fampiasana amin' ny fitsaboana nentim-paharazana === Ampahany samihafa amin' ny ''Tamarindus indica'' no ampiasaina ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana atỳ [[Afrika]] sy any [[Azia]], ary any amin' ny faritra mafana hafa. Ireo fampiasana ireo dia mifantoka indrindra amin' ny nofon-boany, ny raviny, ny hoditry ny vatany, ny vihim-boany ary ny fakany. Matetika izy ireo no karakaraina amin' ny endrika ranoka azo amin' ny alalan' ny fampangotrahana, ranoka azo amin' ny alalan' ny fadomana, zava-pisotro, vovoka, na fesana apetaka ivelany<ref name=":1"><small>Havinga, R. M. et al. (2010). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19963055/ ''Tamarindus indica'' L. (''Fabaceae''): Patterns of use in traditional African medicine]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 127(3), 573-588. PubMed.</small></ref>. ==== Ravina ==== [[Sary:Gardenology.org-IMG 7349 qsbg11mar.jpg|vignette|281x281px|Ravin-kily]] Ao [[Afrika Afovoany]] sy [[Afrika Andrefana]] dia ampiasaina manokana ny ravin' nhy ''Tamarindus indica'' amin' ny fitsaboana ratra sy fery. Matetika izy ireo no totoina ho lasa feta ahosorana eo ivelany, na andrahoina anaty rano mba hahazoana ranoka ampiasaina hanasana ny ratra na ny fery<ref name=":1" /><ref name=":2"><small>De Caluwé, E., Halamová, K. et Van Damme, P. (2010). "[https://biblio.ugent.be/publication/990834 Tamarindus indica L.: A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology]". ''Afrika Focus'', 23(1), 53-83.</small></ref>. Any [[Afrika Atsinanana]], indrindra any [[Tanzania]], dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] ny ravin' ny ''Tamarindus indica''. Matetika izy ireo no andrahoina anaty rano ary sotroina. Tsy mitovy amin' izany ny fomba fanao any Afrika Andrefana, izay ampiasana ny hodi-kazo matetika kokoa hitsaboana io aretina io<ref name=":1" />. [[Sary:Tamarindus indica pods2.JPG|vignette|272x272px|Ravina sy voan-kily]] Any amin' ny faritra avaratra amin' i [[Madagasikara]] dia ampiasaina ny raviny. Ny ranoka azo avy amin' ny fampangotrahana ravin' ny ''Tamarindus indica'' miaraka amin' ny ravin' ny satrikoefamaratra (''[[Sida urens]]'') dia sotroina mba hitsaboana ny fivontosana misy ra (hematôma). Misy fomba fikarakarana hafa koa, izay mampiasa ravina ''Tamarindus indica'' sy ranom-boankazo vita alin' ny voan' ny ''Tamarindus indica'', hitsaboana ny [[angorosy]] sy ny tosi-dra ambony<ref name=":3"><small>Nicolas, J.-P. (2012). ''[https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hn-42-nicolas.pdf Plantes médicinales du Nord de Madagascar : ethnobotanique antakarana et informations scientifiques]''. [[Jardins du monde|Jardins du Monde]]. (PDF).</small></ref>. Any [[Filipina]], ny raviny dia alona anaty rano mafana mba hitsaboana ny [[fanaviana]] vokatry ny [[tazomoka]]. Voarakitra ao anatin' ny [[farmakôpea]] maro (boky maro momba ny fanafody) any [[Azia]] ihany koa ny fampiasana azy io hitsaboana ny aretin-koditra sy ny areti-maso sasany<ref name=":2" />. Any amin' ny faritra trôpikaly hafa, ampiasaina ihany koa izy ireo amin' ny endrika fesana na fanafody ahosotra ivelany mba hitsaboana fivontosana sy fanaintainan' ny tonon-taolana. Voarakitra ao anatin' ny fanadihadiana momba ny [[etnôfarmakôlôjia]] mikasika io karazana io izany fampiasana izany<ref name=":2" />. ==== Hodi-kazo ==== [[Sary:Tamarind (Tamarindus indica) Tree lower trunk.jpg|vignette|281x281px|Vatan-kily]] Any [[Afrika Andrefana]], ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] sy aretina sasany ao amin' ny tsinay izy io. Matetika izy io no karakaraina amin' ny alalan' ny fampangotrahana anaty rano, ary sotroina. Voarakitra an-tsoratra ihany koa fa any [[Afrika Afovoany]] sy [[Afrika Andrefana]] dia ampiasaina hitsaboana ratra ny hodi-kazo<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Any amin' ny faritra avaratra amin' i [[Madagasikara]], ny hodi-kazo dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana]] [[Piriritra|mipiriritra]], ny fanaintainan' ny kibo, ary ny [[angorosy]]. Ny fomba fanomanana dia ny fandrahoana ny hodi-kazo anaty rano, izay sotroina. Ampiasaina ao anatin' ny fitsaboana nentim-paharazana ho an' ny [[diabeta]] ihany koa izy io, azo amin' ny alalan' ny fandrahoana ela ny hodi-kazo eran-tanana iray ao anaty rano iray litatra, ka sotroina mifandimby amin' ny fanafody vita avy amin' ny voan-tsaramaso (''[[Tsaramaso|Phaseolus vulgaris]]'') sy voanjo (''[[Arachis hypogaea]]'')<ref name=":3" />. [[Sary:Tamarindus indica, leaves, pod.jpg|vignette|Ravin-kily]] Any [[Afrika]] sy [[Azia]], ny hodi-kazo dia ampiasaina ihany koa hitsaboana ratra sy fery ary fivontosana. Anisan' ny fomba fanomanana azy ny fandrahoana ny hodi-kazo anaty rano mba hahazoana ranoka fanasana ratra na fery, ary misy ihany koa ireo karazana fanomanana natao hapetaka ivelany amin' ny vatana<ref name=":2" />. Voalaza ao anatin' ny boky mirakitra ny fampiasana an' io karazana zavamaniry io amin' ny fitsaboana nentim-paharazana ihany koa fa azo ampiasaina hitsaboana [[fanaviana]] sy aretina sasany mifandraika amin' ny taovam-pisefoana izy; na izany aza, samy hafa arakaraka ny faritra ny fampiasana azy manokana sy ny fomba fanomanana azy<ref name=":2" />. ==== Voany sy nofom-boany ==== [[Sary:Tamarin en koro.jpg|vignette|Voan-kily]] Any amin' ny faritra saheliana sy sodaniana ao [[Afrika]], dia fanao mahazatra ny mihinana ny nofon' ny voan-kily mba hanamorana ny fandehan' ny sakafo ao anatin' ny tsinay sy hanalana ny [[fitohanana]]. Matetika izy io no hanina mivantana, na afangaro amin' ny rano, na atao zava-pisotro. Any [[Senegaly]], voalaza ihany koa fa ampiasaina ho fanafody mampamany betsaka izy io<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Ao anatin' ny farmakôpea indiana sy any amin' ny faritra hafa any [[Azia]], dia ampiasaina hitsaboana ny tsy fahalevonan-kanina sy ny olana sasany eo amin' ny vavony ihany koa ny nofom-boany. Hanina izy io, ohatra, amin' ny endrika ranom-boankazo na zava-pisotro, na koa ampiasaina amin' ny fanomanana sakafo<ref name=":2" />. Any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]], ny nofon' ny voankazo masaka dia ampiasaina ho fanafody fampamaniana. Any amin' ny faritra avaratra amin' ny ny Nosy kosa dia hanina ny voan-kily ary ampiasaina hanaovana zava-pisotro izay inoana fa manampy amin' ny fiasan' ny tsinay<ref><small>Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD.</small></ref><ref name=":3" />. Any amin' ny faritra saheliana sy sodaniana ao Afrika, ny nofom-boan-kily dia ampiasaina ho fanafody mampidina fanaviana. Matetika izy io no atao zava-pisotro, amin' ny fakana ny singa ao anatiny amin' ny alalan' ny fanomana azy anaty rano<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Ao anatin' ny fomba fitsaboana nentim-paharazana sasany, indrindra any India sy any amin' ny faritra trôpikaly, dia anaovana [[gararàka]] ny rano mandomana ny nofom-boany mba hitsaboana ny tenda marary. Voalaza ihany koa fa anisan' ny akora ampiasaina amin' ny fitsaboana ny [[kohaka]] sy ny [[Sita (aretina)|sita]] (aretin' ny traotraoka) izy io<ref name=":2" />. Any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], ny nofom-boan-kily dia ampiasaina hitsaboana ny famelezan' ny tara-masoadro ny hoditra. Any [[Java]] ([[Indônezia]]), ampiasaina amin' ny fanomanana fanafody sasany koa izy io mba hitsaboana ny [[forifotra]] sy ny famaivain' ny hoditra. Matetika izy io no ampiharina ivelany amin' ny endrika feta na fesana<ref name=":2" />. Any [[Maorisy]] sy any amin' ny faritra trôpikaly hafa, ny nofom-boany dia ampiasaina amin' ny fanafody ivelany natao hanamaivanana ny fanaintainana vokatry ny rohana sy ny fivontosana. Azo afangaro amin' ny sira izany mba hanaovana feta, izay ahosotra avy eo eo amin' ny faritra maharary<ref name=":2" />. ==== Vihim-boa ==== [[Sary:Tamarind fruits (Tamarindus indica 'Si Thong').jpg|vignette|Voa sy vihim-boan-kily]]Ahitana akora isan-karazany ao anatin' ny vihim-boan-kily, anisan' izany ny [[pôlisakarida]] maro toy ny [[ksilôgliokana]], izay manana lanjany eo amin' ny sehatry ny indostria sy ny fanamboaram-panafody. Any [[India]] sy [[Kambôdia|Kambôja]], ny vihim-boany dia ampiasaina hitsaboana ny [[valan-dra]] (disanteria) sy ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] (diarea) sasany. Matetika izy ireny no hamainina sy totoina ho vovoka ary afangaro amin' ny rano mba hanaovana fanafody sotroina. Any [[India]] sy [[Kambôdia|Kambôja]] dia afangaro amin' ny rano ny vihim-boa efa voatoto mba hahazoana feta, izay apetaka eo amin' ny [[vailahy]] sy ny [[vaivonto]]<ref name=":2" />. Any Etiôpia dia voalaza fa misy fanafody nentim-paharazana vita amin' ny vihim-boa nohalemena na nalona mialoha, izay ampiasaina hiadiana amin' ny kankana ao amin' ny tsinay.<ref name=":2" /> Ny ksilôgliokana nalaina avy amin' ny vihim-boa dia efa nanaovana fikarohana eo amin' ny sehatry ny fanafody fitsaboana maso. Ity karazana pôlisakarida ity dia ampiasaina indrindra ao anatin' ny karazana fanafody natao hiarovana ny ivelan' ny maso sy hahosotra azy mba ho malama. Ity fampiasana ity dia mifototra amin' ny akora izay nalaina sy nokarakaraina tamin' ny fomba indostrialy, fa tsy amin' ny fampiasana mivantana eo amin' ny maso ny vihim-boa na ny akora voaomana amin' ny fomba nentim-paharazana<ref name=":2" />. ==== Fakany ==== Any atsimo-andrefan' i Madagasikara, ny ao anatin' ny faka dia ampidirina anaty rano mafana ho zava-pisotro ary sotroina mba hitsaboana kohaka. Voarakitra ao anatin' ny lisitra etnôbôtanika nataon' i Debray sy i Jacquemin ary i Razafindrambao (1971) io fomba fampiasana io<ref><small>Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD.</small></ref><ref name=":4"><small>"[https://www.ethnopharmacologia.org/recherche-dans-prelude/?plant_id=5792&utm Tamarindus indica L.]", ''www.ethnopharmacologia.org''</small></ref>. Ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana sasany ao [[Afrika]] sy any [[Azia]] dia voalaza fa ampiasaina amin' ny fanomanana fanafody hitsaboana aretina maro, indrindra fa ireo mifandraika amin' ny taovam-pisefoana, ny fakan' ity zavamaniry ity. Misy fitantarana avy amin' ny kolontsaina sasany any [[Nizerià|Nizeria]] sy any amin' ny faritra trôpikaly hafa milaza fa nampiasaina hitsaboana ny [[habokana]] izy io; kanefa, tsy midika izany fa voaporofo ara-tsiansa ny fahombiazan' io zavamaniry io amin' ny fitsaboana io aretina io<ref name=":2" />. ==== Vony ==== [[Sary:Tamarindus indica-flowers.jpg|vignette|Vonin-kily]]Any amin' ny faritra sasany ao [[Afrika]] sy any [[Azia]], voalaza fa ampiasaina ao anatin' ny fanomanana nentim-paharazana hitsaboana aretina isan-karazany izy ireo, indrindra fa ireo mifandraika amin' ny fivontosana na ny taovam-pisefoana. Azo sotroina amin' ny endrika ranom-panafody (azo tamin' ny alalan' ny fanondrahana rano mafana) izy ireo, na afangaro amin' ny faritra hafa amin' ilay zavamaniry. Nodinihina ihany koa ny asan' izy ireo eo amin' ny lafiny farmakôlôjia, indrindra fa ny toetra mampiavaka azy amin' ny maha antiôksida sy ny antimikrôba azy. Mbola eo amin' ny sehatry ny andrana ihany anefa ireo vokatra hita ireo<ref name=":2" />. ==== Rantsana sy faritra hafa ==== [[Sary:Branches of a Tamarind tree.jpg|vignette|Sampan-kily]]Any amin' ny faritra trôpikaly sasany, ny rantsana tanora avy amin' ny kily dia ampiasaina indraindray ho hazo fanadiovana nify. Fomba fanao mifandraika amin' ny fahadiovana nentim-paharazana izany. Ao anatin' ny fitsaboana biby nentim-paharazana, ampiasaina ihany koa ny faritra samihafa amin' ilay hazo. Any [[Borkina Fasô]], indrindra ao amin' ny faritanin' i Passoré, dia voalaza fa ampiasaina amin' ny fanomanam-panafody nentim-paharazana ho an' ny biby ny voany, rehefa avela hilona anaty rano<ref name=":4" />. ==== Fitandremana ==== Matetika no hanina ny nofon' ny voan-kily, ary amin' ny ankapobeny dia tsy miteraka olana izany rehefa hanina amin' ny fatra mahazatra. Mifanohitra amin' izany kosa, matetika no tsy ampy ny angona momba ny fiarovana, ny fatra tokony horaisina, ary ny mety ho fifandraisany amin' ny fanafody hafa, raha ny momba ny karazana fanafody marihitra azo avy amin' ny ravina, ny hodi-kazo, ny fakany, na ny vihim-boany. Ny fanafody nentim-paharazana ampiasaina amin' ny [[diabeta]], ny aretin' ny aty, na ny aretina vokatry ny otrikaretina dia tsy tokony hasolo ny fitsaboana môderina ekena. Ny fanafody namboarina an-trano, indrindra fa ireo natao hampiasaina amin' ny maso, dia mety hiteraka famaivay sy fandotoana. == Jereo koa == * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] * [[Kililo]]: ''[[Acalypha vulneraria]]'' <small>Baill.</small> (''[[Euphorbiaceae]]''); ''[[Isolona humbertiana]]'' <small>Ghesq. ex Cavaco & Keraudren</small>; ''[[Isolona madagascariensis]]'' <small>(Baill.) Engl.</small> (''[[Annonaceae]]''); ''[[Kaliphora madagascariensis]]'' <small>Hook.f.</small> (''[[Cornaceae]]''); ''[[Metaporana parvifolia]]'' <small>(K.Afzel.) Verdc.</small> (''[[Convolvulaceae]]''); ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> (''[[Fabaceae]]'') * [[Monty]]: ''[[Chadsia grevei]]'' <small>Drake</small> (''[[Fabaceae]]''); ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> (''[[Fabaceae]]''). == Fanovozan-kevitra == * De Caluwé, E., Halamová, K. et Van Damme, P. (2010). "[https://biblio.ugent.be/publication/990834 Tamarindus indica L.: A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology]". ''Afrika Focus'', 23(1), 53-83. * Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD. * Havinga, R. M. et al. (2010). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19963055/ ''Tamarindus indica'' L. (''Fabaceae''): Patterns of use in traditional African medicine]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 127(3), 573-588. PubMed. * Nicolas, J.-P. (2012). ''[https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hn-42-nicolas.pdf Plantes médicinales du Nord de Madagascar : ethnobotanique antakarana et informations scientifiques]''. [[Jardins du monde|Jardins du Monde]]. (PDF). * Morton, J. F. (1987). "[https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/tamarind.html Tamarind]", ''Fruits of Warm Climates'', p. 115-121. == Loharano == [[Sokajy:Hazo]] g24t9w4d2u5ynpa91yjtc5k6cy7yeo9 1153324 1153323 2026-11-06T15:01:34Z Thelezifor 15140 1153324 wikitext text/x-wiki [[Sary:Tamarindus_indica_pods.JPG|thumb|Kily na madilo na madiro|434x434px]] Ny '''''Tamarindus indica''''' dia karazana hazo ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]],'' sy ao amin' ny zana-pianakaviana ''[[Caesalpinioideae]]''. Io no hany karazana ao amin' ny vondron-karazana '''''Tamarindus'''''. ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> ny anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy io dia atao hoe '''dilo''', '''diro''', '''kile''', '''kililo''', '''kily''', '''lilo''', '''madilo''', '''madiro''', '''monte''', '''monty''', '''voamadilo''', '''voamatony''', ary '''voamatory'''. Karazan-kazo maniry amin' ny faritra trôpikaly maina aty [[Afrika Atsinanana]] ny kily na madiro. Efa hatry ny elabe no nambolena azy tany [[Azia Atsimo]] ka avy any no niparitahany amin' ny faritra trôpikaly rehetra. Nisy vitsivitsy nampidirina tany [[Amerika Afovoany]] tamin' ny taonjato faha-16 ka miparitaka ao [[Meksika]] sy ao [[Hôndorasy]] ary [[Goatemala]] io hazo io amin' izao fotoana izao.[[Sary:YosriBuahAsamJawa.jpg|vignette|253x253px|Voamadilo|ankavia]] Hazo mety mahatratra 10 m hatramin' ny 20 m ny kily. Fohifohy ny vatany. Miadam-paniry izy sady velona maharitra ela. Maharitra ny raviny izay miisa hatramin' ny 24 isaky ny tahon-dravina. Manopy mavo ny voniny izay maniry midina amin' ny volana Mey ka mamoaka voa makirana amin' ny volana Ôktôbra. Eto [[Madagasikara]], indrindra ao amin' ny faritra nentim-paharazana misy ny [[Sakalava]], dia heverina ho hazo masina ny kily na madiro, izay atao hoe "mpanjakan' ny hazo". == Anarana ara-tsiansa hafa == [[Sary:TAMARIND FLOWER.jpg|vignette|Vonin-kily]] Indreto ny anarana hafa ahafantarana ny ''Tamarindus indica'': * ''Cavaraea elegans'' <small>Speg.</small> * ''Tamarindus erythraeus'' <small>Mattei</small> * ''Tamarindus occidentalis'' <small>Gaertn.</small> * ''Tamarindus officinalis'' <small>Hook.</small> * ''Tamarindus somalensis'' <small>Mattei</small> * ''Tamarindus umbrosa'' <small>Salisb.</small> == Fampiasana == === Fampiasana amin' ny fitsaboana nentim-paharazana === Ampahany samihafa amin' ny ''Tamarindus indica'' no ampiasaina ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana atỳ [[Afrika]] sy any [[Azia]], ary any amin' ny faritra mafana hafa. Ireo fampiasana ireo dia mifantoka indrindra amin' ny nofon-boany, ny raviny, ny hoditry ny vatany, ny vihim-boany ary ny fakany. Matetika izy ireo no karakaraina amin' ny endrika ranoka azo amin' ny alalan' ny fampangotrahana, ranoka azo amin' ny alalan' ny fadomana, zava-pisotro, vovoka, na fesana apetaka ivelany<ref name=":1"><small>Havinga, R. M. et al. (2010). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19963055/ ''Tamarindus indica'' L. (''Fabaceae''): Patterns of use in traditional African medicine]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 127(3), 573-588. PubMed.</small></ref>. ==== Ravina ==== [[Sary:Gardenology.org-IMG 7349 qsbg11mar.jpg|vignette|281x281px|Ravin-kily]] Ao [[Afrika Afovoany]] sy [[Afrika Andrefana]] dia ampiasaina manokana ny ravin' nhy ''Tamarindus indica'' amin' ny fitsaboana ratra sy fery. Matetika izy ireo no totoina ho lasa feta ahosorana eo ivelany, na andrahoina anaty rano mba hahazoana ranoka ampiasaina hanasana ny ratra na ny fery<ref name=":1" /><ref name=":2"><small>De Caluwé, E., Halamová, K. et Van Damme, P. (2010). "[https://biblio.ugent.be/publication/990834 Tamarindus indica L.: A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology]". ''Afrika Focus'', 23(1), 53-83.</small></ref>. Any [[Afrika Atsinanana]], indrindra any [[Tanzania]], dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] ny ravin' ny ''Tamarindus indica''. Matetika izy ireo no andrahoina anaty rano ary sotroina. Tsy mitovy amin' izany ny fomba fanao any Afrika Andrefana, izay ampiasana ny hodi-kazo matetika kokoa hitsaboana io aretina io<ref name=":1" />. [[Sary:Tamarindus indica pods2.JPG|vignette|272x272px|Ravina sy voan-kily]] Any amin' ny faritra avaratra amin' i [[Madagasikara]] dia ampiasaina ny raviny. Ny ranoka azo avy amin' ny fampangotrahana ravin' ny ''Tamarindus indica'' miaraka amin' ny ravin' ny satrikoefamaratra (''[[Sida urens]]'') dia sotroina mba hitsaboana ny fivontosana misy ra (hematôma). Misy fomba fikarakarana hafa koa, izay mampiasa ravina ''Tamarindus indica'' sy ranom-boankazo vita alin' ny voan' ny ''Tamarindus indica'', hitsaboana ny [[angorosy]] sy ny tosi-dra ambony<ref name=":3"><small>Nicolas, J.-P. (2012). ''[https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hn-42-nicolas.pdf Plantes médicinales du Nord de Madagascar : ethnobotanique antakarana et informations scientifiques]''. [[Jardins du monde|Jardins du Monde]]. (PDF).</small></ref>. Any [[Filipina]], ny raviny dia alona anaty rano mafana mba hitsaboana ny [[fanaviana]] vokatry ny [[tazomoka]]. Voarakitra ao anatin' ny [[farmakôpea]] maro (boky maro momba ny fanafody) any [[Azia]] ihany koa ny fampiasana azy io hitsaboana ny aretin-koditra sy ny areti-maso sasany<ref name=":2" />. Any amin' ny faritra trôpikaly hafa, ampiasaina ihany koa izy ireo amin' ny endrika fesana na fanafody ahosotra ivelany mba hitsaboana fivontosana sy fanaintainan' ny tonon-taolana. Voarakitra ao anatin' ny fanadihadiana momba ny [[etnôfarmakôlôjia]] mikasika io karazana io izany fampiasana izany<ref name=":2" />. ==== Hodi-kazo ==== [[Sary:Tamarind (Tamarindus indica) Tree lower trunk.jpg|vignette|281x281px|Vatan-kily]] Any [[Afrika Andrefana]], ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] sy aretina sasany ao amin' ny tsinay izy io. Matetika izy io no karakaraina amin' ny alalan' ny fampangotrahana anaty rano, ary sotroina. Voarakitra an-tsoratra ihany koa fa any [[Afrika Afovoany]] sy [[Afrika Andrefana]] dia ampiasaina hitsaboana ratra ny hodi-kazo<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Any amin' ny faritra avaratra amin' i [[Madagasikara]], ny hodi-kazo dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana]] [[Piriritra|mipiriritra]], ny fanaintainan' ny kibo, ary ny [[angorosy]]. Ny fomba fanomanana dia ny fandrahoana ny hodi-kazo anaty rano, izay sotroina. Ampiasaina ao anatin' ny fitsaboana nentim-paharazana ho an' ny [[diabeta]] ihany koa izy io, azo amin' ny alalan' ny fandrahoana ela ny hodi-kazo eran-tanana iray ao anaty rano iray litatra, ka sotroina mifandimby amin' ny fanafody vita avy amin' ny voan-tsaramaso (''[[Tsaramaso|Phaseolus vulgaris]]'') sy voanjo (''[[Arachis hypogaea]]'')<ref name=":3" />. [[Sary:Tamarindus indica, leaves, pod.jpg|vignette|Ravin-kily]] Any [[Afrika]] sy [[Azia]], ny hodi-kazo dia ampiasaina ihany koa hitsaboana ratra sy fery ary fivontosana. Anisan' ny fomba fanomanana azy ny fandrahoana ny hodi-kazo anaty rano mba hahazoana ranoka fanasana ratra na fery, ary misy ihany koa ireo karazana fanomanana natao hapetaka ivelany amin' ny vatana<ref name=":2" />. Voalaza ao anatin' ny boky mirakitra ny fampiasana an' io karazana zavamaniry io amin' ny fitsaboana nentim-paharazana ihany koa fa azo ampiasaina hitsaboana [[fanaviana]] sy aretina sasany mifandraika amin' ny taovam-pisefoana izy; na izany aza, samy hafa arakaraka ny faritra ny fampiasana azy manokana sy ny fomba fanomanana azy<ref name=":2" />. ==== Voany sy nofom-boany ==== [[Sary:Tamarin en koro.jpg|vignette|Voan-kily]] Any amin' ny faritra saheliana sy sodaniana ao [[Afrika]], dia fanao mahazatra ny mihinana ny nofon' ny voan-kily mba hanamorana ny fandehan' ny sakafo ao anatin' ny tsinay sy hanalana ny [[fitohanana]]. Matetika izy io no hanina mivantana, na afangaro amin' ny rano, na atao zava-pisotro. Any [[Senegaly]], voalaza ihany koa fa ampiasaina ho fanafody mampamany betsaka izy io<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Ao anatin' ny farmakôpea indiana sy any amin' ny faritra hafa any [[Azia]], dia ampiasaina hitsaboana ny tsy fahalevonan-kanina sy ny olana sasany eo amin' ny vavony ihany koa ny nofom-boany. Hanina izy io, ohatra, amin' ny endrika ranom-boankazo na zava-pisotro, na koa ampiasaina amin' ny fanomanana sakafo<ref name=":2" />. Any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]], ny nofon' ny voankazo masaka dia ampiasaina ho fanafody fampamaniana. Any amin' ny faritra avaratra amin' ny ny Nosy kosa dia hanina ny voan-kily ary ampiasaina hanaovana zava-pisotro izay inoana fa manampy amin' ny fiasan' ny tsinay<ref><small>Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD.</small></ref><ref name=":3" />. Any amin' ny faritra saheliana sy sodaniana ao Afrika, ny nofom-boan-kily dia ampiasaina ho fanafody mampidina fanaviana. Matetika izy io no atao zava-pisotro, amin' ny fakana ny singa ao anatiny amin' ny alalan' ny fanomana azy anaty rano<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Ao anatin' ny fomba fitsaboana nentim-paharazana sasany, indrindra any India sy any amin' ny faritra trôpikaly, dia anaovana [[gararàka]] ny rano mandomana ny nofom-boany mba hitsaboana ny tenda marary. Voalaza ihany koa fa anisan' ny akora ampiasaina amin' ny fitsaboana ny [[kohaka]] sy ny [[Sita (aretina)|sita]] (aretin' ny traotraoka) izy io<ref name=":2" />. Any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], ny nofom-boan-kily dia ampiasaina hitsaboana ny famelezan' ny tara-masoadro ny hoditra. Any [[Java]] ([[Indônezia]]), ampiasaina amin' ny fanomanana fanafody sasany koa izy io mba hitsaboana ny [[forifotra]] sy ny famaivain' ny hoditra. Matetika izy io no ampiharina ivelany amin' ny endrika feta na fesana<ref name=":2" />. Any [[Maorisy]] sy any amin' ny faritra trôpikaly hafa, ny nofom-boany dia ampiasaina amin' ny fanafody ivelany natao hanamaivanana ny fanaintainana vokatry ny rohana sy ny fivontosana. Azo afangaro amin' ny sira izany mba hanaovana feta, izay ahosotra avy eo eo amin' ny faritra maharary<ref name=":2" />. ==== Vihim-boa ==== [[Sary:Tamarind fruits (Tamarindus indica 'Si Thong').jpg|vignette|Voa sy vihim-boan-kily]]Ahitana akora isan-karazany ao anatin' ny vihim-boan-kily, anisan' izany ny [[pôlisakarida]] maro toy ny [[ksilôgliokana]], izay manana lanjany eo amin' ny sehatry ny indostria sy ny fanamboaram-panafody. Any [[India]] sy [[Kambôdia|Kambôja]], ny vihim-boany dia ampiasaina hitsaboana ny [[valan-dra]] (disanteria) sy ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] (diarea) sasany. Matetika izy ireny no hamainina sy totoina ho vovoka ary afangaro amin' ny rano mba hanaovana fanafody sotroina. Any [[India]] sy [[Kambôdia|Kambôja]] dia afangaro amin' ny rano ny vihim-boa efa voatoto mba hahazoana feta, izay apetaka eo amin' ny [[vailahy]] sy ny [[vaivonto]]<ref name=":2" />. Any Etiôpia dia voalaza fa misy fanafody nentim-paharazana vita amin' ny vihim-boa nohalemena na nalona mialoha, izay ampiasaina hiadiana amin' ny kankana ao amin' ny tsinay.<ref name=":2" /> Ny ksilôgliokana nalaina avy amin' ny vihim-boa dia efa nanaovana fikarohana eo amin' ny sehatry ny fanafody fitsaboana maso. Ity karazana pôlisakarida ity dia ampiasaina indrindra ao anatin' ny karazana fanafody natao hiarovana ny ivelan' ny maso sy hahosotra azy mba ho malama. Ity fampiasana ity dia mifototra amin' ny akora izay nalaina sy nokarakaraina tamin' ny fomba indostrialy, fa tsy amin' ny fampiasana mivantana eo amin' ny maso ny vihim-boa na ny akora voaomana amin' ny fomba nentim-paharazana<ref name=":2" />. ==== Fakany ==== Any atsimo-andrefan' i Madagasikara, ny ao anatin' ny faka dia ampidirina anaty rano mafana ho zava-pisotro ary sotroina mba hitsaboana kohaka. Voarakitra ao anatin' ny lisitra etnôbôtanika nataon' i Debray sy i Jacquemin ary i Razafindrambao (1971) io fomba fampiasana io<ref><small>Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD.</small></ref><ref name=":4"><small>"[https://www.ethnopharmacologia.org/recherche-dans-prelude/?plant_id=5792&utm Tamarindus indica L.]", ''www.ethnopharmacologia.org''</small></ref>. Ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana sasany ao [[Afrika]] sy any [[Azia]] dia voalaza fa ampiasaina amin' ny fanomanana fanafody hitsaboana aretina maro, indrindra fa ireo mifandraika amin' ny taovam-pisefoana, ny fakan' ity zavamaniry ity. Misy fitantarana avy amin' ny kolontsaina sasany any [[Nizerià|Nizeria]] sy any amin' ny faritra trôpikaly hafa milaza fa nampiasaina hitsaboana ny [[habokana]] izy io; kanefa, tsy midika izany fa voaporofo ara-tsiansa ny fahombiazan' io zavamaniry io amin' ny fitsaboana io aretina io<ref name=":2" />. ==== Vony ==== [[Sary:Tamarindus indica-flowers.jpg|vignette|Vonin-kily]][[Sary:Fleurs tamarinier.jpg|vignette|204x204px|Vonin-kily|ankavia]]Any amin' ny faritra sasany ao [[Afrika]] sy any [[Azia]], voalaza fa ampiasaina ao anatin' ny fanomanana nentim-paharazana hitsaboana aretina isan-karazany izy ireo, indrindra fa ireo mifandraika amin' ny fivontosana na ny taovam-pisefoana. Azo sotroina amin' ny endrika ranom-panafody (azo tamin' ny alalan' ny fanondrahana rano mafana) izy ireo, na afangaro amin' ny faritra hafa amin' ilay zavamaniry. Nodinihina ihany koa ny asan' izy ireo eo amin' ny lafiny farmakôlôjia, indrindra fa ny toetra mampiavaka azy amin' ny maha antiôksida sy ny antimikrôba azy. Mbola eo amin' ny sehatry ny andrana ihany anefa ireo vokatra hita ireo<ref name=":2" />. ==== Rantsana sy faritra hafa ==== [[Sary:Branches of a Tamarind tree.jpg|vignette|Sampan-kily]]Any amin' ny faritra trôpikaly sasany, ny rantsana tanora avy amin' ny kily dia ampiasaina indraindray ho hazo fanadiovana nify. Fomba fanao mifandraika amin' ny fahadiovana nentim-paharazana izany. Ao anatin' ny fitsaboana biby nentim-paharazana, ampiasaina ihany koa ny faritra samihafa amin' ilay hazo. Any [[Borkina Fasô]], indrindra ao amin' ny faritanin' i Passoré, dia voalaza fa ampiasaina amin' ny fanomanam-panafody nentim-paharazana ho an' ny biby ny voany, rehefa avela hilona anaty rano<ref name=":4" />. ==== Fitandremana ==== Matetika no hanina ny nofon' ny voan-kily, ary amin' ny ankapobeny dia tsy miteraka olana izany rehefa hanina amin' ny fatra mahazatra. Mifanohitra amin' izany kosa, matetika no tsy ampy ny angona momba ny fiarovana, ny fatra tokony horaisina, ary ny mety ho fifandraisany amin' ny fanafody hafa, raha ny momba ny karazana fanafody marihitra azo avy amin' ny ravina, ny hodi-kazo, ny fakany, na ny vihim-boany. Ny fanafody nentim-paharazana ampiasaina amin' ny [[diabeta]], ny aretin' ny aty, na ny aretina vokatry ny otrikaretina dia tsy tokony hasolo ny fitsaboana môderina ekena. Ny fanafody namboarina an-trano, indrindra fa ireo natao hampiasaina amin' ny maso, dia mety hiteraka famaivay sy fandotoana. == Jereo koa == * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] * [[Kililo]]: ''[[Acalypha vulneraria]]'' <small>Baill.</small> (''[[Euphorbiaceae]]''); ''[[Isolona humbertiana]]'' <small>Ghesq. ex Cavaco & Keraudren</small>; ''[[Isolona madagascariensis]]'' <small>(Baill.) Engl.</small> (''[[Annonaceae]]''); ''[[Kaliphora madagascariensis]]'' <small>Hook.f.</small> (''[[Cornaceae]]''); ''[[Metaporana parvifolia]]'' <small>(K.Afzel.) Verdc.</small> (''[[Convolvulaceae]]''); ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> (''[[Fabaceae]]'') * [[Monty]]: ''[[Chadsia grevei]]'' <small>Drake</small> (''[[Fabaceae]]''); ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> (''[[Fabaceae]]''). == Fanovozan-kevitra == * De Caluwé, E., Halamová, K. et Van Damme, P. (2010). "[https://biblio.ugent.be/publication/990834 Tamarindus indica L.: A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology]". ''Afrika Focus'', 23(1), 53-83. * Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD. * Havinga, R. M. et al. (2010). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19963055/ ''Tamarindus indica'' L. (''Fabaceae''): Patterns of use in traditional African medicine]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 127(3), 573-588. PubMed. * Nicolas, J.-P. (2012). ''[https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hn-42-nicolas.pdf Plantes médicinales du Nord de Madagascar : ethnobotanique antakarana et informations scientifiques]''. [[Jardins du monde|Jardins du Monde]]. (PDF). * Morton, J. F. (1987). "[https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/tamarind.html Tamarind]", ''Fruits of Warm Climates'', p. 115-121. == Loharano == [[Sokajy:Hazo]] emla427in7ut5peb3w61zua84xlp7ci 1153325 1153324 2026-11-06T15:02:54Z Thelezifor 15140 1153325 wikitext text/x-wiki [[Sary:Tamarindus_indica_pods.JPG|thumb|Kily na madilo na madiro|434x434px]] Ny '''''Tamarindus indica''''' dia karazana hazo ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]],'' sy ao amin' ny zana-pianakaviana ''[[Caesalpinioideae]]''. Io no hany karazana ao amin' ny vondron-karazana '''''Tamarindus'''''. ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> ny anarany ara-tsiansa feno. Amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] izy io dia atao hoe '''dilo''', '''diro''', '''kile''', '''kililo''', '''kily''', '''lilo''', '''madilo''', '''madiro''', '''monte''', '''monty''', '''voamadilo''', '''voamatony''', ary '''voamatory'''. Karazan-kazo maniry amin' ny faritra trôpikaly maina aty [[Afrika Atsinanana]] ny kily na madiro. Efa hatry ny elabe no nambolena azy tany [[Azia Atsimo]] ka avy any no niparitahany amin' ny faritra trôpikaly rehetra. Nisy vitsivitsy nampidirina tany [[Amerika Afovoany]] tamin' ny taonjato faha-16 ka miparitaka ao [[Meksika]] sy ao [[Hôndorasy]] ary [[Goatemala]] io hazo io amin' izao fotoana izao.[[Sary:YosriBuahAsamJawa.jpg|vignette|253x253px|Voamadilo|ankavia]] Hazo mety mahatratra 10 m hatramin' ny 20 m ny kily. Fohifohy ny vatany. Miadam-paniry izy sady velona maharitra ela. Maharitra ny raviny izay miisa hatramin' ny 24 isaky ny tahon-dravina. Manopy mavo ny voniny izay maniry midina amin' ny volana Mey ka mamoaka voa makirana amin' ny volana Ôktôbra. Eto [[Madagasikara]], indrindra ao amin' ny faritra nentim-paharazana misy ny [[Sakalava]], dia heverina ho hazo masina ny kily na madiro, izay atao hoe "mpanjakan' ny hazo". == Anarana ara-tsiansa hafa == [[Sary:TAMARIND FLOWER.jpg|vignette|Vonin-kily]] Indreto ny anarana hafa ahafantarana ny ''Tamarindus indica'': * ''Cavaraea elegans'' <small>Speg.</small> * ''Tamarindus erythraeus'' <small>Mattei</small> * ''Tamarindus occidentalis'' <small>Gaertn.</small> * ''Tamarindus officinalis'' <small>Hook.</small> * ''Tamarindus somalensis'' <small>Mattei</small> * ''Tamarindus umbrosa'' <small>Salisb.</small> == Fampiasana == === Fampiasana amin' ny fitsaboana nentim-paharazana === Ampahany samihafa amin' ny ''Tamarindus indica'' no ampiasaina ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana atỳ [[Afrika]] sy any [[Azia]], ary any amin' ny faritra mafana hafa. Ireo fampiasana ireo dia mifantoka indrindra amin' ny nofon-boany, ny raviny, ny hoditry ny vatany, ny vihim-boany ary ny fakany. Matetika izy ireo no karakaraina amin' ny endrika ranoka azo amin' ny alalan' ny fampangotrahana, ranoka azo amin' ny alalan' ny fadomana, zava-pisotro, vovoka, na fesana apetaka ivelany<ref name=":1"><small>Havinga, R. M. et al. (2010). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19963055/ ''Tamarindus indica'' L. (''Fabaceae''): Patterns of use in traditional African medicine]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 127(3), 573-588. PubMed.</small></ref>. ==== Ravina ==== [[Sary:Gardenology.org-IMG 7349 qsbg11mar.jpg|vignette|281x281px|Ravin-kily]] Ao [[Afrika Afovoany]] sy [[Afrika Andrefana]] dia ampiasaina manokana ny ravin' nhy ''Tamarindus indica'' amin' ny fitsaboana ratra sy fery. Matetika izy ireo no totoina ho lasa feta ahosorana eo ivelany, na andrahoina anaty rano mba hahazoana ranoka ampiasaina hanasana ny ratra na ny fery<ref name=":1" /><ref name=":2"><small>De Caluwé, E., Halamová, K. et Van Damme, P. (2010). "[https://biblio.ugent.be/publication/990834 Tamarindus indica L.: A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology]". ''Afrika Focus'', 23(1), 53-83.</small></ref>. Any [[Afrika Atsinanana]], indrindra any [[Tanzania]], dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] ny ravin' ny ''Tamarindus indica''. Matetika izy ireo no andrahoina anaty rano ary sotroina. Tsy mitovy amin' izany ny fomba fanao any Afrika Andrefana, izay ampiasana ny hodi-kazo matetika kokoa hitsaboana io aretina io<ref name=":1" />. [[Sary:Tamarindus indica pods2.JPG|vignette|272x272px|Ravina sy voan-kily]] Any amin' ny faritra avaratra amin' i [[Madagasikara]] dia ampiasaina ny raviny. Ny ranoka azo avy amin' ny fampangotrahana ravin' ny ''Tamarindus indica'' miaraka amin' ny ravin' ny satrikoefamaratra (''[[Sida urens]]'') dia sotroina mba hitsaboana ny fivontosana misy ra (hematôma). Misy fomba fikarakarana hafa koa, izay mampiasa ravina ''Tamarindus indica'' sy ranom-boankazo vita alin' ny voan' ny ''Tamarindus indica'', hitsaboana ny [[angorosy]] sy ny tosi-dra ambony<ref name=":3"><small>Nicolas, J.-P. (2012). ''[https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hn-42-nicolas.pdf Plantes médicinales du Nord de Madagascar : ethnobotanique antakarana et informations scientifiques]''. [[Jardins du monde|Jardins du Monde]]. (PDF).</small></ref>. Any [[Filipina]], ny raviny dia alona anaty rano mafana mba hitsaboana ny [[fanaviana]] vokatry ny [[tazomoka]]. Voarakitra ao anatin' ny [[farmakôpea]] maro (boky maro momba ny fanafody) any [[Azia]] ihany koa ny fampiasana azy io hitsaboana ny aretin-koditra sy ny areti-maso sasany<ref name=":2" />. Any amin' ny faritra trôpikaly hafa, ampiasaina ihany koa izy ireo amin' ny endrika fesana na fanafody ahosotra ivelany mba hitsaboana fivontosana sy fanaintainan' ny tonon-taolana. Voarakitra ao anatin' ny fanadihadiana momba ny [[etnôfarmakôlôjia]] mikasika io karazana io izany fampiasana izany<ref name=":2" />. ==== Hodi-kazo ==== [[Sary:Tamarind (Tamarindus indica) Tree lower trunk.jpg|vignette|281x281px|Vatan-kily]] Any [[Afrika Andrefana]], ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] sy aretina sasany ao amin' ny tsinay izy io. Matetika izy io no karakaraina amin' ny alalan' ny fampangotrahana anaty rano, ary sotroina. Voarakitra an-tsoratra ihany koa fa any [[Afrika Afovoany]] sy [[Afrika Andrefana]] dia ampiasaina hitsaboana ratra ny hodi-kazo<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Any amin' ny faritra avaratra amin' i [[Madagasikara]], ny hodi-kazo dia ampiasaina hitsaboana ny [[Piriritra|fivalanana]] [[Piriritra|mipiriritra]], ny fanaintainan' ny kibo, ary ny [[angorosy]]. Ny fomba fanomanana dia ny fandrahoana ny hodi-kazo anaty rano, izay sotroina. Ampiasaina ao anatin' ny fitsaboana nentim-paharazana ho an' ny [[diabeta]] ihany koa izy io, azo amin' ny alalan' ny fandrahoana ela ny hodi-kazo eran-tanana iray ao anaty rano iray litatra, ka sotroina mifandimby amin' ny fanafody vita avy amin' ny voan-tsaramaso (''[[Tsaramaso|Phaseolus vulgaris]]'') sy voanjo (''[[Arachis hypogaea]]'')<ref name=":3" />. [[Sary:Tamarindus indica, leaves, pod.jpg|vignette|Ravin-kily]] Any [[Afrika]] sy [[Azia]], ny hodi-kazo dia ampiasaina ihany koa hitsaboana ratra sy fery ary fivontosana. Anisan' ny fomba fanomanana azy ny fandrahoana ny hodi-kazo anaty rano mba hahazoana ranoka fanasana ratra na fery, ary misy ihany koa ireo karazana fanomanana natao hapetaka ivelany amin' ny vatana<ref name=":2" />. Voalaza ao anatin' ny boky mirakitra ny fampiasana an' io karazana zavamaniry io amin' ny fitsaboana nentim-paharazana ihany koa fa azo ampiasaina hitsaboana [[fanaviana]] sy aretina sasany mifandraika amin' ny taovam-pisefoana izy; na izany aza, samy hafa arakaraka ny faritra ny fampiasana azy manokana sy ny fomba fanomanana azy<ref name=":2" />. ==== Voany sy nofom-boany ==== [[Sary:Tamarin en koro.jpg|vignette|Voan-kily]] Any amin' ny faritra saheliana sy sodaniana ao [[Afrika]], dia fanao mahazatra ny mihinana ny nofon' ny voan-kily mba hanamorana ny fandehan' ny sakafo ao anatin' ny tsinay sy hanalana ny [[fitohanana]]. Matetika izy io no hanina mivantana, na afangaro amin' ny rano, na atao zava-pisotro. Any [[Senegaly]], voalaza ihany koa fa ampiasaina ho fanafody mampamany betsaka izy io<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Ao anatin' ny farmakôpea indiana sy any amin' ny faritra hafa any [[Azia]], dia ampiasaina hitsaboana ny tsy fahalevonan-kanina sy ny olana sasany eo amin' ny vavony ihany koa ny nofom-boany. Hanina izy io, ohatra, amin' ny endrika ranom-boankazo na zava-pisotro, na koa ampiasaina amin' ny fanomanana sakafo<ref name=":2" />. Any amin' ny faritra atsimo-andrefana amin' i [[Madagasikara]], ny nofon' ny voankazo masaka dia ampiasaina ho fanafody fampamaniana. Any amin' ny faritra avaratra amin' ny ny Nosy kosa dia hanina ny voan-kily ary ampiasaina hanaovana zava-pisotro izay inoana fa manampy amin' ny fiasan' ny tsinay<ref name=":5"><small>Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD.</small></ref><ref name=":3" />. Any amin' ny faritra saheliana sy sodaniana ao Afrika, ny nofom-boan-kily dia ampiasaina ho fanafody mampidina fanaviana. Matetika izy io no atao zava-pisotro, amin' ny fakana ny singa ao anatiny amin' ny alalan' ny fanomana azy anaty rano<ref name=":1" /><ref name=":2" />. Ao anatin' ny fomba fitsaboana nentim-paharazana sasany, indrindra any India sy any amin' ny faritra trôpikaly, dia anaovana [[gararàka]] ny rano mandomana ny nofom-boany mba hitsaboana ny tenda marary. Voalaza ihany koa fa anisan' ny akora ampiasaina amin' ny fitsaboana ny [[kohaka]] sy ny [[Sita (aretina)|sita]] (aretin' ny traotraoka) izy io<ref name=":2" />. Any [[Azia Atsimo-Atsinanana]], ny nofom-boan-kily dia ampiasaina hitsaboana ny famelezan' ny tara-masoadro ny hoditra. Any [[Java]] ([[Indônezia]]), ampiasaina amin' ny fanomanana fanafody sasany koa izy io mba hitsaboana ny [[forifotra]] sy ny famaivain' ny hoditra. Matetika izy io no ampiharina ivelany amin' ny endrika feta na fesana<ref name=":2" />. Any [[Maorisy]] sy any amin' ny faritra trôpikaly hafa, ny nofom-boany dia ampiasaina amin' ny fanafody ivelany natao hanamaivanana ny fanaintainana vokatry ny rohana sy ny fivontosana. Azo afangaro amin' ny sira izany mba hanaovana feta, izay ahosotra avy eo eo amin' ny faritra maharary<ref name=":2" />. ==== Vihim-boa ==== [[Sary:Tamarind fruits (Tamarindus indica 'Si Thong').jpg|vignette|Voa sy vihim-boan-kily]]Ahitana akora isan-karazany ao anatin' ny vihim-boan-kily, anisan' izany ny [[pôlisakarida]] maro toy ny [[ksilôgliokana]], izay manana lanjany eo amin' ny sehatry ny indostria sy ny fanamboaram-panafody. Any [[India]] sy [[Kambôdia|Kambôja]], ny vihim-boany dia ampiasaina hitsaboana ny [[valan-dra]] (disanteria) sy ny [[Piriritra|fivalanana mipiriritra]] (diarea) sasany. Matetika izy ireny no hamainina sy totoina ho vovoka ary afangaro amin' ny rano mba hanaovana fanafody sotroina. Any [[India]] sy [[Kambôdia|Kambôja]] dia afangaro amin' ny rano ny vihim-boa efa voatoto mba hahazoana feta, izay apetaka eo amin' ny [[vailahy]] sy ny [[vaivonto]]<ref name=":2" />. Any Etiôpia dia voalaza fa misy fanafody nentim-paharazana vita amin' ny vihim-boa nohalemena na nalona mialoha, izay ampiasaina hiadiana amin' ny kankana ao amin' ny tsinay.<ref name=":2" /> Ny ksilôgliokana nalaina avy amin' ny vihim-boa dia efa nanaovana fikarohana eo amin' ny sehatry ny fanafody fitsaboana maso. Ity karazana pôlisakarida ity dia ampiasaina indrindra ao anatin' ny karazana fanafody natao hiarovana ny ivelan' ny maso sy hahosotra azy mba ho malama. Ity fampiasana ity dia mifototra amin' ny akora izay nalaina sy nokarakaraina tamin' ny fomba indostrialy, fa tsy amin' ny fampiasana mivantana eo amin' ny maso ny vihim-boa na ny akora voaomana amin' ny fomba nentim-paharazana<ref name=":2" />. ==== Fakany ==== Any atsimo-andrefan' i Madagasikara, ny ao anatin' ny faka dia ampidirina anaty rano mafana ho zava-pisotro ary sotroina mba hitsaboana kohaka. Voarakitra ao anatin' ny lisitra etnôbôtanika nataon' i Debray sy i Jacquemin ary i Razafindrambao (1971) io fomba fampiasana io<ref name=":5" /><ref name=":4"><small>"[https://www.ethnopharmacologia.org/recherche-dans-prelude/?plant_id=5792&utm Tamarindus indica L.]", ''www.ethnopharmacologia.org''</small></ref>. Ao amin' ny fitsaboana nentim-paharazana sasany ao [[Afrika]] sy any [[Azia]] dia voalaza fa ampiasaina amin' ny fanomanana fanafody hitsaboana aretina maro, indrindra fa ireo mifandraika amin' ny taovam-pisefoana, ny fakan' ity zavamaniry ity. Misy fitantarana avy amin' ny kolontsaina sasany any [[Nizerià|Nizeria]] sy any amin' ny faritra trôpikaly hafa milaza fa nampiasaina hitsaboana ny [[habokana]] izy io; kanefa, tsy midika izany fa voaporofo ara-tsiansa ny fahombiazan' io zavamaniry io amin' ny fitsaboana io aretina io<ref name=":2" />. ==== Vony ==== [[Sary:Tamarindus indica-flowers.jpg|vignette|Vonin-kily]][[Sary:Fleurs tamarinier.jpg|vignette|204x204px|Vonin-kily|ankavia]]Any amin' ny faritra sasany ao [[Afrika]] sy any [[Azia]], voalaza fa ampiasaina ao anatin' ny fanomanana nentim-paharazana hitsaboana aretina isan-karazany izy ireo, indrindra fa ireo mifandraika amin' ny fivontosana na ny taovam-pisefoana. Azo sotroina amin' ny endrika ranom-panafody (azo tamin' ny alalan' ny fanondrahana rano mafana) izy ireo, na afangaro amin' ny faritra hafa amin' ilay zavamaniry. Nodinihina ihany koa ny asan' izy ireo eo amin' ny lafiny farmakôlôjia, indrindra fa ny toetra mampiavaka azy amin' ny maha antiôksida sy ny antimikrôba azy. Mbola eo amin' ny sehatry ny andrana ihany anefa ireo vokatra hita ireo<ref name=":2" />. ==== Rantsana sy faritra hafa ==== [[Sary:Branches of a Tamarind tree.jpg|vignette|Sampan-kily]]Any amin' ny faritra trôpikaly sasany, ny rantsana tanora avy amin' ny kily dia ampiasaina indraindray ho hazo fanadiovana nify. Fomba fanao mifandraika amin' ny fahadiovana nentim-paharazana izany. Ao anatin' ny fitsaboana biby nentim-paharazana, ampiasaina ihany koa ny faritra samihafa amin' ilay hazo. Any [[Borkina Fasô]], indrindra ao amin' ny faritanin' i Passoré, dia voalaza fa ampiasaina amin' ny fanomanam-panafody nentim-paharazana ho an' ny biby ny voany, rehefa avela hilona anaty rano<ref name=":4" />. ==== Fitandremana ==== Matetika no hanina ny nofon' ny voan-kily, ary amin' ny ankapobeny dia tsy miteraka olana izany rehefa hanina amin' ny fatra mahazatra. Mifanohitra amin' izany kosa, matetika no tsy ampy ny angona momba ny fiarovana, ny fatra tokony horaisina, ary ny mety ho fifandraisany amin' ny fanafody hafa, raha ny momba ny karazana fanafody marihitra azo avy amin' ny ravina, ny hodi-kazo, ny fakany, na ny vihim-boany. Ny fanafody nentim-paharazana ampiasaina amin' ny [[diabeta]], ny aretin' ny aty, na ny aretina vokatry ny otrikaretina dia tsy tokony hasolo ny fitsaboana môderina ekena. Ny fanafody namboarina an-trano, indrindra fa ireo natao hampiasaina amin' ny maso, dia mety hiteraka famaivay sy fandotoana. == Jereo koa == * [[Zavamaniry fanao fanafody eto Madagasikara]] * [[Kililo]]: ''[[Acalypha vulneraria]]'' <small>Baill.</small> (''[[Euphorbiaceae]]''); ''[[Isolona humbertiana]]'' <small>Ghesq. ex Cavaco & Keraudren</small>; ''[[Isolona madagascariensis]]'' <small>(Baill.) Engl.</small> (''[[Annonaceae]]''); ''[[Kaliphora madagascariensis]]'' <small>Hook.f.</small> (''[[Cornaceae]]''); ''[[Metaporana parvifolia]]'' <small>(K.Afzel.) Verdc.</small> (''[[Convolvulaceae]]''); ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> (''[[Fabaceae]]'') * [[Monty]]: ''[[Chadsia grevei]]'' <small>Drake</small> (''[[Fabaceae]]''); ''Tamarindus indica'' <small>L.</small> (''[[Fabaceae]]''). == Fanovozan-kevitra == * De Caluwé, E., Halamová, K. et Van Damme, P. (2010). "[https://biblio.ugent.be/publication/990834 Tamarindus indica L.: A review of traditional uses, phytochemistry and pharmacology]". ''Afrika Focus'', 23(1), 53-83. * Debray, M., Jacquemin, H. et Razafindrambao, R. (1971). ''[https://www.documentation.ird.fr/hor/fdi%3A14508 Contribution à l'inventaire des plantes médicinales de Madagascar]''. ORSTOM, Travaux et Documents, no 8. Notice bibliographique IRD. * Havinga, R. M. et al. (2010). "[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19963055/ ''Tamarindus indica'' L. (''Fabaceae''): Patterns of use in traditional African medicine]". ''Journal of Ethnopharmacology'', 127(3), 573-588. PubMed. * Nicolas, J.-P. (2012). ''[https://www.ethnopharmacologia.org/prelude2020/pdf/biblio-hn-42-nicolas.pdf Plantes médicinales du Nord de Madagascar : ethnobotanique antakarana et informations scientifiques]''. [[Jardins du monde|Jardins du Monde]]. (PDF). * Morton, J. F. (1987). "[https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/tamarind.html Tamarind]", ''Fruits of Warm Climates'', p. 115-121. == Loharano == [[Sokajy:Hazo]] edkblhirqw7s5ym7gky0q7zq204c05c 0 283170 1153329 1138455 2026-11-06T19:56:28Z Thelezifor 15140 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1153329 wikitext text/x-wiki [[Sary:Tangena trial by ordeal Madagascar.jpg|vignette|422x422px|Sary tamin' ny taonjato faha-19 maneho ny fitsarana amin’ ny alalan' ny tangena, natao ao anaty ala (mandry eo an-tongotry ny andian' olona eo ambanin' ny hazo lehibe eo ankavanana ny voampanga)]] Ny '''fampinomana''' dia fampisotroana rano nolaroana zavamaniry misy poizina (indrindra ny [[Tangena (poizina)|tangena]]), izay natao ho fitsarana tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka teto [[Madagasikara]] mba hahitana izay meloka. Ninoana ho fitsaran-[[Zanahary|Janahary]] izany. Nisy karazany roa ny fampinomana, dia ny fampinomambe sy ny fampinonomana andavanandro. Ny tena fantatra tamin' ny fampinomana dia izay nampiharina tao amin' ny [[Fanjakan' Imerina]], nefa nisy koa ny fampinomana tamin' ny faritra maro eto Madagasikara, ka anisan' izany ny tany amin' ny [[Fanjakana sakalava|Sakalava]] sy tany amin' ny [[Betsimisaraka]]. == Fampinomana tao Imerina == === Tantara === ==== Vanim-potoana nanjakan' ny fampinomana ==== Ny fampinomana dia natao hitadiavana sy hanasaziana ny oloa nahavanon-doza na nahatonga areti-mandringana, araka ny [[Fivavahan-drazana malagasy|finoana]] fa noho ny [[famosaviana]] no nahatonga izany. Raha ny tao [[Imerina]] dia tsy fantatra ny fotoana nanombohana nampihatra ny fitsarana amin' ny alalan' ny tangena. Araka ny [[lovantsofina]] dia [[Andrianentoarivo]], andriana tany [[Vonizongo]], no nanao azy voalohany. Izany no antony itokavana ny anarany alohan' ny hampisotroana tangena ny voampanga. Azo atao ny niampanga ny heloka isan-karazany toy ny [[halatra]] sy ny fanarahana ny [[Kristianisma eto Madagasikara|fivavahana kristiana]] ary indrindra ny [[Famosaviana (finoana malagasy)|famosaviana]], izay voasazy amin' ny fisotroana [[tangena]]. Tombanana ho nahafaty ny 2 isan-jato amin' ny mponina tao Imerina ny tangena. Olona telo arivo eo ho eo isan-taona (raha atao salanisa), teo anelanelan' ny taona 1828 sy 1861, no niharan' ny fampisotroana tangena. Nisy fotoana izay nahatraran' ny isan' ny olona matin' ny tagena indray mandeha ho 6&nbsp;000 tao anatin' ny fampinomana iray. Tamin' ny nahafatesan' ny mpanjaka [[Andrianampoinimerina]], tamin' ny taona 1810, dia tsy maintsy nisotro tangena ny vahoaka rehetra, mba hahitana ny tompon' antoka tamin' ny fahafatesan' ilay mpanjaka. Tamin' ny fitondran' ny mpanjakavavy [[Ranavalona I]] dia natao isan' andro ny fampinomana. Niharan' ny fitsarana amin' ny alalan' ny tangena ihany koa ireo rehetra izay voarohirohy ho nanao tetika hanoherana ny mpanjaka. ==== Fandrarana ny fampinomana ==== [[Sary:Portrait of Radama II, by Robert Lisan.jpg|vignette|294x294px|[[Radama II]]]]Taorian' ny nahafatesan-dRanavalona I, tamin' ny taona 1863 dia voarara ny fampisotroana tangena ary nomelohina ho faty ny mpitodra [[Tangena (zavamaniry)|voan-tangena]] sy izay manatanteraka ny fampinomana. Tamin' ny fotoana nanjakan-d[[Radama II]] dia nofoanana ny fampinomana. Nanohy izany koa ireo mpandimby azy taty aoriana. Nihamafy ny fandrarana ny fampisotroana tangena tamin' ny andron' ny [[Madagasikara zanatany frantsay|fanjanahantany]] ka natao an-tsokosoko ny fampinomana. === Karazana fampinomana === Raha be loatra ny fiahiahiana ny olona iray ho nahavanon-doza dia terena na manolo-tena hinon-tangena izy. Raha mandoa ilay voampanga dia afaka madiodio, raha tsy mandoa kosa dia heverina ho meloka. Novonoina ny olo-meloka. Nisy karazany roa ny fampinomana, dia ny fampinomambe sy ny fampinomana andavanandro. ==== Fampinomambe ==== [[Sary:Ranavalona Manjaka 2.jpg|vignette|273x273px|[[Ranavalona I]]]] Ny fampinomambe dia mahakasika ny vahoaka rehetra amin' ny tanàna iray ary vokatry ny fiahiahiana ny mponina rehetra. Raha ny marina dia matetika no tsy ny olon-drehetra ao an-tanàna no misotro tagena satria misy ny latsa-bato fampihenana ny isan’ ny olona hampinomina. Rehefa misy trangan' aretina maro tsy fantatra antony niseho eo an-tanàna, dia nahiahina ny fisian' ny [[mpamosavy]] teo amin' ny mponina. Noho izany dia misy ny lanonana iombonana lehibe iantsoana ny [[razana]] sy ny anaovana [[sorona]] biby. Tsy maintsy tonga, noho izany, ny olona tsirairay ary milaza ny zava-pantany momba ny nahatongavan' ilay aretina. Avy eo dia irosoana ny fandatsaham-bato. Ny mpandray anjara tsirairay dia manana vato iray ary tsy maintsy mandeha mametraka izany rehefa tonga ny anjarany, ao aorian' izay olona heveriny ho tompon' andraikitra amin' ny ody niteraka ilay aretina. Ireo rehetra izay nahazo vato telo fara fahakeliny dia tsy maintsy miatrika ny fisedrana amin' ny alalan' ny fisotroana tangena. ==== Fampinomana andavanandro ==== Ny fampinomana andavanandro dia ampiasaina indrindra amin' ireto tranga telo ireto: * ny fisedrana hitsarana ireo izay voampanga ho nanao heloka, izay atao hanomezana rariny na tsia ny mpitory, raha toa ka manamarina izany ny halehiben' ny zavatra iampangana; * ny fisedrana atao ho fanadiovana an' izay rehetra miandraikitra ny fanompoana ny mpanjaka; * ny fitsapam-pahaizana nisedrana ireo rehetra nanokan-tena amin' ny fivarotana [[ody]] sy [[fanafody]] na nanokan-tena amin' ny asan' ny [[mpimasy]]. === Fomba fanatanterahana ny fampinomana === ==== Fanomanana ==== Alohan' ny fanataterahana ny fampinomana dia manomboka amin' ny fitsapana ny herin' ny [[Tangena (poizina)|tangena]] ny mpampinona. Alaina ny zanak' akoho roa, ka ny voalohany ampiasaina hanaovana fampitahana. Raisin' ny mpampinona ny faharoa ka itokaviny ny fanahin' i Manamango na Ramanamango (ny fanahin' ny tangena). Tsy maintsy maty àry ilay zanak' akoho vavy faharoa. Alohan' ny hirosoana amin' ny fitsapana amin' ny olombelona ​​dia ovanina ny farihitry ny tangena mandra-pahazoana ny vokatra mifanaraka amin' ny vinavina. Mandritra izany, mpampinona efatra na dimy no tendrena haka ravina [[lingoza]] na [[longozo]] (''[[Lingoza|Aframomum angustifolium]]'')<ref><small>Ny longozo na longoza na lingoza (''Aframomum angustifolium)'' dia zavamaniry iray fianakaviana amin' ny [[sakamalao]] sy ny [[tamotamo]] ary ny [[sakarivobe]], mamoa mena, hanin' ny mpianala; ataony solondovia ny raviny.</small></ref> sy embok' [[Akondro (zavamaniry)|akondro]]. Avy eo vonoina ny akoho mba hakana sombiny amin' ny hodiny (sombiny telo ho an' ny olona voampanga tsirairay). Ny mpanozon-doha, izay karazana mpampanoa lalàna mitarika ny fampinomana, otronin' ny mpampinona, dia mandeha any amin' ny toerana nofidina hanaovana ny fampiomana. Manavasava laharam-behivavy maromaro mandohalika manodidina ny trano izy ireo. Miondrika amin' ny tany ireto vehivavy ireto rehefa mandalo ny mpanozon-doha sy ny mpampinona. Raha vao miditra izy ireo dia manangana ny tanany ireo vehivavy ireo ary mamerimberina tsy an-kijanona karazana antsa fanao amin' io fotoam-pitsarana io, izay milaza fa raha meloka tokoa ny voampanga dia ho faty, fa raha tsy meloka dia ho velona. ==== Fampisotroana tangena ==== Ampisotroina kobam-bary aloha ny voampanga mba hanamora ny fandoavany sy mba hanalefaka ny herin' ny [[Tangena (poizina)|poizina]] rehefa ao anaty vavoniny. Atelin' ny voampanga tsy tsakoina ny hoditr' akoho telo, dia atao ny fampisotroana ny tangena (rano nasiana potika nofom-boan-tangena sy ron-dongozo ary potika vatan' akondro). Avy eo dia mametraka ny tanany eo amin' ny handrin' ilay voampanga ary manonona ozona sy sazy faran' izay mafy indrindra hahazo ny voampanga raha toa ka mitombia ny fiampangana. Miantso ny fanahin' ny tangena koa ny mpanozo-doha mba hamonjy ilay voampanga raha toa ka tsy meloka. Miasa avy hatrany ny tangena ka maha te handoa ny voampanga izay manezaka mandoa, mba hahafahany mamoaka avy ao ankibony ny hoditr' akoho telo. Ampidirana volom-borona mihitsy aza ny any anaty tedany mba hanampy amin' ny fandoavana. Raha tafavoaka soa aman-tsara ny hoditr' akoho dia afaka madiodio ny voampanga fa raha tsy izany dia meloka ny voampanga. Efa nisy ny [[kolikoly]] tamin' ny andron' ny fitsarana amin' ny alalan' ny fampinomana ka indraindray dia omen' ny havan' ny voampanga vola ny mpanozon-doha sy ny mpampinona mba hanao kelikely ny fatran' ny tangena hampinomina. == Fampinomana tany ivelan' Imerina == Tao amin' ny [[Fanjakana sakalava|Fanjakana Sakalava]] dia ny zavamaniry atao amin' ny [[Fiteny malagasy|teny malagasy]] hoe ''kifiofio'', ''kisompa'', ''kisonompa'', ''kisopa'', ''kita'', ''tangembavy'' na ''tangentsalava'' no nasolo ny tangena amin' ny fampinomana. ''[[Pervillaea venenata]]'' na ''Menabea venenata'' no anaran' io zavamaniry io ara-tsiasa. == Jereo koa == * [[Zanahary]] * [[Razana]] * [[Fanjakan' Imerina|Fanjakana Merina]] * Tangentsakalava (''[[Pervillaea venenata]]'' na ''Menabea venenata'') * Lingoza (''[[Lingoza|Aframomum angustifolium]]'') == Loharano sy fanamarihana == oimi4yfzpodyu8bxgzkudq4s7a3u9ve 0 292716 1153328 1116085 2026-11-06T16:45:43Z Thelezifor 15140 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1153328 wikitext text/x-wiki [[Sary:Clitoria (253000626).jpg|vignette|''Clitoria ternatea'']] Ny '''''Clitoria''''' dia vondron-karazan-javamaniry mamony, [[vahy]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', (zana-pianakaviana ''[[Faboideae]]'') maniry indrindra amin' ny faritra mafana, izay ampitsaihin' ny bibikely. Miendrika lolo ny vonin' ny zavamaniry ao aminy. Karazany miisa 178 no voafaritra nefa 60 mahery ihany no ekena. == Karazana == Inty ny lisitry ny karazana ao amin' ny ''Clitoria'' araka ny ''ITIS'' <small>(8</small> <small>Febroary 2012)</small>: * ''Clitoria fairchildiana'' R.A. Howard * ''Clitoria falcata'' Lam. * ''Clitoria fragrans'' Small * ''Clitoria heterophylla'' Lam. * ''Clitoria laurifolia'' Poir. * ''Clitoria mariana'' L. * ''Clitoria ternatea'' L. Tamin' ny Jona 2021, ny ''[[Plants of the World Online]]'' dia nanaiky ireto karazana manaraka ireto: # ''Clitoria amazonum'' <small>Mart. ex Benth.</small> # ''Clitoria andrei'' <small>Fantz</small> # ''Clitoria annua'' <small>J.Graham</small> # ''Clitoria arborea'' <small>Benth.</small> # ''Clitoria arborescens'' <small>R.Br.</small> # ''Clitoria australis'' <small>Benth.</small> # ''Clitoria brachycalyx'' <small>Harms</small> # ''Clitoria brachystegia'' <small>Benth.</small> # ''Clitoria canescens'' <small>Pittier ex Fantz</small> # ''Clitoria cavalcantei'' <small>Fantz</small> # ''Clitoria cearensis'' <small>Huber</small> # ''Clitoria chanondii'' <small>Chuakul</small> # ''Clitoria cordiformis'' <small>Fantz</small> # ''Clitoria cordobensis'' <small>Burkart</small> # ''Clitoria coriacea'' <small>Schery</small> # ''Clitoria dendrina'' <small>Pittier</small> # ''Clitoria densiflora'' <small>(Benth.) Benth.</small> # ''Clitoria epetiolata'' <small>Burkart</small> # ''Clitoria fairchildiana'' <small>R.A.Howard</small> # ''Clitoria falcata'' <small>Lam.</small> # ''Clitoria flagellaris'' <small>(Benth.) Benth.</small> # ''Clitoria flexuosa'' <small>Fantz</small> # ''Clitoria fragrans'' <small>Small</small> # ''Clitoria froesii'' <small>Fantz</small> # ''Clitoria glaberrima'' <small>Pittier</small> # ''Clitoria guianensis'' <small>(Aubl.) Benth.</small> # ''Clitoria hanceana'' <small>Hemsl.</small> # ''Clitoria hermannii'' <small>Fantz</small> # ''Clitoria heterophylla'' <small>Lam.</small> # ''Clitoria humilis'' <small>Rose</small> # ''Clitoria irwinii'' <small>Fantz</small> # ''Clitoria javanica'' <small>Miq.</small> # ''Clitoria javitensis'' <small>(Kunth) Benth.</small> # ''Clitoria juninensis'' <small>Fantz</small> # ''Clitoria kaessneri'' <small>Harms</small> # ''Clitoria kaieteurensis'' <small>Fantz</small> # ''Clitoria lasciva'' <small>Bojer ex Benth.</small> # ''Clitoria laurifolia'' <small>Poir.</small> # ''Clitoria leptostachya'' <small>Benth.</small> # ''Clitoria linearis'' <small>Gagnep.</small> # ''Clitoria macrophylla'' <small>Wall. ex Benth.</small> # ''Clitoria magentea'' <small>Fantz</small> # ''Clitoria mariana'' <small>L.</small> # ''Clitoria mexicana'' <small>Link</small> # ''Clitoria monticola'' <small>Brandegee</small> # ''Clitoria moyobambensis'' <small>Fantz</small> # ''Clitoria mucronulata'' <small>Benth.</small> # ''Clitoria nana'' <small>Benth.</small> # ''Clitoria nervosa'' <small>Herzog</small> # ''Clitoria obidensis'' <small>Huber</small> # ''Clitoria pendens'' <small>Fantz</small> # ''Clitoria pilosula'' <small>Wall. ex Benth.</small> # ''Clitoria plumosa'' <small>Fantz</small> # ''Clitoria polystachya'' <small>Benth.</small> # ''Clitoria pozuzoensis'' <small>J.F.Macbr.</small> # ''Clitoria sagotii'' <small>Fantz</small> # ''Clitoria selloi'' <small>Benth.</small> # ''Clitoria simplicifolia'' <small>(Kunth) Benth.</small> # ''Clitoria snethlageae'' <small>Ducke</small> # ''Clitoria speciosa'' <small>Cav.</small> # ''Clitoria steyermarkii'' <small>Fantz</small> # ''Clitoria stipularis'' <small>Benth.</small> # ''Clitoria ternatea'' <small>L.</small> # ''Clitoria triflora'' <small>S.Watson</small> # ''Clitoria tunuhiensis'' <small>Fantz</small> # ''Clitoria woytkowskii'' <small>Fantz</small> eyvhulilalsh3vzrrli5ils70t7ku2g 0 295621 1153326 1130021 2026-11-06T16:38:16Z Thelezifor 15140 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1153326 wikitext text/x-wiki [[Sary:Delonix regia 01.jpg|vignette|402x402px|''[[Delonix regia]]'']] Ny '''''Delonix''''' dia vondron-karazan-javamaniry [[Angiospermae|mamony]], [[roa ravin-tsimoka]], ao amin' ny fianakaviana ''[[Fabaceae]]'', zana-pianakaviana ''[[Caesalpinioideae]]'', izay ahitana karazana roa ambin' ny folo ekena. Hazo avy ao [[Afrika Atsinanana]] sy eto [[Madagasikara]] ary any amin' ny [[Saikanosin' i Arabia|Saikinosin' i Arabia]] izy ireo. Hazo misy [[Ravina (zavamaniry)|ravina]] izay fitambarana [[Zana-pelana|zanapelana]] tena kely sy be dia be izy ireo, ary mivolom-boasary mena na fotsy marevaka ny [[Voninkazo|voniny]]. Ny karazana fantatra indrindra dia ''[[Delonix regia]]'' (atao hoe [[alamboronala]] na [[monongo]], sns), izay ambolena betsaka any amin' ny tany mafana hatao haingon' arabe na tokontany na zaridaina. Ireo zavamaniry ireo dia atao amin' ny teny malagasy hoe '''fengoky''' na '''fengoka'''. == Karazana == Indreto ny karazana ao amin' ny vondrona ''Delonix'': * ''Delonix baccal'' <small>(Chiov.)</small> <small>Baker f.</small> ([[Etiôpia]], [[Kenià]], [[Sômalia]]) * ''[[Delonix boiviniana]]'' <small>(Baill.) Capuron</small> ([[Madagasikara]]) * ''[[Delonix brachycarpa]]'' <small>(R.Vig.)</small> <small>Capuron</small> (Madagasikara) * ''[[Delonix decaryi]]'' <small>(R.Vig.) Capuron</small> (Madagasikara) * ''[[Delonix edulis]]'' <small>(H.Perrier) Babineau & Bruneau</small> (Madagasikara) * ''Delonix elata'' <small>(L.) Gamble</small> ([[Afrika]], ilany atsimo amin' i [[Saikanosin' i Arabia|Arabia]], [[India]] atsinanana sy andrefana) * ''[[Delonix floribunda]]'' <small>(Baill.) Capuron</small> (Madagasikara) * ''[[Delonix leucantha]]'' <small>(R.Vig.) Du Puy, Phillipson & R</small> (Madagasikara) * ''[[Delonix pumila]]'' <small>Du Puy, Phillipson & R.Rabev.</small> (Madagasikara) * ''[[Delonix regia]]'' <small>(Hook.) Raf.</small> (Madagasikara) * ''[[Delonix tomentosa]]'' <small>(R.Vig.) Capuron</small> (Madagasikara) * ''[[Delonix velutina]]'' <small>Capuron</small> (Madagasikara) == Jereo koa == * [[Alamboronala]] * [[Monongo]] * ''[[Phaseolus]]'' (''[[Tsaramaso|Phaseolus vulgaris]]'') * ''[[Cicer]]'' (''[[Tsiasisa|Cicer arietinum]]'') * ''[[Cajanus]]'' (''[[Amberivatry|Cajanus cajan]]'') * ''[[Senna]]'' (''[[Senna occidentalis]]'') * ''[[Arachis]]'' (''[[Voanjo|Arachis hypogaea]]'') * ''[[Vigna]]'' (''[[Voanjobory|Vigna subterranea]]'',''[[Voanemba|Vigna unguiculata]]'', ''[[Avoko|Vigna angivensis]],'' ''[[Vigna vexillata]]'') q6kvsh5kh93faflb74pg4vhye659jid 0 296016 1153327 1145898 2026-11-06T16:42:39Z Thelezifor 15140 Nanitsy hadisoam-pitendrena 1153327 wikitext text/x-wiki Ny '''rotra''' dia [[Plantae|zavamaniry]] isan-karazany ao amin' ny antokon-javamaniry ''[[Syzygium]]'' sy ''[[Eugenia]]'' ao amin' ny fianakaviana ''[[Myrtaceae]]''. Tsy ny karazana ao amin' ny ''Eugenia'' sy ao amin' ny ''Syzygium'' rehetra no atao hoe "''rotra''". Marihina fa mety efa nafindra any amin' ny antoko ''Syzygium'' ny ankamaroan' ireo karazana ao amin' ny ''Eugenia'', raha tsy izy rehetra. Ny voan' izy ireo dia mety ho kely na lehibe, misy nofony, mipetaka mitongilana, boribory tendro, miloko volomparasy antitra na mainty. Indreto ny karazan-javamaniry antsoina amin' io anarana io, arakaraka ny faritra eto [[Madagasikara]]<ref><small>"[https://tenymalagasy.org/bins/teny2/rotra# Rotra]", ''[[Rakibolana sy Rakipahalalana malagasy]]''.</small></ref>: == Zavamaniry atao hoe ''rotra'' == === Antoko ''Eugenia'' === * ''[[Eugenia analamerensis]]'' <small>H. Perrier</small>, * ''[[Eugenia antongilensis]]'' <small>H. Perrier</small> , * ''[[Eugenia arenicola]]'' <small>H. Perrier</small>, * ''[[Eugenia arthroopoda]]'' <small>Drake</small>, * ''Eugenia bernieri'' <small>Drake</small> ; * ''[[Eugenia cassinoides]]'' <small>Lam</small>. , * ''[[Eugenia cloiselii]]'' <small>H.Perrier</small> * ''[[Eugenia coursiana]]'' <small>H. Perrier</small>, * ''Eugenia cupulifera'' <small>H. Perrier</small>, * ''[[Eugenia diospyroides]]'' <small>H. Perrier</small>, * ''[[Eugenia goviala]]'' <small>H. Perrier,</small> * ''[[Eugenia guillotii]]'' <small>Hochr.</small>, * ''Eugenia hazompasika'' <small>H. Perrier,</small> * ''Eugenia hovarum'' <small>H. Perrier</small>, * ''Eugenia louvelii'' <small>H. Perrier ,</small> * ''[[Eugenia nompa]]'' <small>H. Perrier</small> * ''[[Eugenia ombrophila]]'' <small>H. Perrier,</small> * ''[[Eugenia pluricymosa]]'' <small>H. Perrier,</small> * ''Eugenia pseudovenosa'' <small>H. Perrier</small> * ''[[Eugenia quadriflora]]'' <small>H. Perrier,</small> * ''Eugenia sakalavarum'' <small>H. Perrier</small>, * ''Eugenia sambiranensis'' <small>H. Perrier</small> * ''Eugenia scottii'' <small>H. Perrier</small>, * ''Eugenia sihanakensis'' <small>H. Perrier</small> * ''Eugenia tropophylla'' <small>H. Perrier</small>, * ''Eugenia urschiana'' <small>H. Perrier</small> , * ''Eugenia vacciniifolia'' <small>Baker</small> * ''Eugenia vatomandrensis'' <small>H. Perrier</small>, * ''Eugenia viguieriana'' <small>H. Perrier</small>,      === Antoko ''Syzygium'' === * ''[[Syzygium alaotrense]]'' <small>(H. Perrier) N. Snow & Callm.</small> na ''Eugenia alaotrensis'' H. Perrier, * ''[[Syzygium condensatum]]'' <small>(Baker) Labat & Schatz.</small> na ''Eugenia condensata'' Baker, na ''Eugenia tanalensis'' Baker * ''[[Syzygium danguyanum]]'' <small>(H. Perrier) J.-N. Labat & G. E. Schatz</small> na ''Eugenia danguyana'' H. Perrier * ''[[Syzygium emirnense]]'' <small>(H. Perrier) Labat & G.E. Schatz</small> na ''Eugenia emirnensis'' Baker, * ''[[Syzygium humblotii]]'' <small>(H. Perrier) P. S. Ashtonna</small> na ''Eugenia humblotii'' H.Perrier, * ''[[Syzygium lokohense]]'' <small>(H. Perrier) Labat & Schatz</small> na ''Eugenia lokohensis'' H. Perrier, * ''[[Syzygium lugubre]]'' <small>(H. Perrier) Labat & G.E. Schatz</small> na ''Eugenia lugubris'' H. Perrier, * ''[[Syzygium micropodum]]'' <small>(H. Perrier) Labat & G.E. Schatz</small> na ''Eugenia micropoda'' Baker, * ''[[Syzygium oliganthum]]'' <small>Thw.</small> na ''Eugenia oligantha'' <small>Baker</small>, * ''[[Syzygium onivense]]'' <small>(H. Perrier) Labat & G.E. Schatz</small> na ''Eugenia onivensis'' H. Perrier * ''[[Syzygium parkeri]]'' <small>(Baker) Labat & G.E. Schatz</small> na ''Eugenia parkeri'' Baker * ''[[Syzygium phillyreifolium]]'' <small>(Baker) Labat & G.E. Schatz</small> na ''Eugenia phillyreaefolia'' Baker, * ''[[Syzygium tapiaka]]'' <small>(H. Perrier) Labat & G.E. Schatz</small> na ''Eugenia tapiaka'' H. Perrier, * ''[[Syzygium thouvenotii]]'' <small>(H. Perrier) J.-N. Labat & G. E. Schatz</small> na ''Eugenia thouvenotiana'' H. Perrier ==Zavamaniry manana anarana misy ny teny hoe "rotra" == Indreto ny anaran-javamaniry kambanteny ahitana na niforona avy amin' ny teny hoe "rotra" na "ro-": * [[Oviandrotra]] (karazana [[Ovy (Dioscorea)|ovy]] - ''[[Dioscorea]]'') * [[Robazaha]], [[rotrambazaha]] na [[rotravazaha]] (''[[Eugenia jambolana]]'' ''= [[Syzygium cumini]]'') * [[Rodrano]] (''[[Eugenia condensata]]'' = ''[[Syzygium condensatum]]''), * [[Rotrala]] (''[[Eugenia sakalavarum]]'' = ''[[Syzygium sakalavarum]]'' sy ''[[Diospyros platycalyx]]''). == Jereo koa == * ''[[Eugenia]]'' sy [[Lisitry ny karazana ao amin' ny Eugenia|Lisitry ny karazana ''Eugenia'']] * ''[[Syzygium]]'' sy ''[[Lisitry ny karazana ao amin' ny Syzygium|Lisitry ny karazana Syzygium]]'' == Loharano sy fanamarihana == 97plqyuebrdv6ezjbjhxxfyxjhlyny6 0 296019 1153336 1139753 2026-11-07T01:34:27Z ~2026-53342-25 41238 /* Fifidianana filoham-pirenena */ 1153336 wikitext text/x-wiki [[File:Bandera Partido Colorado de Paraguay.svg|thumb|sainan'i Partido Colorado]] [[File:Logo of the Colorado Party (Paraguay).svg|thumb|Antoko Colorado (Paraguay)]] Ny '''Fikambanana Repoblika Nasionaly''' na - '''Partido Colorado''' (ANR-PC) ([[Fiteny espaniola|espaniola]]: ''Asociación Nacional Republicana, ANR'' Iray amin'ireo antoko roa manan-tantara roa ao amin'ny firenena izy io, ary mpifaninana aminy ny antoko Liberaly radical. Nanomboka tamin'ny 1887, filohan'ny 21 {{Paragoay}} dia mpikambana ao amin'ny ''Antoko Colorado''. Ny antoko dia teo amin'ny fitondrana tsy tapaka hatramin'ny 1947, afa-tsy ny vanim-potoana 2008-2013. ==Tantara== Natsangana tamin'ny 11 septambra 1887 avy amin'i Bernardino Caballerero, ny antoko dia nitantana ny firenena hatramin'ny 1904, avy eo nanomboka tamin'ny 1946 ka hatramin'ny taona 1946 ka hatramin'ny 2008 tsy nisy fahatapahan-kevitra. Nanomboka tamin'ny taona 1946 ka hatramin'ny 1962, dia ny antoko tokana ihany no nahazo azy. === Fifidianana filoham-pirenena === Fanamarihana: Nanomboka tamin'ny 1947 ka hatramin'ny 1962, ny Antoko Colorado no hany antoko ara-dalàna. Tsy nisy fifidianana malalaka sy ara-drariny raha tsy tamin'ny 1993. {| class="wikitable" style="text-align:center" !Taona !Kandida avy amin'ny antoko ! Vato !'''%''' !vokany |- |1953 |[[Federico Chávez]] |224,788 |100% |Voafidy<br/> (antoko ara-dalàna tokana) |- |1954 | rowspan="8" |[[Alfredo Stroessner]] |236,191 |100% |Voafidy <br/>(antoko ara-dalàna tokana) |- |1958 |295,414 |100% |Voafidy <br/>(antoko ara-dalàna tokana) |- |1963 |569,551 |92.3% |Voafidy |- |1968 |465,535 |71.6% |Voafidy |- |1973 |681,306 |84.7% |Voafidy |- |1978 |905,461 |90.8% |Voafidy |- |1983 |944,637 |91.0% |Voafidy |- |1988 |1,187,738 |89.6% |Voafidy |- |1989 |[[Andrés Rodríguez|Andrés Rodríguez]] |882,957 |76.59% |Voafidy |- |1993 |[[Juan Carlos Wasmosy]] |449,505 |41.78% |Voafidy |- |1998 |[[Raúl Cubas Grau]] |887,196 |55.35% |Voafidy |- |2003 |[[Nicanor Duarte]] |574,232 |38.30% |Voafidy |- |2008 |[[Blanca Ovelar]] |573,995 |31.75% |Resy |- |2013 |[[Horacio Cartes]] |1,104,169 |48.48% |Voafidy |- |2018 |[[Mario Abdo Benítez]] |1,206,067 |48.96% |Voafidy |- |2023 |[[Santiago Peña]] |1,292,079 |43.94% |Voafidy |- |2026 |[[Pedro Alliana]] | | | |} ==Jereo koa== [[Sokajy:Antoko politika paragoiana]] [[sokajy:Politika ao Paragoay|*]] ip7vqnqh61v3xxrfl6yci1xq7cb0qt3 4 297414 1153330 1153152 2026-11-06T20:00:07Z Bot-Jagwar 2168 +Vaovao androany 6 Novambra 2026 1153330 wikitext text/x-wiki ; 6 Novambra 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:wikt:tt:|tt.wiktionary]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000}}. ; 4 Novambra 2026 * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:wikt:zh:|zh.wiktionary]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000000}}. ; 1 Novambra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:wikt:en:|en.wiktionary]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000000}}. ; 25 Oktobra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:tig:|tig.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:100}}. ; 24 Oktobra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:rue:|rue.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:9000}}. ; 17 Oktobra 2026 * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:be-tarask:|be-tarask.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. ; 7 Oktobra 2026 * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:kn:|kn.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:wikt:mni:|mni.wiktionary]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000}}. ; 3 Oktobra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:bm:|bm.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:900}}. * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:chr:|chr.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:900}}. * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:chy:|chy.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:700}}. * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:gan:|gan.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. ; 26 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:bm:|bm.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000}}. ; 19 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:rw:|rw.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000}}. ; 18 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:nah:|nah.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:9000}}. ; 17 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:w:chy:|chy.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000}}. * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:isv:|isv.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000}}. ; 16 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:nah:|nah.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000}}. ; 15 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:wikt:ar:|ar.wiktionary]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. ; 14 Septambra 2026 * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:w:ppl:|ppl.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000}}. ; 12 Septambra 2026 * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:koi:|koi.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:10000}}. ; 7 Septambra 2026 * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:w:av:|av.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. ; 1 Septambra 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:nah:|nah.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:9000}}. ; 10 Martsa 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:su:|su.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:100000}}. ; 21 Febroary 2026 * Ny isan'ny pejim-botoatiny ao amin'i [[:wikt:tr:|tr.wiktionary]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000000}}. ; 8 Febroary 2026 * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:w:my:|my.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000000}}. ; 17 Janoary 2026 * Ny isan'ny mpikambana ao amin'i [[:w:sv:|sv.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000000}}. ; 10 Janoary 2026 * Ny isan'ny pejy rehetra ao amin'i [[:w:vi:|vi.wikipedia]] dia tafidina ho latsaka ny {{formatnum:9000000}}. ; 7 Janoary 2026 * Ny isan'ny fiovana ao amin'i [[:w:new:|new.wikipedia]] dia mihoatra ny {{formatnum:1000000}}. 22c4kkv3st8ygodrw9enjyv1jvrun9i 0 301529 1153333 1148335 2026-11-07T01:31:00Z ~2026-53342-25 41238 1153333 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= Santiago Peña (cropped).jpg |anarana=Santiago Peña |teraka=16 Novambra 1978 |toerana = [[Asunción]] |maty= |firenena={{Paragoay}} |mpiaraka= |asa= * [[mpanao politika]] |taona niasàna= }} '''Santiago Peña Palacios''' (teraka ny 16 Novambra 1978 tao [[Asunción]]) dia mpahay toekarena sady [[mpanao politika]] [[Paragoay]]ana. Niasa ho Minisitry ny Fitantanam-bola teo ambany fitondran'ny Filoha [[Horacio Cartes]] izy nanomboka ny taona 2015 ka hatramin'ny 2017. Nanomboka ny 15 Aogositra 2023, izy no Filohan'i {{Paragoay}}. [[sary:Santiago Peña (cropped).jpg|thumb|Santiago Peña ]] == Filohan'i Paroagoay == {|border="1" align="center" style="border: 10px solid #0; background-color:#FFFFFF" |-align="center" bgcolor="DDEEFF" !nodimbiasany ![[Sary:Flag_of_Paraguay.svg|40px]] Filohan'i [[Paragoay]] faha-52 !mpandimby |-align="center" | [[Mario Abdo Benítez]]<br/> 2018-2023 || [[ Santiago Peña]]<br/> 2023-2026 || [[Pedro Allianar]] <br/> 2026- |-bgcolor="#DDEEFF" |- |} == Jereo koo == {{CLEFDETRI:Peña, Santiago}} {{commonscat}} [[sokajy:mpanao politika paragoaiana]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1978]] [[Sokajy:Filohan'i Paragoay]] ox4ehypskmx3q2a17vgyq5j7v928r5z 1153338 1153333 2026-11-07T01:37:00Z ~2026-53342-25 41238 1153338 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= Santiago Peña (cropped).jpg |anarana=Santiago Peña |teraka=16 Novambra 1978 |toerana = [[Asunción]] |maty= |firenena={{Paragoay}} |mpiaraka= |asa= * [[mpanao politika]] |taona niasàna= }} '''Santiago Peña Palacios''' (teraka ny 16 Novambra 1978 tao [[Asunción]]) dia mpahay toekarena sady [[mpanao politika]] [[Paragoay]]ana. Niasa ho Minisitry ny Fitantanam-bola teo ambany fitondran'ny Filoha [[Horacio Cartes]] izy nanomboka ny taona 2015 ka hatramin'ny 2017. Nanomboka ny 15 Aogositra 2023, izy no Filohan'i {{Paragoay}}. [[sary:Santiago Peña (cropped).jpg|thumb|Santiago Peña ]] == Filohan'i Paroagoay == {|border="1" align="center" style="border: 10px solid #0; background-color:#FFFFFF" |-align="center" bgcolor="DDEEFF" !nodimbiasany ![[Sary:Flag_of_Paraguay.svg|40px]] Filohan'i [[Paragoay]] faha-52 !mpandimby |-align="center" | [[Mario Abdo Benítez]]<br/> 2018-2023 || [[ Santiago Peña]]<br/> 2023-2026 || [[Pedro Alliana]] <br/> 2026- |-bgcolor="#DDEEFF" |- |} == Jereo koo == {{CLEFDETRI:Peña, Santiago}} {{commonscat}} [[sokajy:mpanao politika paragoaiana]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1978]] [[Sokajy:Filohan'i Paragoay]] nky94rp3drs9gi1hes62a15eucp0vqd 0 301530 1153337 1148336 2026-11-07T01:35:47Z ~2026-53342-25 41238 1153337 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary= Mario Abdo Benítez Marzo 2023.jpg |anarana= |teraka=10 Novambra 1971 |toerana = [[Asunción]] |maty= |firenena={{Paragoay}} |mpiaraka= |asa= * [[mpanao politika]] |taona niasàna= }} '''Mario Abdo Benítez''' (teraka ny 10 Novambra 1971 tao [[Asunción]]) dia [[mpanao politika]] [[Paragoay]]ana izay filoha faha-51 tao {{Paragoay}} nanomboka tamin'ny 2018 ka hatramin'ny 2023.<ref>(es) [https://www.bbc.com/mundo/noticias-america-latina-43860647 Elecciones en Paraguay: Mario Abdo gana la presidencia en una reñida jornada electoral]</ref> Senatera izy teo aloha ary filohan'ny Antenimieran-doholona tao Paragoay nanomboka tamin'ny 2015 ka hatramin'ny 2016.<ref>(es) [https://www.ultimahora.com/mario-abdo-benitez-es-electo-presidente-del-congreso-n905443 Mario Abdo Benítez es electo presidente del Congreso]</ref> == Filohan'i Paroagoay == {|border="1" align="center" style="border: 10px solid #0; background-color:#FFFFFF" |-align="center" bgcolor="DDEEFF" !nodimbiasany ![[Sary:Flag_of_Paraguay.svg|40px]] Filohan'i [[Paragoay]] faha-51 !mpandimby |-align="center" | [[Horacio Cartes]]<br/> 2013-2018 || [[Mario Abdo Benítez]]<br/> 2018-2023 || [[ Santiago Peña]]<br/> 2023-2026 |-bgcolor="#DDEEFF" |- |} == Jereo koo == {{CLEFDETRI:Benítez, Mario Abdo }} {{commonscat}} [[sokajy:mpanao politika paragoaiana]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1971]] [[Sokajy:Filohan'i Paragoay]] 3uedw4zxamwz39xqzkvg0stcnp704r8 2 302618 1153307 1153305 2026-11-06T12:28:19Z Bot-Jagwar 2168 Dika amin' ny teny malagasy: https://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1383771922 1153307 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ ''Iliasy'': mombamomba ny tononkalo |- ! Sary | [[File:Illiad fragmented papyrus.png|thumb|Sombin-taratasy papiry misy ny ''Iliasy'', avy tamin' ny andron' ny tarana-mpanjaka ptolemaika tany Ejipta, tamin' ny taonjato faha-2 talohan' i Jesoa Kristy.]] |- ! Mpanoratra lazaina ho namorona azy | [[Hômerôsy|Homer]] |- ! Lohateny niandohana | ''Ἰλιάς''; teny grika taloha (kaodim-piteny: grc) |- ! Mpandika teny anglisy | George Chapman sy ny hafa; jereo ny dikan-teny anglisy amin' ny sanganasan' i Homer |- ! Fotoana namoronana azy | Teo anelanelan' ny faramparan' ny taonjato faha-8 sy ny antenatenan' ny taonjato faha-7 talohan' i Jesoa Kristy.<ref name="West2011">West, M. L.. ''The Homeric Question Today''. ''Proceedings of the American Philosophical Society''. American Philosophical Society. Philadelphia, Pennsylvania. December 2011. boky: 155. laharana: 4. pp.: 383–393. <nowiki>JSTOR 23208780</nowiki>.</ref> |- ! Tany niaviany | [[Grisia Taloha|Grisia tamin' ny Andro Taloha]] |- ! Fiteny | Teny grika homerika |- ! Lohahevitra | Adin' i Troasy |- ! Karazana | Tononkalo mitantara ny asan' ny mahery fo |- ! Refy andalana | Andalana misy vondrona gadona enina (''dactylic hexameter'') |- ! Taona namoahana ny dikan-teny anglisy | 1598 |- ! Isan' ny andalana | 15 693 |- ! Sanganasa manaraka azy | ''Odisey'' |- ! Kaodim-piteny niandohana | el |- ! Lohatenin' ny lahatsoratra amin' ny fiteny niandohana ao amin' ny Wikisource | Ιλιάς |- ! Lohatenin' ny lahatsoratra anglisy ao amin' ny Wikisource | Iliad |} Ny '''''Iliasy''''' na '''''Iliady''''' (''Iliad'' amin' ny teny anglisy, fanononana: /ˈɪl.i.əd/, ''ILL-ee-əd'';<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/Iliad "Iliad"]. ''Random House Webster's Unabridged Dictionary''.</ref> [[:File:en-us-Iliad.oga|rakipeon' ny fanononana anglisy amerikanina]]; ''Iliás'', na ''Ἰλιάς'', amin' ny teny grika taloha, fanononana atika: /iːliás/, izay midika ara-bakiteny hoe «tononkalo momba an' i [[Trôia|Ilion (Troy)]]»)<ref>Harper, Douglas. [https://www.etymonline.com/word/iliad ''iliad'']. ''Online Etymology Dictionary''.</ref> dia iray amin' ireo tononkalo lehibe mitantara ny asan' ny mahery fo roa avy any [[Grisia Taloha|Grisia tamin' ny Andro Taloha]] mbola voatahiry, miaraka amin' ny ''Odisey'', izay samy lazaina fa noforonin' i [[Hômerôsy|Homer]]. Anisan' ny sanganasa literera tranainy indrindra mbola voatahiry sy be mpamaky amin' izao andro izao izy. Tahaka ny ''Odisey'', dia mizara ho boky 24 ny tononkalo ary mampiasa andalana misy vondrona gadona enina (''dactylic hexameter''). Misy andalana 15 693 ny lahatsoratra amin' ny fanontana mahazatra.<ref>Lesser (2022), p. 25.</ref> Matetika ny ''Iliasy'' no heverina ho sanganasa lehibe voalohany amin' ny literatiora eorôpeana, ary manana toerana fototra eo amin' ny fandinihana ny fiteny sy ny lahatsoratra grika sy latina tranainy.<ref>Fantuzzi; Tsagalis (2015).</ref> Any amin' ny fiafaran' ny Adin' i Troasy no mitranga ny tantara. Naharitra folo taona izany fanaovan' ny fanjakana [[Sivilizasiôna Mikeniana|grika mikeniana]] nivondrona fahirano ny tanànan' i [[Trôia|Troasy]] izany, ary zava-nitranga lehibe nandritra ny herinandro farany tamin' ilay ady no asehon' ny tononkalo. I [[Achille|Achilles]], mpiady malaza, no tena ifantohan' ny tantara, ary ny hatezerany (''mēnis'') no manosika ny fizotrany,<ref>[https://www.britannica.com/topic/Iliad-epic-poem-by-Homer ''The Iliad | Epic, Homer, Summary, Plot, Characters, & Oral Poetry | Britannica'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2026-10-26. tranonkala: www.britannica.com.</ref> manomboka amin' ny fifandirany mafy tamin' i [[Agamemnon]], mpanjakan' i Mycenae, ka hatramin' ny namonoany an' i Hector, zanaky ny mpanjakan' i Troasy.<ref>Murray; Wyatt (1924).</ref><ref>Murray; Wyatt (1925).</ref> Mifandimby ao ny fanehoana ny ady amin' ny sehatra midadasika sy ny fifandraisana akaiky kokoa eo amin' ny olona tsirairay. Mifanohitra amin' ny fiheverana miely, tsy mitantara ny nahalavoan' i Troasy ny ''Iliasy'', sady tsy miresaka ny soavaly hazo tao Troasy nampiasain' ny Grika handresena ilay tanàna; ao amin' ny loharano tatỳ aoriana no ahitana ireo ampahany amin' ny tantara ireo.<ref name="Mackie">Mackie, Chris. [https://theconversation.com/guide-to-the-classics-homers-iliad-80968 ''Guide to the classics: Homer's Iliad'']. 2017-08-02. fiteny: en-US. daty nijerena voarakitra: 2026-06-23. tranonkala: The Conversation.</ref> Azo inoana fa teo anelanelan' ny faramparan' ny taonjato faha-8 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-7 talohan' i Jesoa Kristy no namoronana ny ''Iliasy'' sy ny ''Odisey'', tamin' ny teny grika homerika, izay fiteny literera mampifangaro ny tenim-paritra grika iôniana sy ny tenim-paritra hafa.<ref>[https://www.britannica.com/topic/Iliad-epic-poem-by-Homer ''The Iliad | Epic, Homer, Summary, Plot, Characters, & Oral Poetry | Britannica'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2026-10-26. tranonkala: www.britannica.com.</ref><ref name="vanWees1994">van Wees, Hans. ''The Homeric way of war: the Iliad and the hoplite phalanx''. ''Greece & Rome''. Cambridge University Press. 1994. boky: 41. laharana: 2. pp.: 131–155. <nowiki>DOI 10.1017/S0017383500023366</nowiki>. <nowiki>JSTOR 643010</nowiki>.</ref><ref name="West2011" /> Iadian-kevitra betsaka ny fomba namoronana ny tononkalo, ny fifandraisany amin' ny zava-nitranga ara-tantara, ary ny hoe iza no namorona azy; antsoina hoe olana momba an' i Homer ireo fanontaniana ireo. Iadian' ny mpikaroka ny sanganasan' i Homer hevitra koa ny hoe samy noforonina mitokana ve ny ''Iliasy'' sy ny ''Odisey'', ary nampitaina am-bava ihany ve izy ireo sa nampitaina an-tsoratra koa.<ref>Fowler, Robert (2006). ''The Homeric question''; Robert Fowler (mpamoaka), ''The Cambridge Companion to Homer'', pp. 220–232.</ref> Matetika ny mpikaroka no mandinika ny andian-teny miverimberina ao amin' ny tononkalo, ny fampitahana ampiasainy, ary ny teny enti-manamarika toetra miaraka amin' ny anaran' olona na zavatra.<ref>Fowler, Robert (2006). ''The poet's craft''; Robert Fowler (mpamoaka), ''The Cambridge Companion to Homer'', pp. 115–116.</ref> Nanome lanja lehibe ny ''Iliasy'' ny Grika taloha, ary anisan' ny fampianarana nahazatra azy ireo ilay tononkalo. Nahakasika lalina ny tontolo helenistika ny fampifangaroany tenim-paritra samihafa sy ny fitantarany ireo vondrona grika isan-karazany niray hina hiady tamin' i Troasy.<ref name="Mackie"/> Nitanisa azy nandritra ny fety grika, toy ny Panathenaia, ireo mpitanisa tononkalo matihanina antsoina hoe ''rhapsode''.<ref>[[Platôna|Plato]], ''Ion'', translated by Harold North Fowler, W. R. M. Lamb, Loeb Classical Library, 164, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press, 1925.</ref><ref>Tsagalis (2018), pp. 46–52.</ref> Anisan' ny lohahevitra lehibe ao amin' ny ''Iliasy'' ny ''kleos'', na voninahitra, ny fireharehana, ny lahatra ary ny hatezerana.<ref>Hammond (1987), pp. i–xxxiv.</ref> Na dia ireo lohahevitra mampalahelo sy mavesa-danja aza no tena ahafantarana azy, dia misy toe-javatra mampihomehy sy vazivazy koa ao amin' ny tononkalo.<ref name="Bell">Bell, Robert H.; "Homer's humor – laughter in the ''Iliad''", hand 1 (2007), 596.</ref> Matetika izy no lazaina ho tononkalo mitantara ny mahery fo, izay mifantoka amin' ny ady, ny herisetra ary ny fitsipi-pitondrantena takina amin' ny mahery fo. Manome filazalazana amin' ny antsipiriany momba ny ady tamin' ny Andro Taloha ny tononkalo, anisan' izany ny tetika sy ny fitaovam-piadiana. Mandinika ny fiainam-piarahamonina sy ny fiainana an-tokantrano tamin' izany koa izy, amin' ny alalan' ny zava-mitranga ao anatin' ny mandan' i Troasy sy ao amin' ny tobin' ny Grika. Manana anjara toerana lehibe koa ireo andriamanitra ôlimpiana: manampy ny mpiady sy ny tanàna tohanany eny an' ady izy ireo, ary miditra an-tsehatra amin' ny fifandiran' ny olona tsirairay.<ref name="Kearns, E. 2004 pp. 59">Kearns, Emily (2006). ''The Gods in the Homeric epics''; Robert Fowler (mpamoaka), ''The Cambridge Companion to Homer'', pp. 59–73.</ref> Ny fanehoana azy ireo ho manana toetran' olombelona ao amin' ny tononkalo dia nampanakaiky azy ireo tamin' ny mpihaino grika taloha, ka nanome endrika azo tsapain-tanana kokoa ny [[Fivavahana grika taloha|lovantsofina ara-kolontsaina sy ara-pivavahany]]. == Famintinana == === Fiandohan' ny tantara (boky faha-1–4) === Loharano:<ref>Murray; Wyatt (1924).</ref> [[File:Beginning Iliad.svg|thumb|upright=1.40|Ireo andininy voalohany amin' ny ''Iliasy'']] Manomboka amin' ny fiantsoana an' i Muse, andriamanibavin' ny aingam-panahy, ny tantara. Any amin' ny faramparan' ny Adin' i Troasy no mitranga ny zava-tantaraina; niady tamin' izany ny tafik' i Troasy sy ny Achaean izay nanao fahirano azy. Mifandimby mampiasa ny anarana hoe Achaean, Argives ary Danaans i Homer hilazana ny Grika. Tafika avy amin' ny fanjakana grika maro samihafa no mandrafitra ny tafiky ny Achaean, ary samy tarihin' ny mpanjakany na ny printsy ao aminy ireo tafika ireo. I [[Agamemnon]], mpanjakan' i Mycenae, no mibaiko ireo tafika mitambatra ireo. Rehefa avy niady nandritra ny sivy taona ny Achaean, dia nandroba tanàna sasany niray dina tamin' i Troasy ary nisambotra tovovavy roa, dia i Chryseis sy i Briseis. Nalain' i Agamemnon, mpitarika ny tafika, ho vadikely i Chryseis; i Achilles kosa, ilay mpiady mahery indrindra teo amin' ny Achaean, no naka an' i Briseis. Nanolotra vidim-panavotana be tamin' i Agamemnon i Chryses, rain' i Chryseis sady mpisoron' i [[Apôlôna (andriamanitra)|Apollo]], mba hamerenana ny zanany vavy. Tsy nanaiky i Agamemnon, na dia naniry ny hanaovany izany aza ny Achaean hafa, ary nanevateva ilay mpisorona. Nangataka tamin' i Apollo ilay mpisorona mba hamaliana ny faniratsirana azy. Nandefa valanaretina (na aretina mamely olona maro ao amin' ny vondron' olona iray) tamin' ny Achaean i Apollo mba hanasaziana azy ireo noho ny faniratsiran' i Agamemnon ny mpisorony. Rehefa naharitra sivy andro ny valanaretina, dia nampiantso fivoriana i Achilles, mpitarika ny tafiky ny Myrmidons sady nantsoina hoe ''aristos achaion'', izany hoe «ilay tsara indrindra amin' ny Grika». Noho ny fanerena azy, dia nanaiky hamerina an' i Chryseis amin' ny rainy i Agamemnon, saingy nanapa-kevitra ny haka an' i Briseis, andevovavin' i Achilles, ho solony. Noraisin' i Achilles ho fanalam-baraka lehibe teo anatrehan' ny tafiky ny Achaean tafavory izany fanapahan-kevitra izany. Tezitra mafy izy ka nanambara fa tsy hiady ho an' i Agamemnon intsony izy sy ny olony. Namerina an' i Chryseis tamin' ny rainy i [[Ôdiseosy|Odysseus]], ka nampitsahatra ny valanaretina i Apollo. Nandritra izany fotoana izany, dia nentin' ny irak' i Agamemnon niala i Briseis. Ory mafy i Achilles ka nivavaka tamin' i Thetis reniny, andriamanibavy ambany laharana sady nimfa an-dranomasina (andriamanibavy mifandray amin' ny ranomasina).<ref>Homer. ''The Iliad''. W. W. Norton & Company. p.: 115. mpandika (anarana): Wilson. mpandika (fanampin' anarana): Emily.</ref> Nangataka tamin' ny reniny i Achilles mba hitalaho amin' i [[Zeosy|Zeus]]. Niriny ny hanosehan' ny tafik' i Troasy ny Achaean hihemotra mandra-pahatonga ny sambon' ny Achaean ho atahorana hodorana. Amin' izay vao ho takatr' i Agamemnon fa tena mila an' i Achilles ny Achaean, ka haveriny amin' i Achilles ny voninahiny. Nanao izany i Thetis, ary nanaiky i Zeus. Avy eo, dia nandefa nofy tamin' i Agamemnon i Zeus mba hampirisihana azy hanafika an' i Troasy. Nanaraka ny nofy i Agamemnon, saingy nanapa-kevitra ny hizaha toetra ny fahavononan' ny tafiky ny Achaean aloha ka nilaza tamin' izy ireo mba hody. Efa nihena anefa ny fahavononan' ny miaramila rehefa niady nandritra ny sivy taona. Nifanohitra tamin' izay nantenainy àry ny vokatr' ilay tetika. Ny fidiran' i Odysseus an-tsehatra ihany, noho ny aingam-panahy nomen' i [[Atena (andriamanibavy)|Athena]] azy, no nisakana ny fandosiran' ny tafika an-korontana. Nifanandrina tamin' i Thersites i Odysseus ary nikapoka azy. Miaramila tsotra i Thersites, ary nilaza ny tsy fahafaliany tamin' ny fiadiana ny adin' i Agamemnon. Nilahatra ho vondrona teo amin' ny lemaka manodidina an' i Troasy ny Achaean. Rehefa nahare ny filaharan' ny Achaean ny mpanjaka Priam, dia nivoaka ny tanàna hiatrika azy ireo teny amin' ny lemaka ny tafik' i Troasy. Nifanatona ny tafika roa tonta, saingy talohan' ny fifandonany, dia nampirisihin' i Hector, rahalahiny sady mahery fon' i [[Trôia|Troasy]], i Paris ka nanolotra ny hamaranana ny ady amin' ny alalan' ny ady ifanaovany samirery amin' i Menelaus. Eto no hazavaina ny antony niandohan' ilay ady manontolo: nalain' i Paris tao an-tranon' i Menelaus tany Sparta i [[Hélène|Helen]], vadin' i Menelaus sady vehivavy tsara tarehy indrindra teto an-tany araka ilay tantara. Nanaiky hifanandrina samirery i Menelaus sy i Paris, ary izay mandresy no hanambady an' i Helen. Rehefa resy anefa i Paris, dia novonjen' i [[Afrôdita|Aphrodite]] talohan' ny hahafahan' i Menelaus mamono azy, ary nentiny hiara-mandry amin' i Helen. Nidinika ireo andriamanitra raha tokony hifarana teo ny ady, saingy naharesy lahatra an' i Zeus i Hera mba hiandry ny fandravana tanteraka an' i Troasy. Nampirisika an' i Pandarus, mpandefa zana-tsipìka tao amin' ny tafik' i Troasy, i Athena mba hitifitra an' i Menelaus. Naratra i Menelaus, ary rava ny fampitsaharana ady nifanarahana. Nipoaka ny ady ka maro ny Achaean sy ny mpiady tao amin' ny tafik' i Troasy no maty. === Adin' ny mahery fo (boky faha-5–7) === Loharano:<ref>Murray; Wyatt (1924).</ref> Mandritra ny ady, mamono miaramila maro avy any Troasy i Diomedes, anisan' izany i Pandarus, ary mandresy an' i [[Énée|Aeneas]]. Mamonjy an' i Aeneas i Aphrodite alohan' ny hahafatesany, saingy manafika azy i Diomedes ka mandratra ny hato-tanan' ilay andriamanibavy. Mifanatrika amin' i Diomedes i Apollo ary mampitandrina azy mba tsy hiady amin' ny andriamanitra, nefa tsy raharahian' i Diomedes izany. Maniraka an' i Ares handresy an' i Diomedes i Apollo. Mahery fo sy mpitari-tafika maro no mandray anjara amin' ny ady, anisan' izany i Hector, ary miezaka manova ny fizotran' ny ady ny andriamanitra manohana ny andaniny sy ny ankilany. Ampaherezin' i Athena i Diomedes ka mandratra an' i Ares, izay tsy afaka manohy miady intsony. Mampivondrona indray ny miaramilan' i Troasy i Hector ka misakana azy ireo tsy handositra an-korontana. Rehefa mifanatrika hifampitana i Diomedes sy Glaucus, izay avy any Troasy, dia nahita zavatra mampifandray azy ireo noho ny tantaran' i Bellerophon notantarain' i Glaucus, ka nifanakalo fanomezana tsy nitovy vidy. Miditra ao an-tanàna i Hector ka mampirisika an' i Hecuba reniny hanao vavaka sy fanatitra, mandrisika an' i Paris hiady, ary manao veloma an' i Andromache vadiny sy Astyanax zanany lahy eo ambonin' ny mandan' ny tanàna. Avy eo dia miverina miady izy. Miady mifanandrina amin' i Ajax i Hector, saingy tapaka ny ady rehefa maizina ny andro, ka samy miala ny andaniny sy ny ankilany. Mifamaly ny olona ao Troasy momba ny hamerenana an' i Helen amin' ny Achaean. Manolotra ny hamerina ny harena nalainy sy hanome harena fanampiny ho fanonerana i Paris, saingy tsy manaiky hamerina an' i Helen; lavina izany tolotra izany. Mifanaraka ny roa tonta hampitsahatra ny ady mandritra ny iray andro mba handevenana ny maty. Manorina manda sy mihady hadivory koa ny Achaean mba hiarovana ny tobiny sy ny sambony. === Faharesen' ny Grika (boky faha-8–15) === Loharano:<ref>Murray; Wyatt (1924).</ref><ref>Murray; Wyatt (1925).</ref> [[File:Iliad VIII 245-253 in cod F205, Milan, Biblioteca Ambrosiana, late 5c or early 6c.jpg|thumb|upright=1.20|''Iliasy'', Boky VIII, andalana 245–253, ao amin' ny sora-tanana grika iray tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-5 na fiandohan' ny taonjato faha-6 taorian' i Kristy.]] Ny ampitso maraina, mandrara ny andriamanitra tsy hitsabaka i Zeus, ary manomboka indray ny ady. Mahazo ny ambony ny Troiana ka manosika ny Achaean hihemotra hatreny amin' ny manda fiarovany. Tsy avela hanampy azy ireo i Hera sy Athena. Tonga ny alina alohan' ny hahafahan' ny Troiana manafika ny mandan' ny Achaean. Mitoby eny an-tsaha izy ireo mba hanafika raha vao mangiran-dratsy, ary mamirapiratra toy ny kintana eny amin' ny lemaka ny afon' ny mpiambina azy ireo. Mandritra izany, very fanantenana ny Achaean. Miaiky ny fahadisoany i Agamemnon ka mandefa an' i Odysseus sy Ajax ary Phoenix ho iraka any amin' i Achilles, hanolotra an' i Briseis sy fanomezana maro raha manaiky hiverina hiady izy. Mandray ireo iraka i Achilles sy Patroclus, namany, saingy mandà amim-pahatezerana ilay tolotra i Achilles, satria heveriny fa lehibe loatra ny faniratsirana ny voninahiny. Milaza izy fa tsy hiverina hiady raha tsy tonga eny amin' ny sambony ny Troiana ka mandrahona ny handoro izany. Tsy mahomby ny iraka ka miverina. Rehefa mandroso ny alina, sahy manatona ny toeran' ny tafika troiana i Odysseus sy Diomedes. Mamono an' i Dolon, izay Troiana, izy ireo, ary mandravarava ny tobin' ny sasany amin' ireo mpiara-dia amin' i Troasy avy any Thrace. Ny maraina, raikitra ny ady mafy, ka samy maratra i Agamemnon sy Diomedes ary Odysseus. Maniraka an' i Patroclus hiala ao amin' ny tobiny i Achilles mba hanontany ny momba ireo Achaean maty na naratra. Raha mbola any i Patroclus, dia manohina ny fony ka mampangoraka azy ny tenin' i Nestor. Mangataka aminy i Nestor mba hiangavy an' i Achilles hiverina hiady; raha tsy mety kosa i Achilles, dia i Patroclus mihitsy no tokony hitarika ny tafika, sady mitafy ny fiadiana fiarovan-tenan' i Achilles. An-tongotra ny Troiana no manafika ny mandan' ny Achaean. Mitarika ny ady mahery vaika i Hector, na dia misy fambara aza fa tsy hahomby ny fanafihany. Tsy mahatohitra ny Achaean ka vaky mandositra. Potika ny vavahadin' ny manda, ary miditra an-keriny i Hector. Mihemotra hatreny amin' ny sambony ny Achaean. Mangoraka ny Achaean i Poseidon ka manapa-kevitra ny tsy hankatò an' i Zeus fa hanampy azy ireo. Mampahery ny Achaean izy, ary manomboka mampihemotra ny Troiana indray izy ireo. Maty an' ady i Amphimachus, zafikelin' i Poseidon. Omen' i Poseidon hery avy amin' ny andriamanitra i Idomeneus. Maro ny maty eo amin' ny andaniny sy ny ankilany. Noho ny fambara ratsy iray, dia mandrisika an' i Hector hihemotra i Polydamas, mpaminany troiana, saingy tsy henoiny. Manangoly an' i Zeus i Hera ka mampatory azy, ary izany no ahafahan' i Poseidon manampy ny Grika. Voatery mihemotra mankany amin' ny lemaka ny Troiana. Mandratra an' i Hector i Ajax, ary entina miverina any Troasy i Hector avy eo. Mifoha i Zeus ka tezitra mafy noho ny fitsabahan' i Poseidon. Manome toky an' i Hera anefa izy fa mbola voalahatra ho rava i Troasy, aorian' ny hamonoan' i Hector an' i Patroclus. Asaina miala amin' ny sahan' ady i Poseidon, ary alefan' i Zeus hanampy ny Troiana i Apollo. Tafiditra indray amin' ny manda ny Troiana, ary mipaka hatreny amin' ny sambo ny ady. === Fahafatesan' i Patroclus (boky faha-16–18) === Loharano:<ref>Murray; Wyatt (1925).</ref> [[File:Achilles weapons MNA Naples.jpg|thumb|upright=1.10|Thetis ao amin' ny toeram-panefen' i Hephaestus, miandry ny fitaovam-piadiana vaovaon' i Achilles; sary hosodoko amin' ny rindrina (''fresco'') avy any Pompeii, tamin' ny taonjato voalohany.]] Tsy tantin' i Patroclus intsony ny mijery ny zava-mitranga, ka manatona an' i Achilles izy sady mitomany. Mananatra azy noho ny hamafin-dohany izy, ary mangataka ny hiady hisolo azy sady hitafy ny fiadiana fiarovan-tenany, mba hoheverin' ny olona ho i Achilles. Manaiky ihany i Achilles ka mampindrana azy ny fiadiany, saingy mampitandrina azy mafy mba hiverina raha vao voatosika hihemotra ny Troiana, fa tsy hanenjika azy ireo hatrany amin' ny mandan' ny tanàna. Milaza i Achilles fa rehefa voalamina avokoa ny zava-drehetra, dia hiara-haka an' i Troasy izy sy Patroclus. Mitarika ny Myrmidons ho any an' ady i Patroclus, ary tonga rehefa mandoro ny sambo voalohany ny Troiana. Resin' io fanafihana tampoka io ny Troiana ka mandositra. Eo am-piandohan' ny fanafihany dia mamono an' i Sarpedon, zanakalahin' i Zeus sady iray amin' ireo mpiara-dia lehibe amin' ny Troiana, i Patroclus. Tsy miraharaha ny baikon' i Achilles izy fa manenjika hatrany, ka tonga eo amin' ny vavahadin' i Troasy; eo no sakanan' i Apollo mihitsy. Mamono an' i Cebriones, mpamily ny kalesin' adin' i Hector, i Patroclus. Avy eo, rehefa avy nampahalemy azy i Apollo sy Euphorbos, dia novonoin' i Hector izy nony farany. Esorin' i Hector amin' i Patroclus lavo ny fiadiana fiarovan-tenan' i Achilles. Miady haka ny fatin' i Patroclus eo am-pelatanan' ny Troiana ny Achaean, fa miezaka mitondra azy hiverina any Troasy kosa ny Troiana araka ny baikon' i Hector. Irahina hampandre an' i Achilles ny vaovao i Antilochus, ary mangataka azy hanampy haka ny razana. Rehefa ren' i Achilles fa maty i Patroclus, dia mafy dia mafy ny alahelony ka ren' i Thetis reniny hatrany amin' ny fanambanin' ny ranomasina ny fitarainany. Ory koa i Thetis satria fantany fa voalahatra ho faty i Achilles raha mamono an' i Hector. Na dia fantatr' i Achilles aza fa izany no hampahatanteraka ny anjarany, dia mivoady ny hamono an' i Hector izy mba hamaly ny fahafatesan' i Patroclus. Ampirisihina hanampy haka ny fatin' i Patroclus i Achilles, nefa tsy manana fiadiana fiarovan-tena hotafina. Mandrakotra azy amin' ny hazavana mamirapiratra i Athena; mijoro eo akaikin' ny mandan' ny Achaean izy ka mierona noho ny hatezerana. Raiki-tahotra ny Troiana raha nahita azy, ka vitan' ny Achaean ny mitondra ny fatin' i Patroclus hiala teo. Mbola mampirisika an' i Hector hiverina ao an-tanàna indray i Polydamas, nefa mbola mandà ihany i Hector, ka mitoby eny amin' ny lemaka ny Troiana rehefa hariva ny andro. Torotoro fo i Achilles ka misaona an' i Patroclus. Mandritra izany fotoana izany, noho ny fangatahan' i Thetis, dia manefy fiadiana fiarovan-tena vaovao ho an' i Achilles i Hephaestus, anisan' izany ny ampinga vita asa tanana tsara tarehy.<ref>Auden, W. H.; Jacobs, Alan. ''The Shield of Achilles''. 2024.</ref> === Hatezeran' i Achilles (boky faha-19–24) === Loharano:<ref>Murray; Wyatt (1925).</ref> [[File:Achilles' Sacrifice of Trojan Prisoners.jpg|thumb|upright=1.40|Ampahany amin' ny sary hosodoko amin' ny rindrina (''fresco'') ao amin' ny Fasan' i François, any Vulci, mampiseho ny fanaovana sorona andevo troiana. Avy eo ankavia miankavanana: [[Agamemnon]], ny fanahin' i Patroclus, Vanth, [[Achille|Achilles]] manapaka ny lohan' ny andevo iray, Charun, Ajax Lehibe, andevo iray, ary Ajax Kely. 350–330 tal. J.K.]] Ny maraina dia entin' i Thetis ho an' i Achilles ny fitafiana fiarovan-tenany vaovao, nefa hitany mitomany eo amin' ny fatin' i Patroclus izy. Mitafy ny fiadiany i Achilles ary mampivondrona ireo mpiady Achaean. Omen' i Agamemnon azy avokoa ny fanomezana nampanantenainy, anisan' izany i Briseis, nefa tsy mampiraika an' i Achilles izany. Misakafo ny Achaean, fa mandà tsy hihinana kosa i Achilles. Maminany ny hahafatesan' i Achilles ny soavaliny, Xanthos, nefa tsy mampiraika azy koa izany. Mandeha miady i Achilles, ary i Automedon no mitondra ny kalesin' adiny. Esorin' i [[Zeosy|Zeus]] ny fandrarana ny fitsabahan' ireo andriamanitra, ka samy afaka manampy malalaka ny andaniny sy ny ankilany izy ireo. Vonton' ny hatezerana sy ny alahelo i Achilles ka mamono Troiana maro ao anaty renirano, hany ka mibahana ny rano ireo faty. Miatrika an' i Achilles i Scamander, andriamanitr' ilay renirano, ary mandidy azy hitsahatra tsy hamono Troiana, saingy mandà i Achilles. Miady izy roa mandra-pihemotr' i Scamander noho ny afo miredareda toy ny tafio-drivotra alefan' i Hephaestus. Miady koa ireo andriamanitra. Sokafana ny vavahady lehiben' ny tanàna handraisana ireo Troiana mandositra, ary miseho ho Troiana i Apollo mba hitarihana an' i Achilles hiala eo amin' ny tanàna. Rehefa mampahafantatra ny tena maha-izy azy amin' i Achilles i Apollo, dia efa tafaverina ao anatin' ny tanàna voaro avokoa ny Troiana, afa-tsy i Hector. Na dia miangavy azy aza i Priam sy Hecuba, ray aman-dreniny, dia manapa-kevitra ny hiatrika an' i Achilles i Hector. Rehefa manatona anefa i Achilles, dia rava ny fahavononany. Mandositra izy ka enjehin' i Achilles manodidina ny tanàna. Farany, maka ny endrik' i Deiphobus, rahalahin' i Hector, i Athena mba hamitahana azy ka hampijanona azy; mitodika hiatrika ny mpifanandrina aminy àry izy. Rehefa avy niady vetivety izy roa, dia tsindronin' i Achilles eo amin' ny vozony i Hector. Alohan' ny hahafatesany dia ampahatsiahivin' i Hector an' i Achilles fa voalahatra ho faty koa izy. Esorin' i Achilles amin' i Hector ilay fiadiana izay an' i Achilles ihany, sady miravoravo noho ny nahafatesan' i Hector izy. Avy eo dia manala baraka ny fatin' i Hector izy: afatony ao ambadiky ny kalesin' adiny izany ka tarihiny manodidina ny tanàna. Mitomany i Hecuba sy Priam, ary miezaka ny hiatrika an' i Achilles mihitsy i Priam. Mandre ny vaovao i Andromache ka mankany amin' ny manda; torana izy rehefa mahita izay mitranga eo ambany. Misaona ny Troiana. Miseho amin' i Achilles ao anaty nofy ny fanahin' i Patroclus, ka mampirisika azy hanao ny fombafomba fandevenana mba hahafahan' ny fanahiny mankany amin' ny [[Fanjakan' i Hadesy|tontolon' ny maty amin' ny finoana grika]]. Mangataka amin' i Achilles i Patroclus mba handamina ny hiarahan' ny taolan' izy roa halevina ao anaty siny iray. Manaiky i Achilles, ary dorana ny fatin' i Patroclus. Manokana andro iray hanaovana fifaninanana ho fanomezam-boninahitra ny maty ny Achaean, ary i Achilles no mizara ny loka. Variana tanteraka ao anatin' ny alahelony i Achilles, ka laniny amin' ny fitomaniana an' i Patroclus sy ny fitarihana ny fatin' i Hector ao ambadiky ny kalesin' adiny ny androny. Tsy faly amin' ny fanimbazimbana tsy mitsahatra ataon' i Achilles amin' ny fatin' i Hector i Zeus, ka manapa-kevitra fa tsy maintsy averina amin' i Priam izany. Tarihin' i [[Hermesy (andriamanitra)|Hermes]] i Priam, ka mitondra sarety feno fanomezana mamakivaky ny lemaka ary miditra tsy hitan' olona ao amin' ny tobin' ny Achaean. Mamihina ny lohalik' i Achilles izy ary miangavy azy hamerina ny fatin-janany. Ontsa ka mitomany i Achilles, ary manaiky ihany amin' ny farany, rehefa mihalefaka ny hatezerany. Samy mitomany noho ireo nafoiny tamin' ny ady izy roa. Manaiky hamerina ny fatin' i Hector i Achilles ary hanome roa ambin' ny folo andro ho an' ny Troiana mba hisaonana sy handevenana azy araka ny tokony ho izy. Miala tsiny amin' i Patroclus i Achilles satria matahotra izy sao nanala baraka azy tamin' ny namerenany ny fatin' i Hector. Rehefa avy misakafo i Priam dia mitondra ny fatin' i Hector mody any Troasy. Alevina i Hector, ary misaona ny tanàna. == Lohahevitra == === Fivavahana === Lahatsoratra fototra: Fitaka natao tamin' i Zeus. [[File:Hypnos Thanatos BM Vase D56 full.jpg|thumb|Hypnos sy Thanatos mitondra ny fatin' i Sarpedon hiala amin' ny sahan' ady ao [[Trôia|Troasy]]; antsipirian-tsary eo amin' ny tavoahangy fitoeran-diloilo (''lekythos'') avy any Attika, misy lafika fotsy, tokony ho tamin' ny 440 talohan' i Jesoa Kristy.]] Tsy nanana rafitra fandaminana hentitra ny [[Fivavahana grika taloha|fivavahana grika fahiny]], fa niforona avy tamin' ny finoana samihafa nananan' ny vahoaka grika.<ref>Lawson, John Cuthbert. [https://archive.org/details/moderngreekfolkl00laws/page/2/mode/2up ''Modern Greek folklore and ancient Greek religion – a study in survivals'']. Cambridge University Press. 1910. pp.: 2–3.</ref> Araka ny filazan' i Adkins sy Pollard, dia nomen' ny Grika tany am-boalohany toetran' olona avokoa ny lafiny rehetra tamin' ny tontolo niainany, na ny zavaboary na ny kolontsaina, ary koa ny zavatra niainany tao. Ny tany, ny ranomasina, ny tendrombohitra, ny renirano, ny lalàna miorina amin' ny fomba amam-panao (''themis''), ary ny anjaran' ny tsirairay eo amin' ny fiaraha-monina sy amin' ny harena ao aminy dia samy nojerena ho toy ny olona, sady nojerena araka ny natiora ihany koa.<ref>Adkins, A. W. H.; Pollard, John Richard Thornhill. [https://www.britannica.com/topic/Greek-religion ''Greek religion'']. 2 March 2020. daty niandohana voarakitra: 1998. encyclopedia: [[Encyclopædia Britannica]].</ref> Noheverin' izy ireo ho vokatry ny fidiran' ny andriamanitra an-tsehatra na ny fanatrehan' ireo ny tontolo sy ny fiovana mitranga ao aminy. Matetika no hitany ho zava-miafina tsy hay hazavaina ireny fisehoan-javatra ireny.<ref name=":2">Mikalson, Jon. ''Honor Thy Gods – Popular Religion in Greek Tragedy''. University of North Carolina Press. 1991.</ref> Ao amin' ny ''Iliasy'', dia miady samy izy ny andriamanitra sy andriamanibavy ao Olympus ary ireo andriamanitra madinika, sady mandray anjara amin' ny adin' olombelona. Matetika izy ireo no miditra amin' ny raharahan' ny olona mety maty mba hanoherana andriamanitra hafa.<ref name="Kearns, E. 2004 pp. 59" /> Mifanaraka amin' ny tanjona kendren' i Homer amin' ny fitantarany ny fanehoany ny andriamanitra, na dia tsy tahaka izany aza ny fomba niresahan' ny Atenianina ny andriamanitra tamin' ny taonjato faha-4 talohan' i Jesoa Kristy.<ref name=":2" /> Nodinihin' i Wolfgang Kullmann ny fidiran' ny andriamanitra an-tsehatra eo amin' ny tontolon' ny olombelona noho ny fifandirany samy izy. Araka ny famakafakany, dia ampiasain' i Homer ho anton-javatra mamaritra ny zava-mitranga eo amin' ny olombelona ny firehetam-po sy ny fihetseham-pon' ny andriamanitra.<ref name=":0">Kullmann, Wolfgang. ''Gods and Men in the Iliad and the Odyssey''. ''Harvard Studies in Classical Philology''. 1985. boky: 89. pp.: 1–23. <nowiki>DOI 10.2307/311265</nowiki>. <nowiki>JSTOR 311265</nowiki>.</ref> Ao amin' ny boky faha-24, dia iverenana ny anton' ny ady ka ampifandraisina amin' ny hatezeran' i Hera sy Athena. Ao amin' ny andininy 24.25–30, araka ny dikan-tenin' i Augustus Taber Murray nokarakarain' i William F. Wyatt, dia tsy niray hevitra tamin' ny andriamanitra hafa i Hera, Poseidon ary Athena. Mbola nankahala an' i Ilios masina, Priam ary ny vahoakany izy ireo noho ny nataon' i Alexander, izay asehon' ireo andininy ho fahadalana: nanala baraka ireo andriamanibavy tonga tao amin' ny toeram-pamboleny izy, ary nidera ilay nanampy ny filany izay nitondra fahoriana.<ref>Murray; Wyatt (1925).</ref> Manohitra an' i Paris i Athena sy Hera noho ilay fifaninanana hatsaran-tarehy izay nifidianany an' i Aphrodite ho andriamanibavy tsara tarehy indrindra fa tsy izy roa. Araka ny filazan' i Kullmann, dia ny fahadisoam-panantenan' i Hera sy Athena noho ny fandresen' i Aphrodite tamin' ny fitsaran' i Paris no mamaritra ny fihetsik' izy roa manerana ny ''Iliasy'', sady anton' ny fankahalany an' i Paris, ilay mpitsara, sy ny tanànany, Troasy.<ref name=":0" /> Noho izany dia manohana hatrany ny tafika Achaean i Hera sy Athena mandritra ny tononkalo, fa i Aphrodite kosa manampy an' i Paris sy ny Troiana. Miseho amin' ny zavatra ataon' ireo andriamanibavy eo amin' ny tontolon' ny olombelona ny fihetseham-pony. Ao amin' ny boky faha-3, ohatra, dia efa saika resin' i Menelaus, izay nihantsy azy hiady nifampitana, i Paris, saingy niditra an-tsehatra i Aphrodite mba hamonjy azy tamin' ny hatezeran' i Menelaus. Ohatra iray amin' ny fifandraisan' ny fihetseham-po sy ny asa manerana ny tononkalo izany. Miditra an-tsehatra hatrany ny andriamanitra, indrindra mba hampahery ireo olona arovany, ary matetika izy ireo no miseho amin' ny endrik' olona fantatr' ireo.<ref name=":0" /> Mandinika ny anjara asan' ny ataon' ny andriamanitra ao amin' ny ''Iliasy'' i Mary Lefkowitz. Anisan' ny fanontaniana dinihiny ny hoe: mijoro ho zava-mitranga ao amin' ny tantara amin' ny maha-izy azy ve ny fidiran' ny andriamanitra an-tsehatra, sa fanoharana ny toetran' olombelona fotsiny ny fihetsik' izy ireo?<ref name=":3">Lefkowitz, Mary (2003), ''Greek Gods, Human Lives: What We Can Learn From Myths'', New Haven, Connecticut, Yale University Press.</ref> Ao amin' io famakafakana io, ny fahalianan' ny mpanoratra tamin' ny taonjato faha-5 sy faha-4 talohan' i Jesoa Kristy, toa an' i [[Thucydides]] sy [[Platôna|Plato]], dia nifantoka tamin' ny fampiasana ireny tantara ireny ho fomba hiresahana ny fiainan' olombelona, fa tsy ho famaritana zava-misy na fanambarana fahamarinana. Raha mbola andriamanitra ivavahana anefa izy ireo fa tsy fanoharana ny olombelona fotsiny, dia ny tsy fisian' ny foto-pinoana raikitra na boky masina tokana mamaritra ny fisiany no namela malalaka ny kolontsaina grika hamolavola andriamanitra mifanaraka amin' izay anjara asa ara-pivavahana nilain' ny vahoaka.<ref name=":3" /><ref>Taplin, Oliver. ''Bring Back the Gods''. ''[[The New York Times]]&#39;''. 14 December 2003.</ref> Ampiasain' ilay psikôlôga Julian Jaynes ho porofo lehibe anohanany ny teôrian' ny saina mizara roa (''Bicameral Mind'') ny ''Iliasy''.<ref name=":4">Jaynes, Julian. ''The Origin of Consciousness in the Breakdown of the Bicameral Mind''. 1976. p.: 221.</ref> Araka io teôria io, dia hafa lavitra noho ny an' ny olona ankehitriny ny fomba fiasan' ny sain' olombelona hatramin' ny manodidina ny fotoana resahina ao amin' ny ''Iliasy''. Nilaza i Jaynes fa tsy mbola nanana izay antsoina ankehitriny hoe fahatsiarovan-tena ireo olona ireo. Araka ny heviny, dia nandre sy nankatò baiko noheveriny fa avy tamin' ny andriamanitra izy ireo, mandra-piovan' ny fomba fiasan' ny sainy ka nahatonga ilay hery nanosika azy hanao zavatra ho isan' ny fahatsapany ny tenany. Nomarihiny fa saika ny asa rehetra ao amin' ny ''Iliasy'' dia tarihin' ny andriamanitra iray, na aterany, na iharan' ny fitaomany. Nilaza koa izy fa vitsy dia vitsy ny teny manambara fieritreretana, fanaovana drafitra na fandinihana ny eritreritra sy ny fihetseham-pon' ny tena ao amin' ireo dikan-teny taloha. Raha misy teny toy izany, hoy izy, dia vokatry ny fandikan-diso ataon' ny mpandika teny izay mampitafy ireo mpandray anjara ny fomba fisainan' ny olona ankehitriny izany.<ref name=":4" /> === Lahatra === Ny lahatr' olona (''kēr'' amin' ny teny grika, izay midika eto hoe fahafatesana efa voalahatra) no manosika ny ankamaroan' ny zava-mitranga ao amin' ny ''Iliasy''. Aseho ho manaiky izany ny andriamanitra sy ny olombelona, fa tsy afaka manohitra na manova azy.<ref>Liu (2024), pp. 561–563, 566.</ref> Miseho amin' ny fomba samihafa manerana ny fitantarana ny lahatr' olona: mandefa famantarana amin' ny mpaminany toa an' i Calchas, ohatra, i Zeus,<ref>Erp Taalman Kip (2000), pp. 388–389.</ref> ary manambara mialoha ny fahafatesan' i Achilles izay efa mananontanona i Thetis. Miresaka matetika ny fanekena ny lahatr' olona ho mariky ny herim-po ny olombelona sy ny andriamaniny, ary ny fitsoahana izany ho mariky ny hakanosana.<ref>Nagy, Gregory. ''The best of the Achaeans: concepts of the hero in Archaic Greek poetry''. Johns Hopkins University Press. Baltimore. 1979. <nowiki>ISBN 978-0-8018-2200-1</nowiki>.</ref> Tsy ny asa sy ny zava-mitranga tsirairay rehetra no faritan' ny lahatr' olona, fa ny fiafaran' ny fiainana kosa no faritany. Anisan' ny ohatra amin' izany ny filazan' i Patroclus mialoha ny fahafatesan' i Hector.<ref>Dunkle, Roger (1986), [https://web.archive.org/web/20071205014548/http://depthome.brooklyn.cuny.edu/classics/dunkle/studyguide/homer.htm "Iliad"], in ''The Classical Origins of Western Culture'', ''The Core Studies 1 Study Guide'', Brooklyn College, archived from the [http://depthome.brooklyn.cuny.edu/classics/dunkle/studyguide/homer.htm original], 5 December 2007.</ref> Ao amin' ny andininy 16.849–854, araka ny dikan-tenin' i Richmond Lattimore, dia lazain' i Patroclus amin' i Hector fa ny lahatr' olona mitondra fahafatesana sy ny zanak' i Leto no namono azy, ary i Euphorbos no voalohany tamin' ny olombelona namely azy; fahatelo ihany i Hector. Ampitandremany koa i Hector fa tsy ho ela velona, satria efa miandry azy ny fahafatesana voalahatra, ary i Achilles, taranak' i Aiakos, no hahafaty azy.<ref>Homer, ''Iliad'' 16.849–854 Lattimore (1951), p. 353.</ref> Tsy aseho ho ekena avy hatrany mandrakariva anefa ny lahatr' olona. Ao amin' ny boky faha-16, rehefa mahita an' i Patroclus efa hamono an' i Sarpedon zanany izay mety maty i Zeus, dia maneho alahelo izy.<ref>Morrison (1997), p. 286.</ref> Ao amin' ny andininy 16.433–434 amin' ny dikan-tenin' i Lattimore, dia alahelovan' i Zeus ny hoe efa voalahatra ho fatin' i Patroclus zanak' i Menoitios i Sarpedon, ilay olona tena malalany.<ref>Homer, ''The Iliad''. 16.433–434 Lattimore (1951), p. 342.</ref> Mamaly izany fisalasalan' i Zeus izany i Hera.<ref>Morrison (1997), p. 286.</ref> Ao amin' ny andininy 16.440–43 amin' ny dikan-tenin' i Lattimore, dia manontany an' i Zeus zanak' i Kronos izy raha te hanafaka amin' ny fahafatesana olona mety maty izay efa ela no voalahatra ho faty. Lazainy fa azon' i Zeus atao izany, nefa tsy ny andriamanitra hafa rehetra no hanaiky ny nataony.<ref>Homer, ''The Iliad'' 16.440–43 Lattimore (1951), p. 342.</ref> Miverina ny toe-javatra mitovitovy amin' izany rehefa mieritreritra ny hitsimbina an' i Hector, izay tiany sy hajainy, i Zeus. I Athena indray no mamaly azy. Ao amin' ny andininy 22.178–81 amin' ny dikan-tenin' i Lattimore, dia manontany izy raha tian' i Zeus havotana amin' ny fahafatesana ilay olona mety maty izay efa ela no voalahatra ho faty; ampitandremany koa izy fa tsy ny andriamanitra hafa rehetra no hanaiky izany.<ref>Homer, ''The Iliad'' 22.178–81 Lattimore (1951), p. 440.</ref> Eto kosa, i Zeus dia miseho ho afaka manova ny lahatr' olona, nefa tsy manao izany fa mamela ny fiafarana efa voalahatra hitranga. Miaro an' i Aeneas amin' ny fahafatesana koa ny lahatr' olona. Rehefa avy nandresy lahatra azy hiady amin' i Achilles i Apollo, na dia tsy hahatohitra an' i Achilles aza io mpiady avy any Troasy io, dia miditra an-tsehatra i Poseidon. Ao amin' ny andininy 20.300–04 amin' ny dikan-tenin' i Lattimore, dia manentana ny andriamanitra hamonjy an' i Aeneas izy, sao tezitra i Zeus zanak' i Kronos raha mamono azy i Achilles. Araka ny fanazavany, dia efa voalahatra ho tafavoaka velona i Aeneas mba tsy ho lany tamingana ny taranak' i Dardanos.<ref>Homer, ''The Iliad'' 20.300–04 Lattimore (1951), p. 412.</ref> Noho ny fanampian' ny andriamanitra, dia afa-mandositra ny hatezeran' i Achilles i Aeneas. === Voninahitra sy fiverenana an-tanindrazana === ==== Voninahitra ==== Ny ''kleos'' dia teny grika ilazana ny voninahitra sy ny laza azo amin' ny fanehoana herim-po amin' ny ady.<ref>[http://athome.harvard.edu/programs/nagy/threads/concept_of_hero.html ''The Concept of the Hero in Greek Civilization'']. Athome.harvard.edu. daty nijerena voarakitra: 18 April 2010. datin' ny tahiry: 21 April 2010. [https://web.archive.org/web/20100421140227/http://athome.harvard.edu/programs/nagy/threads/concept_of_hero.html rohy tahiry voarakitra].</ref> Mety hitombo na hihena izany voninahitra izany, ary mety homena na hesorina amin' ny olona iray. Zava-dehibe indrindra amin' i Achilles ny ''kleos'' ananany.<ref>Dué, C.; Lupack, Susan; Lamberton, R. (2020). ''Kleos''; Corinne Ondine Pache (mpamoaka), ''The Cambridge Guide to Homer'', pp. 167–168.</ref> Ao amin' ny boky faha-9, andininy 410–416, dia hazavainy amin' i Odysseus, Phoenix ary Ajax, irak' i Agamemnon izay miangavy azy hiverina hiady, fa misy lahatra roa azony isafidianana.<ref name="autogenerated1">Volk, Katharina, "ΚΛΕΟΣ ΑΦΘΙΤΟΝ Revisited", ''Classical Philology'', vol. 97, no. 1 (January 2002), pp. 61–68. <nowiki>JSTOR 1215546</nowiki></ref> Ao amin' izany andalan-teny izany dia milaza i Achilles fa ny reniny, ilay andriamanibavy Thetis, no nampahafantatra azy ireo lalana roa mitondra ho amin' ny fahafatesany ireo.<ref>Homer, ''Iliad'' 9.410–416</ref> Araka ny hevitr' ilay andalan-teny ao amin' ny fandikan-tenin' i Richmond Lattimore, raha mijanona hiady eo akaikin' ny tanànan' ny Troiana izy, dia tsy hody intsony, nefa haharitra mandrakizay ny lazany. Raha mody any amin' ny tanindrazany kosa izy, dia tsy hahazo izany laza izany, saingy ho lava andro iainana ary tsy ho faty atsy ho atsy.<ref>Homer, ''The Iliad'' Lattimore (1951), p. 209.</ref> Ny famoizany ny ''nostos'', izany hoe ny fiverenana an-tanindrazana, àry no ahazoany ny ''kleos aphthiton'', na laza tsy mety levona.<ref name="autogenerated1" /> Miseho amin' ny toerana dimy hafa ao amin' ny tononkalo ny teny hoe ''aphthiton'', izay midika hoe tsy mety levona.<ref>II.46, V.724, XIII.22, XIV.238, XVIII.370</ref> Zavatra no lazainy amin' ireo toerana ireo: ny tehim-panjakan' i Agamemnon, ny kodiaran' ny kalesin' i Hebe, ny tranon' i Poseidon, ny seza fiandrianan' i Zeus ary ny tranon' i Hephaestus. I Hephaestus no nanamboatra ny ampingan' i Achilles, ary i Thetis reniny no nanome azy izany. Ahitana sarina kintana io ampinga io. ==== Fiverenana an-tanindrazana ==== Miseho impito ao amin' ny tononkalo ny ''nostos'', teny grika midika hoe fiverenana an-tanindrazana.<ref>Homer, ''Iliad'' 2.155, Homer, ''Iliad'' 2.251, Homer, ''Iliad'' 9.413, Homer, ''Iliad'' 9.434, Homer, ''Iliad'' 9.622, Homer, ''Iliad'' 10.509, Homer, ''Iliad'' 16.82</ref> Mivelatra kokoa amin' ny asa hafa ao amin' ny haisoratra grika fahiny ny fandinihana izany fiverenana izany, indrindra amin' ny tantaran' ny zava-mihatra amin' ireo taranak' i Atreus, dia i Agamemnon sy Menelaus, ary amin' i Odysseus rehefa mody avy any an' ady; anisan' izany ny ''Odisey''.<ref>Alexopoulou (2003), pp. 1–3, 4–7.</ref><ref>Hornblower (2018), pp. 29–34.</ref> === Avonavona, herim-po, haja ary ''hybris'' === ==== Avonavona ==== Mampandroso ny fizotry ny tantara ao amin' ny ''Iliasy'' ny avonavona. Mivory eo amin' ny lemak' i Troasy ny Achaean mba haka an' i Helen avy amin' ny Troiana. Na dia vonona hamerina an' i Helen amin' ny Achaean aza ny ankamaroan' ny Troiana, dia milefitra eo anatrehan' ny avonavon' ny printsy Alexandros, izay fantatra koa amin' ny anarana hoe Paris, izy ireo. Ao anatin' izany toe-javatra izany no manomboka ny sanganasan' i Homer. Eo am-piandohan' ny ''Iliasy'', ny avonavon' i Agamemnon no manetsika ny fifandimbiasan-javatra izay mitarika azy haka an' i Briseis amin' i Achilles. I Briseis no tovovavy nomeny an' i Achilles ho valin' ny fahaizany miady. Noho izany fanalam-baraka izany dia mandà tsy hiady i Achilles, ary mangataka amin' i Thetis reniny mba hahatonga an' i Zeus hampijaly ny Achaean eny an' ady, mandra-pahatsapan' i Agamemnon ny ratsy nataony taminy.<ref>Frobish (2003).</ref> Mitarika an' i Achilles hangataka amin' i Thetis ny hahafatesan' ireo Achaean namany ny avonavony. Ao amin' ny boky faha-9, rehefa mampirisika azy hiverina hiady ireo namany sady manolotra babo sy ny famerenana an' i Briseis andevovaviny, dia mandà izy noho ny avonavony sy ny faniriany hamaly faty. Rehefa maty i Patroclus, dia mandresy ny avonavona vokatry ny fanalam-baraka nataon' i Agamemnon ny hatezerany amin' ny tenany noho izany fahafatesana izany, ka miverina hiady izy mba hamono an' i Hector. Mandresy ny avonavony indray izy amin' ny faran' ny tononkalo, rehefa mifehy ny hatezerany ka mamerina ny fatin' i Hector amin' i Priam. Araka izany, dia mandray anjara amin' ny fizotry ny tantara hatrany am-piandohana ka hatramin' ny farany ny avonavona.<ref group="fanamarihana">Araka ny filazan' i Frobish, manomboka amin' ny avonavona sy ny tsy fahamatoran' ilay mpiady ny ady, nefa mifarana amin' ny fahaizany sy ny herim-pony eny an' ady. Frobish (2003), p. 24</ref> ==== Herim-po sy ny mahery fo ==== Anisan' ireo mpiady ao amin' ny ''Iliasy'' i Achilles, Hector ary Patroclus. Manaraka an' i Achilles sy ny hatezerany ary ny faharavana aterak' izany ny tantara. Etsy ankilany, manaraka an' i Hector, mpiady troiana izay miady hiaro ny fianakaviany sy ny vahoakany, koa izy. Hita ao amin' ny tantara ny fifikirany amin' ny fianakaviany sy ny ezaka ataony hiarovana ny vahoakany; mifantoka amin' ny fandevenana azy amim-panajana ny fiafaran' ny tononkalo. Ireo fihetsika sy andraikitra samihafa ireo no mampiavaka ny fanehoana an' i Achilles sy Hector ao amin' ny tantara. ==== Haja sy fanajana: ''timē'' ==== Mifandray amin' ny ''kleos'', na voninahitra azo amin' ny ady, ny ''timē'' (''τιμή''), izay midika hoe haja sy fanajana. Izy io dia manondro ny haja azon' ny olona noho ny zava-bitany eo amin' ny kolontsaina, ny politika na ny ady, arakaraka ny toerana misy azy eo amin' ny fiarahamonina. Ao amin' ny boky voalohany, dia mandrahona an' i Chryses mpisorona i Agamemnon mpanjaka (1.11), ary vao mainka mampitombo ny fahasahiranan' ny Achaean rehefa manala baraka an' i Achilles amin' ny fakany an' i Briseis (1.171). Manimba ny ezaka ataon' ny Achaean amin' ny ady ny lolompon' ilay mpiady amin' ny mpanjaka vokatr' izany. ==== Fihoaram-pefy noho ny avonavona: ''hybris'' ==== Mitovy anjara asa amin' ny ''timē'' ny ''hybris'' (''Ὕβρις''), na fihoaram-pefy vokatry ny avonavona tafahoatra. Ny hatezeran' i Achilles sy ny faharavana aterak' izany no lohahevitra iorenan' ny tononkalo. Mampikorontana ny fetra manasaraka ny olombelona amin' ireo andriamanitra ny hatezerana. Mandrava ny filaminan' ny fifandraisan' ny olona ny hatezerana tsy voafehy, ary manakorontana ny fandanjalanjana ny fihetsika tokony hatao mba hitazonana ny elanelana misy eo amin' ny olombelona sy ny andriamanitra. Na dia mifantoka amin' ny hatezeran' i Achilles aza ny tononkalo, dia manana anjara toerana lehibe koa ny ''hybris'': sady manomboka no mampitombo trangan-javatra maro mitondra faharavana izy io.<ref name="Thompson">Thompson, Diane P.. [https://novaonline.nvcc.edu/eli/troy/bbversion/level4/achillesanger.html ''Achilles' Wrath and the Plan of Zeus'']. 1998. datin' ny tahiry: 11 December 2018. tranonkala: Northern Virginia Community College. [https://web.archive.org/web/20181211095013/http://novaonline.nvcc.edu/Eli/Troy/BbVersion/level4/achillesanger.html rohy tahiry voarakitra].</ref> Noho ny ''hybris'' dia mandà ny hanafaka an' i Chryseis takalon' ny vidim-panavotana i Agamemnon; mandratra ny hambom-pon' i Achilles koa izy rehefa mitaky an' i Briseis. Ny ''hybris'' koa no manosika an' i Paris hiady amin' i Menelaus. Mampirisika ny Achaean hiady i Agamemnon amin' ny fikasihana ny hambom-pon' i Odysseus, Diomedes ary Nestor: anontaniany izy ireo hoe nahoana no mitakoko sy miandry fanampiana, nefa tokony ho izy ireo no hitarika ny fanafihana. Na dia ny hatezeran' i Achilles sy ny faharavana aterak' izany aza no ivon' ny zava-mitranga ao amin' ny ''Iliasy'', dia samy ampirehetin' ny ''hybris'' izy roa ireo.<ref name="Thompson" /> === Hatezerana (''mēnis'') === [[File:Wrath of Achilles2.jpg|thumb|upright=1.20|''The Wrath of Achilles'' (Ny hatezeran' i Achilles; 1810), nataon' i Michel Martin Drolling.]] Ny teny voalohany amin' ny tononkalo dia ''mēnin'' (μῆνιν), endrika ara-pitsipi-pitenenana ampiasaina amin' ny fameno mivantana amin' ny teny hoe ''mēnis'' (μῆνις), izay midika hoe hatezerana mafy. Io teny io no mampiditra ny lohahevitra fototry ny ''Iliasy'': ny hatezeran' i Achilles.<ref>''The Iliad''. T. Nelsons & Sons. 1938. p.: 11. mpandika (anarana): Rouse. mpandika (fanampin' anarana): W. H. D..</ref> Ny hatezerany sy ny fahatsapany fa voahitsakitsaka ny hajany amin' ny maha-mpiady azy no mampifandray ny fizotran' ny tantara, anisan' izany ny fahasahiranan' ny Achaean teo amin' ny ady sy ny fahafatesan' i Patroclus sy Hector. Tsy tantaraina ao amin' ny tononkalo kosa ny faharavan' i Troasy. Ao amin' ny boky voalohany dia misongadina ny hatezeran' i Achilles mandritra ny fivoriana nampiantsoiny, izay natrehin' ny mpanjaka grika sy Calchas mpaminany. Nandà tsy hamerina an' i Chryseis tamin' i Chryses rainy, mpisoron' i Apollo avy any Troasy, i Agamemnon mpanjaka. Norahonany ilay mpisorona, na dia nanolotra fanomezana maro ho tambin' ny famotsorana ny zanany aza.<ref>Homer, ''Iliad'' 1.13 Lattimore (1951), p. 59.</ref> Nivavaka tamin' i Apollo ilay mpisorona noho izany fanalam-baraka izany, ka nandritra ny sivy andro dia nandefa zana-tsipìka nitondra areti-mandringana tamin' ny Achaean ilay andriamanitra. Tao amin' ilay fivoriana koa dia niampanga an' i Agamemnon ho tia tombontsoa mihoatra noho ny olona rehetra i Achilles.<ref>Homer, ''Iliad'' 1.122 Lattimore (1951), p. 62.</ref> Ao amin' ny andininy 1.181–187, araka ny dikan-tenin' i Lattimore, dia mamaly i Agamemnon fa haveriny an-tsambo miaraka amin' ny olony i Chryseis, satria takin' i Apollo izany. Handray an' i Briseis, izay nomena an' i Achilles ho anjarany tamin' ny babo, kosa izy. Lazainy fa ny tenany mihitsy no haka azy ao amin' ny fonenan' i Achilles, mba hampisehoana fa ambony fahefana noho io mpiady io izy ary hampihemotra izay hafa te hifaninana aminy.<ref>Homer, ''Iliad'' 1.181–187 Lattimore (1951), p. 64.</ref> I Athena no misakana an' i Achilles tsy hanao zavatra noho ny hatezerany. Mianiana tsy hankatò ny baikon' i Agamemnon intsony izy. Mitomany amin' i Thetis reniny izy, ary i Thetis kosa mandresy lahatra an' i Zeus mba hanampy ny Troiana mandra-pamerenana ny haja tokony ho azon' i Achilles. Ao amin' ny boky faha-12, dia tarihin' i Hector ny Troiana ka saika manosika ny Achaean hatrany an-dranomasina. Ao amin' ny boky faha-14 kosa, mieritreritra ny mety hahareseny sy ny hiverenana any Grisia i Agamemnon. Rehefa matin' i Hector i Patroclus, dia mitodika amin' ny famaliana faty ny hatezeran' i Achilles. Noho ny alahelony dia misarika ny volony izy ary manosotra vovoka amin' ny tarehiny. Mampionona azy i Thetis. Ao amin' ny andininy 18.111–116, araka ny dikan-tenin' i Lattimore, dia milaza amin' ny reniny i Achilles fa havelany ho lasa ny fifandirany tamin' i Agamemnon ary hofeheziny ny hatezerany noho izany. Ny hamono an' i Hector, izay nahafaty an' i Patroclus malalany, no katsahiny; ekeny avy eo ny fahafatesany amin' izay fotoana hotendren' i Zeus sy ireo andriamanitra hafa.<ref>Homer, ''Iliad'' 18.111–116 Lattimore (1951), p. 378.</ref> [[File:Peter Paul Rubens - Achilles slays Hector.jpg|thumb|upright=1.0|''Achilles Slays Hector'' (Mamono an' i Hector i Achilles), nataon' i [[Pierre Paul Rubens|Peter Paul Rubens]] (1630–1635).]] Manaiky ny mety hahafatesany i Achilles mba hamaliana faty an' i Patroclus, ka miverina miady. Manenjika an' i Hector intelo manodidina ny mandan' i Troasy izy vao mamono azy. Afatony amin' ny kalesiny avy eo ny faty, ka tarihiny miverina any amin' ny toby. === Ady === Mitana toerana lehibe ao amin' ny ''Iliasy'' ny famonoana olona eny an' ady. Misy koa anefa fotoana itsaharan' ny fifandonana sy ifampiresahan' ny mpifanandrina. Ao amin' ny boky fahatelo, dia manaiky hifampitana samirery i Menelaus sy Paris mba hamaranana ny ady. Ao amin' io boky io ihany, dia miresaka amin' i Priam ireo anti-panahy: na dia ekeny aza ny hatsaran-tarehin' i Helen, dia heveriny ho vidiny lafo loatra ny ady noho ny olona iray. Ao amin' ny boky fahenina, dia miverina ao an-tanàna i Hector hitsidika ny ankohonany. Aseho ao ny fifandraisany amin' ny vady aman-janany, fa tsy ny maha-mpiady azy ihany. Mifandimby amin' ny fitantarana ny fifandonana sy ny fahafatesana eny an' ady izany fihaonana ao an-tokantrano izany. Ao amin' ny boky faha-23, dia anaovana lalao fandevenana i Patroclus. Ao amin' ny boky faha-24 kosa, miara-misakafo i Achilles sy Priam ary mizara ny alahelony noho ireo havany maty. Mifankahazo amin' ny alahelony izy ireo ary manaiky hampitsahatra ny ady mandritra ny roa ambin' ny folo andro mba handevenana an' i Hector.<ref>Moore (1921), p. 175.</ref><ref>Murray; Wyatt (1925).</ref> == Daty sy tantaran' ny lahatsoratra == ''Lahatsoratra an-tsipiriany: ny adihevitra momba an' i Homer sy ny maha-ara-tantara ny Iliasy.'' [[Sary:Homeric Greece-en.svg|thumb|300px|left|Sarintanin' i [[Grisia]] araka ny fitantaran' i [[Hômerôsy|Homer]]]] Tamin' ny vanim-potoana arkaika tao anatin' ny [[Andro Taloha Klasika|Andro Taloha klasika]] no niforonan' ilay tononkalo. Ny ankamaroan' ny manam-pahaizana dia mametraka izany ho tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-8 talohan' i Jesoa Kristy, na dia misy aza mametraka azy ho tamin' ny taonjato faha-7 talohan' i Jesoa Kristy.<ref>Crielaard, Jan Paul. [https://www.academia.edu/31148054 ''Homer, History and Archaeology: Some Remarks on the Date of the Homeric World'']. ''Homeric Questions: Essays in Philology, Ancient History and Archaeology''. J.C. Grieben. 1995. pp.: 201–288. mpamoaka (anarana): Crielaard. mpamoaka (fanampin' anarana): Jan Paul. nampitaina tamin' ny: Academia.edu. publication-place: Amsterdam. publication-date: 1995.</ref><ref>van Wees, Hans. [https://digitalcommons.colby.edu/cq/vol38/iss1/9/ ''Homer and Early Greece'']. ''Colby Quarterly''. 2002. boky: 38. laharana: 1. pp.: 94–117. nampitaina tamin' ny: Digital Commons.</ref> Na ahoana na ahoana, ny taona 630 talohan' i Jesoa Kristy no daty farany indrindra mety ho niforonan' ny ''Iliasy'' (''terminus ante quem''), araka ny porofo hita amin' ny akony eo amin' ny zavakanto sy ny haisoratra.<ref>West, M. L.. ''The Invention of Homer''. ''The Classical Quarterly''. 1999. boky: 49. laharana: 2. pp.: 364–382. <nowiki>ISSN 0009-8388</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1093/cq/49.2.364</nowiki>. <nowiki>JSTOR 639863</nowiki>.</ref> Rehefa avy naka hevitra tao amin' ny toerana fangatahana valin' ny andriamanitra tao Dodona i [[Herôdôtôsy|Herodotus]], dia nametraka an' i [[Hômerôsy|Homer]] sy Hesiod ho niaina tokony ho 400 taona talohan' ny androny. Izany dia mametraka azy ireo ho niaina tokony ho tamin' ny taona 850 talohan' i Jesoa Kristy.<ref>Herodotus (de Sélincourt) (1975), p. 41.</ref> Ny vanim-potoana isehoan' ny tantara ao amin' ilay tononkalo dia ny fotoana nirodanan' ny sivilizasiôna tamin' ny faran' ny Andron' ny Alimo, tany am-piandohan' ny taonjato faha-12 talohan' i Jesoa Kristy. Tokony ho 400 taona àry no manasaraka an' i Homer amin' ny zava-mitranga tantarainy; io elanelam-potoana io no fantatra amin' ny hoe Vanim-potoana Maizina tany Grisia. Niadian-kevitra mafy teo amin' ny manam-pahaizana ny amin' izay ampahan' ny tononkalo tena mitahiry lovantsofina avy amin' ny vanim-potoana mikeniana. Ny ''Lisitr' ireo sambo'' indrindra dia mampiseho toetra iray miavaka: tsy i Grisia tamin' ny [[Andron' ny Vy]], izany hoe tamin' ny andron' i Homer, no hita ao amin' ny jeografia resahiny, fa i Grisia talohan' ny fanafihan' ny Dôriana. Ny anarana hoe ''Ἰλιάς'' (''Ilias''; ''Ἰλιάδος'', ''Iliados'', amin' ny endrika zenitiva, izay maneho fifandraisana toy ny fananana) dia endrika nohafohezina avy amin' ny hoe ''ἡ ποίησις Ἰλιάς'', ''he poíesis Iliás'', izay midika hoe «ny tononkalo momba an' i Ilion (Troy)». Mpamaritra amin' ny endrika vavy manokana ny ''Ἰλιάς'' («momba an' i Ilion/Troy»), izay avy amin' ny hoe ''Ἴλιον'' (Ilion/Troasy). Ny endrika lahy amin' izany mpamaritra izany kosa dia ''Ἰλιακός'' na ''Ἴλιος''.<ref> [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)ilia/s <span title="Ancient Greek (to 1453)-language text"><span lang="grc">Ἰλιάς</span></span>] , [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)iliako/s <span title="Ancient Greek (to 1453)-language text"><span lang="grc">Ἰλιακός</span></span>] , [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)/ilios <span title="Ancient Greek (to 1453)-language text"><span lang="grc">Ἴλιος</span></span>]. Liddell, Henry George; Scott, Robert; ''A Greek–English Lexicon'' at the Perseus Project </ref> Mampiasa azy io i Herodotus.<ref>''Histories'' 2.116</ref> Tamin' ny 2026 no nitaterana ny nahitana momia ejipsianina iray, izay tokony ho tamin' ny taona 400 taorian' i Jesoa Kristy, niaraka tamin' ny sombin' ny ''Iliasy'' napetraka tao anatiny. Tsy nahalana ny lahatsoratra toy izany tamin' ny vanim-potoana grika sy romana, saingy mbola tsy nisy nahitana azy tamin' ny toe-javatra mifandray amin' ny fandevenana talohan' izany.<ref>Wexler, Ellen. [https://www.smithsonianmag.com/smart-news/archaeologists-unearth-a-papyrus-fragment-from-the-iliad-tucked-inside-the-wrappings-of-a-1600-year-old-egyptian-mummy-180988603/ ''Archaeologists Unearth a Papyrus Fragment From the 'Iliad' Tucked Inside the Wrappings of a 1,600-Year-Old Egyptian Mummy'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2026-05-19. magazine: Smithsonian Magazine.</ref> Ny Venetus A (Venetus Graec. 822; Marc. graec. 454 taloha) no sora-tanana tranainy indrindra mbola ahitana ny lahatsoratry ny ''Iliasy'' manontolo. Sora-tanana avy amin' ny [[Empira Bizantina|tontolo bizantina]] izy io, nadika tamin' ny taonjato faha-10 taorian' i Jesoa Kristy.<ref>Davison (1962), p. 226.</ref> Ao anatiny ny lahatsoratry ny ''Iliasy'' miaraka amin' ny fanazavana teny, ary koa ny ''scholia A'', izany hoe fanamarihana mandinika sy manazava ny lahatsoratra. Nalaina indrindra avy amin' ny asa soratr' ireo mpahay fitsipi-pitenenana Aristonicus, Didymus, Herodian ary Nicanor, izay tsy voatahiry intsony ankehitriny, ireo fanamarihana ireo.<ref>Erbse (1969), pp. XIII–XVI.</ref> Porofo manan-danja momba ny fandinihana ny sanganasan' i Homer tamin' ny vanim-potoana helenistika io sora-tanana io. Mitahiry endriky ny lahatsoratra maro avy tamin' ny Andro Taloha izay tsy voatahiry any an-kafa izy, ary heverin' ireo mpanonta ho tena ilaina amin' ny famerenana ny lahatsoratry ny ''Iliasy'' ho araka ny endriny tany am-boalohany.<ref>West (2001), pp. 139–140; 147.</ref> Nokarakarain' i Demetrios Chalkokondyles ny fanontana voalohany natao pirinty ny ''Iliasy'', na ''editio princeps'', ary navoakan' i Bernardus Nerlius sy Demetrius Damilas tao [[Florencia|Florence]] tamin' ny taona 1489.<ref>[http://onassislibrary.gr/en/collection/items/39018_en/ ''Homerus, [Τὰ σωζόμενα]'']. The Hellenic Library of the Onassis Foundation. daty nijerena voarakitra: 3 September 2017. tranonkala: onassislibrary.gr.</ref> === Lovantsofina am-bava === [[File:Thomas Lawrence (1769-1830) - Homer Reciting his Poems - T01974 - Tate.jpg|thumb|''Homer Reciting his Poems'' (Homer mitanisa ny tononkalony), nataon' i Thomas Lawrence, 1790]] Tamin' ny Andro Taloha, ny Grika dia nampiasa ny ''Iliasy'' sy ny ''Odisey'' ho fototry ny fampianarana. Nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny asa fanabeazana sy fampitana kolontsaina nataon' ny mpitanisa tononkalo nitety toerana ny literatiora. Nampifandray ny zavatra notadidiny sy ny famoronana teo no ho eo ireo mpitanisa ireo mba hamoronana tononkalo lava mirindra mitantara ny asan' ny mahery fo. Nampiely izany tamin' ny alalan' ny hira sy ny fanononana mirindra izy ireo, nandritra ny diany sy tamin' ny fety Panathenaic, izay nahitana fanatanjahantena, mozika, tononkalo ary fanaovana sorona, ho fankalazana ny andro nahaterahan' i Athena.<ref>''The Columbia Encyclopedia'' (5 ed.), 1994, p. 173.</ref> Tamin' ny voalohany, ny manam-pahaizana momba ny tontolo grika sy romana taloha dia nihevitra ny ''Iliasy'' sy ny ''Odisey'' ho tononkalo noforonina an-tsoratra, ary i Homer ho mpanoratra. Tamin' ny taompolo 1920 anefa, dia efa nanomboka hetsika nanohana hevitra mifanohitra amin' izany i Milman Parry (1902–1935). Nandinika ny fomba am-bava nampiasain' i Homer izy, indrindra ireo anaram-pamaritana raikitra sy ny famerimberenana teny, andian-teny ary andian' andalana. Hita tamin' izany fandinihana izany fa avy amin' ny [[Lovantsofina am-bava|lovantsofina am-bava]] ireo fomba fiteny efa voaomana ireo, ary mora nampifanarahina tamin' ny andalana misy singa enina amin' ny fandrefesana gadona. Ny famerimberenana anaram-pamaritana raikitra misy teny roa, toy ny hoe « resourceful Odysseus » amin' ny teny anglisy (izany hoe « Odysseus mahay mitady hevitra »), dia afaka mameno antsasaky ny andalana amin' ny fampiarahana ny anaran' ny olona iray sy ny famaritana azy. Afaka mamorona ny antsasany sisa araka ireo fomba fiteny mahazatra àry ny poeta, ka mameno ny hevitra tiany hambara amin' ny teny noforoniny manokana.<ref>Porter, John. [http://duke.usask.ca/~porterj/CourseNotes/HomOral.html ''The Iliad as Oral Formulaic Poetry'']. University of Saskatchewan. 6 December 2002. daty nijerena voarakitra: 26 November 2007. datin' ny tahiry: 2 February 2006. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20060202093017/http://duke.usask.ca/~porterj/CourseNotes/HomOral.html rohy tahiry voarakitra].</ref> Tany [[Iogôslavia]], i Parry sy Albert Lord (1912–1991), mpanampy azy, dia nandinika ny famoronana tononkalo am-bava amin' ny [[Fiteny serba|teny serba]] tamin' ny fampiasana fomba fiteny efa voaomana. Nivoaka avy tamin' izany ny teôrian' i Parry sy Lord, izay nametraka ny fototry ny fandinihana ny lovantsofina am-bava. Novolavolain' i Eric Havelock, [[Marshall McLuhan]], Walter Ong ary Gregory Nagy izany tatỳ aoriana. Ao amin' ny ''The Singer of Tales'' (1960), i Lord dia mampiseho fitoviana eo amin' ny loza nanjo an' i Patroclus, ilay Achaean ao amin' ny ''Iliasy'', sy ny nanjo an' i Enkidu, ilay avy any [[Somera|Sumer]] ao amin' ny ''[[Epikan' i Gilgamesa|Epic of Gilgamesh]]''. Milaza izy fa ny fandinihana akaiky ny fiverimberenan' ny lamina ara-lohahevitra dia manohitra ny hevitra hoe manakorontana ny lamina efa nampiasain' i Homer momba ny hatezerana, ny fangalarana ampakarina ary ny famonjena ny fizotry ny tantaran' i Patroclus. Araka izany, ny famerimberenana andian-teny raikitra dia tsy mametra ny fahaizan' i Homer mamorona zava-baovao rehefa mampifanaraka ny tantara amin' ny endriky ny andalan-tononkalo.<ref>Lord, Albert. ''The Singer of Tales''. Harvard University Press. Cambridge. 1960. pp.: 190, 195.</ref> Toy izany koa, araka ny fandinihan' i James Armstrong tamin' ny 1958,<ref name=":5" /> dia mampanan-karena ny hevitra ao amin' ny tononkalo ireo fomba fiteny miverimberina ireo. Ny safidin-teny ampiasaina amin' ny lohahevitra miverimberina momba ny fitafiana fiadiana, rehefa milazalaza an' i Achilles, Agamemnon, Paris ary Patroclus, dia manasongadina ny lanjan' ny fotoana iray manaitra. Mahatonga ny fitantarana hikoriana mirindra ny famerimberenana; ao anatin' izany no anavahan' i Homer an' i Patroclus amin' i Achilles, sy anomezany famantarana mialoha ny fahafatesan' i Patroclus amin' ny alalan' ny fomba filaza manamafy sy mandà.<ref>''Iliad'', Book XVI, 130–154</ref><ref name=":5">Armstrong, James I. ''The Arming Motif in the Iliad''. ''American Journal of Philology''. 1958. boky: 79. pp.: 337–354. <nowiki>DOI 10.2307/292347</nowiki>. <nowiki>JSTOR 292347</nowiki>. number: 4.</ref> Mety ho vokatry ny lovantsofina am-bava ny tsy fifanarahana indraindray eo amin' ny anaram-pamaritana ampiasaina sy ny toe-javatra eo amin' ilay seho ao amin' ny ''Iliasy''. Ohatra amin' izany ny ilazana an' i Aphrodite ho tia hehy na dia nijaly noho ny ratra nataon' i Diomedes aza izy (Boky V, 375). Mety hampifangaro ny angano tamin' ny [[Sivilizasiôna Mikeniana|vanim-potoana mikeniana tany Grisia]] sy tamin' ny vanim-potoana maizina grika (tokony ho 1150–800 talohan' i Kristy) koa ny fanehoana ireo andriamanitra. Ampitoviana amin' ny andriamanitra madinika, toa an' i Scamander sy ny hafa, ireo andriana mandova toerana antsoina hoe ''basileis'', izay mpitondra ambany laharana kokoa eo amin' ny fiarahamonina.<ref>Toohey, Peter. ''Reading Epic – An Introduction to the Ancient Narrative''. Routledge. New Fetter Lane, London. 1992.</ref> == Fanehoana ny ady sy fanamboarana fitaovam-piadiana == Lahatsoratra fototra: Filaharan' ny tafika tao Troasy. === Fanehoana ny adin' ny miaramila an-tongotra === Na dia samy nanana hery an-dranomasina aza i Mycenae sy Troasy, dia tsy misy ady an-dranomasina ao amin' ny ''Iliasy''.<ref>Homer, ''Iliad'' 3.45–50</ref> Na i Phereclus, ilay mpanamboatra ny sambo nitondra an' i Helen ho any Troasy, aza dia miady an-tongotra.<ref>Homer, ''Iliad'' 5.59–65</ref> Voafaritra amin' ny antsipiriany ny fitafiana sy ny fiadiana fiarovana anaovan' ny mahery fo sy ny miaramila. Mandeha amin' ny kalesin' ady izy ireo rehefa miditra an-tsehatra, ary manipy lefona amin' ny filaharan' ny fahavalo. Midina avy eo izy ireo mba hiady akaiky, ka mbola mifampitoraka lefona sy vato ihany, ary mampiasa sabatra sy ampinga entina amin' ny soroka, antsoina hoe ''aspis'', raha ilaina.<ref>John Keegan (1993), ''A History of Warfare'', p. 248.</ref> I Ajax Lehibe, zanak' i Telamon, dia mitondra ampinga lehibe mahitsizoro antsoina hoe ''sakos'', izay iarovany ny tenany sy i Teucer rahalahiny. Ao amin' ny andalana 8.267–272, araka ny dikan-tenin' i Ian Johnston, dia i Teucer no miseho ho faha-sivy, manenjana ny tsipìkany miolaka. Mifandimby ny fitifirany sy ny fialofany: ahilik' i Ajax amim-pitandremana kely ny ampinga, ka mipoitra i Teucer, mandefa zana-tsipìka mahafaty olona iray ao amin' ny andian-tafika, ary avy hatrany dia miverina mialoka eo akaikin' i Ajax. Mianjera eo amin' ny toerana nisy azy ilay voatifitra. I Teucer kosa dia ampitahaina amin' ny zaza eo akaikin-dreniny rehefa miondrika eo akaikin' i Ajax, ary saronan' ity farany amin' ilay ampinga mamirapiratra indray.<ref>Homer, ''Iliad'' 8.267–272, translated by Ian Johnston.</ref> Sarotra entina sy ahetsika ny ampingan' i Ajax, ka mety kokoa amin' ny fiarovan-tena noho ny fanafihana. I Achilles, zanak' olo-mpiray tampo aminy, kosa dia mampiasa ampinga lehibe miaraka amin' ny lefony, ka mahomby amin' ny ady ataony amin' ny Troiana. Ao amin' ny andalana 16.213–217, araka ny dikan-tenin' i Ian Johnston, dia aseho koa ny fifanatonan' ny miaramila ao amin' ny filaharana: mifampikasoka ny ampinga, izay misy bontsina eo afovoany, sy ny fiarovan-doha, ary mifanety ny olona. Ampitahaina amin' ny vato mifanaraka tsara amin' ny rindrin' ny trano avo, izay natao hisakana ny rivotra mahery, izany filaharana izany. Rehefa mihetsika ny lohan' ny mpiady, dia mifampikasoka ny volon-tsoavaly manaravaka ny tendrony mamirapiratra eo amin' ny fiarovan-dohany, noho izy ireo mifanakaiky aoka izany.<ref>Homer, ''Iliad'' 16.213–217 (translated by Ian Johnston).</ref> Rehefa milazalaza ny adin' ny miaramila an-tongotra i Homer, dia manonona ny filaharan-tafika ''phalanx'', izany hoe andian' ny miaramila milahatra mifanety.<ref>Homer, ''Iliad'' 6.6</ref> Araka ny bokin' i Tomas Cahill, ''Sailing the Wine Dark Sea – Why the Greeks Matter'', anefa, dia tsy mihevitra ny ankamaroan' ny mpikaroka fa izany no fomba niadiana tamin' ny Adin' i Troasy ara-tantara.<ref>Cahill, Tomas (2003), ''Sailing the Wine Dark Sea – Why the Greeks Matter''.</ref> Nampiasa kalesy ny Grika mikeniana tamin' ny [[Andron' ny Alimo]], ary tsy nitovy tamin' ny nampiasain' ireo fanjakana niara-belona taminy tany Afovoany Atsinanana ny kalesiny.<ref name=Georganas-2012-Cline-p312>Georganas, Ioannis. ''Weapons and Warfare''. Oxford University Press. 2012. p.: 312. mpamoaka (anarana): Cline. mpamoaka (fanampin' anarana): Eric. <nowiki>ISBN 978-0199873609</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1093/oxfordhb/9780199873609.013.0023</nowiki>. encyclopedia: The Oxford Handbook of the Bronze Age Aegean.</ref><ref>D'Amato, Raphaelo; Salimbeti, Andrea. [https://books.google.com/books?id=ydE6bwAACAAJ ''Bronze Age Greek Warrior 1600–1100 BC'']. Osprey Publishing Company. Oxford. 2011. pp.: 43–44. <nowiki>ISBN 978-1-84908-195-5</nowiki>.</ref> I Nestor dia mametraka ny kalesy ho lohalaharana amin' ny tafiny. Ao amin' ny andalana 4.301–309, araka ny dikan-tenin' i Ian Johnston, dia mampitandrina ny mpiady izy mba tsy hisy hialoha ny namany noho ny fahatokisany ny heriny sy ny fahaizany mitondra soavaly, na ho tara aoriana ka hampihena ny herin' ny fanafihana. Raha mifanatrika amin' ny kalesin' ny fahavalo ny kalesin' ny mpiady iray, dia tokony hanindrona amin' ny lefona avy eo izy. Lazain' i Nestor fa izany no tetika mahomby indrindra, sady fomba efa nandravan' ny olona tanàna mimanda fahiny, rehefa nanana izany toe-tsaina sy fahavononana izany izy ireo.<ref>Homer, ''Iliad'' 4.301–309 (translated by Ian Johnston).</ref> Ao amin' ny fandinihany an' i Achilles sy ny ''kleos'', na laza maharitra avy amin' ny zava-bita, i John W. Head dia mampifanohitra ny fandresena manjombona sy ny fankalazana ny voninahitry ny maty. Na dia asehon' i Homer mivantana sy amin' ny antsipiriany aza ny herisetran' ny ady, dia mampiharihary ny habetsahan' ny zavatra very ny fandresen' i Achilles amin' ny fiafaran' ny tononkalo. Ny lalao atao amin' ny fandevenana kosa dia feno fiainana, satria ankalazana ny fiainan' ilay maty sy ny voninahiny.<ref>Head, John W.. ''Deep Agroecology and the Homeric Epics''. ''Achilles: mênis, kleos, and aristeia''. Routledge. 14 December 2020. pp.: 35–47. <nowiki>ISBN 9781003108412</nowiki>. <nowiki>DOI 10.4324/9781003108412-3</nowiki>. chapter-url: https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9781003108412-3/achilles-m%C3%AAnis-kleos-aristeia-john-head.</ref> === Fanamboarana indray ny fitaovam-piadiana sy ny fiadiana fiarovana ary ny endriny === Nisy fanamboarana indray ny fitaovam-piadiana sy ny fiadiana fiarovana nataon' i Salimbeti sy ny mpiara-miasa aminy.<ref>[http://www.salimbeti.com/micenei/armour5.htm ''The Greek Age of Bronze – Armour''].</ref> === Fiantraikany tamin' ny ady grika === Tsy voatery ho soratra masina nohajain' ny Grika fahiny ny tononkalon' i Homer, indrindra ny ''Iliasy'', nefa nanana anjara teo amin' ny fanabeazana sy ny fiainana ara-tsaina grika izy ireo. Araka an' i Lendon, tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-5 tal. J.K., dia mariky ny toerana ambony teo amin' ny fiaraha-monina ny fahaizana mitanisa tsianjery ny ''Iliasy'' sy ny ''Odisey''.<ref>Lendon (2005), p. 36.</ref> Azo dinihina amin' ny lafiny telo ny fifandraisan' ny ady asehon' ny tononkalo sy ny ady grika tamin' ny vanim-potoana klasika: ny fomba fandaminana sy fitarihana ny ady, ny foto-kevitra momba ny ady, ary ny fomba fisainan' ny mpitari-tafika. Ady ifanaovan' ny mahery fo tsiroaroa no betsaka amin' ireo fifandonana tantaraina amin' ny an-tsipiriany ao amin' ny ''Iliasy''. Araka ny famaritana nataon' i Lendon, dia misy filaharan-javatra miverimberina amin' ireny ady ireny, toy ny ao amin' ny ''Odisey'': mifanena amin' ny mahery fo iray tsy dia misongadina avy amin' ny ankilany ny mahery fo lehibe iray; ampahafantarina ilay mpifanandrina; mety hifampitahotra izy ireo; ary maty ilay mahery fo tsy dia misongadina. Matetika no esorin' ny mpandresy amin' ny faty ny fiarovan-tena sy ny fitaovam-piadiana entiny.<ref>Lendon (2005), pp. 22–23.</ref> Ohatra amin' izany ny fahafatesan' i Simoeisios eo an-tanan' i Ajax, zanak' i Telamon. Ao amin' ny andalana 4.473–483, araka ny dikan-tenin' i Lattimore, dia ampahafantarin' ny tantara fa zanak' i Anthemion i Simoeisios. Teraka teo amoron' ny renirano Simoeis izy, ka izany no niavian' ny anarany: nidina avy tany Ida ny reniny tamin' izay, rehefa niaraka tamin' ny ray aman-dreniny nikarakara andian' ondry. Mbola tanora izy no maty, ka tsy afaka namaly ny fikarakaran' ny ray aman-dreniny. Rehefa nandroso hiady izy dia notsatohan' i Ajax tamin' ny lefona teo akaikin' ny nonony havanana, ary nivoaka teo amin' ny sorony ny lohan-defona varahina.<ref>Homer, ''Iliad'' 4.473–483 Lattimore (1951), pp. 125–126.</ref> Ny iray amin' ny olana amin' ny fampitahana ny adin' ny mahery fo ao amin' ny ''Iliasy'' sy ny ady grika tatỳ aoriana dia ny ady nataon' ny miaramila an-tongotra nitondra fitaovam-piarovana mavesatra, na ''hoplite'', izay nilahatra nifanizina tao amin' ny ''phalanx''. Tany aorian' ny ''Iliasy'' vao hita tamin' ny tantara grika izany fomba fiady izany. Misy filazana miaramila milahatra amin' ny endrika mitovitovy amin' ny ''phalanx'' ao amin' ny tononkalo, nefa toa tsy mifanaraka amin' ny fomba fiady iarahan' ny andiany ny fanasongadinana ny ady ifanaovan' ny mahery fo tsirairay. Araka an' i Lendon anefa, dia nisy endrika herim-po koa tao amin' ny adin' ny ''phalanx'': ny fitazonan' ny miaramila ny toerana misy azy ao amin' ny laharana no nisolo ilay fifaninanana isam-batan' olona nanehoana herim-pon' ny lehilahy tao amin' ny tononkalo.<ref>Lendon (2005), p. 51.</ref> Ohatra amin' izany ny tantaran' ny adin' ny mpiady voafantina, izay niadian' ny lehilahy 300 avy any Sparta tamin' ny lehilahy 300 avy any Argos. Araka ilay tantara dia roa tamin' ny avy any Argos sy iray tamin' ny avy any Sparta sisa no tavela. Niverina nankany Argos ireo roa lahy mba hitatitra ny fandreseny, fa i Othryades, ilay avy any Sparta, kosa niverina nijoro teo amin' ny toerany tao amin' ny laharana, na dia naratra nahafaty aza. Nambaran' ny avy any Sparta ho azy ireo ny fandresena, satria ny fitazonan' ilay miaramilany farany ny toerany tao amin' ny ''phalanx'' no noraisiny ho fanehoana herim-po ambony indrindra.<ref>Herodotus, ''Histories'' 1.82.</ref> Miseho amin' ny tenin' i Hector amin' i Ajax koa ny fandavana ny fampiasana fitaka amin' ny ady. Ao amin' ny andalana 7.237–243, araka ny dikan-tenin' i Lattimore, dia milaza i Hector fa mahay miady eo anivon' ny fifandonan' ny soavaly sy manao ny fihetsika ilaina amin' ny ady. Na dia mahery aza i Ajax, dia tsy mikasa hanafika azy an-tsokosoko i Hector: aleony mifanatrika aminy ampahibemaso ka manandrana mamely azy amin' izany fomba izany.<ref>Homer, ''Iliad'' 7.237–243 Lattimore (1951), p. 174.</ref> Tsy ny fandavana fitaka ihany anefa no asehon' ny lovantsofina momba ny ady. Ao amin' ny ''Iliasy'' dia misy andalana iresahan' ny mpitari-tafika toa an' i Agamemnon sy Nestor ny fandaminana ny miaramila mba hahazoana tombony amin' ny fahavalo. Ao amin' ny tantaran' ny Ady tao Troasy manontolo kosa, ny hafetsen' ny Achaean tamin' ny fampiasana ny soavaly tao Troasy no nahazoany ny fandresena. Tsy ao amin' ny zava-mitranga tantarain' ny ''Iliasy'' io, fa resahin' i Homer ao amin' ny ''Odisey''. Araka an' i Lendon, teo amin' ny ady grika tatỳ aoriana dia nalaza tamin' ny fampiasana hafetsena ny mpitari-tafika avy any Sparta, ary fahaizana notadiavina tamin' ny mpitari-tafika izany. Nampirisika io fomba fitarihana io koa ny mpanoratra grika momba ny paikady miaramila.<ref>Lendon (2005), p. 240.</ref> Tsy naverina manontolo tamin' ny ady grika tatỳ aoriana ny fomba fiady asehon' ny tononkalon' i Homer. Misy kosa ny fitohizan' ny soatoavina sy ny fomba fiady ary ny torohevitra sasany hita ao amin' izany.<ref>Lendon (2005).</ref> Milaza i Hans van Wees fa azo ampifandraisina amin' ny vanim-potoana voafaritra kokoa ny filazalazana ny ady ao amin' ny tononkalo, dia ny tapany voalohan' ny taonjato faha-7 tal. J.K.<ref>van Wees, Hans. ''Greek Warfare – Myth and Realities''. Bristol Classical Press. 2004. p.: 249.</ref> == Fiantraikany ara-javakanto sy ara-kolontsaina == Jereo koa: ny Adin' i Troasy eo amin' ny literatiora sy ny zavakanto. Nanjary fototry ny fampianarana tany Atena tamin' ny vanim-potoana klasika ny ''Iliasy'' sy ny ''Odisey''.<ref>Lamberton (2020), p. 411.</ref> Tamin' ny faran' ny taonjato fahadimy talohan' i Kristy dia efa niely ny fahalalana ireo lahatsoratra roa ireo teo amin' ny tontolo grika fahiny.<ref>Kim (2020), p. 424.</ref> Araka ny filazan' i Gregory Nagy, manam-pahaizana momba ny tontolo grika sy rômana fahiny, dia nohajain' ny Grika fahiny ho vato fehizoron' ny sivilizasiônany ny ''Iliasy'' nosoratan' i Homer sy ny ''Odisey'' izay miara-dalana aminy.<ref>[https://www.uh.edu/~cldue/texts/introductiontohomer.html ''Heroes and the Homeric Iliad'']. daty nijerena voarakitra: 2025-12-04. tranonkala: www.uh.edu.</ref> Ho an' i James Boyd White, mpandalina literatiora, dia sady mamaritra kolontsaina iray ny ''Iliasy'' no mitsikera ny fototra iorenan' izany kolontsaina izany.<ref>White, James B.. ''Homer's Argument with Culture''. ''Critical Inquiry''. 1981. boky: 7. laharana: 4. pp.: 707–725. <nowiki>ISSN 0093-1896</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1086/448127</nowiki>. <nowiki>JSTOR 1343146</nowiki>.</ref> Nahazo laza tany Grisia tamin' ny vanim-potoana klasika ny ''Iliasy'', ary nitohy izany nandritra ny [[Vanim-potoana helenistika|vanim-potoana helenistika]], ny vanim-potoana rômana ary ny [[Empira Bizantina|vanim-potoana bizantina]]. Araka ny famintinana omen' i Lawrence Kim ny hevitry ny ankamaroan' ny mpikaroka, dia efa nisy tamin' ny endriny iray ny ''Iliasy'' teo antenatenan' ny taonjato fahafito talohan' i Kristy. Tsy misy anefa fanondroana mivantana azy tamin' ny taona 650–550 talohan' i Kristy voatahiry, ary fanondroana ankolaka ao amin' ny literatiora ny ankamaroan' ny fanondroana azy.<ref>Kim (2020), p. 418–420.</ref> Nitombo ny lazany tamin' ny taonjato fahadimy talohan' i Kristy, nefa vitsy ny porofo ahafahana milaza fa efa nekena ho lahatsoratra fototra sy fakan-tahaka ao amin' ny asa soratra ampifandraisina amin' i Homer izy sy ny ''Odisey'' tamin' izany fotoana izany.<ref>Kim (2020), p. 422.</ref> Araka ny filazan' i Kim momba ny taona 14–235 taorian' i Kristy, dia nahatratra ny faritra rehetra tao amin' ny Empira Rômana ny fitaoman' i Homer, ary nisy sarivongana naneho ny ''Iliasy'' ho toy ny olona.<ref>Kim (2020), p. 431.</ref> Anisan' ny lohahevitra nankafizin' ny mpanoratra tantara an-tsehatra grika fahiny ny Adin' i Troasy. Ny ''Oresteia'', tantara an-tsehatra telo mifampitohy nosoratan' i [[Aeschylus]], izay ahitana ny ''Agamemnon'', ny ''The Libation Bearers'' ary ny ''The Eumenides'', dia mitantara ny fiainan' i Agamemnon taorian' ny niverenany avy tany an' ady. I Publius Baebius Italicus, mpikambana tao amin' ny Antenimieran-doholona rômana, no heverina ho nanoratra dikan-teny latina nohafohezina tamin' ny ''Iliasy'', tokony ho tamin' ny taona 54–65 taorian' i Kristy. Antsoina hoe ''Ilias Latina'' na ''Homerus Latinus'' io asa soratra io, izay nambara taloha fa nosoratan' i Pindarus Thebaeus. Tsy dia novakina tany amin' ny Tandrefana nandritra ny Andro Antenatenany ny lahatsoratra grika niandohan' ny ''Iliasy'', fa ny ''Ilias Latina'' kosa dia nianarana sy novakina betsaka ho lahatsoratra fototra tany an-tsekoly. Nirona tsy hatoky an' i Homer koa ny olona tany amin' ny Tandrefana, satria noheveriny fa nananany ireo fitantarana momba ny Adin' i Troasy nosoratan' i Dares sy Dictys Cretensis, izay noheverina ho vavolombelona nanatrika ireo zava-nitranga; tamin' ny fijerin' ireo mpamaky dia akaiky kokoa ny fiainana andavanandro sy ny zava-misy ireo fitantarana ireo. Ireo fitantarana natao hosoka tamin' ny faraparan' ny Andro Taloha ireo no fototry ny tantaram-pitiavana sy zava-niainan' ny mpiady an-tsoavaly maro izay nahazo laza be tamin' ny [[Andro Antenatenany]], indrindra ireo nosoratan' i Benoît de Sainte-Maure sy Guido delle Colonne. Niteraka tantara maro hafa tamin' ny fiteny eorôpeana samihafa indray ireo, anisan' izany ny ''Recuyell of the Historyes of Troye'' tamin' ny taona 1473, izay boky voalohany natao pirinty tamin' ny teny anglisy. Anisan' ny fitantarana hafa novakina tamin' ny Andro Antenatenany koa ny famerenana ny tantara tamin' ny teny latina efa nisy hatramin' ny Andro Taloha, toy ny ''Excidium Troiae'', sy ireo asa soratra tamin' ny fiteny fampiasan' ny mponina, toy ny tantaran' i Troasy amin' ny teny islandey. Na dia tsy novakina aza i Homer, dia mbola nanana toerana lehibe teo amin' ny kolontsaina ara-literatiora tamin' ny Andro Antenatenany sy ny fiheveran' ny olona ny maha-izy azy tany Eorôpa Andrefana ny tantaran' ny Adin' i Troasy. Nampifandray ny fiaviany tamin' ireo mahery fo tamin' izany ady izany ny ankamaroan' ny firenena sy ny fianakavian' andriana maro. Anisan' izany ny fitantarana fa ilay Troiana atao hoe Brutus no nanorim-ponenana tany Britain.<ref>Nennius. ''Historia Brittonum''. ''III. The History''. Fordham University Press. nampitaina tamin' ny: sourcebooks.fordham.edu. daty nijerena voarakitra: 4 July 2022. chapter-url: https://sourcebooks.fordham.edu/basis/nennius-full.asp.</ref> Efa nanao dikan-teny latina talohan' izany i Matius, ka nampiasa andalana misy singam-pandrefesana gadona enina, na ''hexameter''. Mbola misy sombiny amin' io dikan-teny io voatahiry.<ref>Conte, Gian Biagio; Most, Glenn W.; Fowler, Don P.; Conte, Gian Biagio; Conte, Gian Biagio; Fowler, Don; Solodow, Joseph B.. ''Latin literature: a history''. Johns Hopkins University Press. Baltimore, Md.. 1999. <nowiki>ISBN 978-0-8018-6253-3</nowiki>. fanontana: Paperbacks.</ref> Niverina nanana fiantraikany lehibe teo amin' ny kolontsaina eorôpeana ny asa soratr' i Homer rehefa niverina ny fahalianana tamin' ny kolontsaina grika fahiny nandritra ny ''Renaissance'', vanim-potoan' ny fifohazana ara-kolontsaina tany Eorôpa. Nanomboka tamin' ny taonjato faha-15 no niverina tany Italia sy Eorôpa Andrefana ny lahatsoratra manontolon' ny ''Iliasy'', indrindra tamin' ny alalan' ny dikan-teny latina sy ireo dikan-teny tamin' ny fiteny fampiasan' ny mponina. Araka ny filazan' i Suleyman al-Boustani, poety tamin' ny taonjato faha-19 izay nanao ny dikan-teny arabo voalohany tamin' ny ''Iliasy'', dia mety ho niely be tamin' ny voalohandohan' ny Andro Antenatenany ny dikan-tenin' ilay tononkalo tamin' ny [[Fiteny siriaka|teny siriaka]] sy ny teny persiana antenatenany, na ''pahlavi''. I al-Boustani no nilaza fa i Theophilus of Edessa no nanao ilay dikan-teny siriaka. Araka ny filazany ihany, dia namaky na nihaino betsaka an' io dikan-teny io sy ny lahatsoratra grika niandohany ireo manam-pahaizana tao [[Bagdad|Baghdad]] tamin' ny fotoan' ny firoboroboan' ny [[Kalifata Abasida|Kalifata Abbasida]], nefa tsy niezaka nandika azy ho amin' ny teny arabo, fiteny ofisialin' ilay empira. Nilaza koa i al-Boustani fa ny ''Iliasy'' no tononkalo epika manontolo voalohany voadika avy tamin' ny fiteny vahiny ho amin' ny teny arabo, rehefa navoaka tamin' ny taona 1904 ny dikan-teny feno nataony.<ref>Al-Boustani, Suleyman. ''الإلياذة''. Hindawi. 2012. pp.: 26–27. dikan' ny lohateny voarakitra: Iliad. <nowiki>ISBN 978-977-719-184-5</nowiki>.</ref> === Zavakanto anglisy === * Nampiasa ny fizotry ny tantara ao amin' ny ''Iliasy'' ho akora nanoratany ny tantara an-tsehatra ''Troilus and Cressida'' i [[William Shakespeare]]. Nifantoka tamin' ny angano iray tamin' ny Andro Antenatenany anefa izy, dia ny fifankatiavan' i Troilus, zanak' i Priam mpanjakan' i Troasy, sy i Cressida, zanakavavin' i Calchas, ilay mpilaza ny hoavy troiana. Matetika sokajina ho hatsikana io tantara an-tsehatra io, ary mamadika ny fomba fijery nentim-paharazana momba ny zava-nitranga tamin' ny Adin' i Troasy: asehony ho kanosa i Achilles, ho mpikarama an' ady vendrana sady tsy mieritreritra i Ajax, sy ny sisa. * Nanao sarivongana halimo mampiseho an' i Thetis mitondra ny fitafiana fiarovana vaovao ho an' i Achilles i William Theed zokiny. I Hephaestus no nanamboatra izany fiarovana izany tamin' ny fanefena metaly. Naranty tao amin' ny ''Metropolitan Museum of Art'' (Tranombakoky ny Zavakanto ao an-tanàn-dehibe), any New York City, ilay sarivongana nanomboka tamin' ny taona 2013.<ref>[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/239234 ''Thetis Transporting Arms for Achilles'']. Metropolitan Museum of Art. daty nijerena voarakitra: 4 July 2022.</ref> * Miresaka ny nahafantaran' i Robert Browning ny tantaran' ny ''Iliasy'' fony izy mbola zaza sy ny fahafinaretana azony tamin' io tononkalo mitantara ny asan' ny mahery fo io ny tononkalony ''Development''. Resahiny ao koa ireo adihevitra tamin' ny androny momba izay nanoratra ny ''Iliasy''.<ref>Browning, Robert. ''Asolando: Fancies and Facts''. Smith, Elder & Co.. London, England. 1890. pp.: 123–130. fiteny: en. fanontana: 1st.</ref> === Zavakanto tamin' ny taonjato faha-20 === * Nanoratra ny tononkalo miendrika tantara an-tsehatra ''Cassandra'' i Lesya Ukrainka tamin' ny 1901–1907, ka ny ''Iliasy'' no niaingany. Mitantara ny fiainan' i Cassandra, vehivavy mpaminany, ilay asa. * Ny ''The fall of Troy'' (1911) dia sarimihetsika italiana tsy misy feo nataon' i [[Giovanni Pastrone]]. * Ny ''Achilles in the Trench'' dia tononkalo momba ny ady tamin' ny Ady Lehibe Voalohany. Nanoratra azy i Patrick Shaw-Stewart raha mbola niandry ny handefasana azy hiady tany Gallipoli. * Ny ''The Private Life of Helen of Troy'' (1925) dia boky nosoratan' i John Erskine. Ny fiainan' i Helen tatỳ aoriana tao Sparta, tamin' ny fotoana nanakaiky ny fanambadian' i Hermione, no ifantohany. Araka ny famakafakan' i Laurie Maguire, mampiasa teny maneso ny resaka ao amin' ilay boky, ary aseho ho olona mahay mifampiresaka sy mandinika ny tenany i Helen.<ref name = "Maguire">Maguire, Laurie. [https://books.google.com/books?id=ccjIPayRmvMC ''Helen of Troy: From Homer to Hollywood'']. ''Parodying Helen''. Wiley-Blackwell. 2009. p.: 183. <nowiki>ISBN 9781444308631</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 23 July 2026. chapter-url: https://books.google.com/books?id=ccjIPayRmvMC&q=%22In+1927%2C+Helen+received+her+first+film+treatment%22. publication-place: Chichester, West Sussex, [[Angletera|England]].</ref> * Ny ''The Private Life of Helen of Troy'' (1927) dia sarimihetsika hatsikana tsy misy feo notarihin' i [[Alexander Korda]].<ref name = "Review">Anna Tóth, Zsófia. [https://americanaejournal.hu/index.php/americanaejournal/article/download/46136/44664 ''Helen of Troy in Hollywood Review by Zsófia Anna Tóth'']. AMERICANA – E-Journal of American Studies in Hungary. [[Hôngria|Hungary]]. 2024. daty nijerena voarakitra: 23 July 2026.</ref> Araka ny famakafakan' i Laurie Maguire, na dia natao dokam-barotra ho fampifanarahana ny tantara nosoratan' i Erskine aza izy io, dia vitsy ny zavatra iombonan' izy roa. Miseho mandritra ny fotoana mialoha ny Adin' i Troasy kosa ny zava-mitranga ao amin' ilay sarimihetsika, saingy mitovitovy amin' ny an' ilay boky ny fomba fitantarany sy ny fanehoany ireo mpandray anjara fototra.<ref name = "Maguire" /> * Ny ''The Queen of Sparta'' (1931) dia sarimihetsika maharitra 80 minitra, mitantara zava-bitan' ny mahery fo, ary natao tamin' ny tetibola kely. Orinasa italiana no namokatra azy tany Hollywood, ary fampifanarahana tsy manaraka akaiky ny ''Iliasy'' izy io.<ref>Winkler, Martin M.. [https://books.google.com/books?id=tDv2znATTy4C ''Troy: From Homer's Iliad to Hollywood Epic'']. ''13: The Trojan War on Screen: An Annotated Filmography''. John Wiley & Sons. 2007. p.: 205. <nowiki>ISBN 9781405178549</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 23 July 2026. chapter-url: https://books.google.com/books?id=tDv2znATTy4C&q=%22La+regina+di+Sparta%22%22dysfunctional%22&pg=PR7.</ref> * Nanoratra ny lahatsoratra famakafakana ''The Iliad or the Poem of Force'' i Simone Weil tamin' ny 1939, fotoana fohy taorian' ny nanombohan' ny [[Ady Lehibe Faharoa]]. Ao amin' io lahatsoratra io, dia mandinika ny fomba anehoan' ny ''Iliasy'' fa ny fampiasana hery tafahoatra amin' ny ady dia mampietry na ny iharam-pahavoazana na ny mpanafika ho toy ny andevo sy milina mandeha ho azy tsy misaina i Weil.<ref>Lawrence, Bruce B.; Karim, Aisha. ''On Violence – A Reader''. Duke University Press. 2008. p.: 377. <nowiki>ISBN 978-0-8223-3769-0</nowiki>.</ref> * Ny ''The Golden Apple'' dia tantara an-tsehatra misy hira tao Broadway tamin' ny 1954. I John Treville Latouche no nanoratra ny lahateny sy ny tononkira, ary i Jerome Moross no namorona ny mozika. Fampifanarahana malalaka ny ''Iliasy'' sy ny ''Odisey'' izy io, ka nafindra tao amin' ny [[Washington|fanjakan' i Washington]], any [[Etazonia]], ny zava-mitranga, tamin' ireo taona taorian' ny ady nifanaovan' i Espaina sy Etazonia. Ny ''Iliasy'' no nanome aingam-panahy ny zava-mitranga ao amin' ny fizarana voalohany, ary ny ''Odisey'' kosa ny ao amin' ny fizarana faharoa. * Ny ''Helen of Troy'' (1956) dia sarimihetsika notarihin' i [[Robert Wise]]. Araka ny famakafakan' i Zsófia Anna Tóth, asongadiny fa tsy tompon' andraikitra tamin' ny fakana an-keriny azy i Helen.<ref name = "Review" /> * Nanomboka nanoratra ny tononkalo ''War Music'' i Christopher Logue tamin' ny 1959, ho fanatanterahana asa nampanaovina azy ho an' ny fampielezam-peo. Fitantarana miainga amin' ny ''Iliasy'' izy io, fa tsy fandikana azy. Nanohy niasa tamin' ilay tononkalo i Logue mandra-pahafatiny tamin' ny 2011. Araka ny filazan' i Tom Holland, anisan' ny asa literera miavaka indrindra taorian' ny ady izy io. Nisy fiantraikany tamin' i Kae Tempest sy Alice Oswald ilay tononkalo; i Oswald kosa nilaza fa mamoaka eo amin' izao tontolo izao hery ara-tsehatra efa hadino izy io.<ref>Logue, Christopher. ''War Music, an account of Homer's Iliad''. ''Introduction by Christopher Reid''. Faber & Faber. 2015. <nowiki>ISBN 978-0-571-31449-2</nowiki>.</ref> * Ny ''opera'' (tantara an-tsehatra atao amin' ny hira sy mozika) ''King Priam'', nosoratan' i Michael Tippett, dia niainga tamin' ny ''Iliasy'' nefa tsy nanaraka azy akaiky. Tamin' ny 1962 no nanaovana ny fampisehoana azy voalohany. * Ny ''The Fury of Achilles'' (1962) dia sarimihetsika italiana notarihin' i [[Marino Girolami]], ary i Achilles no ifantohany. Fohy noho ny kinova voalohany amin' ny roapolo minitra eo ho eo ny kinova nosoloina feo anglisy. Tsy tafiditra ao amin' io kinova anglisy io ireo seho momba ny Soavaly Troiana, ary mifarana aorian' ny namonoan' i Achilles an' i Hector ilay izy.<ref>Sipiläinen, Mirke. [https://urn.fi/URN:NBN:fi:jyu-202306133738 ''Friend, Lover, Cousin: The Portrayal of Achilles and Patroclus' relationship in the adaptations of the Iliad in 1920-2020'']. 31 May 2023. p.: 34. daty nijerena voarakitra: 23 July 2026. tranonkala: University of Jyväskylä.</ref> * Ny tantara ''Cassandra'' (1983), nosoratan' i Christa Wolf, dia mamerina mandinika ny ''Iliasy''. I Cassandra no mpitantara ao amin' ilay tantara nosoratan' i Wolf, ary ny eritreriny fotoana fohy talohan' ny namonoan' i Clytemnestra azy no ampandrenesina ny mpamaky. Ny fomba fijery manohana ny zon' ny vehivavy no entin' ilay mpitantara mandinika io ady io sy ny ady amin' ny ankapobeny. Miaraka amin' ny tantaran' i Cassandra ny lahatsoratra famakafakana efatra natolotr' i Wolf nandritra ny ''Frankfurter Poetik-Vorlesungen'' (lahateny momba ny famoronana literera any Frankfurt) tamin' ny 1982. Asehon' ireo lahatsoratra ireo ny olana nodinihin' i Wolf amin' ny maha-mpanoratra azy sy amin' ny famerenany manoratra io tantara efa anisan' ny lova literera io. Asehon' izy ireo koa ny fiforonan' ilay tantara tamin' ny alalan' ny vakitenin' i Wolf sy ny diany tany Grisia. * Ny ''Men in Aida'' (1983), nosoratan' i David Melnick, dia asa ao amin' ny firehan' ny literatiora ''postmodern'', izay mametraka fanontaniana amin' ny fomba fanoratra efa mahazatra. Ny boky voalohan' ny ''Iliasy'' no averiny soratana amin' ny alalan' ny fandikana mifototra amin' ny fitoviam-peo: ny feon' ny teny tany am-boalohany no arahiny, fa tsy ny heviny, ka lasa tantara hatsikana mihoa-pampana miseho ao amin' ny trano fandroana ilay lahatsoratra. Mifandray amin' ny fiandohan' ny tononkalo amin' ny teny grika, «μῆνιν ἄειδε», soratana amin' ny abidy latina hoe ''mínin áeide'' (izany hoe «Hirao ny hatezerana»), ny lohateniny. * Ny ''The Firebrand'', tantara nosoratan' i Marion Zimmer Bradley tamin' ny 1987, dia mamerina mitantara ny zava-nitranga araka ny fomba fijerin' i Kassandra, andriambavy tao Troasy sady mpaminany voaozon' i [[Apôlôna (andriamanitra)|Apollo]]. === Kolontsaina malaza ankehitriny === * Mitantara indray ny angano momba ny Adin' i Troasy ny andian-tantara an-tsary ''Age of Bronze'', nosoratan' i Eric Shanower sy navoakan' ny ''Image Comics'' (trano famoahana tantara an-tsary), izay nanomboka tamin' ny 1998.<ref>Eric Shanower, ''A Thousand Ships'' (2001, <nowiki>ISBN 1-58240-200-0</nowiki>); —. ''Sacrifice'' (2004, <nowiki>ISBN 1-58240-360-0</nowiki>); —. ''Betrayal, Part One'' (2008, <nowiki>ISBN 978-1-58240-845-3</nowiki>)</ref> * Navoaka tamin' ny 2003 ny ''Ilium'', tantara foronina ara-tsiansa mivelatra be nataon' i Dan Simmons ho fampifanarahana ny ''Iliasy'' sady ho fanomezam-boninahitra azy. Nahazo ny loka Locus ho an' ny tantara foronina ara-tsiansa tsara indrindra tamin' ny 2004 izy io.<ref>[https://www.worldswithoutend.com/novel.asp?ID=56 Ilium|WWEnd], ''worldswithoutend.com'', retrieved 2 February 2025</ref><ref name="WWE-2004">[http://www.worldswithoutend.com/books_year_index.asp?year=2004 ''2004 Award Winners & Nominees'']. ''Worlds Without End''. daty nijerena voarakitra: 2009-07-16.</ref> * Ny ''Helen of Troy'' (2003) dia tantara mitohy fohy amin' ny fahitalavitra, izay mitantara avy amin' ny fomba fijerin' i Menelaus. Ny fiantraikan' i Helen tamin' ireo olona nanodidina azy no ifantohany, fa ny Adin' i Troasy amin' ny ankapobeny kosa no tontolo iavian' ilay tantara.<ref>Santos Muñoz, Yalitza Y.. [https://scholar.uprm.edu/entities/publication/da9bdcce-88ed-4c87-a84e-a179f9365dad ''The Ripple Effect: Mirror Images of Helen of Troy'']. 2012. p.: 50. daty nijerena voarakitra: 23 July 2026. tranonkala: University of Jyväskylä.</ref> * Fampifanarahana an-tsarimihetsika tsy manaraka akaiky ny ''Iliasy'' ny ''Troy'' (2004). Samy nisy ny hevitra nankasitraka sy ny nitsikera azy; 133 tapitrisa dolara monja ny vola niditra tamin' ny fampisehoana azy tao [[Etazonia]], raha 185 tapitrisa dolara ny tetibolany.<ref>[http://edition.cnn.com/2005/US/10/10/past.profile.troy/ ''"Troy" a mediocre epic - Oct 10, 2005'']. October 10, 2005. daty nijerena voarakitra: March 15, 2018. datin' ny tahiry: March 16, 2018. toetry ny rohy voarakitra: dead. tranonkala: CNN.com. [https://web.archive.org/web/20180316023921/http://edition.cnn.com/2005/US/10/10/past.profile.troy/ rohy tahiry voarakitra].</ref> Raha ny tsena iraisam-pirenena kosa no jerena, dia nahomby ara-barotra ilay sarimihetsika, ka nahatratra 497 tapitrisa dolara ny vola niditra maneran-tany.<ref>[http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ ''All Time Worldwide Box Office Grosses'']. tranonkala: boxofficemojo.com.</ref> * Mitantara indray ny ''Iliasy'' amin' ny endrika tantara foronina ny ''The Rage of Achilles'' (2009), nosoratan' i Terence Hawkins, mpanoratra avy any [[Etazonia]] sady mpanorina ny ''Yale Writers' Conference'' (fihaonamben' ny mpanoratra ao Yale). Fiteny maoderina, izay maneho mivantana sy amin' ny antsipiriany ny herisetra indraindray, no ampiasainy. Ny teôrian' i Julian Jaynes momba ny saina lazaina fa manana ampahany roa sy ny fanontaniana raha tena nitranga teo amin' ny tantara ny Adin' i Troasy no fototra niaingan' ilay tantara foronina. Asehony ho lehilahy tena nisy ireo mpandray anjara; ao amin' ilay tantara, amin' ny endrika fahitana na fandrenesana zavatra tsy misy eo ivelany (''hallucinations'') na feo mandidy ihany no isehoan' ireo andriamanitra amin' izy ireo, mandritra ny fiovana tampoka sy mampanaintaina mankany amin' ny fahatsiarovan-tena tena maoderina. * Namorona ny ''An Iliad'', tantara an-tsehatra maharitra 100 minitra lalaovin' olona iray, i Lisa Peterson sy Denis O'Hare. Ny dikan-tenin' i Robert Fagles no fototr' izy io, ary natao ho an' ny ''New York Theatre Workshop'' (fikambanana mpanatontosa teatra ao New York) ilay asa. Tao amin' ny ''Seattle Repertory Theatre'' (teatra ao Seattle) no nisehoany voalohany tamin' ny 2010. Tamin' io taona io ihany dia nasehon' ny ''McCarter Theatre'' (teatra McCarter) tao Princeton, New Jersey, izy io, talohan' ny nanombohan' ny fampisehoana azy tao New York tamin' ny 2012.<ref>Jones, Kenneth. [https://playbill.com/article/denis-ohare-and-stephen-spinella-alternate-in-nyc-premiere-of-an-iliad-spinella-begins-feb-17-com-187609 ''Denis O'Hare and Stephen Spinella Alternate in NYC Premiere of An Iliad; Spinella Begins Feb. 17'']. 17 February 2012. daty nijerena voarakitra: 20 April 2026. magazine: Playbill. Gans, Andrew. [https://playbill.com/article/stephen-spinella-to-star-in-mccarter-theatre-centers-an-iliad-com-172539 ''Stephen Spinella to Star in McCarter Theatre Center's An Iliad'']. 11 October 2010. daty nijerena voarakitra: 20 April 2026. magazine: Playbill.</ref> I David Wenham no nandray ny anjara fototra tamin' ny fampisehoana ilay tantara ho an' ny ''Sydney Theatre Company'' (orinasa mpanatontosa teatra ao Sydney) tamin' ny 2026.<ref>[https://sydneytheatre.shorthandstories.com/an-iliad/index.html "''An Iliad''"], program notes, Sydney Theatre Company</ref> * Ny ''Memorial'' (2011),<ref> Oswald, Alice. [http://www.faber.co.uk/work/memorial/9780571274161/ ''Memorial – An Excavation of the Iliad'']. Faber & Faber. 2011. <nowiki>ISBN 978-0-571-27416-1</nowiki>. datin' ny tahiry: 6 June 2012. [https://web.archive.org/web/20120606191424/http://faber.co.uk/work/memorial/9780571274161/ rohy tahiry voarakitra]. </ref> izay amboaran-tononkalo fahenina nosoratan' i Alice Oswald, dia miainga amin' ny ''Iliasy'', saingy miala amin' ny endriny amin' ny maha-tononkalo mitantara azy. Mifantoka amin' ireo mpandray anjara voatonona anarana tsirairay izay voalaza fa maty ao amin' ilay tononkalo izy io, ka manokana fahatsiarovana ho azy ireo amin' izany.<ref> Holland, Tom. [http://www.newstatesman.com/books/2011/10/homer-achilles-iliad-miller-2 ''The Song of Achilles by Madeline Miller / Memorial by Alice Oswald. Surfing the rip tide of all things Homeric'']. London. 17 October 2011. daty nijerena voarakitra: 1 June 2012. datin' ny tahiry: 23 May 2021. [https://web.archive.org/web/20210523130310/https://www.newstatesman.com/books/2011/10/homer-achilles-iliad-miller-2 rohy tahiry voarakitra]. magazine: New Statesman. </ref><ref name="kellaway20111002"> Kellaway, Kate. [https://www.theguardian.com/books/2011/oct/02/memorial-alice-oswald-review ''Memorial by Alice Oswald – review'']. ''The Observer''. London. 2 October 2011. daty nijerena voarakitra: 1 June 2012. </ref><ref> Higgins, Charlotte. [https://www.theguardian.com/books/2011/oct/28/song-achilles-madeline-miller-iliad ''The Song of Achilles by Madeline Miller, and more – review'']. ''The Guardian''. London. 28 October 2011. daty nijerena voarakitra: 1 June 2012. </ref> Tafiditra tao amin' ny lisitra fohy nifantenana izay hahazo ny loka T. S. Eliot ny ''Memorial'' tamin' ny Oktobra 2011.<ref> Flood, Alison. [https://www.theguardian.com/books/2011/oct/20/ts-eliot-prize-2011-shortlist ''TS Eliot prize 2011 shortlist revealed'']. ''The Guardian''. London. 20 October 2011. daty nijerena voarakitra: 1 June 2012. </ref> Araka ny tatitr' i Florence Waters sy Alison Flood anefa, nesorin' i Oswald tamin' ilay lisitra fohy ny boky tamin' ny Desambra 2011.<ref> Waters, Florence. [https://www.telegraph.co.uk/culture/books/booknews/8938343/Poet-withdraws-from-TS-Eliot-prize-over-sponsorship.html ''Poet withdraws from TS Eliot prize over sponsorship'']. ''The Telegraph''. London. 6 December 2011. daty nijerena voarakitra: 13 February 2012. datin' ny tahiry: 10 January 2022. toetry ny rohy voarakitra: live. fidirana voarakitra: subscription. [https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/culture/books/booknews/8938343/Poet-withdraws-from-TS-Eliot-prize-over-sponsorship.html rohy tahiry voarakitra]. </ref><ref> Flood, Alison. [https://www.theguardian.com/books/2011/dec/06/alice-oswald-withdraws-ts-eliot-prize ''Alice Oswald withdraws from TS Eliot prize in protest at sponsor Aurum'']. ''The Guardian''. London. 6 December 2011. daty nijerena voarakitra: 13 February 2012. </ref> Nambarany fa ny ahiahiny momba ny fanarahan' ireo mpanohana ny loka ny fitsipika ara-pitondran-tena no antony nisintonany ny boky.<ref> Oswald, Alice. [https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/dec/12/ts-eliot-poetry-prize-pulled-out ''Why I pulled out of the TS Eliot poetry prize?'']. ''The Guardian''. London. 12 December 2011. daty nijerena voarakitra: 13 February 2012. </ref> * Ny ''The Song of Achilles'',<ref>Miller, Madeline. ''The Song of Achilles''. Bloomsbury. 2011. <nowiki>ISBN 978-1-4088-1603-5</nowiki>.</ref> tantara foronina voalohany nosoratan' i Madeline Miller ary navoaka tamin' ny 2011, dia mitantara ny fiarahan' i Achilles sy Patroclus niaina tamin' ny fahazazany sy tamin' izy ireo mpifankatia sy miaramila. Nahazo ny loka ho an' ny vehivavy mpanoratra tantara foronina tamin' ny 2012 ilay boky. Ny ''Iliasy'' sy ny sanganasan' ny mpanoratra hafa tamin' ny Andro Taloha, toa an' i Statius, [[Ôvidio|Ovid]] ary [[Virgil]], no fototra niaingany.<ref>Ciabattari, Jane. [http://www.thedailybeast.com/articles/2012/03/20/madeline-miller-discusses-the-song-of-achilles.html ''Madeline Miller Discusses The Song of Achilles'']. 21 March 2012. daty nijerena voarakitra: 1 June 2012. tranonkala: The Daily Beast.</ref> * Nosoratan' i Emily Hauser, manam-pahaizana momba ny kolontsaina tamin' ny Andro Taloha sady mpahay tantara, tamin' ny 2016 ny ''For the Most Beautiful''.<ref>Hauser, Emily. ''For the Most Beautiful''. Penguin Books. 2016. <nowiki>ISBN 978-1-784-16065-4</nowiki>.</ref> Mitantara ny fiainan' i Chryseis sy Briseis amin' ny alalan' ny tenin' izy ireo ihany ilay boky. * Mitantara ny vokatry ny faharavan' i Troasy amin' ny alalan' ny fomba fijery sy ny tenin' ireo vehivavy voakasik' izany ny ''A Thousand Ships'',<ref>Haynes, Natalie. ''A Thousand Ships''. Pan Macmillan. 2019. <nowiki>ISBN 978-1-509-83621-5</nowiki>.</ref> tantara foronina nosoratan' i Natalie Haynes tamin' ny 2019. Tafiditra tao amin' ny lisitra fohy nifantenana izay hahazo ny loka ho an' ny vehivavy mpanoratra tantara foronina tamin' ny 2020 izy io.<ref>[https://nataliehaynes.com/books/a-thousand-ships ''Natalie Haynes – A Thousand Ships'']. daty nijerena voarakitra: 1 February 2025. datin' ny tahiry: 1 February 2025. toetry ny rohy voarakitra: dead. tranonkala: nataliehaynes.com. [https://web.archive.org/web/20250201121526/https://nataliehaynes.com/books/a-thousand-ships rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>[https://www.womensprize.com/announcing-the-2020-womens-prize-for-fiction-shortlist/ ''Announcing the 2020 Women's Prize for Fiction shortlist'']. 31 March 2020. daty nijerena voarakitra: 1 February 2025. tranonkala: womensprize.com.</ref> * Tao anatin' ny fahalianany nitohy tamin' ny fitantarana an-tsoratra ireo angano tamin' ny Andro Taloha no namoahan' i Stephen Fry ny ''Troy'' tamin' ny 2020.<ref>Fry, Stephen. ''Troy''. Penguin Books. 2020. <nowiki>ISBN 978-0-241-42458-2</nowiki>.</ref> Nanjary be mpitia ilay boky satria nanome fomba mora kokoa hamakiana ireo angano grika.<ref>Dutta, Shomit. [https://www.the-tls.co.uk/classics/troy-stephen-fry-shmoit-dutta ''Troys for girls and boys'']. The Times Literary Supplement. 8 January 2021. daty nijerena voarakitra: 1 February 2025.</ref> * Namoaka ny ''The Silence of the Girls''<ref>Barker, Pat. ''The Silence of the Girls''. Penguin Books. 2019. <nowiki>ISBN 978-0-241-98320-1</nowiki>.</ref> tamin' ny 2018 sy ny ''The Women of Troy''<ref>Barker, Pat. ''The Women of Troy''. Penguin Books. 2022. <nowiki>ISBN 978-0-241-98833-6</nowiki>.</ref> tamin' ny 2021 i Pat Barker. Samy mitantara indray ny tantaran' ireo vehivavy tsy nahazo naneho ny feony tao amin' ny ''Iliasy'' ireo boky roa ireo, ary samy nahazo fankasitrahan' ny mpitsikera. Nampidirin' ny ''The Guardian'' tao amin' ny lisitry ny boky tsara indrindra tamin' ny taonjato faha-21 ny ''The Silence of the Girls''.<ref>[https://www.theguardian.com/books/2019/sep/21/best-books-of-the-21st-century ''The 100 best books of the 21st century'']. ''The Guardian''. 21 September 2019. daty nijerena voarakitra: 1 February 2025.</ref> === Siansa === Nanoratra boky roa i Jonathan Shay, mpitsabo aretin-tsaina: ''Achilles in Vietnam: Combat Trauma and the Undoing of Character'' (1994)<ref>Shay, Jonathan. ''Achilles in Vietnam: Combat trauma and the undoing of character''. Scribner. 1994. <nowiki>ISBN 978-0-684-81321-9</nowiki>.</ref> sy ''Odysseus in America: Combat Trauma and the Trials of Homecoming'' (2002).<ref>Shay, Jonathan; ''Odysseus in America – Combat Trauma and the Trials of Homecoming'', New York, Scribner, 2002, <nowiki>ISBN 978-0-7432-1157-4</nowiki></ref> Ao amin' ireo boky ireo, dinihiny ny fikorontanana noho ny strès pôstraomatika (na aretin-tsaina mety hitranga aorian' ny zava-nitranga tena nampihorohoro na nandratra mafy ara-tsaina; ''posttraumatic stress disorder'' amin' ny teny anglisy), ka ampitahainy amin' ny fanehoana ny ady sy ny fiverenana an-tanindrazana ao amin' ny ''Iliasy'' sy ny ''Odisey'' ny zavatra niainan' ireo miaramila efa niady resahiny.<ref>Shay, J. ''Learning about combat stress from Homer's Iliad''. ''Journal of Traumatic Stress''. 1991. boky: 4. laharana: 4. pp.: 561–579. <nowiki>DOI 10.1002/jts.2490040409</nowiki>.</ref> Anisan' ny lohahevitra resahiny ao amin' ireo boky roa ireo koa ny ratra amin' ny faharesen-dahatra momba ny tsara sy ny ratsy (''moral injury'').<ref>Maguen, S.; Litz, B. T.. [http://www.ptsd.va.gov/professional/newsletters/research-quarterly/v23n1.pdf ''Moral injury in veterans of war'']. ''PTSD Research Quarterly''. 2012. boky: 23. laharana: 1. pp.: 1–6.</ref> == Fanehoana ny vehivavy sy ny lehilahy == Mandinika ny fanehoana ny vehivavy ao amin' ny dikan-tenin' ny tononkalon' i Homer i Sophie Davidson sy Briana King, samy amin' ny fomba famakafakany avy.<ref name=":8">Sophie Davidson. [https://blue-stocking.org.uk/2024/04/26/emily-wilsons-iliad-myth-translation-and-gender-in-the-homeric-epics/ ''Emily Wilson's Iliad: Myth, Translation, and Gender in the Homeric Epics'']. 2024-04-26. daty nijerena voarakitra: 2026-05-09. tranonkala: Bluestocking Oxford.</ref><ref name=":6">King, Briana. [https://thersites-journal.de/index.php/thr/article/view/279 ''Un-silencing the Girls: Critical Classical Reception in Feminist Retellings of Greek Myths'']. ''Thersites. Journal for Transcultural Presences & Diachronic Identities from Antiquity to Date''. 2024-12-09. boky: 19. laharana: thersites. Journal for Transcultural Presences & Diachronic Identities from Antiquity to Date, Vol. 19 (2024): Fantastic antiquities and where to find them. Ancient worlds in (post-)modern novels (ed. M. Heinemann, A. Weiß & C. Walde). pp.: 8–46. fiteny: en. <nowiki>ISSN 2364-7612</nowiki>. <nowiki>DOI 10.34679/thersites.vol19.279</nowiki>.</ref> Asehon' ny tantara indrindra ho toy ny fananana sarobidy ny vehivavy, ka miteraka fifandirana ny fifaninanana hahazo azy ireo: i Helen no anton' ny ady, ary ny fifanolanana momba ireo andevo vavy Briseis sy Chryseis no mampifanditra an' i Achilles sy Agamemnon.<ref name=":9" /> Anisan' ny tantara averina soratana amin' ny fomba fijerin' ny vehivavy iharan' ny fampahoriana ny ''Iliasy''. Ampiasaina ho sehatra handinihana indray ny toeran' ny vehivavy sy ny lehilahy tamin' ny Andro Taloha ny Adin' i Troasy. Ao amin' ny tantara foronina nosoratany tamin' ny 1983, i Christa Wolf, mpanoratra avy any Alemaina Atsinanana, dia mitantara izany amin' ny fomba fijerin' i Cassandra, fa i Pat Barker kosa mampiasa ny fomba fijerin' i Briseis. Matetika ireo fanoratana indray ireo no mametra-panontaniana momba ireo toetra raisina ho filamatry ny lehilahy, sady mandinika ny herisetra atao amin' ny vehivavy mandritra ny ady.<ref>Lesser, Rachel. [https://cupola.gettysburg.edu/classfac/28 ''Ancient and Modern Voices of Briseis: A Feminist Critique'']. ''Classical Receptions Journal''. 2025-06-21. boky: 17. laharana: 3. pp.: 236–251. <nowiki>DOI 10.1093/crj/claf002</nowiki>.</ref> <ref name=":9">[https://pjes.edu.pl/wp-content/uploads/2021/04/PJES_6-1_3_Tuhin_Shuvra_Sen.pdf ''Summoning the Voices of the Silenced: Pat Barker's The Silence of the Girls, a Feminist Retelling of Homer's The Iliad''].</ref><ref>[https://www.ebsco.com/ ''Cassandra by Christa Wolf | Literature and Writing | Research Starters | EBSCO Research'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2026-05-10. tranonkala: EBSCO.</ref><ref name=":6" /> Nanomboka teo antenatenan' ny taompolo 2000, dia nanjary sampan-karazan-dahatsoratra be mpamaky ny fanoratana indray ny angano fahiny amin' ny fomba fijerin' ny vehivavy iray ao amin' ny tantara.<ref>[https://huskiecommons.lib.niu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2453&context=studentengagement-honorscapstones ''Feminist Retellings of Homer's The Odyssey, 2005-2022''].</ref> <ref>Shaffi, Sarah. [https://www.theguardian.com/books/2023/mar/24/two-sides-to-a-story-why-feminist-retellings-are-filling-our-bookshelves ''Two sides to a story: why feminist retellings are filling our bookshelves'']. ''The Guardian''. 2023-03-24. fiteny: en-GB. <nowiki>ISSN 0261-3077</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 2026-05-19.</ref><ref>[https://grattanstreetpress.com/2024/09/17/the-enduring-popularity-of-mythological-retellings/ ''The Enduring Popularity of Mythological Retellings'']. 2024-09-17. fiteny: en-AU. daty nijerena voarakitra: 2026-05-19. tranonkala: Grattan Street Press.</ref> <ref>Lou, Jo. [http://www.electricliterature.com/9-feminist-retellings-of-mythology ''10 Feminist Retellings of Mythology'']. 2021-01-05. fiteny: en-US. daty nijerena voarakitra: 2026-05-19. tranonkala: Electric Literature.</ref> Miova arakaraka ny dikan-teny koa ny fomba anehoana ny vehivavy. Ao amin' ny boky fahatelo, andalana faha-180, dia manome tsiny ny tenany i Helen rehefa miresaka amin' i Priam rafozany. Izao ny teny grika: <span lang="grc">δαὴρ αὖτ᾽ ἐμὸς ἔσκε κυνώπιδος, εἴ ποτ᾽ ἔην γε.</span> Misy teny midika ara-bakiteny hoe manana tarehin' alika (''dog-faced'') ao. Araka ny famakafakan' i Amritesh Mukherjee, dia teny fanaratsiana vehivavy no nampiasain' ireo mpandika teny lehilahy telo manaraka hisoloana azy:<ref name="Mukherjee">Mukherjee, Amritesh. [https://writingwomen.co/the-violence-of-translation-rewritings-of-empire-caste-and-patriarchy/ ''The Violence of Translation: Rewritings of Empire, Caste and Patriarchy'']. daty nijerena voarakitra: 2026-05-10. tranonkala: Writing Women.</ref><ref name=":8" /> * Lattimore: "Once my kinsman, slut that I am. Did this ever happen?" * Fagles: "…and he used to be my kinsman, whore that I am! There was a world … or was it all a dream?" * Rieu: "…my brother-in-law once, slut that I am – unless all that was a dream." Eto, ny ''slut'' dia ompa milaza vehivavy ho mpijangajanga, ary ny ''whore'' dia midika hoe mpivaro-tena sady ampiasaina ho ompa manaratsy vehivavy.<ref name="Mukherjee" /> Raha ampitahaina amin' ireo, dia manakaiky kokoa ny hevitra ara-bakiteny ary mampiasa teny mitovy na vehivavy na lehilahy no resahina ireo dikan-teny roa tatỳ aoriana, samy nataon' ny vehivavy, araka ireo famakafakana momba ny dikan-teny ireo:<ref name="Mukherjee" /><ref>[https://www.phillyvoice.com/the-iliad-new-tanslation-emily-wilson-penn-professor-homer/ ''Penn professor, the first woman to translate 'The Odyssey' into English, now breathes new life into 'The Iliad&#39;'']. 2023-10-02. fiteny: english. daty nijerena voarakitra: 2026-05-10. tranonkala: PhillyVoice.</ref> * Alexander (2015): "He was my brother-in-law, dog-faced as I am—if that ever happened." * Wilson (2023): "…his brother, the former husband of my dog-face self—if any of these things took place at all." Rehefa niresaka momba ireo dikan-teny teo aloha i Wilson, dia nilaza fa ampiasaina amin' ny lehilahy iray koa ilay teny grika, saingy tsy mitovy ny teny nosafidin' ireo mpandika teny ireo rehefa i Agamemnon no tenenina. Izao ny fanazavany tamin' ny teny anglisy: "Unlike me, none of these translators use the same term when Achilles is insulting Agamemnon; Lattimore, for instance, has Achilles say, 'You with the dog's eyes,' not 'Agamemnon, you slut!'"<ref>Wilson, Emily. [https://www.washingtonpost.com/books/2023/09/20/emily-wilson-iliad-translation-terms/ ''Perspective | Emily Wilson on 5 crucial decisions she made in her 'Iliad' translation'']. ''The Washington Post''. 2023-09-20. fiteny: en-US. <nowiki>ISSN 0190-8286</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 2026-05-10.</ref> == Dikan-teny anglisy == Jereo ny lahatsoratra lehibe: Dikan-teny anglisy ny sanganasan' i Homer. [[File:Iliad1660Frontis.jpg|thumb|upright=1.20|Pejin-dohatenin' ny fanontana ny ''Iliasy'' tamin' ny 1660, nataon' i Wenceslas Hollar tamin' ny teknika fanaovana sokitra; John Ogilby no nandika ilay boky.]] [[File:Iliad editions.jpg|thumb|Santionany amin' ny dikan-teny sy ny fanontana ny ''Iliasy'' amin' ny teny anglisy.]] Namoaka tsikelikely ny fandikany ny ''Iliasy'' i George Chapman, nanomboka tamin' ny 1598. Nampiasa andininy lava misy vaninteny efatra ambin' ny folo izy, karazana gadon-tononkalo fitantarana antsoina hoe ''fourteeners''. Araka ny ''The Oxford Guide to English Literature in Translation'', malalaka tsara ireo andininy ireo ka mahazaka ny haingom-pitenenana rehetra ampiasain' i Homer, miaraka amin' ny hafa nampian' ilay mpandika teny sy ny fanazavana anaty fononteny. Manana hery ara-pandaha-teny lehibe izy ireo rehefa mahomby indrindra, toy ny amin' ny fandavan' i Achilles ireo iraka ao amin' ny boky fahasivy amin' ny ''Iliasy''.<ref name=":7">''The Oxford Guide to English Literature in Translation''.</ref> (p. 351) Vetivety dia nahazo toerana ho anisan' ny sanganasa fototra amin' ny tononkalo anglisy io dikan-teny io. Tao amin' ny teny fampidirana ny dikan-teniny manokana, dia nidera ny fahasahiana sy ny hafanam-pon' ny dikan-tenin' i Chapman i Pope. Nampitahainy tamin' izay mety ho nosoratan' i Homer fony mbola tsy tonga tamin' ny fahamatorana ara-tsaina izany.<ref>Gutting, Edward. [https://bmcr.brynmawr.edu/1999/1999.10.14/ ''Chapman's Homer – The Iliad'']. ''Bryn Mawr Classical Review''. 14 October 1999. daty nijerena voarakitra: 1 February 2025.</ref> Nidera an' i Chapman tao amin' ny sonetany ''On First Looking into Chapman's Homer'' (1816) i [[John Keats]].<ref>Keats, John. [https://www.poetryfoundation.org/poems/44481/on-first-looking-into-chapmans-homer ''On First Looking into Chapman's Homer'']. Poetry Foundation. daty nijerena voarakitra: 1 February 2025.</ref> Anisan' ny fanontana voalohany nasiana fanamarihana manazava ny dikan-tenin' i John Ogilby tamin' ny tapaky ny taonjato faha-17. Ny dikan-tenin' i Alexander Pope tamin' ny 1715 kosa dia nampiasa andininy miara-droa misy rima, samy ahitana vondrona gadona iambika dimy, izany hoe vaninteny tsy misy tsindrim-peo arahin' ny vaninteny misy tsindrim-peo, averina indimy (''heroic couplet''). Araka ny ''The Oxford Guide to English Literature in Translation'', dikan-teny nanjary sanganasa fototra izy io ary niainga tamin' ireo dikan-teny rehetra nialoha azy.<ref name=":7" /> (p. 352) Tahaka ny an' i Chapman, dia sanganasa lehibe amin' ny tononkalo ihany koa izy, na dia tsy jerena ho fandikan-teny aza. Ny fanontan' i William Cowper tamin' ny 1791 dia nampiasa andininy tsy misy rima, saingy misy vondrona gadona iambika dimy isaky ny andininy (''blank verse''), araka ny fomban' i Milton. Nahazo fankasitrahana izy io noho ny fitoviany akaiky kokoa amin' ny teny grika noho ny dikan-tenin' i Chapman sy Pope. Tao amin' ny teny fampidirany, dia nilaza i Cowper, araka izao fandikana amin' ny teny malagasy izao: «Tsy nisy nesoriko; tsy nisy noforoniko.» Tao amin' ireo lahateny ''On Translating Homer'' (1861), dia niresaka ny olana amin' ny fandikan-teny sy ny fandikana hevitra rehefa avadika amin' ny teny anglisy ny ''Iliasy'' i Matthew Arnold. Raha nandinika ireo dikan-teny nisy tamin' ny 1861 izy, dia nanavaka toetra fototra efatra ao amin' ny tononkalon' i Homer izay tokony ho voatazon' ny mpandika teny. Voalohany, mailaka indrindra ny fizotrany. Faharoa, tsotra sy mivantana indrindra ny fivoaran' ny fisainana sy ny fomba ilazana azy, na amin' ny firafitry ny fehezanteny izany na amin' ny teny ampiasaina. Fahatelo, tsotra sy mivantana indrindra koa ny votoatin' ny fisainana, izany hoe ny zavatra resahina sy ny hevitra. Farany, mendri-kaja indrindra ny fanehoana azy. Rehefa avy nandinika ireo rafitra gadona nampiasain' ny mpandika teny teo aloha i Arnold, dia nanohana ny handikana ny ''Iliasy'' amin' ny fiteny manokana ampiasaina amin' ny tononkalo, sady hampiasa andininy misy vondrona gadona enina (''hexameter''), tahaka ny tononkalo niandohana. Araka ny ''The Oxford Guide to English Literature in Translation'', na dia sarotra ampiasaina aza io rafitra io, dia nisy fanandramana enina farafahakeliny handikana manontolo ny ''Iliasy'' na ny ''Odisey'' tamin' izany; tamin' ny 1945 ny farany. Mety ho ny an' i J. Henry Dart tamin' ny 1862, izay natao ho valin' ny hevitr' i Arnold, no mikoriana mora indrindra amin' izy ireny.<ref name=":7" /> (p. 354) Tamin' ny 1870, ny poeta amerikanina William Cullen Bryant dia namoaka dikan-teny tamin' ny andininy tsy misy rima misy vondrona gadona iambika dimy. Nofaritan' i Van Wyck Brooks ho tsotra sy mahatoky ny tononkalo niandohana izany. Navoakan' i Longmans tamin' ny 1898 ny dikan-tenin' i Samuel Butler. Nianatra ny teny sy ny kolontsaina grika ary latina fahiny tao amin' ny Oniversiten' i Cambridge i Butler, ary nahazo diplaoma tamin' ny 1859.<ref>[http://www.joh.cam.ac.uk/iliad-1898 ''The Iliad (1898)'']. Cambridge University. daty nijerena voarakitra: 16 June 2016. toetry ny rohy voarakitra: dead. tranonkala: St John's College.</ref> Maro ny dikan-teny anglisy nivoaka nanomboka tamin' ny 1950: * Ny dikan-tenin' i Richmond Lattimore (1951) dia manaraka tsirairay ny andininy niandohana, ary mampiasa andininy misy tsindrim-peo fototra enina nefa malalaka ny firafiny. Matetika tsy mifanaraka amin' ny fomba fiteny anglisy mahazatra ny teny ampiasainy, ary matetika koa misy endrika tranainy. Ny dikan-tenin' i Robert Fitzgerald (tao amin' ny andiana boky ''Oxford World's Classics'', 1974) kosa dia mampiasa andininy fohy kokoa, izay iambika ny ankamaroany, izany hoe mifototra amin' ny fifandimbiasan' ny vaninteny tsy misy tsindrim-peo sy ny vaninteny misy tsindrim-peo. Maro koa ny fanondroana an-kolaka ireo tononkalo anglisy taloha ao aminy. * Sahisahy kokoa noho i Lattimore i Robert Fagles (tao amin' ny andiana boky ''Penguin Classics'', 1990) sy Stanley Lombardo (1997) tamin' ny fampidirana fomba fiteny amerikanina akaiky kokoa ny fampiasa tamin' ny androny, mba hampitana ny fomba fitenin' i Homer izay manaraka fomban-drazana sy mamerimberina raikipitenenana. Ny dikan-tenin' i Rodney Merrill (navoakan' ny ''University of Michigan Press'', na Trano famoaham-bokin' ny Oniversiten' i Michigan, 2007) dia mampiasa andininy anglisy mitovitovy amin' ny rafitra gadona misy vondrona enina amin' ny tononkalo niandohana (''dactylic hexameter''). Ao amin' io rafitra grika io, ny vondrona fototra dia vaninteny lava iray arahin' ny vaninteny fohy roa, miaraka amin' ny fanoloana avelan' ilay rafitra; tsy isan' ny tsindrim-peo enina fotsiny izany. * Ny dikan-tenin' i Stephen Mitchell tamin' ny 2011 dia niainga tamin' ny lahatsoratra grika niandohana mba hanolorana dikan-teny amin' ny teny anglisy nohavaozina, ary misy teny fampidirana amin' ny an-tsipiriany. * Nandika ny ''Iliasy'' i Peter Green tamin' ny 2015, ary navoakan' ny ''University of California Press'' (Trano famoaham-bokin' ny Oniversiten' i Kalifornia) izany.<ref>Homerus. ''The Iliad''. University of California Press. Oakland, California. 2016. mpandika (anarana): Green. mpandika (fanampin' anarana): Peter. <nowiki>ISBN 978-0-520-28141-7</nowiki>. fanontana: First Paperback Printing.</ref> * Tamin' ny 2015 no namoahan' i Caroline Alexander ny dikan-teny anglisy feno voalohany nataon' ny vehivavy.<ref>Wolff, Karl. [http://www.nyjournalofbooks.com/book-review/iliad-new ''The Iliad: A New Translation by Caroline Alexander'']. toetry ny rohy voarakitra: dead. magazine: New York Journal of Books.</ref> * Ny dikan-tenin' i Emily Wilson tamin' ny 2023 dia mampiasa andininy misy vondrona gadona iambika dimy tsy misy rima.<ref>Williams, Rowan. [https://www.newstatesman.com/culture/books/2023/09/homers-history-violence-the-iliad ''Homer's history of violence'']. 6 September 2023. fidirana voarakitra: subscription. magazine: New Statesman.</ref><ref>Homer. ''The Iliad''. W. W. Norton & Company. 2023. mpandika (anarana): Wilson. mpandika (fanampin' anarana): Emily. <nowiki>ISBN 978-1-324-00180-5</nowiki>.</ref> == Sora-tanana == Maherin' ny 2000 ny sora-tanana mirakitra ny sanganasan' i Homer.<ref>Bird, Graeme D.. ''Multitextuality in the Homeric Iliad – The Witness of the Ptolemaic Papyr''. Center for Hellenic Studies. 2010. <nowiki>ISBN 978-0-674-05323-6</nowiki>.</ref> Anisan' ireo sora-tanana ireo: * Rom. Bibl. Nat. gr. 6 + Matriti. Bibl. Nat. 4626, izay natao teo anelanelan' ny taona 870 sy 890; * Venetus A = Venetus Marc, 822, tamin' ny taonjato faha-10; * Venetus B = Venetus Marc, 821, tamin' ny taonjato faha-11; * Sora-tanana Ambrosiana an' ny ''Iliasy''; * Papiry Oxyrhynchus 20; * Papiry Oxyrhynchus 21; * Codex Nitriensis, sora-tanana izay nofafana ny soratra teo aloha ka nampiasaina hanoratana soratra vaovao indray ilay akora nanoratana azy (''palimpsest''); * papiry hita tany amin' ny faritr' i El Bahnasa, ao amin' ny faritanin' i Minya, izay mirakitra andalana avy amin' ny boky faharoan' ny ''Iliasy'' nosoratan' i Homer.<ref>Radley, Dario. [https://archaeologymag.com/2026/04/roman-cemetery-in-minya-reveals-golden-tongues/ ''Roman cemetery in Egypt reveals golden tongues, mummies, and rare Iliad papyrus'']. 2026-04-19. fiteny: en-US. daty nijerena voarakitra: 2026-04-20. tranonkala: Archaeology News Online Magazine.</ref><ref>Papadopoulos, Kosta. [https://greekcitytimes.com/2026/04/20/papyrus-of-greek-epic-iliad-discovered-inside-egyptian-mummy/ ''Papyrus Of Greek Epic Iliad Discovered Inside Egyptian Mummy Greek City Times'']. 2026-04-20. fiteny: en-GB. daty nijerena voarakitra: 2026-04-20. tranonkala: Greek City Times.</ref> == Jereo koa == * Saron-tavan' i Agamemnon * Fitoviana eo amin' ny ''Aeneid'' nosoratan' i Virgil sy ny ''Iliasy'' ary ny ''Odisey'' nosoratan' i Homer * Heinrich Schliemann * Dikan-teny anglisy amin' ny sanganasan' i Homer * Fitantarana indray ny angano grika * Sanganasa mifototra amin' ny ''Iliasy'' == Fanamarihana == <references group="fanamarihana" /> == Loharano == <references /> === Boky sy lahatsoratra nampiasaina === * Alexopoulou, Marigo. ''The homecoming pattern in Greek tragedy''. University of Glasgow. 2003. type: PhD. * ''Herodotus – The Histories''. Penguin Books. 1975. mpamoaka (anarana): Burn. mpamoaka (fanampin' anarana): A. R.. mpamoaka faharoa (anarana): de Sélincourt. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Aubrey. <nowiki>ISBN 0-14-051260-8</nowiki>. daty niandohana voarakitra: 1954. * Davison, John A.. [https://archive.org/details/companiontohomer0000alan ''A Companion to Homer'']. ''The Transmission of the Text''. Macmillan. London / New York. 1962. pp.: 215–233. mpamoaka (anarana): Wace. mpamoaka (fanampin' anarana): Alan J.. mpamoaka faharoa (anarana): Stubbings. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Frank H.. * Erbse, Hartmut. ''Scholia Graeca in Homeri Iliadem (Scholia vetera)''. Walter de Gruyter. Berlin. 1969. boky: 1. mpamoaka (anarana): Erbse. mpamoaka (fanampin' anarana): Hartmut. fiteny: la. <nowiki>ISBN 978-3-11-002558-3</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1515/9783110844788</nowiki>. * Erp Taalman Kip, A. Maria van. ''The Gods of the "Iliad" and the Fate of Troy''. ''Mnemosyne''. August 2000. boky: 53. pp.: 385–402. <nowiki>DOI 10.1163/156852500510679</nowiki>. <nowiki>JSTOR 4433117</nowiki>. number: 4. * ''The Greek Epic Cycle and its Ancient Reception: A Companion''. Cambridge University Press. 2015. mpamoaka (anarana): Fantuzzi. mpamoaka (fanampin' anarana): Marco. mpamoaka faharoa (anarana): Tsagalis. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Christos. <nowiki>ISBN 978-110701259-2</nowiki>. * ''The Cambridge Companion to Homer''. Cambridge University Press. 2006. mpamoaka (anarana): Fowler. mpamoaka (fanampin' anarana): Robert. <nowiki>ISBN 978-0511998935</nowiki>. * Frobish, T. S.. ''An Origin of a Theory – A Comparison of Ethos in the Homeric Iliad with That Found in Aristotle's Rhetoric''. ''Rhetoric''. 2003. boky: 22. pp.: 16–30. <nowiki>DOI 10.1207/S15327981RR2201_2</nowiki>. <nowiki>S2CID 44483572</nowiki>. number: 1. * ''Homer, The Iliad''. Penguin Books. 1987. mpamoaka (anarana): Hammond. mpamoaka (fanampin' anarana): M.. * Hornblower. ''The Returning Hero: nostoi and Traditions of Mediterranean Settlement''. ''Introduction''. Oxford University Press. 2018. pp.: 22–76. mpamoaka (anarana): Hornblower. mpamoaka (fanampin' anarana): Simon. mpamoaka faharoa (anarana): Biffis. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Giulia. <nowiki>ISBN 978-0198811428</nowiki>. * ''The Iliad by Homer''. University of Chicago Press. Chicago. 1951. mpandika (anarana): Lattimore. mpandika (fanampin' anarana): Richmond. * Lendon, J. E.. ''Soldiers and Ghosts – A History of Battle in Classical Antiquity''. Yale University Press. New Haven, CT. 2005. * Lesser, Rachel H.. ''Desire in the Iliad: The Force That Moves the Epic and Its Audience''. Oxford University Press. Oxford. 2022. <nowiki>ISBN 9780192866516</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1093/oso/9780192866516.001.0001</nowiki>. * Liu, Delin. ''Research on Fate, Gods, and Mortals in the Iliad''. ''Journal of Humanities, Arts and Social Science''. 2024. boky: 8. pp.: 560–567. <nowiki>DOI 10.26855/jhass.2024.03.002</nowiki>. number: 3. * Moore, C. H.. ''Prophecy in the Ancient Epic''. ''Harvard Studies in Classical Philology''. 1921. boky: 32. pp.: 99–175. <nowiki>DOI 10.2307/310716</nowiki>. <nowiki>JSTOR 310716</nowiki>. * Morrison, J. V.. ''"Kerostasia", the Dictates of Fate, and the Will of Zeus in the "Iliad"''. ''Arethusa''. Spring 1997. boky: 30. pp.: 273–296. <nowiki>DOI 10.1353/are.1997.0008</nowiki>. <nowiki>JSTOR 44578099</nowiki>. number: 2. * Homer. ''Iliad''. Harvard University Press. Cambridge, Massachusetts. 1999. boky: I, Books 1–12. mpamoaka (anarana): Wyatt. mpamoaka (fanampin' anarana): William F.. mpandika (anarana): Murray. mpandika (fanampin' anarana): Augustus Taber. <nowiki>ISBN 978-0-674-99579-6</nowiki>. daty niandohana voarakitra: 1924. series: Loeb Classical Library 170. * Homer. ''Iliad''. Harvard University Press. Cambridge, Massachusetts. 1999. boky: II, Books 13–24. mpamoaka (anarana): Wyatt. mpamoaka (fanampin' anarana): William F.. mpandika (anarana): Murray. mpandika (fanampin' anarana): Augustus Taber. <nowiki>ISBN 978-0-674-99580-2</nowiki>. daty niandohana voarakitra: 1925. series: Loeb Classical Library 170. * [https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-guide-to-homer/36C797F24ABA3D78394B293A797E846A ''The Cambridge Guide to Homer'']. Cambridge University Press. February 2020. mpamoaka (anarana): Pache. mpamoaka (fanampin' anarana): Corinne Ondine. <nowiki>ISBN 9781139225649</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1017/9781139225649</nowiki>. ** Kim, Lawrence (2020). ''Homer in Antiquity''; Corinne Ondine Pache (mpamoaka), ''The Cambridge Guide to Homer'', pp. 415–434. ** Lamberton, Robert (2020). ''Part III – Homer in the World: Introduction''; Corinne Ondine Pache (mpamoaka), ''The Cambridge Guide to Homer'', pp. 411–414. * Tsagalis, Christos C.. ''Homer in Performance: Rhapsodes, Narrators, and Characters''. ''Performance Contexts for Rhapsodic Recitals in the Archaic and Classical Periods''. University of Texas Press. Austin. 2018. pp.: 27–75. mpamoaka (anarana): Ready. mpamoaka (fanampin' anarana): Jonathan L.. mpamoaka faharoa (anarana): Tsagalis. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Christos C.. <nowiki>ISBN 978-1-4773-1603-0</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1515/9783110981384-018</nowiki>. * West, Martin L.. ''Studies in the Text and Transmission of the Iliad''. K. G. Saur. Munich / Leipzig. 2001. mpamoaka (anarana): West. mpamoaka (fanampin' anarana): Martin L.. <nowiki>ISBN 978-3-598-73005-4</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1515/9783110963120</nowiki>. == Boky sy lahatsoratra fanampiny == * De Jong, Irene (2012), ''Iliad – Book XXII'', Cambridge University Press, <nowiki>ISBN 978-0-521-70977-4</nowiki> * Dunn, Daisy. [https://www.britishmuseum.org/blog/who-was-homer ''Who was Homer?'']. British Museum. 2020. daty nijerena voarakitra: 2 February 2025. * Edwards, Mark W.; Geoffrey Kirk, ''[https://books.google.com/books?id=-sKGGd1JuqoC The Iliad – A Commentary: Volume V, Books 17–20]'', Cambridge University Press, 1991, <nowiki>ISBN 0-521-30959-X</nowiki> * Edwards, Mark W.; Richard Janko; Geoffrey Kirk, ''[https://books.google.com/books?id=JojMmQEACAAJ The Iliad – A Commentary: Volume IV, Books 13–16]'', Cambridge University Press, 1992, <nowiki>ISBN 0-521-28171-7</nowiki> * Fox, Robin Lane. ''Travelling Heroes – Greeks and their myths in the epic age of Homer''. Allen Lane. 2008. <nowiki>ISBN 978-0-7139-9980-8</nowiki>. * Barbara Graziosi, Haubold, Johannes; ''Iliad – Book VI'', Cambridge University Press, 2010, <nowiki>ISBN 978-0-521-87884-5</nowiki> * Kouroupis, Georgios; Tsiplakos, Ioannis. ''The Iliad – honour and glory in Wilios''. Akritas. 2022. <nowiki>ISBN 978-618-84202-9-8</nowiki>. * Geoffrey Kirk, ''[https://books.google.com/books?id=TguHR9k8DQ8C The Iliad – A Commentary: Volume I, Books 1–4]'', Cambridge University Press, 1985, <nowiki>ISBN 0-521-23709-2</nowiki> * Geoffrey Kirk, ''[https://books.google.com/books?id=4ZdxbCe84z0C The Iliad – A Commentary: Volume II, Books 5–8]'', Cambridge University Press, 1990, <nowiki>ISBN 0-521-23710-6</nowiki> * Hainsworth, Bryan; Geoffrey Kirk, ''[https://books.google.com/books?id=URaInQEACAAJ The Iliad – A Commentary: Volume III, Books 9–12]'', Cambridge University Press, 1993, <nowiki>ISBN 0-521-23711-4</nowiki> * Mueller, Martin. [https://archive.org/details/iliad0000muel ''The Iliad'']. Allen & Unwin. 1984. <nowiki>ISBN 0-04-800027-2</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. * Nagy, Gregory. [http://www.press.jhu.edu/books/nagy/BofATL/toc.html ''The Best of the Achaeans'']. Johns Hopkins University Press. 1979. <nowiki>ISBN 0-8018-2388-9</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 20 July 2006. datin' ny tahiry: 17 February 2015. [https://web.archive.org/web/20150217125451/http://www.press.jhu.edu/books/nagy/BofATL/toc.html rohy tahiry voarakitra]. * Page, Denys Lionel. ''History and the Homeric Iliad''. University of California Press. 1959. * Powell, Barry B.. [https://archive.org/details/homer00powe ''Homer'']. Blackwell's. 2004. <nowiki>ISBN 978-1-4051-5325-6</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. * Nicholas Richardson, Geoffrey Kirk, ''The Iliad – A Commentary: Volume VI, Books 21–24'', Cambridge University Press, 1993, <nowiki>ISBN 0-521-30960-3</nowiki> * Seaford, Richard. ''Reciprocity and Ritual''. Oxford University Press. 1994. <nowiki>ISBN 0-19-815036-9</nowiki>. * Judith Thurman, ''[https://www.newyorker.com/magazine/2023/09/18/emily-wilson-profile "Mother Tongue: How Emily Wilson makes Homer modern"]'', ''The New Yorker'', 18 September 2023, pp.&nbsp;46–53. Lahatsoratra lava momba ny fandikan' i Emily Wilson ny sanganasan' i Homer. * West, Martin. [https://books.google.com/books?id=fIp0RYIjazQC ''The East Face of Helicon'']. Oxford University Press. 1997. <nowiki>ISBN 0-19-815221-3</nowiki>. == Rohy ivelany == [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Iliad Sary sy tahiry momba ny Iliad ao amin’ ny Wikimedia Commons] [https://en.wikisource.org/wiki/The_Iliad ''The Iliad'' ao amin’ ny Wikisource anglisy] [https://el.wikisource.org/wiki/Ιλιάς ''Ἰλιάς'' amin’ ny teny grika ao amin’ ny Wikisource] * [https://ftl.toolforge.org/cgi-bin/ftl?st=wp&su=Iliad&library=OLBP Boky azo vakina an-tserasera] * [https://ftl.toolforge.org/cgi-bin/ftl?st=wp&su=Iliad Tahiry ao amin’ ny tranomboky] * [https://ftl.toolforge.org/cgi-bin/ftl?st=wp&su=Iliad&library=0CHOOSE0 Tahiry ao amin’ ny tranomboky hafa] * [https://standardebooks.org/ebooks/homer/the-iliad/william-cullen-bryant ''The Iliad'', nadikan' i William Cullen Bryant] * [https://librivox.org/search?title=The+Iliad&author=HOMER&reader=&keywords=&genre_id=0&status=all&project_type=either&recorded_language=&sort_order=catalog_date&search_page=1&search_form=advanced ''The Iliad'', boky rakipeo azon’ ny besinimaro ampiasaina ao amin’ ny LibriVox] * Dikan-teny maro amin' ny ''Iliasy'' ao amin' ny ''Project Gutenberg'' (Tetikasa Gutenberg): ** [http://www.gutenberg.org/ebooks/51355 ''The Iliad of Homer''], nadikan' i George Chapman, ao amin' ny ''Project Gutenberg'' ** [http://www.gutenberg.org/ebooks/6130 ''The Iliad of Homer''], nadikan' i Alexander Pope, ao amin' ny ''Project Gutenberg'' ** [http://www.gutenberg.org/ebooks/16452 ''The Iliad of Homer''], nadikan' i William Cowper, ao amin' ny ''Project Gutenberg'' ** [http://www.gutenberg.org/ebooks/22382 ''The Iliad of Homer''], nadikan' i Theodore Alois Buckley, ao amin' ny ''Project Gutenberg'' ** [http://www.gutenberg.org/ebooks/6150 ''The Iliad of Homer''], nadikan' i Edward, Earl of Derby, ao amin' ny ''Project Gutenberg'' ** [http://www.gutenberg.org/ebooks/3059 ''The Iliad of Homer''], nadikan' i Andrew Lang, Walter Leaf ary Ernest Meyers, ao amin' ny ''Project Gutenberg'' ** [http://www.gutenberg.org/ebooks/2199 ''The Iliad of Homer''], nadikan' i Samuel Butler, ao amin' ny ''Project Gutenberg'' * [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0012.tlg001.perseus-eng2:1.1-1.39 ''Iliad''], ao amin' ny ''Perseus Digital Library'' (Tranomboky nomerika Perseus), miaraka amin' ny dikan-tenin' i Murray sy Butler ary rohy mankany amin' ny fanazavana momba ny angano sy ny fitsipi-pitenenana * [https://bitbucket.org/ben-crowell/ransom/src/master/README.md ''Iliad'']: ny lahatsoratra grika miaraka amin' ny dikan-tenin' i Buckley, lisitry ny voambolana, fanamarihana ary famakafakana ireo endrika ara-pitsipi-pitenenana sarotra * [http://moebio.com/iliad/ ''Gods, Achaeans and Troyans'']. Fampisehoana an-tsary azo ifandraisana momba ny fivoaran' ny anjara toeran' ny olona ao amin' ny ''The Iliad'' sy ny fifandraisan' izy ireo * [https://web.archive.org/web/20210520042345/http://www.iliadtranslation.com/The-Iliad-About.html Fanazavana momba ny toe-javatra manodidina ny tantara, ny fizotran' ny tantara, ny lohahevitra, ny mpanoratra ary ny olana amin' ny fandikan-teny], nataon' i Herbert Jordan, izay nandika ny tononkalo tamin' ny 2008 * [http://www.mccunecollection.org/Iliad%20of%20Homer.html Sary nataon' i Flaxman ho an' ny ''Iliad''] * [http://www.shmoop.com/iliad/ ''The Iliad''] [https://web.archive.org/web/20140815083712/http://www.shmoop.com/iliad/ tahiry tamin’ ny 15 August 2014]: torolalana ho an' ny fandalinana, lohahevitra, teny nalaina ary fitaovana ho an' ny mpampianatra * [http://daten.digitale-sammlungen.de/0005/bsb00050607/images/index.html?fip=193.174.98.30&id=00050607&seite=1 Dika nomerika mitahiry ny endriky ny pejin' ny fanontana voalohany (''editio princeps'') amin' ny ''Iliad'' amin' ny teny grikan' i Homer, navoakan' i Demetrios Chalkokondyles, ao amin' ny ''Bayerische Staatsbibliothek'' (Tranombokim-panjakana bavariana)] [[:Sokajy:Boky]] [[:Sokajy:Angano grika]] t2dwbptpndzkgq3e8c5etrac9jmpa6m 1153331 1153307 2026-11-06T22:19:23Z Bot-Jagwar 2168 Dika amin' ny teny malagasy: https://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=1383771922 1153331 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" |+ ''Iliada'': mombamomba ny tononkalo |- ! Sary | [[File:Illiad fragmented papyrus.png|thumb|Sombin-taratasy papiry misy ny ''Iliada'', avy tamin' ny andron' ny tarana-mpanjaka ptolemaika tany Ejipta, tamin' ny taonjato faha-2 talohan' i Jesoa Kristy.]] |- ! Mpanoratra lazaina ho namorona azy | [[Hômerôsy|Hômera]] |- ! Lohateny niandohana | ''Ἰλιάς''; teny grika taloha (kaodim-piteny: grc) |- ! Mpandika teny anglisy | George Chapman sy ny hafa; jereo ny dikan-teny anglisy amin' ny sanganasan' i Hômera |- ! Fotoana namoronana azy | Teo anelanelan' ny faramparan' ny taonjato faha-8 sy ny antenatenan' ny taonjato faha-7 talohan' i Jesoa Kristy.<ref name="West2011">West, M. L.. ''The Homeric Question Today''. ''Proceedings of the American Philosophical Society''. American Philosophical Society. Philadelphia, Pennsylvania. December 2011. boky: 155. laharana: 4. pp.: 383–393. <nowiki>JSTOR 23208780</nowiki>.</ref> |- ! Tany niaviany | [[Grisia Taloha|Grisia tamin' ny Andro Taloha]] |- ! Fiteny | Teny grika homerika |- ! Lohahevitra | Adin' i Troasy |- ! Karazana | Tononkalo mitantara ny asan' ny mahery fo |- ! Refy andalana | Andalana misy vondrona gadona enina (''dactylic hexameter'') |- ! Taona namoahana ny dikan-teny anglisy | 1598 |- ! Isan' ny andalana | 15 693 |- ! Sanganasa manaraka azy | ''Odisey'' |- ! Kaodim-piteny niandohana | el |- ! Lohatenin' ny lahatsoratra amin' ny fiteny niandohana ao amin' ny Wikisource | Ιλιάς |- ! Lohatenin' ny lahatsoratra anglisy ao amin' ny Wikisource | Iliad |} Ny '''''Iliada''''' na '''''Iliasy''''' na '''''Iliady''''' (''Iliad'' amin' ny teny anglisy, fanononana: /ˈɪl.i.əd/, ''ILL-ee-əd'';<ref>[http://dictionary.reference.com/browse/Iliad "Iliad"]. ''Random House Webster's Unabridged Dictionary''.</ref> [[:File:en-us-Iliad.oga|rakipeon' ny fanononana anglisy amerikanina]]; ''Iliás'', na ''Ἰλιάς'', amin' ny teny grika taloha, fanononana atika: /iːliás/, izay midika ara-bakiteny hoe «tononkalo momba an' i [[Trôia|Ilion (Troy)]]»)<ref>Harper, Douglas. [https://www.etymonline.com/word/iliad ''iliad'']. ''Online Etymology Dictionary''.</ref> dia iray amin' ireo tononkalo lehibe mitantara ny asan' ny mahery fo roa avy any [[Grisia Taloha|Grisia tamin' ny Andro Taloha]] mbola voatahiry, miaraka amin' ny ''Odisey'', izay samy lazaina fa noforonin' i [[Hômerôsy|Hômera]]. Anisan' ny sanganasa literera tranainy indrindra mbola voatahiry sy be mpamaky amin' izao andro izao izy. Tahaka ny ''Odisey'', dia mizara ho boky 24 ny tononkalo ary mampiasa andalana misy vondrona gadona enina (''dactylic hexameter''). Misy andalana 15 693 ny lahatsoratra amin' ny fanontana mahazatra.<ref>Lesser (2022), p. 25.</ref> Matetika ny ''Iliada'' no heverina ho sanganasa lehibe voalohany amin' ny literatiora eorôpeana, ary manana toerana fototra eo amin' ny fandinihana ny fiteny sy ny lahatsoratra grika sy latina tranainy.<ref>Fantuzzi; Tsagalis (2015).</ref> Any amin' ny fiafaran' ny Adin' i Troasy no mitranga ny tantara. Naharitra folo taona izany fanaovan' ny fanjakana [[Sivilizasiôna Mikeniana|grika mikeniana]] nivondrona fahirano ny tanànan' i [[Trôia|Troasy]] izany, ary zava-nitranga lehibe nandritra ny herinandro farany tamin' ilay ady no asehon' ny tononkalo. I [[Achille|Akileosy]], mpiady malaza, no tena ifantohan' ny tantara, ary ny hatezerany (''mēnis'') no manosika ny fizotrany,<ref>[https://www.britannica.com/topic/Iliad-epic-poem-by-Homer ''The Iliad | Epic, Homer, Summary, Plot, Characters, & Oral Poetry | Britannica'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2026-10-26. tranonkala: www.britannica.com.</ref> manomboka amin' ny fifandirany mafy tamin' i [[Agamemnon|Agamemnôna]], mpanjakan' i Misenea, ka hatramin' ny namonoany an' i Hektôro, zanaky ny mpanjakan' i Troasy.<ref>Murray; Wyatt (1924).</ref><ref>Murray; Wyatt (1925).</ref> Mifandimby ao ny fanehoana ny ady amin' ny sehatra midadasika sy ny fifandraisana akaiky kokoa eo amin' ny olona tsirairay. Mifanohitra amin' ny fiheverana miely, tsy mitantara ny nahalavoan' i Troasy ny ''Iliada'', sady tsy miresaka ny soavaly hazo tao Troasy nampiasain' ny Grika handresena ilay tanàna; ao amin' ny loharano tatỳ aoriana no ahitana ireo ampahany amin' ny tantara ireo.<ref name="Mackie">Mackie, Chris. [https://theconversation.com/guide-to-the-classics-homers-iliad-80968 ''Guide to the classics: Homer's Iliad'']. 2017-08-02. fiteny: en-US. daty nijerena voarakitra: 2026-06-23. tranonkala: The Conversation.</ref> Azo inoana fa teo anelanelan' ny faramparan' ny taonjato faha-8 sy ny fiandohan' ny taonjato faha-7 talohan' i Jesoa Kristy no namoronana ny ''Iliada'' sy ny ''Odisey'', tamin' ny teny grika homerika, izay fiteny literera mampifangaro ny tenim-paritra grika iôniana sy ny tenim-paritra hafa.<ref>[https://www.britannica.com/topic/Iliad-epic-poem-by-Homer ''The Iliad | Epic, Homer, Summary, Plot, Characters, & Oral Poetry | Britannica'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2026-10-26. tranonkala: www.britannica.com.</ref><ref name="vanWees1994">van Wees, Hans. ''The Homeric way of war: the Iliad and the hoplite phalanx''. ''Greece & Rome''. Cambridge University Press. 1994. boky: 41. laharana: 2. pp.: 131–155. <nowiki>DOI 10.1017/S0017383500023366</nowiki>. <nowiki>JSTOR 643010</nowiki>.</ref><ref name="West2011" /> Iadian-kevitra betsaka ny fomba namoronana ny tononkalo, ny fifandraisany amin' ny zava-nitranga ara-tantara, ary ny hoe iza no namorona azy; antsoina hoe olana momba an' i Hômera ireo fanontaniana ireo. Iadian' ny mpikaroka ny sanganasan' i Hômera hevitra koa ny hoe samy noforonina mitokana ve ny ''Iliada'' sy ny ''Odisey'', ary nampitaina am-bava ihany ve izy ireo sa nampitaina an-tsoratra koa.<ref>Fowler, Robert (2006). ''The Homeric question''; Robert Fowler (mpamoaka), ''The Cambridge Companion to Homer'', pp. 220–232.</ref> Matetika ny mpikaroka no mandinika ny andian-teny miverimberina ao amin' ny tononkalo, ny fampitahana ampiasainy, ary ny teny enti-manamarika toetra miaraka amin' ny anaran' olona na zavatra.<ref>Fowler, Robert (2006). ''The poet's craft''; Robert Fowler (mpamoaka), ''The Cambridge Companion to Homer'', pp. 115–116.</ref> Nanome lanja lehibe ny ''Iliada'' ny Grika taloha, ary anisan' ny fampianarana nahazatra azy ireo ilay tononkalo. Nahakasika lalina ny tontolo helenistika ny fampifangaroany tenim-paritra samihafa sy ny fitantarany ireo vondrona grika isan-karazany niray hina hiady tamin' i Troasy.<ref name="Mackie"/> Nitanisa azy nandritra ny fety grika, toy ny Panathenaia, ireo mpitanisa tononkalo matihanina antsoina hoe ''rhapsode''.<ref>[[Platôna|Plato]], ''Ion'', translated by Harold North Fowler, W. R. M. Lamb, Loeb Classical Library, 164, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press, 1925.</ref><ref>Tsagalis (2018), pp. 46–52.</ref> Anisan' ny lohahevitra lehibe ao amin' ny ''Iliada'' ny ''kleos'', na voninahitra, ny fireharehana, ny lahatra ary ny hatezerana.<ref>Hammond (1987), pp. i–xxxiv.</ref> Na dia ireo lohahevitra mampalahelo sy mavesa-danja aza no tena ahafantarana azy, dia misy toe-javatra mampihomehy sy vazivazy koa ao amin' ny tononkalo.<ref name="Bell">Bell, Robert H.; "Homer's humor – laughter in the ''Iliad''", hand 1 (2007), 596.</ref> Matetika izy no lazaina ho tononkalo mitantara ny mahery fo, izay mifantoka amin' ny ady, ny herisetra ary ny fitsipi-pitondrantena takina amin' ny mahery fo. Manome filazalazana amin' ny antsipiriany momba ny ady tamin' ny Andro Taloha ny tononkalo, anisan' izany ny tetika sy ny fitaovam-piadiana. Mandinika ny fiainam-piarahamonina sy ny fiainana an-tokantrano tamin' izany koa izy, amin' ny alalan' ny zava-mitranga ao anatin' ny mandan' i Troasy sy ao amin' ny tobin' ny Grika. Manana anjara toerana lehibe koa ireo andriamanitra ôlimpiana: manampy ny mpiady sy ny tanàna tohanany eny an' ady izy ireo, ary miditra an-tsehatra amin' ny fifandiran' ny olona tsirairay.<ref name="Kearns, E. 2004 pp. 59">Kearns, Emily (2006). ''The Gods in the Homeric epics''; Robert Fowler (mpamoaka), ''The Cambridge Companion to Homer'', pp. 59–73.</ref> Ny fanehoana azy ireo ho manana toetran' olombelona ao amin' ny tononkalo dia nampanakaiky azy ireo tamin' ny mpihaino grika taloha, ka nanome endrika azo tsapain-tanana kokoa ny [[Fivavahana grika taloha|lovantsofina ara-kolontsaina sy ara-pivavahany]]. == Famintinana == === Fiandohan' ny tantara (boky faha-1–4) === Loharano:<ref>Murray; Wyatt (1924).</ref> [[File:Beginning Iliad.svg|thumb|upright=1.40|Ireo andininy voalohany amin' ny ''Iliada'']] Manomboka amin' ny fiantsoana an' i Muse, andriamanibavin' ny aingam-panahy, ny tantara. Any amin' ny faramparan' ny Adin' i Troasy no mitranga ny zava-tantaraina; niady tamin' izany ny tafik' i Troasy sy ny Achaean izay nanao fahirano azy. Mifandimby mampiasa ny anarana hoe Achaean, Argives ary Danaans i Hômera hilazana ny Grika. Tafika avy amin' ny fanjakana grika maro samihafa no mandrafitra ny tafiky ny Achaean, ary samy tarihin' ny mpanjakany na ny printsy ao aminy ireo tafika ireo. I [[Agamemnon|Agamemnôna]], mpanjakan' i Misenea, no mibaiko ireo tafika mitambatra ireo. Rehefa avy niady nandritra ny sivy taona ny Achaean, dia nandroba tanàna sasany niray dina tamin' i Troasy ary nisambotra tovovavy roa, dia i Chryseis sy i Briseis. Nalain' i Agamemnôna, mpitarika ny tafika, ho vadikely i Chryseis; i Akileosy kosa, ilay mpiady mahery indrindra teo amin' ny Achaean, no naka an' i Briseis. Nanolotra vidim-panavotana be tamin' i Agamemnôna i Chryses, rain' i Chryseis sady mpisoron' i [[Apôlôna (andriamanitra)|Apollo]], mba hamerenana ny zanany vavy. Tsy nanaiky i Agamemnôna, na dia naniry ny hanaovany izany aza ny Achaean hafa, ary nanevateva ilay mpisorona. Nangataka tamin' i Apollo ilay mpisorona mba hamaliana ny faniratsirana azy. Nandefa valanaretina (na aretina mamely olona maro ao amin' ny vondron' olona iray) tamin' ny Achaean i Apollo mba hanasaziana azy ireo noho ny faniratsiran' i Agamemnôna ny mpisorony. Rehefa naharitra sivy andro ny valanaretina, dia nampiantso fivoriana i Akileosy, mpitarika ny tafiky ny Myrmidons sady nantsoina hoe ''aristos achaion'', izany hoe «ilay tsara indrindra amin' ny Grika». Noho ny fanerena azy, dia nanaiky hamerina an' i Chryseis amin' ny rainy i Agamemnôna, saingy nanapa-kevitra ny haka an' i Briseis, andevovavin' i Akileosy, ho solony. Noraisin' i Akileosy ho fanalam-baraka lehibe teo anatrehan' ny tafiky ny Achaean tafavory izany fanapahan-kevitra izany. Tezitra mafy izy ka nanambara fa tsy hiady ho an' i Agamemnôna intsony izy sy ny olony. Namerina an' i Chryseis tamin' ny rainy i [[Ôdiseosy|Odysseus]], ka nampitsahatra ny valanaretina i Apollo. Nandritra izany fotoana izany, dia nentin' ny irak' i Agamemnôna niala i Briseis. Ory mafy i Akileosy ka nivavaka tamin' i Thetis reniny, andriamanibavy ambany laharana sady nimfa an-dranomasina (andriamanibavy mifandray amin' ny ranomasina).<ref>Homer. ''The Iliad''. W. W. Norton & Company. p.: 115. mpandika (anarana): Wilson. mpandika (fanampin' anarana): Emily.</ref> Nangataka tamin' ny reniny i Akileosy mba hitalaho amin' i [[Zeosy|Zeus]]. Niriny ny hanosehan' ny tafik' i Troasy ny Achaean hihemotra mandra-pahatonga ny sambon' ny Achaean ho atahorana hodorana. Amin' izay vao ho takatr' i Agamemnôna fa tena mila an' i Akileosy ny Achaean, ka haveriny amin' i Akileosy ny voninahiny. Nanao izany i Thetis, ary nanaiky i Zeus. Avy eo, dia nandefa nofy tamin' i Agamemnôna i Zeus mba hampirisihana azy hanafika an' i Troasy. Nanaraka ny nofy i Agamemnôna, saingy nanapa-kevitra ny hizaha toetra ny fahavononan' ny tafiky ny Achaean aloha ka nilaza tamin' izy ireo mba hody. Efa nihena anefa ny fahavononan' ny miaramila rehefa niady nandritra ny sivy taona. Nifanohitra tamin' izay nantenainy àry ny vokatr' ilay tetika. Ny fidiran' i Odysseus an-tsehatra ihany, noho ny aingam-panahy nomen' i [[Atena (andriamanibavy)|Athena]] azy, no nisakana ny fandosiran' ny tafika an-korontana. Nifanandrina tamin' i Thersites i Odysseus ary nikapoka azy. Miaramila tsotra i Thersites, ary nilaza ny tsy fahafaliany tamin' ny fiadiana ny adin' i Agamemnôna. Nilahatra ho vondrona teo amin' ny lemaka manodidina an' i Troasy ny Achaean. Rehefa nahare ny filaharan' ny Achaean ny mpanjaka Priam, dia nivoaka ny tanàna hiatrika azy ireo teny amin' ny lemaka ny tafik' i Troasy. Nifanatona ny tafika roa tonta, saingy talohan' ny fifandonany, dia nampirisihin' i Hektôro, rahalahiny sady mahery fon' i [[Trôia|Troasy]], i Paris ka nanolotra ny hamaranana ny ady amin' ny alalan' ny ady ifanaovany samirery amin' i Menelaus. Eto no hazavaina ny antony niandohan' ilay ady manontolo: nalain' i Paris tao an-tranon' i Menelaus tany Sparta i [[Hélène|Helen]], vadin' i Menelaus sady vehivavy tsara tarehy indrindra teto an-tany araka ilay tantara. Nanaiky hifanandrina samirery i Menelaus sy i Paris, ary izay mandresy no hanambady an' i Helen. Rehefa resy anefa i Paris, dia novonjen' i [[Afrôdita|Aphrodite]] talohan' ny hahafahan' i Menelaus mamono azy, ary nentiny hiara-mandry amin' i Helen. Nidinika ireo andriamanitra raha tokony hifarana teo ny ady, saingy naharesy lahatra an' i Zeus i Hera mba hiandry ny fandravana tanteraka an' i Troasy. Nampirisika an' i Pandarus, mpandefa zana-tsipìka tao amin' ny tafik' i Troasy, i Athena mba hitifitra an' i Menelaus. Naratra i Menelaus, ary rava ny fampitsaharana ady nifanarahana. Nipoaka ny ady ka maro ny Achaean sy ny mpiady tao amin' ny tafik' i Troasy no maty. === Adin' ny mahery fo (boky faha-5–7) === Loharano:<ref>Murray; Wyatt (1924).</ref> Mandritra ny ady, mamono miaramila maro avy any Troasy i Diomedes, anisan' izany i Pandarus, ary mandresy an' i [[Énée|Aeneas]]. Mamonjy an' i Aeneas i Aphrodite alohan' ny hahafatesany, saingy manafika azy i Diomedes ka mandratra ny hato-tanan' ilay andriamanibavy. Mifanatrika amin' i Diomedes i Apollo ary mampitandrina azy mba tsy hiady amin' ny andriamanitra, nefa tsy raharahian' i Diomedes izany. Maniraka an' i Ares handresy an' i Diomedes i Apollo. Mahery fo sy mpitari-tafika maro no mandray anjara amin' ny ady, anisan' izany i Hektôro, ary miezaka manova ny fizotran' ny ady ny andriamanitra manohana ny andaniny sy ny ankilany. Ampaherezin' i Athena i Diomedes ka mandratra an' i Ares, izay tsy afaka manohy miady intsony. Mampivondrona indray ny miaramilan' i Troasy i Hektôro ka misakana azy ireo tsy handositra an-korontana. Rehefa mifanatrika hifampitana i Diomedes sy Glaucus, izay avy any Troasy, dia nahita zavatra mampifandray azy ireo noho ny tantaran' i Bellerophon notantarain' i Glaucus, ka nifanakalo fanomezana tsy nitovy vidy. Miditra ao an-tanàna i Hektôro ka mampirisika an' i Hecuba reniny hanao vavaka sy fanatitra, mandrisika an' i Paris hiady, ary manao veloma an' i Andromache vadiny sy Astyanax zanany lahy eo ambonin' ny mandan' ny tanàna. Avy eo dia miverina miady izy. Miady mifanandrina amin' i Ajax i Hektôro, saingy tapaka ny ady rehefa maizina ny andro, ka samy miala ny andaniny sy ny ankilany. Mifamaly ny olona ao Troasy momba ny hamerenana an' i Helen amin' ny Achaean. Manolotra ny hamerina ny harena nalainy sy hanome harena fanampiny ho fanonerana i Paris, saingy tsy manaiky hamerina an' i Helen; lavina izany tolotra izany. Mifanaraka ny roa tonta hampitsahatra ny ady mandritra ny iray andro mba handevenana ny maty. Manorina manda sy mihady hadivory koa ny Achaean mba hiarovana ny tobiny sy ny sambony. === Faharesen' ny Grika (boky faha-8–15) === Loharano:<ref>Murray; Wyatt (1924).</ref><ref>Murray; Wyatt (1925).</ref> [[File:Iliad VIII 245-253 in cod F205, Milan, Biblioteca Ambrosiana, late 5c or early 6c.jpg|thumb|upright=1.20|''Iliada'', Boky VIII, andalana 245–253, ao amin' ny sora-tanana grika iray tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-5 na fiandohan' ny taonjato faha-6 taorian' i Kristy.]] Ny ampitso maraina, mandrara ny andriamanitra tsy hitsabaka i Zeus, ary manomboka indray ny ady. Mahazo ny ambony ny Troiana ka manosika ny Achaean hihemotra hatreny amin' ny manda fiarovany. Tsy avela hanampy azy ireo i Hera sy Athena. Tonga ny alina alohan' ny hahafahan' ny Troiana manafika ny mandan' ny Achaean. Mitoby eny an-tsaha izy ireo mba hanafika raha vao mangiran-dratsy, ary mamirapiratra toy ny kintana eny amin' ny lemaka ny afon' ny mpiambina azy ireo. Mandritra izany, very fanantenana ny Achaean. Miaiky ny fahadisoany i Agamemnôna ka mandefa an' i Odysseus sy Ajax ary Phoenix ho iraka any amin' i Akileosy, hanolotra an' i Briseis sy fanomezana maro raha manaiky hiverina hiady izy. Mandray ireo iraka i Akileosy sy Patroclus, namany, saingy mandà amim-pahatezerana ilay tolotra i Akileosy, satria heveriny fa lehibe loatra ny faniratsirana ny voninahiny. Milaza izy fa tsy hiverina hiady raha tsy tonga eny amin' ny sambony ny Troiana ka mandrahona ny handoro izany. Tsy mahomby ny iraka ka miverina. Rehefa mandroso ny alina, sahy manatona ny toeran' ny tafika troiana i Odysseus sy Diomedes. Mamono an' i Dolon, izay Troiana, izy ireo, ary mandravarava ny tobin' ny sasany amin' ireo mpiara-dia amin' i Troasy avy any Thrace. Ny maraina, raikitra ny ady mafy, ka samy maratra i Agamemnôna sy Diomedes ary Odysseus. Maniraka an' i Patroclus hiala ao amin' ny tobiny i Akileosy mba hanontany ny momba ireo Achaean maty na naratra. Raha mbola any i Patroclus, dia manohina ny fony ka mampangoraka azy ny tenin' i Nestor. Mangataka aminy i Nestor mba hiangavy an' i Akileosy hiverina hiady; raha tsy mety kosa i Akileosy, dia i Patroclus mihitsy no tokony hitarika ny tafika, sady mitafy ny fiadiana fiarovan-tenan' i Akileosy. An-tongotra ny Troiana no manafika ny mandan' ny Achaean. Mitarika ny ady mahery vaika i Hektôro, na dia misy fambara aza fa tsy hahomby ny fanafihany. Tsy mahatohitra ny Achaean ka vaky mandositra. Potika ny vavahadin' ny manda, ary miditra an-keriny i Hektôro. Mihemotra hatreny amin' ny sambony ny Achaean. Mangoraka ny Achaean i Poseidon ka manapa-kevitra ny tsy hankatò an' i Zeus fa hanampy azy ireo. Mampahery ny Achaean izy, ary manomboka mampihemotra ny Troiana indray izy ireo. Maty an' ady i Amphimachus, zafikelin' i Poseidon. Omen' i Poseidon hery avy amin' ny andriamanitra i Idomeneus. Maro ny maty eo amin' ny andaniny sy ny ankilany. Noho ny fambara ratsy iray, dia mandrisika an' i Hektôro hihemotra i Polydamas, mpaminany troiana, saingy tsy henoiny. Manangoly an' i Zeus i Hera ka mampatory azy, ary izany no ahafahan' i Poseidon manampy ny Grika. Voatery mihemotra mankany amin' ny lemaka ny Troiana. Mandratra an' i Hektôro i Ajax, ary entina miverina any Troasy i Hektôro avy eo. Mifoha i Zeus ka tezitra mafy noho ny fitsabahan' i Poseidon. Manome toky an' i Hera anefa izy fa mbola voalahatra ho rava i Troasy, aorian' ny hamonoan' i Hektôro an' i Patroclus. Asaina miala amin' ny sahan' ady i Poseidon, ary alefan' i Zeus hanampy ny Troiana i Apollo. Tafiditra indray amin' ny manda ny Troiana, ary mipaka hatreny amin' ny sambo ny ady. === Fahafatesan' i Patroclus (boky faha-16–18) === Loharano:<ref>Murray; Wyatt (1925).</ref> [[File:Achilles weapons MNA Naples.jpg|thumb|upright=1.10|Thetis ao amin' ny toeram-panefen' i Hephaestus, miandry ny fitaovam-piadiana vaovaon' i Akileosy; sary hosodoko amin' ny rindrina (''fresco'') avy any Pompeii, tamin' ny taonjato voalohany.]] Tsy tantin' i Patroclus intsony ny mijery ny zava-mitranga, ka manatona an' i Akileosy izy sady mitomany. Mananatra azy noho ny hamafin-dohany izy, ary mangataka ny hiady hisolo azy sady hitafy ny fiadiana fiarovan-tenany, mba hoheverin' ny olona ho i Akileosy. Manaiky ihany i Akileosy ka mampindrana azy ny fiadiany, saingy mampitandrina azy mafy mba hiverina raha vao voatosika hihemotra ny Troiana, fa tsy hanenjika azy ireo hatrany amin' ny mandan' ny tanàna. Milaza i Akileosy fa rehefa voalamina avokoa ny zava-drehetra, dia hiara-haka an' i Troasy izy sy Patroclus. Mitarika ny Myrmidons ho any an' ady i Patroclus, ary tonga rehefa mandoro ny sambo voalohany ny Troiana. Resin' io fanafihana tampoka io ny Troiana ka mandositra. Eo am-piandohan' ny fanafihany dia mamono an' i Sarpedon, zanakalahin' i Zeus sady iray amin' ireo mpiara-dia lehibe amin' ny Troiana, i Patroclus. Tsy miraharaha ny baikon' i Akileosy izy fa manenjika hatrany, ka tonga eo amin' ny vavahadin' i Troasy; eo no sakanan' i Apollo mihitsy. Mamono an' i Cebriones, mpamily ny kalesin' adin' i Hektôro, i Patroclus. Avy eo, rehefa avy nampahalemy azy i Apollo sy Euphorbos, dia novonoin' i Hektôro izy nony farany. Esorin' i Hektôro amin' i Patroclus lavo ny fiadiana fiarovan-tenan' i Akileosy. Miady haka ny fatin' i Patroclus eo am-pelatanan' ny Troiana ny Achaean, fa miezaka mitondra azy hiverina any Troasy kosa ny Troiana araka ny baikon' i Hektôro. Irahina hampandre an' i Akileosy ny vaovao i Antilochus, ary mangataka azy hanampy haka ny razana. Rehefa ren' i Akileosy fa maty i Patroclus, dia mafy dia mafy ny alahelony ka ren' i Thetis reniny hatrany amin' ny fanambanin' ny ranomasina ny fitarainany. Ory koa i Thetis satria fantany fa voalahatra ho faty i Akileosy raha mamono an' i Hektôro. Na dia fantatr' i Akileosy aza fa izany no hampahatanteraka ny anjarany, dia mivoady ny hamono an' i Hektôro izy mba hamaly ny fahafatesan' i Patroclus. Ampirisihina hanampy haka ny fatin' i Patroclus i Akileosy, nefa tsy manana fiadiana fiarovan-tena hotafina. Mandrakotra azy amin' ny hazavana mamirapiratra i Athena; mijoro eo akaikin' ny mandan' ny Achaean izy ka mierona noho ny hatezerana. Raiki-tahotra ny Troiana raha nahita azy, ka vitan' ny Achaean ny mitondra ny fatin' i Patroclus hiala teo. Mbola mampirisika an' i Hektôro hiverina ao an-tanàna indray i Polydamas, nefa mbola mandà ihany i Hektôro, ka mitoby eny amin' ny lemaka ny Troiana rehefa hariva ny andro. Torotoro fo i Akileosy ka misaona an' i Patroclus. Mandritra izany fotoana izany, noho ny fangatahan' i Thetis, dia manefy fiadiana fiarovan-tena vaovao ho an' i Akileosy i Hephaestus, anisan' izany ny ampinga vita asa tanana tsara tarehy.<ref>Auden, W. H.; Jacobs, Alan. ''The Shield of Achilles''. 2024.</ref> === Hatezeran' i Akileosy (boky faha-19–24) === Loharano:<ref>Murray; Wyatt (1925).</ref> [[File:Achilles' Sacrifice of Trojan Prisoners.jpg|thumb|upright=1.40|Ampahany amin' ny sary hosodoko amin' ny rindrina (''fresco'') ao amin' ny Fasan' i François, any Vulci, mampiseho ny fanaovana sorona andevo troiana. Avy eo ankavia miankavanana: [[Agamemnon|Agamemnôna]], ny fanahin' i Patroclus, Vanth, [[Achille|Akileosy]] manapaka ny lohan' ny andevo iray, Charun, Ajax Lehibe, andevo iray, ary Ajax Kely. 350–330 tal. J.K.]] Ny maraina dia entin' i Thetis ho an' i Akileosy ny fitafiana fiarovan-tenany vaovao, nefa hitany mitomany eo amin' ny fatin' i Patroclus izy. Mitafy ny fiadiany i Akileosy ary mampivondrona ireo mpiady Achaean. Omen' i Agamemnôna azy avokoa ny fanomezana nampanantenainy, anisan' izany i Briseis, nefa tsy mampiraika an' i Akileosy izany. Misakafo ny Achaean, fa mandà tsy hihinana kosa i Akileosy. Maminany ny hahafatesan' i Akileosy ny soavaliny, Xanthos, nefa tsy mampiraika azy koa izany. Mandeha miady i Akileosy, ary i Automedon no mitondra ny kalesin' adiny. Esorin' i [[Zeosy|Zeus]] ny fandrarana ny fitsabahan' ireo andriamanitra, ka samy afaka manampy malalaka ny andaniny sy ny ankilany izy ireo. Vonton' ny hatezerana sy ny alahelo i Akileosy ka mamono Troiana maro ao anaty renirano, hany ka mibahana ny rano ireo faty. Miatrika an' i Akileosy i Scamander, andriamanitr' ilay renirano, ary mandidy azy hitsahatra tsy hamono Troiana, saingy mandà i Akileosy. Miady izy roa mandra-pihemotr' i Scamander noho ny afo miredareda toy ny tafio-drivotra alefan' i Hephaestus. Miady koa ireo andriamanitra. Sokafana ny vavahady lehiben' ny tanàna handraisana ireo Troiana mandositra, ary miseho ho Troiana i Apollo mba hitarihana an' i Akileosy hiala eo amin' ny tanàna. Rehefa mampahafantatra ny tena maha-izy azy amin' i Akileosy i Apollo, dia efa tafaverina ao anatin' ny tanàna voaro avokoa ny Troiana, afa-tsy i Hektôro. Na dia miangavy azy aza i Priam sy Hecuba, ray aman-dreniny, dia manapa-kevitra ny hiatrika an' i Akileosy i Hektôro. Rehefa manatona anefa i Akileosy, dia rava ny fahavononany. Mandositra izy ka enjehin' i Akileosy manodidina ny tanàna. Farany, maka ny endrik' i Deiphobus, rahalahin' i Hektôro, i Athena mba hamitahana azy ka hampijanona azy; mitodika hiatrika ny mpifanandrina aminy àry izy. Rehefa avy niady vetivety izy roa, dia tsindronin' i Akileosy eo amin' ny vozony i Hektôro. Alohan' ny hahafatesany dia ampahatsiahivin' i Hektôro an' i Akileosy fa voalahatra ho faty koa izy. Esorin' i Akileosy amin' i Hektôro ilay fiadiana izay an' i Akileosy ihany, sady miravoravo noho ny nahafatesan' i Hektôro izy. Avy eo dia manala baraka ny fatin' i Hektôro izy: afatony ao ambadiky ny kalesin' adiny izany ka tarihiny manodidina ny tanàna. Mitomany i Hecuba sy Priam, ary miezaka ny hiatrika an' i Akileosy mihitsy i Priam. Mandre ny vaovao i Andromache ka mankany amin' ny manda; torana izy rehefa mahita izay mitranga eo ambany. Misaona ny Troiana. Miseho amin' i Akileosy ao anaty nofy ny fanahin' i Patroclus, ka mampirisika azy hanao ny fombafomba fandevenana mba hahafahan' ny fanahiny mankany amin' ny [[Fanjakan' i Hadesy|tontolon' ny maty amin' ny finoana grika]]. Mangataka amin' i Akileosy i Patroclus mba handamina ny hiarahan' ny taolan' izy roa halevina ao anaty siny iray. Manaiky i Akileosy, ary dorana ny fatin' i Patroclus. Manokana andro iray hanaovana fifaninanana ho fanomezam-boninahitra ny maty ny Achaean, ary i Akileosy no mizara ny loka. Variana tanteraka ao anatin' ny alahelony i Akileosy, ka laniny amin' ny fitomaniana an' i Patroclus sy ny fitarihana ny fatin' i Hektôro ao ambadiky ny kalesin' adiny ny androny. Tsy faly amin' ny fanimbazimbana tsy mitsahatra ataon' i Akileosy amin' ny fatin' i Hektôro i Zeus, ka manapa-kevitra fa tsy maintsy averina amin' i Priam izany. Tarihin' i [[Hermesy (andriamanitra)|Hermes]] i Priam, ka mitondra sarety feno fanomezana mamakivaky ny lemaka ary miditra tsy hitan' olona ao amin' ny tobin' ny Achaean. Mamihina ny lohalik' i Akileosy izy ary miangavy azy hamerina ny fatin-janany. Ontsa ka mitomany i Akileosy, ary manaiky ihany amin' ny farany, rehefa mihalefaka ny hatezerany. Samy mitomany noho ireo nafoiny tamin' ny ady izy roa. Manaiky hamerina ny fatin' i Hektôro i Akileosy ary hanome roa ambin' ny folo andro ho an' ny Troiana mba hisaonana sy handevenana azy araka ny tokony ho izy. Miala tsiny amin' i Patroclus i Akileosy satria matahotra izy sao nanala baraka azy tamin' ny namerenany ny fatin' i Hektôro. Rehefa avy misakafo i Priam dia mitondra ny fatin' i Hektôro mody any Troasy. Alevina i Hektôro, ary misaona ny tanàna. == Lohahevitra == === Fivavahana === Lahatsoratra fototra: Fitaka natao tamin' i Zeus. [[File:Hypnos Thanatos BM Vase D56 full.jpg|thumb|Hypnos sy Thanatos mitondra ny fatin' i Sarpedon hiala amin' ny sahan' ady ao [[Trôia|Troasy]]; antsipirian-tsary eo amin' ny tavoahangy fitoeran-diloilo (''lekythos'') avy any Attika, misy lafika fotsy, tokony ho tamin' ny 440 talohan' i Jesoa Kristy.]] Tsy nanana rafitra fandaminana hentitra ny [[Fivavahana grika taloha|fivavahana grika fahiny]], fa niforona avy tamin' ny finoana samihafa nananan' ny vahoaka grika.<ref>Lawson, John Cuthbert. [https://archive.org/details/moderngreekfolkl00laws/page/2/mode/2up ''Modern Greek folklore and ancient Greek religion – a study in survivals'']. Cambridge University Press. 1910. pp.: 2–3.</ref> Araka ny filazan' i Adkins sy Pollard, dia nomen' ny Grika tany am-boalohany toetran' olona avokoa ny lafiny rehetra tamin' ny tontolo niainany, na ny zavaboary na ny kolontsaina, ary koa ny zavatra niainany tao. Ny tany, ny ranomasina, ny tendrombohitra, ny renirano, ny lalàna miorina amin' ny fomba amam-panao (''themis''), ary ny anjaran' ny tsirairay eo amin' ny fiaraha-monina sy amin' ny harena ao aminy dia samy nojerena ho toy ny olona, sady nojerena araka ny natiora ihany koa.<ref>Adkins, A. W. H.; Pollard, John Richard Thornhill. [https://www.britannica.com/topic/Greek-religion ''Greek religion'']. 2 March 2020. daty niandohana voarakitra: 1998. encyclopedia: [[Encyclopædia Britannica]].</ref> Noheverin' izy ireo ho vokatry ny fidiran' ny andriamanitra an-tsehatra na ny fanatrehan' ireo ny tontolo sy ny fiovana mitranga ao aminy. Matetika no hitany ho zava-miafina tsy hay hazavaina ireny fisehoan-javatra ireny.<ref name=":2">Mikalson, Jon. ''Honor Thy Gods – Popular Religion in Greek Tragedy''. University of North Carolina Press. 1991.</ref> Ao amin' ny ''Iliada'', dia miady samy izy ny andriamanitra sy andriamanibavy ao Olympus ary ireo andriamanitra madinika, sady mandray anjara amin' ny adin' olombelona. Matetika izy ireo no miditra amin' ny raharahan' ny olona mety maty mba hanoherana andriamanitra hafa.<ref name="Kearns, E. 2004 pp. 59" /> Mifanaraka amin' ny tanjona kendren' i Hômera amin' ny fitantarany ny fanehoany ny andriamanitra, na dia tsy tahaka izany aza ny fomba niresahan' ny Atenianina ny andriamanitra tamin' ny taonjato faha-4 talohan' i Jesoa Kristy.<ref name=":2" /> Nodinihin' i Wolfgang Kullmann ny fidiran' ny andriamanitra an-tsehatra eo amin' ny tontolon' ny olombelona noho ny fifandirany samy izy. Araka ny famakafakany, dia ampiasain' i Hômera ho anton-javatra mamaritra ny zava-mitranga eo amin' ny olombelona ny firehetam-po sy ny fihetseham-pon' ny andriamanitra.<ref name=":0">Kullmann, Wolfgang. ''Gods and Men in the Iliad and the Odyssey''. ''Harvard Studies in Classical Philology''. 1985. boky: 89. pp.: 1–23. <nowiki>DOI 10.2307/311265</nowiki>. <nowiki>JSTOR 311265</nowiki>.</ref> Ao amin' ny boky faha-24, dia iverenana ny anton' ny ady ka ampifandraisina amin' ny hatezeran' i Hera sy Athena. Ao amin' ny andininy 24.25–30, araka ny dikan-tenin' i Augustus Taber Murray nokarakarain' i William F. Wyatt, dia tsy niray hevitra tamin' ny andriamanitra hafa i Hera, Poseidon ary Athena. Mbola nankahala an' i Ilios masina, Priam ary ny vahoakany izy ireo noho ny nataon' i Alexander, izay asehon' ireo andininy ho fahadalana: nanala baraka ireo andriamanibavy tonga tao amin' ny toeram-pamboleny izy, ary nidera ilay nanampy ny filany izay nitondra fahoriana.<ref>Murray; Wyatt (1925).</ref> Manohitra an' i Paris i Athena sy Hera noho ilay fifaninanana hatsaran-tarehy izay nifidianany an' i Aphrodite ho andriamanibavy tsara tarehy indrindra fa tsy izy roa. Araka ny filazan' i Kullmann, dia ny fahadisoam-panantenan' i Hera sy Athena noho ny fandresen' i Aphrodite tamin' ny fitsaran' i Paris no mamaritra ny fihetsik' izy roa manerana ny ''Iliada'', sady anton' ny fankahalany an' i Paris, ilay mpitsara, sy ny tanànany, Troasy.<ref name=":0" /> Noho izany dia manohana hatrany ny tafika Achaean i Hera sy Athena mandritra ny tononkalo, fa i Aphrodite kosa manampy an' i Paris sy ny Troiana. Miseho amin' ny zavatra ataon' ireo andriamanibavy eo amin' ny tontolon' ny olombelona ny fihetseham-pony. Ao amin' ny boky faha-3, ohatra, dia efa saika resin' i Menelaus, izay nihantsy azy hiady nifampitana, i Paris, saingy niditra an-tsehatra i Aphrodite mba hamonjy azy tamin' ny hatezeran' i Menelaus. Ohatra iray amin' ny fifandraisan' ny fihetseham-po sy ny asa manerana ny tononkalo izany. Miditra an-tsehatra hatrany ny andriamanitra, indrindra mba hampahery ireo olona arovany, ary matetika izy ireo no miseho amin' ny endrik' olona fantatr' ireo.<ref name=":0" /> Mandinika ny anjara asan' ny ataon' ny andriamanitra ao amin' ny ''Iliada'' i Mary Lefkowitz. Anisan' ny fanontaniana dinihiny ny hoe: mijoro ho zava-mitranga ao amin' ny tantara amin' ny maha-izy azy ve ny fidiran' ny andriamanitra an-tsehatra, sa fanoharana ny toetran' olombelona fotsiny ny fihetsik' izy ireo?<ref name=":3">Lefkowitz, Mary (2003), ''Greek Gods, Human Lives: What We Can Learn From Myths'', New Haven, Connecticut, Yale University Press.</ref> Ao amin' io famakafakana io, ny fahalianan' ny mpanoratra tamin' ny taonjato faha-5 sy faha-4 talohan' i Jesoa Kristy, toa an' i [[Thucydides]] sy [[Platôna|Plato]], dia nifantoka tamin' ny fampiasana ireny tantara ireny ho fomba hiresahana ny fiainan' olombelona, fa tsy ho famaritana zava-misy na fanambarana fahamarinana. Raha mbola andriamanitra ivavahana anefa izy ireo fa tsy fanoharana ny olombelona fotsiny, dia ny tsy fisian' ny foto-pinoana raikitra na boky masina tokana mamaritra ny fisiany no namela malalaka ny kolontsaina grika hamolavola andriamanitra mifanaraka amin' izay anjara asa ara-pivavahana nilain' ny vahoaka.<ref name=":3" /><ref>Taplin, Oliver. ''Bring Back the Gods''. ''[[The New York Times]]&#39;''. 14 December 2003.</ref> Ampiasain' ilay psikôlôga Julian Jaynes ho porofo lehibe anohanany ny teôrian' ny saina mizara roa (''Bicameral Mind'') ny ''Iliada''.<ref name=":4">Jaynes, Julian. ''The Origin of Consciousness in the Breakdown of the Bicameral Mind''. 1976. p.: 221.</ref> Araka io teôria io, dia hafa lavitra noho ny an' ny olona ankehitriny ny fomba fiasan' ny sain' olombelona hatramin' ny manodidina ny fotoana resahina ao amin' ny ''Iliada''. Nilaza i Jaynes fa tsy mbola nanana izay antsoina ankehitriny hoe fahatsiarovan-tena ireo olona ireo. Araka ny heviny, dia nandre sy nankatò baiko noheveriny fa avy tamin' ny andriamanitra izy ireo, mandra-piovan' ny fomba fiasan' ny sainy ka nahatonga ilay hery nanosika azy hanao zavatra ho isan' ny fahatsapany ny tenany. Nomarihiny fa saika ny asa rehetra ao amin' ny ''Iliada'' dia tarihin' ny andriamanitra iray, na aterany, na iharan' ny fitaomany. Nilaza koa izy fa vitsy dia vitsy ny teny manambara fieritreretana, fanaovana drafitra na fandinihana ny eritreritra sy ny fihetseham-pon' ny tena ao amin' ireo dikan-teny taloha. Raha misy teny toy izany, hoy izy, dia vokatry ny fandikan-diso ataon' ny mpandika teny izay mampitafy ireo mpandray anjara ny fomba fisainan' ny olona ankehitriny izany.<ref name=":4" /> === Lahatra === Ny lahatr' olona (''kēr'' amin' ny teny grika, izay midika eto hoe fahafatesana efa voalahatra) no manosika ny ankamaroan' ny zava-mitranga ao amin' ny ''Iliada''. Aseho ho manaiky izany ny andriamanitra sy ny olombelona, fa tsy afaka manohitra na manova azy.<ref>Liu (2024), pp. 561–563, 566.</ref> Miseho amin' ny fomba samihafa manerana ny fitantarana ny lahatr' olona: mandefa famantarana amin' ny mpaminany toa an' i Calchas, ohatra, i Zeus,<ref>Erp Taalman Kip (2000), pp. 388–389.</ref> ary manambara mialoha ny fahafatesan' i Akileosy izay efa mananontanona i Thetis. Miresaka matetika ny fanekena ny lahatr' olona ho mariky ny herim-po ny olombelona sy ny andriamaniny, ary ny fitsoahana izany ho mariky ny hakanosana.<ref>Nagy, Gregory. ''The best of the Achaeans: concepts of the hero in Archaic Greek poetry''. Johns Hopkins University Press. Baltimore. 1979. <nowiki>ISBN 978-0-8018-2200-1</nowiki>.</ref> Tsy ny asa sy ny zava-mitranga tsirairay rehetra no faritan' ny lahatr' olona, fa ny fiafaran' ny fiainana kosa no faritany. Anisan' ny ohatra amin' izany ny filazan' i Patroclus mialoha ny fahafatesan' i Hektôro.<ref>Dunkle, Roger (1986), [https://web.archive.org/web/20071205014548/http://depthome.brooklyn.cuny.edu/classics/dunkle/studyguide/homer.htm "Iliad"], in ''The Classical Origins of Western Culture'', ''The Core Studies 1 Study Guide'', Brooklyn College, archived from the [http://depthome.brooklyn.cuny.edu/classics/dunkle/studyguide/homer.htm original], 5 December 2007.</ref> Ao amin' ny andininy 16.849–854, araka ny dikan-tenin' i Richmond Lattimore, dia lazain' i Patroclus amin' i Hektôro fa ny lahatr' olona mitondra fahafatesana sy ny zanak' i Leto no namono azy, ary i Euphorbos no voalohany tamin' ny olombelona namely azy; fahatelo ihany i Hektôro. Ampitandremany koa i Hektôro fa tsy ho ela velona, satria efa miandry azy ny fahafatesana voalahatra, ary i Akileosy, taranak' i Aiakos, no hahafaty azy.<ref>Homer, ''Iliad'' 16.849–854 Lattimore (1951), p. 353.</ref> Tsy aseho ho ekena avy hatrany mandrakariva anefa ny lahatr' olona. Ao amin' ny boky faha-16, rehefa mahita an' i Patroclus efa hamono an' i Sarpedon zanany izay mety maty i Zeus, dia maneho alahelo izy.<ref>Morrison (1997), p. 286.</ref> Ao amin' ny andininy 16.433–434 amin' ny dikan-tenin' i Lattimore, dia alahelovan' i Zeus ny hoe efa voalahatra ho fatin' i Patroclus zanak' i Menoitios i Sarpedon, ilay olona tena malalany.<ref>Homer, ''The Iliad''. 16.433–434 Lattimore (1951), p. 342.</ref> Mamaly izany fisalasalan' i Zeus izany i Hera.<ref>Morrison (1997), p. 286.</ref> Ao amin' ny andininy 16.440–43 amin' ny dikan-tenin' i Lattimore, dia manontany an' i Zeus zanak' i Kronos izy raha te hanafaka amin' ny fahafatesana olona mety maty izay efa ela no voalahatra ho faty. Lazainy fa azon' i Zeus atao izany, nefa tsy ny andriamanitra hafa rehetra no hanaiky ny nataony.<ref>Homer, ''The Iliad'' 16.440–43 Lattimore (1951), p. 342.</ref> Miverina ny toe-javatra mitovitovy amin' izany rehefa mieritreritra ny hitsimbina an' i Hektôro, izay tiany sy hajainy, i Zeus. I Athena indray no mamaly azy. Ao amin' ny andininy 22.178–81 amin' ny dikan-tenin' i Lattimore, dia manontany izy raha tian' i Zeus havotana amin' ny fahafatesana ilay olona mety maty izay efa ela no voalahatra ho faty; ampitandremany koa izy fa tsy ny andriamanitra hafa rehetra no hanaiky izany.<ref>Homer, ''The Iliad'' 22.178–81 Lattimore (1951), p. 440.</ref> Eto kosa, i Zeus dia miseho ho afaka manova ny lahatr' olona, nefa tsy manao izany fa mamela ny fiafarana efa voalahatra hitranga. Miaro an' i Aeneas amin' ny fahafatesana koa ny lahatr' olona. Rehefa avy nandresy lahatra azy hiady amin' i Akileosy i Apollo, na dia tsy hahatohitra an' i Akileosy aza io mpiady avy any Troasy io, dia miditra an-tsehatra i Poseidon. Ao amin' ny andininy 20.300–04 amin' ny dikan-tenin' i Lattimore, dia manentana ny andriamanitra hamonjy an' i Aeneas izy, sao tezitra i Zeus zanak' i Kronos raha mamono azy i Akileosy. Araka ny fanazavany, dia efa voalahatra ho tafavoaka velona i Aeneas mba tsy ho lany tamingana ny taranak' i Dardanos.<ref>Homer, ''The Iliad'' 20.300–04 Lattimore (1951), p. 412.</ref> Noho ny fanampian' ny andriamanitra, dia afa-mandositra ny hatezeran' i Akileosy i Aeneas. === Voninahitra sy fiverenana an-tanindrazana === ==== Voninahitra ==== Ny ''kleos'' dia teny grika ilazana ny voninahitra sy ny laza azo amin' ny fanehoana herim-po amin' ny ady.<ref>[http://athome.harvard.edu/programs/nagy/threads/concept_of_hero.html ''The Concept of the Hero in Greek Civilization'']. Athome.harvard.edu. daty nijerena voarakitra: 18 April 2010. datin' ny tahiry: 21 April 2010. [https://web.archive.org/web/20100421140227/http://athome.harvard.edu/programs/nagy/threads/concept_of_hero.html rohy tahiry voarakitra].</ref> Mety hitombo na hihena izany voninahitra izany, ary mety homena na hesorina amin' ny olona iray. Zava-dehibe indrindra amin' i Akileosy ny ''kleos'' ananany.<ref>Dué, C.; Lupack, Susan; Lamberton, R. (2020). ''Kleos''; Corinne Ondine Pache (mpamoaka), ''The Cambridge Guide to Homer'', pp. 167–168.</ref> Ao amin' ny boky faha-9, andininy 410–416, dia hazavainy amin' i Odysseus, Phoenix ary Ajax, irak' i Agamemnôna izay miangavy azy hiverina hiady, fa misy lahatra roa azony isafidianana.<ref name="autogenerated1">Volk, Katharina, "ΚΛΕΟΣ ΑΦΘΙΤΟΝ Revisited", ''Classical Philology'', vol. 97, no. 1 (January 2002), pp. 61–68. <nowiki>JSTOR 1215546</nowiki></ref> Ao amin' izany andalan-teny izany dia milaza i Akileosy fa ny reniny, ilay andriamanibavy Thetis, no nampahafantatra azy ireo lalana roa mitondra ho amin' ny fahafatesany ireo.<ref>Homer, ''Iliad'' 9.410–416</ref> Araka ny hevitr' ilay andalan-teny ao amin' ny fandikan-tenin' i Richmond Lattimore, raha mijanona hiady eo akaikin' ny tanànan' ny Troiana izy, dia tsy hody intsony, nefa haharitra mandrakizay ny lazany. Raha mody any amin' ny tanindrazany kosa izy, dia tsy hahazo izany laza izany, saingy ho lava andro iainana ary tsy ho faty atsy ho atsy.<ref>Homer, ''The Iliad'' Lattimore (1951), p. 209.</ref> Ny famoizany ny ''nostos'', izany hoe ny fiverenana an-tanindrazana, àry no ahazoany ny ''kleos aphthiton'', na laza tsy mety levona.<ref name="autogenerated1" /> Miseho amin' ny toerana dimy hafa ao amin' ny tononkalo ny teny hoe ''aphthiton'', izay midika hoe tsy mety levona.<ref>II.46, V.724, XIII.22, XIV.238, XVIII.370</ref> Zavatra no lazainy amin' ireo toerana ireo: ny tehim-panjakan' i Agamemnôna, ny kodiaran' ny kalesin' i Hebe, ny tranon' i Poseidon, ny seza fiandrianan' i Zeus ary ny tranon' i Hephaestus. I Hephaestus no nanamboatra ny ampingan' i Akileosy, ary i Thetis reniny no nanome azy izany. Ahitana sarina kintana io ampinga io. ==== Fiverenana an-tanindrazana ==== Miseho impito ao amin' ny tononkalo ny ''nostos'', teny grika midika hoe fiverenana an-tanindrazana.<ref>Homer, ''Iliad'' 2.155, Homer, ''Iliad'' 2.251, Homer, ''Iliad'' 9.413, Homer, ''Iliad'' 9.434, Homer, ''Iliad'' 9.622, Homer, ''Iliad'' 10.509, Homer, ''Iliad'' 16.82</ref> Mivelatra kokoa amin' ny asa hafa ao amin' ny haisoratra grika fahiny ny fandinihana izany fiverenana izany, indrindra amin' ny tantaran' ny zava-mihatra amin' ireo taranak' i Atreus, dia i Agamemnôna sy Menelaus, ary amin' i Odysseus rehefa mody avy any an' ady; anisan' izany ny ''Odisey''.<ref>Alexopoulou (2003), pp. 1–3, 4–7.</ref><ref>Hornblower (2018), pp. 29–34.</ref> === Avonavona, herim-po, haja ary ''hybris'' === ==== Avonavona ==== Mampandroso ny fizotry ny tantara ao amin' ny ''Iliada'' ny avonavona. Mivory eo amin' ny lemak' i Troasy ny Achaean mba haka an' i Helen avy amin' ny Troiana. Na dia vonona hamerina an' i Helen amin' ny Achaean aza ny ankamaroan' ny Troiana, dia milefitra eo anatrehan' ny avonavon' ny printsy Alexandros, izay fantatra koa amin' ny anarana hoe Paris, izy ireo. Ao anatin' izany toe-javatra izany no manomboka ny sanganasan' i Hômera. Eo am-piandohan' ny ''Iliada'', ny avonavon' i Agamemnôna no manetsika ny fifandimbiasan-javatra izay mitarika azy haka an' i Briseis amin' i Akileosy. I Briseis no tovovavy nomeny an' i Akileosy ho valin' ny fahaizany miady. Noho izany fanalam-baraka izany dia mandà tsy hiady i Akileosy, ary mangataka amin' i Thetis reniny mba hahatonga an' i Zeus hampijaly ny Achaean eny an' ady, mandra-pahatsapan' i Agamemnôna ny ratsy nataony taminy.<ref>Frobish (2003).</ref> Mitarika an' i Akileosy hangataka amin' i Thetis ny hahafatesan' ireo Achaean namany ny avonavony. Ao amin' ny boky faha-9, rehefa mampirisika azy hiverina hiady ireo namany sady manolotra babo sy ny famerenana an' i Briseis andevovaviny, dia mandà izy noho ny avonavony sy ny faniriany hamaly faty. Rehefa maty i Patroclus, dia mandresy ny avonavona vokatry ny fanalam-baraka nataon' i Agamemnôna ny hatezerany amin' ny tenany noho izany fahafatesana izany, ka miverina hiady izy mba hamono an' i Hektôro. Mandresy ny avonavony indray izy amin' ny faran' ny tononkalo, rehefa mifehy ny hatezerany ka mamerina ny fatin' i Hektôro amin' i Priam. Araka izany, dia mandray anjara amin' ny fizotry ny tantara hatrany am-piandohana ka hatramin' ny farany ny avonavona.<ref group="fanamarihana">Araka ny filazan' i Frobish, manomboka amin' ny avonavona sy ny tsy fahamatoran' ilay mpiady ny ady, nefa mifarana amin' ny fahaizany sy ny herim-pony eny an' ady. Frobish (2003), p. 24</ref> ==== Herim-po sy ny mahery fo ==== Anisan' ireo mpiady ao amin' ny ''Iliada'' i Akileosy, Hektôro ary Patroclus. Manaraka an' i Akileosy sy ny hatezerany ary ny faharavana aterak' izany ny tantara. Etsy ankilany, manaraka an' i Hektôro, mpiady troiana izay miady hiaro ny fianakaviany sy ny vahoakany, koa izy. Hita ao amin' ny tantara ny fifikirany amin' ny fianakaviany sy ny ezaka ataony hiarovana ny vahoakany; mifantoka amin' ny fandevenana azy amim-panajana ny fiafaran' ny tononkalo. Ireo fihetsika sy andraikitra samihafa ireo no mampiavaka ny fanehoana an' i Akileosy sy Hektôro ao amin' ny tantara. ==== Haja sy fanajana: ''timē'' ==== Mifandray amin' ny ''kleos'', na voninahitra azo amin' ny ady, ny ''timē'' (''τιμή''), izay midika hoe haja sy fanajana. Izy io dia manondro ny haja azon' ny olona noho ny zava-bitany eo amin' ny kolontsaina, ny politika na ny ady, arakaraka ny toerana misy azy eo amin' ny fiarahamonina. Ao amin' ny boky voalohany, dia mandrahona an' i Chryses mpisorona i Agamemnôna mpanjaka (1.11), ary vao mainka mampitombo ny fahasahiranan' ny Achaean rehefa manala baraka an' i Akileosy amin' ny fakany an' i Briseis (1.171). Manimba ny ezaka ataon' ny Achaean amin' ny ady ny lolompon' ilay mpiady amin' ny mpanjaka vokatr' izany. ==== Fihoaram-pefy noho ny avonavona: ''hybris'' ==== Mitovy anjara asa amin' ny ''timē'' ny ''hybris'' (''Ὕβρις''), na fihoaram-pefy vokatry ny avonavona tafahoatra. Ny hatezeran' i Akileosy sy ny faharavana aterak' izany no lohahevitra iorenan' ny tononkalo. Mampikorontana ny fetra manasaraka ny olombelona amin' ireo andriamanitra ny hatezerana. Mandrava ny filaminan' ny fifandraisan' ny olona ny hatezerana tsy voafehy, ary manakorontana ny fandanjalanjana ny fihetsika tokony hatao mba hitazonana ny elanelana misy eo amin' ny olombelona sy ny andriamanitra. Na dia mifantoka amin' ny hatezeran' i Akileosy aza ny tononkalo, dia manana anjara toerana lehibe koa ny ''hybris'': sady manomboka no mampitombo trangan-javatra maro mitondra faharavana izy io.<ref name="Thompson">Thompson, Diane P.. [https://novaonline.nvcc.edu/eli/troy/bbversion/level4/achillesanger.html ''Achilles' Wrath and the Plan of Zeus'']. 1998. datin' ny tahiry: 11 December 2018. tranonkala: Northern Virginia Community College. [https://web.archive.org/web/20181211095013/http://novaonline.nvcc.edu/Eli/Troy/BbVersion/level4/achillesanger.html rohy tahiry voarakitra].</ref> Noho ny ''hybris'' dia mandà ny hanafaka an' i Chryseis takalon' ny vidim-panavotana i Agamemnôna; mandratra ny hambom-pon' i Akileosy koa izy rehefa mitaky an' i Briseis. Ny ''hybris'' koa no manosika an' i Paris hiady amin' i Menelaus. Mampirisika ny Achaean hiady i Agamemnôna amin' ny fikasihana ny hambom-pon' i Odysseus, Diomedes ary Nestor: anontaniany izy ireo hoe nahoana no mitakoko sy miandry fanampiana, nefa tokony ho izy ireo no hitarika ny fanafihana. Na dia ny hatezeran' i Akileosy sy ny faharavana aterak' izany aza no ivon' ny zava-mitranga ao amin' ny ''Iliada'', dia samy ampirehetin' ny ''hybris'' izy roa ireo.<ref name="Thompson" /> === Hatezerana (''mēnis'') === [[File:Wrath of Achilles2.jpg|thumb|upright=1.20|''The Wrath of Achilles'' (Ny hatezeran' i Akileosy; 1810), nataon' i Michel Martin Drolling.]] Ny teny voalohany amin' ny tononkalo dia ''mēnin'' (μῆνιν), endrika ara-pitsipi-pitenenana ampiasaina amin' ny fameno mivantana amin' ny teny hoe ''mēnis'' (μῆνις), izay midika hoe hatezerana mafy. Io teny io no mampiditra ny lohahevitra fototry ny ''Iliada'': ny hatezeran' i Akileosy.<ref>''The Iliad''. T. Nelsons & Sons. 1938. p.: 11. mpandika (anarana): Rouse. mpandika (fanampin' anarana): W. H. D..</ref> Ny hatezerany sy ny fahatsapany fa voahitsakitsaka ny hajany amin' ny maha-mpiady azy no mampifandray ny fizotran' ny tantara, anisan' izany ny fahasahiranan' ny Achaean teo amin' ny ady sy ny fahafatesan' i Patroclus sy Hektôro. Tsy tantaraina ao amin' ny tononkalo kosa ny faharavan' i Troasy. Ao amin' ny boky voalohany dia misongadina ny hatezeran' i Akileosy mandritra ny fivoriana nampiantsoiny, izay natrehin' ny mpanjaka grika sy Calchas mpaminany. Nandà tsy hamerina an' i Chryseis tamin' i Chryses rainy, mpisoron' i Apollo avy any Troasy, i Agamemnôna mpanjaka. Norahonany ilay mpisorona, na dia nanolotra fanomezana maro ho tambin' ny famotsorana ny zanany aza.<ref>Homer, ''Iliad'' 1.13 Lattimore (1951), p. 59.</ref> Nivavaka tamin' i Apollo ilay mpisorona noho izany fanalam-baraka izany, ka nandritra ny sivy andro dia nandefa zana-tsipìka nitondra areti-mandringana tamin' ny Achaean ilay andriamanitra. Tao amin' ilay fivoriana koa dia niampanga an' i Agamemnôna ho tia tombontsoa mihoatra noho ny olona rehetra i Akileosy.<ref>Homer, ''Iliad'' 1.122 Lattimore (1951), p. 62.</ref> Ao amin' ny andininy 1.181–187, araka ny dikan-tenin' i Lattimore, dia mamaly i Agamemnôna fa haveriny an-tsambo miaraka amin' ny olony i Chryseis, satria takin' i Apollo izany. Handray an' i Briseis, izay nomena an' i Akileosy ho anjarany tamin' ny babo, kosa izy. Lazainy fa ny tenany mihitsy no haka azy ao amin' ny fonenan' i Akileosy, mba hampisehoana fa ambony fahefana noho io mpiady io izy ary hampihemotra izay hafa te hifaninana aminy.<ref>Homer, ''Iliad'' 1.181–187 Lattimore (1951), p. 64.</ref> I Athena no misakana an' i Akileosy tsy hanao zavatra noho ny hatezerany. Mianiana tsy hankatò ny baikon' i Agamemnôna intsony izy. Mitomany amin' i Thetis reniny izy, ary i Thetis kosa mandresy lahatra an' i Zeus mba hanampy ny Troiana mandra-pamerenana ny haja tokony ho azon' i Akileosy. Ao amin' ny boky faha-12, dia tarihin' i Hektôro ny Troiana ka saika manosika ny Achaean hatrany an-dranomasina. Ao amin' ny boky faha-14 kosa, mieritreritra ny mety hahareseny sy ny hiverenana any Grisia i Agamemnôna. Rehefa matin' i Hektôro i Patroclus, dia mitodika amin' ny famaliana faty ny hatezeran' i Akileosy. Noho ny alahelony dia misarika ny volony izy ary manosotra vovoka amin' ny tarehiny. Mampionona azy i Thetis. Ao amin' ny andininy 18.111–116, araka ny dikan-tenin' i Lattimore, dia milaza amin' ny reniny i Akileosy fa havelany ho lasa ny fifandirany tamin' i Agamemnôna ary hofeheziny ny hatezerany noho izany. Ny hamono an' i Hektôro, izay nahafaty an' i Patroclus malalany, no katsahiny; ekeny avy eo ny fahafatesany amin' izay fotoana hotendren' i Zeus sy ireo andriamanitra hafa.<ref>Homer, ''Iliad'' 18.111–116 Lattimore (1951), p. 378.</ref> [[File:Peter Paul Rubens - Achilles slays Hector.jpg|thumb|upright=1.0|''Achilles Slays Hector'' (Mamono an' i Hektôro i Akileosy), nataon' i [[Pierre Paul Rubens|Peter Paul Rubens]] (1630–1635).]] Manaiky ny mety hahafatesany i Akileosy mba hamaliana faty an' i Patroclus, ka miverina miady. Manenjika an' i Hektôro intelo manodidina ny mandan' i Troasy izy vao mamono azy. Afatony amin' ny kalesiny avy eo ny faty, ka tarihiny miverina any amin' ny toby. === Ady === Mitana toerana lehibe ao amin' ny ''Iliada'' ny famonoana olona eny an' ady. Misy koa anefa fotoana itsaharan' ny fifandonana sy ifampiresahan' ny mpifanandrina. Ao amin' ny boky fahatelo, dia manaiky hifampitana samirery i Menelaus sy Paris mba hamaranana ny ady. Ao amin' io boky io ihany, dia miresaka amin' i Priam ireo anti-panahy: na dia ekeny aza ny hatsaran-tarehin' i Helen, dia heveriny ho vidiny lafo loatra ny ady noho ny olona iray. Ao amin' ny boky fahenina, dia miverina ao an-tanàna i Hektôro hitsidika ny ankohonany. Aseho ao ny fifandraisany amin' ny vady aman-janany, fa tsy ny maha-mpiady azy ihany. Mifandimby amin' ny fitantarana ny fifandonana sy ny fahafatesana eny an' ady izany fihaonana ao an-tokantrano izany. Ao amin' ny boky faha-23, dia anaovana lalao fandevenana i Patroclus. Ao amin' ny boky faha-24 kosa, miara-misakafo i Akileosy sy Priam ary mizara ny alahelony noho ireo havany maty. Mifankahazo amin' ny alahelony izy ireo ary manaiky hampitsahatra ny ady mandritra ny roa ambin' ny folo andro mba handevenana an' i Hektôro.<ref>Moore (1921), p. 175.</ref><ref>Murray; Wyatt (1925).</ref> == Daty sy tantaran' ny lahatsoratra == ''Lahatsoratra an-tsipiriany: ny adihevitra momba an' i Hômera sy ny maha-ara-tantara ny Iliada.'' [[Sary:Homeric Greece-en.svg|thumb|300px|left|Sarintanin' i [[Grisia]] araka ny fitantaran' i [[Hômerôsy|Hômera]]]] Tamin' ny vanim-potoana arkaika tao anatin' ny [[Andro Taloha Klasika|Andro Taloha klasika]] no niforonan' ilay tononkalo. Ny ankamaroan' ny manam-pahaizana dia mametraka izany ho tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-8 talohan' i Jesoa Kristy, na dia misy aza mametraka azy ho tamin' ny taonjato faha-7 talohan' i Jesoa Kristy.<ref>Crielaard, Jan Paul. [https://www.academia.edu/31148054 ''Homer, History and Archaeology: Some Remarks on the Date of the Homeric World'']. ''Homeric Questions: Essays in Philology, Ancient History and Archaeology''. J.C. Grieben. 1995. pp.: 201–288. mpamoaka (anarana): Crielaard. mpamoaka (fanampin' anarana): Jan Paul. nampitaina tamin' ny: Academia.edu. publication-place: Amsterdam. publication-date: 1995.</ref><ref>van Wees, Hans. [https://digitalcommons.colby.edu/cq/vol38/iss1/9/ ''Homer and Early Greece'']. ''Colby Quarterly''. 2002. boky: 38. laharana: 1. pp.: 94–117. nampitaina tamin' ny: Digital Commons.</ref> Na ahoana na ahoana, ny taona 630 talohan' i Jesoa Kristy no daty farany indrindra mety ho niforonan' ny ''Iliada'' (''terminus ante quem''), araka ny porofo hita amin' ny akony eo amin' ny zavakanto sy ny haisoratra.<ref>West, M. L.. ''The Invention of Homer''. ''The Classical Quarterly''. 1999. boky: 49. laharana: 2. pp.: 364–382. <nowiki>ISSN 0009-8388</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1093/cq/49.2.364</nowiki>. <nowiki>JSTOR 639863</nowiki>.</ref> Rehefa avy naka hevitra tao amin' ny toerana fangatahana valin' ny andriamanitra tao Dodona i [[Herôdôtôsy|Herodotus]], dia nametraka an' i [[Hômerôsy|Hômera]] sy Hesiod ho niaina tokony ho 400 taona talohan' ny androny. Izany dia mametraka azy ireo ho niaina tokony ho tamin' ny taona 850 talohan' i Jesoa Kristy.<ref>Herodotus (de Sélincourt) (1975), p. 41.</ref> Ny vanim-potoana isehoan' ny tantara ao amin' ilay tononkalo dia ny fotoana nirodanan' ny sivilizasiôna tamin' ny faran' ny Andron' ny Alimo, tany am-piandohan' ny taonjato faha-12 talohan' i Jesoa Kristy. Tokony ho 400 taona àry no manasaraka an' i Hômera amin' ny zava-mitranga tantarainy; io elanelam-potoana io no fantatra amin' ny hoe Vanim-potoana Maizina tany Grisia. Niadian-kevitra mafy teo amin' ny manam-pahaizana ny amin' izay ampahan' ny tononkalo tena mitahiry lovantsofina avy amin' ny vanim-potoana mikeniana. Ny ''Lisitr' ireo sambo'' indrindra dia mampiseho toetra iray miavaka: tsy i Grisia tamin' ny [[Andron' ny Vy]], izany hoe tamin' ny andron' i Hômera, no hita ao amin' ny jeografia resahiny, fa i Grisia talohan' ny fanafihan' ny Dôriana. Ny anarana hoe ''Ἰλιάς'' (''Ilias''; ''Ἰλιάδος'', ''Iliados'', amin' ny endrika zenitiva, izay maneho fifandraisana toy ny fananana) dia endrika nohafohezina avy amin' ny hoe ''ἡ ποίησις Ἰλιάς'', ''he poíesis Iliás'', izay midika hoe «ny tononkalo momba an' i Ilion (Troy)». Mpamaritra amin' ny endrika vavy manokana ny ''Ἰλιάς'' («momba an' i Ilion/Troy»), izay avy amin' ny hoe ''Ἴλιον'' (Ilion/Troasy). Ny endrika lahy amin' izany mpamaritra izany kosa dia ''Ἰλιακός'' na ''Ἴλιος''.<ref> [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)ilia/s <span title="Ancient Greek (to 1453)-language text"><span lang="grc">Ἰλιάς</span></span>] , [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)iliako/s <span title="Ancient Greek (to 1453)-language text"><span lang="grc">Ἰλιακός</span></span>] , [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=*)/ilios <span title="Ancient Greek (to 1453)-language text"><span lang="grc">Ἴλιος</span></span>]. Liddell, Henry George; Scott, Robert; ''A Greek–English Lexicon'' at the Perseus Project </ref> Mampiasa azy io i Herodotus.<ref>''Histories'' 2.116</ref> Tamin' ny 2026 no nitaterana ny nahitana momia ejipsianina iray, izay tokony ho tamin' ny taona 400 taorian' i Jesoa Kristy, niaraka tamin' ny sombin' ny ''Iliada'' napetraka tao anatiny. Tsy nahalana ny lahatsoratra toy izany tamin' ny vanim-potoana grika sy romana, saingy mbola tsy nisy nahitana azy tamin' ny toe-javatra mifandray amin' ny fandevenana talohan' izany.<ref>Wexler, Ellen. [https://www.smithsonianmag.com/smart-news/archaeologists-unearth-a-papyrus-fragment-from-the-iliad-tucked-inside-the-wrappings-of-a-1600-year-old-egyptian-mummy-180988603/ ''Archaeologists Unearth a Papyrus Fragment From the 'Iliad' Tucked Inside the Wrappings of a 1,600-Year-Old Egyptian Mummy'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2026-05-19. magazine: Smithsonian Magazine.</ref> Ny Venetus A (Venetus Graec. 822; Marc. graec. 454 taloha) no sora-tanana tranainy indrindra mbola ahitana ny lahatsoratry ny ''Iliada'' manontolo. Sora-tanana avy amin' ny [[Empira Bizantina|tontolo bizantina]] izy io, nadika tamin' ny taonjato faha-10 taorian' i Jesoa Kristy.<ref>Davison (1962), p. 226.</ref> Ao anatiny ny lahatsoratry ny ''Iliada'' miaraka amin' ny fanazavana teny, ary koa ny ''scholia A'', izany hoe fanamarihana mandinika sy manazava ny lahatsoratra. Nalaina indrindra avy amin' ny asa soratr' ireo mpahay fitsipi-pitenenana Aristonicus, Didymus, Herodian ary Nicanor, izay tsy voatahiry intsony ankehitriny, ireo fanamarihana ireo.<ref>Erbse (1969), pp. XIII–XVI.</ref> Porofo manan-danja momba ny fandinihana ny sanganasan' i Hômera tamin' ny vanim-potoana helenistika io sora-tanana io. Mitahiry endriky ny lahatsoratra maro avy tamin' ny Andro Taloha izay tsy voatahiry any an-kafa izy, ary heverin' ireo mpanonta ho tena ilaina amin' ny famerenana ny lahatsoratry ny ''Iliada'' ho araka ny endriny tany am-boalohany.<ref>West (2001), pp. 139–140; 147.</ref> Nokarakarain' i Demetrios Chalkokondyles ny fanontana voalohany natao pirinty ny ''Iliada'', na ''editio princeps'', ary navoakan' i Bernardus Nerlius sy Demetrius Damilas tao [[Florencia|Florence]] tamin' ny taona 1489.<ref>[http://onassislibrary.gr/en/collection/items/39018_en/ ''Homerus, [Τὰ σωζόμενα]'']. The Hellenic Library of the Onassis Foundation. daty nijerena voarakitra: 3 September 2017. tranonkala: onassislibrary.gr.</ref> === Lovantsofina am-bava === [[File:Thomas Lawrence (1769-1830) - Homer Reciting his Poems - T01974 - Tate.jpg|thumb|''Homer Reciting his Poems'' (Hômera mitanisa ny tononkalony), nataon' i Thomas Lawrence, 1790]] Tamin' ny Andro Taloha, ny Grika dia nampiasa ny ''Iliada'' sy ny ''Odisey'' ho fototry ny fampianarana. Nitana anjara toerana lehibe teo amin' ny asa fanabeazana sy fampitana kolontsaina nataon' ny mpitanisa tononkalo nitety toerana ny literatiora. Nampifandray ny zavatra notadidiny sy ny famoronana teo no ho eo ireo mpitanisa ireo mba hamoronana tononkalo lava mirindra mitantara ny asan' ny mahery fo. Nampiely izany tamin' ny alalan' ny hira sy ny fanononana mirindra izy ireo, nandritra ny diany sy tamin' ny fety Panathenaic, izay nahitana fanatanjahantena, mozika, tononkalo ary fanaovana sorona, ho fankalazana ny andro nahaterahan' i Athena.<ref>''The Columbia Encyclopedia'' (5 ed.), 1994, p. 173.</ref> Tamin' ny voalohany, ny manam-pahaizana momba ny tontolo grika sy romana taloha dia nihevitra ny ''Iliada'' sy ny ''Odisey'' ho tononkalo noforonina an-tsoratra, ary i Hômera ho mpanoratra. Tamin' ny taompolo 1920 anefa, dia efa nanomboka hetsika nanohana hevitra mifanohitra amin' izany i Milman Parry (1902–1935). Nandinika ny fomba am-bava nampiasain' i Hômera izy, indrindra ireo anaram-pamaritana raikitra sy ny famerimberenana teny, andian-teny ary andian' andalana. Hita tamin' izany fandinihana izany fa avy amin' ny [[Lovantsofina am-bava|lovantsofina am-bava]] ireo fomba fiteny efa voaomana ireo, ary mora nampifanarahina tamin' ny andalana misy singa enina amin' ny fandrefesana gadona. Ny famerimberenana anaram-pamaritana raikitra misy teny roa, toy ny hoe « resourceful Odysseus » amin' ny teny anglisy (izany hoe « Odysseus mahay mitady hevitra »), dia afaka mameno antsasaky ny andalana amin' ny fampiarahana ny anaran' ny olona iray sy ny famaritana azy. Afaka mamorona ny antsasany sisa araka ireo fomba fiteny mahazatra àry ny poeta, ka mameno ny hevitra tiany hambara amin' ny teny noforoniny manokana.<ref>Porter, John. [http://duke.usask.ca/~porterj/CourseNotes/HomOral.html ''The Iliad as Oral Formulaic Poetry'']. University of Saskatchewan. 6 December 2002. daty nijerena voarakitra: 26 November 2007. datin' ny tahiry: 2 February 2006. toetry ny rohy voarakitra: dead. [https://web.archive.org/web/20060202093017/http://duke.usask.ca/~porterj/CourseNotes/HomOral.html rohy tahiry voarakitra].</ref> Tany [[Iogôslavia]], i Parry sy Albert Lord (1912–1991), mpanampy azy, dia nandinika ny famoronana tononkalo am-bava amin' ny [[Fiteny serba|teny serba]] tamin' ny fampiasana fomba fiteny efa voaomana. Nivoaka avy tamin' izany ny teôrian' i Parry sy Lord, izay nametraka ny fototry ny fandinihana ny lovantsofina am-bava. Novolavolain' i Eric Havelock, [[Marshall McLuhan]], Walter Ong ary Gregory Nagy izany tatỳ aoriana. Ao amin' ny ''The Singer of Tales'' (1960), i Lord dia mampiseho fitoviana eo amin' ny loza nanjo an' i Patroclus, ilay Achaean ao amin' ny ''Iliada'', sy ny nanjo an' i Enkidu, ilay avy any [[Somera|Sumer]] ao amin' ny ''[[Epikan' i Gilgamesa|Epic of Gilgamesh]]''. Milaza izy fa ny fandinihana akaiky ny fiverimberenan' ny lamina ara-lohahevitra dia manohitra ny hevitra hoe manakorontana ny lamina efa nampiasain' i Hômera momba ny hatezerana, ny fangalarana ampakarina ary ny famonjena ny fizotry ny tantaran' i Patroclus. Araka izany, ny famerimberenana andian-teny raikitra dia tsy mametra ny fahaizan' i Hômera mamorona zava-baovao rehefa mampifanaraka ny tantara amin' ny endriky ny andalan-tononkalo.<ref>Lord, Albert. ''The Singer of Tales''. Harvard University Press. Cambridge. 1960. pp.: 190, 195.</ref> Toy izany koa, araka ny fandinihan' i James Armstrong tamin' ny 1958,<ref name=":5" /> dia mampanan-karena ny hevitra ao amin' ny tononkalo ireo fomba fiteny miverimberina ireo. Ny safidin-teny ampiasaina amin' ny lohahevitra miverimberina momba ny fitafiana fiadiana, rehefa milazalaza an' i Akileosy, Agamemnôna, Paris ary Patroclus, dia manasongadina ny lanjan' ny fotoana iray manaitra. Mahatonga ny fitantarana hikoriana mirindra ny famerimberenana; ao anatin' izany no anavahan' i Hômera an' i Patroclus amin' i Akileosy, sy anomezany famantarana mialoha ny fahafatesan' i Patroclus amin' ny alalan' ny fomba filaza manamafy sy mandà.<ref>''Iliad'', Book XVI, 130–154</ref><ref name=":5">Armstrong, James I. ''The Arming Motif in the Iliad''. ''American Journal of Philology''. 1958. boky: 79. pp.: 337–354. <nowiki>DOI 10.2307/292347</nowiki>. <nowiki>JSTOR 292347</nowiki>. number: 4.</ref> Mety ho vokatry ny lovantsofina am-bava ny tsy fifanarahana indraindray eo amin' ny anaram-pamaritana ampiasaina sy ny toe-javatra eo amin' ilay seho ao amin' ny ''Iliada''. Ohatra amin' izany ny ilazana an' i Aphrodite ho tia hehy na dia nijaly noho ny ratra nataon' i Diomedes aza izy (Boky V, 375). Mety hampifangaro ny angano tamin' ny [[Sivilizasiôna Mikeniana|vanim-potoana mikeniana tany Grisia]] sy tamin' ny vanim-potoana maizina grika (tokony ho 1150–800 talohan' i Kristy) koa ny fanehoana ireo andriamanitra. Ampitoviana amin' ny andriamanitra madinika, toa an' i Scamander sy ny hafa, ireo andriana mandova toerana antsoina hoe ''basileis'', izay mpitondra ambany laharana kokoa eo amin' ny fiarahamonina.<ref>Toohey, Peter. ''Reading Epic – An Introduction to the Ancient Narrative''. Routledge. New Fetter Lane, London. 1992.</ref> == Fanehoana ny ady sy fanamboarana fitaovam-piadiana == Lahatsoratra fototra: Filaharan' ny tafika tao Troasy. === Fanehoana ny adin' ny miaramila an-tongotra === Na dia samy nanana hery an-dranomasina aza i Misenea sy Troasy, dia tsy misy ady an-dranomasina ao amin' ny ''Iliada''.<ref>Homer, ''Iliad'' 3.45–50</ref> Na i Phereclus, ilay mpanamboatra ny sambo nitondra an' i Helen ho any Troasy, aza dia miady an-tongotra.<ref>Homer, ''Iliad'' 5.59–65</ref> Voafaritra amin' ny antsipiriany ny fitafiana sy ny fiadiana fiarovana anaovan' ny mahery fo sy ny miaramila. Mandeha amin' ny kalesin' ady izy ireo rehefa miditra an-tsehatra, ary manipy lefona amin' ny filaharan' ny fahavalo. Midina avy eo izy ireo mba hiady akaiky, ka mbola mifampitoraka lefona sy vato ihany, ary mampiasa sabatra sy ampinga entina amin' ny soroka, antsoina hoe ''aspis'', raha ilaina.<ref>John Keegan (1993), ''A History of Warfare'', p. 248.</ref> I Ajax Lehibe, zanak' i Telamon, dia mitondra ampinga lehibe mahitsizoro antsoina hoe ''sakos'', izay iarovany ny tenany sy i Teucer rahalahiny. Ao amin' ny andalana 8.267–272, araka ny dikan-tenin' i Ian Johnston, dia i Teucer no miseho ho faha-sivy, manenjana ny tsipìkany miolaka. Mifandimby ny fitifirany sy ny fialofany: ahilik' i Ajax amim-pitandremana kely ny ampinga, ka mipoitra i Teucer, mandefa zana-tsipìka mahafaty olona iray ao amin' ny andian-tafika, ary avy hatrany dia miverina mialoka eo akaikin' i Ajax. Mianjera eo amin' ny toerana nisy azy ilay voatifitra. I Teucer kosa dia ampitahaina amin' ny zaza eo akaikin-dreniny rehefa miondrika eo akaikin' i Ajax, ary saronan' ity farany amin' ilay ampinga mamirapiratra indray.<ref>Homer, ''Iliad'' 8.267–272, translated by Ian Johnston.</ref> Sarotra entina sy ahetsika ny ampingan' i Ajax, ka mety kokoa amin' ny fiarovan-tena noho ny fanafihana. I Akileosy, zanak' olo-mpiray tampo aminy, kosa dia mampiasa ampinga lehibe miaraka amin' ny lefony, ka mahomby amin' ny ady ataony amin' ny Troiana. Ao amin' ny andalana 16.213–217, araka ny dikan-tenin' i Ian Johnston, dia aseho koa ny fifanatonan' ny miaramila ao amin' ny filaharana: mifampikasoka ny ampinga, izay misy bontsina eo afovoany, sy ny fiarovan-doha, ary mifanety ny olona. Ampitahaina amin' ny vato mifanaraka tsara amin' ny rindrin' ny trano avo, izay natao hisakana ny rivotra mahery, izany filaharana izany. Rehefa mihetsika ny lohan' ny mpiady, dia mifampikasoka ny volon-tsoavaly manaravaka ny tendrony mamirapiratra eo amin' ny fiarovan-dohany, noho izy ireo mifanakaiky aoka izany.<ref>Homer, ''Iliad'' 16.213–217 (translated by Ian Johnston).</ref> Rehefa milazalaza ny adin' ny miaramila an-tongotra i Hômera, dia manonona ny filaharan-tafika ''phalanx'', izany hoe andian' ny miaramila milahatra mifanety.<ref>Homer, ''Iliad'' 6.6</ref> Araka ny bokin' i Tomas Cahill, ''Sailing the Wine Dark Sea – Why the Greeks Matter'', anefa, dia tsy mihevitra ny ankamaroan' ny mpikaroka fa izany no fomba niadiana tamin' ny Adin' i Troasy ara-tantara.<ref>Cahill, Tomas (2003), ''Sailing the Wine Dark Sea – Why the Greeks Matter''.</ref> Nampiasa kalesy ny Grika mikeniana tamin' ny [[Andron' ny Alimo]], ary tsy nitovy tamin' ny nampiasain' ireo fanjakana niara-belona taminy tany Afovoany Atsinanana ny kalesiny.<ref name=Georganas-2012-Cline-p312>Georganas, Ioannis. ''Weapons and Warfare''. Oxford University Press. 2012. p.: 312. mpamoaka (anarana): Cline. mpamoaka (fanampin' anarana): Eric. <nowiki>ISBN 978-0199873609</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1093/oxfordhb/9780199873609.013.0023</nowiki>. encyclopedia: The Oxford Handbook of the Bronze Age Aegean.</ref><ref>D'Amato, Raphaelo; Salimbeti, Andrea. [https://books.google.com/books?id=ydE6bwAACAAJ ''Bronze Age Greek Warrior 1600–1100 BC'']. Osprey Publishing Company. Oxford. 2011. pp.: 43–44. <nowiki>ISBN 978-1-84908-195-5</nowiki>.</ref> I Nestor dia mametraka ny kalesy ho lohalaharana amin' ny tafiny. Ao amin' ny andalana 4.301–309, araka ny dikan-tenin' i Ian Johnston, dia mampitandrina ny mpiady izy mba tsy hisy hialoha ny namany noho ny fahatokisany ny heriny sy ny fahaizany mitondra soavaly, na ho tara aoriana ka hampihena ny herin' ny fanafihana. Raha mifanatrika amin' ny kalesin' ny fahavalo ny kalesin' ny mpiady iray, dia tokony hanindrona amin' ny lefona avy eo izy. Lazain' i Nestor fa izany no tetika mahomby indrindra, sady fomba efa nandravan' ny olona tanàna mimanda fahiny, rehefa nanana izany toe-tsaina sy fahavononana izany izy ireo.<ref>Homer, ''Iliad'' 4.301–309 (translated by Ian Johnston).</ref> Ao amin' ny fandinihany an' i Akileosy sy ny ''kleos'', na laza maharitra avy amin' ny zava-bita, i John W. Head dia mampifanohitra ny fandresena manjombona sy ny fankalazana ny voninahitry ny maty. Na dia asehon' i Hômera mivantana sy amin' ny antsipiriany aza ny herisetran' ny ady, dia mampiharihary ny habetsahan' ny zavatra very ny fandresen' i Akileosy amin' ny fiafaran' ny tononkalo. Ny lalao atao amin' ny fandevenana kosa dia feno fiainana, satria ankalazana ny fiainan' ilay maty sy ny voninahiny.<ref>Head, John W.. ''Deep Agroecology and the Homeric Epics''. ''Achilles: mênis, kleos, and aristeia''. Routledge. 14 December 2020. pp.: 35–47. <nowiki>ISBN 9781003108412</nowiki>. <nowiki>DOI 10.4324/9781003108412-3</nowiki>. chapter-url: https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9781003108412-3/achilles-m%C3%AAnis-kleos-aristeia-john-head.</ref> === Fanamboarana indray ny fitaovam-piadiana sy ny fiadiana fiarovana ary ny endriny === Nisy fanamboarana indray ny fitaovam-piadiana sy ny fiadiana fiarovana nataon' i Salimbeti sy ny mpiara-miasa aminy.<ref>[http://www.salimbeti.com/micenei/armour5.htm ''The Greek Age of Bronze – Armour''].</ref> === Fiantraikany tamin' ny ady grika === Tsy voatery ho soratra masina nohajain' ny Grika fahiny ny tononkalon' i Hômera, indrindra ny ''Iliada'', nefa nanana anjara teo amin' ny fanabeazana sy ny fiainana ara-tsaina grika izy ireo. Araka an' i Lendon, tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-5 tal. J.K., dia mariky ny toerana ambony teo amin' ny fiaraha-monina ny fahaizana mitanisa tsianjery ny ''Iliada'' sy ny ''Odisey''.<ref>Lendon (2005), p. 36.</ref> Azo dinihina amin' ny lafiny telo ny fifandraisan' ny ady asehon' ny tononkalo sy ny ady grika tamin' ny vanim-potoana klasika: ny fomba fandaminana sy fitarihana ny ady, ny foto-kevitra momba ny ady, ary ny fomba fisainan' ny mpitari-tafika. Ady ifanaovan' ny mahery fo tsiroaroa no betsaka amin' ireo fifandonana tantaraina amin' ny an-tsipiriany ao amin' ny ''Iliada''. Araka ny famaritana nataon' i Lendon, dia misy filaharan-javatra miverimberina amin' ireny ady ireny, toy ny ao amin' ny ''Odisey'': mifanena amin' ny mahery fo iray tsy dia misongadina avy amin' ny ankilany ny mahery fo lehibe iray; ampahafantarina ilay mpifanandrina; mety hifampitahotra izy ireo; ary maty ilay mahery fo tsy dia misongadina. Matetika no esorin' ny mpandresy amin' ny faty ny fiarovan-tena sy ny fitaovam-piadiana entiny.<ref>Lendon (2005), pp. 22–23.</ref> Ohatra amin' izany ny fahafatesan' i Simoeisios eo an-tanan' i Ajax, zanak' i Telamon. Ao amin' ny andalana 4.473–483, araka ny dikan-tenin' i Lattimore, dia ampahafantarin' ny tantara fa zanak' i Anthemion i Simoeisios. Teraka teo amoron' ny renirano Simoeis izy, ka izany no niavian' ny anarany: nidina avy tany Ida ny reniny tamin' izay, rehefa niaraka tamin' ny ray aman-dreniny nikarakara andian' ondry. Mbola tanora izy no maty, ka tsy afaka namaly ny fikarakaran' ny ray aman-dreniny. Rehefa nandroso hiady izy dia notsatohan' i Ajax tamin' ny lefona teo akaikin' ny nonony havanana, ary nivoaka teo amin' ny sorony ny lohan-defona varahina.<ref>Homer, ''Iliad'' 4.473–483 Lattimore (1951), pp. 125–126.</ref> Ny iray amin' ny olana amin' ny fampitahana ny adin' ny mahery fo ao amin' ny ''Iliada'' sy ny ady grika tatỳ aoriana dia ny ady nataon' ny miaramila an-tongotra nitondra fitaovam-piarovana mavesatra, na ''hoplite'', izay nilahatra nifanizina tao amin' ny ''phalanx''. Tany aorian' ny ''Iliada'' vao hita tamin' ny tantara grika izany fomba fiady izany. Misy filazana miaramila milahatra amin' ny endrika mitovitovy amin' ny ''phalanx'' ao amin' ny tononkalo, nefa toa tsy mifanaraka amin' ny fomba fiady iarahan' ny andiany ny fanasongadinana ny ady ifanaovan' ny mahery fo tsirairay. Araka an' i Lendon anefa, dia nisy endrika herim-po koa tao amin' ny adin' ny ''phalanx'': ny fitazonan' ny miaramila ny toerana misy azy ao amin' ny laharana no nisolo ilay fifaninanana isam-batan' olona nanehoana herim-pon' ny lehilahy tao amin' ny tononkalo.<ref>Lendon (2005), p. 51.</ref> Ohatra amin' izany ny tantaran' ny adin' ny mpiady voafantina, izay niadian' ny lehilahy 300 avy any Sparta tamin' ny lehilahy 300 avy any Argos. Araka ilay tantara dia roa tamin' ny avy any Argos sy iray tamin' ny avy any Sparta sisa no tavela. Niverina nankany Argos ireo roa lahy mba hitatitra ny fandreseny, fa i Othryades, ilay avy any Sparta, kosa niverina nijoro teo amin' ny toerany tao amin' ny laharana, na dia naratra nahafaty aza. Nambaran' ny avy any Sparta ho azy ireo ny fandresena, satria ny fitazonan' ilay miaramilany farany ny toerany tao amin' ny ''phalanx'' no noraisiny ho fanehoana herim-po ambony indrindra.<ref>Herodotus, ''Histories'' 1.82.</ref> Miseho amin' ny tenin' i Hektôro amin' i Ajax koa ny fandavana ny fampiasana fitaka amin' ny ady. Ao amin' ny andalana 7.237–243, araka ny dikan-tenin' i Lattimore, dia milaza i Hektôro fa mahay miady eo anivon' ny fifandonan' ny soavaly sy manao ny fihetsika ilaina amin' ny ady. Na dia mahery aza i Ajax, dia tsy mikasa hanafika azy an-tsokosoko i Hektôro: aleony mifanatrika aminy ampahibemaso ka manandrana mamely azy amin' izany fomba izany.<ref>Homer, ''Iliad'' 7.237–243 Lattimore (1951), p. 174.</ref> Tsy ny fandavana fitaka ihany anefa no asehon' ny lovantsofina momba ny ady. Ao amin' ny ''Iliada'' dia misy andalana iresahan' ny mpitari-tafika toa an' i Agamemnôna sy Nestor ny fandaminana ny miaramila mba hahazoana tombony amin' ny fahavalo. Ao amin' ny tantaran' ny Ady tao Troasy manontolo kosa, ny hafetsen' ny Achaean tamin' ny fampiasana ny soavaly tao Troasy no nahazoany ny fandresena. Tsy ao amin' ny zava-mitranga tantarain' ny ''Iliada'' io, fa resahin' i Hômera ao amin' ny ''Odisey''. Araka an' i Lendon, teo amin' ny ady grika tatỳ aoriana dia nalaza tamin' ny fampiasana hafetsena ny mpitari-tafika avy any Sparta, ary fahaizana notadiavina tamin' ny mpitari-tafika izany. Nampirisika io fomba fitarihana io koa ny mpanoratra grika momba ny paikady miaramila.<ref>Lendon (2005), p. 240.</ref> Tsy naverina manontolo tamin' ny ady grika tatỳ aoriana ny fomba fiady asehon' ny tononkalon' i Hômera. Misy kosa ny fitohizan' ny soatoavina sy ny fomba fiady ary ny torohevitra sasany hita ao amin' izany.<ref>Lendon (2005).</ref> Milaza i Hans van Wees fa azo ampifandraisina amin' ny vanim-potoana voafaritra kokoa ny filazalazana ny ady ao amin' ny tononkalo, dia ny tapany voalohan' ny taonjato faha-7 tal. J.K.<ref>van Wees, Hans. ''Greek Warfare – Myth and Realities''. Bristol Classical Press. 2004. p.: 249.</ref> == Fiantraikany ara-javakanto sy ara-kolontsaina == Jereo koa: ny Adin' i Troasy eo amin' ny literatiora sy ny zavakanto. Nanjary fototry ny fampianarana tany Atena tamin' ny vanim-potoana klasika ny ''Iliada'' sy ny ''Odisey''.<ref>Lamberton (2020), p. 411.</ref> Tamin' ny faran' ny taonjato fahadimy talohan' i Kristy dia efa niely ny fahalalana ireo lahatsoratra roa ireo teo amin' ny tontolo grika fahiny.<ref>Kim (2020), p. 424.</ref> Araka ny filazan' i Gregory Nagy, manam-pahaizana momba ny tontolo grika sy rômana fahiny, dia nohajain' ny Grika fahiny ho vato fehizoron' ny sivilizasiônany ny ''Iliada'' nosoratan' i Hômera sy ny ''Odisey'' izay miara-dalana aminy.<ref>[https://www.uh.edu/~cldue/texts/introductiontohomer.html ''Heroes and the Homeric Iliad'']. daty nijerena voarakitra: 2025-12-04. tranonkala: www.uh.edu.</ref> Ho an' i James Boyd White, mpandalina literatiora, dia sady mamaritra kolontsaina iray ny ''Iliada'' no mitsikera ny fototra iorenan' izany kolontsaina izany.<ref>White, James B.. ''Homer's Argument with Culture''. ''Critical Inquiry''. 1981. boky: 7. laharana: 4. pp.: 707–725. <nowiki>ISSN 0093-1896</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1086/448127</nowiki>. <nowiki>JSTOR 1343146</nowiki>.</ref> Nahazo laza tany Grisia tamin' ny vanim-potoana klasika ny ''Iliada'', ary nitohy izany nandritra ny [[Vanim-potoana helenistika|vanim-potoana helenistika]], ny vanim-potoana rômana ary ny [[Empira Bizantina|vanim-potoana bizantina]]. Araka ny famintinana omen' i Lawrence Kim ny hevitry ny ankamaroan' ny mpikaroka, dia efa nisy tamin' ny endriny iray ny ''Iliada'' teo antenatenan' ny taonjato fahafito talohan' i Kristy. Tsy misy anefa fanondroana mivantana azy tamin' ny taona 650–550 talohan' i Kristy voatahiry, ary fanondroana ankolaka ao amin' ny literatiora ny ankamaroan' ny fanondroana azy.<ref>Kim (2020), p. 418–420.</ref> Nitombo ny lazany tamin' ny taonjato fahadimy talohan' i Kristy, nefa vitsy ny porofo ahafahana milaza fa efa nekena ho lahatsoratra fototra sy fakan-tahaka ao amin' ny asa soratra ampifandraisina amin' i Hômera izy sy ny ''Odisey'' tamin' izany fotoana izany.<ref>Kim (2020), p. 422.</ref> Araka ny filazan' i Kim momba ny taona 14–235 taorian' i Kristy, dia nahatratra ny faritra rehetra tao amin' ny Empira Rômana ny fitaoman' i Hômera, ary nisy sarivongana naneho ny ''Iliada'' ho toy ny olona.<ref>Kim (2020), p. 431.</ref> Anisan' ny lohahevitra nankafizin' ny mpanoratra tantara an-tsehatra grika fahiny ny Adin' i Troasy. Ny ''Oresteia'', tantara an-tsehatra telo mifampitohy nosoratan' i [[Aeschylus]], izay ahitana ny ''Agamemnon'', ny ''The Libation Bearers'' ary ny ''The Eumenides'', dia mitantara ny fiainan' i Agamemnôna taorian' ny niverenany avy tany an' ady. I Publius Baebius Italicus, mpikambana tao amin' ny Antenimieran-doholona rômana, no heverina ho nanoratra dikan-teny latina nohafohezina tamin' ny ''Iliada'', tokony ho tamin' ny taona 54–65 taorian' i Kristy. Antsoina hoe ''Ilias Latina'' na ''Homerus Latinus'' io asa soratra io, izay nambara taloha fa nosoratan' i Pindarus Thebaeus. Tsy dia novakina tany amin' ny Tandrefana nandritra ny Andro Antenatenany ny lahatsoratra grika niandohan' ny ''Iliada'', fa ny ''Ilias Latina'' kosa dia nianarana sy novakina betsaka ho lahatsoratra fototra tany an-tsekoly. Nirona tsy hatoky an' i Hômera koa ny olona tany amin' ny Tandrefana, satria noheveriny fa nananany ireo fitantarana momba ny Adin' i Troasy nosoratan' i Dares sy Dictys Cretensis, izay noheverina ho vavolombelona nanatrika ireo zava-nitranga; tamin' ny fijerin' ireo mpamaky dia akaiky kokoa ny fiainana andavanandro sy ny zava-misy ireo fitantarana ireo. Ireo fitantarana natao hosoka tamin' ny faraparan' ny Andro Taloha ireo no fototry ny tantaram-pitiavana sy zava-niainan' ny mpiady an-tsoavaly maro izay nahazo laza be tamin' ny [[Andro Antenatenany]], indrindra ireo nosoratan' i Benoît de Sainte-Maure sy Guido delle Colonne. Niteraka tantara maro hafa tamin' ny fiteny eorôpeana samihafa indray ireo, anisan' izany ny ''Recuyell of the Historyes of Troye'' tamin' ny taona 1473, izay boky voalohany natao pirinty tamin' ny teny anglisy. Anisan' ny fitantarana hafa novakina tamin' ny Andro Antenatenany koa ny famerenana ny tantara tamin' ny teny latina efa nisy hatramin' ny Andro Taloha, toy ny ''Excidium Troiae'', sy ireo asa soratra tamin' ny fiteny fampiasan' ny mponina, toy ny tantaran' i Troasy amin' ny teny islandey. Na dia tsy novakina aza i Hômera, dia mbola nanana toerana lehibe teo amin' ny kolontsaina ara-literatiora tamin' ny Andro Antenatenany sy ny fiheveran' ny olona ny maha-izy azy tany Eorôpa Andrefana ny tantaran' ny Adin' i Troasy. Nampifandray ny fiaviany tamin' ireo mahery fo tamin' izany ady izany ny ankamaroan' ny firenena sy ny fianakavian' andriana maro. Anisan' izany ny fitantarana fa ilay Troiana atao hoe Brutus no nanorim-ponenana tany Britain.<ref>Nennius. ''Historia Brittonum''. ''III. The History''. Fordham University Press. nampitaina tamin' ny: sourcebooks.fordham.edu. daty nijerena voarakitra: 4 July 2022. chapter-url: https://sourcebooks.fordham.edu/basis/nennius-full.asp.</ref> Efa nanao dikan-teny latina talohan' izany i Matius, ka nampiasa andalana misy singam-pandrefesana gadona enina, na ''hexameter''. Mbola misy sombiny amin' io dikan-teny io voatahiry.<ref>Conte, Gian Biagio; Most, Glenn W.; Fowler, Don P.; Conte, Gian Biagio; Conte, Gian Biagio; Fowler, Don; Solodow, Joseph B.. ''Latin literature: a history''. Johns Hopkins University Press. Baltimore, Md.. 1999. <nowiki>ISBN 978-0-8018-6253-3</nowiki>. fanontana: Paperbacks.</ref> Niverina nanana fiantraikany lehibe teo amin' ny kolontsaina eorôpeana ny asa soratr' i Hômera rehefa niverina ny fahalianana tamin' ny kolontsaina grika fahiny nandritra ny ''Renaissance'', vanim-potoan' ny fifohazana ara-kolontsaina tany Eorôpa. Nanomboka tamin' ny taonjato faha-15 no niverina tany Italia sy Eorôpa Andrefana ny lahatsoratra manontolon' ny ''Iliada'', indrindra tamin' ny alalan' ny dikan-teny latina sy ireo dikan-teny tamin' ny fiteny fampiasan' ny mponina. Araka ny filazan' i Suleyman al-Boustani, poety tamin' ny taonjato faha-19 izay nanao ny dikan-teny arabo voalohany tamin' ny ''Iliada'', dia mety ho niely be tamin' ny voalohandohan' ny Andro Antenatenany ny dikan-tenin' ilay tononkalo tamin' ny [[Fiteny siriaka|teny siriaka]] sy ny teny persiana antenatenany, na ''pahlavi''. I al-Boustani no nilaza fa i Theophilus of Edessa no nanao ilay dikan-teny siriaka. Araka ny filazany ihany, dia namaky na nihaino betsaka an' io dikan-teny io sy ny lahatsoratra grika niandohany ireo manam-pahaizana tao [[Bagdad|Baghdad]] tamin' ny fotoan' ny firoboroboan' ny [[Kalifata Abasida|Kalifata Abbasida]], nefa tsy niezaka nandika azy ho amin' ny teny arabo, fiteny ofisialin' ilay empira. Nilaza koa i al-Boustani fa ny ''Iliada'' no tononkalo epika manontolo voalohany voadika avy tamin' ny fiteny vahiny ho amin' ny teny arabo, rehefa navoaka tamin' ny taona 1904 ny dikan-teny feno nataony.<ref>Al-Boustani, Suleyman. ''الإلياذة''. Hindawi. 2012. pp.: 26–27. dikan' ny lohateny voarakitra: Iliad. <nowiki>ISBN 978-977-719-184-5</nowiki>.</ref> === Zavakanto anglisy === * Nampiasa ny fizotry ny tantara ao amin' ny ''Iliada'' ho akora nanoratany ny tantara an-tsehatra ''Troilus and Cressida'' i [[William Shakespeare]]. Nifantoka tamin' ny angano iray tamin' ny Andro Antenatenany anefa izy, dia ny fifankatiavan' i Troilus, zanak' i Priam mpanjakan' i Troasy, sy i Cressida, zanakavavin' i Calchas, ilay mpilaza ny hoavy troiana. Matetika sokajina ho hatsikana io tantara an-tsehatra io, ary mamadika ny fomba fijery nentim-paharazana momba ny zava-nitranga tamin' ny Adin' i Troasy: asehony ho kanosa i Akileosy, ho mpikarama an' ady vendrana sady tsy mieritreritra i Ajax, sy ny sisa. * Nanao sarivongana halimo mampiseho an' i Thetis mitondra ny fitafiana fiarovana vaovao ho an' i Akileosy i William Theed zokiny. I Hephaestus no nanamboatra izany fiarovana izany tamin' ny fanefena metaly. Naranty tao amin' ny ''Metropolitan Museum of Art'' (Tranombakoky ny Zavakanto ao an-tanàn-dehibe), any New York City, ilay sarivongana nanomboka tamin' ny taona 2013.<ref>[https://www.metmuseum.org/art/collection/search/239234 ''Thetis Transporting Arms for Achilles'']. Metropolitan Museum of Art. daty nijerena voarakitra: 4 July 2022.</ref> * Miresaka ny nahafantaran' i Robert Browning ny tantaran' ny ''Iliada'' fony izy mbola zaza sy ny fahafinaretana azony tamin' io tononkalo mitantara ny asan' ny mahery fo io ny tononkalony ''Development''. Resahiny ao koa ireo adihevitra tamin' ny androny momba izay nanoratra ny ''Iliada''.<ref>Browning, Robert. ''Asolando: Fancies and Facts''. Smith, Elder & Co.. London, England. 1890. pp.: 123–130. fiteny: en. fanontana: 1st.</ref> === Zavakanto tamin' ny taonjato faha-20 === * Nanoratra ny tononkalo miendrika tantara an-tsehatra ''Cassandra'' i Lesya Ukrainka tamin' ny 1901–1907, ka ny ''Iliada'' no niaingany. Mitantara ny fiainan' i Cassandra, vehivavy mpaminany, ilay asa. * Ny ''The fall of Troy'' (1911) dia sarimihetsika italiana tsy misy feo nataon' i [[Giovanni Pastrone]]. * Ny ''Achilles in the Trench'' dia tononkalo momba ny ady tamin' ny Ady Lehibe Voalohany. Nanoratra azy i Patrick Shaw-Stewart raha mbola niandry ny handefasana azy hiady tany Gallipoli. * Ny ''The Private Life of Helen of Troy'' (1925) dia boky nosoratan' i John Erskine. Ny fiainan' i Helen tatỳ aoriana tao Sparta, tamin' ny fotoana nanakaiky ny fanambadian' i Hermione, no ifantohany. Araka ny famakafakan' i Laurie Maguire, mampiasa teny maneso ny resaka ao amin' ilay boky, ary aseho ho olona mahay mifampiresaka sy mandinika ny tenany i Helen.<ref name = "Maguire">Maguire, Laurie. [https://books.google.com/books?id=ccjIPayRmvMC ''Helen of Troy: From Homer to Hollywood'']. ''Parodying Helen''. Wiley-Blackwell. 2009. p.: 183. <nowiki>ISBN 9781444308631</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 23 July 2026. chapter-url: https://books.google.com/books?id=ccjIPayRmvMC&q=%22In+1927%2C+Helen+received+her+first+film+treatment%22. publication-place: Chichester, West Sussex, [[Angletera|England]].</ref> * Ny ''The Private Life of Helen of Troy'' (1927) dia sarimihetsika hatsikana tsy misy feo notarihin' i [[Alexander Korda]].<ref name = "Review">Anna Tóth, Zsófia. [https://americanaejournal.hu/index.php/americanaejournal/article/download/46136/44664 ''Helen of Troy in Hollywood Review by Zsófia Anna Tóth'']. AMERICANA – E-Journal of American Studies in Hungary. [[Hôngria|Hungary]]. 2024. daty nijerena voarakitra: 23 July 2026.</ref> Araka ny famakafakan' i Laurie Maguire, na dia natao dokam-barotra ho fampifanarahana ny tantara nosoratan' i Erskine aza izy io, dia vitsy ny zavatra iombonan' izy roa. Miseho mandritra ny fotoana mialoha ny Adin' i Troasy kosa ny zava-mitranga ao amin' ilay sarimihetsika, saingy mitovitovy amin' ny an' ilay boky ny fomba fitantarany sy ny fanehoany ireo mpandray anjara fototra.<ref name = "Maguire" /> * Ny ''The Queen of Sparta'' (1931) dia sarimihetsika maharitra 80 minitra, mitantara zava-bitan' ny mahery fo, ary natao tamin' ny tetibola kely. Orinasa italiana no namokatra azy tany Hollywood, ary fampifanarahana tsy manaraka akaiky ny ''Iliada'' izy io.<ref>Winkler, Martin M.. [https://books.google.com/books?id=tDv2znATTy4C ''Troy: From Homer's Iliad to Hollywood Epic'']. ''13: The Trojan War on Screen: An Annotated Filmography''. John Wiley & Sons. 2007. p.: 205. <nowiki>ISBN 9781405178549</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 23 July 2026. chapter-url: https://books.google.com/books?id=tDv2znATTy4C&q=%22La+regina+di+Sparta%22%22dysfunctional%22&pg=PR7.</ref> * Nanoratra ny lahatsoratra famakafakana ''The Iliad or the Poem of Force'' i Simone Weil tamin' ny 1939, fotoana fohy taorian' ny nanombohan' ny [[Ady Lehibe Faharoa]]. Ao amin' io lahatsoratra io, dia mandinika ny fomba anehoan' ny ''Iliada'' fa ny fampiasana hery tafahoatra amin' ny ady dia mampietry na ny iharam-pahavoazana na ny mpanafika ho toy ny andevo sy milina mandeha ho azy tsy misaina i Weil.<ref>Lawrence, Bruce B.; Karim, Aisha. ''On Violence – A Reader''. Duke University Press. 2008. p.: 377. <nowiki>ISBN 978-0-8223-3769-0</nowiki>.</ref> * Ny ''The Golden Apple'' dia tantara an-tsehatra misy hira tao Broadway tamin' ny 1954. I John Treville Latouche no nanoratra ny lahateny sy ny tononkira, ary i Jerome Moross no namorona ny mozika. Fampifanarahana malalaka ny ''Iliada'' sy ny ''Odisey'' izy io, ka nafindra tao amin' ny [[Washington|fanjakan' i Washington]], any [[Etazonia]], ny zava-mitranga, tamin' ireo taona taorian' ny ady nifanaovan' i Espaina sy Etazonia. Ny ''Iliada'' no nanome aingam-panahy ny zava-mitranga ao amin' ny fizarana voalohany, ary ny ''Odisey'' kosa ny ao amin' ny fizarana faharoa. * Ny ''Helen of Troy'' (1956) dia sarimihetsika notarihin' i [[Robert Wise]]. Araka ny famakafakan' i Zsófia Anna Tóth, asongadiny fa tsy tompon' andraikitra tamin' ny fakana an-keriny azy i Helen.<ref name = "Review" /> * Nanomboka nanoratra ny tononkalo ''War Music'' i Christopher Logue tamin' ny 1959, ho fanatanterahana asa nampanaovina azy ho an' ny fampielezam-peo. Fitantarana miainga amin' ny ''Iliada'' izy io, fa tsy fandikana azy. Nanohy niasa tamin' ilay tononkalo i Logue mandra-pahafatiny tamin' ny 2011. Araka ny filazan' i Tom Holland, anisan' ny asa literera miavaka indrindra taorian' ny ady izy io. Nisy fiantraikany tamin' i Kae Tempest sy Alice Oswald ilay tononkalo; i Oswald kosa nilaza fa mamoaka eo amin' izao tontolo izao hery ara-tsehatra efa hadino izy io.<ref>Logue, Christopher. ''War Music, an account of Homer's Iliad''. ''Introduction by Christopher Reid''. Faber & Faber. 2015. <nowiki>ISBN 978-0-571-31449-2</nowiki>.</ref> * Ny ''opera'' (tantara an-tsehatra atao amin' ny hira sy mozika) ''King Priam'', nosoratan' i Michael Tippett, dia niainga tamin' ny ''Iliada'' nefa tsy nanaraka azy akaiky. Tamin' ny 1962 no nanaovana ny fampisehoana azy voalohany. * Ny ''The Fury of Achilles'' (1962) dia sarimihetsika italiana notarihin' i [[Marino Girolami]], ary i Akileosy no ifantohany. Fohy noho ny kinova voalohany amin' ny roapolo minitra eo ho eo ny kinova nosoloina feo anglisy. Tsy tafiditra ao amin' io kinova anglisy io ireo seho momba ny Soavaly Troiana, ary mifarana aorian' ny namonoan' i Akileosy an' i Hektôro ilay izy.<ref>Sipiläinen, Mirke. [https://urn.fi/URN:NBN:fi:jyu-202306133738 ''Friend, Lover, Cousin: The Portrayal of Achilles and Patroclus' relationship in the adaptations of the Iliad in 1920-2020'']. 31 May 2023. p.: 34. daty nijerena voarakitra: 23 July 2026. tranonkala: University of Jyväskylä.</ref> * Ny tantara ''Cassandra'' (1983), nosoratan' i Christa Wolf, dia mamerina mandinika ny ''Iliada''. I Cassandra no mpitantara ao amin' ilay tantara nosoratan' i Wolf, ary ny eritreriny fotoana fohy talohan' ny namonoan' i Clytemnestra azy no ampandrenesina ny mpamaky. Ny fomba fijery manohana ny zon' ny vehivavy no entin' ilay mpitantara mandinika io ady io sy ny ady amin' ny ankapobeny. Miaraka amin' ny tantaran' i Cassandra ny lahatsoratra famakafakana efatra natolotr' i Wolf nandritra ny ''Frankfurter Poetik-Vorlesungen'' (lahateny momba ny famoronana literera any Frankfurt) tamin' ny 1982. Asehon' ireo lahatsoratra ireo ny olana nodinihin' i Wolf amin' ny maha-mpanoratra azy sy amin' ny famerenany manoratra io tantara efa anisan' ny lova literera io. Asehon' izy ireo koa ny fiforonan' ilay tantara tamin' ny alalan' ny vakitenin' i Wolf sy ny diany tany Grisia. * Ny ''Men in Aida'' (1983), nosoratan' i David Melnick, dia asa ao amin' ny firehan' ny literatiora ''postmodern'', izay mametraka fanontaniana amin' ny fomba fanoratra efa mahazatra. Ny boky voalohan' ny ''Iliada'' no averiny soratana amin' ny alalan' ny fandikana mifototra amin' ny fitoviam-peo: ny feon' ny teny tany am-boalohany no arahiny, fa tsy ny heviny, ka lasa tantara hatsikana mihoa-pampana miseho ao amin' ny trano fandroana ilay lahatsoratra. Mifandray amin' ny fiandohan' ny tononkalo amin' ny teny grika, «μῆνιν ἄειδε», soratana amin' ny abidy latina hoe ''mínin áeide'' (izany hoe «Hirao ny hatezerana»), ny lohateniny. * Ny ''The Firebrand'', tantara nosoratan' i Marion Zimmer Bradley tamin' ny 1987, dia mamerina mitantara ny zava-nitranga araka ny fomba fijerin' i Kassandra, andriambavy tao Troasy sady mpaminany voaozon' i [[Apôlôna (andriamanitra)|Apollo]]. === Kolontsaina malaza ankehitriny === * Mitantara indray ny angano momba ny Adin' i Troasy ny andian-tantara an-tsary ''Age of Bronze'', nosoratan' i Eric Shanower sy navoakan' ny ''Image Comics'' (trano famoahana tantara an-tsary), izay nanomboka tamin' ny 1998.<ref>Eric Shanower, ''A Thousand Ships'' (2001, <nowiki>ISBN 1-58240-200-0</nowiki>); —. ''Sacrifice'' (2004, <nowiki>ISBN 1-58240-360-0</nowiki>); —. ''Betrayal, Part One'' (2008, <nowiki>ISBN 978-1-58240-845-3</nowiki>)</ref> * Navoaka tamin' ny 2003 ny ''Ilium'', tantara foronina ara-tsiansa mivelatra be nataon' i Dan Simmons ho fampifanarahana ny ''Iliada'' sady ho fanomezam-boninahitra azy. Nahazo ny loka Locus ho an' ny tantara foronina ara-tsiansa tsara indrindra tamin' ny 2004 izy io.<ref>[https://www.worldswithoutend.com/novel.asp?ID=56 Ilium|WWEnd], ''worldswithoutend.com'', retrieved 2 February 2025</ref><ref name="WWE-2004">[http://www.worldswithoutend.com/books_year_index.asp?year=2004 ''2004 Award Winners & Nominees'']. ''Worlds Without End''. daty nijerena voarakitra: 2009-07-16.</ref> * Ny ''Helen of Troy'' (2003) dia tantara mitohy fohy amin' ny fahitalavitra, izay mitantara avy amin' ny fomba fijerin' i Menelaus. Ny fiantraikan' i Helen tamin' ireo olona nanodidina azy no ifantohany, fa ny Adin' i Troasy amin' ny ankapobeny kosa no tontolo iavian' ilay tantara.<ref>Santos Muñoz, Yalitza Y.. [https://scholar.uprm.edu/entities/publication/da9bdcce-88ed-4c87-a84e-a179f9365dad ''The Ripple Effect: Mirror Images of Helen of Troy'']. 2012. p.: 50. daty nijerena voarakitra: 23 July 2026. tranonkala: University of Jyväskylä.</ref> * Fampifanarahana an-tsarimihetsika tsy manaraka akaiky ny ''Iliada'' ny ''Troy'' (2004). Samy nisy ny hevitra nankasitraka sy ny nitsikera azy; 133 tapitrisa dolara monja ny vola niditra tamin' ny fampisehoana azy tao [[Etazonia]], raha 185 tapitrisa dolara ny tetibolany.<ref>[http://edition.cnn.com/2005/US/10/10/past.profile.troy/ ''"Troy" a mediocre epic - Oct 10, 2005'']. October 10, 2005. daty nijerena voarakitra: March 15, 2018. datin' ny tahiry: March 16, 2018. toetry ny rohy voarakitra: dead. tranonkala: CNN.com. [https://web.archive.org/web/20180316023921/http://edition.cnn.com/2005/US/10/10/past.profile.troy/ rohy tahiry voarakitra].</ref> Raha ny tsena iraisam-pirenena kosa no jerena, dia nahomby ara-barotra ilay sarimihetsika, ka nahatratra 497 tapitrisa dolara ny vola niditra maneran-tany.<ref>[http://www.boxofficemojo.com/alltime/world/ ''All Time Worldwide Box Office Grosses'']. tranonkala: boxofficemojo.com.</ref> * Mitantara indray ny ''Iliada'' amin' ny endrika tantara foronina ny ''The Rage of Achilles'' (2009), nosoratan' i Terence Hawkins, mpanoratra avy any [[Etazonia]] sady mpanorina ny ''Yale Writers' Conference'' (fihaonamben' ny mpanoratra ao Yale). Fiteny maoderina, izay maneho mivantana sy amin' ny antsipiriany ny herisetra indraindray, no ampiasainy. Ny teôrian' i Julian Jaynes momba ny saina lazaina fa manana ampahany roa sy ny fanontaniana raha tena nitranga teo amin' ny tantara ny Adin' i Troasy no fototra niaingan' ilay tantara foronina. Asehony ho lehilahy tena nisy ireo mpandray anjara; ao amin' ilay tantara, amin' ny endrika fahitana na fandrenesana zavatra tsy misy eo ivelany (''hallucinations'') na feo mandidy ihany no isehoan' ireo andriamanitra amin' izy ireo, mandritra ny fiovana tampoka sy mampanaintaina mankany amin' ny fahatsiarovan-tena tena maoderina. * Namorona ny ''An Iliad'', tantara an-tsehatra maharitra 100 minitra lalaovin' olona iray, i Lisa Peterson sy Denis O'Hare. Ny dikan-tenin' i Robert Fagles no fototr' izy io, ary natao ho an' ny ''New York Theatre Workshop'' (fikambanana mpanatontosa teatra ao New York) ilay asa. Tao amin' ny ''Seattle Repertory Theatre'' (teatra ao Seattle) no nisehoany voalohany tamin' ny 2010. Tamin' io taona io ihany dia nasehon' ny ''McCarter Theatre'' (teatra McCarter) tao Princeton, New Jersey, izy io, talohan' ny nanombohan' ny fampisehoana azy tao New York tamin' ny 2012.<ref>Jones, Kenneth. [https://playbill.com/article/denis-ohare-and-stephen-spinella-alternate-in-nyc-premiere-of-an-iliad-spinella-begins-feb-17-com-187609 ''Denis O'Hare and Stephen Spinella Alternate in NYC Premiere of An Iliad; Spinella Begins Feb. 17'']. 17 February 2012. daty nijerena voarakitra: 20 April 2026. magazine: Playbill. Gans, Andrew. [https://playbill.com/article/stephen-spinella-to-star-in-mccarter-theatre-centers-an-iliad-com-172539 ''Stephen Spinella to Star in McCarter Theatre Center's An Iliad'']. 11 October 2010. daty nijerena voarakitra: 20 April 2026. magazine: Playbill.</ref> I David Wenham no nandray ny anjara fototra tamin' ny fampisehoana ilay tantara ho an' ny ''Sydney Theatre Company'' (orinasa mpanatontosa teatra ao Sydney) tamin' ny 2026.<ref>[https://sydneytheatre.shorthandstories.com/an-iliad/index.html "''An Iliad''"], program notes, Sydney Theatre Company</ref> * Ny ''Memorial'' (2011),<ref> Oswald, Alice. [http://www.faber.co.uk/work/memorial/9780571274161/ ''Memorial – An Excavation of the Iliad'']. Faber & Faber. 2011. <nowiki>ISBN 978-0-571-27416-1</nowiki>. datin' ny tahiry: 6 June 2012. [https://web.archive.org/web/20120606191424/http://faber.co.uk/work/memorial/9780571274161/ rohy tahiry voarakitra]. </ref> izay amboaran-tononkalo fahenina nosoratan' i Alice Oswald, dia miainga amin' ny ''Iliada'', saingy miala amin' ny endriny amin' ny maha-tononkalo mitantara azy. Mifantoka amin' ireo mpandray anjara voatonona anarana tsirairay izay voalaza fa maty ao amin' ilay tononkalo izy io, ka manokana fahatsiarovana ho azy ireo amin' izany.<ref> Holland, Tom. [http://www.newstatesman.com/books/2011/10/homer-achilles-iliad-miller-2 ''The Song of Achilles by Madeline Miller / Memorial by Alice Oswald. Surfing the rip tide of all things Homeric'']. London. 17 October 2011. daty nijerena voarakitra: 1 June 2012. datin' ny tahiry: 23 May 2021. [https://web.archive.org/web/20210523130310/https://www.newstatesman.com/books/2011/10/homer-achilles-iliad-miller-2 rohy tahiry voarakitra]. magazine: New Statesman. </ref><ref name="kellaway20111002"> Kellaway, Kate. [https://www.theguardian.com/books/2011/oct/02/memorial-alice-oswald-review ''Memorial by Alice Oswald – review'']. ''The Observer''. London. 2 October 2011. daty nijerena voarakitra: 1 June 2012. </ref><ref> Higgins, Charlotte. [https://www.theguardian.com/books/2011/oct/28/song-achilles-madeline-miller-iliad ''The Song of Achilles by Madeline Miller, and more – review'']. ''The Guardian''. London. 28 October 2011. daty nijerena voarakitra: 1 June 2012. </ref> Tafiditra tao amin' ny lisitra fohy nifantenana izay hahazo ny loka T. S. Eliot ny ''Memorial'' tamin' ny Oktobra 2011.<ref> Flood, Alison. [https://www.theguardian.com/books/2011/oct/20/ts-eliot-prize-2011-shortlist ''TS Eliot prize 2011 shortlist revealed'']. ''The Guardian''. London. 20 October 2011. daty nijerena voarakitra: 1 June 2012. </ref> Araka ny tatitr' i Florence Waters sy Alison Flood anefa, nesorin' i Oswald tamin' ilay lisitra fohy ny boky tamin' ny Desambra 2011.<ref> Waters, Florence. [https://www.telegraph.co.uk/culture/books/booknews/8938343/Poet-withdraws-from-TS-Eliot-prize-over-sponsorship.html ''Poet withdraws from TS Eliot prize over sponsorship'']. ''The Telegraph''. London. 6 December 2011. daty nijerena voarakitra: 13 February 2012. datin' ny tahiry: 10 January 2022. toetry ny rohy voarakitra: live. fidirana voarakitra: subscription. [https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/culture/books/booknews/8938343/Poet-withdraws-from-TS-Eliot-prize-over-sponsorship.html rohy tahiry voarakitra]. </ref><ref> Flood, Alison. [https://www.theguardian.com/books/2011/dec/06/alice-oswald-withdraws-ts-eliot-prize ''Alice Oswald withdraws from TS Eliot prize in protest at sponsor Aurum'']. ''The Guardian''. London. 6 December 2011. daty nijerena voarakitra: 13 February 2012. </ref> Nambarany fa ny ahiahiny momba ny fanarahan' ireo mpanohana ny loka ny fitsipika ara-pitondran-tena no antony nisintonany ny boky.<ref> Oswald, Alice. [https://www.theguardian.com/commentisfree/2011/dec/12/ts-eliot-poetry-prize-pulled-out ''Why I pulled out of the TS Eliot poetry prize?'']. ''The Guardian''. London. 12 December 2011. daty nijerena voarakitra: 13 February 2012. </ref> * Ny ''The Song of Achilles'',<ref>Miller, Madeline. ''The Song of Achilles''. Bloomsbury. 2011. <nowiki>ISBN 978-1-4088-1603-5</nowiki>.</ref> tantara foronina voalohany nosoratan' i Madeline Miller ary navoaka tamin' ny 2011, dia mitantara ny fiarahan' i Akileosy sy Patroclus niaina tamin' ny fahazazany sy tamin' izy ireo mpifankatia sy miaramila. Nahazo ny loka ho an' ny vehivavy mpanoratra tantara foronina tamin' ny 2012 ilay boky. Ny ''Iliada'' sy ny sanganasan' ny mpanoratra hafa tamin' ny Andro Taloha, toa an' i Statius, [[Ôvidio|Ovid]] ary [[Virgil]], no fototra niaingany.<ref>Ciabattari, Jane. [http://www.thedailybeast.com/articles/2012/03/20/madeline-miller-discusses-the-song-of-achilles.html ''Madeline Miller Discusses The Song of Achilles'']. 21 March 2012. daty nijerena voarakitra: 1 June 2012. tranonkala: The Daily Beast.</ref> * Nosoratan' i Emily Hauser, manam-pahaizana momba ny kolontsaina tamin' ny Andro Taloha sady mpahay tantara, tamin' ny 2016 ny ''For the Most Beautiful''.<ref>Hauser, Emily. ''For the Most Beautiful''. Penguin Books. 2016. <nowiki>ISBN 978-1-784-16065-4</nowiki>.</ref> Mitantara ny fiainan' i Chryseis sy Briseis amin' ny alalan' ny tenin' izy ireo ihany ilay boky. * Mitantara ny vokatry ny faharavan' i Troasy amin' ny alalan' ny fomba fijery sy ny tenin' ireo vehivavy voakasik' izany ny ''A Thousand Ships'',<ref>Haynes, Natalie. ''A Thousand Ships''. Pan Macmillan. 2019. <nowiki>ISBN 978-1-509-83621-5</nowiki>.</ref> tantara foronina nosoratan' i Natalie Haynes tamin' ny 2019. Tafiditra tao amin' ny lisitra fohy nifantenana izay hahazo ny loka ho an' ny vehivavy mpanoratra tantara foronina tamin' ny 2020 izy io.<ref>[https://nataliehaynes.com/books/a-thousand-ships ''Natalie Haynes – A Thousand Ships'']. daty nijerena voarakitra: 1 February 2025. datin' ny tahiry: 1 February 2025. toetry ny rohy voarakitra: dead. tranonkala: nataliehaynes.com. [https://web.archive.org/web/20250201121526/https://nataliehaynes.com/books/a-thousand-ships rohy tahiry voarakitra].</ref><ref>[https://www.womensprize.com/announcing-the-2020-womens-prize-for-fiction-shortlist/ ''Announcing the 2020 Women's Prize for Fiction shortlist'']. 31 March 2020. daty nijerena voarakitra: 1 February 2025. tranonkala: womensprize.com.</ref> * Tao anatin' ny fahalianany nitohy tamin' ny fitantarana an-tsoratra ireo angano tamin' ny Andro Taloha no namoahan' i Stephen Fry ny ''Troy'' tamin' ny 2020.<ref>Fry, Stephen. ''Troy''. Penguin Books. 2020. <nowiki>ISBN 978-0-241-42458-2</nowiki>.</ref> Nanjary be mpitia ilay boky satria nanome fomba mora kokoa hamakiana ireo angano grika.<ref>Dutta, Shomit. [https://www.the-tls.co.uk/classics/troy-stephen-fry-shmoit-dutta ''Troys for girls and boys'']. The Times Literary Supplement. 8 January 2021. daty nijerena voarakitra: 1 February 2025.</ref> * Namoaka ny ''The Silence of the Girls''<ref>Barker, Pat. ''The Silence of the Girls''. Penguin Books. 2019. <nowiki>ISBN 978-0-241-98320-1</nowiki>.</ref> tamin' ny 2018 sy ny ''The Women of Troy''<ref>Barker, Pat. ''The Women of Troy''. Penguin Books. 2022. <nowiki>ISBN 978-0-241-98833-6</nowiki>.</ref> tamin' ny 2021 i Pat Barker. Samy mitantara indray ny tantaran' ireo vehivavy tsy nahazo naneho ny feony tao amin' ny ''Iliada'' ireo boky roa ireo, ary samy nahazo fankasitrahan' ny mpitsikera. Nampidirin' ny ''The Guardian'' tao amin' ny lisitry ny boky tsara indrindra tamin' ny taonjato faha-21 ny ''The Silence of the Girls''.<ref>[https://www.theguardian.com/books/2019/sep/21/best-books-of-the-21st-century ''The 100 best books of the 21st century'']. ''The Guardian''. 21 September 2019. daty nijerena voarakitra: 1 February 2025.</ref> === Siansa === Nanoratra boky roa i Jonathan Shay, mpitsabo aretin-tsaina: ''Achilles in Vietnam: Combat Trauma and the Undoing of Character'' (1994)<ref>Shay, Jonathan. ''Achilles in Vietnam: Combat trauma and the undoing of character''. Scribner. 1994. <nowiki>ISBN 978-0-684-81321-9</nowiki>.</ref> sy ''Odysseus in America: Combat Trauma and the Trials of Homecoming'' (2002).<ref>Shay, Jonathan; ''Odysseus in America – Combat Trauma and the Trials of Homecoming'', New York, Scribner, 2002, <nowiki>ISBN 978-0-7432-1157-4</nowiki></ref> Ao amin' ireo boky ireo, dinihiny ny fikorontanana noho ny strès pôstraomatika (na aretin-tsaina mety hitranga aorian' ny zava-nitranga tena nampihorohoro na nandratra mafy ara-tsaina; ''posttraumatic stress disorder'' amin' ny teny anglisy), ka ampitahainy amin' ny fanehoana ny ady sy ny fiverenana an-tanindrazana ao amin' ny ''Iliada'' sy ny ''Odisey'' ny zavatra niainan' ireo miaramila efa niady resahiny.<ref>Shay, J. ''Learning about combat stress from Homer's Iliad''. ''Journal of Traumatic Stress''. 1991. boky: 4. laharana: 4. pp.: 561–579. <nowiki>DOI 10.1002/jts.2490040409</nowiki>.</ref> Anisan' ny lohahevitra resahiny ao amin' ireo boky roa ireo koa ny ratra amin' ny faharesen-dahatra momba ny tsara sy ny ratsy (''moral injury'').<ref>Maguen, S.; Litz, B. T.. [http://www.ptsd.va.gov/professional/newsletters/research-quarterly/v23n1.pdf ''Moral injury in veterans of war'']. ''PTSD Research Quarterly''. 2012. boky: 23. laharana: 1. pp.: 1–6.</ref> == Fanehoana ny vehivavy sy ny lehilahy == Mandinika ny fanehoana ny vehivavy ao amin' ny dikan-tenin' ny tononkalon' i Hômera i Sophie Davidson sy Briana King, samy amin' ny fomba famakafakany avy.<ref name=":8">Sophie Davidson. [https://blue-stocking.org.uk/2024/04/26/emily-wilsons-iliad-myth-translation-and-gender-in-the-homeric-epics/ ''Emily Wilson's Iliad: Myth, Translation, and Gender in the Homeric Epics'']. 2024-04-26. daty nijerena voarakitra: 2026-05-09. tranonkala: Bluestocking Oxford.</ref><ref name=":6">King, Briana. [https://thersites-journal.de/index.php/thr/article/view/279 ''Un-silencing the Girls: Critical Classical Reception in Feminist Retellings of Greek Myths'']. ''Thersites. Journal for Transcultural Presences & Diachronic Identities from Antiquity to Date''. 2024-12-09. boky: 19. laharana: thersites. Journal for Transcultural Presences & Diachronic Identities from Antiquity to Date, Vol. 19 (2024): Fantastic antiquities and where to find them. Ancient worlds in (post-)modern novels (ed. M. Heinemann, A. Weiß & C. Walde). pp.: 8–46. fiteny: en. <nowiki>ISSN 2364-7612</nowiki>. <nowiki>DOI 10.34679/thersites.vol19.279</nowiki>.</ref> Asehon' ny tantara indrindra ho toy ny fananana sarobidy ny vehivavy, ka miteraka fifandirana ny fifaninanana hahazo azy ireo: i Helen no anton' ny ady, ary ny fifanolanana momba ireo andevo vavy Briseis sy Chryseis no mampifanditra an' i Akileosy sy Agamemnôna.<ref name=":9" /> Anisan' ny tantara averina soratana amin' ny fomba fijerin' ny vehivavy iharan' ny fampahoriana ny ''Iliada''. Ampiasaina ho sehatra handinihana indray ny toeran' ny vehivavy sy ny lehilahy tamin' ny Andro Taloha ny Adin' i Troasy. Ao amin' ny tantara foronina nosoratany tamin' ny 1983, i Christa Wolf, mpanoratra avy any Alemaina Atsinanana, dia mitantara izany amin' ny fomba fijerin' i Cassandra, fa i Pat Barker kosa mampiasa ny fomba fijerin' i Briseis. Matetika ireo fanoratana indray ireo no mametra-panontaniana momba ireo toetra raisina ho filamatry ny lehilahy, sady mandinika ny herisetra atao amin' ny vehivavy mandritra ny ady.<ref>Lesser, Rachel. [https://cupola.gettysburg.edu/classfac/28 ''Ancient and Modern Voices of Briseis: A Feminist Critique'']. ''Classical Receptions Journal''. 2025-06-21. boky: 17. laharana: 3. pp.: 236–251. <nowiki>DOI 10.1093/crj/claf002</nowiki>.</ref> <ref name=":9">[https://pjes.edu.pl/wp-content/uploads/2021/04/PJES_6-1_3_Tuhin_Shuvra_Sen.pdf ''Summoning the Voices of the Silenced: Pat Barker's The Silence of the Girls, a Feminist Retelling of Homer's The Iliad''].</ref><ref>[https://www.ebsco.com/ ''Cassandra by Christa Wolf | Literature and Writing | Research Starters | EBSCO Research'']. fiteny: en. daty nijerena voarakitra: 2026-05-10. tranonkala: EBSCO.</ref><ref name=":6" /> Nanomboka teo antenatenan' ny taompolo 2000, dia nanjary sampan-karazan-dahatsoratra be mpamaky ny fanoratana indray ny angano fahiny amin' ny fomba fijerin' ny vehivavy iray ao amin' ny tantara.<ref>[https://huskiecommons.lib.niu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2453&context=studentengagement-honorscapstones ''Feminist Retellings of Homer's The Odyssey, 2005-2022''].</ref> <ref>Shaffi, Sarah. [https://www.theguardian.com/books/2023/mar/24/two-sides-to-a-story-why-feminist-retellings-are-filling-our-bookshelves ''Two sides to a story: why feminist retellings are filling our bookshelves'']. ''The Guardian''. 2023-03-24. fiteny: en-GB. <nowiki>ISSN 0261-3077</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 2026-05-19.</ref><ref>[https://grattanstreetpress.com/2024/09/17/the-enduring-popularity-of-mythological-retellings/ ''The Enduring Popularity of Mythological Retellings'']. 2024-09-17. fiteny: en-AU. daty nijerena voarakitra: 2026-05-19. tranonkala: Grattan Street Press.</ref> <ref>Lou, Jo. [http://www.electricliterature.com/9-feminist-retellings-of-mythology ''10 Feminist Retellings of Mythology'']. 2021-01-05. fiteny: en-US. daty nijerena voarakitra: 2026-05-19. tranonkala: Electric Literature.</ref> Miova arakaraka ny dikan-teny koa ny fomba anehoana ny vehivavy. Ao amin' ny boky fahatelo, andalana faha-180, dia manome tsiny ny tenany i Helen rehefa miresaka amin' i Priam rafozany. Izao ny teny grika: <span lang="grc">δαὴρ αὖτ᾽ ἐμὸς ἔσκε κυνώπιδος, εἴ ποτ᾽ ἔην γε.</span> Misy teny midika ara-bakiteny hoe manana tarehin' alika (''dog-faced'') ao. Araka ny famakafakan' i Amritesh Mukherjee, dia teny fanaratsiana vehivavy no nampiasain' ireo mpandika teny lehilahy telo manaraka hisoloana azy:<ref name="Mukherjee">Mukherjee, Amritesh. [https://writingwomen.co/the-violence-of-translation-rewritings-of-empire-caste-and-patriarchy/ ''The Violence of Translation: Rewritings of Empire, Caste and Patriarchy'']. daty nijerena voarakitra: 2026-05-10. tranonkala: Writing Women.</ref><ref name=":8" /> * Lattimore: "Once my kinsman, slut that I am. Did this ever happen?" * Fagles: "…and he used to be my kinsman, whore that I am! There was a world … or was it all a dream?" * Rieu: "…my brother-in-law once, slut that I am – unless all that was a dream." Eto, ny ''slut'' dia ompa milaza vehivavy ho mpijangajanga, ary ny ''whore'' dia midika hoe mpivaro-tena sady ampiasaina ho ompa manaratsy vehivavy.<ref name="Mukherjee" /> Raha ampitahaina amin' ireo, dia manakaiky kokoa ny hevitra ara-bakiteny ary mampiasa teny mitovy na vehivavy na lehilahy no resahina ireo dikan-teny roa tatỳ aoriana, samy nataon' ny vehivavy, araka ireo famakafakana momba ny dikan-teny ireo:<ref name="Mukherjee" /><ref>[https://www.phillyvoice.com/the-iliad-new-tanslation-emily-wilson-penn-professor-homer/ ''Penn professor, the first woman to translate 'The Odyssey' into English, now breathes new life into 'The Iliad&#39;'']. 2023-10-02. fiteny: english. daty nijerena voarakitra: 2026-05-10. tranonkala: PhillyVoice.</ref> * Alexander (2015): "He was my brother-in-law, dog-faced as I am—if that ever happened." * Wilson (2023): "…his brother, the former husband of my dog-face self—if any of these things took place at all." Rehefa niresaka momba ireo dikan-teny teo aloha i Wilson, dia nilaza fa ampiasaina amin' ny lehilahy iray koa ilay teny grika, saingy tsy mitovy ny teny nosafidin' ireo mpandika teny ireo rehefa i Agamemnôna no tenenina. Izao ny fanazavany tamin' ny teny anglisy: "Unlike me, none of these translators use the same term when Achilles is insulting Agamemnon; Lattimore, for instance, has Achilles say, 'You with the dog's eyes,' not 'Agamemnon, you slut!'"<ref>Wilson, Emily. [https://www.washingtonpost.com/books/2023/09/20/emily-wilson-iliad-translation-terms/ ''Perspective | Emily Wilson on 5 crucial decisions she made in her 'Iliad' translation'']. ''The Washington Post''. 2023-09-20. fiteny: en-US. <nowiki>ISSN 0190-8286</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 2026-05-10.</ref> == Dikan-teny anglisy == Jereo ny lahatsoratra lehibe: Dikan-teny anglisy ny sanganasan' i Hômera. [[File:Iliad1660Frontis.jpg|thumb|upright=1.20|Pejin-dohatenin' ny fanontana ny ''Iliada'' tamin' ny 1660, nataon' i Wenceslas Hollar tamin' ny teknika fanaovana sokitra; John Ogilby no nandika ilay boky.]] [[File:Iliad editions.jpg|thumb|Santionany amin' ny dikan-teny sy ny fanontana ny ''Iliada'' amin' ny teny anglisy.]] Namoaka tsikelikely ny fandikany ny ''Iliada'' i George Chapman, nanomboka tamin' ny 1598. Nampiasa andininy lava misy vaninteny efatra ambin' ny folo izy, karazana gadon-tononkalo fitantarana antsoina hoe ''fourteeners''. Araka ny ''The Oxford Guide to English Literature in Translation'', malalaka tsara ireo andininy ireo ka mahazaka ny haingom-pitenenana rehetra ampiasain' i Hômera, miaraka amin' ny hafa nampian' ilay mpandika teny sy ny fanazavana anaty fononteny. Manana hery ara-pandaha-teny lehibe izy ireo rehefa mahomby indrindra, toy ny amin' ny fandavan' i Akileosy ireo iraka ao amin' ny boky fahasivy amin' ny ''Iliada''.<ref name=":7">''The Oxford Guide to English Literature in Translation''.</ref> (p. 351) Vetivety dia nahazo toerana ho anisan' ny sanganasa fototra amin' ny tononkalo anglisy io dikan-teny io. Tao amin' ny teny fampidirana ny dikan-teniny manokana, dia nidera ny fahasahiana sy ny hafanam-pon' ny dikan-tenin' i Chapman i Pope. Nampitahainy tamin' izay mety ho nosoratan' i Hômera fony mbola tsy tonga tamin' ny fahamatorana ara-tsaina izany.<ref>Gutting, Edward. [https://bmcr.brynmawr.edu/1999/1999.10.14/ ''Chapman's Homer – The Iliad'']. ''Bryn Mawr Classical Review''. 14 October 1999. daty nijerena voarakitra: 1 February 2025.</ref> Nidera an' i Chapman tao amin' ny sonetany ''On First Looking into Chapman's Homer'' (1816) i [[John Keats]].<ref>Keats, John. [https://www.poetryfoundation.org/poems/44481/on-first-looking-into-chapmans-homer ''On First Looking into Chapman's Homer'']. Poetry Foundation. daty nijerena voarakitra: 1 February 2025.</ref> Anisan' ny fanontana voalohany nasiana fanamarihana manazava ny dikan-tenin' i John Ogilby tamin' ny tapaky ny taonjato faha-17. Ny dikan-tenin' i Alexander Pope tamin' ny 1715 kosa dia nampiasa andininy miara-droa misy rima, samy ahitana vondrona gadona iambika dimy, izany hoe vaninteny tsy misy tsindrim-peo arahin' ny vaninteny misy tsindrim-peo, averina indimy (''heroic couplet''). Araka ny ''The Oxford Guide to English Literature in Translation'', dikan-teny nanjary sanganasa fototra izy io ary niainga tamin' ireo dikan-teny rehetra nialoha azy.<ref name=":7" /> (p. 352) Tahaka ny an' i Chapman, dia sanganasa lehibe amin' ny tononkalo ihany koa izy, na dia tsy jerena ho fandikan-teny aza. Ny fanontan' i William Cowper tamin' ny 1791 dia nampiasa andininy tsy misy rima, saingy misy vondrona gadona iambika dimy isaky ny andininy (''blank verse''), araka ny fomban' i Milton. Nahazo fankasitrahana izy io noho ny fitoviany akaiky kokoa amin' ny teny grika noho ny dikan-tenin' i Chapman sy Pope. Tao amin' ny teny fampidirany, dia nilaza i Cowper, araka izao fandikana amin' ny teny malagasy izao: «Tsy nisy nesoriko; tsy nisy noforoniko.» Tao amin' ireo lahateny ''On Translating Homer'' (1861), dia niresaka ny olana amin' ny fandikan-teny sy ny fandikana hevitra rehefa avadika amin' ny teny anglisy ny ''Iliada'' i Matthew Arnold. Raha nandinika ireo dikan-teny nisy tamin' ny 1861 izy, dia nanavaka toetra fototra efatra ao amin' ny tononkalon' i Hômera izay tokony ho voatazon' ny mpandika teny. Voalohany, mailaka indrindra ny fizotrany. Faharoa, tsotra sy mivantana indrindra ny fivoaran' ny fisainana sy ny fomba ilazana azy, na amin' ny firafitry ny fehezanteny izany na amin' ny teny ampiasaina. Fahatelo, tsotra sy mivantana indrindra koa ny votoatin' ny fisainana, izany hoe ny zavatra resahina sy ny hevitra. Farany, mendri-kaja indrindra ny fanehoana azy. Rehefa avy nandinika ireo rafitra gadona nampiasain' ny mpandika teny teo aloha i Arnold, dia nanohana ny handikana ny ''Iliada'' amin' ny fiteny manokana ampiasaina amin' ny tononkalo, sady hampiasa andininy misy vondrona gadona enina (''hexameter''), tahaka ny tononkalo niandohana. Araka ny ''The Oxford Guide to English Literature in Translation'', na dia sarotra ampiasaina aza io rafitra io, dia nisy fanandramana enina farafahakeliny handikana manontolo ny ''Iliada'' na ny ''Odisey'' tamin' izany; tamin' ny 1945 ny farany. Mety ho ny an' i J. Henry Dart tamin' ny 1862, izay natao ho valin' ny hevitr' i Arnold, no mikoriana mora indrindra amin' izy ireny.<ref name=":7" /> (p. 354) Tamin' ny 1870, ny poeta amerikanina William Cullen Bryant dia namoaka dikan-teny tamin' ny andininy tsy misy rima misy vondrona gadona iambika dimy. Nofaritan' i Van Wyck Brooks ho tsotra sy mahatoky ny tononkalo niandohana izany. Navoakan' i Longmans tamin' ny 1898 ny dikan-tenin' i Samuel Butler. Nianatra ny teny sy ny kolontsaina grika ary latina fahiny tao amin' ny Oniversiten' i Cambridge i Butler, ary nahazo diplaoma tamin' ny 1859.<ref>[http://www.joh.cam.ac.uk/iliad-1898 ''The Iliad (1898)'']. Cambridge University. daty nijerena voarakitra: 16 June 2016. toetry ny rohy voarakitra: dead. tranonkala: St John's College.</ref> Maro ny dikan-teny anglisy nivoaka nanomboka tamin' ny 1950: * Ny dikan-tenin' i Richmond Lattimore (1951) dia manaraka tsirairay ny andininy niandohana, ary mampiasa andininy misy tsindrim-peo fototra enina nefa malalaka ny firafiny. Matetika tsy mifanaraka amin' ny fomba fiteny anglisy mahazatra ny teny ampiasainy, ary matetika koa misy endrika tranainy. Ny dikan-tenin' i Robert Fitzgerald (tao amin' ny andiana boky ''Oxford World's Classics'', 1974) kosa dia mampiasa andininy fohy kokoa, izay iambika ny ankamaroany, izany hoe mifototra amin' ny fifandimbiasan' ny vaninteny tsy misy tsindrim-peo sy ny vaninteny misy tsindrim-peo. Maro koa ny fanondroana an-kolaka ireo tononkalo anglisy taloha ao aminy. * Sahisahy kokoa noho i Lattimore i Robert Fagles (tao amin' ny andiana boky ''Penguin Classics'', 1990) sy Stanley Lombardo (1997) tamin' ny fampidirana fomba fiteny amerikanina akaiky kokoa ny fampiasa tamin' ny androny, mba hampitana ny fomba fitenin' i Hômera izay manaraka fomban-drazana sy mamerimberina raikipitenenana. Ny dikan-tenin' i Rodney Merrill (navoakan' ny ''University of Michigan Press'', na Trano famoaham-bokin' ny Oniversiten' i Michigan, 2007) dia mampiasa andininy anglisy mitovitovy amin' ny rafitra gadona misy vondrona enina amin' ny tononkalo niandohana (''dactylic hexameter''). Ao amin' io rafitra grika io, ny vondrona fototra dia vaninteny lava iray arahin' ny vaninteny fohy roa, miaraka amin' ny fanoloana avelan' ilay rafitra; tsy isan' ny tsindrim-peo enina fotsiny izany. * Ny dikan-tenin' i Stephen Mitchell tamin' ny 2011 dia niainga tamin' ny lahatsoratra grika niandohana mba hanolorana dikan-teny amin' ny teny anglisy nohavaozina, ary misy teny fampidirana amin' ny an-tsipiriany. * Nandika ny ''Iliada'' i Peter Green tamin' ny 2015, ary navoakan' ny ''University of California Press'' (Trano famoaham-bokin' ny Oniversiten' i Kalifornia) izany.<ref>Homerus. ''The Iliad''. University of California Press. Oakland, California. 2016. mpandika (anarana): Green. mpandika (fanampin' anarana): Peter. <nowiki>ISBN 978-0-520-28141-7</nowiki>. fanontana: First Paperback Printing.</ref> * Tamin' ny 2015 no namoahan' i Caroline Alexander ny dikan-teny anglisy feno voalohany nataon' ny vehivavy.<ref>Wolff, Karl. [http://www.nyjournalofbooks.com/book-review/iliad-new ''The Iliad: A New Translation by Caroline Alexander'']. toetry ny rohy voarakitra: dead. magazine: New York Journal of Books.</ref> * Ny dikan-tenin' i Emily Wilson tamin' ny 2023 dia mampiasa andininy misy vondrona gadona iambika dimy tsy misy rima.<ref>Williams, Rowan. [https://www.newstatesman.com/culture/books/2023/09/homers-history-violence-the-iliad ''Homer's history of violence'']. 6 September 2023. fidirana voarakitra: subscription. magazine: New Statesman.</ref><ref>Homer. ''The Iliad''. W. W. Norton & Company. 2023. mpandika (anarana): Wilson. mpandika (fanampin' anarana): Emily. <nowiki>ISBN 978-1-324-00180-5</nowiki>.</ref> == Sora-tanana == Maherin' ny 2000 ny sora-tanana mirakitra ny sanganasan' i Hômera.<ref>Bird, Graeme D.. ''Multitextuality in the Homeric Iliad – The Witness of the Ptolemaic Papyr''. Center for Hellenic Studies. 2010. <nowiki>ISBN 978-0-674-05323-6</nowiki>.</ref> Anisan' ireo sora-tanana ireo: * Rom. Bibl. Nat. gr. 6 + Matriti. Bibl. Nat. 4626, izay natao teo anelanelan' ny taona 870 sy 890; * Venetus A = Venetus Marc, 822, tamin' ny taonjato faha-10; * Venetus B = Venetus Marc, 821, tamin' ny taonjato faha-11; * Sora-tanana Ambrosiana an' ny ''Iliada''; * Papiry Oxyrhynchus 20; * Papiry Oxyrhynchus 21; * Codex Nitriensis, sora-tanana izay nofafana ny soratra teo aloha ka nampiasaina hanoratana soratra vaovao indray ilay akora nanoratana azy (''palimpsest''); * papiry hita tany amin' ny faritr' i El Bahnasa, ao amin' ny faritanin' i Minya, izay mirakitra andalana avy amin' ny boky faharoan' ny ''Iliada'' nosoratan' i Hômera.<ref>Radley, Dario. [https://archaeologymag.com/2026/04/roman-cemetery-in-minya-reveals-golden-tongues/ ''Roman cemetery in Egypt reveals golden tongues, mummies, and rare Iliad papyrus'']. 2026-04-19. fiteny: en-US. daty nijerena voarakitra: 2026-04-20. tranonkala: Archaeology News Online Magazine.</ref><ref>Papadopoulos, Kosta. [https://greekcitytimes.com/2026/04/20/papyrus-of-greek-epic-iliad-discovered-inside-egyptian-mummy/ ''Papyrus Of Greek Epic Iliad Discovered Inside Egyptian Mummy Greek City Times'']. 2026-04-20. fiteny: en-GB. daty nijerena voarakitra: 2026-04-20. tranonkala: Greek City Times.</ref> == Jereo koa == * Saron-tavan' i Agamemnôna * Fitoviana eo amin' ny ''Aeneid'' nosoratan' i Virgil sy ny ''Iliada'' ary ny ''Odisey'' nosoratan' i Hômera * Heinrich Schliemann * Dikan-teny anglisy amin' ny sanganasan' i Hômera * Fitantarana indray ny angano grika * Sanganasa mifototra amin' ny ''Iliada'' == Fanamarihana == <references group="fanamarihana" /> == Loharano == <references /> === Boky sy lahatsoratra nampiasaina === * Alexopoulou, Marigo. ''The homecoming pattern in Greek tragedy''. University of Glasgow. 2003. type: PhD. * ''Herodotus – The Histories''. Penguin Books. 1975. mpamoaka (anarana): Burn. mpamoaka (fanampin' anarana): A. R.. mpamoaka faharoa (anarana): de Sélincourt. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Aubrey. <nowiki>ISBN 0-14-051260-8</nowiki>. daty niandohana voarakitra: 1954. * Davison, John A.. [https://archive.org/details/companiontohomer0000alan ''A Companion to Homer'']. ''The Transmission of the Text''. Macmillan. London / New York. 1962. pp.: 215–233. mpamoaka (anarana): Wace. mpamoaka (fanampin' anarana): Alan J.. mpamoaka faharoa (anarana): Stubbings. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Frank H.. * Erbse, Hartmut. ''Scholia Graeca in Homeri Iliadem (Scholia vetera)''. Walter de Gruyter. Berlin. 1969. boky: 1. mpamoaka (anarana): Erbse. mpamoaka (fanampin' anarana): Hartmut. fiteny: la. <nowiki>ISBN 978-3-11-002558-3</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1515/9783110844788</nowiki>. * Erp Taalman Kip, A. Maria van. ''The Gods of the "Iliad" and the Fate of Troy''. ''Mnemosyne''. August 2000. boky: 53. pp.: 385–402. <nowiki>DOI 10.1163/156852500510679</nowiki>. <nowiki>JSTOR 4433117</nowiki>. number: 4. * ''The Greek Epic Cycle and its Ancient Reception: A Companion''. Cambridge University Press. 2015. mpamoaka (anarana): Fantuzzi. mpamoaka (fanampin' anarana): Marco. mpamoaka faharoa (anarana): Tsagalis. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Christos. <nowiki>ISBN 978-110701259-2</nowiki>. * ''The Cambridge Companion to Homer''. Cambridge University Press. 2006. mpamoaka (anarana): Fowler. mpamoaka (fanampin' anarana): Robert. <nowiki>ISBN 978-0511998935</nowiki>. * Frobish, T. S.. ''An Origin of a Theory – A Comparison of Ethos in the Homeric Iliad with That Found in Aristotle's Rhetoric''. ''Rhetoric''. 2003. boky: 22. pp.: 16–30. <nowiki>DOI 10.1207/S15327981RR2201_2</nowiki>. <nowiki>S2CID 44483572</nowiki>. number: 1. * ''Homer, The Iliad''. Penguin Books. 1987. mpamoaka (anarana): Hammond. mpamoaka (fanampin' anarana): M.. * Hornblower. ''The Returning Hero: nostoi and Traditions of Mediterranean Settlement''. ''Introduction''. Oxford University Press. 2018. pp.: 22–76. mpamoaka (anarana): Hornblower. mpamoaka (fanampin' anarana): Simon. mpamoaka faharoa (anarana): Biffis. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Giulia. <nowiki>ISBN 978-0198811428</nowiki>. * ''The Iliad by Homer''. University of Chicago Press. Chicago. 1951. mpandika (anarana): Lattimore. mpandika (fanampin' anarana): Richmond. * Lendon, J. E.. ''Soldiers and Ghosts – A History of Battle in Classical Antiquity''. Yale University Press. New Haven, CT. 2005. * Lesser, Rachel H.. ''Desire in the Iliad: The Force That Moves the Epic and Its Audience''. Oxford University Press. Oxford. 2022. <nowiki>ISBN 9780192866516</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1093/oso/9780192866516.001.0001</nowiki>. * Liu, Delin. ''Research on Fate, Gods, and Mortals in the Iliad''. ''Journal of Humanities, Arts and Social Science''. 2024. boky: 8. pp.: 560–567. <nowiki>DOI 10.26855/jhass.2024.03.002</nowiki>. number: 3. * Moore, C. H.. ''Prophecy in the Ancient Epic''. ''Harvard Studies in Classical Philology''. 1921. boky: 32. pp.: 99–175. <nowiki>DOI 10.2307/310716</nowiki>. <nowiki>JSTOR 310716</nowiki>. * Morrison, J. V.. ''"Kerostasia", the Dictates of Fate, and the Will of Zeus in the "Iliad"''. ''Arethusa''. Spring 1997. boky: 30. pp.: 273–296. <nowiki>DOI 10.1353/are.1997.0008</nowiki>. <nowiki>JSTOR 44578099</nowiki>. number: 2. * Homer. ''Iliad''. Harvard University Press. Cambridge, Massachusetts. 1999. boky: I, Books 1–12. mpamoaka (anarana): Wyatt. mpamoaka (fanampin' anarana): William F.. mpandika (anarana): Murray. mpandika (fanampin' anarana): Augustus Taber. <nowiki>ISBN 978-0-674-99579-6</nowiki>. daty niandohana voarakitra: 1924. series: Loeb Classical Library 170. * Homer. ''Iliad''. Harvard University Press. Cambridge, Massachusetts. 1999. boky: II, Books 13–24. mpamoaka (anarana): Wyatt. mpamoaka (fanampin' anarana): William F.. mpandika (anarana): Murray. mpandika (fanampin' anarana): Augustus Taber. <nowiki>ISBN 978-0-674-99580-2</nowiki>. daty niandohana voarakitra: 1925. series: Loeb Classical Library 170. * [https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-guide-to-homer/36C797F24ABA3D78394B293A797E846A ''The Cambridge Guide to Homer'']. Cambridge University Press. February 2020. mpamoaka (anarana): Pache. mpamoaka (fanampin' anarana): Corinne Ondine. <nowiki>ISBN 9781139225649</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1017/9781139225649</nowiki>. ** Kim, Lawrence (2020). ''Homer in Antiquity''; Corinne Ondine Pache (mpamoaka), ''The Cambridge Guide to Homer'', pp. 415–434. ** Lamberton, Robert (2020). ''Part III – Homer in the World: Introduction''; Corinne Ondine Pache (mpamoaka), ''The Cambridge Guide to Homer'', pp. 411–414. * Tsagalis, Christos C.. ''Homer in Performance: Rhapsodes, Narrators, and Characters''. ''Performance Contexts for Rhapsodic Recitals in the Archaic and Classical Periods''. University of Texas Press. Austin. 2018. pp.: 27–75. mpamoaka (anarana): Ready. mpamoaka (fanampin' anarana): Jonathan L.. mpamoaka faharoa (anarana): Tsagalis. mpamoaka faharoa (fanampin' anarana): Christos C.. <nowiki>ISBN 978-1-4773-1603-0</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1515/9783110981384-018</nowiki>. * West, Martin L.. ''Studies in the Text and Transmission of the Iliad''. K. G. Saur. Munich / Leipzig. 2001. mpamoaka (anarana): West. mpamoaka (fanampin' anarana): Martin L.. <nowiki>ISBN 978-3-598-73005-4</nowiki>. <nowiki>DOI 10.1515/9783110963120</nowiki>. == Boky sy lahatsoratra fanampiny == * De Jong, Irene (2012), ''Iliad – Book XXII'', Cambridge University Press, <nowiki>ISBN 978-0-521-70977-4</nowiki> * Dunn, Daisy. [https://www.britishmuseum.org/blog/who-was-homer ''Who was Homer?'']. British Museum. 2020. daty nijerena voarakitra: 2 February 2025. * Edwards, Mark W.; Geoffrey Kirk, ''[https://books.google.com/books?id=-sKGGd1JuqoC The Iliad – A Commentary: Volume V, Books 17–20]'', Cambridge University Press, 1991, <nowiki>ISBN 0-521-30959-X</nowiki> * Edwards, Mark W.; Richard Janko; Geoffrey Kirk, ''[https://books.google.com/books?id=JojMmQEACAAJ The Iliad – A Commentary: Volume IV, Books 13–16]'', Cambridge University Press, 1992, <nowiki>ISBN 0-521-28171-7</nowiki> * Fox, Robin Lane. ''Travelling Heroes – Greeks and their myths in the epic age of Homer''. Allen Lane. 2008. <nowiki>ISBN 978-0-7139-9980-8</nowiki>. * Barbara Graziosi, Haubold, Johannes; ''Iliad – Book VI'', Cambridge University Press, 2010, <nowiki>ISBN 978-0-521-87884-5</nowiki> * Kouroupis, Georgios; Tsiplakos, Ioannis. ''The Iliad – honour and glory in Wilios''. Akritas. 2022. <nowiki>ISBN 978-618-84202-9-8</nowiki>. * Geoffrey Kirk, ''[https://books.google.com/books?id=TguHR9k8DQ8C The Iliad – A Commentary: Volume I, Books 1–4]'', Cambridge University Press, 1985, <nowiki>ISBN 0-521-23709-2</nowiki> * Geoffrey Kirk, ''[https://books.google.com/books?id=4ZdxbCe84z0C The Iliad – A Commentary: Volume II, Books 5–8]'', Cambridge University Press, 1990, <nowiki>ISBN 0-521-23710-6</nowiki> * Hainsworth, Bryan; Geoffrey Kirk, ''[https://books.google.com/books?id=URaInQEACAAJ The Iliad – A Commentary: Volume III, Books 9–12]'', Cambridge University Press, 1993, <nowiki>ISBN 0-521-23711-4</nowiki> * Mueller, Martin. [https://archive.org/details/iliad0000muel ''The Iliad'']. Allen & Unwin. 1984. <nowiki>ISBN 0-04-800027-2</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. * Nagy, Gregory. [http://www.press.jhu.edu/books/nagy/BofATL/toc.html ''The Best of the Achaeans'']. Johns Hopkins University Press. 1979. <nowiki>ISBN 0-8018-2388-9</nowiki>. daty nijerena voarakitra: 20 July 2006. datin' ny tahiry: 17 February 2015. [https://web.archive.org/web/20150217125451/http://www.press.jhu.edu/books/nagy/BofATL/toc.html rohy tahiry voarakitra]. * Page, Denys Lionel. ''History and the Homeric Iliad''. University of California Press. 1959. * Powell, Barry B.. [https://archive.org/details/homer00powe ''Homer'']. Blackwell's. 2004. <nowiki>ISBN 978-1-4051-5325-6</nowiki>. fidirana voarakitra: registration. * Nicholas Richardson, Geoffrey Kirk, ''The Iliad – A Commentary: Volume VI, Books 21–24'', Cambridge University Press, 1993, <nowiki>ISBN 0-521-30960-3</nowiki> * Seaford, Richard. ''Reciprocity and Ritual''. Oxford University Press. 1994. <nowiki>ISBN 0-19-815036-9</nowiki>. * Judith Thurman, ''[https://www.newyorker.com/magazine/2023/09/18/emily-wilson-profile "Mother Tongue: How Emily Wilson makes Homer modern"]'', ''The New Yorker'', 18 September 2023, pp.&nbsp;46–53. Lahatsoratra lava momba ny fandikan' i Emily Wilson ny sanganasan' i Homer. * West, Martin. [https://books.google.com/books?id=fIp0RYIjazQC ''The East Face of Helicon'']. Oxford University Press. 1997. <nowiki>ISBN 0-19-815221-3</nowiki>. == Rohy ivelany == [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Iliad Sary sy tahiry momba ny Iliad ao amin’ ny Wikimedia Commons] [https://en.wikisource.org/wiki/The_Iliad ''The Iliad'' ao amin’ ny Wikisource anglisy] [https://el.wikisource.org/wiki/Ιλιάς ''Ἰλιάς'' amin’ ny teny grika ao amin’ ny Wikisource] * [https://ftl.toolforge.org/cgi-bin/ftl?st=wp&su=Iliad&library=OLBP Boky azo vakina an-tserasera] * [https://ftl.toolforge.org/cgi-bin/ftl?st=wp&su=Iliad Tahiry ao amin’ ny tranomboky] * [https://ftl.toolforge.org/cgi-bin/ftl?st=wp&su=Iliad&library=0CHOOSE0 Tahiry ao amin’ ny tranomboky hafa] * [https://standardebooks.org/ebooks/homer/the-iliad/william-cullen-bryant ''The Iliad'', nadikan' i William Cullen Bryant] * [https://librivox.org/search?title=The+Iliad&author=HOMER&reader=&keywords=&genre_id=0&status=all&project_type=either&recorded_language=&sort_order=catalog_date&search_page=1&search_form=advanced ''The Iliad'', boky rakipeo azon’ ny besinimaro ampiasaina ao amin’ ny LibriVox] * Dikan-teny maro amin' ny ''Iliada'' ao amin' ny ''Project Gutenberg'' (Tetikasa Gutenberg): ** [http://www.gutenberg.org/ebooks/51355 ''The Iliad of Homer''], nadikan' i George Chapman, ao amin' ny ''Project Gutenberg'' ** [http://www.gutenberg.org/ebooks/6130 ''The Iliad of Homer''], nadikan' i Alexander Pope, ao amin' ny ''Project Gutenberg'' ** [http://www.gutenberg.org/ebooks/16452 ''The Iliad of Homer''], nadikan' i William Cowper, ao amin' ny ''Project Gutenberg'' ** [http://www.gutenberg.org/ebooks/22382 ''The Iliad of Homer''], nadikan' i Theodore Alois Buckley, ao amin' ny ''Project Gutenberg'' ** [http://www.gutenberg.org/ebooks/6150 ''The Iliad of Homer''], nadikan' i Edward, Earl of Derby, ao amin' ny ''Project Gutenberg'' ** [http://www.gutenberg.org/ebooks/3059 ''The Iliad of Homer''], nadikan' i Andrew Lang, Walter Leaf ary Ernest Meyers, ao amin' ny ''Project Gutenberg'' ** [http://www.gutenberg.org/ebooks/2199 ''The Iliad of Homer''], nadikan' i Samuel Butler, ao amin' ny ''Project Gutenberg'' * [http://data.perseus.org/citations/urn:cts:greekLit:tlg0012.tlg001.perseus-eng2:1.1-1.39 ''Iliad''], ao amin' ny ''Perseus Digital Library'' (Tranomboky nomerika Perseus), miaraka amin' ny dikan-tenin' i Murray sy Butler ary rohy mankany amin' ny fanazavana momba ny angano sy ny fitsipi-pitenenana * [https://bitbucket.org/ben-crowell/ransom/src/master/README.md ''Iliad'']: ny lahatsoratra grika miaraka amin' ny dikan-tenin' i Buckley, lisitry ny voambolana, fanamarihana ary famakafakana ireo endrika ara-pitsipi-pitenenana sarotra * [http://moebio.com/iliad/ ''Gods, Achaeans and Troyans'']. Fampisehoana an-tsary azo ifandraisana momba ny fivoaran' ny anjara toeran' ny olona ao amin' ny ''The Iliad'' sy ny fifandraisan' izy ireo * [https://web.archive.org/web/20210520042345/http://www.iliadtranslation.com/The-Iliad-About.html Fanazavana momba ny toe-javatra manodidina ny tantara, ny fizotran' ny tantara, ny lohahevitra, ny mpanoratra ary ny olana amin' ny fandikan-teny], nataon' i Herbert Jordan, izay nandika ny tononkalo tamin' ny 2008 * [http://www.mccunecollection.org/Iliad%20of%20Homer.html Sary nataon' i Flaxman ho an' ny ''Iliad''] * [http://www.shmoop.com/iliad/ ''The Iliad''] [https://web.archive.org/web/20140815083712/http://www.shmoop.com/iliad/ tahiry tamin’ ny 15 August 2014]: torolalana ho an' ny fandalinana, lohahevitra, teny nalaina ary fitaovana ho an' ny mpampianatra * [http://daten.digitale-sammlungen.de/0005/bsb00050607/images/index.html?fip=193.174.98.30&id=00050607&seite=1 Dika nomerika mitahiry ny endriky ny pejin' ny fanontana voalohany (''editio princeps'') amin' ny ''Iliad'' amin' ny teny grikan' i Hômera, navoakan' i Demetrios Chalkokondyles, ao amin' ny ''Bayerische Staatsbibliothek'' (Tranombokim-panjakana bavariana)] [[:Sokajy:Boky]] [[:Sokajy:Angano grika]] t5g89w5twk5964thojspjjxffcu2njf 0 302620 1153334 2026-11-07T01:32:26Z ~2026-53342-25 41238 Pejy noforonina tamin'ny « {{infobox olona |sary=08.16 副總統特使團出席巴拉共和國新任總統貝尼亞就職典禮及相關慶祝活動 (cropped).jpg |anarana=Pedro Alliana |teraka= 19 Febroary 1974 |toerana = [[Pilar, Ñeembucú]] |maty= |firenena={{Paragoay}} |mpiaraka= |asa= * [[mpanao politika]] |taona niasàna= }} '''Hércules Pedro Lorenzo Alliana Rodríguez''' (teraka tamin'ny 19 Febroary 1974 tao Pilar, Ñeembucú) dia mpanao politika paragoaiana izay mitana ny to... » 1153334 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=08.16 副總統特使團出席巴拉共和國新任總統貝尼亞就職典禮及相關慶祝活動 (cropped).jpg |anarana=Pedro Alliana |teraka= 19 Febroary 1974 |toerana = [[Pilar, Ñeembucú]] |maty= |firenena={{Paragoay}} |mpiaraka= |asa= * [[mpanao politika]] |taona niasàna= }} '''Hércules Pedro Lorenzo Alliana Rodríguez''' (teraka tamin'ny 19 Febroary 1974 tao Pilar, Ñeembucú) dia mpanao politika paragoaiana izay mitana ny toeran'ny Filohan'ny Repoblikan'i Paragoay nanomboka ny 6 Novambra 2026. Talohan'izay, izy dia solombavambahoaka tao {{Paragoay}} nanomboka ny taona 2013 ka hatramin'ny 2023; nitana ny toeran'ny Filohan'ny Antenimieram-pirenena paragoaiana izy teo anelanelan'ny taona 2019 sy 2022, filohan'ny [[Partido Colorado|Antoko Colorado]] teo anelanelan'ny taona 2015 sy 2023, ary governoran'ny departemantan'i Ñeembucú teo anelanelan'ny taona 2008 sy 2013. == Filohan'i Paroagoay == {|border="1" align="center" style="border: 10px solid #0; background-color:#FFFFFF" |-align="center" bgcolor="DDEEFF" !nodimbiasany ![[Sary:Flag_of_Paraguay.svg|40px]] Filohan'i [[Paragoay]] faha-53 !mpandimby |-align="center" | [[Santiago Peña]]<br/> 2023-2026 || [[Pedro Alliana]]<br/> 2026- || |-bgcolor="#DDEEFF" |- |} == Jereo koo == {{CLEFDETRI:Alliana, Pedro}} {{commonscat}} [[pt:Alliana, Pedro]] [[sokajy:mpanao politika paragoaiana]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1974]] [[Sokajy:Filohan'i Paragoay]] [[Sokajy:Antoko Colorado]] e73ds5lrd2ixbujpvkgxf7dhnykaeqh 1153335 1153334 2026-11-07T01:33:24Z ~2026-53342-25 41238 1153335 wikitext text/x-wiki {{infobox olona |sary=08.16 副總統特使團出席巴拉共和國新任總統貝尼亞就職典禮及相關慶祝活動 (cropped).jpg |anarana=Pedro Alliana |teraka= 19 Febroary 1974 |toerana = [[Pilar, Ñeembucú]] |maty= |firenena={{Paragoay}} |mpiaraka= |asa= * [[mpanao politika]] |taona niasàna= }} '''Hércules Pedro Lorenzo Alliana Rodríguez''' (teraka tamin'ny 19 Febroary 1974 tao Pilar, Ñeembucú) dia mpanao politika paragoaiana izay mitana ny toeran'ny Filohan'ny Repoblikan'i Paragoay nanomboka ny 6 Novambra 2026. Talohan'izay, izy dia solombavambahoaka tao {{Paragoay}} nanomboka ny taona 2013 ka hatramin'ny 2023; nitana ny toeran'ny Filohan'ny Antenimieram-pirenena paragoaiana izy teo anelanelan'ny taona 2019 sy 2022, filohan'ny [[Partido Colorado|Antoko Colorado]] teo anelanelan'ny taona 2015 sy 2023, ary governoran'ny departemantan'i Ñeembucú teo anelanelan'ny taona 2008 sy 2013. == Filohan'i Paroagoay == {|border="1" align="center" style="border: 10px solid #0; background-color:#FFFFFF" |-align="center" bgcolor="DDEEFF" !nodimbiasany ![[Sary:Flag_of_Paraguay.svg|40px]] Filohan'i [[Paragoay]] faha-53 !mpandimby |-align="center" | [[Santiago Peña]]<br/> 2023-2026 || [[Pedro Alliana]]<br/> 2026- || |-bgcolor="#DDEEFF" |- |} == Jereo koo == {{CLEFDETRI:Alliana, Pedro}} {{commonscat}} [[pt:Alliana, Pedro]] [[sokajy:mpanao politika paragoaiana]] [[sokajy:Teraka tamin'ny taona 1974]] [[Sokajy:Filohan'i Paragoay]] [[Sokajy:Partido Colorado]] 5tw5kwcwnvfadpi3gazlqm3q4wkgfqy