Википедий mhrwiki https://mhr.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D3%B1%D2%A5_%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B%D0%BA MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Медиа Лӱмын ыштыме Каҥашымаш Пайдаланыше Пайдаланышын каҥашымашыже Википедий Википедийын каҥашымашыже Файл Файл шотышто каҥашымаш MediaWiki Обсуждение MediaWiki Кышкар Кышкар шотышто каҥашымаш Полшык Полшык шотышто каҥашымаш Категорий Категорий шотышто каҥашымаш TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 0 3597 204057 179978 2026-11-02T00:30:34Z InternetArchiveBot 11975 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 204057 wikitext text/x-wiki {{Палыме еҥ |лӱм = Аркадий Афанасьевич Васинкин |оригинал лӱм = Аркадий Васинкин |сӱрет = |сӱретын лопкытшо = 250px |возымаш = |шочмаш дене лӱм = Аркадий Афанасьевич Васинкин |тыршымаш алан = [[серызе]], [[шанчызе]], [[йылмызе]], [[туныктышо]], [[литературовед]], [[литератур критик]] |шочын = 30.07.1950 |шочмо вер = [[Марий АССР]], [[Марий Тӱрек кундем]], [[Лӱсэҥер]] ял |гражданство = {{Флагификаций|Совет Ушем}}<br /> {{Флагификаций|Россий империй}} |подданство = |колен = 15.01.2008 |колымо вер = [[Йошкар-Ола]] ола |ача = |ава = |пелаш = |йоча-влак = |чап пӧлек да премий = |сайт = |Commons = }} '''Аркадий Васинкин''' (Аркадий Афанасьевич Васинкин), ({{Шочын|1950|07|30}}, [[Марий АССР]], [[Марий Тӱрек кундем]], [[Лӱсэҥер]] ял — {{Колен|15|01|2008}}, [[Йошкар-Ола]] ола) — [[марий]] [[серызе]], [[шанчызе]], [[йылмызе]], [[туныктышо]], [[литературовед]], [[литератур критик]], [[шанче кандидат|филологий шанче кандидат]], [[Россий Серызе-влак ушем]]ын йыжъеҥже (колымыжо деч вара) (2008). == Илыш корныжо == Аркадий Васинкин [[1950]] ий [[30 сӱрем|сӱрем тылзын 30-шо кечынже]] [[Марий АССР]] [[Марий Тӱрек кундем]] [[Лӱсэҥер]] ялыште туныктышо ешыште шочын. Ачаже ӱмыржӧ мучко шочмо школыштыжо пашам ыштен, йот йылмым пеш сайын пален, аваже самырыкше годым пеш тале комсомол пашаеҥ лийын, колхозышто бригадирлан коштын. [[Оршанка|Оршанкыcе]] туныктышо-влакым ямдылыше училищым тунем пытарен. Вараже шочмо Арбор школышто туныкташ толын. Тунамак школ директор тудлан икымше тӱҥалтыш классым тыгай шомак дене пуа: {{Cquote| Туныкто лудаш, возаш, шотлаш. Икымше кече дечак классым кидыш нал, {{comment|тӱшкаш|коллективыш}} чумыро. Умаште нулевой класс улмышт годым школ илышлан тунем шукетен огытыл, шала улыт, дициплине уке…}} Но идалык сайын эртен, салтакыш каяш жап толын. Салтакыш каяш ямдылалтше рвезе педагогым школ директор отсрочкым налын кода, а вараже, тунемме ий мучаште, тудым пӱтынь школ дене салтакыш ужатат. Армийыште танк водитель лиеш. Салтак гыч пӧртылмекше, шочмо йылмым, [[сылнымут]]ым йӧратыше да тудым умбакыжат шымлаш кумылаҥше специалист [[1972]] ийыште, [[Марий кугыжаныш университет]] почылтмеке, {{comment|эртымгорно-филологий|историко-филологический}} факультетыш Марий йылме да {{comment|сылнымут|литтератур}} {{comment|пӧлкаш|отделенийыш}} тунемаш пурен. Университетыште - сай тунемше студент-влак радамыште лиеш. Аркадий вич ий жапыште сылнымутым шымлыме пашалан утыр шӱмешкен да [[1977]] ийыште МарНИИ-шке пашаш толеш да шым ий «языкшым касара», «киш подышто» шолеш. Ни пачер, ни оласе прописке уке, шым ий {{comment|тӧртыкдымын|закондымын}} илен пашам ышта. {{Cquote| Пеш чот чоныш вита да чодыраш куржам ыле. Чонем лушкымеш йӱкын мӱгырен шортам ыле, вара шулдыргышо пашашке ошкылынам}} - кочын шарналтен тиде жап нерген Аркакдий Афанасьевич Васинкин. Тыште изирак [[шанчызе]] гыч тӱҥалын институтын сылнымут пӧлкажым вуйлатыше марте кушкын. [[Моско]]со Тӱнямбал сылнымут институтышто асптрантурышто тунемын, Марий да Юл кундемысе серызе-влакын [[Кугу Ачамланде сар]] нерген возымо произведенийлашт негызеш кандидатлык диссертацийым сайын арален. Аркадий Афанасьевич МарНИИ-ште сылнымут пӧлкам вуйлаташ тӱҥалмешке, эн ончычак кадр йодышым шотыш кондаш да пӧлкам йол ӱмбак шогалташ кӱлмым палемда. А тиде тыглай паша огыл. Самырык-влакым туныкташ, могай корно дене виктарен колташ шонаш кӱлын. Шымлыме пашаште Аркадий Афанасьевич Васинкин прозым шымлаш кумылаҥын. Но тиде моткоч кугу теме, коло ий наре жапым авалтышаш да ятыр лӱмлӧ серызын {{comment|усталыкыжым|творчествыжым}} айлышаш. Тиде шотышто Аркадий Афанасьевич тыге каласкала: {{Cquote| Критике шотышто, серызежын возымыжо критик чоным тарвата гын, возаш проблеме уке, кид шке ручкам куча. Кызыт моткоч кумылым тарватен возат прозышто Юрий Артамонов, Феликс Майоров, Анатолий Мокеев, Валерий Бердинский. Геннадий Алексеевын усталык нерген уже возенам.}} Аркадий Васинкин чумыр усталык пашажым иктешлен ончалаш гын, жаплен палемдаш кӱлеш: шагал огыл ыштыме. Шанче лӱмым сулен налаш диссертаций темыже тыгай лийын «Роман о Великой Отечественной войне в литературах народов Поволжья». Тыгай шонымаш арам огыл толын, вет тудо ончычат Сар жапысе марий сылнымут нерген ятыр шымлымаш пашам ыштен. Чылаже шӱдӧ кумло наре шымлымаш пашам савыктен луктын гын, сылнымутын тӱрлӧ могыржымат, шуко авторын тусталыкыжым лончылен, {{comment|периодический изданийлаштат|марлаже кузе?}}, МарНИЙын сборниклаштат, школ хрестоматийлаштат посна ужаш але серызе нерген возымыжым савыктен луктын. Аркадий Афанасьевич «Героические годы» лӱман шымлымаш книгам савыктен. Пытартыш жапыште [[Колумб, Валентин Христофорович|Валентин Колумбын]] усталыкым шымлен, шӱдӧ витле лаштыкан «Поэтический мир Валентина Колумба» монографийым тӱрыс ямдылен шуктен. [[2006]] ийыште Аркадий Афанасьевич МарНИИ гыч Марий кугыжаныш университетыш куснен, докторантурыш тунемаш пурен. Тиде жапыштак ятыр вес паша-влакым серен, а пытыртыш ик ий жапыште тудо {{comment|«Марий Эл Серызе-влак»|рушла «Писатели Марий Эл»}} биоблиографический {{comment|полшыкым|справочникым}} ямдылымаште тыршен. Чаманен каласаш логалеш, тиде пашаже мучаш марте ыш шукталт. Но тудын поро пашажым, суапле лӱмым шарнен, йолташ ден {{comment|коллегыже|марлаже кузе?}}-влак тиде сомылым мучаш марте сӧрат. Шуко ий МарНИИ-ште ыштыме жапыште Аркадий Афанасьевич Марий сылнымут эртымгорным тӱҥге-вожге шымлен, шӱдӧ дене {{comment|сылнымутшымлызе| литературоведческий}} статьям, В.Колумбын усталык нерген кугу шымлымашым, монографийым, ятыр моло пашам возен. Уста шымлызе, поро йолташ Аркадий Афанасьевич Васинкинын [[2008]] ийын [[17 шорыкйол]] тылзыште ӱмыржӧ лугыч лийын. Тудын нерген поро шарнымаш Марий калыкын чонешыже эрелан кодеш. == Тӱҥ произведенийже-влак == * Героические годы : жанр воен. романа в лит. народов Поволжья. Йошкар-Ола, 1987. 128 с. * Поэтический мир В.Колумба: монография. Йошкар-Ола, 2005. 208 с., ил. * Хранитель народной мудрости : к 75-летию А.Е. Китикова. Йошкар-Ола, 2004. 32 с. * Программа по литературе для 1Х-Х классов национальных школ. Йошкар-Ола, 1994. * Обязательные стандарты по литературе для национальных средних школ. Йошкар-Ола, 1996. 24 с. == Литературоведеский пашаже-влак == * Тӱшкан каҥашыме: С.Г.Чавайн ден М.Шкетанын юбилейышт // Марий коммуна. 1978. 1 янв. * В ногу со временем: к 70-летию со дня рождения П.Першута // Мол. коммунист. 1979. 6 окт. * О жанре научной фантастики в марийской литературе // Проблемы реализма в марийской литературе. Йошкар-Ола, 1979. С. 128—143. * Очерки и рассказы марийских писателей периода Великой Отечественной войны // Проблемы жанра в марийской литературе. Йошкар-Ола, 1981. С. 106-122. * Марий проза сар нерген // Ончыко. 1982. № 3. С. 100—106. Ответственность за слово: навстречу VI съезду писателей республики. О проблемах современного состояния прозы // Мар. правда. 1983. 28 окт. * Чавайн лӱмеш лудмаш // Марий коммуна, 1983. 11 окт. * Серебряная нить: о новой книге К.Васина // Мар. правда. 1984. 1 марта. * Илыш йогын дене таҥ тошкалын // Марий коммуна, 1986. 3 июль. Ей вечно светить... : к 150-летию со дня гибели А.С.Пушкина // Мар. правда. 1987. Ю февр. * Тихий критик сегодня не в почете // Марийская правда. 1988. 25 окт. * Книга уло, сылнымут ок кой // Марий коммуна, 1990. 13 нояб. * Малые жанры в литературах народов Поволжья периода Великой Отечественной войны // Малые жанры прозы в лит. народов Поволжья и Приуралья. Ижевск. 1989. С. 51—59. * Писатель и его книги // Красноперов А. Страда. Йошкар-Ола, 1989. С. 5—10. * Марийская литература периода Великой Отечественной войны // История марийской литературы. Йошкар-Ола, 1989. С. 246—267. * Эн тӱҥжӧ — айдеме пӱрымаш // Василий Юксерн. Ойпого. Йошкар-Ола, 1989. С. 5—10. * Ончылмут // Валентин Колумб: «Ӱмырем арам шым эртаре» : шарнымаш-влак. Йошкар-Ола, 1995. С. 5—10. * Кӹчӓлмӹ корнышты : М. Кудряшовы н творчествыж нерген // У сем. 1995. № 1. С. 3-6. * Сылнымут каван яндар йӱкан турийже // Марий Эл. 1995. 29 аир. * Ӱмыр шӱдыр : Н.Арбанын творчествыж нерген // Ончыко. 1995. № 2. С. 104-110. * Кӱслен кылже мура адакат : В.Колумбын «Илыше вӱд» поэмыж нерген // Ончыко. 1996. № 1 С. 23—28. * Кӹзӹтшӹ мары литература // Мары литература. Йошкар-Ола, 1996. С. 241-250. * Нелылыкым чумыр вий дене сеҥаш куштылго : И.Горныйын творчествыж нерген //Ончыко. 1997. № 1. С. 4—12. * Илыш воштончышна могайрак : кызытсе марий проза нерген // Ончыко. 1996. № 10. С. 133—147. * У шинча дене ончалман : А.Асаевын творчествыж нерген //Ончыко. 1996. № 3. С. 3—16. * Сасканай: эпос але поэма : И.Смирновын творчествыж нерген // Ончыко. 1996. № 7. С. 69—79. * Гибкий лук и острые стрелы : лит. традиции РМЭ //Лит. Россия. М., 1998. 13 нояб. * Мастарлыкат сита, кумылат уло: финно-угор писатель-вл. V Тӱнямбал конгресс деч вара шонкалымаш. Ончыко. 1998. № 9. С. 3—14. * Пекулаев да молат... : В.Абукаев-Эмгакын творчествыж нерген // Марий Эл. 1998. 19 дек. * А.С. Пушкин да марий сылнымут // Ончыко. 1999. № 7. С. 185—192. * «Ото» — начало начал // Мар. правда. 2000. 8 дек. * Национальные особенности современной марийской прозы // Финно-угроведение. Йошкар-Ола, 2000. № 2. С. 91—97. * Разговор с ровесником : о творчестве А.Спиридонова // Ончыко. 2000. № 4. С 184-187. * В них — душа народа : послесловие к книге А.Красноперова «Сыновья». Йошкар-Ола, 2001. С. 376—386. * Мутын чеверже, верже, эрже : Г.Алексеевын творчествыж нерген // Ончыко. 2002. № 8. С. 181—191. * Незавершенная поэма В.Колумба «Живая вода» //Литература и время. Йошкар-Ола, 2003. С. 63—81. * Вӱротыза шӱмеш лакемеш : В.Абукаев-Эмгакын «Вӱротыза» книгаж нерген // Марий Эл. 2003. 21 нояб. * Два письма Ф.Васильева В.Колумбу // Финно-угроведение. Йошкар-Ола, 2004. № 1. С. 94-99. * Шаг в неизвестное : о проблеме периодизации лит. фин.-угор. народов России //Лит. Россия. 2004. 15 окт. * Рано угасшая звезда : к 70-летию В.Колумба //Лит. Россия. 2005. 22 аир. * Горькая правда о пережитом : о творчестве нашего земляка В. П. Игумнова //Лит. Россия. 2005. 29 окт. * Сарсаде садерын сандугасше : Сем. Николаевын творчествыж нерген // Ончыко. 2004. № 11. С. 180—191. * Кавашке кӱзаш шочыт мландыште // В.Абукаев-Эмгак. Пьесе- влак. Йошкар-Ола, 2005. С. 347—366. * Марийская литература периода Великой Отечественной войны // Листая страницы войны. Йошкар-Ола, 2005. С. 31—44. * Марийская литература : словарь //Лит. народов России. XX век. М., 2005. * Чонжо калык верч азапланен : Ю.Байгузан илышыже да творчествыже // Ончыко. 2006. № 5. С. 174—181 ; № 6. С. 90—108. * Куаныме годым шортшо кумыл : З.Дудинан поэзийже нерген // Ончыко. № 5. С. 180. == Илышыже да творчествыже нерген литератур == * Сабитов С. Новое исследование о романе : о защите канд. дис. Васинкинын АЛ. // Мар. правда. 1984. 16 февр. * Сабитов С. Рвезе вий ушнен // Марий коммуна. 1984. 11 февр. Соловьёв А. Ачален эргыже // Марий Эл. 1995. 11 нояб. * Анисимов Э. Шымлымаш кумыл эреак лийын... // Марий Эл. 2000. 7 апр. * Абукаев-Эмгак В. Туныктышо, ученый // Марий Эл. 2000. 28 июль. Александров-Арсак А. Критике корно — шыгыр // Ончыко. 2000. № 7. С. 188-191. * Абукаев-Эмгак В. Эре чоҥешташ тыланем // Кугарня. 2000. 28 июль. Тихонов О. Поэтлан — чапкӱ : А.Васинкинын «Поэтический мир В.Колумба» моногр. нерген // Кугарня. 2005. 21 окт. * Пехметова С. Эр йӧрталтше шӱдыр // Марий Эл, 2005. 1 нояб. Пантелеева В. О родном и вселенском : рец. на кн. А.Васинкина «Поэтический мир В.Колумба» // Лит. Россия. 2006. 7 июля. * МБЭ. Йошкар-Ола, 2007. С. 67. == Кылвер-влак == * [https://web.archive.org/web/20190923152350/http://newspaper.marsu.ru/archive/2012/82.htm Аркадий Афанасьевич Васинкин.]{{ref-ru}} == Литератур == # [https://drive.google.com/file/d/0B7Lz8oN3kXoPSUR6UUdVb2dCa3M/view Писатели Марий Эл: биобиблиографический справочник / сост.: А.Васинкин, В.Абукаев и др. — Йошкар-Ола: Марийское книжное издательство, 2008. — 752 с. С. 142-146.] [[Категорий:Марий серызе-влак]] [[Категорий:Марий шанчызе-влак]] [[Категорий:Марий йылмызе-влак]] gslp1ishirt5xooos9mn4utndir53oa 0 6421 204058 190247 2026-11-02T01:52:56Z InternetArchiveBot 11975 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 204058 wikitext text/x-wiki {{Марлаҥдымаш}} [[Файл:Columbia Supercomputer - NASA Advanced Supercomputing Facility.jpg|240px|thumb|NASA Ames Шымлымаш Рӱдерыште верланыше Columbia суперкомпьютер.]] '''Компьютер''' ({{lang-la|computāre — вычислять}}, {{lang-en|computer — вычислитель}}, {{lang-ru|''компьютер''}}) — [[информаций]]ым налын саклыше, йондартыше да пайдаланышылан кӱлшӧ сын дене луктын пуышо программлыме машин. Компьютерын механикле вариантше-влак (механикле сынан компьютер) айдеме тукымын чумыр возалтше эртыкше мучко палдырнышт гынат, икымше электрон компьютер-влак [[XX курым]] кыдалне (1940-1945) ворандаралтыч. Нуно посна пӧлем кугытан лийыныт. Нуно электричествым кызытсе компьютер деч таҥастарымаште икмыняр тӱжем пачаш утла шукерак кочкыныт<ref>1946 ийыште ENIAC 178 кВт электричествым кочкен, кызытсе laptop компьютерлан 20 Вт веле кӱлеш. {{Аҥгл важ}} [https://web.archive.org/web/20090603230016/http://www.upenn.edu/computing/provider/docs/hardware/powerusage.html Approximate Desktop & Notebook Power Usage]</ref>. Кызытсе компьютерлан интегральный схема негызым пышта. Тудлан кӧра кызытсе компьютер-влак ончычсо компьютер-влак деч [[амион]]-[[камысыр]] пачаш кугурак лектышым пуышо улыт да палынак изи верым налыт. Куштылго компьютер тыгай изи, тудым изи кӱсен устройствыш чыкаш лиеш. Информационный курымышто персональный компьютер юмоҥа гае, шукышт персональный компьютерым ''компьютер'' маныт. Туге гынат, MP3-плеер гыч тӱҥалын сар [[кÿртньыгайык]] марте, модыш гыч тӱҥалын йӧнозанлык робот марте, кӧргыштыме (embedded) компьютер-влак утларак улыт. Инструкций лӱмерым шарнен кертмаш да тудым ыштен шуктмаш компьютерым шукышӧрынаным ыштен, [[калькулятор]] дечын ойырен. Инструкций лӱмер [[программе]] маналтеш. [[Чырч-Тьюринг тезис]] тиде шукышӧрынан улмыжым математик семын умылтара: кеч-могай эн изи кертмаш дене компьютер керек-могай вес компьютер семын тыгаяк сомылым ыштен кертеш. Садлан ситыше жапым да шарнымверым (storage) пуаш гын, вапшбук гычын тӱҥалын суперкомпьютер марте икгай шотлымаш сомылым чыланат ыштен кертыт. == Компьютерын эртыкше == [[Файл:Jacquard.loom.full.view.jpg|thumb|Шанче да йӧнозанлык тоштерыште, [[Манчестер]]ыште, [[Кугу Британий]]ыште [[Джакӱардын куымо станже]]. Икымше программирований кертмаш дене устройстве-влак коклаште тиде станже икте улеш.]] Икымше гана «компьютер» мутым [[Аҥгличан йылме|аҥгличан йылмыште]] [[1613]] ийыште ойленыт. Тунам шотлымашым вуйлатыше айдемым тыге маныныт. XX курым пелыштыже марте компьютер мутым туге кученыт. [[XIX курым]] мучаште компьютер мут дене шотлымашым ыштыше машинам манаш тӱҥалыныт. Тачысе компьютерлан кок посна [[технологий]] негызым пыштен. Икымше — автоматик шотлымаш, кокымшо — программлымаш кертмаш (кунам ӱзгарлан программым пуаш лиеш). Но эреак ыштылтше тыгай ик пӱтынь устройстве уке ыле. Механикле автоматикле шотлымаш ӱзгарлан [[Абакус]] шотлалтеш але [[логарифмический линейке]], [[Астролаб]] але [[Антикитерын механизмже]] (150–100 мемна курым деч ончыч). [[Херон]] 10-70 ийлаште механикле театрым чонен. Тиде театр айдеме деч посна шке 10 минутан представленийжым ыштен. Представленийжым кугу кандра ден кышкар радамлык вуйлатен. Тыгай механзм могай ужашлан кунам да могайым сомылым ыштыман рашемдыме йӧн гай шотлалтен кертеш. Тыгай койыш программлымаш кертмаш маналтеш, тиде программлымаш кертмашын ыҥже. Икымше программлыме (программлымаш кертмаш дене) аналог компьютерлан «Полат шагат» — [[астрономий шагат]] шотлалтеш<ref name="Ancient Discoveries">{{Аҥгл важ}}Ancient Discoveries, Episode 11: Ancient Robots. History Channel.</ref>. Тудым Аль-Джазари 1206 ийыште чонен луктын. Тудо [[зодиак]]ын, кечын да тылзын орбитым, [[Тылзын фазе|тылзын фазым]] ончыктен. Тылзын фазым ончыктышо капкам йыр пӧрдалыме. Кажне шагатыште автоматическе омса почмо. Визыт [[Робот|робо]]-мурызо-влак семым шоктышт. [[Пайлыше вал]] деч [[вӱдорва]] дене [[ваге]] ушна. Кунам ваге пера, тунам робо-мурызо семым шокташ тӱҥала. Ийын кече да йӱд кужытшо почеш ӱзгарын кече да йӱд кужытшым программироватьляш лиеш ыле. Реннесанс жапже Йывропысо математиклан да шонен чонымашлан у вийым пуэн. [[1623]] ийыште [[Вильгельм Шыкард]] икымше йывропысо механикле калькулыторым шонен луктыш. Тудо программлымаш кертмешетдыме ыле, садлан компьютер семын тудым лӱмдаш ок лий. [[1801]] ийыште [[Жозеф Мари Джакюард]] [[куымо стан]]ыш у йӧным пуртен. Тудын станже [[рожан лаштык]]ым ямдылык семын кучылтен. Садлан станже йӧсӧ ярныкте сӱретым автоматик семын куаш кертын. Тачысе компьютер чонымаш корнышто тыгай Джакӱардын станже кӱлешан ошкыл улеш. Тыгай рожан лаштыкым кучымаш, эреак программлымаш кертмаш семын шотлалтен кертеш. [[1837]] ийыште [[Чарлз Бэббидж]] икымше тӱрыс программлыме механикле компьютерым шонен луктын.Тудо [[лончылыше машина]] маналтеш<ref>Лончылыше машинам Беббиджын [[дифференциалымаш машина]] дене товаҥаш огеш кӱл. Дифференциалымаш машина программлымаш кертмашдыме.</ref>. Но Беббиджын оксаже шуго огыл, садлан Беббидж тиде машинам ыштен пытарен огыл. [[1880]] ийла тӱҥалтышыште, [[Герман Холерис]] данныйым шарнен моштымашын шонен луктын. Тудо деч ончыч, {{comment|вуйлатыше шӱдыкым|управляющие команды}} гына шарненыт. «Икмыняр кагаз лента дене шынымаш деч вара, тудо рожан лаштыкыште чарнен…»<ref>[http://www.columbia.edu/acis/history/hollerith.html Колумбий университет. Компьютерлашын эртыкше: Герман Холерис.]</ref>. Тиде рожан лаштыкым пайдалашлан тудо [[табулятор]]ым да [[рожым-ыштыше кид-машина]]м шонен луктын. Тиде кум ӱзгар вара информациым пайдаланымаш озанлыклан негызым пыштен. [[1890 ийын УАШ калыкчотше|1890 ийын УАШ калыкчотшым]] ыштыме годым Холерисын компанийже кугу автоматикле шотлымашым ыштен. Тиде компаний варжым [[IBM]]-лан негызым пыштен. XIX курым мучаште икмыняр шонен луктымаш-влак лектыме: [[рожан лаштык]], [[булев алгебра]], [[вакуум лампе]] да [[телетайп]]. Тиде шонен лукмаш-влак компьютерын чонымашыжын кӱлешлыкыжым чынленыт. [[XX курым]]ын тӱҥалтыш пелештышыште, шуко шанче шотлымаш сомылым [[аналог шотлышо|аналог компьютерын]] полшыкше дене рашемденыт. Тугодым тыгай компьютер-влак уста лийыныт, модельже механикле але электрическе радамлыкыште ышталтыме. Туге гынат программлымаш кертмашыже уке ыле. Да тачысе компьютер-влак дене таҥастараш гын, шукышӧрынан улмыже ок сите ыле. Алан Тьюринг кумдан палыме тачысе [[Шотлышо шанче|компьютер шанчын]] ачаже. 1936 ийыште {{comment|сеҥышоян|влиятельный}} [[алгоритм]] {{comment|умылтышым|концепцийым}} возен да [[Тьюринг машина]] дене шотлымашым шонен луктык. Time журнал Алан Тьюрингым [[XX курымыште эн кӱлешан 100 айдеме лӱмер]]ыш пуртымаш нерген тыге каласен: <blockquote> Тыгай факт уло: клавиатурышто возышо але электронне четлыкым але текст-процессор программым почышо кажне еҥ Тьюринг машинан воплощенийже дене пашам ышта<ref>{{Аҥгл важ}} Alan Turing — Time 100 People of the Century</ref>. </blockquote> Конрад Цузе (Konrad Zuse) программе почеш вуйлытыме компьютерым шонен луктын, [[1941]] ийыште икымше ыштыше шотлышым чонен, да [[1955]] ийыште икымше магнитне шарнывер дене компьютерым чонен.<ref>{{Немыч важ}} [http://www.spiegel.de/netzwelt/gadgets/0,1518,651776,00.html Spiegel: Компьютер биографийын авторжо савыктыме]</ref> Тачысе {{comment|шотпалын|цифровой}} компьютерлан [[Джордж Стибиц]] негызым пыштен. Тудо Bell Labs-ыште пашам ыштен. [[1937]] ийыште [[Теле]] тылзыште реле дене негызлыме калькуляторым чонен («Model K» маналтеш). Тиде калькулятор арифметике операцийым шотлашлан [[кокытан шотпал радамлык]]ым кучылтмо икымше калькулятор семын шотлалтеш. Тиде технологий тачысе шотлышелан негызым пыштен. {{Эреак ышталтше шотлышын ойыртышыже}} 1930 да 1940 ийлаште эре виямдыме да ӱшанлыме шотлышо устройсте радам чонымо, тачысе компьютерыште койшо сын-кун-влак (feature) ошкыл-ошкыл дене ешарыме. Цыпр электроникым пайдаланымаш (1937 ийыште Клод Шеннон палынак шонен луктын), ӱшанлырак программирований кертмаш пеш кӱлешан ошкыл-влак улыт, но тиде корнышто «икымше цыпр электронле компьютерлан». иктым ойырен налаш неле. Шерге сеҥымаш-влак: [[Файл:EDSAC (10).jpg|thumb|right|200px|[[EDSAC]] — шарныме программым ышталтыше икымше компьютер-влак коклаште икте улеш ([[вон Нейманын архитектурыже]]).]] [[Файл:80486dx2-large.jpg|thumb|right|200px|[[Intel 80486DX2]] [[микропроцессор]]ын кристалже (шке кугытшо: 12×6.75&nbsp;мм)]] * Конрад Цузын (Zuse) электро-механикле «Z-машина-влак». Z3 (1941) — икымше ыштыше, кокытан арипметикым ворандарыше машин, вещественле арипметик да изиш программлымаш кертмаш дене.<ref>{{Аҥгл важ}} IEEE Annals of the History of Computing, Raúl Rojas «How to make Zuse's Z3 a universal computer», 1998 ий, 20 том, 3 номеран, 51–54 лаштык-влак</ref> * Программлымаш кертмашдыме Атанасофын-Берийын шотлышыжо 1941. Шотлымаш вакуумле пучыште ыштыме, кокытан шотпал радамлык да электричественле емкостьым палдарыше шарнымаш кучылтмо. Тыгай шарнымаш изи компьютерым ышташ полшен (кугу ӱстел кугытан). Кокласе лектышым шарнымаште саклаш лиеш, да вара тудым тыгайже шотлышо тӱҥлыкыш мӧнгешла пӧртылаш. * Шолып Британийын Колосус компьютер-влак (1943)<ref>B. Jack Copeland, ed., Colossus: The Secrets of Bletchley Park's Codebreaking Computers, Oxford University Press, 2006</ref> чартыме программлымаш кертмаш дене лийын. Тӱжем пучым кычышо устройстве ӱшанле да электронле программлыме лийын кертеш — тидым ончыктыш. Тудым Германийын сар годсе код-влакым пудырташлан ворандареныт. * Харвард Марк I (1944), кугу-кертмашан электронле-механикле чартыме программлымаш кертмаш дене компьютер. * УАШ армийын Баллистике Шымлымаш Лабораторий ENIAC (1946). Тудо луан арипметикым кучылтен. Тудым южгунам икымше кумдатӱран (general puprose — общего назначения) электронле компьютер маныт (Конрад Цузын Z3 компьютер 1941 ийыште электроник олмеш электромагнитизмым кучен). Тӱҥалме годым тудо пеш лывыргедыме архитектурым кучен, программым вашталташлан воштырым ик вер гыч вес верыш кусараш кӱлеш ыле. ... == Программ == Тачысе компучырын ик эн тӱҥ ойыртемже - компучырым программлаш лиеш. Тидын дене компучыр вес машина дечын ойыртемалтеш. Вес семынже манаш гын, компучырлан иктаж-могай инструкцийым (программым) пуаш лиеш, компучыр вара тиде инструкцийым шукталтеш. Южо компучыр-влак томаша концепций почеш ыштат ([[квант компучыр]]ым ончо), тачысе компучыр-влак [[вон Нейман архитектура]] негызеш ыштат, машин код [[императив программлымаш йылме|императив программлымаш йылмыште]] возалтеш. [[Компучыр программ]]ыште пычырик инструкций лийын кертеш але шуко [[амион]] инструкций ([[текст процессор]]лан программыште але [[вот-браузер]]лан программыште, мутлан). Тыглай тачысе компучыр ик секундыште [[камысыр]] инструкцийым ([[FLOPS|гигафлопс]]) шуктен кертеш, да тыге шуко ийым йоҥылышде ыштен кертеш. Иктаж-мыняр амион инструкцийан кугу компучыр программым программист тӱшка иктаж-мыняр ий возен кертеш. Тыгай тыглай огыл сомылышто товатат йоҥылыш лийын кертеш. === Шарныме программе архитектур === [[Файл:FortranCardPROJ039.agr.jpg|thumb|right|300px|1970 ийысе [[рожан лаштык]]ыште [[Fortran|FORTRAN]] йылме дене возымо программе. Тушто возымо: "Z(1) = Y + W(1)" да тиде программе маналтеш "PROJ039".]] Тиде ужаш RAM-машин негызлыме компучыр-влак нерген. Шукыж годым, компучыр инструкций-влак куштылго улыт: ик числаш весым ешараш, ик вер гыч весыш иктаж-могай данныйым кусаркалаш, ӧрдыж {{comment||явалашке|устройство деке}} каласымашым колташ да моло. Тиде инструкцийым компучыр шарныш гыч лудмо да пуымо радам почеш шуктымо. Туге гынат лӱмын ыштыме инструкций-влак улыт, нуно почеш компучыр кызытсе вер гыч мӧҥгешла але ончыко программысе вес верыш кусна, да тушечын тӱҥалын инструкций-влакым шукташ тӱҥалеш. Тылеч коч, куснымаш инструкций келшык почеш ышталтын кертеш. Садыге, иктаж-могай ончычсо шотлымашын лектышыже але ӧрдыж событий почеш тӱрлӧ инструкций радамым шукташ лиеш. Шуко компучырыште куснымо верым шарныше да мӧҥгешла куснышо лӱмын ыштыме инструкций-влак улыт. Программе шукталтмаш книга лудмаш семын улеш. Айдеме молгунамсе кнагам почела лудеш, ик ойлончо гыч тӱҥалын, весыш шуя. Южгунам айдеме мӧҥгешла кусна, южгунам иктаж-могай оҥай огыл ужашым посна коден кертеш. Тыгак компучыр программым шукта, южгунам мӧҥгешла кая. Кӓмыл кӧргысӧ келшык ок шыкто, инструкций ужашым компучыр адак да адак шукта. Тиде маналтеш - программын [[вуйлымаш йогын]]же, тидыж дене кӧра компучыр сомылым уэш ыштен кертеш, айдеме нержым чыкмаш деч посна. Айдеме кӱсен калькулятор дене тыглай арифметик операцийым, мутлан кок числам ешарен, пырт полдыш темдалмаш дене ыштен кертеш. Но 1 гыч тӱҥалын 1000 чыла числам ешараш - ятыр жапым да шуко полдыш темдалмашым налеш, да тиде сомылыште йоҥылышым ышташ неле огыл. Вес могырышто, тиде сомылым шукташ компучырым программлаш лиеш, тиде пычырик инструкций дене: {{-}} mov #0, sum ; ушыклан(суммылан) 0 шындена mov #1, num ; числалан 1 шындена loop: add num, sum ; ушыкыш числам ешарымаш add #1, num ; числаш 1 ешарымаш cmp num, #1000 ; числам 1000 дене таҥастарена ble loop ; числа <= 1000 гын, 'loop' деке мӧҥгешла куснена halt ; программе мучаш. шуктымашым чарнена === Йоҥылыш (баг) === === Машин код === === Программлымаш йылме === === Программым чоҥалтмаш === == Компонент-влак == == Важ-влак == <references /> [[Категорий:Информатике]] 7nm6bsky64lvkf797aaivk3k17iqfbu 0 6942 204061 203382 2026-11-02T04:25:25Z InternetArchiveBot 11975 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 204061 wikitext text/x-wiki [[Файл:BigPinkHeart.jpg|thumb|«Валентинке» открытке [[1910]]]] [[Файл:Valentines Day Chocolates from 2005.jpg|thumb|]] [[Файл:Rozen.jpg|thumb|]] '''Шнуй Валентинын кечыже''' ({{lang-ru|''День свято́го Валенти́на''}}) але '''Йӧратымаш кече''' ({{lang-ru|''День влюблённых''}}) — [[14 Пургыж]]ышто эртаралтше калык-влак кокласе [[пайрем]]. Легенде почеш пайрем шке лӱмжым Валентин лӱман католик мученик деч налын. Католик черкылаште ты кечын Шнуй Валентиным уштарат. Йӧратымаш кечылан йӧратыше-влак ваш-ваш саламлат, пӧлекым ыштат. Ты кечылан посна открытке-влак ышталтыт - «валентинке» - нуным ваш-ваш пӧлеклаш лиеш. Иктаж-мом шонен лукташ веле огыл гын, сурт гыч лекташ кумылжат уке, тыланда тамле, тамле, тамле чай да йӧнан лийже кинолент. Те кече мучко фильм-влакым почедыме дене маледа, а 3000 але 1000 элементан помышым погалтен кертыда. Ямланаш тыгай куанымашеш торт ден чай лиеш, а можыч, кленча сай арака.<ref>[https://web.archive.org/web/20221217194300/https://kogdavyydet.com/filmy-na-den-svyatogo-valentina.html Романтике фильм влак валентина кече вашеш]</ref> == Валентинка — пайремын символжо-влакым == Валентинка — открыткылан, шукыж годым формыж дене шӱмым, шнуй валентин кече дене йӧратыме еҥланда пӧлекым налаш. Валентинка йӱлажын тӱсшӧ — йошкарге кына але. Нуно иктаж-да ӱшанле йӧратымашын<ref>[https://web.archive.org/web/20211128130340/https://www.astromeridian.ru/poetry/napisat_valentinku.html Шке кидем дене кузе ыштенам валентинка]</ref>. Англичан эн тошто гыч ик валентинка книгагудо муаш лиеш. 1477 ийыште возен, тудын лиеш. Посланийыште самырык ӱдыр йӧратыме айдеме йӧратымашетым ончыкто да увертарымаш йодеш, мом-гынат аваж деч тудо шуаш кузыклан нуно мошто. Икымше ыштыше «валентинка» 1415 ийыште герцог Орлеанский тыгак ешарыш. Тыге ден казаматыште шинчыше-влак тудым, очыни, йокрок дене кучедалам, шке шонен луктын сера вате. Кугу открытке-влакым шарлышыже-«валентинка» xviii курымышто ынде шуэш. Илыш-йӱла нуным вашталтше йымач удыралме але шола кид дене огыт пыште. Адресат шкеак тогдаяш кӱлеш, кӧ тудлан "валентиным"колтен.<ref>[https://web.archive.org/web/20230314231817/https://pozdravlyalochka.ru/sozdat-otkrytku/ Эртымгорно "валентин"]</ref> == Тыгак ончо == * [[Товло кече]] * [[Шупшалалтмаш кече]] * [[Ӧндалалтмаш кече]] * [[Тӱнямбал шыргыжмаш кече]] * [[Марий Тиште кече]] == Палемдымаш-влак == <references /> [[Категорий:Пайрем-влак]] omxwuglgisqksxl50l9z2gfs82v2e8l 0 9037 204060 201020 2026-11-02T04:14:57Z InternetArchiveBot 11975 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 204060 wikitext text/x-wiki {{ИВ |статус = ола |марий лӱм = Харьков |руш лӱм = Харків |оригинал лӱм = |кид йымалне = |эл = Украина |ойып = Coat of arms of Kharkiv.svg |тисте = Kharkiv-town-flag.svg |ойыпын лопкытшо = |тистын лопкытшо = |lat_dir = |lat_deg = 50|lat_min =00 |lat_sec =21 |lon_dir = |lon_deg =36 |lon_min =15 |lon_sec =00 |CoordAddon = type:city(2661299)_region:UA |CoordScale = |ЯндексКарта = |эл картын кугытшо = |регион картын кугытшо = |кундем картын кугытшо = |регион тӱрлык = вел |регион = Харьков вел |регион четлыкыште = Харьков вел{{!}}Харьков |кундем тӱрлык = |кундем = |кундем четлыкыште = |тиште тӱрлык = |тиште = |тиште четлыкыште = |эл карте = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |регион карте = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |кундем карте = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |кӧргӧ шеледымаш = 9 кундем |вуйлатыше тӱрлык = вуйлатыше |вуйлатыше = [[Терехов, Игорь Александрович|Терехов Игорь Александрович]] |негызлыме = 1630 |икымше гана палемдыме = |тошто лӱм-влак = |статусым налмаш = 1669 |кумдык = 306 |кӱкшыт тӱрлык = |ИВ рӱдын кӱкшытшӧ = 94 гыч 205 деке |климат = |официал йылме = украин |официал йылме-ref = |калыкчот = 1 435 825 |еҥшотлымаш ий = 2011 |чаклык = 4 692 |агломераций = 1 730 000 |калык-влак = украин, руш, еврей |инаныше-влак = Танле |этнохороним = |шагат ӱштӧ = +2 |DST = |телефон код = +380 57 |почто индекс = |почто индекс-влак = 61001 — 61204 |автомобиль код = |идентификатор тӱрлык = |цифр идентификатор = |категорий Commons-ышто = Kharkiv |сайт = http://www.city.kharkov.ua/ |сайт йылме = uk |сайт йылме 2 = ru |сайт йылме 3 = en |сайт йылме 4 = |сайт йылме 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Харьков''' ({{lang-uk|Харків}}) — ола [[Украине|Украиныште]], [[Харьков вел]]ын да [[Харьков кундем]]ын рӱдолаже. Калыкчот: 1 421 125 еҥ (2021 ий). [[Файл:LopanStrelkaKharkov.jpg|thumb|right|250px|Олан рӱдыжӧ]] == Эртымгорно == 1630 — негызленыт. == Верланыме вер == [[Киев]] деч 479 [[километр]] [[эрвел]] могырно верланен. Ола [[Харьков (эҥер)|Харьков]], [[Уда (эҥер)|Уда]], [[Лопань (эҥер)|Лопань]] серыштыже верланен. == Административ шеледымаш == * [[Индустрий кундем (Харьков)|Индустрий кундем]] * [[Киев кундем (Харьков)|Киев кундем]] * [[Немышля кундем]] * [[Основа кундем]] * [[Салтовка кундем]] * [[Слобода кундем]] * [[У Баварий кундем]] * [[Холодная Гора кундем]] * [[Шевченко кундем (Харьков)|Шевченко кундем]] == Калыкчот == {{Historical populations |1810|10400| |1840|23600| |1867|60000| |1897|173989| |1913|244700| |1926|409505| |1939|832913| |1959|934136| |1970|1222852| |1979|1443754| |1989|1609959| |2001|1470902| |2014|1423132 | |шорыкйол 2022|1421125| |ӱярня 2022|400 000| |сӱрем 2022|750 000| |кылме 2022|1 100 000| |2023|1 200 000| |2024|1 300 000|}} === Калык-влак === {| class="standard" |+ Калык-влак ! !1897<ref>Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Распределение населения по родному языку и уездам 50 губерний Европейской России http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=1640</ref>||1926||1939<ref>Державний архів Харківської області. Ф. Р-2982, оп. 2, справа 16, стор. 53–54</ref>||1959||1989||2001 |- | [[Украин]] |25,9&nbsp;%|| 38,6&nbsp;%|| 48,5&nbsp;%|| 48,4&nbsp;%|| 50,4&nbsp;%|| 62,8&nbsp;% |- | [[Руш]] |63,2&nbsp;%|| 37,2&nbsp;%|| 29.7&nbsp;%|| 36,1&nbsp;%|| 42,0&nbsp;%|| 33,2&nbsp;% |- | [[Еврей]] |5,7&nbsp;%|| 19,5&nbsp;%|| 15,6&nbsp;%|| 8,7&nbsp;%|| 3,0&nbsp;%|| 0,7&nbsp;% |} == Лӱмлӧ еҥ-влак == * [[Гурченко, Людмила Марковна]] == Литератур == {{div col}} * В. Л. Маслійчук. [http://www.history.org.ua/?termin=Kharkiv_mst Харків] // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наукова думка, 2013. — Т. 10 : Т — Я. — С. 346. — ISBN 978-966-00-1359-9. * Маркітан Л. [https://archive.org/stream/maliySlovnik#page/n423/mode/2up Харків] // Малий словник історії України / відпов. ред. В. А. Смолій. — К. : Либідь, 1997. — 464 с. — ISBN 5-325-00781-5.. — С. 425. * [https://archive.org/stream/eu0t0/EU_T_9_T_Kh#page/n347/mode/2up Харків] // Енциклопедія українознавства : Словникова частина : [в 11 т.] / Наукове товариство імені Шевченка ; гол. ред. Аркадій Жуковський. — Париж — Нью-Йорк : Молоде життя, 1995. — Кн. 2, [т. 11] : Доповнення і виправлення. — С. 3549-3556. — ISBN 5-7707-4049-3. * [https://archive.org/stream/etymol2014#page/n491/mode/2up Харків] // Лучик В. В. Етимологічний словник топонімів України / В. В. Лучик; відп. ред. В. Г. Скляренко. — К.: ВЦ «Академія», 2014. — 544 с. — С. 491—492. * [https://archive.org/stream/geografichna03pya#page/n361/mode/2up Харків] // Географічна енциклопедія України. 3 Том. П-Я. — Київ, вид. «Українська енціклопедія» ім. М. П. Бажана, 1993. — 480 с. — С. 351. * Карпов В. Харьковская старина.— X. 1900; * Гусев А. Харьков, его прошлое и настоящее.— X. 1902; * Багалей Д., Миллер Д. История города Харькова за 250 лет существования (с 1655 p.), тт. І — II, X. 1905, 1912; * Альбовский Е. [https://archive.org/stream/libgen_00847081#mode/2up Харьковские казаки].— П. 1914; * Іволгін І. Старий Харків. 1920; * Таранушенко С. [https://archive.org/stream/xaty-xarkova-taranushenko-1922#mode/2up Старі хати Харкова].— X. 1922; * Галкин К. Холодногорский централ. 1937; * Окладочной Р. Социалистический Харьков.— X. 1951; * Глобенко М. Харкову минуло 300 років, ж. Вісник, ч. 3, 1955; * Михайлик О. Харкову — 300 років.— X. 1956; * Касьянов О. Харків. Історико-архітектурний нарис.— К. 1956; * Дяченко М., Росін С., Рябко В. Харків.— X., 1957; * Історія сіл і міст УРСР. Харківська область.— К. 1967; * Данилов В. Харків.— К. 1963; * Дяченко И. Улицы и площади Харькова.— X., 1974; * Харковский Метрополитен. — X., 1975; * Семененко О. Харків, Харків… — Нью-Йорк, 1976; * Андреева Г., Олейник В. Знакомьтесь — Харьков. X. 1979; * Гавриленко О. А., Логвиненко І. А. [https://web.archive.org/web/20160307105239/http://www-philosophy.univer.kharkov.ua/ua/kafedra/visn_ua/nz/08_gavrilenko_logvinenko.djvu Більшовицький переворот у Харкові: як це було // Наукові записки кафедри українознавства Харківського ун-ту. Вип. 1. — Харків, 1994. — С. 48—55;] * Сокіл В. Дещо про повоєнний літ.-мист. — Харків, ж. Сучасність, чч. 7 — 8, 1983. * [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/543 Charków] // Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. — Warszawa : Druk «Wieku», 1880. — Т. I. — S. 543. — S. 543—546. * [https://web.archive.org/web/20221202202442/https://www.city.kharkov.ua/uk/document/zvit-pro-vikonannya-byudzhetu-mista-kharkova-za-2018-rik-55418.html Звіт про виконання бюджету міста Харкова за 2018 рік] * [https://elib.nlu.org.ua/object.html?id=8410 Провідник по Харкову: з назвами вулиць та планом м. Харкова / Харків. наук. т-во. — Харків: Друк. ім. Петровського «Полтава-Поліграф», 1927. — 79, 1 с. : іл., 1 арк. план.] * [https://elib.nlu.org.ua/object.html?id=12069 Харків: зб. поезій харків. поетів / В. Вітковський, І. Калянник, А. Копштейн [та ін.]. — Харків: Укр. робітник, 1933. — 143 с.] {{div col end}} == Кылвер-влак == * [https://web.archive.org/web/20220414102650/http://www.city.kharkov.ua/ Офіційний сервер Харківської міської ради, міського голови, виконавчого комітету] * [http://www.citynet.kharkov.ua/citynet/index.jsp?pagename=gorsovnews&language=ua Харківський міський інформаційний центр] * [https://kharkivoda.gov.ua/ Харківська ОДА] * [https://web.archive.org/web/20240628063226/http://kharkov.ua/ Перший сайт міста Харків] * [https://kh.locator.ua/?l=ua Онлайн карта Харкова] * [http://portal.kharkov.ua/ Харківський портал] * [http://streets-kharkiv.info/ Довідник «Вулиці Харкова»] * [https://web.archive.org/web/20200726174131/https://vecherniy.kharkov.ua/ Газета «Вечірній Харків»] * [http://www.shops.kharkov.ua/ktinfo.php?info=galkh Галерея «Старий Харків». Фотографії, листівки, малюнки] * [https://web.archive.org/web/20230901224349/https://www.goldenpages.ua/ Довідник «Харків. Золоті сторінки»] * [http://tourist.kharkov.ua/map/ старовинні мапи Харкова] * [https://web.archive.org/web/20240814163340/https://beerplace.com.ua/kh Пивні заклади Харкова: паби, бари та ресторани] на порталі ''BeerPlace.com.ua'' * [http://mistaua.com/Україна/Харківська_область/Харківський_район/Харків Сторінка Харкова] * [https://hero.kharkiv.ua/ Зруйновані пам'ятки архітектури та культури, школи, університети Харкова] == Важ-влак == <references /> {{Административ иктыкла Украиныште}} {{Харьков вел}} [[Категорий:Харьков]] [[Категорий:Украинысе миллионер-олала]] tvgi124qur7vdjw0ukm99u9v01786yi 0 10081 204059 166513 2026-11-02T04:09:25Z InternetArchiveBot 11975 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 204059 wikitext text/x-wiki {{Шанчызе |Лӱм = Зиновий Васильевич Учаев |Оригинал лӱм = |Сӱрет = |Сӱретын лопкытшо = |Возымаш = |Шочын = 22.05.1930 |Шочмо вер = [[Марий автоном область]], [[Юлсер кундем]], [[Учимсола]] ял |Колен = 6.03.2004 |Колымо вер = |Гражданство = {{Флагификаций|Совет Ушем}}<br /> {{Флагификаций|Россий}} |Шанче алан = [[йылмызе]], [[туныктышо]] |Паша вер = [[Марий кугыжаныш университет]] |Шанче степень = [[шанче кандидат|филологий шанче кандидат]] |Шанче чап лӱм = [[профессор]] |Альма-матер = [[Марий кугыжаныш университет]] |Шанче вуйлатыше = |Палыме тунемше-влак = |Пале лиеш кузе = |Чап пӧлек да премий = [[Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже]], [[Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже]] |Автограф = |Автографын лопкытше = |Сайт = |Викитека = }} '''Зиновий Васильевич Учаев''' ({{Шочын|1930|05|22}}, [[Марий автоном область]], [[Юлсер кундем]], [[Учимсола]] ял — {{Колен|6|03|2004}}) — [[марий]] [[йылмызе]], [[шанчызе]], [[туныктышо]], [[шанче кандидат|филологий шанче кандидат]] (1969), [[профессор]] (1994), [[Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже]] (1993), [[Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже]] (1999). == Илыш корныжо == Зиновий Васильевич Учаев [[1930]] ий [[22 ага|ага тылзын 22 кечыштыже]] [[Марий автоном область]] [[Юлсер кундем]] [[Учимсола]] ялеш шочын.<br /> Шочмо ялыште шымияш школышто тунемын. Йоча жапше Кугу Отечественный Сар жапыште эртен да изинек пашан тамжым пален налаш туныктен. Самырык жапше нерген каласкалыме оҥай случайым йолташыже-влак кызыт порын шарнат. Кугу опытан туныктышо-влакым армий радамыш налыныт, илалшыжге, самырыкшыге. Неле положений гыч лекташ манын, школ директор латныл ияш Зиновий Учаевым кумшо классым туныкташ коден, самырык тукымын койыш-шоктышыжым шуараш да уш пÿсылыкшым вияҥдаш ÿшаненыт. Но рвезе, умбакыже тунемаш кÿлеш манын, Сотнур кыдалаш школыш кошташ тÿҥалын да 1949 ийыште тудым ший медаль дене тунем пытарен. Вара адакат ик жап Учимсола шымияш школышто туныктышылан пашам ыштен. А.Ефремов манмыла, ура чонан Зиновий умбакыже тунемаш кÿлмö нерген шонкален. Шинчымаш корныжо Н.К.Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтыш конден. Студент Зиновий Учаев кумылын да тыршен тунемын, йолташыже-влак коклаште адакат чолгалык да пÿсö ушыж дене ойыртемалтын, эреак ончыл радамыште лийын. Специальностьым ойырен налмыж годым Зиновий Васильевичын коктеланымашыже лийын. Сотнур школышто тунеммыж годым тале математик-влак радамыште улмаш, сандене шукынжо раш наука дене таҥлалтеш манын ÿшаненыт. Ончычшо врач лияш шонен. Озаҥысе мединститутыш кайынеже улмаш. Варажым Поволжский лесотехнический институтын чодыра озанлык факультетышкыже пураш кумылжо лектын. Эшеже пединститутын естествознаний факультетыштыже кок-кум кече тунем ончен. Тушечын корныжо Челябинскыш шуйнен: авиатор лийынеже улмаш… Но кум вуз гыч Н.К Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институтым ойырен налын. Да вучыдымын историй да филологий факультетын студентше лийын. Тушто профессор Н.Т Пенгитовын, доцент-влак О.Г Сурикован, Т.Г. Апатееван занятийышкышт коштын, лекцийыштым колыштын. Тыге З.В.Учаев Марпединститутын литератур факультетыштыже ныл ий тунемын. Тыштак шымлыме пашалан кумылаҥын. == МарНИИ-ште пашам ыштымыже == 1953 ийыште Институтым пытарымеке, шанче паша деке шÿмаҥше рвезым Марий научно шымлыше институтын йылме секторышкыжо пашаш колтат.Тунам тудын коллектившым уста марий шымлызе Ксенофонт Архипович Четкарев вуйлатен. Тудыжо Зиновий Васильевичлан шымлымаш темым ойырен пуэн. Тыгак профессор Николай Тихонович Пенгитов тушто пашам ыштен. Лач тудо Учаевлан диссертацийым аралаш чын корным ончыктен. МарНИИ-ште пашам ыштымыже З.В.Учаевлан шымлымаш пашаштыже кугу лектышым пуэн. Зиновий Васильевич шочмо йылмын ой чоҥалтме йодышыжым шымлен, марий йылмысе безличный да инфинитивный предложений-влак нерген шке шонымашыжым каласен. 1954 ийыште А.А. Асылбаев дене пырля орфографий мутерым, 1955 ийыште П.Г.Рыбакова ден – «Курык марий ден олык марий мут–влакым таҥастарыме мутерым» луктын. Вес ийын Москошто 20 тÿжем мутан «Марийско – русский словарь» савыкталтын. Тушто тудо шкенжым составитель семын ончыктен, а мутер мучаште А.А.Саваткова дене пырля йылмын кÿчык грамматический очеркшым возеныт. 1966 ийыште «Советская энциклопедия» издательствын СССР калык-влак йылме дене мутерым лукшо редакцийже шанчым да книга шöрлыкым «Рушла-марла мутер» дене пойдарен. Лу тÿжем экземпляр дене лекше тиде мутерыш 35 тÿжем наре мутым пуртымо. Кызытат тиде мутер дене вуз ден школлаште, туныктышо ден журналист-влак кумдан пайдаланат. Тудым кугу авторский коллектив ямдылен. Йылмызе шанчыеҥ-влак коклаште З.В.Учаеват, тунам эше лÿмдымö шанче пашаеҥ, лийын, редколлегий член радамыш пуртеныт. Ныл ий жапыште ятыр шанче пашам савыктен, институтышто тунемаш лукмо учебниклан «Союз» ден «Наречий» раздел-влакым возен. Чыла тидыже йылмызе радамыш шогалаш ÿшаным пеҥгыдемден. Лач тиде ийлаште профессор Н.Т.Пенгитовын тыршымыжлан кöра Н.К.Крупская лÿмеш Марий кугыжаныш педагогике институт пелен аспирантур почылтын. З.В.Учаев тунам «Марий коммуна» газет редакцийыште пашам ыштен. Николай Тихонович аспирантурыш пураш темлен. 1961 гыч 1964 ий марте Зиновий Васильевич аспирантурышто шинчымашыжым келгемден. Аспирантурышто тунемме жапыште марий йылмын малмыж диалектшын йÿк ойыртемжым шымлыме негызеш кандитатлык диссертацийым возен. Тудым 1969 ийыште Эстонийсе Тарту университетыште арален. Официальный оппонент-влак коклаште Эстонийысе Наука академийын действительный членже П.Аристэ лийын. == "Марий коммуна" газет редакцийыште пашам ыштымыже == Институтышто икмыняр ий ыштымеке, пÿрымаш корныжо Зиновий Васильевич Учаевым «Марий коммуна» (кызыт «Марий Эл») газет редакцийыш конден. Газетыште пашам ыштыме ийлаште тÿрлö корреспонденцийым, репортажым, ончыл пашаеҥ-влак нерген очерк ден зарисовкылам возен. Тылеч посна «Ончыко» журналеш шагал огыл статьям печатлен. Еҥ ушеш кодшыжлан «Йылме историйын оҥай кышаже» статьяже шотлалтеш. Тиде ийлаштак «Советское финно-угроведение» журнал дене кылым кучен. Журналистикыште шуаралтмыже ончыкылык преподаватель пашаштыже моткоч полшен. Арам огыл университетыште марий студент-влаклан «Кусарыме теорий да практика», «Литературный редактирований», «Газетым ыштымаш да лукмаш», «Газет жанрын проблемыже-влак», «Журналист мастарлык» предметла дене лекцийым лудын да практический курсым эртарен. Кызыт тудын туныктен лукмо ятыр рвезе ден ÿдыр республиканский ден районный газет редакцийлаште, радио ден телевиденийыште журналист семын тыршат. «Марий коммуна» газет редакцийыште тале йылмызе марий шомакым устан кучылт моштымыж дене ойыртемалтеш, лудшо-влакым шке журналист пашаж дене куандара. == Шанче пашашке корно == А шанче корныш шогалаш шонымаш уш гыч ок лек. Кудлымшо ийла тÿнгалтыште тудо уэш МГПИ-ш толеш да тушто почылтшо аспирантурышто тунемеш. Профессор Н.Г.Пенгитовын вуйлатымыж почеш Киров областьысе Малмыж марий-влакын йылмыштышт йÿк ойыртемым шымла. Поян материалым кучылтын, малмыж говорын эрвел наречийлан шотлалтмыжым келгын нергела. Наука кандидатлык диссертацийжым 1969 ийыште Эстонийсе Тарту университетын ученый советыштыже сайын арала. Тыге марий йылмызе-влак ешыш эше ик еҥ ушна. А марий ученый-влак тудым шке радамышкышт куанен пуртат, марий йылмым шымлыме наука эше чот вияҥже, келгемже, рашемже манын. З.В.Учаевлан шанче пашаште пеҥгыдын йол ÿмбак шогалашыже филологий наука доктор, профессор Иван Степанович Галкинын кугу тыршымашыжым палемдыде кодаш ок лий. Шанче пашаеҥ семын Зиновий Васильевичын шуаралтмаштыже тудо тÿҥ верым налеш. Шанче пашаште, чынак, мыняр шымлыме саскат улмо дене тыйым аклат. Тидын шот гыч ончалаш гын, З.В.Учаевын 70 утла шымлыме пашаже ош тÿням ужын. Тылеч посна 20 утла пашажым еҥ дене пырля возен. Нуно тÿрлö изданийлаште савыкталтыныт, посна книга семын лектыныт. == Учаев Зиновий Васильевич - тале грамматист == Зиновий Васильевич йылмызе-влак коклаште кумда эрудициян, эреак уым кычалше да кеч-могай йодышымат келгын шымлыше ученый семын палыме лийын. Шымлымашыже грамматикыштат, фонетике ден лексикологийыштат, диалектологий ден стилистикыштат - икманаш, марий йылме наукын чыла ужашлаштыжат ойыртемын палдырна. Кок ужаш дене савыкталтше «Марий йылме», «Марий йылме дене дидактический материал», «Кызытсе марий йылме», «Оҥартыш мут» да моло пашажымат шергалын, мемнан ончылан Учаев пеш тале грамматист семын сÿретлалтеш. Тудын кугу суапше марий йылмын научный грамматикыштыжат палдырна: ятыр йодышым наукын тачысе кÿкшытшö гыч ончалын шымлен, поян материал негызеш йöршын у умылымашым пуртен. == И.С.Галкинын З.В.Учаевын пашаж нерген шонымашыже: == === «Шочмо йылмым туныктышылан» === З.В.Учаев «Марий йылме» книгам туныктышо-влаклан факультативный занятийым эртараш полшышо учебный пособий семын ямдылен, сандене шке содержанийже дене туныктышо-влакын кушкын толшо йодмашыштлан келыштаралтын да йылме теорийым тунеммаштышт кугу полышым пуа. Икманаш, учебный пособий маналтеш гынат, тиде книга - шке содержанийже дене кызытсе марий литературный йылме нерген у шымлымаш. Тудо - кугу пашан икымше ужашыже веле, тушто ныл ойлымаш ужашым гына авалтыме: пале мутым, лӱм мутым, чот мутым да олмештыш мутым. Книган авторжо марий морфологийын чыла йодышыж дене шке принципиальный шонымашыжым каласа, шагал огыл йодышым у семын онча да ÿшандарыше материал дене пеҥгыдемда. Мутлан, лÿм мутын падеж системыжым налына. Автор кызытсе учебниклаште улшо шым падеж дене эше кок падежым ешарен: сравнительный да совместный. Мемнан шонымаште, автор пеш чын ыштен: нине падеж форма-влакым нигузеат наречий тÿшкаш пурташ ок лий. Сравнительный ден совместный падеж-влак нерген шукертак возалтын. Эше 1923ийыштак финн ученый Ӱрйö Вихман нуным падеж системыш пуртен ыле. Марий йылмызе-влак кокла гыч П.Ярускин 1933ийыште нине падежым ойырен. Но падеж система марий йылмыште тунам эше келгын шымлыме лийын огыл, сандене нине падежым вараже наречийлан шотлаш тÿҥгалыныт. Пытартыш лу ийыште веле тиде йодышлан кугу вниманий ойыралтын. З.В.Учаев ден Г.М.Тужаров тудым келгын шымленыт да тыгай падеж улмым доказатленыт. Кызыт вузлаште нине падежым тунемыт. З.В.Учаев лÿм мут-влакым склонений ойыртем дене кум тÿшкалан шелеш: неодушевленный да ÿмбал да йымал шомакла дене ышталтше сложный лÿм мут-влак: оҥамбал, ÿстембал, коҥгамбал, олымбал,тÿнямбал, пöртйымал, тыгак пöртöнчыл, тышкак пурат ял лум-влак: Аркамбал, Вончымбал, Шÿргыйымал, Кожлайымал да молат. Тыгай мут-влакын 10 падеж формышт уло: сравнительный, совместный деч посна эше –ч(ын) мучашан отделительный падеж. Но автор ала-молан ончыл мутым пуртен огыл, «пöртöнчыл» пример дене гына серлаген. Чынак, нине сложный лÿм мут-влак ныл падежысе тÿжвал тÿсышт дене наречий дек лишемыт, но тудын деч шке лексический да грамматический значенийышт дене йöршеш ойыртемалтыт: нуно чыланат конкретный предметым лÿмдат, субъектно-объектный падеж формышт уло, почеш мут дене кучылталт кертыт. Садлан нуным наречийыш пурташ ок лий: тыште тошто падеж суффикс-влакын шке тÿҥ значенийышт аралалт кодын. Автор падеж-влакын значенийыштым пеш келгын да сайын почын пуэн. Тымарте лекше книгалаште падежын значений ден функцийыштым иктыш лугеныт гын, ынде тиде йодышым мучаш марте рашемдыме. «Олмештыш мут» разделыште, мемнан шонымаште, икте-весе шомакым «взаимный олмештыш мут» манме дене чын ыштыме. Садлан тудым посна разрядыш ойырыман. Книга сай, раш йылме дене возымо, тудо шке содержанийже дене марий языкознанийлан веле огыл, фино-угроведенийланат шагал огыл пайдам пуа. Но автор экшык-влак дечат утлен огыл. Южо положенийже дене келшаш ок лий. Мутлан, 31-ше страницыште автор воза: лÿм мут ончылно определений семын вес лÿм мут, пале мут, чот мут, олмештыш мут, причастий, южгунам наречий кучылталтыт: «Кÿкшын-кÿкшын пушеҥге-влактарваныде шогат». Тиде пример правиллан ок келше: тыште кÿкшын-кÿкшын наречий пушеҥге мутын признакшым ок ончыкто, тудо шогат глагол дене кылдалтын да действийын признакшым ончыкта. Писатель тыште, шке ойжым сылнештараш манын, тудым глагол деч лÿм мут дене ойырен. 119 страницыште предметын кушан верланыме палыжым ончыктышо относительный пале мут коклаш ÿмбал, тембал, тÿжвал, öрдыж шомак-влакым пурташ ок лий, очыни: нуно моло лÿм мут-влак деч нимо денат огыт ойыртемалт, вет марий йылмыште кеч-могай лÿм мут пале мут олмеш кучылталт кертеш. 140-ше страницыште автор чот мутлан тыгай определенийым пуэн: «Чот мут- отвлеченный числам, цифран количествым але шотлымо годым предметын радамжым ончыктышо ойлымаш ужаш». Тиде определений дене келшаш ок лий: тыште автор логика дене конфликтыш пурен, ондаксе «предметын количествыжым» манеш. Илышыште цифран количество лийын ок керт, тугеже цифран да цифрыдыме количество нерген ойлаш ок лий. Мемнан шонымаште, «иктешлыше чот мут» терминымат келшышылан шотлаш ок лий. Молан манаш гын, тыгайрак термин синтаксисыште уло: «иктешлыше мут». Нине чот мут-влак тÿшкашке пуртымо –ын суффиксан шомак-влакым (коктын, кумытын да молат) наречийыш кусараш гын, утларак чын, очыни. Адакшым –ынат суффиксым ойыраш нигузеат ок лий: тыште –ат частица. 24- ше страницыште марий мут поянлыкын ойлымашужаш-влаклан шеледалтмыжым ончыктышо схемым пуымо. Ойлымаш ужаш-влакым, ожнысо семынак, знаменательный да служебныйлан шелме, а оҥартыш мут ден междометийым ни знаменательный, ни служебный ойлымаш ужаш-влак тÿшкаш пуртымо огыл. Тыгодымак раш категорийдыме мут-влакым знаменательный ойлымаш ужаш-влак тÿшкаш пуртымо. А тыге ышташ ок лий, вет нуно тудланак раш категорийдыме маналтыт. Йылмыште чыла мут ойлымаш ужаш тÿшкашок пуро, южышт могай ойлымаш ужашыш пурат, тидыже эше рашемдалтде кодын. Сандене схемын первый клеткажым «ойлымаш ужаш-влак» огыл, а «мут-влак» манаш гын, чынрак лиеш ыле. Южо вере книгаште, автор ден редакторын ончен шуктыдымыштлан кöра йоҥылыш-влак лийыныт. Мутлан, 10-шо страницыште «действийын результатше лийше але лийшаш объектым» возымо. 51-ше страницыште «лексический» олмеш «семантический» манме. Ончыктымо ситыдымаш-влак кугу огытыл, нуным автор вес книгаштыже палемден кертеш, а мо ÿчашымашан гын, кумдарак материал дене доказатла, шонена. Книга, мутат уке, у шÿлышан. Тудым марий йылме наукышто ыштыме эше ик ошкыллан шотлаш лиеш == Тӱҥ пашаже-влак == * Краткие итоги экспедиции МарНИИ 1953 года // Уч. зап. МарНИИ. Вып. VI. – Йошкар-Ола, 1954. – С. 229-236. * Марий орфографический словарь. Марийский орфографический словарь. – Йошкар-Ола, 1954. – 93 с. (Соавт. Асылбаев А.А.). * Курык марий ден олык марий наречийысе мут-влакым таҥастарыме словарь. – Йошкар-Ола, 1955. – 88 с. (Соавт. Рыбакова П.Г.). * Марийско-русский словарь. – М., 1956. – 862 с. (Соавт. Асылбаев А.А., Васильев В.М. и др.). * Безличные предложения в марийском языке // Труды МарНИИ. Вып. VIII. – 1956. – С. 68-94. * О сказуемостном употреблении причастий будущего времени в марийском языке // Труды МарНИИ. Вып. XII. – Йошкар-Ола, 1958. – С. 159-166. * Инфинитивные предложения в марийском языке // Труды МарНИИ. – Вып. XIII. – 1960. – С. 121-135. * Наречие // Современный марийский язык. Морфология. – Йошкар-Ола, 1961. – С. 271-287. * Союзы // Современный марийский язык. Морфология. – Йошкар-Ола, 1961. – С. 294-300. * Гласные фонемы малмыжского диалекта марийского языка // Труды МарНИИ. – Вып. XVIII. – Йошкар-Ола, 1964. – С. 127-140. * Гласные и, ы в кильмезском говоре марийского языка // СФУ. – 1966. – № 4. – С. 247-253. * История согласных фонем малмыжского диалекта // Материалы научной сессии МарНИИ по итогам исследовательских работ 1967 года. – Йошкар-Ола, 1968. – С. 12-14. * Йылме историйын оҥай кышаже (Интересные следы истории языка) // Ончыко. – 1968. – № 4. – С. 97-98. * Русско-марийский словарь (Буквы П, У-Я). – М., 1966. – С. 464-621, 772-801, 846-848. * Согласные с, с', ш малмыжского диалекта марийского языка // СФУ. – 1971. – № 2. – С. 97-101. * Сылнымут синтаксис (Поэтический синтаксис) // Ончыко. – 1972. – № 4. – С. 104-110. * Марий орфографий мутер (Орфографический словарь марийского языка). – Йошкар-Ола, 1972. – 200 с. (Соавт. Галкин И.С.). * Грамматические и лексические особенности малмыжского диалекта марийского языка // Вопросы марийского языкознания. – Вып. III. – Йошкар-Ола, 1973. – С. 72-83. * Мут поянлык да стиль ойыртем (Особенности стиля писателя) // Ончыко. – 1975. – № 4. – С. 87-94. * Кызытсе марий йылме. Введений. Мут ышталтмаш (Современный марийский язык. Введение. Словообразование). – Йошкар-Ола, 1976. – 66 с. * О некоторых проблемах современного марийского языкознания // 200 лет марийской письменности. – Йошкар-Ола, 1977. – С. 124-135. * Валентин Колумбын мут чолгалыкше (Сила слова Валентина Колумба) // Кушмо корно. – Йошкар-Ола, 1977. – С. 102-124. * Мутын мучашдыме вийже (Сверкающие грани слова) // Ончыко. – 1978. – № 1. – С. 98-107. * Шомакын сылнылык йöнжö (Изобразительная сила слова) // Ончыко. – 1978. – № 3. – С. 86-97. * Йÿк да мут сем (Звук и мелодия слова) // Ончыко. – 1979. – № 2. – С. 95-101. * О двух омонимичных формах в системе наклонений марийского языка // Вопросы грамматики и лексикологии. – Йошкар-Ола, 1980. – С. 38-50. * Марий драматургийын савушыжо (Посвятивший себя драматургии) // Ончыко. – 1981 – № 3. – С. 104-106. * Ойым чоҥымо сылнылык (Емкость художественного слова) // Ончыко. – 1980. – № 2. – С. 96-103. * Йÿк деч посна муро ок шоч (Без звука нет песни) // Ончыко. – 1981. – № 5. – С. 87-92. * Марий йылме. I ужаш (Марийский язык. Часть I). – Йошкар-Ола, 1982. – 184 с. * Гагаринын шÿдыржö (Созвездие Гагарина) // Ончыко. – 1981. – № 2. – С. 89-91. * Калькирование в марийском языке в его отношении к русским заимствованиям // Проблемы русско-финно-угорского двуязычия. – Йошкар-Ола, 1982. – С. 47-82. * Оҥартыш мут (Подражательные слова). – Йошкар-Ола, 1983. – 92 с. * Страдательный причастий (Страдательное причастие) // Марий филологий. – Йошкар-Ола, 1983. – С. 53-66. * Омонимын сöралже (Красота омонимов) // Ончыко. – 1984. – № 2. – С. 90-95. * Марий йылме. II ужаш (Марийский язык. Часть 2). – Йошкар-Ола, 1985. – 183 с. * Составная рифма // Ончыко. – 1985. – № 4. – С. * Марий йылме да литература дене отметка норма. – 1986. * Кокшы классышты мары йӹлмӹ. – 1987. * Марий йылме морфологий дене факультатив. – 1988. * Марий йылме дене дидактический материал. – 2-3 кл. – 1988. * Мары йӹлмӹ. 3 кл. – 1988. * Мары йӹлмӹ. 2 кл. – 1989. * Марий йылме урокышто лончылымаш. – 1989. * Марий йылме да литература дене сочинений тема-влак. – 1989. * Вӹзӹмшӹ классышты мары йӹлмӹ. – 1990. * Мары йӹлмӹ. 5 кл. – 1990. * Мары йӹлмӹ доно дидактический материал. 5 кл. – 1990. * Марий йылме дене дидактический материал. 6-7 кл. – 1991. * Марий йылме дене диктант сборник. 5-9 классым туныктышо-влаклан (Сборник диктантов по марийскому языку. Для учителей 5-9 классов). – Йошкар-Ола, 1991. – 271 с. * Мары йӹлмӹ доно дидактический материал. 5-7 кл. – 1991. * Мары йӹлмӹ. 2 кл. – 1991 (В соавт.). * Марий йылме дене дидактический материал. 8-9 кл. – 1993. * Марий йылме. Теорий. 5-9 кл. – Йошкар-Ола, 1993. – 264 с. * Мары йӹлмӹ. Теорий. 5-9 кл. – Йошкар-Ола, 1993. – 264 с. * Марий йылме да литератур дене сочинений тема-влак. – 1993. * Мары йӹлмӹ. 5 кл. – 1994. * Марийский язык как государственный. Образовательный стандарт для средних школ // Базисные учебные планы средних образовательных учреждений Республики Марий Эл. – Йошкар-Ола, 1994. – С. 161-180. * Йылме лывыртыме паша. 5-7 кл. – 1995. * Марийский язык: словоизменение. – Йошкар-Ола, 1995. – 216 с. * Мары йӹлмӹ. 2 кл. – 1996 (В соавт.). * Марийский язык. 5-6 кл. – 1997. * Марийский (родной) язык. Образовательный стандарт для средних школ // Базисные учебные планы средних образовательных учреждений Республики Марий Эл. – Йошкар-Ола, 1997. – С. 61-97. * Марийский язык. 7 кл. – 1997. – 136 с. * Свет поэтического слова // Ончыко. – 1997. – № 4. – С. 127-135. * Поговорим по-марийски. Русско-марийский разговорник с грамматическим очерком. – 1997. – 183 с. * Марий йылме урокышто лончылымаш. – Йошкар-Ола, 1998. – 159 с. * Поро кече. 30 уроков марийского языка. – Йошкар-Ола, 1998. – 146 с. (Соавт. Ефремов А.С.). * Марийский язык. Контрольные письменные работы. – Йошкар-Ола, 1998. – 28 с. * Мои песни – отзвук жизни // Ончыко. – 1998. – № 8. – С. 141-145. * Блеск звезды. Из опыта учителя марийского языка // Ончыко – 1999. – № 3. – С. 128-146. * Краткий курс марийского языка. – Йошкар-Ола, 1999. – 10 с. * Временные требования по минимуму общего образования (Марийский язык). – Йошкар-Ола, 1999. – 99 с. * Йоҥылыш дене паша. Туныктышылан полыш – Йошкар-Ола, 2000. – 10 с. * Мут поянлык. 5 кл. – Йошкар-Ола, 2001. * Сборник заданий по морфологии. – Йошкар-Ола, 2001. – 56 с. (Соавт. Васильев В.Н.) * Узловые проблемы морфологии марийского языка. – Йошкар-Ола, 2002. – 50 с. * Марий йылме программе. V-XI кл. – Йошкар-Ола, 2004. – 54 с. (Соавт. Малинина Р.А.) * Мо тугай причастий? // Ончыко. – 2004. – № 1. – С. 134-140. == Чап == * [[Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже]] (1993) * [[Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын почётан пашаеҥже]] (1999). == Кылвер-влак == * [https://web.archive.org/web/20180117025750/http://newspaper.marsu.ru/archive/2007/2002/1/3.html Известный ученый, методист.]{{ref-ru}} == Литератур == # [https://drive.google.com/file/d/0B_vRhTuyKqkVa3FtUEw1bVViZWM/view Марийские лингвисты: биобиблиографический сборник / Мар. гос. ун-т; сост.: И.Г. Иванов, В.Н. Васильев, В.Н. Максимов. — Изд. 3-е, испр. и доп. — Йошкар-Ола, 2016. — 504 с. C. 472-479] # Туныкта, шымла // Марий Эл. – 1994. – 6 сентябрь. # Анисимов Э.В. Корныжым ший медаль волгалтен // Марий Эл.- 2000. – 23 май # Сергеев М.Т. Йылмызе ешыш // «Марий коммуна». – 1969. – 30 июль. # Иванов И.Г. Рецензия на диссертацию «Малмыжский диалект марийского языка (Фонетические особенности)» // СФУ. – 1969. – № 3. – С. 234-236. # Ефремов А.С. Лÿмлö ученый, кумылзак айдеме // «Ямде лий». – 1980. – 19 май. # Юбилярым саламлена // Ончыко. – 1980. – № 2. – С. 96. # Исенеков В. Уста туныктышо, тале ученый // «Ямде лий» – 1980. – 17 май. # Грузов Л.П. Юбилей исследователя // Марийский университет. – 1980. – 20 май. # Андуганов Ю. Учимсола гыч рвезе // «Марий коммуна». – 1980. – 22 май. # Ефремов А., Калямшин М. Шочмо йылмын семже // «Марий коммуна». – 1982. – 10 июнь. # Галкин И. Шочмо йылмым туныктышылан // «Марий коммуна». – 1983. – 4 февр. # Галкин И.С. Рецензия на книгу Марий йылме. Ч. I // СФУ. – 1983. – № 4. – С. 299-303. # Реферат книги Марий йылме. Ч. I // Общественные науки в СССР. Сер. 6. Языкознание: РЖ. – 1983. – № 5. – С. 183-188. # Тужаров Г.М. У сеҥымашым шотыш от нал гын // Ончыко. – 1986. – № 5. – С. 79-83. # Захарова В.С. К новому чебному году // «Панорама». – 1984. – 20 янв. # Лаврентьев Г.И. Йылме верч тургыжланен // Ончыко. – 1987. – № 1. – С. 77-83 # Туныктышылан у книга // «Марий коммуна». – 1989. – 21 янв. # Ефремов А.С. Лӱмлӧ ученый. Кымылзы эдем // «Йäмды ли». – 1990. – 19 май. # Галкин И.С. Шестидесятилетие З.В. Учаева // LU. – 1990. – № 5. – С. 209-210. # Ефремов А.С. Чонжо ура // «Марий коммуна». – 1990. – 22 май. # Никитина Н. Корным волгалтарыше ший медаль // «Ямде лий». – 1995. – 20 май. # Сергеев О.А. Туныктышо-влакын ÿшанле эҥертышышт // «Марий Эл». – 1999. – 29 окт. # Архипов С. Уста туныктышо // «Ямде лий». – 1999. – 6 нояб. # Сибатрова С.С. Пайдале, кумылым савырыше (З.В. Учаев ден А.С. Ефремовын «Поро кече!» книгашт нерген) // «Кугарня». – 1999. – 29 окт. # Сергеев О.А. Ӱшанле ошкыл дене // «Кугарня». – 2000. – 19 май. # Анисимов Э.В. Корныжым ший медаль волгалтарен // «Марий Эл». – 2000. – 23 май. # Васильев В.Н. Известный ученый, методист // «Марийский университет». – 2002. – 15 янв. # Апакаев П.А. З.В. Учаев // Образование и просветительское движение в марийском крае. – Йошкар-Ола, 2002. – С. 237-241. [[Категорий:Марий йылмызе-влак]] [[Категорий:Марий шанчызе-влак]] [[Категорий:Марий туныктышо-влак]] a0herpbx2bxlg0mrsefa86fcvktolwi 0 20020 204056 203459 2026-11-02T00:25:47Z InternetArchiveBot 11975 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 204056 wikitext text/x-wiki {{Шанчызе |Лӱм = Валентин Николаевич Васильев |Оригинал лӱм = |Сӱрет = |Сӱретын лопкытшо = |Возымаш = |Шочын = 1.01.1949 |Шочмо вер = [[Марий АССР]], [[Марий Тӱрек кундем]] [[Изи Купто]] ял |Колен = 12.07.2010 |Колымо вер = |Гражданство = {{Флагификаций|Совет Ушем}}<br /> {{Флагификаций|Россий}} |Шанче алан = [[йылмызе]] |Паша вер = [[Марий кугыжаныш университет]] |Шанче степень = [[Шанче кандидат|филологий шанче кандидат]] |Шанче чап лӱм = |Альма-матер = [[Марий кугыжаныш университет]] |Шанче вуйлатыше = |Палыме тунемше-влак = |Пале лиеш кузе = |Чап пӧлек да премий = [[Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже]] (2004), Марий Эл Республик Виктерын Чапкагазше (1999) |Автограф = |Автографын лопкытше = |Сайт = |Викитека = }} '''Валентин Николаевич Васильев''' ({{Шочын|1949|01|1}}, [[Марий АССР]], [[Марий Тӱрек кундем]] [[Изи Купто]] ял — {{Колен|12|07|2010}}) — [[марий]] [[йылмызе]], [[туныктышо]], [[шанче кандидат|филологий шанче кандидат]] (1984), [[доцент]] (1992), Финн-угор ушемын йотэлысе {{comment|йыжъеҥже|членже}} (Хельсинки), [[Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже]] (2004). == Илыш корныжо == Валентин Николаевич [[1949]] ийын [[1 шорыкйол|шорыкйол тылзын 1-ше кечынже]] [[Марий АССР]] [[Марий Тӱрек кундем]] [[Изи Купто]] ялеш шочын.<br /> 1968 ийыште [[Оршанке педагогике училище|Оршанкысе педагогике училищым]] тунем пытарен. Тунем пытарымек, Мари-Турек районысо школлаште тыршен, [[Совет Армий]] радамыште порысым шуктен. 1972-1977 ийлаште [[Марий кугыжаныш университет]]ыште историй да филологий факультетыште марий йылме да литератур пӧлкаште тунемын. Университетым йошкар диплом дене пытарен да тудым тыштак марий филологий кафедрыште ассистентлан коденыт. 1979 ий гыч 1982 ийлаште [[Тарту университет]]ысе аспирантурышто тунемын. Академик [[Аристэ, Пауль Александрович|П. Аристэн]] вуйлатымыж почеш "Марийская орнитонимия" теме дене кандидатлык диссертацийым возен да 1984 ийыште Тарту университетысе специализированный советын заседанийыштыже арален. Диссертацийыштыже марий йылмыште кайык лӱм-влакын этимологийыштым, чоҥалтмыштым, исторический вияҥмыштым шымлен. 1990-1992 ийлаште [[Финляндий]]ысе [[Хельсинки]] да [[Турку]] олаласе университетлаште марий йылме туныктышылан тыршен. 1993 ий гыч 1996 ий марте Марий кугыжаныш университетыште историй да филологий факультетыште деканын тунемме паша шотышто алмаштышыжлан ыштен. В. Н. Васильев 30 утла шымлымаш пашам возен. Шымлымашыже марий ономастике да диалектологий дене кылдалтын. «Русско-марийский разговорник» пашан авторжо. Марий-финн да финн-марий мутер-влакын авторышт-влак кокла гыч иктыже. 2000-ше ий гыч Марий кугыжаныш университетыште Марий йылме кафедрыште доцентлан тыршен. Шуко ий тыршен пашам ыштымыжлан да кӱшыл образованиян специалист- влакым ямдылымаште тыршымыжлан 1999 ийыште Марий Эл Республик Виктерын Чап таныкше дене палемдалтын. 2004 ийыште «Марий Эл Республикын калык образованийын сулло пашаеҥже» чап званийым пуымо. == Шанче пашаже-влак == * К истории названия птицы колегуш // Вопросы истории и диалектологии. – Йошкар-Ола, 1979. – С. 171-172. * Марийские орнитонимы-синонимы // Труды по финно-угроведению. Вып. 8. – Тарту, 1981. – С. 111-118. * Пол и возраст в марийских орнитонимах // Вопросы марийской диалектологии. – Йошкар-Ола, 1981. – С. 132-138. * Названия птиц в марийском языке // СФУ. – 1982. – № 2. – С 101-104. * Марийские орнитонимы, их структура и историческое развитие // Вопросы марийской ономастики. Вып. 3. – Йошкар Ола, 1982. – С. 65-80. * К этимологии некоторых марийских орнитонимов // Вопросы мирийской ономастики. Вып. 4. – Йошкар-Ола, 1983. – С. 32-55. * Кайыклан лÿм пуымо ойыртем (Особенности названия птиц) // Марий филологий. – Йошкар-Ола, 1983. – С. 22-28. * Происхождение некоторых названий птиц в марийском языке // Вопросы марийской ономастики. Вып. 5. – Йошкар-Ола, 1935. – С. 44-62. * Пол и возраст в марийских зоонимах // Марийская филология. – Йошкар-Ола, 1986. – С. 94-101. * Марийско-удмуртские лексические параллели в орнитонимии // Тезисы докладов на XVII Всесоюзной конференции финно-угроведов. Языкознание. – Устинов, 1987. – С. 55-56. * Краткая история изучения марийских орнитонимов // Вопросы марийской ономастики. Вып. 6. – Йошкар-Ола, 1987. – С. 51-61. * Диалект материалым кузе погаш (Как собирать дилектный материал). Студент-влаклан полыш. – Йошкар-Ола, 1988. – 19 с. * Русско-марийский разговорник. – Йошкар-Ола, 1989. – 95 с. * Марийско-удмуртские лексические параллели в орнитонимии // Вопросы марийской ономастики // Труды МарНИИ, вып. 7. – Йошкар-Ола, 1990. – С. 140-147. * Марий йылме культура да стилистика дене программа (Программа по марийской культуре речи и стилистике). МарГУ-со марий отделенийыште тунемше студент-влаклан. – Йошкар-Ола, 1990. – 13 с. * Юбилей И.С. Галкина // LU. – 1990. – № 3. – С. 204-206. * Из опыта работы университетов Финляндии // Университет как центр науки, культуры и образования. – Йошкар-Ола, 1990. – С. 10-11. * Финско-марийский словарь. В помощь студентам. – Хельсинки, 1991 – 25 с. * Marin kielen asemasta ja luontеesta // Ensikielenä suomalaiskieli. – Turku, 1994. – S. 114-119. * Финско-марийский словарь. – Турку, 1995. – 620 с. (Соавт. А.Мойсио и И.С. Галкин). * Словарь марийского языка (на букву О). – Йошкар-Ола, 1998. – С. 252-369. * Русско-марийский разговорник. – Йошкар-Ола: Мар. кн. изд-во, 1998. – 59 с. * Морфологий дене возымо паша-влак. – Йошкар-Ола, 2001. – 55 с. (Соавт. З.В. Учаевым). * Кызытсе марий йылме фонетика дене упражнений сборник (Сборник упражнений по фонетике современного марийского языка). Марий отделенийыште тунемше студент-влаклан. – Йошкар-Ола, 2001. – 52 с. * Турку – центр изучения марийского языка в Финляндии // Финские ученые о языке и культуре Марийского народа. Материалы научной конференции. – Йошкар-Ола, 2002. – С. 18-22. * Хроника международных связей преподавателей и сотрудников ИФФ МарГУ // Марийский археологический вестник. – 2002. – № 12. – С. 246-259. * Рецензия: Воронцова О.П., Галкина И.С. «Топонимика Республики Марий Эл» // Марийский археологический вестник. № 13. – Йошкар-Ола, 2003. – С. 237-240. * Учебное пособие для подготовки к ЕГЭ по марийскому языку. – Йошкар-Ола, 2003. – 84 с. (Соавт. Матросова Л.С., Сергеев О.А.). * Диалект материалым кузе да мом погаш? – Йошкар-Ола, 2003. – 71 с. (Соавт. Н.И. Исанбаев). * Программа по марийской диалектологии. — Йошкар-Ола, 2004. — 18 с. * Русско-марийский разговорник. — Йошкар-Ола, 2004. - 186 с. == Чап == * Марий Эл Республик Виктерын Чапкагазше (1999) * [[Марий Эл Республикын сулло туныктыш пашаеҥже]] (2004) == Кылвер-влак == * [http://old.marsu.ru/pub/iff/prepod/vasilev.html Марийский Государственный Университет. Историко-филологический факультет. Валентин Николаевич Васильев]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20260109164103/http://newspaper.marsu.ru/archive/2007/2007/7/5.html Марийский Государственный Университет. Газета Марийский Университет. Васильев Валентин Николаевич]{{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20260109164111/http://erb.nlib.ee/?komp=6b73c538&otsi=Tartu+Riiklik+%C3%9Clikool&register=autorid&r_oid=95b0dfe6&lk=34 1698. Васильев, Валентин Николаевич. Марийская орнитонимия : автореферат ... кандидата филологических наук (10.02.07) / Валентин Васильев ; Тартуский государственный университет. – Тарту : Тартуский государственный университет, 1984. – 16 lk.] == Литератур == # Ефремов А. Ученый-влак радамыште — у лӱм // Марий коммуна. — 1985. — 12 февраль. # Ефремов А. Кугу лӱм дене // Ямде лий. — 1985. — 2 март. # Мустаев Е. Н. Рецензия на канд. дис. // СФУ. — 1984. — № 3. — С. 231—233. # Альвре П. Диссертация о марийских названиях птиц // KK. — 1984. — № 6. — С. 384. # Saarela Mika Maria märiksi suomalaisille // Yliopistotiedot. — 1992. — № 7. — S. 4—5. # Соловьёв А. Р. В ряду ученых — десять лет // Знамя. — 1994. — 7 декабря. # Сергеев О. А. Изи Купто гыч кугу корнын! // Марий Эл. — 1999. — 1 январь. # Еманов И. Г. Марийские филологи. — Йошкар-Ола, 1988. — С. 27—28. # Мочаев В. А. Кто есть кто в Марий Эл: библиографический справочник. — Йошкар-Ола, 2002. — С. 88. # Ученые Марийского государственного университета. — Йошкар-Ола, 2002. — С. 143—144. # [https://drive.google.com/file/d/0B_vRhTuyKqkVa3FtUEw1bVViZWM/view Марийские лингвисты: биобиблиографический сборник / Мар. гос. ун-т; сост.: И.Г. Иванов, В.Н. Васильев, В.Н. Максимов. — Изд. 3-е, испр. и доп. — Йошкар-Ола, 2016. — 504 с. C. 90-93] [[Категорий:Марий йылмызе-влак]] [[Категорий:Марий шанчызе-влак]] [[Категорий:Марий туныктышо-влак]] fy6ety59bbsz7vprlx0qchwm43c6plj 0 31758 204055 197515 2026-11-01T19:39:54Z Spokiyny 15663 /* */ 204055 wikitext text/x-wiki {{ИВ |статус = посёлко |марий лӱм = Таирово |руш лӱм = Таїрове |оригинал лӱм = |кид йымалне = |эл = Украина |ойып = |тисте = |ойыпын лопкытшо = |тистын лопкытшо = |lat_dir = |lat_deg =46 |lat_min =21 |lat_sec =54 |lon_dir = |lon_deg =30 |lon_min =38 |lon_sec =48 |CoordAddon = type:city(105682)_region:UA |CoordScale = |ЯндексКарта = |эл картын кугытшо = |регион картын кугытшо = |кундем картын кугытшо = |регион тӱрлык = Вел |регион = Одесса вел |регион четлыкыште = Одесса вел{{!}}Одесса |кундем тӱрлык = |кундем = |кундем четлыкыште = |тиште тӱрлык = |тиште = |тиште четлыкыште = |эл карте = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |регион карте = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |кундем карте = <!-- альтернативная, но с такими же координатами краёв --> |кӧргӧ шеледымаш = |вуйлатыше тӱрлык = вуйлатыше |вуйлатыше = |негызлыме = - |икымше гана палемдыме = |тошто лӱм-влак = |статусым налмаш = |кумдык = 8,469 |кӱкшыт тӱрлык = |ИВ рӱдын кӱкшытшӧ = |климат = |официал йылме = украин |официал йылме-ref = |калыкчот = 3 606 |еҥшотлымаш ий = 2021 |чаклык = |агломераций = |калык-влак = |инаныше-влак = Танле |этнохороним = |шагат ӱштӧ = +2 |DST = |телефон код = +380 48 |почто индекс = |почто индекс-влак = 65496 |автомобиль код = |идентификатор тӱрлык = |цыпр идентификатор = |категорий Commonsышто = Tayirove |сайт = |сайт йылме = |сайт йылме 2 = |сайт йылме 3 = |сайт йылме 4 = |сайт йылме 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Таирово''' ({{lang-uk|Таїрове}}) — [[Украина|Украиныште]] [[Одесса вел]]ыште [[Одесса кундем]]ыштыже верланыше посёлко. Калыкчот: 3 600 еҥ. [[Категорий:Одесса велысе посёлкыла]] 0le6lhikgtz56zosv9fhj0sjsj03t0g 10 36330 204053 2026-11-01T16:33:49Z Frhdkazan 3606 «Saint-Charles Cemetery 05.jpg» дене велыж ышталтын 204053 wikitext text/x-wiki Saint-Charles Cemetery 05.jpg hmvqjdxcbex4wwmn3mpf7xbm69djibu 10 36331 204054 2026-11-01T16:38:01Z Frhdkazan 3606 «Allerseelensingen.webm» дене велыж ышталтын 204054 wikitext text/x-wiki Allerseelensingen.webm m2h3eaau5bb1qkps8amvly23ebkvjyd