Википедија mkwiki https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Медиум Специјална Разговор Корисник Разговор со корисник Википедија Разговор за Википедија Податотека Разговор за податотека МедијаВики Разговор за МедијаВики Предлошка Разговор за предлошка Помош Разговор за помош Категорија Разговор за категорија Портал Разговор за Портал TimedText TimedText talk Модул Разговор за модул Event Event talk Турција 0 1360 5649415 5637183 2026-10-24T14:25:28Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649415 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за држава | conventional_long_name = Република Турција | common_name = Турција | native_name = {{native name|tr|Türkiye Cumhuriyeti}} | image_flag = Flag of Turkey.svg | image_coat = Emblem of Turkey.svg |national_motto = ''Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir<br /> <small>''Суверенитетот безусловно ѝ припаѓа на нацијата.''</small> |national_anthem = {{vunblist |"[[İstiklâl Marşı]]" |{{small|„Марш на независноста“}} {{#tag:ref |Исто така официјална химна на непризнатата држава Северен Кипар}}|<center>[[File:Istiklâl Marsi instrumetal.ogg]]</center>}} | image_map = Turkey (orthographic projection).svg | capital = [[Анкара]] | coordinates = {{Coord|40|N|33|E|type:city|display=title,inline}} | largest_city = [[Истанбул]]<br />{{smaller|{{coord|41|1|N|28|57|E|display=inline}}}} | official_languages = [[турски]] | languages_type = [[Говорен јазик|Говорни јазици]]<ref name=Ethnologue>[[Ethnologue]]: [https://www.ethnologue.com/country/tr/languages ''Ethnologue Languages of the World – Turkey''], Retrieved 15 October 2017.</ref> | languages = {{hlist|[[турски]]|[[курманџи]]|[[Зазански јазик|зазански]]|[[Ласки јазик|ласки]]|[[Кабардински јазик|кабардински]]|[[Босански јазик|босански]]|[[Јазици во Сирија|сириско-арапски]]|[[Јазици во Турција|и други]]}} | ethnic_groups = {{hlist|[[Турци]]|[[Курди]]|[[Арапи]]|[[Лази]]|[[Черкези]]|[[Бошњаци]]|[[Малцинства во Турција|и други]]}} | demonym = [[Турци]] (Турчин/Турчинка) | government_type = [[Унитарна држава|Унитарна]] [[Претседателски систем|претседателска]] [[Устав на Турција|уставна]] [[република]] | leader_title1 = [[Претседател на Турција|Претседател]] | leader_name1 = [[Реџеп Таип Ердоган]] | leader_title2 = [[Потпретседател на Турција|Потпретседател]] | leader_name2 = [[Џевдет Јилмаз]] | leader_title3 = [[Претседател на Собранието на Турција|Претседател на Собранието]] | leader_name3 = [[Нуман Куртулмуш]] | legislature = {{nowrap|[[Собрание на Турција|Големо Национално Собрание]]}} | established_event1 = [[Турска војна за независност|Војна за независност]] | established_date1 = 19 мај 1919 | established_event2 = [[Собрание на Турција|Големо Национално Собрание]] | established_date2 = 23 април 1920 | established_event3 = {{nowrap|[[Договор од Лозана]]}} | established_date3 = 24 јули 1923 | established_event4 = {{nowrap|[[Историја на Турција|Прогласување на независност]]}} | established_date4 = 29 октомври 1923 | area_km2 = 783,562 <!--http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes_Uebersichtsseiten/Tuerkei_node.html --> | area_rank = 36-та | area_sq_mi = 302535 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 2.03 | population_estimate = {{increase}} 85,279,553<ref name="The Results of Address Based Population Registration System, 2022">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tuik.gov.tr/Start.do;jsessionid=y1xhcJTNnwHwghhJn71hm0M1yxwbr6kLTVQNSfwQvL5bVpRh1h6c!298425837|title=The Results of Address Based Population Registration System, 2022|publisher=[[Turkish Statistical Institute]]|access-date=8 March 2022|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406202011/http://www.tuik.gov.tr/Start.do;jsessionid=y1xhcJTNnwHwghhJn71hm0M1yxwbr6kLTVQNSfwQvL5bVpRh1h6c!298425837|url-status=dead}}</ref> ([[Список на држави по население|17-та]]) | population_estimate_year = 2022 | population_density_km2 = 111<ref name="Population density in Turkey">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.turkstat.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=1591|title=Annual growth rate and population density of provinces by years, 2007–2015|publisher=Turkish Statistical Institute|access-date=10 November 2016}}</ref> | population_density_sq_mi = 262 | population_density_rank = 111-ма | GDP_PPP = {{Increase}} $3.613 &nbsp;трилиони<ref name=IMF-WEO>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=79&pr.y=14&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=186&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |title=World Economic Outlook Database, April 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=10 April 2019}}</ref> | GDP_PPP_year = 2022 | GDP_PPP_rank = 11-та | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $41,887<ref name=IMF-WEO /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 46-ta | GDP_nominal = {{Increase}} $1.154&nbsp;трилиони<ref name=IMF-WEO /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = 17-та | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $13,383<ref name=IMF-WEO /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 65-ta | Gini = 41.9 <!--number only--> | Gini_year = 2019 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Наведена мрежна страница |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=TR |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=[[World Bank]] |website=data.worldbank.org|access-date=8 March 2019}}</ref> | Gini_rank = 41-та | HDI = 0.838 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name=HDI>{{Наведена мрежна страница|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 48-та | currency = [[Турска лира]] [[Турска лира|(₺)]] | currency_code = TRY | time_zone = [[Источноевропско време|FET]] | utc_offset = +3 | date_format = dd/mm/yyyy ([[Anno Domini|АД]]) | drives_on = right | calling_code = [[Повикувачки броеви во Турција|+90]] | cctld = [[.tr]] | official_website = | today = }} '''Турција''' ({{langx|tr|Türkiye}}) или официјално '''Република Турција''' <span style="white-space:nowrap;"> ({{Audio|Tur-Türkiye_Cumhuriyeti.ogg|''Türkiye Cumhuriyeti''}})</span> — држава во [[Евроазија]] која се протега полуостровот [[Мала Азија]] и на дел од [[Балканскиот Полуостров]] во [[Југоисточна Европа]]. Турција е една од шесте независни туркиски држави во светот. Турција граничи со осум држави и излегува на четири мориња. На северозапад граничи со [[Бугарија]], на запад со [[Грција]], на североисток со [[Грузија]], на исток со [[Ерменија]], [[Азербејџан]] и [[Иран]] и со [[Ирак]] и [[Сирија]] на југ. На север од државата се наоѓа [[Црното Море]], на запад е [[Егејското Море]], на северозапад е [[Мраморното Море]], додека на југ е [[Средоземното Море]]. Мраморното Море, заедно со протоците [[Босфор]] и [[Дарданели]] ја сочинуваат природната граница меѓу европското и азиското турско копно.<ref name="NatlGeoAtlas">{{Наведена книга|title=National Geographic Atlas of the World|edition=7|year=1999|location=Washington, DC|publisher=[[National Geographic Society|National Geographic]]|isbn=0-7922-7528-4}} "Europe" (pp. 68–9); "Asia" (pp. 90–1): "A commonly accepted division between Asia and Europe ... is formed by the Ural Mountains, Ural River, Caspian Sea, Caucasus Mountains, and the Black Sea with its outlets, the Bosporus and Dardanelles."</ref> [[Истанбул]] е најголемиот град во земјата, додека главен град [[Анкара]] кој се наоѓа во централниот дел на [[Анадолија]]. Околу 70 до 80 отсто од граѓаните на земјата се идентификуваат како [[Турци]].<ref name="konda2">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2006_09_KONDA_Toplumsal_Yapi.pdf |title=Toplumsal Yapı Araştırması 2006 |date=2006 |publisher=[[KONDA Research and Consultancy]] |access-date=21 February 2015 |archive-date=2017-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215004933/http://www.konda.com.tr/tr/raporlar/2006_09_KONDA_Toplumsal_Yapi.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="cia2">{{Наведена мрежна страница |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |title=Turkey |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency]] |access-date=13 October 2016 |archive-date=2017-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html |url-status=dead }}</ref> [[Курди]]те се најголемо малцинство. Големината на курдското население е предмет на расправа со проценки од 12 на 25 проценти од населението. Во разни периоди во својата историја, регионот бил населен со различни цивилизации, вклучувајќи ги [[Асирци]]те, [[Грци]]те, [[Тракијци]]те, [[Фригијци]]те, [[Урарту|Урартијците]] и [[Ерменци]]те.<ref name="Howard2">{{Наведена книга| publisher = Greenwood Publishing Group| isbn = 978-0-313-30708-9| last = Howard| first = Douglas Arthur| title = The History of Turkey| date = 2001 |url=https://books.google.com/books?id=Ay-IkMqrTp4C&pg=PA43}}</ref><ref name="SteadmanMcMahon20112">{{Наведена книга|url={{Google books |plainurl=yes |id=7ND_CE9If3kC }}|title=The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000–323 BC)|author1=Sharon R. Steadman|author2=Gregory McMahon|year=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-537614-2|pages=3–11, 37|access-date=23 March 2013}}</ref><ref name="MET">{{Наведено списание|last=Casson|first=Lionel|year=1977|title=The Thracians|url=http://www.metmuseum.org/pubs/bulletins/1/pdf/3258667.pdf.bannered.pdf|journal=The Metropolitan Museum of Art Bulletin|volume=35|issue=1|pages=2–6|doi=10.2307/3258667|jstor=3258667|access-date=2019-07-06|archive-date=2019-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503015440/https://www.metmuseum.org/pubs/bulletins/1/pdf/3258667.pdf.bannered.pdf|url-status=dead|issn = 0026-1521 }}</ref> [[Селџуци]]те започнале да мигрираат во областа во [[11 век]], а нивната победа над Византијците во [[Битка кај Манцикерт (1071)|Битката кај Манцикерт]] во [[1071]] година го симболизира почетокот и темелот на Турција на овие простори<ref>{{Наведена книга| publisher = Springer| isbn = 978-1-137-33421-3| last1 = Gürpinar| first1 = D.| last2 = Gürpinar| first2 = Dogan| title = Ottoman/Turkish Visions of the Nation, 1860–1950|year=2013}}</ref>. [[Икониски Султанат|Селџучкото Царство]] владеел со [[Анадолија]] до [[монголска инвазија на Анадолија|монголската инвазија]] во [[1243]] година, кога се распаднала на мали турски кнежевства.<ref name="mfk&gl2">{{Наведена книга|title=The origins of the Ottoman Empire|last1=Mehmet Fuat Köprülü&Gary Leiser|page=33}}</ref> Почнувајќи од крајот на [[13 век]], [[Османлии]]те започнале да ги обединуваат овие турски кнежевства. Откако [[Мехмед II]] го [[Падот на Цариград|освоил]] [[Цариград]] во [[1453]] година, османлиската експанзија продолжила под [[Селим I]]. За време на владеењето на [[Сулејман Величествениот]], [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] опфаќало голем дел од [[Југоисточна Европа]], [[Западна Азија]] и [[Северна Африка]], станувајќи светска сила.<ref name=Howard2/><ref name=masters>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/?id=4x09OvMBMmgC&pg=PA17&dq=%22ottoman+empire%22+%22world+power%22#v=onepage&q=%22ottoman%20empire%22%20%22world%20power%22&f=false|title=The Arabs of the Ottoman Empire, 1516–1918: A Social and Cultural History|last=Masters|first=Bruce|year=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-03363-4|language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/?id=UU8iCY0OZmcC&pg=PR97&dq=Ottoman+empire+world+power+suleyman#v=onepage&q=Ottoman%20empire%20world%20power%20suleyman&f=false|title=The A to Z of the Ottoman Empire|last=Somel|first=Selcuk Aksin|year=2010|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-1-4617-3176-4|language=en}}</ref> Во следните векови државата влегла во период на опаѓање со постепено губење на териториите и војните.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/?id=VDm769--fZQC&pg=PA51&dq=the+ottoman+empire+started+to+decline#v=onepage&q=the%20ottoman%20empire%20started%20to%20decline&f=false|title=Gypsies in the Ottoman Empire: A Contribution to the History of the Balkans|last=Marushiakova|first=Elena|last2=Popov|first2=Veselin Zakhariev|last3=Popov|first3=Veselin|last4=Descartes)|first4=Centre de recherches tsiganes (Université René|date=2001|publisher=Univ of Hertfordshire Press|isbn=978-1-902806-02-0|language=en}}</ref> Во обид да ги консолидира слабеењето на социјалните и политичките основи на царството, [[Махмуд II|Махмуд]] започнал период на модернизација во почетокот на [[XIX век]], носејќи реформи во сите области на државата, вклучувајќи ја и војската и бирократијата заедно со еманципацијата на сите граѓани.<ref>Roderic. H. Davison, Essays in Ottoman and Turkish History, 1774-1923 – The Impact of West, Texas 1990, pp. 115-116.</ref> Во [[1913]] година, државниот удар успешно ја ставил земјата под контрола на [[Трите паши]]. За време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], отоманската влада извршила геноциди против ерменските, асирските и понтиските грчки субјекти.{{efn-ur|name=two|Турскиот претседател Ердоган изјавил: „Нашиот став за ерменското прашање беше јасен од самиот почеток. Ние никогаш нема да ги прифатиме обвинувањата за геноцид“.<ref>{{Наведена мрежна страница |website= ''Deutsche Welle'' |title= Ердоган: Турција никогаш нема да прифати обвиненија за геноцид|accessdate= 7 февруари 2018 |url= http://www.dw.com/en/erdogan-turkey-will-never-accept-genocide-charges/a-19307115}}</ref> Научниците даваат неколку причини за ерменското негирање на геноцидот, вклучувајќи го и зачувувањето на националниот идентитет, побарувачката за репарации и територијалните проблеми<ref>{{Наведена книга| publisher = ABC-CLIO| isbn = 978-1-4408-3161-4| last1 = Tatz| first1 = Colin| last2 = Higgins| first2 = Winton| title = The Magnitude of Genocide| year=2016}}</ref>}}<ref name="SchallerZimmerer">{{Наведено списание|last=Schaller|first=Dominik J.|last2=Zimmerer|first2=Jürgen|year=2008|title=Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies—introduction|url=|journal=Journal of Genocide Research|volume=10|issue=1|pages=7–14|doi=10.1080/14623520801950820|issn=1462-3528}}</ref> По војната, конгломерацијата на територии и народи што порано го сочинувале царството [[Поделба на Отоманското Царство|била поделена]] на неколку нови држави.<ref>[[Roderic H. Davison]]; Review "From Paris to Sèvres: The Partition of the Ottoman Empire at the Peace Conference of 1919–1920" by Paul C. Helmreich in ''[[Slavic Review]]'', Vol. 34, No. 1 (March 1975), pp. 186–187</ref> [[Турска војна за независност|Турската војна за независност]], иницирана од [[Мустафа Кемал Ататурк]] против окупацијата на [[Сојузници во Првата светска војна|сојузничките сили]], резултирала со [[Укинување на османлискиот султанат|укинување на монархијата]] во [[1922]] година и основање на Република Турција во [[1923]] година, со Ататурк како прв претседател.<ref name="Britannica">{{наведена енциклопедија|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url= http://www.britannica.com/eb/article-44425/Turkey|title=Turkey, Mustafa Kemal and the Turkish War of Independence, 1919–23|access-date=29 October 2007|year=2007}}</ref> Ататурк донел бројни реформи, од кои многу од нив инкорпорирале различни аспекти на западната мисла, филозофија и обичаи во новата форма на турската влада.<ref>S.N. Eisenstadt, "The Kemalist Regime and Modernization: Some Comparative and Analytical Remarks," in J. Landau, ed., Atatürk and the Modernization of Turkey, Boulder, Colorado: Westview Press, 1984, 3–16.</ref> [[Курдско-турски конфликт|Курдско-турскиот конфликт]], вооружен конфликт меѓу Република Турција и курдските бунтовници, е активен уште од [[1984]] година пред сè на југоисточниот дел на земјата. Различни курдски групи бараат одвојување од Турција за да создадат независен [[Курдистан]] или да имаат автономија и поголеми политички и културни права за [[Курди]]те во Турција. Поради турската местоположба како крстопат меѓу Азија и Европа, Турција има голема геостратешна важност.<ref name="Ottoman_Turkey">{{Наведена книга|title=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey|url=https://archive.org/details/historyofottoman00stan|first=Stanford Jay|last=Shaw|author2=Kural Shaw, Ezel|publisher=Cambridge University Press|year=1977|isbn=0-5212-9163-1}}</ref> Доминантна религија во Турција е Исламот, со мали христијански и јудејски заедници. службен јазик во Тирција е [[турски јазик|турскиот јазик]], кој е најдоминантен јазик во државата, но околу 18% од населението зборува и [[Курдски јазик|курдски]] и [[фдазаки]].<ref name=ciaturkey>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html#People |title=CIA World Factbook gives 18% Kurds of 72.5 million total population (2008 est.) |accessdate=2010-11-12 |archive-date=2017-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html#People |url-status=dead }}</ref> Турција е демократска, секуларна, унитарна уставна република, со големо античко културно наследство. Турција е член на голем број меѓународни организации што ја прави западноориентирана држава. Турција е членка на [[ООН]], рана членка на [[НАТО]], [[ММФ]] и [[Светската банка]], како и основач на [[ОЕЦД]], [[ОБСЕ]], [[Организација за црноморска економска соработка|БСЕЦ]], [[Организација за исламска соработка|ОИК]] и [[Г-20]]. Откако станала една од првите членки на [[Советот на Европа]] во [[1949]] година, Турција станала асоцијативна членка на [[ЕЕЗ]] во [[1963]] година, се приклучила на [[Царинска унија|Царинската унија на ЕУ]] во 1995 година и започнала [[Приклучување на Турција кон ЕУ|преговори за пристап]] во [[Европската Унија]] во [[2005]] година, кои ефикасно биле запрени од ЕУ во [[2017]] година поради „''патот на Турција кон автократското владеење''“.<ref name=TR_EUChrono /> [[економија на Турција|Турската економија]] и дипломатските иницијативи довеле до нејзино признавање како регионална сила, додека нејзината местоположба и дала геополитичко и стратешко значење низ историјата.<ref name="giga-hamburg.de1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.giga-hamburg.de/de/system/files/publications/wp204_bank-karadag.pdf|title=The Political Economy of Regional Power: Turkey|website=giga-hamburg.de|access-date=18 February 2015|archive-date=2014-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140210210237/http://www.giga-hamburg.de/de/system/files/publications/wp204_bank-karadag.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведено списание |jstor=25642612|title=The Political and Strategic Importance of Turkey|url=https://archive.org/details/sim_bulletin-of-international-news_1939-11-04_16_22/page/1167|journal=Bulletin of International News|volume=16|issue=22|pages=3–11|date=4 November 1939 |author1=, M.B}}</ref> Турција е секуларна, унитарна, поранешна парламентарна република која го усвоила претседателскиот систем со референдум во 2017 година. Новиот систем стапил на сила со [[Претседателски избори во Турција (2018)|претседателските избори]] во 2018 година. Сегашната администрација на Турција предводена од претседателот [[Реџеп Тајип Ердоган]] од АКП донела мерки за зголемување на влијанието на [[ислам]]от и ги поткопала политиките на [[Кемалисти]]те и [[Слобода на печатот|слободата на печатот]].<ref>{{наведени вести| issn = 0362-4331| last = Nordland| first = Rod| title = Turkey's Free Press Withers as Erdogan Jails 120 Journalists| work = The New York Times| accessdate = 24 April 2018| date = 17 November 2016| url = https://www.nytimes.com/2016/11/18/world/europe/turkey-press-erdogan-coup.html}}</ref><ref>{{наведени вести| issn = 0028-792X| last = Ackerman| first = Elliot| title = Atatürk Versus Erdogan: Turkey’s Long Struggle| work = The New Yorker| accessdate = 24 April 2018| date = 16 July 2016| url = https://www.newyorker.com/news/news-desk/ataturk-versus-erdogan-turkeys-long-struggle}}></ref> == Потекло на поимот == Името Турција (од [[средновековен латински|средновековен латински јазик]] ''Turchia/Turquia''<ref name=arlen>{{Наведена книга|title=Passage to Ararat|author= Michael J. Arlen|publisher=MacMillan|url=https://books.google.com/books?id=-UahAwAAQBAJ&pg=PA159|page=159|year=2006|isbn= 978-0-374-53012-9}}</ref>)) значи „''земја на Турците''“. Името ''Турција'', или на [[турски јазик]] ''Türkiye'', може да се подели на два збора: ''Türk'', што значи силен на [[старотурски јазик]]<ref>^ American Heritage Dictionary (2000). ""Turk"". Houghton Mifflin Company. Посетено на 27 декември 2006.</ref> и наставката ''iye '' што потекнува од арапската наставка -''iyya'' што е еквивалентно со македонската наставка -ија. Првите записи на името ''Türk'' или ''Türük'' датираат од [[8 век]] во [[Средна Азија]].<ref>^ a b Harper, Douglas (2001). ""Turk"". Online Etymology Dictionary. Посетено на 27 декември 2006.</ref>. Современото „Турција“ датира од најмалку [[1719]] година<ref>{{Cite OED|Turkey}}</ref>. Турското име ''Türkiye'' било усвоено во [[1923]] под влијание на европската употреба<ref name="arlen" />. Во јануари 2022 година, земјата официјално го смени својот меѓународен бренд во турското име, Туркије, за подобро да го одрази своето наследство и да избегне забуна со птицата мисирка.<ref>{{cite web | url=https://skopje1.mk/archives/159119 | title=Турција го менува името - Скопје1.мк | date=2022-01-18 | accessdate=2022-01-18 | archive-date=2022-05-17 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220517210737/https://skopje1.mk/archives/159119 | url-status=dead }}</ref> == Историја == {{Главна|Историја на Турција}} === Праисториски период=== {{Главна|Историја на Анадолија и Мала Азија}} [[File:Göbekli Tepe, Urfa.jpg|thumb|[[Ѓобекли Тепе]]<ref name="ArchMag" />]] [[File:Lion Gate, Hattusa 01.jpg|thumb|[[Хатуша]], престолнина на [[Хетити]]те.<ref name=whcunesco>{{Наведена мрежна страница|title=Hattusha: the Hittite Capital|url=http://whc.unesco.org/en/list/377|website=whc.unesco.org|access-date=12 June 2014}}</ref>]] Анадолкиот полуостров, кој се состои од поголемиот дел од денешна Турција, е еден од најстарите постојано населени региони во светот. Различни древни анадолски население живееле во Анадолија, од [[неолитот]] до хеленистичкиот период<ref name="SteadmanMcMahon20112"/>. Многу од овие народи зборувале [[анадолски јазици]], гранка на поголемото [[индоевропско јазично семејство]]<ref name="UCLA">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/The%20Position%20of%20Anatolian.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GNtCVWdz?url=http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/The%20Position%20of%20Anatolian.pdf|archivedate=5 May 2013|title=The Position of Anatolian |access-date=4 May 2013}}</ref>. Всушност, со оглед на антиката на индоевропските [[Хетитски јазик|хетитски]] и [[лувиски јазик]], некои научници ја прогласиле Анадолија како хипотетички центар од индоевропските јазици<ref name="AnatoliaIndoEuropean">{{Наведено списание|last=Balter|first=Michael|title=Search for the Indo-Europeans: Were Kurgan horsemen or Anatolian farmers responsible for creating and spreading the world's most far-flung language family?|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1323|journal=Science|volume=303|issue=5662|page=1323|date=27 February 2004|doi=10.1126/science.303.5662.1323|pmid=14988549}}</ref>. Европскиот дел на Турција, наречен [[Источна Тракија]], исто така бил населен уште од пред 14.000 години<ref name="MET"/>. [[Ѓобекли Тепе]] е место на најстарата позната религиозна структура, храм кој датира околу 10.000 п.н.е.<ref name="ArchMag">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.archaeology.org/0811/abstracts/turkey.html|title=The World's First Temple|work=Archaeology magazine|date=November–December 2008|page=23|accessdate=2019-07-06|archive-date=2012-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120329113052/http://www.archaeology.org/0811/abstracts/turkey.html|url-status=dead}}</ref>, додека [[Чаталхојук]] е многу голема неолитска населба во јужниот дел на Анадолија, која постоела од околу 7500 п.н.е. до 5700 п.н.е. Таа е најголемата и најдобро зачувана неолитска локација пронајдена досега, а во јули 2012 година е запишана во [[светско културно наследство на УНЕСКО]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://globalheritagefund.org/onthewire/blog/catalhoyuk_world_heritage_list |title=Çatalhöyük added to UNESCO World Heritage List |publisher=Global Heritage Fund |date=3 July 2012 |access-date=9 February 2013|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130117025024/http://globalheritagefund.org/onthewire/blog/catalhoyuk_world_heritage_list |archivedate=17 January 2013}}</ref>. Населбата [[Троја]] била основана во неолитскиот период и продолжила во железното време<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Troy|url=http://www.ancient.eu/troy/|website=ancient.eu|access-date=9 August 2014}}</ref>. Најраните регистрирани жители на Анадолија биле [[Хати]]те и [[Хурити]]те, не-индоевропските народи кои живееле во централна и источна Анадолија, од околу 2300 п.н.е. Индоевропските [[Хетити]] биле распространети во Анадолија од [[18 век п.н.е.]] со главен град во Хатуша во Централна Анадолија. Оваа царство го доживеало својот врв во средината на [[14 век п.н.е.]] и под водство на Супилулиума I успеале да завладеат со скоро цела Мала Азија како и со делови на северен [[Левент]] и [[Горна Месопотамија]]. И покрај тоа што тие самите се нарекувале Хати, Хатите би требало да се раздвојуваат од Хетитите, пред сè како постар народ од двата, кој го населил истиов регион. [[Асирија|Асирците]] ги освоиле и населиле делови од југоисточна Турција уште во 1950 п.н.е. до 612 п.н.е.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www3.uakron.edu/ziyaret/timeline_3period.html|title=Ziyaret Tepe – Turkey Archaeological Dig Site|publisher=uakron.edu|access-date=4 September 2010|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303194000/http://www3.uakron.edu/ziyaret/timeline_3period.html|url-status=dead}}</ref>, иако тие останале малцинство во регионот, имено во [[Хаќари]], до почетокот на 20 век од новата ера<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aina.org/articles/assyrianidentity.pdf|title=Assyrian Identity in Ancient Times And Today'|access-date=4 September 2010}}</ref>. [[Урарту]] повторно се појавил во натписите на Асирија во 9 век п.н.е. како моќен северен соперник на [[Асирија]]<ref>{{Наведена книга|title=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire|first=Paul|last=Zimansky|page=103}}</ref>. По падот на Хетите во околу 1180 п.н.е., [[Фригијци]]те, индоевропски народ, постигнале надмоќ во Анадолија додека нивното царство не го уништиле [[Кимеријци]]те во 7 век п.н.е<ref name="TroyHittiteEmpirePhrygians">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/03/waa/ht03waa.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060910042040/http://www.metmuseum.org/toah/ht/03/waa/ht03waa.htm|archivedate=10 September 2006|title=Anatolia and the Caucasus, 2000–1000 B.C. in ''Timeline of Art History.''|author=The Metropolitan Museum of Art, New York|authorlink=Metropolitan Museum of Art|publisher=New York: The Metropolitan Museum of Art|access-date=21 December 2006|date=October 2000}}</ref>. Почнувајќи од 714 п.н.е., Урарту ја поделил истата судбина и се распуштил во 590 п.н.е.<ref>{{Наведена книга|first=Georges|last=Roux|title=Ancient Iraq|page=314}}</ref>, кога била освоена од страна на [[Медијци]]те. Најмоќните земји наследнички на [[Фригија]] биле Лидија, Карија и Ликија. Лидиците и ликиците зборувале индоевропски јазици {{Multiple image|align=center|direction=horizontal|image1=The Bath-Gymnasium complex at Sardis, late 2nd - early 3rd century AD, Sardis, Turkey (17098680002).jpg|width1=271|image2=Walls of Troy (2).jpg|width2=240|caption1=[[Гимназијум]] во градот Сард<ref name=rhodes>Rhodes, P.J. ''A History of the Classical Greek World 478–323 BC''. 2nd edition. Chichester: Wiley-Blackwell, 2010, p јуни</ref>|caption2=Ѕидините на [[Троја]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://whc.unesco.org/en/list/849 |title=Archaeological Site of Troy – UNESCO World Heritage Centre |publisher=Whc.unesco.org |date=2 December 1998 |access-date=15 August 2012}}</ref>}} === Антички период=== [[File:Halicarnassus Theatre.jpg|thumb|Театар во [[Халикарнас]] (денешен [[Бодрум]] бил изграден во 4 век п.н.е. од страна на [[Мавзол]]. [[Мавзолеј во Халикарнас|Мавзолејот на Халикарнас]] бил едно од [[Седум светски чуда на античкиот свет|Седумте чуда на античкиот свет]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ancient-origins.net/ancient-places-asia/mausoleum-halicarnassus-wonder-ancient-world-003088|title=The Mausoleum of Halicarnassus: A Wonder of the Ancient World|publisher=ancient-origins.net|date=19 May 2015}}</ref>]] [[File:Ephesus Celsus Library Façade.jpg|thumb|right|[[Библиотека на Целс]] изградена во 114–117.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ancient.eu/Celsus_Library/|title=Celsus Library|publisher=Ancient.eu|author=Mark Cartwright|access-date=2 February 2017}}</ref> The [[Temple of Artemis]] in Ephesus, built by king [[Croesus]] of [[Lydia]] in the 6th century BC, was one of the [[Seven Wonders of the Ancient World]].<ref>{{Наведена мрежна страница|title=The Temple of Artemis at Ephesus: The Un-Greek Temple and Wonder|url=http://www.ancient.eu/article/128/|website=ancient.eu|access-date=17 February 2017}}</ref>]] Почнувајќи од 1200 година п.н.е., на крајбрежјето на Анадолија во голема мера започнале да се населуваат [[Јонски Грци|Јонските Грци]]. Бројни важни градови биле основани од овие колонисти, како што се [[Милет]], [[Ефес]], [[Смирна]] (денес [[Измир]]) и [[Византион]] (денес [[Истанбул]]), последниот основан од грчки колонисти од [[Мегара]] во 657 п.н.е. Првата држава со името [[Ерменија]] од соседните народи била државата на ерменската династија [[Оронтиди]], која вклучувала делови од источна Турција, почнувајќи од 6 век п.н.е. Во северозападна Турција, најзначајната племенска група во Тракија било [[Одиринско Царство|Одиринското Царство]], основано од [[Терес I]]<ref name="LewisBoardman1994">{{Наведена книга|author1=D.M. Lewis|author2=John Boardman|title=The Cambridge Ancient History|url={{Google books |plainurl=yes |id=vx251bK988gC |page=462 }} |access-date=7 April 2013|year=1994|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-23348-4|page=444}}</ref>. Цела современа Турција била освоена од персисото [[Ахеменидско Царство]] во текот на 6 век п.н.е.<ref name="A companion to Ancient Macedonia">Joseph Roisman, Ian Worthington. [https://books.google.com/books?id=QsJ183uUDkMC&pg=PA345&lpg=PA345&dq=Achaemenid+Persians+ruled+balkans&source=bl&ots=K7qasgPG1K&sig=lkiajbVuNcHEbI5Lz3MnvIUBG1U&hl=nl&sa=X&ei=sb6RVP2qHoPUaqeGgZgE&ved=0CEkQ6AEwBQ#v=onepage&q=Achaemenid%20Persians%20ruled%20balkans&f=false "A companion to Ancient Macedonia"] John Wiley & Sons, 2011. {{ISBN|1-4443-5163-X}} pp. 135–138, 343</ref> [[Грчко-персиски војни|Грчко-персиските војни]] започнале кога грчките градови на краиштата на Анадолија се побуниле против персиската власт во 499 п.н.е.<ref name="PersiansInAsiaMinor">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wsu.edu/~dee/GREECE/PERSIAN.HTM |url-status=dead|archiveurl=https://www.webcitation.org/5uNLYWJA2?url=http://www.wsu.edu/~dee/GREECE/PERSIAN.HTM |archivedate=20 November 2010 |title=Ancient Greece: The Persian Wars |author=Hooker, Richard |publisher=Washington State University, Washington, United States |access-date=22 December 2006 |date=6 June 1999}}</ref> Територијата на Турција подоцна била освоена од страна на [[Александар Велики]] во 334 п.н.е., што довело до зголемување на културната хомогеност и хеленизација во областа<ref name="SteadmanMcMahon20112"/>. По смртта на Александар во 323 п.н.е., Анадолија подоцна била поделена на неколку мали хеленистички кралства, коишто станале дел од [[Римска Република|Римската Република]] до средината на 1 век п.н.е.<ref name="AlexanderToRome">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/04/waa/ht04waa.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061214003932/http://www.metmuseum.org/toah/ht/04/waa/ht04waa.htm|archivedate=14 December 2006|title=Anatolia and the Caucasus (Asia Minor), 1000 B.C. – 1 A.D. in ''Timeline of Art History.''|author=The Metropolitan Museum of Art, New York|authorlink=Metropolitan Museum of Art|publisher=New York: The Metropolitan Museum of Art|access-date=21 December 2006|date=October 2000}}</ref> Процесот на хеленизација бил забрзан под римско владеење, а во [[Раните векови во христијанството|раните векови на христијанската ера]] локалните анадолски јазици и култури исчезнале, и во голема мера се замениле со древниот грчки јазик и култура<ref name="FreedmanMyers20002">{{Наведена книга|url={{Google books |plainurl=yes |id=P9sYIRXZZ2MC |page=61 }}|title=Eerdmans Dictionary of the Bible|author1=David Noel Freedman|author2=Allen C. Myers|author3=Astrid Biles Beck|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|year=2000|isbn=978-0-8028-2400-4|page=61|access-date=24 March 2013}}</ref><ref name="Hout2011">{{Наведена книга|author=Theo van den Hout|title=The Elements of Hittite|url={{Google books |plainurl=yes |id=QDJNg5Nyef0C |page=1 }} |access-date=24 March 2013|year= 2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-50178-1|page=1}}</ref>. Од 1 век п.н.е. до 3 век од н.е., голем дел од денешна Турција бил оспоруван помеѓу Римјаните и соседното [[Партско Царство]]. {{Multiple image|align=center|direction=horizontal|image1=Aspendos Amphitheatre.jpg|width1=260|image2=East Terrace (4961356591).jpg|width2=260|caption1=Дизајниран од грчки архитект Зено, роден во градот, амфитеатарот [[Аспенд]] бил изграден во римскиот период во 161-169 година од н.е.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vitruvius.be/theateraspendos.htm|title=The Theatre of Aspendos|publisher=Vitruvius.be|access-date=2 February 2017|archive-date=2018-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181103065255/http://www.vitruvius.be/theateraspendos.htm|url-status=dead}}</ref>[[Анталија]], [[Перга]] и Сиде биле други важни градови во античка [[Памфилија]].|caption2=На [[Немруд (планина)|Планината Немруд]], понекогаш нарекувана и мазолеј на [[Антиох I (Комагена)|Антиох I]], биле изградени голем број големи статуи околу она што се претпоставува дека е кралска гробница од 1 век п.н.е..<ref name="whc.unesco.orgx">{{Наведена мрежна страница|title=Nemrut Dağ|url=http://whc.unesco.org/en/list/448|website=whc.unesco.org|access-date=17 February 2017}}</ref>}} === Ранохристијански и византиски период=== [[File:Turkey-3019 - Hagia Sophia (2216460729).jpg|thumb|Првично црква, подоцна џамија, а денес музеј, [[Аја Софија]] во [[Истанбул]] била изградена од цар [[Јустинијан I]] во 532-537 година.<ref>{{наведена енциклопедија|url=https://global.britannica.com/topic/Hagia-Sophia|title=Hagia Sophia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=2 February 2017}}</ref>]] Според [[Дела на светите апостоли|Делата на светите апостоли]] 11<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://biblehub.com/acts/11-26.htm|title=Acts 11:26 and when he found him, he brought him back to Antioch. So for a full year they met together with the church and taught large numbers of people. The disciples were first called Christians at Antioch.|website=biblehub.com}}</ref>, Антиохија (денес [[Антакија]]), град во јужна Турција, е родното место на [[Раните векови во христијанството|првата христијанска заедница]]<ref>''[[Encyclopaedia Biblica]]'', Vol. I, p. 186 (p. 125 of 612 in [[iarchive:encyclopaediabib01cheyuoft|online .pdf file]]).</ref>.Овој град претставувал голем центар на раната црква, која традиционално се вели дека била основана од страна на [[Свети Петар]], кој се смета и за прв епископ на антиохиската црква. [[Евангелие по Матеј|Евангелиото по Матеј]] и Апостолскиот устав биле напишани во овој град. [[Игнатиј Богоносец]] бил избран за трет епископ на Антиохија. Факултетот во Антиохија бил основан во [[270]] година, како една од двата големи центри на раното црковно учење. Антиохиската црква станала една од петте најголеми цркви во [[пентархија]]та на [[Римското Царство]]<ref name="autogenerated1">"Обично надлежноста се протегала на териториите на соседните земји... Најголемите епископи имале такво овластување, како на пример Рим бил одговорен за цела денешна Италија или дел од неа, Александрија за Египет и денешна Либија, Антиохија за најголемиот дел од Мала Азија. Последните три биле признаени од страна на Влеленскиот собор во Никеја од 325 година" Cross, F. L. - Оксфордски речник на христијанската црква. Њујорк: Oxford University Press. 2005, наслов ''патријарх''</ref>. Во [[324]], [[Константин I]] го избрал [[Византион]] за нов главен град на [[Римското Царство]], преименувајќи го во Нов Рим. По смртта на [[Теодосиј I]] во [[395]] година и поделбата на Римското Царство меѓу неговите два сина, градот, кој популарно бил познат како [[Цариград]] или [[Цариград]], станал главен град на [[Источно Римско Царство|Источното Римско Царство]]. Оваа царство, кое подоцна од страна на историчарите било познато како [[Византија]], владеело со поголем дел од територијата на денешна Турција до доцниот среден век<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://depts.washington.edu/silkroad/cities/turkey/istanbul/istanbul.html|title=Constantinople/Istanbul|author=Daniel C. Waugh|publisher=University of Washington, Seattle, Washington|access-date=26 December 2006|year=2004}}</ref>, иако источните региони останале во рацете на [[Персија]] до првата половина на [[7 век]]. Честите [[византиско-персиски војни]], како дел од вековните долгорочни римско-персиски војни, се воделе во различни делови на денешна Турција и одлучувале за голем дел од нејзината историја од 4 век до првата половина на 7 век. Неколку [[вселенски собори]] се одржале во градовите сместени во денешна Турција, вклучувајќи го и [[Прв вселенски собор|Првиот собор]] во [[Никеја]] ([[Изник]]) во [[325]] година, [[Прв цариградски собор|Вториот собор]] ([[Истанбул]]) во [[381]] година, [[Трет вселенски собор|Третиот собор]] во [[431]] година во [[Ефес]] и [[Четврти вселенски собор|Четвртиот собор]] во 451 година во денешен [[Кадиќој]]. ===Селџучки период=== [[File:Camlica-2018-06-14.jpg|thumb|right|180px|Најголемата џамија во Турција, [[Чамлиџа-џамија]], има четири минариња кои се високи 107,1 метри, податок кој се однесува на [[Битка кај Манцикерт (1071)|Битката кај Манцикерт]] (1071).<ref name="gulftimesopens">{{наведени вести |url=https://www.gulf-times.com/story/624286/Turkey-s-largest-mosque-opens-its-doors-in-Istanbu |title=Turkey’s largest mosque opens its doors in Istanbul |date=8 March 2019 |work=Gulf Times |agency=DPA |place=Istanbul}}</ref>]] [[Селџуци]]те живееле на периферијата на муслиманскиот свет, и биле огранок на Огузите<ref>{{Наведена книга|title=Al Hind: The Making of the Indo Islamic World, Vol. 1, Early Medieval India and the Expansion of Islam, 7th–11th Centuries|first=Andre|last=Wink|publisher=Brill Academic Publishers|year=1990|isbn=978-90-04-09249-5|page=21}}</ref>. Во текот на [[11 век]] дошле од [[Средна Азија]] и ги завладеале обласните територии од Трансоксијана до Блискиот Исток со своето [[Селџучко Царство]] на чело со [[Тогрул]] и со нив владеале до крајот на 14 век и почетокот на 15 век. Тие биле имигранти надојдени Персија<ref name=peter.mackenzie.org>{{Наведена мрежна страница|title=The Seljuk Turks|url=http://peter.mackenzie.org/history/hist2021.htm|website=peter.mackenzie.org|access-date=9 August 2014|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304093825/http://peter.mackenzie.org/history/hist2021.htm|url-status=dead}}</ref>. Во втората половина на [[11 век]], Селџуците започнале да пробиваат во средновековна [[Ерменија]] и во источните делови на Анадолија. Во 1071 година, Селџуците ги победиле Византијците во [[Битка кај Манцикерт (1071)|Битката кај Манцикерт]], започнувајќи го процесот на Турцизација во областа. Турскиот јазик и исламот биле воведени во Ерменија и Анадолија, постепено ширејќи се низ целиот регион. Бавната транзиција од претежно христијанската и грчката Анадолија кон претежно муслиманското население и турскиот јазик било во тек. Дервишкиот ред Мевлеви, кој во [[13 век]] бил основан во [[Конија]] во времето на суфискиот поет [[Руми|Селадиддин Руми]], играл значајна улога во исламизацијата на разновидните луѓе од Анадолија кои претходно биле хеленизирани<ref>{{Наведена книга|last1=Davison|first1=Roderic H.|title=Essays in Ottoman and Turkish History, 1774–1923: The Impact of the West|date=2013|publisher=University of Texas Press|isbn=978-0-292-75894-0|pages=3–5|url=https://books.google.com/books?id=NQvUAAAAQBAJ}}</ref><ref>{{Наведена книга|editor1-last=Katherine Swynford Lambton|editor1-first=Ann|editor2-last=Lewis|editor2-first=Bernard|title=The Cambridge history of Islam|date=1977|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-29135-4|page=233|edition=Reprint|url=https://books.google.com/books?id=4AuJvd2Tyt8C}}</ref>. Така, заедно со Турцификацијата на територијата, Селџуците ја поставиле основата на турско-персиската култура во Анадолија<ref>Craig S. Davis. [https://books.google.com/books?id=qDgsAQAAIAAJ&q=seljuks+highly+persianised&dq=seljuks+highly+persianised&hl=nl&sa=X&ved=0CCcQ6AEwAjgKahUKEwjLgILa343GAhXGDNsKHZyLAG0 "The Middle East For Dummies"] {{ISBN|0-7645-5483-2}} p. 66</ref>, примат кој бил преземен од страна на нивните наследници, [[Османлии]]те<ref>Thomas Spencer Baynes. [https://books.google.com/books?id=MX5GAQAAIAAJ&q=ottomans+highly+persianized+through+seljuks&dq=ottomans+highly+persianized+through+seljuks&hl=nl&sa=X&ved=0CFIQ6AEwCWoVChMI79bQ8-GNxgIV5yzbCh2NlACT "The Encyclopædia Britannica: Latest Edition. A Dictionary of Arts, Sciences and General Literature, Volume 23"]. Werner, 1902</ref><ref>Emine Fetvacı. [https://books.google.com/books?id=f67qIxJrpTMC&pg=PA18&dq=ottomans+highly+persianized&hl=nl&sa=X&ved=0CEUQ6AEwBjgKahUKEwjntsSa5I3GAhXpjtsKHcQbAM0#v=onepage&q=ottomans%20highly%20persianized&f=false "Picturing History at the Ottoman Court"] p 18</ref>. По селџучката победа во [[Битка кај Манцикерт (1071)|Битката кај Манцикерт]] на чело со [[Алп Арслан]] и по освојувањето на Анадолија, Огузите започнале со населување на териториите на денешна Турција. Овие бејлици во текот на следните години добивале голема помош од Селџуците во замена за нивните услуги. Во текот на [[Прва крстоносна војна|Првата крстоносна војна]] Селџуците ги загубиле Никеја, Конија, Кајсери, Антиохија за да на крајот крстоносците се упатат кон светиот град Ерусалим и во 1099 година да го заземат градот создавајќи крстоносни држави. Селџуците ја изгубиле по ова и цела Палестина. Наследник на Апл Арслан бил [[Мелик Шах I]] (1072-1092), по чија смрт, царството се распаднало на неколку помали држави помеѓу неговите четири сина. Килиџ Арслан I го обновил Румелискиот султанат. Но со монголската инвазија од истокот силата на Селџуците се намалила а ова овозможило анадолските бегови да прогласат независност. По падот на централизираната моќ во [[Конија]], голем дел од беговите започнале да создаваат сојузи и со поддршка од [[Монголија]] прогласиле емиратства. Овие гази воини со слабеењето на [[Византија]] започнале да ги зазимаат нејзините територии. До [[1300]] година, овие сили стигнале до [[Егејско Море]]. Во почетокот како најсилни се издвојувале Караманија и Гермијан. [[Османлии|Османоглу]] пак се наоѓал во северозападниот дел од Анадолија, со седиште [[Согут]] и во почетокот оваа земја била многу мала и незначајна по моќ. По должината на егејскиот брег од север кон југ се наоѓале Кареси, Сарухан, Ајдин и Теќе. Исфендијар се наоѓач во регионот на Црното Море. === Отомански период === {{Главна|Отоманско Царство}} [[Податотека:OttomanEmpireIn1683.png|thumb|right|200px|Карта на Отоманското Царство]] Почетокот на создавањето на [[Отоманското Царство]] се одликува со постојани [[Отоманско-византиски војни]] кои траеле околу 1,5 век. Владеењето на [[Осман I|Осман]] го означува официјалниот почеток на владеењето на [[Османлиска династија|династијата на Османлиите]] и основање на државата во 1299 година<ref>{{наведена книга |last=Bideleux |first=Robert |author2=Ian Jeffries |title=A history of eastern Europe: crisis and change |year=1998 |publisher=Routledge |isbn=0-4151-6111-8 |pages=62 }}</ref> Во [[1265]] година, византискиот град [[Согут]] бил заземан од страна на Осман бег.<ref>{{наведена книга|last=Parker|first=Geoffrey|title=Compact History of the World|location=London|publisher=Times Books|year=2005|pages=71}}</ref>. Политиката на проширување на своите територии била продолжена од сите следбеници на Осман, а на сметка на Византија. По т.н. [[Османлиски интеррегнум]], на чело на династијата дошол [[Мехмед I]] и тој многу бргу успеал повторно да си ги врати изгубените територии од времето на граѓанската војна. Тој престолнината ја преместил од [[Бурса]] во [[Едрене]]. {{Multiple image|align=left|direction=vertical|image1=Topkapı - 01.jpg|image2=Dolmabahçe Palace (cropped).JPG|caption2=[[Ова е избрана статија. Стиснете тука за повеќе информации. Топкапи-сарај]] и [[Долмабахче]] биле резиденции на османлиските султани и административен центар на царството помеѓу 1465-1856<ref name="nytimes">{{наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1993/08/22/travel/center-of-ottoman-power.html|title=Center of Ottoman Power|work=New York Times|last= Simons|first=Marlise |access-date=4 June 2009 | date=22 August 1993}}</ref> и 1856-1922 година<ref name=dolmabahcepalace>{{Наведена мрежна страница|title=Dolmabahce Palace|url=http://www.dolmabahcepalace.com/listingview.php?listingID=3|website=dolmabahcepalace.com|access-date=4 August 2014|archive-date=2016-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316140350/http://www.dolmabahcepalace.com/listingview.php?listingID=3|url-status=dead}}</ref> respectively.}} Во времето на [[Мехмед II]] престанала да постои Византија, откако била [[Пад на Цариград (1453)|освоена престолнината]] [[Цариград]] во [[1453]] година, а самиот град станал нова престолнина на царството. Во времето на [[Селим I]], државата се проширила кон современите држави [[Сирија]], [[Либан]], [[Палестина]] и [[Египет]], вклучувајќи го и светиот град [[Ерусалим]], како и [[Каиро]], престолнината на Абасидите. По ова, тој се прогласил за калиф. Наследник на Селим I станал [[Сулејман I]]. Во негово време, Отоманското Царство станало доминантно во Средоземно Море, но неговиот обид да ја [[Опсада на Виена (1529)|освои Виена]] не успеал. Владеењето на Сулејман од страна на историчарите е прогласено како златна ера на царството. По неговата смрт започнало постојаното опаѓање на царството. Тој лично покренал големи законски промени поврзани со општеството, образованието, оданочувањето и кривичното право. Царството честопати било во спротивност со [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] поради својот напредок кон [[Средна Европа]] преку [[Балкански Полуостров|Балканот]]. На море, Отоманската морнарица се судирала со неколку Свети Лиги (1538, 1571, 1684 и 1717, составени главно од [[Хабсбуршка Шпанија|Хабсбуршката Шпанија]], [[Република Џенова]], [[Република Венеција]], [[Витези на Свети Јован|Витезите на Свети Јован]] итн.), за контрола на Средоземното Море. На исток, Османлиите честопати биле во војна со [[Персија]] поради конфликти кои произлегуваат од територијални спорови или религиозни разлики помеѓу 16 и 18 век<ref>{{Наведена книга|title=A Short History of the Middle East|first=George E.|last=Kirk|publisher=Brill Academic Publishers|year=2008|page=58|isbn=978-1-4437-2568-2}}</ref>. [[Османлиско-персиски војни|Османлиските војни со Персија]] продолжиле до првата половина на [[XIX век]]. Дури и подалеку на исток, постоеле судири со [[Хабсбуршката Монархија]], со тоа што Османлиите, исто така, морале да испратат војници до најоддалеченото и најзападно вазалство, Султанатот Ачех<ref>Palabiyik, Hamit, ''Turkish Public Administration: From Tradition to the Modern Age'', (Ankara, 2008), 84.</ref><ref>{{Наведена книга |url=http://www.ari.nus.edu.sg/docs/Aceh-project/full-papers/aceh_fp_ismailhakkigoksoy.pdf |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20080119135247/http://www.ari.nus.edu.sg/docs/Aceh-project/full-papers/aceh_fp_ismailhakkigoksoy.pdf |url-status=dead |archive-date=19 January 2008 |author=Ismail Hakki Goksoy |title=''Ottoman-Aceh Relations According to the Turkish Sources'' |access-date=7 December 2018 |df=dmy-all }}</ref>. Од 16 до почетокот на 20 век, Отоманското Царство, исто така, се борело со Руското Царство во нивните неколку [[Руско-турски војни|последователни војни]]. Тие првично се воделе поради османлиска територијална експанзија и консолидација во југоисточна и источна Европа, но почнувајќи од втората половина на 18 век, тие станале повеќе за опстанокот на Отоманското Царство, кое почнало да ги губи своите стратешки територии на северното крајбрежје на [[Црното Море]] во корист на Русија. [[File:Sultan Mehmed V of Turkey greeting Kaiser Wilhelm II on his arrival at Constantinople.jpg|alt=|thumb|[[Мехмед V]] и [[Вилхелм II (Германија)|Вилхелм II]], 1917.<ref name="britishcouncil.org1">{{Наведена мрежна страница|title=Why Turkey hasn't forgotten about the First World War|url=https://www.britishcouncil.org/voices-magazine/why-turkey-hasnt-forgotten-about-first-world-war|website=britishcouncil.org|access-date=1 February 2017|archive-date=2022-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220609063601/https://www.britishcouncil.org/voices-magazine/why-turkey-hasnt-forgotten-about-first-world-war|url-status=dead}}</ref>]] Од втората половина на [[XVIII век]] па натаму, Отоманското Царство почнла да опаѓа. Реформите на [[Танзимат]]от од 19 век, кои ги вовел [[Махмуд II]], имаЛЕ за цел модернизација на османлиската држава во согласност со напредокот што БИЛ постигнат во [[Западна Европа]]. Напорите на Мидах-Паша за време на танзимат довеле до [[Прва уставна ера (Отоманско Царство)|отоманското уставно движење]], но овие напори се покажале како несоодветни во повеќето полиња и не успеале да го сопрат распаѓањето на царството<ref name=OttoTurkVis>{{Наведена мрежна страница|title=Ottoman/Turkish Visions of the Nation, 1860–1950|url={{Google books |plainurl=yes |id=qejRAQAAQBAJ |page=180 }} |access-date=18 February 2015}}</ref>. Бидејќи царството постепено се намалувало по големина, воената моќ и богатство, особено по османлиската економска криза во 1875 година<ref name=NiallFergusonFT>{{наведени вести|url=http://www.ft.com/cms/s/0/6667a18a-b888-11dc-893b-0000779fd2ac.html|title=An Ottoman warning for indebted America|author=[[Niall Ferguson]]|newspaper=Financial Times|date=2 January 2008|access-date=5 September 2016}}</ref>, што довело до востанија во балканските провинции, кои кулминирале со [[Руско-турска војна (1877-1878)|Руско-турската војна]] од 1877-78, многу балкански муслимани мигрирале во Анадолија<ref name="Illinois2009">{{Наведена книга|last=Todorova|first=Maria|title=Imagining the Balkans|url={{Google books |plainurl=yes |id=WZweAIJI0ZwC |page=175 }}|access-date=15 June 2013|year=2009|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-972838-1|page=175}}</ref><ref>{{Наведена книга|last=Mann|first=Michael|title=The Dark Side of Democracy: Explaining Ethnic Cleansing|url={{Google books |plainurl=yes |id=cGHGPgj1_tIC |page=118 }}|access-date=28 February 2013|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-53854-1|page=118}}</ref>, заедно со Черкезите бегајќи од руското освојување на [[Кавказ]]от. Падот довел до зголемување на националистичкото расположение меѓу нејзините различни субјекти, што довело до зголемување на етничките тензии, кои понекогаш преминувале во насилство, како што се [[Ерменски масакар (1894-1896)|масакрите врз Ерменците]]<ref name=nzhistory.net.nz>{{Наведена мрежна страница|title=Collapse of the Ottoman Empire, 1918–1920|url=http://www.nzhistory.net.nz/war/ottoman-empire/collapse|website=nzhistory.net.nz|access-date=9 August 2014|archive-date=2015-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20151219183629/http://www.nzhistory.net.nz/war/ottoman-empire/collapse|url-status=dead}}</ref>. За време на Првата уставна ера, уставот и парламентот биле суспендирани од султанот [[Абдул Хамид II]]. Триесет години подоцна, [[Младотурска револуција|Младотурската револуција]] од 1908 година го обновила [[Втора уставна ера (Отоманско Царство)|османлискиот устав и парламент]], но османлискиот државен удар од 1913 година ефикасно ја ставил земјата под контрола на Трите паша, со што султаните Мехмед V и Мехмед VI во голема мера симболично биле султани без вистински политичка моќ. [[File:Armenian woman kneeling beside dead child in field.png|thumb|left|Ерменска жена покрај мртвото тело на своето дете (за време на [[Ерменски геноцид|Ерменскиот геноцид]])<ref>US Library of Congress, ''George Grantham Bain Collection'' [https://www.loc.gov/pictures/item/2006679122/ Photo ID LC-USZ62-48100] "''Syria – Aleppo – Armenian woman kneeling beside dead child in field "within sight of help and safety at Aleppo''"</ref>]] Веднаш по завршувањето на Балканските војни, многу бргу започнала [[Првата светска војна]]. Во [[Првата светска војна]], [[Османлии]]те се приклучиле кон [[Централни сили|Централните сили]], сè со цел повраќање на загубените територии. Во текот на првите години од војната следувале неколку успеси на страната на Османлиите, како [[Галиполска операција|заземањето на Галиополи]] и [[Опсада на Кут|Кут]]. По ова, следувал [[Кавкаски поход|Кавкаскиот поход]], во кој [[Османлии]]те биле катастрофално поразени од страна на [[Русија]]. [[САД]] никогаш не објавила војна на Османлиското Царство.<ref>Spencer Tucker, ed. ''Encyclopedia of World War I'' (2005) p 1080</ref> Во [[1915]] година, по победата на [[Руси]]те во [[Кавказ]], тие продолжиле со својот напредок кон [[источна Анадолија]] со помош на ерменските волонтерски единици од регионот на Кавказ, како и со помош на Османлиските Ерменци. Во крајна сметка, ова завршило со масовна евакуација и убиството на неколку стотици илјади или преку милион [[Ерменци]] од страна на младотурскиот режим. Овој настан во историјата е познат како [[Ерменски геноцид]].<ref>[[Peter Balakian|Balakian, Peter]]. ''The Burning Tigris: The Armenian Genocide and America's Response''. New York: Perennial, 2003. ISBN 0-06-019840-0</ref><ref>[[Christopher J. Walker|Walker, Christopher J]]. "World War I and the Armenian Genocide" in ''The Armenian People From Ancient to Modern Times'', Volume II, pp. 239–273.</ref><ref>Akcam. ''A Shameful Act'', pp. 109–204.</ref> Денеска, овој настан претставува тема на дискусија на голем број историчари. Проценките се различни околу тоа колку Ерменци загинале. Според едни, оваа бројка се движи околу 600.000,<ref>Toynbee, Arnold J., ''The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire 1915–16: Documents presented to Viscount Grey of Fallodon, Secretary of State for Foreign Affairs By Viscount Bryce''. New York and London: G.P.Putnam's Sons, for His Majesty's Stationary Office, London, 1916, p. 650.</ref> а според други, оваа бројка достигнува околу 1.500.000 Ерменци.<ref>[[Israel Charny|Charny, Israel]] et al. [[s:A Letter from The International Association of Genocide Scholars|A Letter from The International Association of Genocide Scholars]]. International Association of Genocide Scholars. 13 јуни 2005. Accessed 12 септември 2009.</ref><ref>See Marashlian, Levon. ''Politics and Demography: Armenians, Turks, and Kurds in the Ottoman Empire''. Cambridge, Mass.: Zoryan Institute, 1991.</ref> Исто така, геноцидни кампањи биле извршени и против другите малцински групи, како Асирците и Грците<ref name="Bloxham2005">{{Наведена книга|author=Donald Bloxham|title=The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, And the Destruction of the Ottoman Armenians|url={{Google books |plainurl=yes |id=TSRkGNoEPFwC |page=150 }}|access-date=9 February 2013|year=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-927356-0|page=150}}</ref><ref name=Levene>{{Наведено списание|last=Levene|first=Mark|title=Creating a Modern 'Zone of Genocide': The Impact of Nation- and State-Formation on Eastern Anatolia, 1878–1923|journal=Holocaust and Genocide Studies|date=Winter 1998|volume=12|issue=3|pages=393–433|url=http://hgs.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/12/3/393|doi=10.1093/hgs/12 март 393}}</ref><ref name="Ferguson">{{Наведена книга|last=Ferguson|first=Niall|title=The War of the World: Twentieth-Century Conflict and the Descent of the West|url=https://archive.org/details/warofworldhistor0000ferg_w3s6|year=2007|publisher=Penguin Group|isbn=978-0-14-311239-6|page=[https://archive.org/details/warofworldhistor0000ferg_w3s6/page/180 180]}}</ref>. По [[Договор од Мудрос|примирјето на Мудрос]] на [[30 октомври]] [[1918]], победничките сојузнички сили се обиделе да ја [[Поделба на Отоманското Царство|поделат османлиската држава]] преку [[Договор од Севр|Договорот од Севр]] во [[1920]] година. === Современа историја === {{Главна|Современа историја на Турција}} [[File:Atatürk şapkasıyla selam verirken.jpg|thumb|right|[[Мустафа Кемал Ататурк]]]] [[Окупација на Цариград|Окупацијата на Цариград]], заедно со [[Окупација на Смирна|окупацијата на Измир]] од страна на победничките сили во војната го дал почетокот на [[Турска војна за независност|Турската војна за независност]], која траела од [[1919]] до [[1922]] година<ref name="Encarta">{{Наведена мрежна страница|publisher=Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007|url=http://encarta.msn.com/encnet/refpages/RefEdList.aspx?refid=210034335|title=Turkish War of Independence|accessdate=2007-autogenerated110-29|year=2007|archive-date=2008-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080515195518/http://encarta.msn.com/encnet/refpages/RefEdList.aspx?refid=210034335|url-status=dead}}</ref><ref name="History.com">{{Наведена мрежна страница|publisher=History.com Encyclopedia|url=http://www.history.com/encyclopedia.do?articleId=224643|title=Turkey, Section: Occupation and War of Independence|accessdate=2007-10-29|year=2007|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071024083934/http://www.history.com/encyclopedia.do?articleId=224643|archivedate=2007-10-24|url-status=live}}</ref>. На чело на Турското национално движење застанал [[Мустафа Кемал Ататурк|Мустафа Кемал Паша]]<ref>Mustafa Kemal Pasha's speech on his arrival in Ankara in November 1919</ref><ref>Shaw, Stanford Jay; Kural Shaw, Ezel (1977). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press. ISBN 0-521-29163-1.</ref> чија цел била ревизија на договорот од Севр<ref name="Atatürk">{{Наведена книга|title=Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey|url=https://archive.org/details/ataturk0000mang_b0t1|first=Andrew|last=Mango|publisher=Overlook|year=2000|isbn=978-1-58567-011-6|page=lxxviii}}</ref>. Мустафа Кемал побарал национални избори за да се воспостави нов турски парламент, кој ќе има свое седиште во [[Анкара]]. На 1[[2 февруари]] [[1920]] последниот отомански парламент се собрал во главниот град. Парламентот се распуштил од страна на британските сили, откако бил прогласен за ''Misak-i Milli'' („Национален пакт“). На [[10 август]] [[1920]] година, Големиот везир [[Дамат Ферид-паша]] го потпишал Договорот од Севр. Со тој договор се завршиле плановите за поделба на царството, вклучувајќи го и региони турските родољупци ги сметале за важни делови. Мустафа Кемал инсистирал на целосна независност и заштитата на интересите на мнозинството на [[Турци]]те на турската почва. Тој го убедил Собранието да ја собе национална армија. Армијата се соочила со окупација на сојузничките сили и се борела на три фронта: француско-турскиот, грчко-турскиот и турско-ерменскиот фронт. По серијата битки за време на [[Грчко-турска војна (1919-1922)|грчко-турската војна]], грчката армија стигнала до реката Сакарја, само осумдесет километри западно од Собранието. На [[5 август]] [[1921]] година, Мустафа Кемал бил промовиран како командант на силите од страна на Собранието. Во август [[1922]], Кемал започнал со силни напади врз грчките војници и турските сили ја повратиле контролата на [[Измир]] на [[9 септември]] [[1922]] година. На [[10 септември]] [[1922]], Мустафа Кемал испратил телеграма до Лигата на народи каде се вели дека Анкарската Влада нема да биде одговорна за масакрите извршени за време на војната за независност. До 18 септември 1922 грчката, ерменската и француската армија биле исто така протерани<ref name="18sep1922">{{Наведена книга|last1=Heper, Criss|first1=Metin, Nur Bilge|title=Historical Dictionary of Turkey|url=https://books.google.com/?id=mKoanep9aBEC&pg=PA317&lpg=PA317&dq=18+September+1922+turkey#v=onepage&q=18%20September%201922%20turkey&f=false|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0-8108-6281-4|year=2009}}</ref> [[Договор од Лозана (1923)|Конференцијата во Лозана]] започнала на [[21 ноември]] [[1922]] година. Турски претставник [[Исмет Инени]] одбил секаков предлог што би бил компромис за турскиот суверенитет, главните прашања во врска со контролата на турски финансии, Босфорот, правдата и слично. На [[24 јули]] [[1923]] година бил потпишан [[Договор од Лозана|Договорот од Лозана]]. Крајниот исход на војната за независност било прогласувањето на [[Република Турција]] на [[29 октомври]] [[1923]] година со Анкара како главен град<ref>{{Наведена книга|title=Political Islam and the Secular State in Turkey: Democracy, Reform and the Justice and Development Party|url=https://archive.org/details/politicalislamse0000axia|publisher=I.B. Tauris|date=2014|last=Axiarlis|first=Evangelia|p=[https://archive.org/details/politicalislamse0000axia/page/11 11]}}</ref>. Со ова, официјално престанало да постои Отоманското Царство. Лозанската конвенција предвидела [[размена на население меѓу Грција и Турција]], при што 1,1 милиони Грци ја напуштиле Турција за Грција, во замена за 380.000 муслимани од Грција во Турција<ref name="Clogg">{{Наведена книга|last=Clogg|first=Richard|title=A Concise History of Greece|url={{Google books |plainurl=yes |id=H5pyUIY4THYC }}|access-date=9 February 2013|year=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-00479-4|page=101}}</ref>. [[File:First female MPs of the Turkish Parliament (1935).jpg|thumb|right|Осумнаесет жени се приклучиле на Големото национално собрание на Турција преку општите избори во 1935. Турските жени добиле право на глас една деценија или повеќе пред жените во западноевропските земји, како Франција, Италија и Белгија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://blog.oup.com/2012/02/turkey-women-vote/|title=Turkey holds first election that allows women to vote|work=OUPblog|date=6 February 2012}}</ref>]] Мустафа Кемал станал првиот претседател на Републиката, а потоа ги вовел т.н. реформи на Ататурк. Реформите имале за цел трансформирање на старата религиозна и мулти-заедничка отоманска уставна монархија во турска национална држава која би се регулирала како [[парламентарна република]] под секуларен устав<ref name="BoweringCrone2012">{{Наведена книга|author1=Gerhard Bowering|author2=Patricia Crone|author3=Wadad Kadi |author4=Devin J. Stewart |author5=Muhammad Qasim Zaman |author6=Mahan Mirza|title=The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought|url={{Google books |plainurl=yes |id=JHcZlo12SGoC |page=49 }}|access-date=14 August 2013|year=2012|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-3855-4|page=49|quote=Following the revolution, Mustafa Kemal became an important figure in the military ranks of the Ottoman Committee of Union and Progress (CUP) as a protégé&nbsp;... Although the sultanate had already been abolished in November 1922, the republic was founded in October 1923.&nbsp;... ambitious reform programme aimed at the creation of a modern, secular state and the construction of a new identity for its citizens.}}</ref>. Со Законот од 1934 година, турскиот парламент му доделил на Мустафа Кемал прекар „татко наТурција“ или „Ататурк“. Исмет Инону станал втор претседател на Турција по смртта на Ататурк на [[10 ноември]] [[1938]] година. Во [[1939]] година Турција ја анектирала [[Република Хатај]]. Турција останала неутрална за време на поголемиот дел од [[Втората светска војна]], но влегла во завршните фази на војната на страна на сојузниците на [[23 февруари]] [[1945]] година. На 26 јуни 1945 година, Турција станала членка на [[Обединети нации|Обединетите нации]]<ref name="Turkey_UN">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.un.org/Overview/growth.htm |title=Growth in United Nations membership (1945–2005) |publisher=United Nations |access-date=30 October 2006 |date=3 July 2006 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160117212320/http://www.un.org/Overview/growth.htm |archivedate=17 January 2016 }}</ref>. Во следната година, еднопартискиот период во Турција завршил со првите повеќепартиски избори во 1946 година. Во 1949 година Турција станала членка на [[Советот на Европа]]. Демократската партија основана од [[Џелал Бајар]] ги освоил општите избори во 1950, 1954 и 1957 година и останала на власт една деценија, а [[Аднан Мендерес]] како премиер. По учеството во силите на Обединетите нации во [[Корејската војна]], Турција се приклучила кон [[НАТО]] во [[1952]] година, станувајќи основа против советската експанзија во Средоземјето. Турција подоцна станала основач на [[ОЕЦД]] во 1961 година и придружен член на ЕЕЗ во 1963 година<ref name=oecd.org>{{Наведена мрежна страница|title=Members and partners|url=http://www.oecd.org/about/membersandpartners/list-oecd-member-countries.htm|website=OECD|access-date=9 August 2014}}</ref>. Бурната транзиција на земјата во повеќепартиска демократија била прекината од страна на воените државни удари во 1960, 1971 и 1980 година, како и воениот меморандум во 1997 година<ref name="TRPoliticsandMilitary">{{Наведена книга|title=Turkish Politics and the Military|url=https://archive.org/details/turkishpoliticsm00hale|first=William Mathew|last=Hale|publisher=Routledge|year=1994|isbn=978-0-415-02455-6|pages=[https://archive.org/details/turkishpoliticsm00hale/page/161 161], 215, 246}}</ref><ref>{{наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2012/04/13/world/middleeast/turkey-detains-military-leaders-for-role-in-1997-coup.html|newspaper=[[The New York Times]]|last=Arsu|first=Sebsem|title=Turkish Military Leaders Held for Role in '97 Coup|date=12 April 2012|access-date=11 August 2014}}</ref>. Помеѓу 1960 и крајот на 20 век, истакнатите водачи во турската политика кои постигнале повеќекратни изборни победи биле [[Сулејман Демирел]], [[Булент Еџевит]] и [[Тургут Озал]]. По една деценија на кипарското меѓусебно насилство и државниот удар во Кипар на [[15 јули]] [[1974]] година, организиран од паравоената организација ЕОКА Б, која го соборила претседателот Макариос, Турција го нападнала Кипар на [[20 јули]] [[1974]] со еднострано примена на Членот IV од Договорот за гаранција (1960), но без да се воспостави статус [[кво анте]] на крајот на воената операција<ref name="Uslu2003">{{Наведена книга|last=Uslu|first=Nasuh|title=The Cyprus question as an issue of Turkish foreign policy and Turkish-American relations, 1959–2003|url={{Google books |plainurl=yes |id=RYHWMKL2-CQC |page=119 }}|access-date=16 August 2011|year=2003|publisher=Nova Publishers|isbn=978-1-59033-847-6|page=119}}</ref>. Во [[1983]] година била основана [[Турската Република Северен Кипар]], која е призната само од Турција<ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1021835.stm|title=Timeline: Cyprus|publisher=BBC|access-date=25 December 2006|date=12 December 2006}}</ref>. Планот на Анан за повторно обединување на островот бил поддржан од мнозинството [[кипарски Турци]], но бил одбиен од страна на мнозинството [[кипарски Грци]], на одделни референдуми во [[2004]] година. Сепак, преговорите за решавање на кипарскиот спор сè уште се во тек помеѓу политичарите на кипарските Турци и кипарските Грци<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uncyprustalks.org/|title=UN Cyprus Talks|publisher=United Nations|access-date=1 February 2017}}</ref>. Во 1978 година била формирана [[Курдистанска работничка партија|Курдистанската работничка партија]] (која се смета за терористичка организација од страна на Турција и нејзините сојузници во НАТО), а од 1984 година ПКК и другите курдски групи биле вклучени во вооружен конфликт со Турција. Курдите бараат одвоеност од Турција за да создадат независен [[Курдистан]] или да имаат автономија и поголеми политички и културни права за Курдите во Република Турција. Повеќе од 40.000 луѓе загинале како резултат на конфликтот<ref>[https://www.reuters.com/article/us-turkey-kurds-dates-timeline/timeline-kurdish-militant-group-pkks-three-decade-war-with-turkey-idUSBRE92K0I320130321 Timeline: Kurdish militant group PKK's three-decade war with Turkey], Reuters, 21 March 2013</ref><ref>{{наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/11/turkish-forces-kill-32-kurdish-militants-in-bloody-weekend-as-conflict-escalates|title=Turkish forces kill 32 Kurdish militants in bloody weekend as conflict escalates|last=Reuters|date=10 January 2016|publisher=|via=The Guardian|newspaper=The Guardian}}</ref><ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8352934.stm|title=Turkey's PKK peace plan delayed|publisher=BBC|access-date=6 February 2010|date=10 November 2009}}</ref>. Од либерализацијата на турската економија во 1980-тите години, земјата имала посилен економски раст и поголема политичка стабилност<ref name="80sLiberalization">{{Наведена книга|title=Economics and Politics of Turkish Liberalization|url=https://archive.org/details/bwb_P3-CHY-585|first=Tevfik F.|last=Nas|publisher=Lehigh University Press|year=1992|isbn=978-0-934223-19-5|p=[https://archive.org/details/bwb_P3-CHY-585/page/12 12]}}</ref>. Турција поднела барање за полноправно членство во ЕЕЗ во 1987 година, се приклучила на [[Царинска унија|Царинската унија]] на ЕУ во 1995 година и започнала преговори за пристап со [[Европската Унија]] во [[2005]] година<ref name=TR_EUChrono />. Во [[2013]] година, распространетите протести избиле во многу турски провинции, предизвикани од планот за уривање на Гези Парк, но наскоро прераснале во општо анти-владино несогласување<ref>{{наведени вести |title=What's driving unrest and protests in Turkey? |author1=Mullen, Jethro |author2=Cullinane, Susannah |url=http://www.cnn.com/2013/06/03/world/europe/turkey-conflict-explainer/?hpt=hp_t1 |newspaper=CNN |date=4 June 2013 |access-date=6 June 2013}}</ref>. На [[15 јули]] [[2016]] година, [[Обид за државен удар во Турција (2016)|неуспешен обид за државен удар]] се обидел да ја собори владата<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Turkey rounds up thousands of suspected participants in coup attempt|first1=Erin|last1=Cunningham|first2=Liz|last2=Sly|first3=Zeynep|last3=Karatas|url=https://www.washingtonpost.com/world/after-bloody-night-turkeys-president-declares-coup-attempt-foiled/2016/07/16/9b84151e-4af7-11e6-8dac-0c6e4accc5b1_story.html|work=The Washington Post|date=16 July 2016|access-date=17 July 2016}}</ref>. Како реакција на неуспешниот државен удар, владата извршила масовни чистки<ref name="nytimes.comxx">{{наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2017/04/13/magazine/inside-turkeys-purge.html|title=Inside Turkey's Purge|newspaper=The New York Times|access-date=6 May 2017|date=13 April 2017|last1=Hansen|first1=Suzy}}</ref><ref name="turkeypurge.com">{{Наведена мрежна страница|title=Turkey Purge|url=https://turkeypurge.com/|website=turkeypurge.com|access-date=6 May 2017}}</ref>. == Административна поделба== {{Главна|Административна поделба на Турција|Покраини во Турција|Региони во Турција}} Турција има унитарна структура во однос на администрацијата и овој аспект е еден од најважните фактори во обликувањето на турската јавна администрација. Власта е поделена на три дела (извршна, законодавна и судска) и истите се земени како главни функции на државата, додека локалните администрации имаат помала моќ. Турција нема федерален систем, а провинциите се подредени на централната власт во Анкара. Локалните администрации биле основани за да обезбедат услуги и владата е претставена од провинциски гувернери и градските гувернери (кајмакам). Други високи јавни функционери се именувани од централната власт наместо градоначалниците или се избрани од страна на гласачите<ref name=justice.gov.tr>{{Наведена мрежна страница|title=General Structure of Turkish Public Administration|url=http://www.justice.gov.tr/judicialsystem.pdf|website=justice.gov.tr/|publisher=Ministry of Justice|access-date=14 August 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150321203401/http://www.justice.gov.tr/judicialsystem.pdf|archivedate=21 March 2015}}</ref>. Турските општини имаат локални законодавни тела за донесување одлуки за општинските прашања. Во рамките на оваа унитарна рамка, Турција е поделена на 81 провинции (или вилаети) за административни цели. Секоја провинција е поделена на окрузи (''ilçe''), со вкупно 923 окрузи<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.statoids.com/ytr.html|title=Turkey Districts|access-date=9 August 2014}}</ref>. Турција е поделена на 7 региони (''bölge'') и 21 подрегиони за географски, демографски и економски цели. Ова не се однесува на административна поделба. Некои академици сметаат дека централизираната структура на одлучување во [[Анкара]] претставува пречка за доброто локално владеење<ref name=afd /><ref name=joppien />, и повремено предизвикува незадоволство во општините во урбаните центри, кои во голема мера се населени со етнички малцински групи, како што е [[Курди]]те на пример<ref name=carnegie>{{Наведена мрежна страница|title=The Turkish Constitution and the Kurdish Question|url=http://carnegieendowment.org/2011/08/01/turkish-constitution-and-kurdish-question-pub-45218|publisher=The Carnegie Endowment for International Peace|date=1 August 2011}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Turkey's Kurdish Moment|url=http://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/turkeys-kurdish-moment|author=Soner Cagaptay|publisher=The Washington Institute|date=3 August 2015}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=HDP arrests pose grave risks for Turkey's future|url=http://globalriskinsights.com/2016/12/hdp-arrests-risks-turkeys-future/|author=Stefano Sarsale|publisher=Global Risk Insights|date=1 December 2016|accessdate=2019-07-07|archive-date=2021-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210922074020/https://globalriskinsights.com/2016/12/hdp-arrests-risks-turkeys-future/|url-status=dead}}</ref>. Чекорите кон децентрализацијата од 2004 година се покажале како многу контроверзна тема во Турција<ref name=afd>{{Наведена мрежна страница|title=Decentralisation in Turkey|url=http://www.afd.fr/jahia/webdav/site/afd/shared/PUBLICATIONS/RECHERCHE/Scientifiques/Focales/07-VA-Focales.pdf|author1=Ulaş BAYRAKTAR|author2=Élise MASSICARD|publisher=[[French Development Agency|Agence française de développement]]|date=July 2012|accessdate=2019-07-07|archive-date=2017-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170114074441/http://www.afd.fr/jahia/webdav/site/afd/shared/PUBLICATIONS/RECHERCHE/Scientifiques/Focales/07-VA-Focales.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=joppien>{{Наведена мрежна страница|title='Civic Participation' or 'Customer Satisfaction'? Waves of Centralization, Decentralization and Recentralization from the Ottoman Empire until Today|url=http://researchturkey.org/civic-participation-or-customer-satisfaction-waves-of-centralization-decentralization-and-recentralization-from-the-ottoman-empire-until-today/|author=Charlotte Joppien|publisher=ResearchTurkey|date=24 September 2014|access-date=14 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019205223/http://researchturkey.org/civic-participation-or-customer-satisfaction-waves-of-centralization-decentralization-and-recentralization-from-the-ottoman-empire-until-today/|archive-date=19 October 2017|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref>. Напорите за децентрализација на административната структура се исто така управувани од Европската повелба за локална самоуправа и со Поглавје 22<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Europeanization and the dilemma of decentralization: centre–local relations in Turkey|url=http://yoksis.bilkent.edu.tr/pdf/files/4859.pdf|author1=Aylin Güney|author2=Ayşe Aslihan Çelenk|publisher=Journal of Balkan and Near Eastern Studies|date=2010|accessdate=2019-07-07|archive-date=2021-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104125343/http://yoksis.bilkent.edu.tr/pdf/files/4859.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Local and regional democracy in Turkey|url=https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?p=&id=1754625|publisher=Council of Europe, Congress of Local and Regional Authorities, Monitoring Committee|date=1 March 2011}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Challenges of Public Administration in Turkey|url=http://ase-scoop.org/papers/IWLP-2016/8.Soos_IWLP.pdf|author=Edit Soós|publisher=Scientific Cooperations 2nd International Conference on Social Sciences, 2–3 April 2016, Istanbul|date=April 2016}}{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Програмата за децентрализација за Турција била тема на дискусија во академијата, политиката и пошироката јавност во земјата<ref>{{Наведена мрежна страница|title=BDP's decentralization proposal debated in Turkey|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=bdp8217s-perception-of-decentralization-threat-to-unity-says-politicians-2010-10-03|publisher=Hurriyet Daily News|date=3 October 2010}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=The principle of decentralization in the new constitution|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=decentralization-principle-in-the-new-constitution-2010-09-24|publisher=Hurriyet Daily News|date=24 September 2010|accessdate=2019-07-07|archive-date=2017-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019210810/http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=decentralization-principle-in-the-new-constitution-2010-09-24|url-status=dead}}</ref>. Главниот град на Турција е [[Анкара]]. Обично, имињата на покраините го носат името на главниот град на самата шплраома , или уште наречени и централни окрузи. Исклучок од овие прават [[Хатај (покраина)|Хатај]] (главен град е [[Анкара]]), [[Коџаели (покраина)|Коџаели]] (Главен град е [[Измит]]) и [[Сакарја (покраина)|Сакарја]] (главен град е [[Адапазар]]). Покраини со најмногубројно население се [[Истанбул (покраина)|Истанбул]] (+15 милиони), [[Анкара (покраина)|Анкара]] (+4,7 милиони), [[Измир (покраина)|Измир]] (+3,7 милиони), [[Бурса (покраина)|Бурса]] (+2,8 милиони), [[Адана (покраина)|Адана]] (+2,4 милиони) и [[Конија (покраина)|Конија]] (+2,3 милиони). Територијата на Турција, покрај тоа што е поделена на покраини, е поделена и на вкупно седум [[региони во Турција|региони]] како што е прикажано на картата. Така во Турција има:[[Мраморен регион]], [[Средна Анадолија]], [[Егејски регион]], [[Средоземен регион (Турција)|Средоземен регион]], [[Црноморски регион]], [[Југоисточна Анадолија]], [[Источна Анадолија]]. <div class="center">{{Турција-карта-покраини}}</div> == Политикa == {{Главна|Политики на Турција}} {{image frame|width=160|align=right|content=[[File:Recep Tayyip Erdogan 2017.jpg|160px]]|caption=<div style="text-align:center;">[[Реџеп Таип Ердоган]]<br /><small>[[Претседател на Турција]]</small></div>}} Помеѓу [[1923]] и [[2018]] година, Турција претставувала демократска парламентарна република. Претседателски систем бил усвоен со референдум во [[2017]] година. Новиот систем стапил на сила со [[Претседателски избори во Турција (2018)|претседателските избори во 2018]] година и му дава на [[Претседател на Турција|Претседателот]] целосна контрола врз извршната власт, вклучувајќи ја и моќта за издавање декрети, назначување свој кабинет, изготвување на буџетот, распуштање на парламентот со повикување на предвремени избори и замена на бирократијата и судовите со политички именувани лица<ref name="EconPres2018">{{Наведено списание|url=https://www.economist.com/europe/2018/06/30/erdogan-inaugurates-a-new-political-era-in-turkey|title=Recep Tayyip the First: Erdogan inaugurates a new political era in Turkey|journal=The Economist|date=28 June 2018}}</ref>. Кабинетот на премиерот е укинат и неговите овластувања (заедно со оние на Кабинетот) се префрлени на претседателот, кој е шеф на државата и се избира за петгодишен мандат на директни избори<ref name="EconPres2018"/>. [[Реџеп Таип Ердоган]] е првиот претседател избран со директно гласање. [[Устав на Турција|Уставот на Турција]] ја уредува правната рамка на земјата. Ги поставува главните принципи на власта и ја воспоставува Турција како унитарна централизирана држава. Извршната власт ја извршува претседателот, додека законодавната власт е доделена на еднодомниот парламент, наречен [[Собрание на Турција|Големо национално собрание на Турција]]. Судството е номинално независно од извршната власт и законодавната власт, но уставните измени кои стапиле на сила со референдумите во 2007, 2010 и 2017 година му дале поголеми овластувања на претседателот и на владејачката партија за назначување или отпуштање на судии и обвинители<ref>{{наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-44574919|title=Turkey elections: How powerful will the next Turkish president be?|publisher=BBC|author=Chris Morris|date=22 June 2018|work=BBC News}}</ref>. Универзалното право на глас за двата пола се применува низ цела Турција од [[1933]] година, а пред повеќето земји, и секој турски граѓанин кој наполнил 18 години има право да гласа. Има околу 600 пратеници кои се избираат на петгодишен мандат преку систем за пропорционална застапеност на партиите од 81 изборни единици. Уставниот суд може да го отстрани јавното финансирање на политичките партии што смета дека е антисекуларен или сепаратистички, или целосно да го забрани нивното постоење<ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1466160.stm|title=Euro court backs Turkey Islamist ban|publisher=BBC|access-date=14 December 2006|date=31 July 2001}}</ref><ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2850601.stm|title=Turkey's Kurd party ban criticised|publisher=BBC|access-date=14 December 2006|date=14 March 2003}}</ref>. Изборниот праг е 7 проценти од гласовите<ref name="BYEGM_TrPolSys">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hurriyetdailynews.com/turkish-parliament-approves-election-law-changes-172648|title=Turkey reduces election threshold to 7 percent|author=|date=1 April 2022|publisher=Hurriyet Daily News|archiveurl=https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:vnSenOIln1oJ:https://www.hurriyetdailynews.com/turkish-parliament-approves-election-law-changes-172648&cd=9&hl=tr&ct=clnk&gl=mk|archivedate=14 June 2023|access-date=}}</ref>. Поддржувачите на реформите на Ататурк се нарекуваат [[Кемалисти]], кои се разликуваат од [[Исламизам|Исламистите]], кои ги претставуваат двете различни ставови во врска со улогата на религијата во законодавството, образованието и јавниот живот<ref name="FleetFaroqhi2008p357">{{Наведена книга|author1=Kate Fleet|author2=Suraiya Faroqhi|author3=Reşat Kasaba|title=The Cambridge History of Turkey|url={{Google books |plainurl=yes |id=iOoGH4GckQgC |page=357 }} |access-date=13 June 2013|year= 2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-62096-3|pages=357–358}}</ref>. Кемалистичкото гледиште поддржува форма на демократија со секуларен устав и вестернизирана култура, истовремено одржувајќи ја потребата од државна интервенција во економијата, образованието и другите јавни услуги<ref name="FleetFaroqhi2008p357" />. Од своето основање како република во [[1923]] година, Турција развила силна традиција на секуларизам<ref name="TR_Secularism">{{Наведена книга|title=Religion and Politics in Turkey|first=Ali|last=Çarkoğlu|publisher=Routledge|year=2004|isbn=978-0-415-34831-7|url={{Google books |plainurl=yes |id=t5G_zw9exMQC |page=1 }} }}</ref>. Меѓутоа, од 1980-тите, прашањата како што се нееднаквоста во приходите и класната дистинкција довеле до пораст на идеите на исламизмот, движење кое поддржува поголема улога на религијата во владините политики и во теорија ја поддржува обврската за авторитет, заедничка солидарност и социјална правда, иако она што во практиката го наметнува често се оспорува<ref name="FleetFaroqhi2008p357" />. Турција под Ердоган и АКП се опишани како [[Авторитаризам|Авторитаристи]]<ref>{{наведени вести|title=Turkey quickly sliding into authoritarian rule after move to increase Erdogan's powers|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/turkey-increase-executive-powers-president-recep-tayyip-erdogan-authoritarian-rule-government-a7501666.html|newspaper=The Independent|access-date=9 January 2017|date=30 December 2016}}</ref><ref>{{наведени вести|last1=Chan|first1=Sewell|title=Turkey's Parliament Starts Debate on Expansion of President's Powers|url=https://www.nytimes.com/2017/01/09/world/middleeast/turkeys-parliament-starts-debate-on-expansion-of-presidents-powers.html|newspaper=The New York Times|access-date=9 January 2017|date=9 January 2017}}</ref><ref>{{наведени вести|last1=Dombey|first1=Daniel|title=Turkey's Erdogan lurches toward authoritarianism|url=https://www.ft.com/content/e89e8d74-cfc1-11e3-a2b7-00144feabdc0|newspaper=Financial Times|access-date=10 January 2017}}</ref><ref>{{наведени вести|title=Can Turkey's Democracy Survive President Erdogan?|url=https://www.nytimes.com/2016/11/02/opinion/can-turkeys-democracy-survive-president-erdogan.html|newspaper=The New York Times|access-date=10 January 2017|date=1 November 2016|last1=Board|first1=The Editorial}}</ref>. Дури и пред уставниот референдум во 2017 година, [[Советот на Европа]] ги забележал автократските тенденции на земјата и предупреди за „драматична регресија на [турскиот] демократски поредок“<ref>{{наведени вести|last1=Braun|first1=Stefan|title=Europarat sieht Türkei auf dem Weg in die Autokratie|url=http://www.sueddeutsche.de/politik/erdoan-autokratie-tendenz-in-tuerkei-1.3399343|publisher=Süddeutsche Zeitung|access-date=3 March 2017|language=de|newspaper=Sueddeutsche.de|date=28 February 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=EU: Bericht: Europarat sieht Türkei auf dem Weg in die Autokratie|url=http://www.zeit.de/news/2017-03/01/eu-bericht-europarat-sieht-tuerkei-auf-dem-weg-in-die-autokratie-01004203|publisher=Die Zeit|access-date=3 March 2017|date=1 March 2017|archive-date=2017-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304035323/http://www.zeit.de/news/2017-03/01/eu-bericht-europarat-sieht-tuerkei-auf-dem-weg-in-die-autokratie-01004203|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Türkei: Europarat warnt vor drohender Autokratie|url=https://www.tagesschau.de/ausland/tuerkei-yuecel-105.html|publisher=Tagesschau|access-date=3 March 2017|language=de-DE}}</ref>. Многу елементи во пакетот за уставни реформи, кои биле одобрени со референдумот во 2017 година, ја зголемиле загриженоста во [[Европската Унија]] во однос на демократијата и поделбата на власта во Турција<ref>{{наведени вести|title=The Latest: Turkey releases official referendum results|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/the-latest-turkey-releases-official-referendum-results/2017/04/27/d1239790-2b74-11e7-9081-f5405f56d3e4_story.html|newspaper=Washington Post|access-date=2 May 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Turkey referendum: Erdogan declares victory|url=http://edition.cnn.com/2017/04/16/europe/turkey-referendum-results-erdogan/|publisher=CNN|access-date=2 May 2017}}</ref><ref name="euronewsreferendum">{{Наведена мрежна страница|title=Turkish constitutional referendum: TRexit from parliamentary democracy?|url=http://www.euronews.com/2017/03/13/view-turkish-constitutional-referendum-trexit-from-parliamentary-democracy|website=euronews.com|access-date=14 March 2017}}</ref><ref name="independent.co.ukx">{{Наведена мрежна страница|title=Turkey constitutional changes: what are they, how did they come about and how are they different?|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/turkey-president-recep-tayyip-erdogan-referendum-constitutional-reform-a7539286.html|website=independent.co.uk|access-date=28 March 2017|date=21 January 2017}}</ref>. Почнувајќи од 2017 година, индексот на демократијата ја оценува Турција со 4.88 (на скала од 0-10), што ја класифицира Турција како хибриден режим<ref name="index2017">{{Наведена мрежна страница|title=Democracy Index 2017: Revenge of the "deplorables"|url=https://www.eiu.com/public/topical_report.aspx?campaignid=DemocracyIndex2016|website=eiu.com|publisher=The Economist Intelligence Unit|access-date=20 July 2017|date=25 January 2017|archive-date=2019-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20191111195322/https://www.eiu.com/public/topical_report.aspx?campaignid=DemocracyIndex2016|url-status=dead}}</ref>. Во 2018 година, Фридом хаус ја оценил Турција со 32 (со скала од 0-100) како неслободна земја<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/turkey|title=Turkey|website=freedomhouse.org|date=5 January 2018|accessdate=2019-07-07|archive-date=2019-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707210506/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/turkey|url-status=dead}}</ref>. ===Човечкови права=== {{Главна|Човечкови права во Турција}} Релативно сиромашниот запис за човековите права на Турција бил предмет на многу контроверзии и меѓународна осуда. Помеѓу 1998 и 2008 година [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]] донел повеќе од 1.600 пресуди против Турција за кршење на човековите права, особено во однос на правото на живот и слобода од тортура. Други прашања, како што се курдските права, женските права, ЛГБТ правата и слободата на печатот, исто така, привлекле контроверзии. Турскиот извештај за човековите права и натаму претставува значајна пречка за идното членство во ЕУ<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.europarl.europa.eu/en/pressroom/content/20101025IPR90072|title=Human rights in Turkey: still a long way to go to meet accession criteria|publisher=European Parliament Human Rights committee|date=26 October 2010|access-date=9 February 2013}}</ref>. Курдите имале долга историја на дискриминација и масакри извршени против нив од страна на турската влада<ref name=Levene/> The [[PKK]] was founded in 1978 by a group of Kurdish students led by [[Abdullah Öcalan]].,<ref>{{наведени вести|title=Lice'nin Fis köyünde PKK'nın kuruluşunu kutladılar|url=http://www.milliyet.com.tr/lice-nin-fis-ilcesinde-pkk-nin-gundem-1975981/|accessdate=2 July 2015|work=Hürriyet Daily News|date=27 November 2014}}</ref>. [[Курдска работничка партија|ПКК]] била основана во [[1978]] година од страна на група курдски студенти предводени од [[Абдулах Оџелан]]<ref name="Lexington Books">{{Наведена книга|editor1-last=Bilgin|editor1-first=Fevzi|editor2-last=Sarihan|editor2-first=Ali|title=Understanding Turkey's Kurdish Question|date=2013|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-7391-8403-5|page=90|url=https://books.google.com/books?id=QwU5NplYWSEC&pg=PA90}}</ref><ref name="Springer">{{Наведена книга|last1=Balci|first1=Ali|title=The PKK-Kurdistan Workers' Party's Regional Politics: During and After the Cold War|date=2016|publisher=Springer|isbn=978-3-319-42219-0|page=96|url=https://books.google.com/books?id=hTGgDQAAQBAJ}}</ref>, барајќи формирање на независна, социјалистичка држава во регионот, која треба да биде позната како [[Курдистан]]. Првичната причина што ја дала ПКК за ова било угнетувањето на Курдите во Турција<ref name="Lexington Books"/><ref name="Springer"/>.Оттогаш ПКК ги менувала своите барања со застапување за еднакви права на етничките Курди и поголема курдска автономија во Турција<ref>{{Наведена книга|last1=White|first1=Paul|title=The PKK: Coming Down from the Mountains|date=2015|publisher=Zed Books Ltd.|isbn=978-1-78360-040-3|url=https://books.google.com/?id=5hBkDgAAQBAJ&pg=PT79&lpg=PT79&dq=PKK+autonomy+and#v=onepage&q=PKK%20autonomy%20and&f=false|accessdate=24 July 2017|language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга|last1=Stanton|first1=Jessica A.|title=Violence and Restraint in Civil War: Civilian Targeting in the Shadow of International Law|date=2016|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-06910-7|page=217|url=https://books.google.com/?id=1NX4DAAAQBAJ&pg=PA217&lpg=PA217&dq=PKK+demands+autonomy#v=onepage&q=PKK%20demands%20autonomy&f=false|accessdate=24 July 2017|language=en}}</ref><ref>{{наведени вести|last1=France-Presse|first1=Agence|title=Turkish lecturer to be put on trial for posing exam question on PKK leader|url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/03/turkish-lecturer-to-be-put-on-trial-for-posing-exam-question-on-pkk-leader|accessdate=24 July 2017|work=The Guardian|date=2 February 2016}}</ref><ref>{{наведени вести|title=Ever closer to independence|url=https://www.economist.com/news/international/21644167-iraqs-kurds-are-independent-all-name-they-must-play-their-cards-cleverly-if-they|accessdate=24 July 2017|work=The Economist}}</ref>. Побуната во целост започнала во [[1984]] година, кога ПКК објавила востание. Од почетокот на конфликтот, повеќе од 40.000 загинале, од кои повеќето биле турски курдски цивили<ref>{{Наведена книга|last1=Eder|first1=Mine|editor1-last=Lust|editor1-first=Ellen|title=The Middle East|date=2016|publisher=CQ Press|isbn=978-1-5063-2930-7|edition=14|url=https://books.google.com/books?id=Q_nlCgAAQBAJ|department=Turkey|quote=The Turkish military responded with a ferocious counterinsurgency campaign that led to the deaths of nearly 40,000 people, most of them Turkish Kurdish civilians, and the displacement of more than three million Kurds from southeastern Turkey.}}</ref>. [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]] и многу други меѓународни организации за човекови права, исто така, ја осудиле Турција за илјадниците злоупотреби на човековите права<ref name="ETCHR1">{{наведени вести|title=European Court of Human Rights: Turkey Ranks First in Violations in between 1959–2011|url=http://bianet.org/english/human-rights/138337-turkey-ranks-first-in-violations-in-between-1959-2011|accessdate=29 December 2015|work=Bianet – Bagimsiz Iletisim Agi}}</ref><ref name="AnnualETCHR">{{Наведено списание|title=Annual report|date=2014|issue=The European Court of Human Rights|url=http://echr.coe.int/Documents/Annual_Report_2014_ENG.pdf|accessdate=29 December 2015}}</ref>. Многу пресуди се поврзани со систематски погубувања на курдски цивили, мачење<ref name="hum1">{{Наведено списание|title=The European Court of Human Rights: Case of Benzer and others v. Turkey|date=24 March 2014|issue=Mass execution of Kurdish villagers|pages=57|url=http://hudoc.echr.coe.int/app/conversion/pdf/?library=ECHR&id=001-128036&filename=001-128036.pdf|accessdate=29 December 2015}}</ref>, присилно раселување<ref name="tort1">{{Наведено списание|title=The prohibition of torture|date=2003|issue=Torturing|pages=11, 13|url=http://www.echr.coe.int/LibraryDocs/HR%20handbooks/handbook06_en.pdf|accessdate=29 December 2015}}</ref>, уништување на села<ref>{{Наведена книга|last1=McKiernan|first1=Kevin|title=The Kurds: A People in Search of Their Homeland|date=2006|publisher=St. Martin's Press|location=New York|isbn=978-0-312-32546-6|page=130|edition=1|url=https://books.google.com/books?id=PWPdGjzN2egC}}</ref><ref>{{Наведена книга|last1=Neuberger|first1=Benyamin|editor1-last=Bengio|editor1-first=Ofra|title=Kurdish Awakening: Nation Building in a Fragmented Homeland|date=2014|publisher=Univ of Texas Press|location=[S.l.]|isbn=978-0-292-75813-1|page=27 |url=https://books.google.com/books?id=caCDBAAAQBAJ}}</ref><ref>{{Наведена книга|last1=Gunes|first1=Cengiz|last2=Zeydanlioğlu|first2=Welat|title=The Kurdish question in Turkey : new perspectives on violence, representation, and reconciliation|date=2014|publisher=Taylor and Francis|location=Hoboken, NJ|isbn=978-1-135-14063-2|page=98 |url=https://books.google.com/books?id=UVn7AAAAQBAJ}}</ref>, произволни апсења<ref>{{Наведено списание|url=http://www.echr.coe.int/Documents/FS_Police_arrest_ENG.pdf|title=Police arrest and assistance of a lawyer}}</ref>, убиени и исчезнати курдски новинари, активисти и политичари<ref>{{наведени вести|title=Justice Comes from European Court for a Kurdish Journalist|url=http://www.khrp.org/khrp-news/news-archive/2000-news/189-justice-comes-from-european-court-for-a-murdered-kurdish-journalist.html |accessdate=January 2016}}</ref>. Според Комитетот за заштита на новинарите, владата на АКП водела една од најголемите мерки во светот за слободата на медиумите<ref name=CPJ>{{Наведена мрежна страница|author=Turkey's Press Freedom Crisis|url=http://cpj.org/reports/2012/10/turkeys-press-freedom-crisis-summary.php|title=Turkey's Press Freedom Crisis|publisher=Committee to Protect Journalists|access-date=9 February 2013}}</ref><ref name="cpj.org1" />. Голем број новинари биле уапсени со обвиненија за „тероризам“ и „антидржавни активности“, како што се случаите на [[Ергенекон]] и Балиоз, додека илјадници биле испитани по обвиненија како „деградирање на турската припадност“ или „навредување на исламот“ во обид да сеат автоцензура<ref name=CPJ />. Почнувајќи од 2017 година, Комитетот за заштита на новинарите идентификувал 81 затворени новинари во Турција (вклучувајќи ја и редакцијата на ''Cumhuriyet'', најстариот весник во Турција кој е сè уште во оптек), сите директно одржани за нивната објавена работа (рангирана на прво место во светот, повеќе отколку во Иран, Еритреја или Кина<ref name=cpj.org1 />), додека ''Фремеус'' идентификувал 9 музичари затворени за нивната работа (рангирајќи ја земјата на трето место по Русија и Кина)<ref name=freemuse>{{Наведена мрежна страница|title=Russia, China and Turkey top yearly list of music freedom violations|url=http://freemuse.org/archives/9534|website=freemuse.org|access-date=19 February 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219151449/http://freemuse.org/archives/9534|archivedate=19 February 2015}}</ref>. Поранешниот портпарол на американскиот [[Стејт департмент]], Филип Кроули, изјавил дека [[САД]] имаат „големи загрижености за трендовите во кои се заплашуваат новинарите во Турција“<ref>{{наведени вести|url=https://www.theguardian.com/media/greenslade/2011/mar/04/turkey-press-freedom|title=Seven journalists arrested in Turkey|newspaper=The Guardian|date=4 March 2011|access-date=11 June 2013|last1=Greenslade|first1=Roy}}</ref>. Турските медиуми не се оценети како слободни од [[Фридом Хаус]]<ref name=freedomhouse>{{Наведена мрежна страница|title=Turkey|url=https://freedomhouse.org/country/turkey#.VMnmzS7D8uk|website=freedomhouse.org|access-date=29 January 2015}}</ref>. Во својата резолуција „Функционирањето на демократските институции во Турција“ на [[22 јуни]] [[2016]] година, Парламентарното собрание на Советот на Европа предупредило дека „''последните случувања во Турција кои се однесуваат на слободата на медиумите и изразувањето, ерозијата на владеењето на правото и прекршувањата на човековите права во врска со безбедносните операции против тероризмот во југоисточна Турција (...) покренаа сериозни прашања за функционирањето на нејзините демократски институции''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyetdailynews.com/rights-violations-terror-ops-threaten-turkeys-democratic-institutions-pace.aspx?pageID=238&nID=100835&NewsCatID=339|title=Rights violations, terror ops threaten Turkey's democratic institutions: PACE|publisher=Hurriyet Daily News|date=23 June 2016|access-date=23 June 2016}}</ref>“. [[File:Yüksekdağ and Demirtaş.jpg|thumb|Опозициските политичари, [[Селахатин Демирташ]] и [[Фиген Јуксекдаг]], беа уапсени по обвиненијата за тероризам во 2016 година..]] На [[20 мај]] [[2016]] година, турскиот парламент лишил речиси четвртина од своите членови од имунитет за гонење, вклучувајќи 101 пратеник од прокурдската [[Демократска партија на народите (Турција)|Демократска партија на народите]] и главната опозициска [[Републиканска народна партија]]<ref>"[http://www.dw.com/en/turkish-parliament-moves-to-strip-lawmakers-immunity-from-prosecution/a-19270449 Turkish parliament moves to strip lawmakers' immunity from prosecution]". [[Deutsche Welle]]. 20 May 2016.</ref>. Како реакција на неуспешниот обид за државен удар на [[15 јули]] [[2016]] година, над 160.000 судии, професори, полицајци и државни службеници биле суспендирани или отпуштени, 77.000 биле формално уапсени<ref>{{наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-security/turkey-orders-70-army-officers-detained-over-gulen-links-cnn-turk-idUSKBN1H50QN |title=Turkey orders 70 army officers detained over Gulen links – CNN Turk |agency=Reuters|date=29 March 2018}}</ref><ref>{{наведени вести |title=Turkey arrests German for spreading Kurdish propaganda: Anadolu |url=https://www.reuters.com/article/us-germany-turkey-security/turkey-arrests-german-for-spreading-kurdish-propaganda-anadolu-idUSKBN1KF2ZX |agency=Reuters |date=25 July 2018}}</ref> и 130 медиумски организации, вклучувајќи 16 телевизиски и 45 весници<ref>"[https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-10-31/erdogan-s-putsch-purges-spreads-to-key-opposition-newspaper Erdogan Renews Putsch Purge With Targets in Media, Academia]". Bloomberg. 31 October 2016.</ref>, биле затворени од страна на владата на Турција<ref>"[https://www.reuters.com/article/us-turkey-security-layoffs-idUSKBN13H0A9 From soldiers to midwives, Turkey dismisses 15,000 more after coup bid]". Reuters. 24 November 2016.</ref>. 160 новинари биле затворени<ref>"[https://www.reuters.com/article/us-turkey-security-newspaper/turkish-court-orders-release-of-journalists-during-their-trial-idUSKCN1GL2OR Turkish court orders release of journalists during their trial]". Reuters. 9 March 2018.</ref>. На [[29 април]] [[2017]] година, турските власти го блокирале пристапот до [[Википедија]] на интернет на сите јазици низ цела Турција<ref name="tb">{{Наведена мрежна страница|url=https://turkeyblocks.org/2017/04/29/wikipedia-blocked-turkey/|title=Wikipedia blocked in Turkey|date=29 April 2017|website=Turkey Blocks|access-date=29 April 2017}}</ref><ref name="BBC">{{наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-39754909|title=Turkish authorities block Wikipedia without giving reason|date=29 April 2017|newspaper=BBC News|access-date=29 April 2017|language=en-GB}}</ref>. Ограничувањата биле наметнати во контекст на чистките што следеле по обидот за државен удар, неколку недели по уставниот референдум, и следејќи по селективното делумно блокирање на содржината на [[Википедија]] во претходните години<ref name="Kingsley">{{наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2017/04/30/world/europe/turkey-purge-wikipedia-tv-dating-shows.html|title=Turkey Purges 4,000 More Officials, and Blocks Wikipedia|last=Kingsley|first=Patrick|date=30 April 2017|newspaper=The New York Times|access-date=30 April 2017|issn=0362-4331}}</ref>. По забраната, [[Џими Велс]], основачот на Википедија, бил отповикан од Светските градови Експо во [[Истанбул]] од 15 до 18 мај<ref name="tpjw">{{Наведена мрежна страница|url=https://turkeypurge.com/turkey-disinvites-wikipedia-founder-from-istanbul-expo|title=Days after banning Wikipedia, Turkey disinvites founder from Istanbul expo|publisher=Turkey Purge|language=en-US|date=2 May 2017|access-date=3 May 2017|archive-date=2018-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180806210754/https://turkeypurge.com/turkey-disinvites-wikipedia-founder-from-istanbul-expo|url-status=dead}}</ref>. Турскиот професор по право Јаман Акдениз проценува дека Википедија е една од околу 127.000 мрежни места блокирани од турските власти. Околу 45 проценти од Турците ги заобиколиле интернет блоковите, во исто време или со други, користејќи виртуелна приватна мрежа (VPN)<ref>{{наведени вести |title=Turks Click Away, but Wikipedia Is Gone |author=Patrick Kingsley|date=10 June 2017 |newspaper=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/06/10/world/europe/turkey-wikipedia-ban-recep-tayyip-erdogan.html |access-date=11 June 2017}}</ref>. ===Право=== Турскиот судски систем е целосно интегриран со системот на континентална Европа. На пример, Турскиот граѓански кодекс е изменет со вградување елементи главно од швајцарскиот Граѓански законик и Кодекс на облигации и германскиот трговски законик. Управниот законик има сличности со францускиот и со Кривичниот законик со италијанскиот<ref name=mymerhaba.com>{{Наведена мрежна страница|title=Turkish Legal System|url=http://www.mymerhaba.com/Turkish-Legal-System-in-Turkey-213.html|website=mymerhaba.com/|access-date=14 August 2014|archive-date=2016-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160324030156/http://www.mymerhaba.com/Turkish-Legal-System-in-Turkey-213.html|url-status=dead}}</ref>. Турција го прифатила принципот на поделба на власта. Во согласност со овој принцип, судската власт ја спроведуваат независни судови во име на турската нација. Независноста и организацијата на судовите, сигурноста на мандатот на судиите и јавните обвинители, професијата судии и обвинители, надзорот над судиите и јавните обвинители, воените судови и нивната организација, како и овластувањата и должностите на високите судови се регулирани со турскиот устав<ref name=uhdigm.adalet.gov.tr>{{Наведена мрежна страница|title=The Judicial System of Turkey|url=http://www.uhdigm.adalet.gov.tr/THE_JUDICIAL_SYSTEM_OF_TURKEY_AND_ORGANISATION_OF_THE_MINISTRY_OF_JUSTICE.pdf|website=uhdigm.adalet.gov.tr/|publisher=Ministry of Justice|access-date=14 August 2014|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303211859/http://www.uhdigm.adalet.gov.tr/THE_JUDICIAL_SYSTEM_OF_TURKEY_AND_ORGANISATION_OF_THE_MINISTRY_OF_JUSTICE.pdf|url-status=dead}}</ref>. Според членот 142 од [[Устав на Турција|Уставот на Турција]], организацијата, должностите и надлежноста на судовите, нивните функции и судските постапки се уредуваат со закон. Во согласност со гореспоменатата статија од турскиот Устав и сродни закони, судскиот систем во Турција може да се класифицира во три главни категории; судски судови, административни судови и воени судови. Секоја категорија вклучува судови од прв степен и високи судови. Покрај тоа, Судот за надлежни спорови прави случаи кои не можат лесно да се класифицираат како што спаѓаат во доменот на еден судски систем<ref name=uhdigm.adalet.gov.tr />. Спроведувањето на законите во Турција го спроведуваат неколку одделенија (како Генералниот директорат за безбедност и жандармерија) и агенциите, сите кои дејствуваат под команда на премиерот на Турција или главно на министерот за внатрешни работи. Според бројките објавени од страна на Министерството за правда, во турски затвори има 100.000 лица од ноември 2008 година, што е двојно зголемување од 2000 година<ref>{{Наведена мрежна страница|title=General Directorate of Judicial Records|url=http://www.adlisicil.adalet.gov.tr/resmiistatistik.html#|website=adlisicil.adalet.gov|access-date=25 November 2016|archive-date=2017-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170726172153/http://www.adlisicil.adalet.gov.tr/resmiistatistik.html|url-status=dead}}</ref>. Во годините на владеење на АКП и Ердоган, особено од 2013 година, независноста и интегритетот на турското судство сè повеќе се смета за сомнително од институциите, парламентарците и новинарите во и надвор од Турција. Поради политичко мешање во работата на судиите и обвинителите и во нивно извршување на јавните должности<ref name=EU2015>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ab.gov.tr/files/5%20Ekim/2015_turkey_report.pdf|title=European Commission: Turkey 2015 report|work=European Commission|date=10 November 2015|access-date=6 July 2016|archive-date=2016-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818052601/http://www.ab.gov.tr/files/5%20Ekim/2015_turkey_report.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=EP2016>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+TA+P8-TA-2016-0133+0+DOC+PDF+V0//EN|title=European Parliament resolution of 14 April 2016 on the 2015 report on Turkey|work=European Parliament|date=14 April 2016|access-date=6 July 2016}}</ref><ref name=TI2016>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.transparency.org/news/pressrelease/turkeys_institutions_are_failing_to_comply_with_good_governance_principles|title=Turkey's institutions are failing to comply with good governance principles and combat corruption|work=Transparency International|date=7 April 2016|access-date=6 July 2016|archive-date=2019-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20191203014904/https://www.transparency.org/news/pressrelease/turkeys_institutions_are_failing_to_comply_with_good_governance_principles|url-status=dead}}</ref><ref>{{наведен нестручен часопис|url=http://europe.newsweek.com/zaman-newspaper-turkey-free-speech-477859|title=As ISIS attacks mount, Turkey steps up its war on free speech|magazine=Newsweek|date=6 July 2016|access-date=6 July 2016}}</ref>, Извештајот на Европската комисија за 2015 година изјавил дека „''независноста на судството и почитувањето на принципот на поделба на власта се поткопани и судиите и обвинителите биле под силен политички притисок''“, ===Надворешни односи=== {{Главна|Надворешни односи на Турција}} [[File:EU and Turkey Locator Map.png|thumb|По стапувањето во [[Совет на Европа|Советот на Европа]] во 1949 година, Турција станала асоцијативен член на [[Европска економска заедница ЕЕЗ]] во 1963 година, се приклучила на [[Царинска унија на ЕУ]] во 1995 година и започнала [[Приклучување на Турција кон ЕУ|преговори за полноправно членство]] во [[ЕУ]] во 2005 година.<ref name="TR_EUChrono" />]] Турција е основач на [[Обединетите нации]] (1945)<ref name=ministryofforeign3>{{Наведена мрежна страница|title=The United Nations Organization and Turkey|url=http://www.mfa.gov.tr/the-united-nations-organization-and-turkey.en.mfa|website=mfa.gov.tr|access-date=12 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715030146/http://www.mfa.gov.tr/the-united-nations-organization-and-turkey.en.mfa|archive-date=15 July 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref>, [[ОЕЦД]] (1961)<ref name=ministryofforeign1>{{Наведена мрежна страница|title=Turkey's Relations with the Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)|url=http://www.mfa.gov.tr/oecd.en.mfa|website=mfa.gov.tr|access-date=12 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715010252/http://www.mfa.gov.tr/oecd.en.mfa|archive-date=15 July 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref>,<ref name=ministryofforeign1/> [[Организација за исламска соработка|ОИК]] (1969),<ref name=ministryofforeign4>{{Наведена мрежна страница|title=The Republic of Turkey and The Organization of The Islamic Conference|url=http://www.mfa.gov.tr/the-islamic-conference--_oic_.en.mfa|website=mfa.gov.tr|access-date=12 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714191159/http://www.mfa.gov.tr/the-islamic-conference--_oic_.en.mfa|archive-date=14 July 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> the [[Организација за безбедност и соработка во Европа|OSCE]] (1973),<ref name=ministryofforeign5>{{Наведена мрежна страница|title=The Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE)|url=http://www.mfa.gov.tr/turkey-and-the-organization-for-security-and-cooperation-in-europe-osce.en.mfa|website=mfa.gov.tr|access-date=12 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715012824/http://www.mfa.gov.tr/turkey-and-the-organization-for-security-and-cooperation-in-europe-osce.en.mfa|archive-date=15 July 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> [[Економска организација за соработка|ECO]] (1985),<ref name=ministryofforeign6>{{Наведена мрежна страница|title=Turkey's relations with the Economic Cooperation Organization (ECO)|url=http://www.mfa.gov.tr/turkey-and-the-economic-cooperation-organization-_eco_.en.mfa|website=mfa.gov.tr|access-date=12 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140516050116/http://www.mfa.gov.tr/turkey-and-the-economic-cooperation-organization-_eco_.en.mfa|archive-date=16 May 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> [[Организација за црноморска економска соработка|BSEC]] (1992),<ref name=ministryofforeign7>{{Наведена мрежна страница|title=The Black Sea Economic Cooperation Organization (BSEC)|url=http://www.mfa.gov.tr/the-black-sea-economic-cooperation-organization-_bsec_.en.mfa|website=mfa.gov.tr|access-date=12 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715024106/http://www.mfa.gov.tr/the-black-sea-economic-cooperation-organization-_bsec_.en.mfa|archive-date=15 July 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> [[Д-8]] (1997)<ref name=ministryofforeign8>{{Наведена мрежна страница|title=D8|url=http://www.mfa.gov.tr/_d-8_.en.mfa|website=mfa.gov.tr|access-date=12 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715034921/http://www.mfa.gov.tr/_d-8_.en.mfa|archive-date=15 July 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> and the [[G20|G-20]] (1999).<ref name=ministryofforeign2>{{Наведена мрежна страница|title=G-20|url=http://www.mfa.gov.tr/g-20-en.en.mfa|website=mfa.gov.tr|access-date=12 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715034200/http://www.mfa.gov.tr/g-20-en.en.mfa|archive-date=15 July 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref>. Турција била членка на Советот за безбедност на ОН во периодот 1951-1952, 1954-1955, 1961 и 2009-2010<ref name="Hürriyet UN Security">{{Наведена мрежна страница|url=http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=10149253&tarih=2008-10-17|title=Türkiye'nin üyeliği kabul edildi |work=Hürriyet Daily News|date=17 October 2008|access-date=1 November 2010}}</ref>. Во 2012 година Турција станала партнер за дијалог на [[Шангајска организација за соработка|ШОС]], а во 2013 година станала член на [[Дијалог за азиска соработка|ДАС]]<ref name="AFGTUR">{{Наведена мрежна страница|url=http://english.peopledaily.com.cn/90883/7839137.html|title=SCO accepts Afghanistan as observer, Turkey dialogue partner|publisher=Xinhua|date=7 June 2012|access-date=7 June 2012}}</ref><ref name=turkeyjoin>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mfa.gov.tr/no_-253_-26-September-2013_-press-release-on-turkey_s-membership-to--the-asia-cooperation-dialogue.en.mfa|title=No: 253, 26 September 2013, Press Release on Turkey's Membership to the Asia Cooperation Dialogue|date=26 September 2013|access-date=26 October 2013|publisher=Ministry of Foreign Affairs of Turkey}}</ref>. Во согласност со својата традиционална ориентација кон запад, односите со [[Европа]] отсекогаш биле централен дел од турската надворешна политика. Турција станала една од првите членки на Советот на Европа во [[1949]] година, аплицирала за придружно членство во ЕЕЗ (претходник на Европската унија) во 1959 година и станала асоцијативна членка во [[1963]] година. По неколкудецениски политички преговори, Турција аплицирала за полноправно членство од ЕЕЗ во [[1987]] година, станала членка на Западноевропската унија во 1992 година, се приклучила на Царинската унија на ЕУ во 1995 година и е во формални преговори за пристапување со ЕУ од [[2005]] година<ref name="TR_EUChrono">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.abgs.gov.tr/en/tur-eu_relations_dosyalar/chronology.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070515022203/http://www.abgs.gov.tr/en/tur-eu_relations_dosyalar/chronology.htm|archivedate=15 May 2007|title=Chronology of Turkey-EU relations|publisher=Turkish Secretariat of European Union Affairs|access-date=30 October 2006}}</ref>. Денес, членството во ЕУ се смета за државна политика и стратешка цел на Турција. Поддршката на Турција за северен Кипар во кипарскиот спор ги комплицира односите на Турција со ЕУ и останува главен камен на сопнување на кандидатурата на земјата за пристап во ЕУ<ref name="TR_EUChrono"/>. Другиот дефинитивен аспект на турската надворешна политика била долгогодишната стратешка алијанса на земјата со [[САД]]<ref name=foreignaffairs.com>{{Наведено списание|title=False Friends. Why the United States Is Getting Tough With Turkey|url=http://www.foreignaffairs.com/articles/140952/michael-j-koplow/false-friends|journal=Foreign Affairs|access-date=6 April 2015|date=20 February 2014}}</ref><ref name=fas.org>{{Наведена мрежна страница|title=Turkey: Background and U.S. Relations|url=https://fas.org/sgp/crs/mideast/R41368.pdf|website=fas.org|access-date=6 April 2015|archive-date=2014-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228193044/http://www.fas.org/sgp/crs/mideast/R41368.pdf|url-status=dead}}</ref>. Труманската доктрина во 1947 година ги изнела американските намери за гарантирање на безбедноста на Турција и Грција за време на [[Студената војна]] и резултирала со голема американска воена и економска поддршка. Во [[1948]] година двете земји биле вклучени во Маршаловиот план и ОЕЕК за обнова на европските економии<ref name="Truman Doctrine">{{Наведена книга|url={{Google books |plainurl=yes |id=ID4E3Lm8TsgC |page=134 }}|title=Outposts and Allies: U.S. Army Logistics in the Cold War, 1945–1953|last=Huston|first=James A.|publisher=Susquehanna University Press|year=1988|isbn=978-0-941664-84-4|page=134}}</ref>. Заедничката закана од [[Советскиот Сојуз]] за време на Студената војна довела до членство на Турција во [[НАТО]] во 1952 година, обезбедувајќи блиски билатерални односи со САД. Потоа, Турција имала корист од политичката, економската и дипломатската поддршка на САД, вклучително и во клучните прашања како што е кандидатурата на земјата за влез во Европската унија<ref>{{Наведена мрежна страница |last1=Ziya Öniş |first1=ŞuhnazYılmaz |title=Turkey-EU-US Triangle in Perspective: Transformation or Continuity? |url=http://istanbul2004.ku.edu.tr/syilmaz/public_html/doc/03.pdf |website=istanbul2004.ku.edu.tr/ |access-date=4 August 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140316111719/http://istanbul2004.ku.edu.tr/syilmaz/public_html/doc/03.pdf |archivedate=16 March 2014 }}</ref>. Во времето по Студената војна, геостратегиското значење на Турција се префрлило и кон нејзината блискост кон [[Блискиот Исток]], [[Кавказ]] и [[Балканот]]<ref name=edoc.hu-berlin.de>{{Наведена книга|last1=Mitrovic|first1=Marija|title=Turkish Foreign Policy towards the Balkans|url=http://edoc.hu-berlin.de/series/getmaseries/2014-10/PDF/10.pdf|website=edoc.hu-berlin.de|access-date=9 August 2014|publisher=Humboldt-Universität zu Berlin, Philosophische Fakultät III, Institut für Sozialwissenschaften|date=24 March 2014}}</ref>. [[File:NATO Ministers of Defense and of Foreign Affairs meet at NATO headquarters in Brussels 2010.jpg|thumb|left|Турските вооружени сили колективно се рангираат како втора најголема постојана воена сила во НАТО, по вооружените сили на САД. Турција се приклучила кон Алијансата во 1952 година.<ref name=ministryofforeign>{{Наведена мрежна страница|title=Turkey's Relations with NATO|url=http://www.mfa.gov.tr/nato.en.mfa|website=mfa.gov.tr|access-date=12 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022051313/http://www.mfa.gov.tr/nato.en.mfa|archive-date=22 October 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref>]] Независноста на турските држави на [[Советскиот Сојуз]] во [[1991]] година, со која Турција го дели заедничкото културно и јазично наследство, й дозволило на Турција да ги прошири економските и политичките односи длабоко во [[Средна Азија]]<ref name="Bal2004">{{Наведена книга|author=İdris Bal|title=Turkish Foreign Policy in Post Cold War Era|url={{Google books |plainurl=yes |id=vDzjkrTDKjYC |page=269 }} |access-date=15 June 2013|year=2004|publisher=Universal-Publishers|isbn=978-1-58112-423-1|page=269}}</ref>, со што ќе овозможи завршување на повеќе проекти од милионски суми - нафтоводот од Баку од [[Азербејџан]] до пристаништето [[Џејхан]] во Турција. Нафтоводот Баку-Тбилиси-Џејхан е дел од турската стратегија за надворешна политика за да стане енергетски канал од сливот на [[Касписко Море|Каспиското Море]] кон Европа. Меѓутоа, во 1993 година, Турција ја запечатила својата копнена граница со [[Ерменија]] во знак на поддршка на Азербејџан за време на [[Нагорнокарабашка војна|Нагорнокарабашката војна]], и истата останува затворена<ref>{{Наведена книга|last=Elanchenny|first=Susae|title=Breaking the Ice The Role of Civil Society and Media in Turkey-Armenia Relations An Evaluation of the 'Dialogue-Building between Turkey and Armenia' Project|date=2010|publisher=Istanbul Kültür University|location=Istanbul|isbn=978-605-4233-80-9|page=9|url={{Google books |plainurl=yes |id=9chOD205h2YC }} }}</ref>. Од доаѓањето на АКП на власт, влијанието на Турција пораснало на поранешните османлиски територии на Блискиот Исток и на Балканот, врз основа на доктрината „стратешка длабочина“ (терминологија што [[Ахмет Давутоглу]] ја измислил за дефинирање на зголемениот ангажман на Турција во регионалните прашања за надворешната политика) , исто така, наречен [[нео-отоманизам]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&id=22209|title=Turkey's Middle East Policies: Between Neo-Ottomanism and Kemalism|last=Taşpınar|first=Ömer|access-date=5 June 2010|date=September 2008|publisher=Carnegie Endowment for International Peace|archive-date=2004-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20040915011611/http://www.carnegieendowment.org/publications/index.cfm?fa=view&id=22209|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена книга|last= Murinson|first=Alexander|title= Turkey's Entente with Israel and Azerbaijan: State Identity and Security in the Middle East and Caucasus (Routledge Studies in Middle Eastern Politics)|publisher=Routledge|date=2009|page=119|isbn=978-0-415-77892-3}}</ref>. Следејќи ја [[Арапска пролет|Арапската пролет]] во декември 2010 година, изборите направени од страна на владата на АКП за поддршка на одредени политички опозициски групи во засегнатите земји довеле до тензии со некои арапски држави, како што е турската соседна [[Сирија]] од почетокот на сириската граѓанска војна и Египет по истерувањето на претседателот [[Мохамед Морси]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.euronews.com/2013/10/04/syria-ratchets-up-tension-with-turkey-warning-it-of-dangers-of-rebel-support/|title=Syria ratchets up tension with Turkey – warning it of dangers of rebel support|date=4 October 2013|publisher=Euronews|accessdate=2019-07-07|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304071202/http://www.euronews.com/2013/10/04/syria-ratchets-up-tension-with-turkey-warning-it-of-dangers-of-rebel-support/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.businessweek.com/ap/2013-08-16/turkey-egypt-recall-ambassadors |title=Turkey, Egypt recall envoys in wake of violence |date=16 August 2013 |publisher=Bloomberg |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130928233432/http://www.businessweek.com/ap/2013-08-16/turkey-egypt-recall-ambassadors |archivedate=28 September 2013 }}</ref>. Од [[2016]] година, Турција нема амбасадор ниту во Сирија, ниту во Египет<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.turkishweekly.net/op-ed/3216/on-relations-between-turkey-and-egypt.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20141005012801/http://www.turkishweekly.net/op-ed/3216/on-relations-between-turkey-and-egypt.html|url-status=dead|archive-date=5 October 2014|title=On Relations between Turkey and Egypt|author=Yaşar Yakış|publisher=Turkish Weekly|date=29 September 2014|access-date=19 November 2014}}</ref>. Дипломатските односи со [[Израел]], исто така, биле прекинати по нападот во Флотила во 2010 година, но биле нормализирани по договорот во јуни 2016 година<ref>{{наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-36639834|title=Israel and Turkey end rift over Gaza flotilla killings|publisher=BBC|date=27 June 2016|access-date=27 June 2016|work=BBC News}}</ref>. Овие политички вознемирувања ја оставиле Турција со неколку сојузници во Источеното Средоземје, каде неодамна биле откриени богати полиња за природен гас<ref>{{наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/2014/10/29/cyprus-energy-turkey-idUSL5N0SO3LK20141029|title=Greece, Egypt, Cyprus urge Turkey to quit gas search off island|newspaper=Reuters|date=29 October 2014|access-date=19 November 2014|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924210031/http://www.reuters.com/article/2014/10/29/cyprus-energy-turkey-idUSL5N0SO3LK20141029|url-status=dead}}</ref><ref>{{наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/2014/11/08/egypt-energy-cyprus-greece-idUSL6N0SY0FW20141108|title=Egypt, Greece, Cyprus pledge to boost energy cooperation|newspaper=Reuters|date=8 November 2014|access-date=19 November 2014|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924210429/http://www.reuters.com/article/2014/11/08/egypt-energy-cyprus-greece-idUSL6N0SY0FW20141108|url-status=dead}}</ref>, во остра спротивност со првичните цели поставени од страна на поранешниот министер за надворешни работи (подоцна премиер) [[Ахмет Давутоглу]] во своите „нулта проблеми со соседите<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mfa.gov.tr/policy-of-zero-problems-with-our-neighbors.en.mfa|title=Policy of Zero Problems with our Neighbors|publisher=Turkish Ministry of Foreign Affairs|access-date=19 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022050726/http://www.mfa.gov.tr/policy-of-zero-problems-with-our-neighbors.en.mfa|archive-date=22 October 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{наведен нестручен часопис|url=https://foreignpolicy.com/2013/08/22/how-turkey-went-from-zero-problems-to-zero-friends/|title=How Turkey Went From 'Zero Problems' to Zero Friends|author=Piotr Zalewsky|magazine=Foreign Policy|date=22 August 2013|access-date=19 November 2014}}</ref>“ и надворешно-политичката доктрина<ref>{{наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-30111043|title=Erdogan's 'New Turkey' drifts towards isolation|author=Mark Lowen|publisher=BBC|date=20 November 2014|access-date=22 November 2014|work=BBC News}}</ref>. Во 2015 година, Турција, [[Саудиска Арабија]] и [[Катар]] формирале стратешки сојуз против сирискиот претседател [[Башар ал Асад|Башар ал-Асад]]<ref>{{наведени вести |url=http://weekly.ahram.org.eg/News/12392/21/Gulf-allies-and-%E2%80%98Army-of-Conquest%E2%80%99.aspx |title=Gulf allies and 'Army of Conquest' |author=[[Gareth Porter]] |newspaper=[[Al-Ahram Weekly]] |date=28 May 2015 |access-date=2019-07-07 |archive-date=2019-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190608090406/http://weekly.ahram.org.eg/News/12392/21/Gulf-allies-and-%E2%80%98Army-of-Conquest%E2%80%99.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>"[http://www.ibtimes.co.uk/syria-saudi-turkish-alliance-backs-conquest-army-rebels-defeat-bashar-al-assad-1500212 Syria: Saudi-Turkish alliance backs 'Conquest Army' rebels to defeat Bashar al-Assad]". ''[[International Business Times]]''. 7 May 2015.</ref>. Сепак, по приближувањето кон Русија во 2016 година, Турција го ревидирала својот став во врска со решавањето на конфликтот во Сирија<ref>{{наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-38449551|title=Syria conflict: Turkey and Russia 'agree ceasefire plan'|publisher=BBC|date=28 December 2016|work=BBC News}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://edition.cnn.com/2016/12/28/middleeast/syria-ceasefire-russia-turkey/|title=Turkey and Russia agree on draft Syria ceasefire, report says|publisher=CNN|date=28 December 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://edition.cnn.com/2016/12/29/middleeast/syria-ceasefire-russia-turkey-analysis/|title=How Russia and Turkey brokered peace in Syria – and sidelined the US|publisher=CNN|date=30 December 2016}}</ref>. Во јануари 2018 година, турската војска и силите поддржани од Турција, вклучувајќи ја и Слободната сириска армија и Арар ал-Шам<ref>"[https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2018/02/syria-operation-olive-branch-kurdish-fighters-fsa-afrin-ypg.html Kurdish fighters join Turkey's Afrin operation]". ''Al-Monitor.'' 16 February 2018.</ref>, започнале интервенција во Сирија, чија цел била соборување на ЈПГ од енклавата [[Африн]], поддржана од САД<ref>"[https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/recep-tayyip-erdogan-syria-kurdish-force-drown-turkey-us-sdp-ypg-pkk-a8160111.html Recep Tayyip Erdogan vows to 'drown' Syrian Kurdish force set up by US]". ''The Independent''. 15 January 2018.</ref><ref>"[https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-turkey/turkey-to-u-s-end-support-for-syrian-kurd-ypg-or-risk-confrontation-idUSKBN1FE297 Turkey to U.S.: End support for Syrian Kurd YPG or risk confrontation]". Reuters. 25 January 2018.</ref>. Во јуни 2018 година, Турција и САД се договориле за план за повлекување на ЈПГ од северниот сириски град Манбиј и заеднички да ја одржуваат безбедноста и стабилноста во регионот<ref>{{наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2018/06/04/world/middleeast/turkey-syria-kurds-manbij.html|title= U.S. and Turkey Agree on Kurds' Withdrawal From Syrian Town|newspaper=The New York Times|date=4 June 2018|last1= Gall|first1= Carlotta}}</ref><ref>{{наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-turkey/turkish-us-units-begin-patrols-near-northern-syrias-manbij-idUSKBN1JE1A3|title=Turkish, U.S. units begin patrols near northern Syria's Manbij|newspaper=Reuters|date=18 June 2018}}</ref>. == Армија == {{Главна|Армија на Турција}} {{multiple image | align = right | image1 = RNLAF F-35 F-001 05.jpg | width1 = 215 | alt1 = | caption1 = | image2 = Airbus A400M Atlas (9421077417).jpg | width2 = 181 | alt2 = | caption2 = | footer = Турција е една од деветте земји-партнери во [[F-35 лајтнинг II|F-35 JSF програма]] (лево) и еден од осумте учесници во проектот [[Airbus A400M Atlas]] (десно). [[TAI TF-X]], развиен од [[Turkish Airlines]] и [[Систем БАЕ|системот БАЕ]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.baesystems.com/en/article/bae-systems-signs-heads-of-agreement-for-a-future-contract-with-turkish-aerospace-industries-for-tf-x-programme|title=BAE Systems signs Heads of Agreement for a future contract with Turkish Aerospace Industries for TF-X Programme|publisher=BAE Systems|date=28 January 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rolls-royce.com/media/our-stories/press-releases/2017/08-05-2017-rr-and-kale-group-create-defence-aero-engine-joint-venture.aspx|title=Rolls-Royce and Kale Group create defence aero engine joint venture|publisher=Rolls-Royce|date=8 May 2017}}{{Мртва_врска|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} Турските вооружени сили се состојат од копнените сили, поморски сили и воздухопловни сили. Жандармеријата и крајбрежната заштита оперираат како дел од турското Министерство за внатрешни работи, иако според улогата и задачите спаѓаат во армијата и морнарицата за време на кои тие имаат внатрешно спроведување на законот и воени функции<ref name="TSK_Organisation">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tsk.mil.tr/eng/genel_konular/savunmaorganizasyonu.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090218082358/http://www.tsk.mil.tr/eng/genel_konular/savunmaorganizasyonu.htm|archivedate=18 February 2009|title=Turkish Armed Forces Defense Organization|author=Turkish General Staff|authorlink=Turkish Armed Forces|publisher=Turkish Armed Forces|access-date=15 December 2006|year=2006}}</ref>. Началникот на Генералштабот го назначува Претседателот. Советот на министри е одговорен пред Собранието за прашањата на националната безбедност и соодветната подготовка на вооружените сили за одбрана на земјата. Сепак, овластувањето да се објави војна и да се распоредат вооружените сили на Турција во странски земји или да се дозволи стационирање на странски вооружени сили во Турција е единствено во Парламентот<ref name="TSK_Organisation" />. Секој соодветен машки турски државјанин е должен да служи во војската во период од три недели до една година, во зависност од образованието и работното место<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unhcr.org/home/RSDCOI/3c1622484.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061122042609/http://www.unhcr.org/home/RSDCOI/3c1622484.pdf|archivedate=22 November 2006|title=Turkey/Military service|author=United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR), Directorate for Movements of Persons, Migration and Consular Affairs – Asylum and Migration Division|authorlink=United Nations High Commissioner for Refugees|publisher=UNHCR|access-date=27 December 2006|date=July 2001}}</ref>. Турција има втора најголема постојана воена сила во [[НАТО]], по вооружените сили на [[САД]], со проценета сила од 495.000 распоредливи сили, според проценката на НАТО за [[2011]] година<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Financial and Economic Data Relating to NATO Defence|url=http://www.nato.int/nato_static/assets/pdf/pdf_2012_04/20120413_PR_CP_2012_047_rev1.pdf|publisher=NATO|access-date=16 June 2013|date=13 April 2012}}</ref>. Турција е една од петте земји-членки на НАТО кои се дел од политиката за споделување на јадреното оружје на Алијансата, заедно со [[Белгија]], [[Германија]], [[Италија]] и [[Холандија]]<ref>{{наведени вести|url=http://www.spiegel.de/international/germany/0,1518,618550,00.html|title=Der Spiegel: ''Foreign Minister Wants US Nukes out of Germany'' (10 April 2009)|work=Der Spiegel|date=30 March 2009|access-date=1 November 2010}}</ref>. Вкупно 90 јадрени бомби Б61 се наоѓаат во воздухопловната база Инџирлик, од кои 40 се наменети за употреба од страна на турските воздухопловни сили во случај на јадрен конфликт, но за нивна употреба е потребно одобрение од НАТО<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf |title=NRDC: U.S. Nuclear Weapons in Europe |publisher=Natural Resources Defense Council, 2005 |author=Hans M. Kristensen |access-date=1 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110101060355/http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf |archivedate=1 January 2011 }}</ref>. Турција ги одржува силите во меѓународните мисии под Обединетите нации и НАТО од [[Корејската војна]], вклучувајќи ги и мировните мисии во [[Сомалија]], [[Југославија]] и Африканскиот Рог. Турција ги поддржала коалициските сили во [[Заливска војна|Првата заливска војна]]. Турските вооружени сили придонесуваат воен персонал во [[ИСАФ|Меѓународните безбедносни сили за помош]], силите за Косово, [[Европски Корпус|Европскиот Корпус]] и борбените групи на ЕУ<ref name="Enter the EU Battle Groups">{{Наведена мрежна страница|title=Enter the EU Battle Groups|url=http://www.iss.europa.eu/uploads/media/cp097.pdf|work=Chaillot Paper no.97|publisher=European Union Institute for Security Studies|page=88|date=February 2007|accessdate=2019-07-08|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304001035/http://www.iss.europa.eu/uploads/media/cp097.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=tskpeace>{{Наведена мрежна страница|title=Contribution of Turkish Armed Forces to Peace Support Operations |url=http://www.tsk.tr/20_ingilizce_tsktr/5_international_relations/contribution-of-the-turkish-armed-forces-to-peace-support-operations.html |website=tsk.tr |publisher=Turkish Armed Forces |access-date=3 August 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150219001301/http://www.tsk.tr/20_ingilizce_tsktr/5_international_relations/contribution-of-the-turkish-armed-forces-to-peace-support-operations.html |archivedate=19 February 2015 }}</ref>. Турција одржува сила од 36.000 војници во [[Северен Кипар]] од [[1974]] година<ref name="Richmond1998">{{Наведена книга|last=Richmond|first=Oliver P.|title=Mediating in Cyprus: The Cypriot Communities and the United Nations|url={{Google books |plainurl=yes |id=_6wRdE2ZH4gC |page=260 }} |access-date=9 February 2013|year=1998|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-7146-4877-4|page=260}}</ref>. Во последниве години, Турција им помага на силите [[Пешмерга]] во северен Ирак и [[Сомалиски вооружени сили|Сомалиските вооружени сили]] со сигурност и обука<ref name="hurriyetdailynews.comq">{{Наведена мрежна страница|title=Turkey finalizes military training base in Somalia|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-finalizes-military-training-base-in-somalia.aspx?PageID=238&NID=104468&NewsCatID=510|website=hurriyetdailynews.com|access-date=5 April 2017}}</ref><ref name="reuters.comq">{{наведени вести|title=Turkey trains Kurdish peshmerga forces in fight against Islamic State|url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-turkey-iraq-idUSKCN0J60B720141122|newspaper=Reuters|access-date=5 April 2017|date=22 November 2014}}</ref>. Вооружените сили на Турција имаат странски воени бази во [[Албанија]]<ref name="LarrabeeLesser94">{{Наведена книга|last=Larrabee|first=F. Stephen|last2=Lesser|first2=Ian O.|title=Turkish foreign policy in an age of uncertainty|year=2003|location=Santa Monica|publisher=Rand Corporation|url=https://books.google.com/?id=ETDGafGb0usC&pg=PR3&dq=albania+foreign+policy+Turkey#v=onepage&q=albania&f=false|isbn=978-0-8330-3404-5|pages=94}}</ref>, [[Ирак]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyetdailynews.com/what-is-turkey-doing-in-iraq.aspx?pageID=449&nID=104733&NewsCatID=466|title=What is Turkey doing in Iraq?|publisher=Hürriyet Daily News|date=8 October 2016}}</ref>, [[Катар]]<ref>{{наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-qatar-turkey-military-idUSKCN0XP2IT|title=Seeing shared threats, Turkey sets up military base in Qatar|newspaper=Reuters|date=28 April 2016}}</ref>, и [[Сомалија]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.trtworld.com/turkey/turkey-to-open-it-s-largest-military-base-in-somalia-10967|title=Turkey to open its largest military base in Somalia|publisher=TRT World|date=30 September 2017|accessdate=2019-07-08|archive-date=2022-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220909055110/https://www.trtworld.com/turkey/turkey-to-open-it-s-largest-military-base-in-somalia-10967|url-status=dead}}</ref>. Според Глобалниот индекс за мир во 2016 година, Турција е рангирана на 145-тото место од 163 земји во светот, главно поради „''сѐ повеќе затегнатите односи со соседите''“, според [[Форбс]]<ref name="forbes.comq">{{Наведена мрежна страница|title=The World's Most And Least Peaceful Countries in 2016|url=https://www.forbes.com/sites/monicawang/2016/06/17/the-worlds-most-and-least-peaceful-countries-in-2016/#3d4ae44d644f|website=forbes.com|access-date=5 April 2017}}</ref>. == Географија и клима == {{Главна|Географија на Турција}} [[Податотека:Turkey topo.jpg|мини|250п|лево|Топографска карта на Турција]] Турција е прекуконтинентална евроазиска земја<ref>{{Наведена книга| publisher = Springer| isbn = 978-1-137-28335-1| last1 = Vinokurov| first1 = E.| last2 = Libman| first2 = A.| title = Eurasian Integration: Challenges of Transcontinental Regionalism| date = 15 December 2012|url=https://books.google.com/books?id=Iewul5DQLsQC&pg=PT24}}</ref><ref name="Immerfall2009">{{Наведена книга|last=Immerfall|first=Stefan|title=Handbook of European Societies: Social Transformations in the 21st Century|url={{Google books |plainurl=yes |id=880rr6t5POQC |page=417}} |access-date=9 August 2011|year= 2009|publisher=Springer|isbn=978-0-387-88198-0|page=417}}</ref>. Азиска Турција, која вклучува 97% од земјата, е одвоена од Европска Турција од страна на [[Босфор]]от, [[Мраморното Море]] и [[Дарданели]]те. Европска Турција се состои од 3% од територијата на земјата<ref name=turkeygeoth>{{Наведена книга |year=1996 |department=Geography |url=http://countrystudies.us/turkey/18.htm |editor1-last=Metz |editor1-first=Helen Chapin |title=Turkey: A Country Study |series=Area handbook series |edition=fifth |location=Washington, DC |publisher=US GPO for the [[Federal Research Division|Federal Research Division of the Library of Congress]] |isbn=978-0-8444-0864-4 |lccn=95049612}}</ref>. Територијата на Турција е долга повеќе од 1.600 километри и ширина од 800 километри, со приближно правоаголна форма на територијата<ref name="USLC_TRGeo">{{Наведена мрежна страница|url=http://countrystudies.us/turkey/18.htm|title=Geography of Turkey|author=US Library of Congress|authorlink=US Library of Congress|publisher=US Library of Congress|access-date=13 December 2006}}</ref>. Се наоѓа помеѓу ширините 35° и 43° С, и должините 25° и 45° Е. Површината на Турција, вклучувајќи ги и езерата, зафаќа 783.562 км<s>2</s><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf|title=UN Demographic Yearbook|access-date=1 November 2010}}</ref>, од кои 755.688 км<s>2</s> се во [[Југозападна Азија]] и 23.764 км<s>2</s> во [[Европа]]<ref name="USLC_TRGeo" />. Турција е 37-та по големина земја во светот. Земјата е опкружена со мориња од три страни: [[Егејско Море|Егејското Море]] на запад, [[Црно Море|Црното Море]] на север и [[Средоземје]]то на југ. Во Турција исто така се наоѓа и [[Мраморно Море]] на северозапад<ref name="TRGeo_TRMinistryTourism" />. [[File:Akhtamar Island on Lake Van with the Armenian Cathedral of the Holy Cross.jpg|thumb|right|Фотографија на [[Ван (езеро)|езерото Ван]] и [[Катедрала на Светиот Крст - Акдамар|ерменската црква]] на [[Акдамар (остров)|Акдамар]]. Ван е најголемото езеро во земјата и се наоѓа во источна Анадолија. [251].<ref name=lvan>{{Наведена мрежна страница|title=Lake Van|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/622548/Lake-Van|website=britannica.com|access-date=18 February 2015}}</ref>]] Европскиот дел од Турција, [[Источна Тракија]] се наоѓа на источниот крај на [[Балканскиот Полуостров]]. Регионот ја формира границата меѓу Турција и нејзините соседи [[Грција]] и [[Бугарија]]. Азискиот дел на земјата е главно составен од полуостровот Анадолија, кој се состои од високи висорамнини во централниот дел и со тесни крајбрежни рамнини, помеѓу Короглу и [[Понтиски Планини|Понтиските Планини]] на север и [[Таур]] на југ. Источна Турција има повеќе планински предел и е дом на изворите на реките, како што се [[Еуфрат]], [[Тигар (река)|Тигар]] и [[Аракс]]. Западниот дел од ерменската висорамнина се наоѓа во источна Турција<ref>{{Наведена мрежна страница| title = Armenian Highland – Historic Region| work = Encyclopedia Britannica| accessdate = 28 November 2018| url = https://www.britannica.com/place/Armenian-Highland|quote=Armenian Highland, mountainous region of western Asia. It lies mainly in Turkey, occupies all of Armenia, and includes southern Georgia, western Azerbaijan, and northwestern Iran.}}</ref>, и во овој регион се наоѓа [[Арарат|планината Арарат]], највисока точка во Турција од 5.137 метри<ref name=mararat>{{Наведена мрежна страница|title=Mount Ararat|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/32131/Mount-Ararat|website=britannica.com|access-date=18 February 2015}}</ref>, и [[Ван (езеро)|езерото Ван]], најголемото езеро во земјата<ref name=lvan />. Југоисточна Турција се наоѓа во северните рамнини на [[Горна Месопотамија]]. Турција е поделена на седум географски региони: Мармарски, Егејски, Црноморски, Централноанадолски, Источноанадолски, Југоисточноанадолски и Средоземни. Нерамниот северен анадолски терен по [[Црно Море]] наликува на долг, тесен појас. Овој регион се состои од приближно една шестина од вкупната површина на Турција. Како општ тренд, внатрешното анадолско плато станува сѐ поотпорно како што напредува кон исток<ref name="TRGeo_TRMinistryTourism">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.turizm.net/turkey/info/geography.html|title=Geography of Turkey|publisher=Turkish Ministry of Tourism|access-date=13 December 2006|year=2005}}</ref>. Различните пејзажи на Турција се производ на сложени земјени движења кои го обликувале регионот во текот на илјадници години и сè уште се манифестираат во прилично чести земјотреси и повремени вулкански ерупции. Босфорот и Дарданелите им го должат своето постоење благодарение на [[Расед|линиите на дефекти]] низ Турција, што довело до создавање на Црното Море. Северноанадолскиот расед се протега низ север од земјата од запад кон исток, по што големи земјотреси се случиле во историјата на ова место. Најновиот од овие големи земјотреси бил земјотресот во [[Измит]] во [[1999]] година. ===Биоразновидност=== [[File:Sumela Showing Location.JPG|thumb|[[Манастир Сумела]] на Понтиските Планини.]] Турскиот екосистем и диверзитет на живеалишта во Турција довеле до значителна разновидност на видови<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Biodiversity in Turkey|url=http://iucn.org/about/union/secretariat/offices/europe/?9778/Biodiversity-in-Turkey|access-date=9 August 2014|date=6 May 2012}}</ref>. Анадолија е татковина на многу растенија кои се одгледуваат за храна од доаѓањето на [[земјоделство]]то, а дивите предци на многу растенија кои сега обезбедуваат корени за човештвото сѐ уште растат во Турција. Разновидноста на турската фауна е уште поголема од онаа на нејзината флора. Бројот на животински видови во цела Европа е околу 60.000, додека во Турција има над 80.000 (над 100.000 со подвидови)<ref name=allaboutturkey>{{Наведена мрежна страница|title=Turkey's flora and fauna|url=http://www.allaboutturkey.com/turkfauna.htm|website=allaboutturkey.com|access-date=12 June 2014}}</ref>. Северните анадолски листопадни шуми претставуваар екорегион кој опфаќа поголем дел од Понтиските Планини во северна Турција, додека мешаните шуми на [[Кавказ]] се протегаат низ источниот крај од опсегот. Регионот е дом на евроазискиот див свет, како што се [[јастреб врапчар]], [[кавкаски тетреб]], [[златен орел]], [[царски орел]], [[мал орел кликач]], [[планинска карполазачка]]<ref>{{Наведена книга|last=Couzens|first=Dominic|title=Top 100 Birding Sites of the World|publisher=University of California Press|year=2008|isbn=978-0-520-25932-4|pages=73–75}}</ref>. Тесната крајбрежна линија меѓу Понтиските планини и Црното Море е дом на листопадни шуми, кои содржат некои од светските умерени дождовни шуми<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.karalahana.com/english/rize-travel-highlands.htm |title=Pontic Mountains and highlands |access-date=9 August 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140226144110/http://www.karalahana.com/english/rize-travel-highlands.htm |archivedate=26 February 2014 }}</ref>. Турскиот бор најчесто се наоѓа во Турција и другите источно-средоземни земји. Неколку диви видови на лалиња се по потекло од Анадолија, а цвеќето за првпат било претставено во [[Западна Европа]] со видови земени од [[Отоманското Царство]] во [[16 век]] во времето на т.н. [[Ера на лалињата]]<ref name="Blunt 7">{{Наведена книга|last=Blunt|first=Wilfrid|title=Tulipomania|page=7}}</ref><ref>E.S. Forster (trans. et ed.), ''The Turkish Letters of [[Ogier Ghiselin de Busbecq]]'' (Oxford, 1927).</ref>. Постојат 40 национални паркови, 189 природни паркови, 31 природен парк, 80 области за заштита на дивиот свет и 109 споменици на природата во Турција, како што се: Национален парк Галиполе, Национален парк Немруд, Национален парк Античка Троја, Природен парк Олудениз и Парк на природата Полонезќој<ref name=ministryofforest>{{Наведена мрежна страница|title=Statistics|url=http://www.milliparklar.gov.tr/Anasayfa/istatistik.aspx?sflang=tr|website=milliparklar.gov.tr|publisher=Ministry of Forest and Water – General Directorare of Nature Conservation and National Parks|access-date=12 June 2014|archive-date=2015-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20151217050153/http://www.milliparklar.gov.tr/Anasayfa/istatistik.aspx?sflang=tr|url-status=dead}}</ref>. Анкара, главниот град на Турција, е позната по мачката Ангора, зајакот Ангора и Ангорската коза. Друга национална раса на мачки на Турција е Ванската мачка. Националните раси на кучиња се анадолскиот овчар, Кангал, Малакли и Акбаш<ref name=gateofturkey>{{Наведена мрежна страница|title=Specific Animals of Turkey|url=http://www.gateofturkey.com/section/tr/741/5/turizm-nature-tourism-endemic-animals|website=gateofturkey.com|access-date=12 June 2014|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305111002/http://www.gateofturkey.com/section/tr/741/5/turizm-nature-tourism-endemic-animals|url-status=dead}}</ref>. Последната потврдена смрт на [[анадолски леопард|анадолскиот леопард]], тесно поврзана со персискиот (кавкаски) леопард и роден во западните региони на Анадолија, се случила на [[17 јануари]] [[1974]] година во селото Багозу во областа Бејпазари во провинцијата Анкара<ref name="Ertüzün06">Ertüzün, M. (2006). [http://www.ergir.com/last_anatolian_panther.htm ''The last Anatolian Panther''].</ref><ref name=iucn>{{IUCN |assessor=Khorozyan, I. |year=2008 |id=15961 |taxon=Panthera pardus ssp. saxicolor |version=2014.3}}</ref>. [[Персиски леопард|Персискиот (кавкаски) леопард]] сè уште се наоѓа во многу мал број во североисточните и југоисточните региони на Турција<ref name=O.E.Can>Can, O.E. (2004). ''[http://www1.nina.no/lcie_new/pdf/635012243306881534_COE%20LCs%20in%20Turkey%202004.pdf Status, conservation and management of large carnivores in Turkey] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230813161249/http://www1.nina.no/lcie_new/pdf/635012243306881534_COE%20LCs%20in%20Turkey%202004.pdf |date=2023-08-13 }}''. Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats. Standing Committee, 24th meeting, 29 November-3 December 2004, Strasbourg.</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.trthaber.com/haber/bilim-teknik/diyarbakirda-oldurulen-leopar-iran-parsi-cikti-109086.html|title=Diyarbakır'da öldürülen leopar İran Parsı çıktı|publisher=|accessdate=2019-07-08|archive-date=2016-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20161023123101/http://www.trthaber.com/haber/bilim-teknik/diyarbakirda-oldurulen-leopar-iran-parsi-cikti-109086.html|url-status=dead}}</ref>. [[Касписки тигар|Каспискиот тигар]] е изумрен подвид на тигар (тесно поврзан со [[сибирски тигар|сибирскиот тигар]]) кој живеел во источните региони на Турција до втората половина на [[XX век]], со последната потврдена смрт во февруари 1970 година<ref name=O.E.Can /><ref name="Üstay">Üstay, A.H. (1990). ''Hunting in Turkey''. BBA, Istanbul.</ref>. [[Евроазиски рис|Евроазискиот рис]] и [[Европска дива мачка|Европската дива мачка]] се други бродски видови кои во моментов се наоѓаат во шумите на Турција. ===Клима=== [[File:Climate diagram of Turkey (Sensoy, S. et al, 2008).png|thumb|Климатски дијаграм на Турција<ref name=Meteo />]] Приморските области на Турција кои граничат со Егејското и Средоземното Море имаат умерена [[средоземна клима]], со топли, суви лета и благи до ладни, влажни зими<ref name=Meteo>{{Наведена мрежна страница|title=Climate of Turkey|url=http://www.dmi.gov.tr/files/en-US/climateofturkey.pdf|publisher=General Directorate of Meteorology|access-date=24 January 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140328192740/http://www.dmi.gov.tr/files/en-US/climateofturkey.pdf|archivedate=28 March 2014}}</ref>. Приморските области кои граничат со Црното Море имаат умерена океанска клима со топли, влажни лета и се ладни и влажни зими<ref name=Meteo /><ref name=Meteo />. Турското крајбрежје на Црното Море добива најголема количина на врнежи и е единствениот регион на Турција кој добива високи врнежи во текот на целата година<ref name=Meteo />. На источниот дел на тој брег просекот изнесува 2.200 милиметри годишно, што е највисок процент на врнежи во земјата<ref name=Meteo />. Приморските области кои се граничат со Мраморното Море, кое ги поврзува Егејското Море и Црното Море, имаат преодна клима помеѓу умерена средоземна клима и умерена океанска клима со топли, умерено суви лета и ладни влажни зими<ref name=Meteo />. Снег паѓа на крајбрежните области на Мраморното Море и Црното Море речиси секоја зима, но обично се топи во не повеќе од неколку дена<ref name=Meteo />. Сепак снегот е редок во крајбрежните области на Егејското Море и е многу редок во крајбрежните области на [[Средоземното Море]]<ref name=Meteo />. Планините близу до крајбрежјето ги спречуваат средоземните влијанија да се прошират во внатрешноста, давајќи и на централната анадолска рисорамнина континентална клима со остри спротивставени сезони. Зимите на источниот дел на рисорамнината се особено студени<ref name=Meteo />. Температурите од -30 до -40&nbsp;°C може да се појават во источна Анадолија. Снегот може да остане најмалку 120 дена во годината, а на запад, зимските температури се просечни под 1&nbsp;°C. Летата се топли и суви, со температури често над 30&nbsp;°C во текот на денот<ref name=Meteo />. Годишните врнежи во просек се околу 400 милиметри, со вистински количини утврдени со височина. Најсушните региони се Конија и Малатија, каде што годишните врнежи од дожд честопати се помали од 300 милиметри<ref name=Meteo />. Мај најчесто е највлажниот месец, додека најсушните се јули и август<ref name=Meteo />. == Стопанство == {{Главна|Економија на Турција}} Турција има 13-та најсилна економија во светот<ref name=WB-GDP-PPP>{{Наведена мрежна страница|url=http://databank.worldbank.org/data/download/GDP_PPP.pdf|title=''Gross Domestic Product 2015, PPP.'' (Last revised on 22 July 2016.)|publisher=The World Bank: World Development Indicators Database|access-date=31 August 2016}}</ref> и 17-та [[Список на земјите по БДП (номинален)|по БДП (номинален)]]<ref name=WB-GDP>{{Наведена мрежна страница|url=http://databank.worldbank.org/data/download/GDP.pdf|title=''Gross Domestic Product 2015, Nominal.'' (Last revised on 22 July 2016.)|publisher=The World Bank: World Development Indicators Database|access-date=31 August 2016}}</ref>. Земјата е меѓу основачите на [[ОЕЦД]] и [[Г-20]]<ref name=ministryofforeign1 /><ref name=ministryofforeign2 />. Царинската унија на ЕУ со Турција во [[1995]] година довела до широка либерализација на тарифните стапки и претставува еден од најважните столбови на турската надворешно-трговска политика<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2006/05/03/000016406_20060503112446/Rendered/PDF/wps3908.pdf |title=Turkey's evolving trade integration into Pan-European markets |author=Bartolomiej Kaminski |author2=Francis Ng |publisher=World Bank |access-date=27 December 2006 |date=1 May 2006 |page=3 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614030216/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2006/05/03/000016406_20060503112446/Rendered/PDF/wps3908.pdf |archivedate=14 June 2007 }}</ref>. Турскиот извоз изнесувал 143,5 милијарди долари во [[2011]] година и достигнал 163 милијарди долари во [[2012]] година (главните извозни партнери во 2012 година: [[Германија]] 8,6%, [[Ирак]] 7,1%, [[Иран]] 6,5%, [[Велика Британија]] 5,7%, [[ОАЕ]] 5,4%). Сепак, поголемиот увоз, кој изнесувал 229 милијарди долари во 2012 година, го загрозил трговскиот биланс (главните увозни партнери во 2012 година: [[Русија]] 11,3%, [[Германија]] 9%, [[Кина]] 9%, [[САД]] 6%, [[Италија]] 5,6%)<ref name="cia2"/>. Стапката на вработеност на жените во Турција била 30% во 2012 година<ref>{{Наведена мрежна страница|title=No woman, no growth|url=http://www.hurriyetdailynews.com/no-woman-no-growth.aspx?pageID=449&nID=42539&NewsCatID=430|work=Hürriyet Daily News|access-date=8 June 2013}}</ref>, најниска меѓу сите земји на [[ОЕЦД]]<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Religious Women in Turkey Have Been Left Out of Emancipation Movement|url=http://latitude.blogs.nytimes.com/2013/05/23/religious-women-in-turkey-have-been-left-out-of-emancipation-movement/|work=The New York Times|access-date=8 June 2013|date=23 May 2013}}</ref>. Други клучни сектори на турската економија се банкарството, градежништвото, апаратите за домаќинство, електрониката, текстилот, рафинирањето на нафта, петрохемиските производи, храната, рударството, железото и челикот и машинската индустрија. ===Показатели=== [[Странски директни инвестиции|Странските директни инвестиции]] (СДИ) во 2012 година изнесувале 8,3 милијарди, чија бројка се очекувало да се зголеми на 15 милијарди долари во 2013 година<ref>{{наведени вести|title=M&A Encumbered Risks Damping Hot Money Bond Party: Turkey Credit|url=http://washpost.bloomberg.com/Story?docId=1376-MI9M250UQVI901-1RM1AMHSV3LSN5PTJL521KV5NQ|access-date=8 June 2013|publisher=Bloomberg L.P.|date=18 February 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131105015234/http://washpost.bloomberg.com/Story?docId=1376-MI9M250UQVI901-1RM1AMHSV3LSN5PTJL521KV5NQ|archivedate=5 November 2013}}</ref>. Во економската криза од 2016 година се појавиле големи долгови направени за инвестирање за време на владата на АКП од 2002 година кои главно биле потрошени во градежништвото, наместо да се инвестираат во одржлив економски раст<ref name=how-to-ruin>{{Наведена мрежна страница|title=How to ruin a country's economy: AKP's 15 year long order of plunder and depredation in Turkey|url=http://www.birgun.net/haber-detay/how-to-ruin-a-country-s-economy-akp-s-15-year-long-order-of-plunder-and-depredation-in-turkey-138441.html|publisher=BirGün|access-date=7 December 2016|date=6 December 2016}}</ref>. Долгот на приватните банки во Турција изнесувал 6,6 милијарди турски лири во 2002 година и се зголемил на 385 милијарди до крајот на 2015 година<ref name=how-to-ruin />. Бруто надворешниот долг на Турција достигнал 453,2 милијарди долари на крајот од декември 2017 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aa.com.tr/en/economy/turkeys-external-debt-stock-reaches-4532b-/1103634|title=Turkey's external debt stock reaches $453.2B|publisher=Anadolu Agency|date=30 March 2018}}</ref>. Годишниот дефицит на Турција изнесувал 47,3 милијарди долари на крајот од декември 2017 година, во споредба со претходната година од 33,1 милијарда долари<ref name="deficit2017-2018">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkeys-current-account-deficit-at-5-4-billion-in-April-133114|title=Turkey's current account deficit at $5.4&nbsp;billion in April|publisher=Hürriyet Daily News|date=11 June 2018}}</ref>. [[File:View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg|thumb|upright=1.35|left|[[Левент]] во Истанбул е еден од најголемите бизнис центри во земјата<ref name=hurriyetdailynews2>{{Наведена мрежна страница|title=Istanbul remains motoring power of Turkey's economy|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=istanbul-remains-motoring-power-of-turkey-2010-08-25|website=hurriyetdailynews.com|access-date=13 June 2014}}</ref>]] ===Индустрија === [[Автомобилска индустрија во Турција|Автомобилската индустрија во Турција]] игра важна улога во производствениот сектор на [[Економија на Турција|економијата]]. Компаниите кои работат во турскиот автомобилски сектор главно се наоѓаат во [[Мраморен регион|Мраморниот регион]]. Во [[2012]] година, Турција произвела повеќе од 1 милион моторни возила, правејќи ја 14-тиот најголем производител во светот<ref name=oica>{{Наведена мрежна страница|title=2015 Production Statistics|url=http://oica.net/category/production-statistics/|publisher=Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles|access-date=31 August 2016|archive-date=2013-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106174001/http://www.oica.net/category/production-statistics/|url-status=dead}}</ref>. Со група на производители на автомобили и добавувачи на делови, турскиот автомобилски сектор станал составен дел на глобалната мрежа на производствени бази, извезувајќи моторни возила и компоненти со вредност од околу 20 милијарди долари. Глобалните производители на автомобили со производни погони во земјата се: [[Фијат]]/[[Тофаш]], [[Ојак-Рено]], [[Хјундаи]], [[Тојота]], [[Хонда]] и [[Форд]]/[[Форд Отосан|Отосан]]. Основите на индустријата биле поставени во 1950-тите, кога ТОЕ (''Türk Otomotiv Endüstrileri'') започнал со производство на воен камион на РЕО, а подоцна и камиони на ''International Harvester''. Краткиот обид за производство на автомобили бил прекинат. Во [[1961]] година првиот домашен автомобил Дерим бил направен од [[ТУЛОМСАШ]]. Со формирањето на фабриката за склопување [[Форд Отосан|Отосан]] во [[1959]] година, масовното производство на домашниот автомобил [[Анадол]] започнало во [[1966]] година. Извозот на турски бродови произведени во земјата во [[2011]] година изнесувал 1,2 милијарди долари<ref name="ship-moe" />. Главните извозни пазари се [[Малта]], [[Маршалските Острови]], [[Панама]] и [[Обединетото Кралство]]. Турските бродоградилишта имаат 15 ''сух док'' со различни големини и едно пристаниште<ref name="ship-moe">{{Наведена мрежна страница|title=Shipbuilding Industry in Turkey |url=http://www.tcp.gov.tr/english/sectors/sectoringpdf/shipbuilding_2012.pdf |archiveurl=https://www.webcitation.org/6EK10Y6Kx?url=http://www.tcp.gov.tr/english/sectors/sectoringpdf/shipbuilding_2012.pdf |archivedate=10 February 2013 |publisher=Ministry of Economy |year=2012 |url-status=dead }}</ref>. Тузла, Јалова и Измит се развиле во динамични центри за бродоградба<ref name="ship-oecd" />. Во [[2011]] година во Турција имало 70 активни бродоградилишта, а уште 56 биле изградени<ref name="ship-oecd" />. Турските бродоградилишта се високо ценети и за производство на хемиски и нафтени танкери до 10.000 dwt, како и за нивните мега јахти<ref name="ship-oecd" />. Турските брендови како „Беко“ и „Вестел“ се меѓу најголемите производители на електроника и домашни апарати во Европа и инвестираат значителен износ на средства за истражување и развој во нови технологии поврзани со овие полиња<ref name="ship-oecd">{{Наведена мрежна страница|title=The Shipbuilding Industry in Turkey|url=http://www.oecd.org/turkey/48641944.pdf|publisher=OECD|date=September 2011}}</ref>. ===Земјоделство=== Земјоделството обезбедува приход од 62,7 милијарди долари и вработување на 6,1 милиони луѓе (2011)<ref>Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. [http://www.tarim.gov.tr/SGB/Belgeler/Bakanl%C4%B1k_Faaliyet_Raporlar%C4%B1/2014%20FAAL%C4%B0YET%20RAPORU.pdf 2014 Faaliyet Raporu] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160427120457/http://www.tarim.gov.tr/SGB/Belgeler/Bakanl%C4%B1k_Faaliyet_Raporlar%C4%B1/2014%20FAAL%C4%B0YET%20RAPORU.pdf |date=2016-04-27 }}. 2015, tarim.gov.tr {{tr}}</ref>. Земјоделството се врши главно во јужните региони на Турција - [[Анталија]], [[Мерсин]], [[Мугла]], [[Газиантеп]]. Во приморските области на Турција, населението се занимава со [[риболов]]. [[Пчеларство]]то е широко распространето во окрузите [[Измир]], [[Бурса]] и [[Кајсери]]. Пред [[Првата светска војна]], Турција била главниот добавувач на [[свила]] на светскиот пазар. Земјоделските производи се испраќаат во европски земји, во [[Русија]], во [[Украина]], во [[Ирак]], во арапските земји. Во 2015 година, откако турските сили го собориле рускиот воен авион, [[Руската Федерација]] вовела забрана за увоз на турски земјоделски производи, вклучувајќи: модар патлиџан, калинки, портокали, мандарини, трупови и остатоци од домашни кокошки и мисирки, карфиол, брокула, краставици, грозје, јаболка, круши, кајсии, праски итн.<ref>[http://vz.ru/news/2015/12/1/781282.html ВЗГЛЯД / Опубликован список запрещенных турецких товаров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. Во земјата, околу 26,3 милиони хектари од турската територија се користи за земјоделство. Релјефот на надморска височина е 55,9% од територијата на Турција и има висина од 1000 метри, преовладувачката [[средоземна клима]] овозможува да растат термофилни растенија: [[цитрус]], [[маслинки]], [[ореви]], [[чај]], [[тутун]], [[памук]] и [[пченка]]. Во Турција преовладуваат планинските, тенки и слабо плодни почви, па така почвите главно се користат како пасишта. На крајбрежните рамнини, во речните долини, се јавуваат плодна почва. Земјоделците главно се занимаваат со растително производство (околу 58%). Уделот на сточарски производи е околу 30%, за производи за производство на лен - 6% и риболов - 1%. Околу 85% од земјоделското производство за садење во Турција учествува со житни култури. Житото е засадено на површина од околу 9 милиони хектари. Во западниот дел од земјата се наводнува обработливото земјиште. 10% од садниците е наменето за овошјето, 7,6% за маслодајни растенија, 2,5% - памук. Околу 90% од пченицата во земјата се конзумира во вид на леб, 1% - за пченицата и 2% - за тестенини. Според податоците за 1994 година, во Турција имало 36 милиони овци, околу 12 милиони глави добиток и 10 милиони глави кози. Говеда биле чувани заради млеко, месо и кожи, овци - за производство на волна за ткаење на тепих и месо, кози - за производство на волна и млеко. ===Енергетика === {{Главна|Енергетика во Турција}} [[File:ÇantaWindFarm03.JPG|thumb|[[Ветроелектрана]] во Турција]] Енергетиката опфаќа производството, потрошувачка и увозот на енергетика и електрична енергија. Турција троши повеќе од 6 џули на примарна енергија годишно<ref name="OECD 2019, section 1">OECD (2019), section 1.</ref>, преку 20 мегават часови по човек. 88% од енергијата е од [[фосилни горива]]<ref name="OECD 2019, section 1"/>, а [[енергетска политика на Турција|енергетската политика на Турција]] вклучува намалување на увозот на фосилни горива, што е една четвртина од увозните трошоци<ref>{{наведени вести |title=Turkey's energy import bill up 2.7 pct in Feb. 2019 |url=https://www.aa.com.tr/en/economy/turkeys-energy-import-bill-up-27-pct-in-feb-2019/1433546 |agency=Anadolu |date=29 March 2019}}</ref>. Од [[2016]] година, емисиите на [[стакленички гасови]] од страна на Турција изнесуваале 6,3 тони годишно<ref>{{наведени вести |title=Turkey's greenhouse gas emissions up 4.4% in 2016 |url=https://www.aa.com.tr/en/energy/turkey/turkeys-greenhouse-gas-emissions-up-44-in-2016/19640 |agency=Anadolu}}</ref>, повеќе од глобалниот просек<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Who emits more than their share of CO₂ emissions? |url=https://ourworldindata.org/share-co2-emissions |accessdate=2019-07-08 |archive-date=2019-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190606182352/https://ourworldindata.org/share-co2-emissions |url-status=dead }}</ref>. Електричната енергија е генерирана главно од [[јаглен]], [[гас]] (околу една третина) и хидро (околу една четвртина) со мала, но растечка количина од други обновливи извори како што се ветер и сончева енергија<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Electricity generation by fuel: Turkey |url=https://www.iea.org/statistics/?country=TURKEY&category=Key%20indicators&indicator=ElecGenByFuel&mode=chart&categoryBrowse=false&dataTable=ELECTRICITYANDHEAT&showDataTable=true |publisher=[[International Energy Agency|IEA]] |accessdate=24 October 2018}}</ref>. Атомската централа е во изградба. Турција произведува големо количество [[лигнит]], и речиси целиот се употребува во електраните<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Overview of coal in Turkey and environmental precautions |url=https://byt.cevre.gov.tr/Pictures/Files/Editor/document/June%202015/EN/1.7%20-%20Overview%20of%20coal%20in%20Turkey%20and%20environmental%20precautions%20-%20EN.pdf |publisher=TKI |accessdate=24 October 2018 |archive-date=2018-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024192219/https://byt.cevre.gov.tr/Pictures/Files/Editor/document/June%202015/EN/1.7%20-%20Overview%20of%20coal%20in%20Turkey%20and%20environmental%20precautions%20-%20EN.pdf |url-status=dead }}</ref>. Годишната побарувачка за гас изнесува 50 милијарди кубни метри<ref name="TurkPotential">{{Наведена мрежна страница |title=From A Pipeline Nation To An Energy Trading Hub |url=http://www.turkeydiscoverthepotential.com/en/news/get/news-03-from-a-pipeline-nation-to-an-energy-trading-hub |accessdate=26 October 2018 |archive-date=2018-10-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026182720/http://www.turkeydiscoverthepotential.com/en/news/get/news-03-from-a-pipeline-nation-to-an-energy-trading-hub |url-status=dead }}</ref>, над 30 отсто од вкупната побарувачка на енергија во Турција, а половина од нив се снабдува од [[Русија]]<ref name="TurkStream">{{Наведена мрежна страница |title=TURKSTREAM IMPACT ON TURKEY’S ECONOMY AND ENERGY SECURITY |url=http://edam.org.tr/wp-content/uploads/2017/11/turkstream_report_eng.pdf |publisher="Istanbul Economics" & "The Center for Economics and Foreign Policy" - EDAM |accessdate=26 October 2018}}</ref>. Сите 81 провинции во Турција се снабдуваат со природен гас<ref>{{Наведена мрежна страница |title=Natural Gas Distribution |url=http://www.gazbir.org.tr/en/natural-gas-distribution/74 |publisher=Gazbir |accessdate=27 September 2018 |archive-date=2019-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610185330/http://www.gazbir.org.tr/en/natural-gas-distribution/74 |url-status=dead }}</ref>, кој обезбедува најголем дел од топлината<ref name="IEA 2018">{{Наведена мрежна страница |title=Turkey: Electricity and heat for 2016 |url=https://www.iea.org/statistics/?country=TURKEY&year=2016&category=Key%20indicators&indicator=CO2EnergyMix&mode=chart&categoryBrowse=false&dataTable=ELECTRICITYANDHEAT&showDataTable=true |publisher=[[International Energy Agency|IEA]] |accessdate=24 November 2018}}</ref>. Речиси целата нафта се увезува: претежно од [[Ирак]], [[Иран]] и [[Русија]]<ref>{{наведени вести |title=Turkey's crude oil imports from Iran down by more than 70 pct in June |url=https://www.dailysabah.com/energy/2018/08/20/turkeys-crude-oil-imports-from-iran-down-by-more-than-70-pct-in-June |date=19 August 2018 |access-date=2020-08-01 |archive-date=2019-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190616185435/https://www.dailysabah.com/energy/2018/08/20/turkeys-crude-oil-imports-from-iran-down-by-more-than-70-pct-in-june |url-status=dead }}</ref> и нафтата, исто така, транзитира од [[Азербејџан]]<ref>{{наведени вести |title=Turkish energy sector hit by lira depreciation: MUFG research |url=https://www.spglobal.com/platts/en/market-insights/latest-news/electric-power/081718-turkish-energy-sector-hit-by-lira-depreciation-mufg-research |publisher=S & P Global |date=7 August 2018}}</ref>. Хидроелектричната енергија е најголемиот обновлив извор на електрична енергија. Моќта на ветерот во Турција е главно на запад. Со масовно зголемување на производството на [[сончева енергија]] на југ и енергијата на ветерот на запад Турција би можела да ја исполни целата предложена побарувачка за енергија од обновливи извори од 2020 година<ref>{{Наведена мрежна страница|title=How is 100% Renewable Energy Possible for Turkey by 2020?|url=http://www.geni.org/globalenergy/research/renewable-energy-potential-of-turkey/100-re-for-turkey-2020.pdf|publisher=Global Energy Network Institute}}</ref>. === Туризам === {{Главна|Туризам во Турција}} [[Податотека:Mount Nemrut.jpg|thumb|right|150px|Планината Немрут со статуите и гробовите.]] Туризмот во Турција е фокусиран во голема мера на различни историски места, како и на поморските летувалишта по должината на бреговите на [[Егејско Море|Егејското]] и [[Средоземното Море]]. Турција, исто така е популарно одредиште за култура, спа и здравствена заштита. На својот врв во [[2014]] година, Турција привлекла околу 42 милиони странски туристи, рангирајќи ја како шесто најпопуларно туристичко одредиште во светот.<ref name="42 million tourists visit Turkey in 2014 - Daily Sabah">{{Наведена мрежна страница|title=42&nbsp;million tourists visit Turkey in 2014|url=http://www.dailysabah.com/tourism/2015/01/01/42-million-tourists-visit-turkey-in-2014|work=Daily Sabah|accessdate=6 July 2016|archive-date=2019-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322220817/https://www.dailysabah.com/tourism/2015/01/01/42-million-tourists-visit-turkey-in-2014|url-status=dead}}</ref>. Посетите на странските туристи значително се зголемиле во Турција помеѓу 2000 и 2005 година, од 8 милиони до 21,2 милиони, што ја направила Турција најголемо одредиште во светот за странските посетители. Приходите во 2005 година изнесувале 17,5 милијарди американски долари, што, исто така, ја направила Турција една од најголемите десет по приходи во светот од туризам. Во 2011 година, Турција била рангирана како шесто најпопуларно туристичко одредиште во светот и четврта во [[Европа]], според [[Светска туристичка организација|Светската туристичка организација]]<ref name="WTO2012Highlights">{{Наведена мрежна страница|url=http://mkt.unwto.org/sites/all/files/docpdf/unwtohighlights12enlr_1.pdf|title=2012 Tourism Highlights|publisher=UNWTO|accessdate=17 June 2012|date=June 2012|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120709215809/http://mkt.unwto.org/sites/all/files/docpdf/unwtohighlights12enlr_1.pdf|archivedate=9 July 2012|df=}}</ref>. На својот врв во 2014 година, Турција привлекла околу 42 милиони странски туристи. Од 2015 година, туризмот во Турција започнал да се намалува<ref name=csmonitor>{{наведени вести|last1=Kafanov|first1=Lucy|title=Violence costing Turkey precious tourism, even far from the fighting|url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2015/0819/Violence-costing-Turkey-precious-tourism-even-far-from-the-fighting|work=The Christian Science Monitor|date=19 August 2015}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title = 4.9 pct less tourists in Turkey in June|url = http://www.dailysabah.com/tourism/2015/07/29/49-pct-less-tourists-in-turkey-in-June|website = DailySabah|accessdate = 15 November 2015}}</ref>. Заздравувањето започнало во [[2017]] година, со зголемување на бројот на странските посетители до 32 милиони<ref name="hur2017fig">{{Наведена мрежна страница|title=32.4 mln foreigners visit Turkey in 2017: Tourism Ministry|url=http://www.hurriyetdailynews.com/32-4-mln-foreigners-visit-turkey-in-2017-tourism-ministry-126559|work=Hürriyet Daily News|accessdate=12 February 2018}}</ref><ref name="itij">{{Наведена мрежна страница|title=Tourism in Turkey starts recovery|url=https://www.itij.com/story/113882/tourism-turkey-starts-recovery|publisher=ITIJ|accessdate=12 February 2018|archive-date=2019-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322220823/https://www.itij.com/story/113882/tourism-turkey-starts-recovery|url-status=dead}}</ref>. Бројот на руските туристи се зголемил за 444% по обновувањето на билатералните односи, што резултирало со тоа да жителите на [[Русија]] повторно станат најголеми туристички посетители на Турција<ref name="hur2017fig"/><ref name="itij"/>. Зголемувања се регистрирани и на британските, холандските и на белгиските туристи<ref>{{Наведена мрежна страница|title=It is now time for Turkey's tourism sector to raise revenue|url=http://www.hurriyetdailynews.com/opinion/gunes-komurculer/it-is-now-time-for-turkeys-tourism-sector-to-raise-revenue-127034|work=Hürriyet Daily News|accessdate=12 February 2018}}</ref>. [[Анкара]] има историски стар град, и иако тој не е голем туристички град, обично е место за патниците кои одат во [[Кападокија]]. [[Истанбул]] е еден од најважните туристички места не само во Турција, туку и во светот. Планинските одмори и ''[[Сини Патувања|Сините Патувања]]'', особено за турските задоволства и посетителите од Западна Европа, се исто така централни за турската туристичка индустрија. Повеќето одморалишта на плажа се сместени по должината на југозападниот и јужниот брег, наречен [[Турска ривиера]], особено долж средоземниот брег во близина на [[Анталија]]. Анталија е исто така прифатена како туристички главен град на Турција<ref>{{наведени вести|last=Tilic|first=L. Dogan|title=Antalya: The Tourism Capital of Turkey|url=http://www.europeanbusiness.gr/page.asp?pid=754|accessdate=28 January 2011|newspaper=European Business Review|date=5 April 2010}}</ref>. Големи туристички градови се [[Бодрум]], [[Фетхие]], [[Мармарис]], [[Кушадаси]], [[Чешме]], [[Дидим]] и [[Аланија]]. Исто така, Турција е избрана на второ место во светот во 2015 година со своите 436 плажи со сино знаме<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-rich-in-blue-flags-.aspx?pageID=238&nID=81420&NewsCatID=379 |title=Turkey rich in ‘blue flags’ – TRAVEL |work=Hürriyet Daily News |date=13 September 2011 |accessdate=15 October 2016}}</ref>. Многу културни атракции на други места во земјата вклучуваат наоѓалишта од [[Ефес]], [[Троја]], [[Пергам]], [[Куќа на Богородица]], [[Памуккале]], [[Јерапол]], [[Трабзон]] (каде што се наоѓа еден од најстарите манастири [[Манастир Сумела|Сумела]]), Конија (каде што поет [[Руми]] го поминал поголемиот дел од неговиот живот), Дидима, Антиохиска црква, религиозни места во Мардин и разурнатите градови и пејзажи на [[Кападокија]]. {{wide image|Goreme banner2.jpg|750px|<center>[[Кападокија]] е регион создаден од [[ерозија]]та на меки вулкански камења од ветрот и дождот со векови.<ref name="Capadocia">{{Наведена мрежна страница|title=Capadocia|url=http://www.sgm-canada.com/Cappadocia.pdf}}</ref> Областа е популарно туристичко одредиште, има многу мета со уникатни геолошки, историски и културни одлики.</center>}} ===Инфраструктура=== {{Главна|Инфраструктура на Турција}} [[File: İstanbul_Havalimanı_Airport_2019_24.jpg|thumb|upright=1.4|Главниот терминал на [[Аеродром Истанбул|Аеродромот Истанбул]] има годишен капацитет од 90 милиони патници. Тој е главен јазол на [[Turkish Airlines]], кој опслужува повеќе дестинации од било кој друг авиопревозник во светот<ref>{{Cite news|url=https://www.anna.aero/2015/07/29/best-connected-airline-hubs-by-region-revealed|title=Best connected airline hubs by region revealed|date=29 July 2015|work=anna.aero|access-date=6 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106005923/https://www.anna.aero/2015/07/29/best-connected-airline-hubs-by-region-revealed/|archive-date=6 November 2018|language=en-GB}}</ref> и лета во 129 земји, што е повеќе од било кој друг авиопревозник.<ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name="dests">{{cite web|url=https://www.turkishairlines.com/tr-int/basin-odasi/hakkimizda/sayilarla-turk-hava-yollari/|title=Sayılarla Türk Hava Yolları|archive-url=https://web.archive.org/web/20200508160604/https://www.turkishairlines.com/tr-int/basin-odasi/hakkimizda/sayilarla-turk-hava-yollari/|archive-date=8 May 2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.businesswire.com/news/home/20121114006447/en/Turkish-Airlines-1-World-Flying-Countries-Worldwide |title=Turkish Airlines Becomes No. 1 in the World, Flying to the Most Countries Worldwide |website=Businesswire.com |date=14 November 2012|access-date=24 October 2016}}</ref>]] Во 2013 година земјата поседувала 98 аеродроми<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|title=CIA World Factbook: Turkey|access-date=17 November 2014|archive-date=2017-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|url-status=dead}}</ref>, вклучувајќи 22 меѓународни аеродроми<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.studyinturkey.org/en/discover-turkey/first-step-to-turkey/international-airports/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225064653/http://www.studyinturkey.org/en/discover-turkey/first-step-to-turkey/international-airports/ |url-status=dead |archive-date=25 December 2013 |title=Study in Turkey: International Airports in Turkey |access-date=17 November 2014 }}</ref>. До 2015 година, аеродромот [[Аеродром Истанбул Ататурк|Ататурк]] бил 11-тиот најфреквентен аеродром во светот, кој опслужил 31.833.324 патници помеѓу јануари и јули 2014 година, според Аеродромскиот Меѓународен Совет<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.aci.aero/Data-Centre/Monthly-Traffic-Data/Passenger-Summary/Year-to-date |title=Year to date Passenger Traffic |publisher=ACI |date=25 September 2014 |access-date=25 September 2014 |archive-date=2018-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813170044/http://www.aci.aero/Data-Centre/Monthly-Traffic-Data/Passenger-Summary/Year-to-date |url-status=dead }}</ref>. Новиот (трет) меѓународен аеродром во Истанбул е планиран да биде најголемиот аеродром во светот, со капацитет да опслужува 150 милиони патници годишно<ref name="dhmi">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dhmi.gov.tr/haberler.aspx?HaberID=1451|title=It will be the biggest airport of the world|date=24 January 2013|access-date=24 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130129004331/http://www.dhmi.gov.tr/haberler.aspx?HaberID=1451|archive-date=29 January 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.newsweek.com/istanbuls-new-erdogan-backed-airport-be-named-after-erdogan-264580|title=Istanbul's New Erdoğan-Backed Airport to Be Named After... Erdoğan|date=14 August 2014|publisher=}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ibtimes.co.uk/erdogan-airport-istanbuls-super-hub-be-named-after-turkeys-president-elect-1461166|title=Erdogan Airport: Istanbul's Super Hub 'to be Named After Turkey's President-Elect'|author=Gianluca Mezzofiore|work=International Business Times UK|date=14 August 2014}}</ref>. Скајтракс за пет последователни години во 2011, 2012, 2013, 2014 и 2015 година бил избран од Туркиш ерлајнс, за авиопревозник на Турција<ref name=TurkishAirlinesSkytrax>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.worldairlineawards.com/Awards_2012/europe.htm |title=Turkish Airlines is named the Best Airline in Europe at the 2012 World Airline Awards held at Farnborough Air Show |publisher=[[Skytrax]] |date=12 July 2012 |access-date=25 April 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130425042957/http://www.worldairlineawards.com/awards_2012/europe.htm |archivedate=25 April 2013 }}</ref><ref name="five" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.worldairlineawards.com/Awards_2014/europe.htm |title=Архивиран примерок |access-date=28 September 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140827141123/http://www.worldairlineawards.com/Awards_2014/europe.htm |archivedate=27 August 2014 }}</ref>. Со 435 одредишта (51 домашни и 384 меѓународни) во 126 земји ширум светот, ''[[Turkish Airlines]]'' е најголем превозник во светот според бројот на земји каде патува<ref name="Turkish Airlines">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.turkishairlines.com/en-int/flights-tickets/flights-destinations/ |title=Turkish Airlines: International Flight Destinations |publisher=Turkish Airlines |access-date=22 June 2016 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160519093619/http://www.turkishairlines.com/en-int/flights-tickets/flights-destinations |archivedate=19 May 2016 }}</ref>. Од 2014 година, земјата имала мрежа на патишта од 65.623 километри<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kgm.gov.tr/Sayfalar/KGM/SiteTr/Kurumsal/YolAgi.aspx|title=Yol Ağı Bilgileri|publisher=Karayolları Genel Müdürlüğü|access-date=9 August 2014}}</ref>. Вкупната должина на железничката мрежа изнесувала 10.991 километри во 2008 година, вклучувајќи 2.133 километри електрифициран и 457 километри брз пат<ref name=CIAFactbookTurkey>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|title=CIA World Factbook: Turkey|publisher=Cia.gov|access-date=29 August 2011|archive-date=2017-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702111626/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tu.html|url-status=dead}}</ref><ref name=hizlitren.tcdd.gov.tr>{{Наведена мрежна страница|title=Dünyada Ve Türkıyede Hizli Tren |url=https://hizlitren.tcdd.gov.tr/home/detail/?id=6 |website=hizlitren.tcdd.gov.tr |access-date=12 August 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140705152333/https://hizlitren.tcdd.gov.tr/home/detail/?id=6 |archivedate=5 July 2014 }}</ref>. Турските државни железници започнале да градат железнички линии со голема брзина во [[2003]] година. Линијата Анкара-Конија станала оперативна во [[2011]] година, додека линијата Анкара-Истанбул стапила на сила во 2014 година<ref name=hizlitren.tcdd.gov.tr />. Отворен во [[2013]] година, тунелот Мармара под Босфорот ги поврзува железничките и метро-линиите на европските и азиските страни во [[Истанбул]], додека [[Тунел Евроазија|тунелот Евроазија]] (2016) обезбедува поврзување на подводни патишта за моторни возила<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://aa.com.tr/en/economy/istanbuls-13bn-eurasia-tunnel-prepares-to-open/709440|title=Istanbul's $1.3BN Eurasia Tunnel prepares to open|publisher=[[Anadolu Agency]]|date=19 December 2016}}</ref>. [[Босфорски Мост|Босфорскиот Мост]] (1973), [[Мост Фатих Султан Мехмет|Мостот на Фатих Султан Мехмет]] (1988) и [[Мост Јавуз Султан Селим|Мостот Јавуз Султан Селим]] (2016) се трите моста што ги поврзуваат европските и азиските брегови на Босфорот. [[Мост Осман Гази|Мостот Осман Гази]] (2016) ги поврзува северните и јужните брегови на Измитскиот Залив. Планираниот мост Чанкакеле ќе ги поврзе европските и азиските брегови на теснецот [[Дарданели]]. Турскиот интернет, кој има 42,3 милиони активни корисници, има ранг на неслободен во индексот на Фридом хаус<ref name="freedomhouse.orgx">{{Наведена мрежна страница|title=Freedom on the Net 2016|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-net/freedom-net-2016|website=freedomhouse.org|access-date=1 May 2017|date=4 November 2016}}</ref>. Турската влада постојано ги блокирала мрежните места како [[Фејсбук]], [[Твитер]], [[Јутјуб]] и [[Википедија]], а вториот во моментов е недостапен од Турција<ref name="turkeyblocks.org2">{{Наведена мрежна страница|title=Turkey Blocks: Incident Reports and News|url=https://turkeyblocks.org/reports/|website=turkeyblocks.org|access-date=1 May 2017}}</ref>. Според извештајот за транспарентност на Твитер, Турција е глобален водач во цензурата на социјалните медиуми<ref name="turkeyblocks.org1">{{Наведена мрежна страница|title=Turkey leads in social media censorship: new Twitter transparency report|url=https://turkeyblocks.org/2017/03/21/turkey-leads-social-media-censorship-new-twitter-transparency-report/|website=turkeyblocks.org|access-date=1 May 2017|date=21 March 2017}}</ref>. [[File:HT80101.jpg|thumb|right|A [[TCDD HT80000]], воз на турските државни железници<ref name=pdf>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mobility.siemens.com/mobility/global/SiteCollectionDocuments/en/rail-solutions/high-speed-and-intercity-trains/velaro/datasheet-velaro-tr-en.pdf|title=Velaro Turkey: High-Speed Train for TCDD|publisher=[[Siemens Mobility]]|accessdate=25 June 2018|archive-date=2015-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518101110/http://www.mobility.siemens.com/mobility/global/SiteCollectionDocuments/en/rail-solutions/high-speed-and-intercity-trains/velaro/datasheet-velaro-tr-en.pdf|url-status=dead}}</ref>]] Водоснабдувањето и канализација во Турција се одликуваат со достигнувања и предизвици. Во текот на изминатите децении пристапот до вода за пиење станало речиси универзален и значително се зголемил пристапот до соодветни санитарни услови. Автономни комунални претпријатија се создадени во 16 градски градови на Турција, а наплатата на трошоци е зголемена, со што се обезбедува основа за одржливост на обезбедувањето услуги. Повремената понуда, која била вообичаена во многу градови, станала поретка. ===Наука и технологија === {{Главна|Науката и технологијата во Турција}} ''[[TÜBİTAK]]'' е водечка агенција за развој на науката, технологијата и иновациите во Турција<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tubitak.gov.tr/en/about-us/content-who-we-are|title=Who We Are? The Scientific And Technological Research Council of Turkey|publisher=Tubitak.gov|access-date=9 August 2014}}</ref>. ТАН или Турската академија на науките, е автономно научно општество кое дејствува во промовирањето на научните активности во Турција<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tuba.gov.tr/content/amac/id/212/pid/43/mid/49/|publisher=Tuba.gov|title=Türkiye Bilimler Akademisi|access-date=9 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221214423/http://www.tuba.gov.tr/content/amac/id/212/pid/43/mid/49/|archive-date=21 February 2014|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref>. ТАЕК или [[Турска агенција за атомска енергија|Турската агенција за атомска енергија]] е официјална јадрена енергетска институција на Турција. Неговите цели вклучуваат академско истражување во јадрената енергија и развој и имплементација на јадрените алатки<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.taek.gov.tr/en/institutional/mission-of-taek.html |title=Turkish Atomic Energy Authority – Mission of TAEK |publisher=TAEK |access-date=9 August 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140608145555/http://www.taek.gov.tr/en/institutional/mission-of-taek.html |archivedate= 8 June 2014 }}</ref>. Турските владини компании за истражување и развој во воените технологии ги вклучуваат [[Турска авионска индустрија|Турската авионска индустрија]], Аселсан, Хавелсан, Рокесан, МКЕ, меѓу другите. Турските вселенски системи се објект за производство и тестирање на вселенски летала во сопственост на Министерството за национална одбрана и управувани од Турската авионска индустрија (TAI). Турскиот систем за вселената (UFS) е проект за развој на способноста за сателитско спуштање на Турција. Се состои од изградба на вселенско летало, развој на сателитски лансирни возила, како и воспоставување на далечни станици<ref name="ssm1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ssm.gov.tr/home/projects/Sayfalar/proje.aspx?projeID=222|publisher=Undersecretariat for Defence Industries|title=Space Launch System Project|access-date=20 December 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131220135241/http://www.ssm.gov.tr/home/projects/Sayfalar/proje.aspx?projeID=222|archivedate=20 December 2013}}</ref><ref name="dn1">{{наведени вести|url=http://www.defensenews.com/article/20130728/DEFREG04/307280004/Turkey-s-Sat-Launcher-Plans-Raise-Concerns|archive-url=https://archive.today/20130830224731/http://www.defensenews.com/article/20130728/DEFREG04/307280004/Turkey-s-Sat-Launcher-Plans-Raise-Concerns|url-status=dead|archive-date=30 August 2013|newspaper=Defense News|title=Turkey's Sat-Launcher Plans Raise Concerns|author=Bekdil, Burak Ege|date=28 July 2013|access-date=20 December 2013}}</ref><ref name="dn2">{{наведени вести|url=http://www.defensenews.com/article/20131212/DEFREG01/312120022/Turkey-Spends-Big-Innovation|archive-url=https://archive.today/20131220150620/http://www.defensenews.com/article/20131212/DEFREG01/312120022/Turkey-Spends-Big-Innovation|url-status=dead|archive-date=20 December 2013|newspaper=Defense News|title=Turkey Spends Big on Innovation|author=Bekdil, Burak Ege|date=12 December 2013|access-date=20 December 2013}}</ref>. Во 2015 година Азиз Санџар, турски професор на Универзитетот во Северна Каролина, ја освоил Нобеловата награда за хемија заедно со [[Томас Линдал]] и [[Пол Модрич]], за нивната работа за тоа како клетките ја поправаат оштетената ДНК<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dailysabah.com/science/2015/10/07/turkish-professor-aziz-sancar-part-of-the-team-that-wins-nobel-chemistry-prize|title=Turkish professor, Aziz Sancar, part of the team that wins Nobel Chemistry Prize|publisher=}}</ref>. == Демографија == {{Главна|Демографија на Турција}} {{Historical populations |title = Историски податоци за бројот на населението |source = ''Туркстат''<ref name=pop27-11>{{Наведена мрежна страница|title=Mid-year population estimations, 1927–1985; Mid-year population estimations and projections, 1986–2011|url=http://www.turkstat.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=242|publisher=Turkish Statistical Institute|access-date=24 May 2013}}</ref> |percentages = pagr |1927 |13554000 |1930 |14440000 |1940 |17728000 |1950 |20807000 |1960 |27506000 |1970 |35321000 |1980 |44439000 |1990 |55120000 |2000 |64252000 |2010 |73003000 |2017 |79815000 }} [[Податотека:Kurdistan of Turkey (CIA).png|250п|мини|десно|Области во Турција каде мнозинството од населението се [[Курди]]<ref>{{Наведена книга|last1=Edgecomb|first1=Diane|last2=Ahmed|first2=Mohammed M.A.|last3=Özel|first3=Çeto|title=A fire in my heart: Kurdish tales|date=2007|publisher=Libraries Unlimited|location=Westport, CT|isbn=978-1-59158-437-7|page=xv|url=https://books.google.com/books?id=7-0SAQAAIAAJ|quote=The outlines of the map of Kurdistan were taken from two sources: first, a map produced by the CIA in 1992 depicting areas with a Kurdish majority [...]}}</ref>.]] Според Административниот систем за регистрирање на населени места во Турција, населението во земјата во [[2011]] година изнесуваше 74,7 милиони луѓе<ref name=2011stat>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=10736|title=The Results of Address Based Population Registration System, 2011|publisher=Turkish Statistical Institute|access-date=15 February 2012}}</ref>, од кои речиси три четвртини живееле во градовите. Според проценката за 2011 година, населението се зголемува за 1,35 проценти секоја година. Турција има просечна густина на население од 97 луѓе на км<s>2</s>. Луѓето во групата од 15 до 64 години претставуваат 67,4 проценти од вкупното население; возрасната група од 0-14 одговара на 25,3 проценти; додека постарите граѓани на возраст од 65 години или повеќе сочинуваат 7,3 проценти<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Turkish Statistical Institute|authorlink=Turkish Statistical Institute|publisher=Turkish Statistical Institute|url=http://www.turkstat.gov.tr/PreHaberBultenleri.do?id=6178|title=Population statistics in 2009|access-date=28 January 2010|year=2010}}</ref>. Во [[1927]] година, кога првиот официјален попис бил регистриран во Република Турција, населението било 13,6 милиони<ref>{{Наведена книга |year=1996 |department= Population |url=http://countrystudies.us/turkey/24.htm |editor1-last=Metz |editor1-first=Helen Chapin |title=Turkey: A Country Study |series=Area handbook series |edition=fifth |location=Washington, DC |publisher=US GPO for the [[Federal Research Division|Federal Research Division of the Library of Congress]] |isbn=978-0-8444-0864-4 |lccn=95049612}}</ref>. Најголемиот град во Турција, [[Истанбул]], е исто така најголемиот град во Европа по население, и трет по големина град во Европа во однос на големината<ref>{{Наведена книга|title=Daily Life in Ancient and Modern Istanbul|page=51|first=Robert|last=Bator}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Remote Sensing of Urban and Suburban Areas|url=https://archive.org/details/remotesensingofu0000unse|page=[https://archive.org/details/remotesensingofu0000unse/page/295 295]|first1=Tarek|last1=Rashed|first2=Carsten|last2=Jürgens|isbn=978-1-4020-4385-7|year=2010}}</ref>. Членот 66 од турскиот Устав го дефинира поимот Турчин како „''секој кој е врзан за турската држава преку границите на државјанството''“; според тоа, законската употреба на терминот турски како граѓанин на Турција е различна од етничката дефиниција<ref name=yenisafak1>{{Наведена мрежна страница|last1=Albayrak|first1=Özlem|title=Herkes Türk müdür, Türk mü olmalıdır? – Is everyone Turk or should be Turk?|url=http://yenisafak.com.tr/yazarlar/OzlemAlbayrak/herkes-turk-mudur-turk-mu-olmalidir/36991|website=yenisafak.com|access-date=18 June 2014|date=29 March 2013|archive-date=2014-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625053937/http://yenisafak.com.tr/yazarlar/OzlemAlbayrak/herkes-turk-mudur-turk-mu-olmalidir/36991|url-status=dead}}</ref>. Сепак, мнозинството од турското население се од турска националност и околу 70-80 отсто од граѓаните на земјата се идентификуваат како Турци<ref name="konda2"/><ref name="cia2"/>. Се проценува дека во Турција има најмалку 47 етнички групи<ref name=mutlu>{{Наведено списание |doi=10.1017/S0020743800063819 |title=Ethnic Kurds in Turkey: A Demographic Study |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-middle-east-studies_1996-11_28_4/page/517 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=4 |pages=517–541 |year=1996 |last1=Mutlu |first1=Servet }}</ref>. Доверливи податоци за етничката мешавина на населението не се достапни, бидејќи бројките на турскиот попис не вклучуваат статистички податоци за етничката припадност<ref name="Turkey_Ethnic_groups">{{Наведена книга|title=The other languages of Europe: Demographic, Sociolinguistic and Educational Perspectives|first=Guus|last=Extra|author2=Gorter, Durk |publisher=Multilingual Matters|year=2001|isbn=978-1-85359-509-7|url={{Google books |plainurl=yes |id=hvmy_skUPNYC |page=RA1-PA422 }} }}</ref>. [[Курди]]те се најголемата нетурска етничка група на било кое место од 12-25 проценти од населението<ref>{{Наведена книга| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-1-139-45236-6| last = Migdal| first = Joel S.| title = Boundaries and Belonging: States and Societies in the Struggle to Shape Identities and Local Practices|year=2004|url=https://books.google.com/books?id=pbmTC-Nm8nEC&pg=PA129}}</ref><ref name=kirisci>{{Наведена книга| publisher = Routledge| isbn = 978-1-135-21770-9| last1 = Kirisci| first1 = Kemal| last2 = Winrow| first2 = Gareth M.| title = The Kurdish Question and Turkey: An Example of a Trans-state Ethnic Conflict| date = 5 November 2013 |url=https://books.google.com/books?id=zdT9AQAAQBAJ&pg=PA119}}</ref>. Точната бројка останува предмет на спорови. Според Сервет Мутлу, „почесто или не, овие проценки ги одразуваат прокурдските или протурските симпатии и ставови, а не научни факти“<ref name=mutlu />. Студијата на Мутлу во [[1990]] година ги проценувала Курдите околу 12 проценти од населението, додека Мехрид Изади ​​ја ставил оваа бројка околу 25 проценти<ref>{{Наведена книга| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-1-139-85169-5| last = Aktürk| first = Şener| title = Regimes of Ethnicity and Nationhood in Germany, Russia, and Turkey| date = 12 November 2012 |url=https://books.google.com/books?id=YAUhAwAAQBAJ&pg=PA126}}</ref>. Трите немуслимански малцински групи признаени во [[Договор од Лозана (1923)|Договорот од Лозана]] се [[Ерменци]], [[Грци]] и [[Евреи]]. Други етнички групи се [[Албанци]]те, [[Арапи]]те, [[Асирци]]те, [[Бошњаци]]те, [[Черкези]]те, [[Грузијци]]те, [[Курди]]те, [[Помаци]]те, [[Роми]]те<ref name="cia2" /><ref name="Roopnarine2015">{{Наведена книга |url=https://books.google.com/books?id=ffpPCgAAQBAJ&pg=PA328 |title=Fathers Across Cultures: The Importance, Roles, and Diverse Practices of Dads: The Importance, Roles, and Diverse Practices of Dads|author=Jaipaul L. Roopnarine|year=2015|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-3232-1|page=328|quote=Kurds are the largest ethnic minority group (about 20%), and Armenians, Greeks, Sephardic Jews,...}}</ref><ref name="MedinaHepner2013">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=abbMBQAAQBAJ&pg=PA113|title=The Geography of International Terrorism: An Introduction to Spaces and Places of Violent Non-State Groups|author1=Richard M. Medina|author2=George F. Hepner|year= 2013|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4398-8688-5|page=113|quote=Turkey has numerous non-Turkish ethnic groups of which the Kurds are the largest, comprising approximately 20% of the population.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.alaraby.co.uk/english/politics/2015/6/8/turkeys-ethnic-make-up-a-complex-melting-pot|title=Turkey's ethnic make-up: A complex melting pot|first=Abubakr|last=al-Shamahi|website=alaraby}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.worldatlas.com/articles/the-ethnic-groups-of-turkey.html|title=The Ethnic Groups of Turkey|publisher=}}</ref>. Курдите се концентрирани на истокот и југоисточниот дел на земјата, во она што е познато и како [[Турски Курдистан]], со што мнозинството во провинциите [[Тунџели (покраина)|Тунџели]], [[Бинѓол (покраина)|Бинѓол]], [[Муш (покраина)|Муш]], [[Агри (покраина)|Агри]], [[Игдир (покраина)|Игдир]], [[Елазиг (покраина)|Елазиг]], [[Дијарбекир (покраина)|Дијарбекир]], [[Батман (покраина)|Батман]], [[Шрнак (покраина)|Шрнак]], [[Битлис (покраина)|Битлис]], [[Ван (покраина)|Ван]], [[Мардин (покраина)|Мардин]], [[Сирт (покраина)|Сиирт]] и [[Хаќари (покраина)|Хаќари]], блиско мнозинство во [[Шанлаурфа (покраина)|провинцијата Шанлаурфа]] (47%) и големо малцинство во провинцијата [[Карс (покраина)|Карс]] (20%)<ref>{{Наведена книга|last=Watts|first=Nicole F.|title=Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey (Studies in Modernity and National Identity)|date=2010|publisher=University of Washington Press|location=Seattle|isbn=978-0-295-99050-7|page=[https://books.google.com/books?id=yXWl40KJfKEC&pg=PA167&dq=Kars+(about+20+percent+Kurdish)&hl=en&sa=X&ei=DY5DU7jKJ4qc2QXYhYCACQ&ved=0CDgQ6AEwAA#v=onepage&q=Kars%20(about%2020%20percent%20Kurdish)&f=false 167]}}</ref>. Покрај тоа, поради внатрешната миграција, курдските заедници постојат во сите поголеми градови во централна и западна Турција, особено во Истанбул, каде што има околу 3 милиони Курди, што го прави Истанбул град со најголема курдска популација во светот<ref name="Nachmani2003">{{Наведена книга|author=Amikam Nachmani|title=Turkey: Facing a New Millenniium : Coping With Intertwined Conflicts|url=https://books.google.com/books?id=Xxp61eBvGzMC&pg=PA90|access-date=5 May 2013|year=2003|publisher=Manchester University Press|isbn=978-0-7190-6370-1|pages=90–}}</ref>. Малцинствата, покрај Курдите, се смета дека изнесуваат околу 7-12 проценти од населението<ref name="cia2"/>. Малцинските групи, освен трите верски малцинства признати во Договорот од Лозана (Ерменци, Грци и Евреи) немаат никакви официјални права, а употребата на малцинските јазици е ограничена<ref name="minorities" />. Терминот малцинство останува чувствително прашање во Турција, додека турската влада честопати е критикувана за третманот на малцинствата [358] Иако малцинствата не се признаваат, државната турска радиотелевизија (ТРТ) пренесува телевизиски и радио програми на јазиците на малцинствата<ref name="minorities">{{Наведена мрежна страница|title=Turkey Overview |url=http://www.minorityrights.org/4387/turkey/turkey-overview.html |website=minorityrights.org |access-date=27 November 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141127074441/http://www.minorityrights.org/4387/turkey/turkey-overview.html |archivedate=27 November 2014 }}</ref>. Исто така, во основните училишта може да се изберат и некои класови на малцински јазици<ref>[http://www.ab.gov.tr/files/tarama/tarama_files/23/SC23DET_Minority%20Rights%20and%20Cultural%20Rights.pdf Minority Rights and Cultural Rights] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160303234711/http://www.ab.gov.tr/files/tarama/tarama_files/23/SC23DET_Minority%20Rights%20and%20Cultural%20Rights.pdf |date=2016-03-03 }} gov.tr (accessed 7 January 2015).</ref><ref>[http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2008/5/turkeykurdistan1867.htm Turkey passes law to allow minority languages on TV] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20150211222106/http://www.ekurd.net/mismas/articles/misc2008/5/turkeykurdistan1867.htm |date=11 February 2015 }} ekurd.net</ref> Also, some minority language classes can be chosen in elementary schools.<ref name=azinlikdil>{{Наведена мрежна страница|title=Yaşayan diller ve lehçeler dersini 85 bin öğrenci seçti|url=http://www.hurriyet.com.tr/egitim/28045465.asp|website=hurriyet.com.tr|publisher=Hürriyet|access-date=25 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924050943/http://www.hurriyet.com.tr/egitim/28045465.asp|archive-date=2015-09-24|url-status=dead}}</ref>. Околу 2,5 проценти од населението се меѓународни мигранти<ref name=esa.un.org>{{Наведена мрежна страница|title=Trends in International Migrant Stock: The 2013 Revision|url=http://esa.un.org/unmigration/migrantstocks2013.htm?mtotals|website=esa.un.org|publisher=United Nations|access-date=14 August 2014|archive-date=2015-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20151210154150/http://esa.un.org/unmigration/migrantstocks2013.htm?mtotals|url-status=dead}}</ref>. Турција е домаќин на најголемиот број бегалци во светот, вклучувајќи повеќе од 2,8 милиони сириски бегалци, од јануари 2017 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://data.unhcr.org/syrianrefugees/country.php?id=224|title=UNHCR Syria Regional Refugee Response – Turkey|last=|first=|website=UNHCR Syria Regional Refugee Response|access-date=31 January 2017|archive-date=2018-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305121532/http://data.unhcr.org/syrianrefugees/country.php?id=224|url-status=dead}}</ref>. {{Largest cities | name = Најголеми градови во Турција | country = Турција | list_by_pop = <!-- link to the list of cities in the given country, if possible sorted by population --> | stat_ref = Податоци од декември 2017 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.citypopulation.de/Turkey-RBC20.html|title=December 2013 address-based calculation of the Turkish Statistical Institute as presented by citypopulation.de}}</ref> | div_name = Провинција | city_1 = Истанбул | div_1 = Истанбул (покраина){{!}}Истанбул| pop_1 = 14,744,519 | img_1 = Istanbul2010.jpg | city_2 = Анкара| div_2 = Анкара (покраина){{!}}Анкара| pop_2 = 4,871,884 | img_2 = Ankara Views.jpg | city_3 = Измир| div_3 = Измир (покраина){{!}}Измир| pop_3 = 2,938,546 | img_3 = Izmir Turkey.jpg | city_4 = Бурса| div_4 = Бурса (покраина){{!}}Бурса| pop_4 = 2,074,799 | img_4 = City center of Bursa.jpg | city_5 = Адана| div_5 = Адана (покраина){{!}}Адана| pop_5 = 1,753,337 | city_6 = Газиантеп| div_6 = Газиантеп (покраина){{!}}Газиантеп| pop_6 = 1,663,273 | city_7 = Анталија| div_7 = Анталија (покраина){{!}}Анталија| pop_7 = 1,311,471 | city_8 = Конија| div_8 = Конија (покраина){{!}}Конија| pop_8 = 1,130,222 | city_9 = Кајсери| div_9 = Кајсери (покраина){{!}}Кајсери| pop_9= 1,123,611 | city_10 = Дијарбекир| div_10 = Дијарбекир (покраина){{!}}Дијарбекир| pop_10 = 1,047,286 | city_11 = Мерсин| div_11 = Мерсин (покраина){{!}}Мерсин| pop_11 = 1,005,455 | city_12 = Урфа| div_12 = Шанлаурфа (покраина){{!}}Шанлаурфа | pop_12 = 921,978 | city_13 = Ескишехир| div_13 = Ескишехир (покраина){{!}}Ескишехир| pop_13 = 752,630 | city_14 = Денизли| div_14 = Денизли (покраина){{!}}Денизли| pop_14 = 638,989 | city_15 = Караманмараш| div_15 = Караманмараш (покраина){{!}}Караманмараш| pop_15 = 632,487 | city_16 = Самсун| div_16 = Самсун (покраина){{!}}Самсун| pop_16 = 625,410 | city_17 = Малатија| div_17 = Малатија (покраина){{!}}Малатија| pop_17 = 618,831 | city_18 = Измит| div_18 = Коџаели (покраина){{!}}Kocaeli | pop_18 = 570,077 | city_19 = Адапазари| div_19 = Сакарја (покраина){{!}}Сакарја | pop_19 = 492,027 | city_20 = Ерзурум| div_20 = Ерзурум (покраина){{!}}Ерзурум| pop_20 = 422,389 }} === Јазик === {{Главна|Турски јазик}} [[Податотека:Ataturk-September_20,_1928.jpg|thumb|right|130px|[[Кемал Ататурк]] ја претставува новата [[турска азбука]]]] Службениот јазик е [[турски]], кој е најраспространет од [[Туркиски јазици|туркиските јазици]] во светот<ref name=katzner>{{Наведена книга|last=Katzner|first=Kenneth|title=Languages of the World, Third Edition|publisher=Routledge|date=2002|isbn=978-0-415-25004-7}}</ref><ref name=minorityrights.org>{{Наведена мрежна страница|title=Turkey Overview |url=http://minorityrights.org/4387/turkey/turkey-overview.html |publisher=minorityrights.org |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150909185440/http://www.minorityrights.org/4387/turkey/turkey-overview.html |archivedate= 9 September 2015 }}</ref><ref name=joshua /> Го зборуваат 85,54 проценти од населението како прв јазик <ref name=milliyet-languages>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.milliyet.com.tr/2007/03/22/guncel/agun.html |title=Türkiye'nin yüzde 85'i 'anadilim Türkçe' diyor|publisher=Milliyet.com.tr|access-date=4 November 2012}}</ref>. 11,97 проценти од населението го зборува курманџискиот дијалект на курдскиот јазик како мајчин јазик<ref name="milliyet-languages" />. Арапскиот и [[Зазански јазик|зазанскиот јазик]] се мајчините јазици на 2,39 проценти од населението, а неколку други јазици се мајчините јазици на помалите делови на населението<ref name="milliyet-languages" />. [[Турски јазик|Турскиот јазик]] е [[службен јазик]] на територијата на Република Турција и еден од двата службени јазици во [[Кипар]]<ref>Turkish language" in The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition | Date: 2008</ref>. Исто така, турскиот јазик е признат како регионален јазик во [[Косово]], поточно во [[Призрен]] и во неколку општини во [[Македонија]]. Иако во останатите држави во регионов нема регулиран статус, турскиот јазик доста е распространет. Огромно турско население живее во [[Грција]] и [[Бугарија]], потоа турско население има во [[Албанија]], [[Романија]], [[Србија]] и [[Босна и Херцеговина]]<ref>Gordon, Raymond G., Jr. (ed.) (2005). "Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Report for language code:tur (Turkish)". Посетено на 18 март 2007.</ref>. Во [[Европа]], најмногу турско население има во [[Германија]], потоа во [[Австрија]], [[Швајцарија]], [[Белгија]], [[Франција]], [[Италија]], [[Холандија]] и [[Обединетото Кралство]]. Турскиот истанбулски дијалект е преземен како база на литературниот турски јазик. Јазикот има доста дијалекти но во Турција се тежнее да се користи литературниот јазик преку образованието и медиумите.<ref>Johanson, Lars (2001). "Discoveries on the Turkic linguistic map" (PDF). Swedish Research Institute in Istanbul. Посетено на 18 март 2007.</ref> === Религија === {{bar box |float=right |title=Верници во Турција |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Сунити|green|83.5}} {{Столбен постоток|Шиити|blue|13.5}} {{Столбен постоток|останати муслимани|purple|1}} {{Столбен постоток|нерелигиозни|green|1}} {{Столбен постоток|Евреи|red|0.5}} {{Столбен постоток|Христијани|yellow|0.2}} {{Столбен постоток|Останати|brown|0.3}} }} Турција е секуларна држава без официјална државна религија. Tурскиот Устав предвидува слобода на религијата<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Axel Tschentscher|url=http://servat.unibe.ch/icl/tu00000_.html|title=International Constitutional Law: Turkey Constitution|publisher=Servat.unibe.ch|access-date=1 November 2010}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hsfk.de/downloads/prif78.pdf |title=Turkey: Islam and Laicism Between the Interests of State, Politics, and Society |publisher=[[Peace Research Institute Frankfurt]] |access-date=19 October 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081028211305/http://www.hsfk.de/downloads/prif78.pdf |archivedate=28 October 2008 }}</ref>. Според [[Ипсос]], кој интервјуирал 17.180 возрасни лица во 22 земји, во 2016 година оние кои биле интервјуирани од Турција изјавиле дека исламот ја формирала севкупната голема религија во Турција, која се придржувала до 82% од вкупното население, по што биле следени религиозно неповрзани луѓе кои сочинувале 13% од населението, а христијаните со 2%. Улогата на религијата во јавниот живот била контроверзна дебата во текот на годините по формирањето на исламистичките партии<ref>{{Наведена книга|last1=Steunebrink|first1=Gerrit|last2=van der Zweerde|first2=Evert|title=Civil Society, Religion, and the Nation: Modernization in Intercultural Context : Russia, Japan, Turkey|url={{Google books |plainurl=yes |id=KSbiKEhsxT0C |page=175 }} |access-date=5 June 2013|year=2004|publisher=Rodopi|isbn=978-90-420-1665-1|pages=175–184}}</ref>. За многу децении, носењето на [[хиџаб]]от било забрането во училиштата и владините згради, бидејќи се сметало за симбол на политичкиот ислам. Сепак, забраната била укината од универзитетите во 2011 година, од владините згради во 2013 година<ref>{{наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2013/10/09/world/europe/turkey-lifts-ban-on-head-scarves-in-state-offices.html?_r=0|title=Turkey Lifts Longtime Ban on Head Scarves in State Offices|newspaper=NY Times|date=8 October 2013|access-date=1 February 2014}}</ref>, од училиштата во 2014 година<ref name=news24.com>{{Наведена мрежна страница|title=Turkey-lifts-ban-on-headscarves-at-high-schools|url=http://www.news24.com/World/News/Turkey-lifts-ban-on-headscarves-at-high-schools-20140923|website=news24.com/|access-date=3 November 2014|date=23 September 2014|archive-date=2020-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200516215849/https://www.news24.com/World/News/Turkey-lifts-ban-on-headscarves-at-high-schools-20140923|url-status=dead}}</ref>, и од вооружените сили во 2017 година<ref>{{наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-39053064|title=Turkey reverses female army officers' headscarf ban|publisher=BBC|date=22 February 2017|work=BBC News}}</ref>. Владата на Ердоган и неговата Партија за правда и развој (АКП) ја следат експлицитната агенда за исламизација на образованието за „подигнување на побожна генерација“ против секуларниот отпор<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Sukru Kucuksahin|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/06/turkey-high-schools-student-stand-up-against-islamism.html|title=Turkish students up in arms over Islamization of education|publisher=Al-Monitor|date=20 June 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|author=Zülfikar Doğan|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/06/turkey-education-erdogan-devout-generation-plan.html|title=Erdogan pens education plan for Turkey's 'devout generation'|publisher=Al-Monitor|date=29 June 2016}}</ref>, во процесот што предизвикува изгубени работни места и училиште за многумина нерелигиозни граѓани на Турција<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Sibel Hurtas|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/10/turkey-post-putsch-crackdown-transform-education.html|title=Turkey's 'devout generation' project means lost jobs, schools for many|publisher=Al-Monitor|date=13 October 2016}}</ref>. ====Ислам==== {{Главна|Ислам во Турција}} [[File:Sultan Ahmed Mosque Istanbul Turkey retouched.jpg|thumb|[[Султан Ахмедова џамија]] во [[Истанбул]].<ref name=bluemosque>{{Наведена мрежна страница|title=Blue Mosque|url=http://www.bluemosque.co/|website=bluemosque.co|access-date=12 June 2014}}</ref>]] По распадот на Отоманското Царство, бројот на муслимани во регионот се зголемил во однос на христијанското население бидејќи отомански муслимани, кои се соочиле со истребување или други форми на репресија во новите конституирани балкански држави, емигрирале во земјата. Не сите биле етнички Турци. Некои биле албански, босански, грчки, српски, македонски и бугарски муслимани. Во овој период, исто така, пристигнале и други Турци и [[Черкези]] кои побегнале од руската експанзија во области како [[Кавказ]] и [[Крим]]. До 1920-тите, исламот станал мнозинска религија<ref>{{Наведена книга| publisher = Taylor & Francis| isbn = 978-0-415-36897-1| last = Gülalp| first = Haldun| title = Citizenship and Ethnic Conflict: Challenging the Nation-state| date = 2006| url=https://books.google.com/books?id=aps1ruOW0_EC&pg=PA62}}</ref>. Не постојат официјални статистички податоци за верските убедувања на луѓето, ниту пак е побарано во пописот. Според [[ЦИА]], 99,8% од турското население е муслиманско<ref name="cia2"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf |title=TURKEY|publisher=Library of Congress: Federal Research Division|access-date=27 March 2019}}</ref>, други извори даваат проценки кои се движат од 96,4%<ref name=joshua>{{Наведена мрежна страница|title=Country – Turkey|url=http://joshuaproject.net/countries/TU?page=1|work=Joshua Project|access-date=27 April 2014}}</ref> до 82%. Најпопуларната секта е Ханафиската школа за сунитски ислам. Исто така има и некои форми на [[суфизам]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.allaboutturkey.com/sufi.htm|title=Sufism|publisher=All about Turkey|date=20 November 2006|access-date=1 November 2010}}</ref>. Проценетите не-деноминациони муслимани се движат од 2 проценти<ref name=pewforum.org>{{Наведена мрежна страница|title=Pew Forum on Religious & Public life|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-1-religious-affiliation/#identity|website=pewforum.org/|access-date=29 October 2013|date=9 August 2012}}</ref> до 14 проценти од населението. Највисоката исламска религиозна власт е Претседателството за верски прашања, кое во голема мера ја толкува Ханафиската школа и е одговорно за регулирање на работата на 80.000 регистрирани џамии во земјата и вработување на локални и провинциски имами<ref name=religiousfreedomreport>{{Наведена мрежна страница|url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90204.htm|title=Bureau of Democracy, Human rights and Labor: International Religious Freedom Report 2007 – Turkey|publisher=State.gov|access-date=1 November 2010}}</ref>. Некои, исто така, се жалеле дека под исламистичката влада на Партијата на правдата и развој (АКП) и Ердоган, старата улога на Претседателството, која ја одржува контролата над верската сфера на исламот во Турција, „''во голема мера е вклучена во управувањето на земјата''“<ref name="Lepeska-2015">{{Наведено списание |last1=Lepeska |first1=David |title=Turkey Casts the Diyanet |journal=Foreign Affairs |date=17 May 2015 |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/turkey/2015-05-17/turkey-casts-diyanet |access-date=27 July 2016}}</ref>. Претседателството промовира одреден тип на конзервативен ислам (Ханафски) во Турција, издавајќи [[фетва]] која не ги одобрува активностите како што се „''кучиња што се хранат дома, славење на западната Нова Година, лотариите и тетоважите''“<ref name=rise>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.turkeyanalyst.org/publications/turkey-analyst-articles/item/463-the-rise-of-diyanet-the-politicization-of-turkey%E2%80%99s-directorate-of-religious-affairs.html | title=The Rise of Diyanet: the Politicization of Turkey's Directorate of Religious Affairs | last1=Cornell |first1=Svante |publisher=turkeyanalyst.org | date=9 October 2015 | access-date=27 July 2016}}</ref> и проектирање на овој турски ислам<<ref name="Lepeska-2015" /> во странство<ref name="al-monitor-29-4-16">{{наведени вести|last1=Tremblay|first1=Pinar|title=Is Erdogan signaling end of secularism in Turkey?|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/04/turkey-is-erdogan-signaling-end-of-secularism.html|access-date=25 July 2016|agency=Al Monitor|date=29 April 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160808130552/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2015/04/turkey-is-erdogan-signaling-end-of-secularism.html|archivedate=8 August 2016}}</ref>. Академиците сугерираат дека популацијата на Алевитите може да изнесува од 15 до 20 милиони, додека Федерацијата Алеви-Бекташи тврди дека има околу 25 милиони<ref name=usstate>{{Наведена мрежна страница|url=https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90204.htm|title=Turkey: International Religious Freedom Report 2007|publisher=State.gov|access-date=9 August 2011}}</ref><ref name=refworld.org1>{{Наведена мрежна страница|title=World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Turkey : Alevis|url=http://www.refworld.org/docid/49749c9950.html|website=refworld.org|access-date=22 April 2015}}</ref> и според магазинот Аксион, бројот на шиитските [[Дванаестници]] (со исклучок на Алевите) изнесува 3 милиони (4,2%)<ref name="caferi">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-15046-34-caferi-imamlar.html|title=Caferi İmamlar|language=tr|publisher=Aksiyon.com.tr|date=11 October 2004|access-date=4 September 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110317032746/http://www.aksiyon.com.tr/aksiyon/haber-15046-34-caferi-imamlar.html|archivedate=17 March 2011}}</ref>. Под сунитската исламистичка влада на Партијата на правдата и развојот (АКП) и Ердоган започнала сè поголема дискриминација и прогон на малцинството Алевити<ref>{{наведен нестручен часопис|author=Stephen Schwartz|url=http://www.weeklystandard.com/erdogan-iran-syrian-alawites-and-turkish-alevis/article/634834|title=Erdogan, Iran, Syrian Alawites, and Turkish Alevis|magazine=The Weekly Standard|date=29 March 2012|access-date=2019-07-08|archive-date=2018-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180807063437/https://www.weeklystandard.com/erdogan-iran-syrian-alawites-and-turkish-alevis/article/634834|url-status=dead}}</ref><ref>{{наведени вести|author=Daniel Dombey|url=https://www.ft.com/content/4834f8fc-134e-11e4-84b7-00144feabdc0|title=Turkey's Alevi minority fear future under Erdogan presidency|newspaper=Financial Times|date=27 July 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|author=Marc Champion|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-07-19/sectarian-tension-builds-in-turkey-as-erdogan-crackdown-widens|title=Sectarian Tension Builds in Turkey as Erdogan Crackdown Widens|publisher=Bloomberg L.P.|date=19 July 2016}}</ref>. Според ''WIN-Gallup International'', Глобален индекс на религиозност и атеизам<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wingia.com/web/files/news/14/file/14.pdf|title=Global Index of Religiosity ande Athesim|publisher=|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021065544/http://www.wingia.com/web/files/news/14/file/14.pdf|archivedate=21 October 2013}}</ref>, Турција е земја со најрелигиозни муслимани во исламскиот свет, формирајќи 73% од муслиманското население. Според ''PEW Global research'', само 15 отсто од муслиманите во Турција велат дека се молат барем еднаш од петте молитви, дома или во џамија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pewforum.org/2012/08/09/the-worlds-muslims-unity-and-diversity-2-religious-commitment/|title=Chapter 2: Religious Commitment|date=9 August 2012|work=pewforum.org}}</ref>. Друг извештај сугерира дека само 7% до 13% од сите Турци сметаат дека религијата треба да има влијание врз законите директно или индиректно<ref>{{наведени вести|url=http://www.seeker.com/is-turkey-an-islamic-or-secular-country-1965345281.html|publisher=Seeker Daily|title=Is Turkey an Islamic or Secular Country?|date=9 August 2016|access-date=5 October 2016}}</ref>. ====Христијанство==== {{Главна|Христијанство во Турција}} [[File:İstanbul 6019.jpg|thumb|left|[[Црква „Свети Стефан“ Истанбул|Бугарската црква „Св. Стефан“]].]] [[Христијанството]] има долга историја во денешна Турција, која е родно место на бројни христијански апостоли и светители, како што се [[Апостол Павле|Павле]], [[Тимотеј Ефески|Тимотеј]], [[Свети Никола|Никола]], [[Поликарп Смирнски|Поликарп]] и многу други. [[Свети Петар]] основал една од првите цркви во [[Антиохија]] ([[Антакија]]), чија локација се смета по традиција како место каде за првпат било проповедено Евангелието, и каде што следбениците на [[Исус]] се нарекувале [[христијани]] за првпат во историјата. [[Куќа на Пресвета Богородица|Куќата]] во која [[Дева Марија]] живеела последните денови од нејзиниот живот до [[Успение на Пресвета Богородица|нејзиното Успение]]<ref>''[[The Catholic Encyclopedia]]'', Volume XIV, Copyright 1912 by Robert Appleton Company, Online Edition Copyright 2003 by K. Knight [http://www.newadvent.org/cathen/14774a.htm]</ref><ref>''Home of the Assumption: Reconstructing Mary's Life in Ephesus'' by V. Antony John Alaharasan 2006 {{ISBN|1-929039-38-7}} p. 38</ref> и [[Базилика Свети Јован - Ефес|гробот]] на [[Јован Богослов|Јован Апостол]] кој ја придружувал за време на патувањето до Анадолија по [[распнување на Исус|распнувањето на Исус]], се наоѓа во [[Ефес]]. Пештерските цркви во [[Кападокија]] биле меѓу скривниците на раните христијани за време на [[Прогонување на христијаните во Римската Империја|римските прогони]] против нив. [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]] е со седиште во [[Цариград]] ([[Истанбул]]) од [[Втор вселенски собор|Вториот вселенски собор]] во [[381]] година<ref name="Rusch2013">{{Наведена книга|author=William G. Rusch|title=The Witness of Bartholomew I, Ecumenical Patriarch|url={{Google books |plainurl=yes |id=ZMgC0VsRee0C |page=31 }}|year=2013|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=978-0-8028-6717-9|page=31|quote=Constantinople has been the seat of an archiepiscopal see since the fourth century; its ruling hierarch has had the title of"Ecumenical Patriarch"&nbsp;...}}</ref><ref name="FahlbuschBromiley2001">{{Наведена книга|author1=Erwin Fahlbusch|author2=Geoffrey William Bromiley|title=The Encyclopedia of Christianity|url={{Google books |plainurl=yes |id=yaecVMhMWaEC |page=40 }} |year=2001|publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=978-90-04-11695-5|page=40|quote=The Ecumenical Patriarchate of Constantinople is the ranking church within the communion of&nbsp;... Between the 4th and 15th centuries, the activities of the patriarchate took place within the context of an empire that not only was&nbsp;...}}</ref>. Два од петте големи епископски седишта на [[Пентархија]]та (Цариград и Антиохија), поведени од [[Јустинијан I|Јустинијан Велики]] во [[531]] година<ref>The Oxford Dictionary of the Christian Church, s.v. ''patriarch (ecclesiastical)'', also calls it "a title dating from the 6th century, for the bishops of the five great sees of Christendom". And [https://books.google.com/books?id=ZP_f9icf2roC&printsec=frontcover#PPA845,M1 Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions] says: "Five patriarchates, collectively called the pentarchy, were the first to be recognized by the legislation of the emperor Justinian (reigned 527–565)".</ref>, се наоѓале во денешна Турција за време на византискиот период<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9059117/pentarchy "Pentarchy"]. ''[[Encyclopædia Britannica]]''. Retrieved 14 February 2010. "The proposed government of universal [[Christendom]] by five [[Patriarch|patriarchal sees]] under the auspices of a single universal empire. Formulated in the legislation of the emperor [[Justinian I]] (527–65), especially in his Novella 131, the theory received formal ecclesiastical sanction at the [[Quinisext Council|Council in Trullo]] (692), which ranked the five sees as Rome, Constantinople, Alexandria, Antioch, and Jerusalem".</ref>. Процентот на христијани во Турција се намалил од 17,5%, или 3 милиони (19% немуслимански) од 16 милиони до 2,5% во [[1927]] година<ref>{{Наведено списание|last=Içduygu|first=Ahmet|author2=Toktas, Şule; Ali Soner, B.|title=The politics of population in a nation-building process: emigration of non-Muslims from Turkey|journal=Ethnic and Racial Studies|url=https://www.academia.edu/761694|date=1 February 2008|volume=31|issue=2|pages=358–389|doi=10.1080/01419870701491937}}</ref>, поради настаните што значително влијаеле врз демографската структура на земјата, како што е [[Ерменскиот геноцид]]<ref>{{citation |title= Chapter ''The refugees question in Greece (1821–1930)'' in "''Θέματα Νεοελληνικής Ιστορίας''", ΟΕΔΒ (''"Topics from Modern Greek History"''). 8th edition (PDF) |publisher=Nikolaos Andriotis |year=2008}}</ref>, размената на населението помеѓу Грција и Турција, и емиграцијата на христијаните кои всушност започнале кон крајот на 19 век и се стекнале со темпото во првата четвртина од 20 век<ref>{{Наведена мрежна страница|url= http://www.meforum.org/487/editors-introduction-why-a-special-issue |format=PDF|title='Editors' Introduction: Why a Special Issue?: Disappearing Christians of the Middle East|publisher=Editors' Introduction |access-date=11 June 2013|year=2001}}</ref>. Данокот на богатство на немуслиманите во 1942 година, емиграцијата на дел од турски Евреи во Израел по 1948 година, и тековниот спор на Кипар, кој ги заладил односите меѓу Турците и Грците (кулминирајќи со [[септемвриски погром|септемврискиот погром]] од 6-7 септември 1955 година), биле други важни настани кои придонеле за падот на турското немуслиманско население. Денес има повеќе од 120.000 луѓе од различни [[христијански деноминации]], што претставува помалку од 0.2 проценти од турското население<ref name="cia-rel">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#tu|title=Religions|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=9 February 2013|archive-date=2018-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20181220203407/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2122.html#tu|url-status=dead}}</ref>, вклучувајќи околу 80.000 ориентални православни христијани<ref name=catho>{{Наведена мрежна страница|title=Statistics by Country|url=http://www.catholic-hierarchy.org/country/sc1.html|website=catholic-hierarchy.org|access-date=18 February 2015}}</ref>, 35.000 римокатолици, 18.000 Антиохиски Грци<ref>{{Наведена мрежна страница|url= http://www.bpb.de/publikationen/R1HJSB,2,0,Christen_in_der_islamischen_Welt.html |format=PDF|title=Christen in der islamischen Welt – Aus Politik und Zeitgeschichte |publisher=|access-date=11 June 2013|year=2008}}</ref> , 5.000 грчки православни<ref name=christiancentury.org>{{Наведена мрежна страница|title=Turkish Protestants still face "long path" to religious freedom|url=http://www.christiancentury.org/article/2011-03/turkish-protestants-still-face-long-path-religious-freedom|website=christiancentury.org|access-date=3 November 2014}}</ref> и помал број протестанти. Во моментов има 236 цркви отворени за обожување во Турција<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.goturkey.com/Life--Culture-Religion--51538-c-en.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415000147/http://www.goturkey.com/Life--Culture-Religion--51538-c-en.html|archivedate=15 April 2009|title=Life, Culture, Religion |publisher=Official Tourism Portal of Turkey|date=15 April 2009|access-date=9 February 2013}}</ref>. ====Јудаизам==== {{Главна|Јудаизам во Турција}} [[File:GrandSynagogueEdirne (2).JPG|thumb|Големата синагога во Одрин.]] Историјата на јудаизмот во Турција започнува уште од 5 век п.н.е. кога на овие простори живееле [[Романиоти]]те. Тие изградиле антички храмови, како што се [[Синагога Сардис|Синагогата Сардис]] во Лидија и [[Синеагога во Приен|Синеагогата на Приен]]. [[Сефарди|Сефардските Евреи]], кои биле протерани од [[Пиринејскиот Полуостров]] и јужна Италија под контрола на [[Шпанско Царство|Шпанското Царство]], биле добредојдени во [[Отоманското Царство]] помеѓу крајот на 15 и средината на 16 век. И покрај емиграцијата во текот на 20 век, денешна Турција и понатаму има мало еврејско население. Во моментов има околу 26.000 Евреи во Турција, од кои најголем дел се Сефарди<ref name=science.co.il>{{Наведена мрежна страница|title=Turkish Jews – Brief History|url=https://www.science.co.il/hi/turkish/|website=science.co.il|}}</ref> At present, there are around 26,000 [[History of the Jews in Turkey|Jews in Turkey]], the vast majority of whom are Sephardi.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.americansephardifederation.org/PDF/exhibitions/Jewish_Costumes_Early_History_Jews_in_Turkey.pdf |title=An Overview of the History of the Jews in Turkey |publisher=American Sephardi Federation |access-date=11 June 2013 |year=2006 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131006160804/http://www.americansephardifederation.org/PDF/exhibitions/Jewish_Costumes_Early_History_Jews_in_Turkey.pdf |archivedate=6 October 2013 }}</ref>. ====Агностицизам и атеизам==== Според анкетата за [[Евробарометер]] во 2010 година, 94% од Турците кои учествувале во истата изјавиле дека веруваат во Бога<ref>{{наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/turkish-atheist-organisation-launches-petition-calling-for-babies-to-no-longer-be-automatically-a6727866.html|title=Independent|date=9 November 2015|website=Turkish atheist organisation launches petition calling for babies to no longer be automatically registered as Muslim.|publisher=The Independent|access-date=4 June 2016}}</ref>. Сепак, според друга анкета спроведена од КОНДА, процентот на оние кои учествувале во анкетата, 2,9% рекле дека биле атеисти<ref name="human.nl">{{Наведена мрежна страница|title=Being an Atheist in Turkey|url=http://www.human.nl/among-nonbelievers/read-more/being-an-atheist-in-turkey.html|author=Ekin Karaca|website=www.human.nl|date=3 March 2016|access-date=24 June 2016|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160701073123/http://www.human.nl/among-nonbelievers/read-more/being-an-atheist-in-turkey.html|archivedate=1 July 2016}}</ref>. Атеизмот на Турција, првата официјална атеистичка организација на Балканот, Кавказот и Блискиот Исток, била основана во 2014 година<ref name="blogs.lse.ac.uk1">{{Наведена мрежна страница|title=Beyond the Straight Path: Obstacles and Progress for Atheism in Turkey|url=http://blogs.lse.ac.uk/humanrights/2015/11/24/beyond-the-straight-path-obstacles-and-progress-for-atheism-in-turkey/|website=blogs.lse.ac.uk|access-date=2 April 2017}}</ref><ref name="turkishatheist.net1">{{Наведена мрежна страница|title=The first Atheist Association in Turkey is founded|url=http://turkishatheist.net/?p=40|website=turkishatheist.net|access-date=2 April 2017}}</ref>. ===Образование=== {{Главна|Образование во Турција}} [[File:Istanbul University campus March 2008b.JPG|thumb|left|[[Истанбулски универзитет|Истанбулскиот универзитет]] бил основан во [[1453]] година<ref name=istanbuluniversity>{{Наведена мрежна страница|title=History|url=http://www.istanbul.edu.tr/english/?p=68|website=istanbul.edu.tr|access-date=12 June 2014}}</ref>]] Министерството за национално образование е одговорно за пред-високото образование<ref name=wesed>{{Наведена мрежна страница|title=Education in Turkey|url=http://www.wes.org/ewenr/12sept/feature.htm|publisher=World Education Services|access-date=12 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140125144807/http://www.wes.org/ewenr/12sept/feature.htm|archive-date=2014-01-25|url-status=dead}}</ref>. Тос е задолжително и трае дванаесет години: четири години основно, средно и високо училиште<ref name=nyt-peg>{{Наведена мрежна страница|title=Turkey's Education Reform Bill Is About Playing Politics With Pedagogy|url=http://latitude.blogs.nytimes.com/2012/03/23/turkeys-education-reform-bill-is-about-playing-politics-with-pedagogy/|work=The New York Times|access-date=12 June 2013|date=23 March 2012}}</ref>. Помалку од половина од Турците од 25 до 34 години имаат завршено најмалку средно училиште, во споредба со просекот на [[ОЕЦД]] каде просекот е над 80 проценти<ref name=oecdind>{{Наведена мрежна страница|title=Education at a Glance: OECD Indicators 2012|url=http://www.oecd.org/edu/EAG2012%20-%20Key%20Facts%20-%20Turkey.pdf|publisher=OECD|access-date=12 June 2013}}</ref>. [[Основно образование]] во Турција се смета дека заостанува зад другите земји на ОЕЦД. Турција е рангирана на 32 место од 34 во студијата на ''ПИСА'' на [[ОЕЦД]]<ref name=nyt-peg />. Пристапот до висококвалитетно училиште во голема мера зависи од перформансите на приемен испит, до одреден степен што некои ученици започнуваат да земаат приватни часови по подучување кога имаат 10 години<ref name=WBedu>{{Наведена мрежна страница|title=Improving The Quality And Equity of Basic Education in Turkey Challenges And Options |url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2013/02/20/000333037_20130220112531/Rendered/PDF/541310SR0P107700Quality0Report02011.pdf |publisher=World Bank |access-date=12 June 2013 |page=viii |date=30 June 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016062736/http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2013/02/20/000333037_20130220112531/Rendered/PDF/541310SR0P107700Quality0Report02011.pdf |archivedate=16 October 2013 }}</ref>. Вкупната стапка на писменост на возрасните во 2011 година изнесувала 94,1 процент; 97,9 проценти за мажи и 90,3 проценти за жени<ref name=unescolit>{{Наведена мрежна страница|title=National adult literacy rates (15+), youth literacy rates (15–24) and elderly literacy rates (65+)|url=http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210|publisher=UNESCO Institute for Statistics|accessdate=2019-07-08|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029183908/http://stats.uis.unesco.org/unesco/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=210|url-status=dead}}</ref>. Од [[2017]] година во Турција има 190 универзитети<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.yok.gov.tr/documents/10348274/10733291/TR%27de+Y%C3%BCksek%C3%B6%C4%9Fretim+Sistemi2.pdf/9027552a-962f-4b03-8450-3d1ff8d56ccc|title=Higher Education System in Turkey|access-date=10 April 2017|archive-date=2018-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180515222606/http://www.yok.gov.tr/documents/10348274/10733291/TR'de+Y%C3%BCksek%C3%B6%C4%9Fretim+Sistemi2.pdf/9027552a-962f-4b03-8450-3d1ff8d56ccc|url-status=dead}}</ref>. Влезот во високото образование зависи од Системот за избор и поставеност на студентите (''ÖSYS''). Во 2008 година, квотата на примени студенти била 600.000, во споредба со 1.700.000 кои го положиле високото образование во 2007 година<ref name="Group2009">{{Наведена книга|author=Oxford Business Group|title=The Report: Turkey 2009|url={{Google books |plainurl=yes |id=c1uXr3Rr7koC |page=203 }} |access-date=12 June 2013|year=2009|publisher=Oxford Business Group|isbn=978-1-902339-13-9|page=203}}</ref>. Освен за факултетите за отворено образование (''AÖF'') во [[Универзитет Анадолу|Универзитетот Анадолу]], [[Истанбулски универзитет|Истанбулскиот универзитет]] и [[Универзитет Ататурк|Универзитетот Ататурк]], влезот е регулиран од страна на националниот испит, по што дипломците од средно училиште се доделуваат на универзитетите според нивниот резултат на испитот<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.educationinturkey.net/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=75|title=Guide for Foreign Students planning Education in Turkey|access-date=9 August 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180712043742/http://www.educationinturkey.net/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=75|archivedate=12 July 2018}}</ref>. Според највисоките универзитетски рангови во 2012-2013, највисокиот универзитет во Турција е [[Блискоисточен технички универзитет|Техничкиот универзитет на Блискиот Исток]] (во категоријата ранг 201-225), по што следат [[Универзитет Билкент|Универзитетот Билкент]] и [[Универзитет Коч|Универзитетот Коч]] (и во опсегот од 226-250), [[Технички универзитет (Истанбул)|Истанбулскиот технички универзитет]] и [[Универзитет Богазичи|Универзитетот Богазичи]] (276-300)<ref name=therank>{{Наведена мрежна страница|title=World University Rankings 2012–2013|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/2012-13/world-ranking|work=Times Higher Education|access-date=16 June 2013}}</ref>. Сите државни и приватни универзитети се под контрола на Одборот за високо образование (''YÖK''), чиј шеф го назначува претседателот на Турција. Извршниот ред 676 од октомври 2016 година создал систем во кој покрај тоа претседателот директно ги назначува сите ректори на сите државни и приватни универзитети<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Turkish universities latest domino in Erdogan's path|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/11/turkey-erdogan-took-full-control-of-universities.html|author=Mustafa Akyol|publisher=Al-Monitor|date=7 November 2016}}</ref>. Турција е членка на Европското подрачје на високото образование и активно учествува во [[Болоњска декларација|Болоњската декларација]]<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Members: Turkey|url=http://www.ehea.info/pid34250-cid101609/turkey.html|date=10 April 2017}}</ref>. Во 2016 година, истражувањето на ''Skills Matter'' спроведено од страна на ОЕЦД ги утврдило нивоата на математика и писменост кај возрасното население во Турција на ранг 30 од вкупно 33 земји на ОЕЦД<ref>{{Наведена книга|title=Skills Matter: Further Results From the Survey ov Adult Skills|date=2015|publisher=OECD|isbn=978-92-64-25805-1|pages=46, 49|doi=10.1787/9789264258051-en|series=OECD Skills Studies}}</ref>. Во 2017 година [[теоријата на еволуцијата]] била отстранета од националната наставна програма во корист на учењето на концептот на [[џихад]]от<ref>{{наведени вести|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/turkey-school-curriculum-teach-jihad-concept-drop-evolution-science-muslim-islam-a7848176.html|title=Turkey drops evolution and starts teaching jihad instead|date=19 July 2017|work=The Independent|access-date=20 July 2017|language=en-GB}}</ref>. ===Здравствена грижа=== [[File:Haydarpasa campus general.jpg|thumb|upright=1.35|Кралскиот колеџ за медицина, во моментов кампус на [[Универзитет Мармара]]]] Здравствената заштита во Турција доминира од централизиран државен систем што го води Министерството за здравство. Во [[2003]] година, владата вовела широка програма за здравствени реформи насочена кон зголемување на односот на приватното здравствено осигурување и обезбедување на здравствена заштита на поголем дел од населението. Турскиот институт за статистика објавил дека 76,3 милијарди ТЛ се потрошени за здравствена заштита во 2012 година, од кои 79,6 проценти биле покриени од страна на Институтот за социјално осигурување, а 15,4 проценти директно биле платени од страна на пациентите<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/24892271.asp|title=Hürriyet: "Sağlığa 76,3 milyar lira harcandı"|access-date=9 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170114074538/http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/24892271.asp|archive-date=2017-01-14|url-status=dead}}</ref>. Во [[2012]] година, во Турција имало 29.960 медицински установи<ref name=TUIKmedical>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tuik.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=1613|title=Turkish Statistical Institute: Number of medical institutions in Turkey|access-date=9 August 2014|archive-date=2020-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200203084646/http://www.tuik.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=1613|url-status=dead}}</ref>, и во просек по еден лекар на 583 луѓе<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tuik.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=255|title=Turkish Statistical Institute: Number of citizens per healthcare personnel in Turkey|access-date=9 August 2014|archive-date=2020-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200426204823/http://www.tuik.gov.tr/PreIstatistikTablo.do?istab_id=255|url-status=dead}}</ref> и 2.65 кревети на 1000 луѓе<ref name=TUIKmedical />. Во 2015 година, очекуваниот животен век изнесувал 72,6 години за мажи и 78,9 за жени, со вкупен просек од 75,8<ref>{{Наведена мрежна страница |title=World Healt Statistics 2016: Monitoring health for the SDGs Annex B: tables of health statistics by country, WHO region and globally |publisher=World Health Organization |url=http://www.who.int/gho/publications/world_health_statistics/2016/Annex_B/en/ |date=2016 |access-date=27 June 2016}}</ref>. ==Култура== {{Главна|Култура на Турција}} [[File:Whirlingdervishes.JPG|thumb|Дервишки со нивниот традиционален танц<ref name=unesco1>{{Наведена мрежна страница|title=UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists |url=http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&multinational=3&display1=inscriptionID&display=maps#tabs |website=unesco.org |access-date=3 July 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140715114119/http://www.unesco.org/culture/ich/index.php?lg=en&pg=00011&multinational=3&display1=inscriptionID&display=maps |archivedate=15 July 2014 }}</ref>]] Културата на Турција комбинира голема мера на разновидни и хетероген збир на елементи кои се добиени од традициите на [[Византија]], Османлиите, Европа, Блискиот Исток и Средна Азија.<ref name="TR_culture" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.turks.org.uk/index.php?pid=8|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070218095819/http://www.turks.org.uk/index.php?pid=8|archivedate=18 February 2007|title=Turks – A Journey of a Thousand Years: 600–1600|author=Royal Academy of Arts|authorlink=Royal Academy of Arts|publisher=Royal Academy of Arts|access-date=12 December 2006|year=2005}}</ref>. Турција, која ја наследила османлиската држава во [[1923]] година, сè уште е трансконтинетална земја што ги спојува [[Европа]] и [[Азија]]. Нацијата била модернизирана првенствено од страна на [[Мустафа Кемал Ататурк]] почнувајќи од 1923 година. Како што тој ја трансформирал религија водена од поранешната држава во модерна национална држава со силна поделба на државата и религијата, станало соодветно зголемување во методите на уметничко изразување. Во текот на првите години на Републиката, Владата инвестираше голема количина на ресурси во ликовната уметност како што се слики, скулптури и архитектура. Ова било направено и како процес на модернизација и за создавање на културниот идентитет. Поради различните историски фактори и дефинирањето на турскиот идентитет, културата на Турција јасно ги комбинира напорите да биде модерна и западна, со желба за одржување на традиционалните верски и историски вредности<ref name="TR_culture">{{Наведена книга|author=Ibrahim Kaya|title=Social Theory and Later Modernities: The Turkish Experience|url={{Google books |plainurl=yes |id=0Iy7pJBRgjYC |page=57 }} |access-date=12 June 2013|year=2004|publisher=Liverpool University Press|isbn=978-0-85323-898-0|pages=57–58}}</ref>. ===Литература=== [[File:Namık Kemal 1878-1.1R V01-1.2.jpg|thumb|160px|left|Делата на [[Намик Кемал]] имале големо влијание врз Ататурк и други турски државници кои ја основале Турската Република<ref name="ÁgostonMasters2009-48">{{Наведена книга|author1=Gábor Ágoston|author2=Bruce Alan Masters|title=Encyclopedia of the Ottoman Empire|url=https://books.google.com/books?id=QjzYdCxumFcC|year=2009|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-1025-7|page=48}}</ref><ref name="ShawShaw1977-260-261">{{Наведена книга|author1=Stanford J. Shaw|authorlink1=Stanford J. Shaw|author2=Ezel Kural Shaw|authorlink2=Ezel Kural Shaw|title=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey|url=https://books.google.com/books?id=AIET_7ji7YAC&pg=PA520|volume=2|year=1977|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-29166-8|pages=260–261}}</ref>]] [[File:Orhan Pamuk 2009 Shankbone.jpg|thumb|160px|десно|[[Орхан Памук]], добитник на Нобелова награда за литература во 2006 година<ref name="NobelPrize">{{Наведена мрежна страница| url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2006/| title = The Nobel Prize in Literature 2006| accessdate = 2006-10-12}}</ref>]] Турската литература е собирањето на писмени и усни текстови составени на [[турски јазик]]. Традиционалните примери за турската народ се расказите на Караѓоз и Хаџиват, Келолан, Инџили Чавуч и Насредин Оџа, како и делата на народните поети како што се Јунус Емре и Ашик Вејсел. Книгата на Деде Коркут и епот за Королу се главните елементи на турската епска традиција во Анадолија за неколку векови. Двете основни текови на Отоманската литература биле поезија и проза. Огромното мнозинство на Диванската поезија е лирика по природа: или газели или касидеси. Имало, сепак, други општи жанрови, повеќето особено месневи, еден вид на стихова романса а со тоа на различна наративна поезија. Традицијата на Отоманската проза била исклучиво не-измислена по природа, како измислената традиција била ограничена на наративната поезија. Реформите на [[Танзимат]]от 1839-1876 довеле до промени на јазикот на пишаната литература, и воведување на претходно непознати западни жанрови, првенствено романот и расказот. Многу од писателите во периодот на Танзиматот пишувале во неколку различни жанрови истовремено: на пример, поетот Намик Кемал, исто така, го напишал важниот роман ''Будење'' во [[1876]], додека пак новинарот Шинаси е забележан за пишување, во 1860 година, првата модерна турска игра, еден чин комедија ''Брак на поетот''. Повеќето од корените на модерната турска литература биле формирани помеѓу 1896 и 1923 година. Поезијата е најдоминантна форма на книжевност во модерна Турција. Поголемиот дел од поезијата и песните на ашик / озан традицијата, што претставува речиси исклучиво усно до 19 век, останува анонимен. Има, меѓутоа, неколку познати ашици од пред тоа време, чии имиња ја преживеале несреќата заедно со своите дела: гореспоменатите Королу (16 век); Караџаолан (1606 -1689?), кој може да биде најдобро познат ашик пред 19 век ; Дадалолу (1785 -1868?), кој беше еден од последните големи ашици пред да започне традицијата да се намали донекаде кон крајот на 19 век, и неколку други. Ашиците беа во суштина минестрели кои патуваа низ Анадолија извршувршувајќи ги нивните песни на балама, мандолината-како инструмент чии парни жици се сметаат дека има симболично религиозно значење во областа на културата Алеви / Бекташката култура. И покрај падот на ашик / озан традицијата во 19 век, таа доживеа значајна преродба во 20 век благодарение на ваквите исклучителни личности како [[Ашик Вејсел Шатиролу]] (1894-1973), [[Ашик Махзуни Шериф]] (1938-2002), [[Нешет Ерташ]] (1943 -), и многу други. Во раните години на Турција, имало голем број на поетски трендови. Авторите како [[Ахмед Хасим]] и [[Јахја Кемал Бејатли]] (1884-1958) продолжиле да пишуваат важен формален стих чиј јазик претставувал продолжување на крајот на Поезијата на Отоманската традиција. Од страна на поголемиот дел од поезијата на времето, сепак, бил во духот на традицијата. Првиот радикален чекор подалеку од овој бил донесен од страна на [[Назим Хикмет Ран]], кој за време на неговото време како студент во [[Советскиот Сојуз]] била изложена модернистичката поезијата на [[Владимир Мајаковски]] и други. Друга револуција во турската поезија се случи во [[1941]] со објавувањето на мал обем во вториот стих кој претходел од есејот ''Garip''. Автори од овој период се [[Орхан Вели Каник]] (1914-1950), [[Мелих Џевдет Андај]] (1915-2002), и [[Октај Рифат]] (1914-1988). Стилот на сегашните романописци може да се проследат наназад до списанието „''Младите Пенкала''“ во отоманскиот период. ''Младите Пенкала'' била објавена во Селаник од Омер Сејфетин, Зија Гокалп и Али Џанип Јонетмен. Тие ги опфаќаат социјалните и политичките концепти од своето време со националистичка перспектива. Тие биле суштината на движењето која станало позната како „национална литература“. По 1923 година, турската книжевност станала заинтересирана за фолклорните стилови. Стилистички, на почетокот на прозата на Турција во суштина била продолжение на националното литературно движење, со преовладување на реализмот и натурализмот. Овој тренд кулминирал во романот ''Yaban'' од 1932 на Јакуп Кадри Караосманолу. Овој роман може да се смета како претходник на два тренда што наскоро се развиле: социјален реализам, и селски роман. Социјалното реалистичко движење било предводено од Саит Фаик Абасјаник. Главните писатели на традиционалниот селски роман биле Кемал Тахир, Орхан Кемал и Јашар Кемал [[Орхан Памук]] е еден од водечките турски романописци на постмодерната литература. Неговите дела се преведени на повеќе од дваесет јазици. ===Музика=== {{Главна|Музика на Турција}} [[File:Tarkan (9).jpg|thumb|160px|лево|[[Таркан]]]] [[File:Sertab Erener - 15. Radyo Boğaziçi Ödülleri (cropped).jpg|thumb|160px|десно|[[Сертаб Еренер]]]] Музиката на Турција вклучува главно [[Туркиски народи|туркиски]] елементи како и делумни влијанија од [[средноазиска музика|средноазиската фолк музика]], [[арапска музика|арапската музика]], [[грчка музика|грчката музика]], [[отоманска музика|отоманската музика]], [[персиска музика|персиската музика]] и [[балканска музика|балканската музика]], како и упатствата на модерната европска и американска популарна музика. Корените на традиционалната музика во Турција се шириле низ вековите до времето кога [[Селџуци]]те мигрирале во Анадолија и Персија во [[11 век]] и содржат елементи на турски и предтуркиски влијанија. Голем дел од својата современа популарна музика земјата ги има од почетокот на 1930-тите години<ref name="soundsofanatolia">{{Наведена книга|author=Stokes, Martin|title=Sounds of Anatolia|publisher=Penguin Books|year=2000|isbn=978-1-85828-636-5}}, pp. 396–410.</ref>. Со асимилацијата на имигрантите од различни региони, разновидноста на музички жанрови и музички инструменти, исто така, се проширило. Турција има преземено дел од документарната народна музика од етничките стилови на грчката, ерменската, албанската, полската и еврејската заедница<ref name="lesartsturcs">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lesartsturcs.com/|title=History of music in Turkey|work=Les Arts Turcs|date=1 May 1999|accessdate=2019-07-09|archive-date=2008-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509082409/http://www.lesartsturcs.com/|url-status=dead}}</ref>. Многу турски градови имаат свои локални музички сцени кои поддржуваат голем број регионални музички стилови. И покрај ова, западните музички стилови како [[поп-музика]]та и канто ја изгубиле популарноста во доцните 70-ти и 80-ти години. Таа повторно станала популарна уште од почетокот на деведесеттите години, како резултат на отворена економија и општество. Со поддршка на [[Сезен Аксу]], популарноста на поп-музиката довела до појава на неколку меѓународни поп-ѕвезди, како што се [[Таркан]] и [[Сертаб Еренер]]. Во доцните 1990-ти се појавила андерграунд музика која произвела алтернативен турски рок, електроника, хип-хоп, рап и денс музика, за кои многумина веруваат дека станале премногу комерцијални<ref name="musicscene">{{Наведена мрежна страница|url=http://tarkandeluxe.blogspot.com/2006/02/istanbul-music-scene.html|title=Istanbul Music Scene|work=Yildirim, Ali. Tarkan DeLuxe|access-date=16 May 2005}}</ref>. Турскиот народен танц е разновиден. ''[[Оро|Хора]]'' се изведува во [[Источна Тракија]], [[Зејбек]] во Егејскиот регион, јужна Мармара и Источно-Централниот регион Анадолија; ''Теке'' во регионот на Западно Средоземје; Кашик Ојунлари и Каршлама во западно-централна Анадолија, западно црноморско подрачје, регионпт Јужна Мармара и Источно Средоземје, ''Хорон'' во Централниот и Источниот Регион на Црното Море, ''Халеј'' во Источна Анадолија и Централниот регион Анадолија, и ''Бар'' во североисточниот дел на Анадолија<ref name=.ncturkishfestival.>{{Наведена мрежна страница|title=Turkish Folk Dances|url=http://www.ncturkishfestival.com/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=19&Itemid=114|work=ncturkishfestival|access-date=29 May 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090312043050/http://www.ncturkishfestival.com/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=19&Itemid=114|archivedate=12 March 2009}}</ref>. ===Архитектура=== {{Главна|Архитектура на Турција}} {{Multiple image|align=right|direction=vertical|image1=İstanbul Sirkeci Büyük Postane 1.JPG|image2=Ziraat Bankası 5.JPG|caption2=[[Истанбулска главна пошта|Главната пошта]] (1905-1909) во [[Истанбул]] и првата градба на [[Зират банка]] (1925-1929) во [[Анкара]] се меѓу примерите на [[Прво национално архитектонско движење|Неокласичната архитектура]] во почетокот на 20 век.}} [[Селџучка архитектура|Архитектурата]] на [[Селџуци]]те ги комбинира елементите и одликите на турската архитектура на Средна Азија со оние на [[персиска архитектура|персиската]], [[арапска архитектура|арапската]], [[ерменска архитектура|ерменската]] и [[Византиска архитектура|византиската архитектура]]. Преселбата селџучка во [[османлиска архитектура]] е највидлива во [[Бурса]], која била главен град на [[Отоманското Царство]] помеѓу [[1335]] до [[1413]] година. По [[Пад на Цариград (1453)|османлиското освојување на Цариград]] (Истанбул) во [[1453]] година, отоманската архитектура била значително под влијание на византиската архитектура. [[Топкапи-сарај|Палатата Топкапи]] во [[Истанбул]] е еден од најпознатите примери на класичната османлиска архитектура и била резиденција на отоманските султани околу 400 години<ref name=autogenerated2>{{наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1993/08/22/travel/center-of-ottoman-power.html|title=Center of Ottoman Power|work=New York Times|last=Simons|first=Marlise|access-date=4 June 2009|date=22 August 1993}}</ref>. [[Мимар Синан]] (ок.1489-1588) бил најважниот архитект на класичниот период во отоманската архитектура. Тој бил главен архитект од најмалку 374 објекти кои биле изградени во различни провинции на [[Отоманското Царство]] во [[16 век]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cadde.milliyet.com.tr/2013/12/30/HaberDetay/1656832/iSTANBUL_A_iMZASINI_ATTI|title=A list of the buildings designed by Mimar Sinan|access-date=9 August 2014}}</ref>. {{Multiple image|align=left|direction=vertical|image1=Wooden building on the Bosphorus.jpg|width1=234|image2=City of Safranbolu-111677.jpg|caption1=''Јали'' ​​на Ахмет Афиф-паша во [[Јениќој (Истанбул)|Јеникој]], Истанбул: една од 620 историски куќи на брегот долж европските и азиските брегови на босфорскиот теснец|caption2=Традиционалните куќи на [[Сафранболу]], светско наследство на УНЕСКО од [[1994]] година, се меѓу реномираните примери на отоманската архитектура.}} Од [[XVIII век]], турската архитектура паднала под влијание на европските стилови, а тоа особено може да се види во зградите на Истанбул во времето на [[Танзимат]]от, како што се палатите [[Долмабахче]], [[Палата Чираган|Чираган]], [[Палата Ферије|Ферије]], [[Беглербеговски дворец|Бејлербег]], [[Палата Ќучуксу|Ќучуксу]], [[Палата Ихламур|Ихламур]] и [[Палата Јилдиз|Јилдиз]], кои сите биле дизајнирани од членови на семејството Балијан<ref>{{Наведена книга|title=A History of Ottoman Architecture|first=Godfrey|last=Goodwin|publisher=Thames & Hudson|year=2003|isbn=978-0-500-27429-3|url=https://archive.org/details/historyofottoman0000good_u7g7}}</ref>. Османлиските ''јели'' на Босфорот исто така го одразуваат спојот меѓу класичните отомански и европски архитектонски стилови во текот на горенаведениот период. [[Прво национално архитектонско движење|Првото национално архитектонско движење]] (''Birinci Ulusal Mimarlık Akımı'') во почетокот на 20 век се обидело да создаде нова архитектура, која се засновала на мотиви од селџучката и отоманската архитектура. Движењето било означено како турски неокласичен стил или национална архитектонска ренесанса<ref name="First">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.archmuseum.org/Gallery/Photo_6_1_the-search-for-identity-1st-national-architecture-movement.html |title=The Search for Identity: 1st National Architecture Movement |publisher=ArchMuseum.org |access-date=20 January 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110913161900/http://www.archmuseum.org/Gallery/Photo_6_1_the-search-for-identity-1st-national-architecture-movement.html |archivedate=13 September 2011 }}</ref>. Водечките архитекти на ова движење биле [[Ведат Тат]] (1873-1942), [[Мимар Кемаледин Бег]] (1870-1927), [[Ариф Хикмет Којуноглу]] (1888-1982) и Џулио Монгери (1873-1953)<ref name=turkisharch>{{Наведена мрежна страница|title=Turkish Architecture in the Republican Period |url=http://www.archmuseum.org/Gallery/turkish-architecture-in-the-republican-period_6.html |website=archmuseum.org |access-date=18 February 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150318163506/http://www.archmuseum.org/Gallery/turkish-architecture-in-the-republican-period_6.html |archivedate=18 March 2015 }}</ref>. Значајни градби од оваа епоха се [[Истанбулска главна пошта|Големата пошта]] во Истанбул (1905-1909), [[Тајаре (апартмани)|апартманите Тајаре]] (1919-1922)<ref name="tayyare">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.atelyemim.com/mimari/ramada_eng.html|title=Tayyare Apartment Building|publisher=AtelyeMim.com|access-date=2 February 2012|archive-date=2013-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617074156/http://www.atelyemim.com/mimari/ramada_eng.html|url-status=dead}}</ref>, Истанбулски Вакиф Хан (1911-1926)<ref>{{Наведено списание |url=https://www.academia.edu/7839332|publisher=Yıldız Teknik Üniversitesi-Fen Bilimleri Enstitüsü|title=XIX. Yüzyış ve XX. Yüzyıl Başı Eminönü'nde Osmanlı Büro Hanları|language=tr|access-date=27 February 2013|last1=Yaşar|first1=Ahmet}}</ref>, Државен музеј за уметност и скулптура (1927- 1930)<ref name="stateart">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-19911/ankara---state-museum-of-painting-and-sculpture.html|title=Ankara – State Museum of Painting and Sculpture|publisher=Republic of Turkey, Ministry of Culture|access-date=2 February 2012|archive-date=2012-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20120203081623/http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-19911/ankara---state-museum-of-painting-and-sculpture.html|url-status=dead}}</ref>, [[Етнографски музеј - Анкара|Музејот на етнографија во Анкара]] (1925-1928)<ref name="Ethnography">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-15190/ankara---ethnographical-museum.html|title=Ankara: Ethnographical Museum|publisher=Republic of Turkey, Ministry of Culture|access-date=2 February 2012|archive-date=2017-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170114073110/http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-15190/ankara---ethnographical-museum.html|url-status=dead}}</ref>, првото седиште на [[Зират Банка]] во Анкара (1925-1929)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kulturvarliklari.gov.tr/TR,43992/ankara---tc-ziraat-bankasi-muzesi.html|title=Belge göster|publisher=}}</ref>, првото седиште на Туркије Иш Банка (1926-1929)<ref name="işbank">{{Наведена мрежна страница|title=Türkiye İş Bankası BİNASI|url=http://www.envanter.gov.tr/anit/index/detay/37157|website=envanter.gov.tr|access-date=18 February 2015|url-status=dead|archiveurl=https://archive.today/20150218204919/http://www.envanter.gov.tr/anit/index/detay/37157|archivedate=18 February 2015}}</ref>, [[Бебек (Истанбул)|Бебек џамија]]<ref name="bebek">{{Наведена мрежна страница|url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=2946 |title=Bebek Mosque |publisher=ArchNet.org |access-date=2 February 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140103011035/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=2946 |archivedate=3 January 2014 }}</ref>, и џамија Камер Хатун<ref name="kamer">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mimarlikmuzesi.org/Gallery/Photo_29_7_1911-kamer-hatun-camisibeyoglu-istanbul.html |title=Kemer Hatun Mosque, Beyoglu, Istanbul |publisher=MimarlikMuzesi.org |access-date=2 February 2012 |language=tr |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120721010355/http://www.mimarlikmuzesi.org/Gallery/Photo_29_7_1911-kamer-hatun-camisibeyoglu-istanbul.html |archivedate=21 July 2012 }}</ref><ref name="mass">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iphs2010.com/abs/ID204.pdf|title=Mass Housing Development by a Government Agency and the Politics of Urbanization|publisher=14th International Planning History Conference submission by Nilüfer Baturayoğlu Yöney and Yıldız Salman, Istanbul Technical University Faculty of Architecture, Turkey|access-date=2 February 2012|archive-date=2022-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331224926/http://www.iphs2010.com/abs/ID204.pdf|url-status=dead}}</ref>. ===Кујна=== {{Главна|Турска кујна}} [[Податотека:Food fromTurkey.jpg|мини|десно|200п|Турски специјалитети]] Турската кујна има долга историја и во голема мера претставува наследство од [[Отоманска кујна|отоманската кујна]], која што може да биде опишана како соединување и прочистување на централно-азиските, блискоисточните, средоземните и балканските кујни.<ref>Nur İlkin - A Taste of Turkish cuisine</ref><ref>{{наведена книга |last1=Aarssen | first1=Jeroen |last2=Backus | first2=Ad |year=2000 |title=Colloquial Turkish |url=http://books.google.com/books?id=7yR_icdtJ7sC&pg=PA71&dq=cuisine&lr= |publisher=Routledge |page=71 |isbn=978-0415157469 |accessdate=15 април 2009}}</ref> Турската кујна имала влијание на овие кујни, но и на другите соседни, вклучувајќи ги и оние од [[западна Европа]]. Турците негувале различни и создале специјалтети, кои денес се познати во различни делови од светот. Турската кујна не е едноставна. Освен главните специјалитет, кои може да се најдат низ цела Турција, постојат и бројни регионални специјалитети. Кујната на регионот покрај [[Црно Море|Црното Море]] се одликува со готвење со употреба на [[пченка]] и [[сардела|сардели]]. Во југоисточниот дел од земјата, вклучувајќи ги градовите [[Шанлаурфа|Урфа]], [[Газиантеп]] и [[Адана]], карактеристични специјалитети се [[ќебап]]ите, [[мезе|мезињата]] и [[десерт]]и зготвени со тесто, како што се [[баклава]]та, [[кадаиф]]от и [[кунефе]]то. Во западните делови на Турција, каде што обилно растат маслинови дрвја, [[маслиново масло|маслиновото масло]] е главен вид на масло, кој се употребува при готвењето.<ref name="multiple">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bpe.com/food/ethnic_cusine/turkey.htm |title=Ethnic Cuisine - Turkey by Terrie Wright Chrones |accessdate=2019-07-09 |archive-date=2007-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070429005226/http://www.bpe.com/food/ethnic_cusine/turkey.htm |url-status=dead }}</ref> Кујните пак на [[Егејско Море|егејските]], [[Мраморно Море|мраморните]] и [[Средоземно Море|средоземните]] покрачја покажуваат основни одлики на [[Средоземна кујна|средоземната кујна]], поради тоа што специјалитетите од овие региони се богати со зеленчук и риба. Во средишниот дел на земјата, особено во [[Анадолија]], познати се специјалитети подготвени од тестенини, како што се [[кешкеќ]]от, [[манти]]те и [[ѓомлезе]]то. Имињата на турските специјалитети, понекогаш вклучуваат име на град или регион, било да се во или надвор од Турција, и може да се однесуваат до специфични техники или состојки користени во тој регион. На пример, разликата меѓу ќебапот Урфа и ќебапот Адана е во употребата на [[лук]] наместо [[кромид]]от и лутиот [[пипер]] којшто го содржи ќебапот. ===Спорт=== {{Главна|Спорт во Турција}} [[File:La selección turca de baloncesto tras recibir la medalla de plata.jpg|thumb|[[Кошаркарска репрезентација на Турција|Турција]] освоила сребрен медал на [[Светско првенство во кошарка 2010|Светското првенство во кошарка]] во 2010 година.]] Најпопуларниот спорт во Турција е фудбалот<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.allaboutturkey.com/sports.htm|title=Sports in Turkey|author=Burak Sansal|publisher=allaboutturkey.com|access-date=13 December 2006|year=2006}}</ref>. [[ФК Галатасарај|Галатасарај]] го освоил Купот на УЕФА и УЕФА Супер Купот во 2000 година<ref name=uefa.com>{{Наведена мрежна страница|title=Galatasaray AŞ|url=http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=50067/profile/|website=uefa.com|access-date=10 August 2014}}</ref>. [[Фудбалска репрезентација на Турција|Турската фудбалска репрезентација]] го освоила бронзениот медал на [[Светско првенство во фудбал 2014|Светското првенство]] во 2014 година, [[ФИФА Куп на конфедерации 2003|Купот на конфедерации]] во [[2003]] година и [[Европско првенство во фудбал 2008|Европското првенство]] во [[2008]] година<ref name=tff.org1>{{Наведена мрежна страница|title=Historical Achievements|url=http://www.tff.org/default.aspx?pageID=297|website=tff.org|access-date=10 August 2014}}</ref>. Други спортови, како што се [[кошарка]] и [[одбојка]], исто така се популарни. [[Кошаркарска репрезентација на Турција|Машката национална кошаркарска репрезентација]] освоила сребрен медал на [[Светско првенство во кошарка 2010|Светското првенство во кошарка]] во [[2010]] година и на [[Евробаскет 2001]], каде биле и домаќини. Кошаркарскиот тим е еден од најуспешните во [[Средоземни игри|Средоземните игри]]. Турскиот кошаркарски клуб [[КК Фенербахче|Фенербахче]] има играно во финалето на [[Евролига]]та во три последователни сезони (2016, 2017 и 2018 година), станувајќи европски шампион во [[2017]] година и биле второпласирани во [[2016]] и [[2018]] година. Друг турски кошаркарски клуб, [[КК Анадолу Ефес|Анадолу Ефес]] го освоил [[Куп на Радивој Кораџ|Купот на Радивој Кораџ]] во 1995-96 година, го освоил сребрениот медал на [[Сапорта куп|Купот Сапорта]] во 1992-93 година и освоил бронза на Евролига и Супролигата во 2000 и 2001 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://en.efesbasket.org/the_clup/icerik.aspx?SectionId=103 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080503203721/http://en.efesbasket.org/the_clup/icerik.aspx?SectionId=103 |archivedate=3 May 2008 |title=Historic achievements of the Efes Pilsen Basketball Team |publisher=Anadolu Efes Spor Kulübü |access-date=9 February 2013 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://en.efesbasket.org/Efes-Pilsen-History/Our-Successes.aspx |title=Anadolu Efes S.K.: Our successes |access-date=9 August 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120324184003/http://en.efesbasket.org/Efes-Pilsen-History/Our-Successes.aspx |archivedate=24 March 2012 }}</ref>. [[КК Бешикташ|Бешикташ]] победил на [[ФИБА Еврочеленџ]] 2011-12<ref name="fibaeurope.com1">{{Наведена мрежна страница|title=2012 Year in Review: EuroChallenge|url=http://www.fibaeurope.com/cid_KNce8jInH7Qj1EsyH5rjn2.compID_BYg5Rb55Jw-G5I3MZ6JB01.season_2012.coid_0fI7c4smGOQ7yoGPjRRth2.articleMode_on.html|website=fibaeurope.com|access-date=10 August 2014}}</ref>, а [[КК Галатасарај|Галатасарај]] го освоил [[УЛЕБ Еврокуп]]от 2015-16. Финалето на Европското првенство во кошарка за жени 2013-14 било одиграно помеѓу две турски тимови, Галатасарај и Фенербахче, а победил Галатасарај<ref name="fibaeurope.com2">{{Наведена мрежна страница|title=Galatasaray Lift EuroLeague Women Title|url=http://www.fibaeurope.com/euroleaguewomen/cid_-tmRPCfrIrYRSO2M5V49E1.compID_jr6ZiXqeGhMBtfq1yxqV83.roundID_9680.season_2014.gameID_9752-16-A-1.html|website=fibaeurope.com|access-date=10 August 2014}}</ref>. [[Женска кошаркарска репрезентација на Турција|Женската национална кошаркарска екипа]] освоила сребрената медал на Евробаскетот во 2011 и бронзен медал на Еуробаскет 2013. Заедно со машкиот тим, женскиот тим е еден од најуспешните на Средоземните игри. [[Женска одбојкарска репрезентација на Турција|Женската одбојкарска репрезентација]] го освоил златниот медал на Европските игри 2015, сребрен медал на Европското првенство во 2003 година, бронзениот медал на Европското првенство во 2011 година и бронзен медал на Светското првенство во 2012. Тие, исто така, освоиле повеќе медали на Средоземните игри<ref name=tvf.org.tr>{{Наведена мрежна страница|title=National Team's Activities|url=http://www.tvf.org.tr/icerik/36/|website=tvf.org.tr|access-date=10 August 2014|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140829153101/http://www.tvf.org.tr/icerik/36/|archivedate=29 August 2014}}</ref>. Женските одбојкарски клубови, имено Фенербахче, Еџзаџибаши и Вакифбанк, освоиле бројни европски титули и медали. Фенербахче го освоил Светското првенство на ФИВБ 2010 и 2012. Застапувајќи ја Европа како победник на Лигата на шампионите на ЦЕВ 2012/2013, Вакифбанк исто така станал светски шампион со освојувањето на светското првенство во [[Флорида]] во 2013 година. Неодамна Вакифбанк го освоил и Светското првенство во женска конкуренција во ФИВБ од 2017 година<ref name=fenerbahce.org.tr>{{Наведена мрежна страница|title=Our International Achievements |url=http://www.fenerbahce.org.tr/detay.asp?ContentID=23311 |website=fenerbahce.org.tr |access-date=10 August 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140812213716/http://www.fenerbahce.org.tr/detay.asp?ContentID=23311 |archivedate=12 August 2014 }}</ref><ref name=eczacibasisporkulubu.org.tr>{{Наведена мрежна страница|title=Women's Volleyball|url=http://www.eczacibasisporkulubu.org.tr/?goto=sol_icerik&gen_idx=39|website=eczacibasisporkulubu.org.tr|access-date=10 August 2014}}</ref><ref name=hurriyet.com.tr1>{{Наведена мрежна страница|title=Turkish volleyball teams' successes in Europe|url=http://www.hurriyet.com.tr/spor/digersporlar/22766166.asp|website=hurriyet.com.tr|access-date=10 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209021734/http://www.hurriyet.com.tr/spor/digersporlar/22766166.asp|archive-date=2015-02-09|url-status=dead}}</ref> и Лигата на шампионите на ЦЕВ 2017-18 по четврти пат во својата историја<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-womens-volleyball-team-wins-top-league-final-131424|title=Vakıfbank women claim volleyball Champions League trophy|website=Hürriyet Daily News|accessdate=10 June 2018}}</ref>. Традиционалниот национален спорт на Турција е ''yağlı güreş'' или [[Пеливански борби]], уште од отоманско време<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.allaboutturkey.com/yagligures.htm|title=Oiled Wrestling|author=Burak Sansal|publisher=allaboutturkey.com|access-date=13 December 2006|year=2006}}</ref>. [[Одрин]] е домаќин на годишниот турнир за борба од 1346 година, што го прави најстариот спортски натпревар во светот<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kirkpinar.com/home.php?link=history&dil=en|title=Kırkpınar Oiled Wrestling Tournament: History|publisher=Kirkpinar.com|date=21 April 2007|access-date=1 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080801224941/http://www.kirkpinar.com/home.php?link=history&dil=en|archive-date=1 August 2008|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref>. Меѓународните стилови на борење што ги регулира ФИЛА, како што се борење во слободен стил и грчко-римско борење, исто така се популарни, со многубројни европски, светски и олимписки титули освоени од турските борачи, поединечно и како репрезентација<ref>{{Наведена мрежна страница|first=Christiane |last=Gegner |url=https://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbfoeldeak/start.php |title=FILA Wrestling Database |publisher=Iat.uni-leipzig.de |access-date=1 November 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090313024550/http://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbwrest/start.php/ |archivedate=13 March 2009 }}</ref>. ===Медиуми и кино=== [[File:TRT World.svg|thumb|десно|''[[TRT World]]'' е меѓународна платформа за вести на Турската радиотелевизија.<ref>{{Наведена мрежна страница|title =TRT World|url=http://www.trtworld.com|website=www.trtworld.com}}</ref>]] Стотици телевизиски канали, илјадници локални и национални радио станици, неколку десетици весници, продуктивно и профитабилно национално кино и брз раст на користењето на широкопојасен интернет, ја сочинуваат многу енергичната медиумска индустрија во Турција<ref name=tesevmedya>{{Наведена мрежна страница|title=The Political Economy of the Media in Turkey: A Sectoral Analysis |url=http://www.tesev.org.tr/Upload/Publication/67e244dd-5c21-4d34-8361-4c7f3d003140/11461ENGmedya2WEB21_09_11.pdf |website=tesev.org.tr |access-date=18 February 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120716153048/http://www.tesev.org.tr/Upload/Publication/67e244dd-5c21-4d34-8361-4c7f3d003140/11461ENGmedya2WEB21_09_11.pdf |archivedate=16 July 2012 }}</ref>. Во [[2003]] година, биле лиценцирани вкупно 257 телевизиски станици и 1.100 радио станици, а други работеле без дозволи. Од оние кои се лиценцирани, 16 телевизии и 36 радио станици стигнале до националната публика<ref name=cp>[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Turkey.pdf Turkey country profile]. [[Конгресна библиотека]] - Федерално одделение за истражување (January 2006). ''Статијава содржи текст од овој извор, кој е во [[јавна сопственост]].''</ref>. Поголемиот дел од публиката се дели меѓу јавниот радиотелевизиски сервис ТРТ и каналите во мрежата, како што се [[Kanal D]], [[Show TV]], [[ATV (Турција)|ATV]] и [[Star TV]]. Емитувачките медиуми имаат голема застапеност бидејќи сателитските и кабелските системи се широко достапни<ref name=cp />. ''Врховниот совет на радио и телевизија'' (RTÜK) е владино тело кое ги надгледува електронските медиуми<ref name=cp />. Најпопуларни весници во земјата се: [[Поста (весник)|Поста]], [[Хуријет (весник)ж|Хуријет]], [[Созџу (весник)|Созџу]], [[Сабах (весник)|Сабах]] и [[Хабертурк (весник)|Хабертурк]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gazeteciler.com/gazete-tirajlari.html|title=Gazete Tirajları 2 мај 2016 – 8 мај 2016|last=|first=|date=|publisher=|access-date=1 August 2016|work=Gazeteciler.com|archive-date=2015-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20151219145010/http://www.gazeteciler.com/gazete-tirajlari.html|url-status=dead}}</ref>. Турските телевизиски драми сè повеќе стануваат популарни надвор од границите на Турција и се меѓу највиталните извори на земјата, како во однос на профитот, така и врз односите со јавноста<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Jenna Krajeski|url=http://pulitzercenter.org/reporting/turkey-diyarbakir-kurdish-roles-soap-opera-politics-ayrilik-olmasaydi|title=Turkey: Soap Operas and Politics|publisher=Pulitzer Center|access-date=15 January 2013|date=30 March 2012|archive-date=2013-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117025311/http://pulitzercenter.org/reporting/turkey-diyarbakir-kurdish-roles-soap-opera-politics-ayrilik-olmasaydi|url-status=dead}}</ref>. По минатото десетлетие на пазарот на Блискиот Исток, турските емисии се емитувале во повеќе од десетина земји од Јужна и Средна Америка во 2016 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ibtimes.com/telenovelas-turkish-dramas-why-turkeys-soap-operas-are-captivating-latin-america-2296321|title=Turkish Dramas Sweep Latin America|date=9 February 2016|access-date=1 October 2016}}</ref>. Турција денес е втор по големина светски извозник на телевизиски серии<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-worlds-second-highest-tv-series-exporter-after-us.aspx?pageID=238&nID=73478&NewsCatID=345|title=Turkey world"s second highest TV series exporter after US – Business|website=Hürriyet Daily News |access-date=14 October 2017}}</ref>. Првиот филм прикажан во [[Отоманското Царство]] бил филмот на [[Браќа Лимиер]] од [[1895]] година, ''[[Пристигање на воз на станицата во Ла Сиота]]'', кој бил прикажан во Истанбул во [[1896]] година. Првиот филм изработен од турски јазик бил документарец со наслов ''Ayastefanos'taki Rus Abidesinin Yıkılışı'' (Уривање на рускиот споменик во Сан Стефано), во режија на Фуат Узкинај, завршен во 1914 година. Првиот наративен филм, „''Шпион''“ на [[Седат Симави]], бил издаден во [[1917]] година. Првиот звучен филм во Турција бил прикажан во [[1931]] година. [[Ферзан Озпетек]], [[Нури Билге Џејлан]] и [[Јилмаз Ѓунеј]] освоиле бројни меѓународни награди како што се Златна палма и Златна мечка<ref name="turkishculture.org5">{{Наведена мрежна страница|title=TURKISH CINEMA|url=http://www.turkishculture.org/performing-arts/film/turkish-cinema-591.htm|website=www.turkishculture.org|access-date=11 February 2017}}</ref>. И покрај законските одредби, слободата на медиумите во Турција постојано се влошува од 2010 година, посебно по обидот за државен удар во јули 2016 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cpj.org/blog/2016/09/cpj-testifies-on-turkeys-press-freedom-record-afte.php|title=CPJ testifies on Turkey's press freedom record after failed coup attempt|work=[[Committee to Protect Journalists]]|date=14 September 2016|access-date=16 December 2016}}</ref>. Од [[2017]] година, најмалку 81 новинари биле затворени во Турција. Рангирањето на највисокото место во светот, од кои сите се соочуваат со обвиненија против државата, по невидената операција која вклучувала и затворање на повеќе од 100 весници<ref name="cpj.org1">{{Наведена мрежна страница|title=Turkey's crackdown propels number of journalists in jail worldwide to record high|url=https://cpj.org/reports/2016/12/journalists-jailed-record-high-turkey-crackdown.php|website=cpj.org|access-date=17 January 2017}}</ref>. Фридом хаус ги наведува турските медиуми како неслободни<ref name=freedomhouse />. Прекршувањата на медиумите, исто така, се прошируваат и на цензурата на интернетот, со што Википедија е блокирена од април 2017 година<ref>{{наведени вести|last1=Kingsley|first1=Patrick|title=Turkey Purges 4,000 More Officials, and Blocks Wikipedia|url=https://www.nytimes.com/2017/04/30/world/europe/turkey-purge-wikipedia-tv-dating-shows.html|newspaper=The New York Times|access-date=1 May 2017|date=30 April 2017}}</ref><ref>{{наведени вести|title=Turkey blocks Wikipedia under law designed to protect national security|url=https://www.theguardian.com/world/2017/apr/29/turkey-blocks-wikipedia-under-law-designed-to-protect-national-security|newspaper=The Guardian|access-date=1 May 2017|date=29 April 2017}}</ref>. === Државни празници === * [[1 јануари]] - [[Нова година]] * [[23 април]] - Ден на децата * [[19 мај]] - Ден на независноста, младината и спортот * [[30 август]] - Ден на победата * [[29 октомври]] - Ден на републиката * [[Рамазан|Рамазан бајрам]], [[Курбан бајрам]] (верски празници) == Галерија == <center> <gallery> Слика:Istanbul_asv2020-02_img53_Maiden's_Tower.jpg|Девичина Кула, Босфор Слика:Skyscrapers_in_Izmir_-_Turkey.jpg|Брегот на [[Измир]]|Турски фолклор Слика:Divrigi,N-P1.jpg|Комплексот [[Дивриги џамија|Дивриги]] Слика:Alanyafromcastle.JPG|Аланија Слика:Pamukkale 32.jpg|Памуккале Selimiye_Mosque_3.JPG|[[Селимова џамија|Селимовата џамија]] во [[Едрене]] </gallery> </center> == Белешки== {{notelist-ur|30em}} == Наводи == {{наводи|2}}Turkish President Recep Tayyip Erdogan has said "Our attitude on the Armenian issue has been clear from the beginning. We will never accept the accusations of genocide == Користена литература == <!-- Please use the following templates when adding references: *{{Наведена книга |first= |last= |author2= |authorlink= |title = |edition = |publisher= |location= |year= |isbn= |url= }} *{{Наведено списание |first= |last= |authorlink= |author2= |year= |month= |title = '''REQUIRED''' |journal= |volume= |issue= |pages= |doi= |issn = |url= |accessdate= }} --> <div class="references-small"> {{Col-begin}} {{Col-break|width=50%}} ;Историја * {{Наведена книга|title=The Turks in World History|url=https://archive.org/details/turksinworldhist0000find|first=Carter Vaughn|last=Findley|publisher=Oxford University Press, USA|year=2004|isbn=0195177266}} * {{Наведена книга|title=The Ottoman Centuries: The Rise and Fall of the Turkish Empire|url=https://archive.org/details/ottomancenturies0000kinr_d1b1|first=Patrick|last=Kinross|publisher=Morrow|year=1977|isbn=0688030939}} * {{Наведена книга|title=Ataturk: The Biography of the Founder of Modern Turkey|url=https://archive.org/details/ataturk0000mang_b0t1|first=Andrew|last=Mango|publisher=Overlook|year=2000|isbn=1585670111}} * {{Наведена книга|title=The Oxford History of Byzantium|first=Cyril|last=Mango|publisher=Oxford University Press, USA|year=2002|isbn=0198140983}} * {{Наведена книга|title=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey|url=https://archive.org/details/historyofottoman00stan|first=Stanford Jay|last=Shaw|author2=Kural Shaw, Ezel|publisher=Cambridge University Press|year=1977|isbn=0521291631}} * {{Наведена книга|title=Al Hind: The Making of the Indo Islamic World, Vol. 1, Early Medieval India and the Expansion of Islam, 7th–11th Centuries|first=André|last=Wink|publisher=Brill Academic Publishers|year=1990|isbn=9004092498}} ;Политика * {{Наведена мрежна страница|title=Upsurge amidst Political Uncertainty. Nationalism in post-2004 Turkey. SWP Research Paper 2006/RP 11, October 2006|first=Ioannis N.|last=Grigoriadis|publisher=Stiftung Wissenschaft und Politik (German Institute for International and Security Affairs)|location=Berlin|format=PDF|accessdate=2007-07-31|year=2006|url=http://www.swp-berlin.org/common/get_document.php?asset_id=3380}} * {{Наведена книга|title = Turkish Politics and the Military|first=William Mathew|last=Hale|publisher=Routledge (UK)|year=1994|isbn=0415024552|url=http://books.google.com/?id=50O5kEzZ1JQC&pg=RA1-PA1&dq=Turkish+Armed+Forces#PRA1-PA154,M1}} * {{Наведена книга|title=Political Parties in Turkey|url=https://archive.org/details/isbn_9780714652740|first=Barry M.|last=Rubin|author2=Heper, Metin|publisher=Routledge (UK)|year=2002|isbn=0714652741}} ;Надворешни односи * {{Наведена книга|title=Turkish Foreign Policy In Post Cold War Era|first=İdris|last=Bal|publisher=Universal Publishers|year=2004|isbn=1581124236|url=http://books.google.com/?id=vDzjkrTDKjYC&pg=PP1&lpg=PP1&dq=turkey+cold+war}} * {{Наведена мрежна страница|title=Generating Momentum for a New Era in U.S.-Turkey Relations|first=Steven A.|last=Cook|author2=Sherwood-Randall, Elizabeth|publisher=Council on Foreign Relations|format=PDF|accessdate=2006-12-17|date=2006-06-15|url=http://www.cfr.org/content/publications/attachments/TurkeyCSR.pdf|archive-date=2020-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200409175848/http://www.cfr.org/content/publications/attachments/TurkeyCSR.pdf|url-status=dead}} * {{Наведена книга|title=Outposts and Allies: U.S. Army Logistics in the Cold War, 1945–1953|first=James A.|last=Huston|publisher=Susquehanna University Press|year=1988|isbn=0941664848|url=http://books.google.com/?id=ID4E3Lm8TsgC&pg=PA198&lpg=PA198&dq=turkey+cold+war}} * {{Наведена книга|title=Turkey and the European Union: Domestic Politics, Economic Integration, and International Dynamics|first=Barry M.|last=Rubin|author2=Çarkoǧlu, Ali|publisher=Routledge (UK)|year=2003|isbn=0714654027|url=http://books.google.com/?id=1Nxy_E8Gds4C&pg=PP1&lpg=PP1&dq=Turkey+European+Union}} {{Col-break|width=50%}} ;Географија и клима * {{Наведена мрежна страница|title=Climate of Turkey|author=Turkish State Meteorological Service|publisher=Turkish State Meteorological Service|accessdate=2006-12-27|year=2006|url=http://www.meteor.gov.tr/2006/english/eng-climateofturkey.aspx|archive-date=2007-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070110140758/http://www.meteor.gov.tr/2006/english/eng-climateofturkey.aspx|url-status=dead}} ;Економија * {{Наведена мрежна страница|title=Turkey's evolving trade integration into Pan-European markets|first=Bartolomiej|last=Kaminski|author2=Ng, Francis|publisher=World Bank|format=PDF|accessdate=2006-12-27|date=2006-05-01|url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2006/05/03/000016406_20060503112446/Rendered/PDF/wps3908.pdf}} * {{Наведена книга|title=Economics and Politics of Turkish Liberalization|url=https://archive.org/details/bwb_P3-CHY-585|first=Tevfik F.|last=Nas|publisher=Lehigh University Press|year=1992|isbn=093422319X}} * {{Наведена книга|title=OECD Reviews of Regulatory Refom – Turkey: crucial support for economic recovery : 2002|author=Organisation for Economic Co-operation and Development|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development|year=2002|isbn=9264198083|url=http://books.google.com/?id=ufYU_fR7mLgC&pg=PP1&lpg=PP1&dq=Turkey}} * {{Наведена мрежна страница|title=Turkey Labor Market Study|author=World Bank|publisher=World Bank|format=PDF|accessdate=2006-12-27|year=2005|url=http://siteresources.worldbank.org/INTTURKEY/Resources/361616-1144320150009/Labor_C2.pdf}} ;Демографија * {{Наведена книга|title=Religion and Politics in Turkey|first=Ali|last=Çarkoǧlu|publisher=Routledge (UK)|year=2004|isbn=0415348315|url=http://books.google.com/?id=t5G_zw9exMQC&pg=PP1&lpg=PP1&dq=Religion+in+Turkey}} * {{Наведена книга|title=The other languages of Europe: Demographic, Sociolinguistic and Educational Perspectives|first=Guus|last=Extra|author2=Gorter, Durk|publisher=Multilingual Matters|year=2001|isbn=1853595098|url=http://books.google.com/?id=hvmy_skUPNYC&pg=RA1-PA422&lpg=RA1-PA422&dq=%22ethnic+groups+in+turkey%22}} * {{Наведена книга|title=The Alevis in Turkey: The Emergence of a Secular Islamic Tradition|first=David|last=Shankland|publisher=Routledge (UK)|year=2003|isbn=0700716068|url=http://books.google.com/?id=lFFRzTqLp6AC&pg=PP1&lpg=PP1&dq=Religion+in+Turkey}} * {{наведени вести|title=Türkiyedeki Kürtlerin Sayısı! (Number of Kurds in Turkey!)|publisher=[[Milliyet]]|date=2008-06-06|accessdate=2008-06-07|language=tr|url=http://www.milliyet.com.tr/default.aspx?aType=SonDakika&Kategori=yasam&ArticleID=873452&date=7 јуни 2008&ver=16}} ;Култура * {{Наведена книга|title=A History of Ottoman Architecture|url=https://archive.org/details/historyofottoman0000good_u7g7|first=Godfrey|last=Goodwin|publisher=Thames & Hudson|year=2003|isbn=0500274290}} * {{Наведена книга|title=Social Theory and Later Modernities: The Turkish Experience|first=İbrahim|last=Kaya|publisher=Liverpool University Press|year=2003|isbn=0853238987|url=http://books.google.com/?id=0Iy7pJBRgjYC&pg=PA58&lpg=PA58&dq=Turkish+culture}} {{Col-end}} </div> == Поврзано == * [[Отоманско Царство]] * [[Кемал Ататурк]] * [[Турски јазик]] * [[Покраини во Турција]] * [[Региони во Турција]] == Надворешни врски == {{Sisterlinks|Turkey}} ;Генерални мрежни места * [http://turkey.com/ turkey.com] – Тематски повеќејазично мрежно место за Турција. * {{CIA_World_Factbook link|tu|Турција}} * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17988453 Профил на Турција] од [[BBC News]] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/609790/Turkey Турција] на ''[[Енциклопедија Британика]]'' * [https://web.archive.org/web/20120609183758/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/turkey.htm Турција] на ''UCB Libraries GovPubs'' * [https://data.oecd.org/turkey.htm Податоци за Турција]{{Мртва_врска|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} од [[ОЕЦД]] * [http://www.oecdbetterlifeindex.org/countries/turkey/ Индекс за подобар живот на Турција] од [[ОЕЦД]] * {{Dmoz|Regional/Middle_East/Turkey}} * [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=TR Клучни развојни предвидувања за Турција] од ''International Futures'' * {{OSM relation|174737}} ;Туристички мрежни места * {{Wikiatlas|Turkey}} * [http://www.hometurkey.com/ ''Turkey Home'' – Официјален портал на турскиот туризам] * [http://www.kultur.gov.tr/ Официјално мрежно место на Министерството за култура и туризам] * [http://whc.unesco.org/en/statesparties/tr Профил на Турција] од [[УНЕСКО]] * [http://www.lonelyplanet.com/turkey Профил на Турција] од ''[[Lonely Planet]]'' ;Владини мрежни места * [https://web.archive.org/web/20100605083710/http://www.tccb.gov.tr/pages/ Официјално мрежно место на Претседателот на Република Турција] * [http://global.tbmm.gov.tr/index.php/EN/yd/ Официјално мрежно место на Националното Собрание на Турција] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150123183903/http://global.tbmm.gov.tr/index.php/EN/yd/ |date=2015-01-23 }} ;Економски мрежни места * [http://www.ekonomi.gov.tr/ Официјално мрежно место на Министерството за економија] * [http://www.oecd.org/turkey/economic-survey-turkey.htm Економско истражување на Турција 2016] од [[ОЕЦД]] * [https://web.archive.org/web/20141117072912/http://www.bluenomics.com/data#!data/country_overview/key_indicators_1/gdp_real_total/gdp_real_total_quarterly_yoy_in_sa_wda_real%7Cchart/line$countries=turkey&sorting=list//title Макроекономски податоци од ''Turkey Online''] {{среди}} {{GeoCompass |hub = Македонија |type = ex |С = [[Црно Море]] |СЗ = {{БУГ}}<br /> {{ГРЦ}} |СИ = {{ГРУ}} |З = [[Егејско Море]] |И = {{ЕРМ}} <br /> {{АЗЕ}} <br /> {{ИРН}} |Ј = {{СИР}} <br /> [[Средоземно Море]] |ЈЗ = [[Средоземно Море]] |ЈИ = {{ИРК}} }} {{Држави на Европскиот континент}} {{Азија}} {{Турски говорни региони}} {{ЕУ}} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Турција| ]] [[Категорија:Држави во Азија]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Републики]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1923 година]] 1xaqr8ujb06nj97iyh3n7sitlox93av Христијанство 0 2069 5649601 5602022 2026-10-25T06:27:42Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649601 wikitext text/x-wiki {{Христијанство}} '''Христијанство''' — [[монотеизам|монотеистичка]] [[религија]] заснована врз животот, учењата и делата на [[Исус Христос]], според раскажувањата во [[Нов завет|Новиот завет]]. Со 2,5 милијарди верници, христијанството е најраспространетата религија. По потеклото, таа е сродна со [[јудаизмот]], со кој дели религиозни текстови и својата рана историја; поточно, заеднички за двете религии се [[Танак|Хебрејската Библија]], која во христијански контекст е позната како [[Стар завет]]. Христијанството се смета за [[аврамска религија]], заедно со [[јудаизмот]] и [[ислам]]от. Во светото христијанско писмо, поимот „[[христијански]]“, а така и „христијанство“ најпрвин се посведочило во [[Дела на Апостолите|Дела]] 11:26: „Цела година се среќавале во црквата и учеле многу луѓе. И кај Антиохија [[следбеник|учениците]] на Исус биле наречени христијани“ (Гр. χριστιανους, од ''[[Христос]]'' Гр. Χριστός, што значи „миропомазаниот“). == Називи == Во рамките на христијанството постојат разни групи со разни верувања кои прилично се разликуваат од култура до култура и од место до место. Од времето на [[реформација]]та, христијанството се дели на три главни гранки: * [[Католицизам]]: [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]], најголемата од сите — во која се вбројуваат неколку [[Источен Католицизам|Источно Католички]] заедници — како и помали заедници (како на пр. [[Стара Католичка црква|Старокатолици]]), со повеќе од една милијарда крстени членови. * [[Источно Христијанство]]: [[Источно православие|Источно Православни цркви]], [[Асирска црква|Асирската црква]] и [[Православна црква|Православните цркви]], со вкупно членство од 240 милиони крстени членови. * [[Протестантство]]: Разни називи и групи како [[Англиканство|Англиканци]], [[Лутеранство|Лутеранци]], [[Реформирана црква|Реформисти]], [[Евангелизам|Евангелисти]], [[Харизматичка црква|Харизматици]], [[Презвитеријанска црква|Презвитеријанци]], [[Баптистичка црква|Баптисти]], [[Методистичка црква|Методисти]], [[Анабаптистичка црква|Анабаптисти]] и [[Пентекостизам|Пентекостици]]. Најстарата од овие групи се одвоила од Римокатоличката црква во XVI век со [[Протестантска реформација|протестантската реформација]]. Подоцнежните групи се оформиле како одвојувања од постарите. Некои протестанти едноставно се декларираат како ''христијани'' или ''преродени христијани''. Други, особено во англиканството и [[Неолутеранизам|неолутеранизмот]], се декларираат како „''и'' католици ''и'' протестанти“. Вкупно во светот ги има 500 милиони. Други цркви кои се самонарекуваат „христијански“, но се оддалечуваат од горенаведената класификација бројат 275 милиони членови. Овие се [[Африкански домородечки цркви|африканските домородечки цркви]] со 110 милиони членови (проценките прилично варираат), [[Мормони]]) со повеќе од 12 милиони членови, [[Јеховини Сведоци]] со 6,6 милиони членови и други групи. Основоположниците на овие групи сите првобитно биле протестанти. Овие генерални поделби не подразбираат едногласност. Напротив, некои гранки се соочуваат со огромни внатрешни несогласувања, додека во други случаи постојат симпатии помеѓу две различни групи. И покрај тоа, ова е стандарден преглед на разликите, особено според погледите на [[Западен свет|западниот свет]]. [[Податотека:Christianity major branches mk.svg|мини|центар|700п|Лоза на главните црковни ограноци од заеднички корен]] == Верувања == [[Податотека:Raspetie.jpg|thumb|right|220px|''Распетие христово'', церемонијална [[икона]], XIII век. [[Галерија на икони, Охрид]] (првобитно во [[Света Богородица Перивлепта]], Охрид)]] Постои огромна разновидност на верувањата помеѓу христијаните. Без оглед на тоа, одредени учења се заеднички за сите нив. === Света Троица === Ова е верувањето дека [[Бог]] е единствено и вечно битие кое се состои од три засебни, вечни и неделиви личности: [[Бог-отецот|Отецот]], Синот ([[Исус]]) и [[Свет Дух|Светиот Дух]]. * Спасител: Најголемиот дел од христијаните го сметаат Исус за [[месија]] чие раѓање било [[Библиско пророштво|пророчено]] во [[Стар завет|Стариот завет]]. * Исус Христос како Бог: Ова е верувањето дека [[Исус]] е и наполно Бог (божествен) и наполно човек: две природи во една личност, опишани во [[Халкидонска вероисповед|Халкидонската вероисповед]]. Како човек, се верува дека Исус бил смртен; Страдал од болките и искушенијата на смртниот човек. Значајно е дека Тој можел да умре. Бидејќи бил божествен, Тој можел да продолжи да живее. * Распетие и воскресение: Ова е верувањето дека [[Исус]] [[распетие|умрел на Крстот]], [[воскресение|воскреснал]] и се [[успение|воздигнал]] во Небесите по обраќањето на неговите ученици и [[Дванаесет Апостоли|апостолите]]. * Исус Христос и спасението: Ова е верувањето дека [[спасение]] од „[[грев]] и [[смрт]]“ се достигнува преку ликот и делото на Исус. Протестантите, католиците и православните нудат објаснение за тоа како изгледа спасението. Најголемиот број на христијани го толкуваат [[спасение]]то како можност за влез во рајот (и избегнување на пеколот) по смртта, иако некои теолози не се согласуваат. Прашањето: „кој ќе е спасен“ веќе долго претставува темна мистерија за многу теолози, иако најголемиот број на протестанти сметаат дека прифаќањето на Исус како Господ и Спасител е релативно прост проблем. * [[Второ пришествие]]: Ова е верувањето во „општо восресение“, во кое сите луѓе што било кога живеле ќе станат од мртвите на [[крајот на универзумот|крајот на светот]] за да им биде [[Судниот ден|судено]] од Исус кога ќе се врати. * Задгробен живот: Христијанските гледишта за [[задгробен живот|задгробниот живот]] обично подразбираат [[рај]] и (донекаде не толку често) [[пекол]], со тоа што Католицизмот додава и меѓуваријанта - [[чистилиште]]. Освен за чистилиштето (чии жители ќе влезат во рајот по нивното прочистување), овие „царства“ обично се сметаат за вечни. Меѓутоа, кај православните постои дебата на оваа тема. Генерално нејасно е дали задгробниот живот почнува непосредно по смртта или по судниот ден; и дали овој задгробен живот подразбира физичко воскресение (и претворање во духовен облик). Најголемиот број на христијани сметаат дека свеста и [[душа]]та продолжуваат да живеат по смртта, иако [[Јеховини сведоци|Јеховините сведоци]], меѓу другите, велат дека добросторителите се прераѓаат одново, додека злосторнизите воскреснуваат на судниот ден. == Разлики во верувањата == === Никенска вероисповед === Едно изјаснување за верувањата на христијаните е [[Никенска вероисповед|Никенската вероисповед]], утврдена како универзална вероисповед на Источното и Западното Христијанство од [[Ефески собор|Ефескиот собор]] во [[431]] год. Римокатолиците и православните христијани не се согласни за [[Филилоквии|филилоквијата]], која Западните цркви ја вклучуваат подоцна. Некои протестанти го отфрлаат концептот на формална вероисповед. Најголемиот дел на христијани се согласуваат барем за Никенската Вероисповед. Главни (но не и сите) христијански верувања утврдени во Никенската Вероисповед: * [[Троица]] * [[Исус]] е и вистински Бог и вистински човек. * [[Спасение]] може да се добие преку ликот и делото на [[Исус]] Христос. * [[Партеногенеза]]та, [[распетие]]то, [[воскресение]]то, [[успетие]]то и [[Второ пришествие|Второто пришествие]] на [[Исус]]. * Воскресението на мртвите, во кое сите луѓе што било кога живеле ќе станат од мртвите на [[крајот на универзумот|крајот на светот]] за да им биде [[Судниот ден|судено]] од Исус. Некои групи отстапуваат од начелата кои се сметаат од сите други за најосновни во христијанството. Заради тие отстапувања овие групи се сметаат за еретички, [[нетројни]] или дури и нехристијански од страна на другите групи. Најголемиот број на несогласувања се засноваат на [[Троица]], божественоста на [[Исус]] или на двете заедно. Во Никенската Вероисповед се посочуваат примери на други облици на христијанство во тоа време кои овие ги сметале за [[ерес|еретички]]. Вакви примери се [[Ебионизам|Ебионостичките]] групи кои ја отфрлале божественоста на Исус, како и [[докетизам|докетистичките]] групи кои ја отфрлале човечноста на Исус или [[Аријанизам|Аријанците]], кои отфрлале дека Таткото и Синот се „едно исто битие“ (ομούσιος). Други рани ереси се [[Симон Маѓесникот|симонијанството]], [[маркионство]]то, [[гностицизам|гностицизмот]] и [[монтанизам|монтанизмот]]. === Записи === ==== Повластение и разните делови на Библијата ==== Сите христијански цркви ја прифаќаат [[Билблија|Библијата]], вклучувајќи го и [[Стар завет|Стариот завет]] и [[Нов завет|Новиот завет]]. Постојат разлики кај [[Библиски канон|каноните]] на Православната, Католичката и Протестантската црква — главно во нивниот пристап кон [[Апокрифа|Девтероканонските книги]] кои се коистат во Православната и Католичката црква но се отфрлени во Протестантството. Ова прашање ги погодува доктрините само индиректно. Теолошки позначајно е отфрлањето на Посланието во Новиот завет кај[[Свенденборгијанизам|Свенденборгијанистичката]] црква, став кој останува неприфатен кај сите гранки и ограноци. Додека [[Евреи]]те сметаат дека [[Петтокнижие]]то е најважниот дел на Библијата, најголемиот дел од христијаните го сметаат [[Евангелие]]то за најважно бидејќи истото зборува за животот и учењето на Христос. ==== Толкување ==== Иако христијаните се согласуваат за содржината на Библијата, постојат несогласности за нејзиното толкување. Зборовите „[[Библиски буквализам]]“ или „[[Христијански фундаментализам]]“ го опишуваат добро познатите херменевтички ставови на [[конзервативно Христијанство|конзервативното Христијанство]]. Католиците, Православните и Англиканците сметаат дека Библијата била направена во една (но формативна) фаза на развој на црковната традиција. Оваа традиција била воспоставена со одлуките на [[екуменски совет|екуменските совети]], делата на [[Црковни отци]], житијата и учењата на [[светец|светците]], литургиските обичаи, духовната уметност и папските укази (за Римокатолиците) и се смета за жива и ден-денес. Впрочем, еден православен теолог ја окарактеризирал црковната традиција како „гласот на Светиот Дух во Црквата“. Протестантите, пак, отфрлаат некои делови од „Црковната традиција“ додека радо прифаќаат некои други. Најголемиот дел од протестантите го прифаќаат прогласот на [[Мартин Лутер]] за [[единствено писмо]], во кое Библијата е најголем или единствен извор на вера и учења. ==== Други дела како додаток на Писмото ==== Некои други христијански групи практикуваат возвишение и на други свети дела. Добро познати преимери се ''[[Мормонската книга]]'', која се смета за „другиот завет на Исус Христос“ од страна на [[мормон]]ите; неколку дела на [[Елена Г. Вајт]], се сметаат за свети и вдахновени од страна на [[Адвентизам од седмиот ден|адвентистите на седмиот ден]]; и ''[[Наука и здравје со клуч за светите дела]]'' од основоположникот на [[Христијанска наука|Христијанската наука]] [[Мери Бејкер Еди]]. Други, како Јеховините Сведоци, имаат свој превод на Библијата. Ова пропагирање на други дела е извор на конфликт помеѓу ваквите групи и матичните цркви. Може да се предпостави дека [[Лутеранство|Лутеранците]] и [[Калвинизам|Калвинистите]] ги сметаат интерпретациите на нивните основоположници како релевантни свети писма, но теолозите се согласуваат дека тие се само религиозни дела, а не вдахновени свети писма. == Богослужба и обичаи == Православните и Католичките христијани го слават бога по пат на седум [[свети тајни]]. Тие се: [[Крштевање]], [[Свето Миропомазание]] ([[Евхаристија]]),Господова Вечера (Причест), [[Свештенство]], [[Исповед]], [[Брак]] и [[Елеоосветување]]. Многу протестанттски групи-следбеници на [[Мартин Лутер]], ја признаваат тајната природа на крштевањето и светото миропомазание, но обично не и другите пет. [[Анабаптисти]]те и [[Бретренци]]те би додале и [[миење на нозе]]те. [[Пентекостизам|Пентекостите]], [[Харизматизам|харизматиците]] и [[Цркви на Светоста|Црквите на Светоста]] им придаваат значење на „[[Вдахновение на Духот|Вдахновенијата на Духот]]“ како [[духовно лечење]], [[пророштво]], [[егсорсизам]] и [[Глосолалија]]. Овие не служат како тајни, туку како начин на служба. [[Квакери]]те комплетно го отфрлаат концептот на тајни. Сепак, нивните „сведоштва“ за афирмација на мирот, интегритетот, еднаквоста and и едноставноста се интегрални делови од верувањата на Квакерите. Практично сите христијански традиции ги почитиваат делата на лична [[побожност]] како [[молитва]], читањето на Библијата, и моралниот живот. овој стил на живеење вклучува не само покорност на [[Десет Божји Заповеди|Десетте Божји Заповеди]], протолкувани од Христа (како во [[Беседа на гората|Беседата на гората]]), туку и љубов кон ближните по став и дела — било пријател или непријател, христијанин или не. Оваа љубов, според Христа е втора по важност само по љубовта кон Бога; која вклучува заповеди како „храни ги гладните“ и „засолнувај ги бездомните“, формално и неформално. Христијанството учи дека тотална тотална преродба на човека е неможна, но одење по вистинскиот пат е можно со вдахновение на [[Свет Дух|Светиот Дух]], кој живее во вистинските верници. Во христијанството се верува дека со споделување на Христовиот живот, смрт и воскресение, умираат со Него во грев, а ќе воскреснат со Него во нов живот. === Неделни богослужби === Компоненти на богослужбата се: * Читање на делови од Стариот завет, Евангелијата, или Послание. Често овие се распоредуваат систематички во годишен циклус. * [[Проповед]]. во античко време ова следело по читањето на Светото Писмо; денес ова може да дојде подоцна во службата, иако во литургиски цркви се следи античкиот начин. * Собирна [[молитва]] и искажување на благодарност. Овие се случуваат често през службата. Често се кажува и молитвата [[Оче наш]]. * [[Евхаристија]]— обред во кој мали дози на леб и вино се осветуваат и потоа се јадат и пијат. Некои христијани веруваат дека ова симболично ''игра улога'' на телото и крвта на Исус, додека Православните, Католиците и Англиканците веруваат дека тие ''стануваат'' телото и крвта на Исус. Црквите од „литургиското“ семејство (Православни, Католички и некои Англикански цркви) го сметаат ова за главен дел на службата, додека некои Протестанти го практикуваат нередовно. Во многу случаи постојат ограничувања за тоа кој може да учествува. На пример, само Католици без неисповедан [[смртен грев]] може да учествува во причесна во католичка црква, иако ректо на кого му се одбива евхаристијата. * „Прилози“ од народот (парични) со чинија која се предава од рака на рака. Овие пари не само што се користат за црквата, туку исто така и за разни добротворни цели. Постојат неколку варијации и исклучоци. Понекогаш овие се должат на посебни настани, како крштевки и венчавки кои вои тој случај се дел од службата. Денес во многу цркви децата и младите можат да не одат на служба за да присуствуваат на [[Неделно училиште]]. Многу други деноминации се разликуваат на пофундаментален начин. На пример, [[Адвентистичка црква на седмиот ден|Адвентистите на седмиот ден]] се собираат во сабота (библискиот [[Сабат]]),а не во недела, денот на Христовото [[воскресение]]. [[Харизматизам|Харизматиците]] и [[Пентекости]]те се собираат на ден кој е менлив во завистност од волјата на Светиот Дух, а не по зафажан план. Квакерите на своите собири молчат сè додека Светиот Дух не ги поттикне да зборуваат. Кај некои отсеци (главно литургиски), службата ја води [[свештеник]]. Кај други (главно протестанти), тоа го работат [[црковен министер|министри]], [[проповедник|проповедници]] или [[пастор]]и. Некои други пак, воопшто немаат формални водачи. Исто така постојат „виши“ црковни служби, што се одликуваат со поголема доза насвеченост и ритуал, и „нижи“ служби каде преовладува посекојдневна атмосфера, дури и при литургиски служби. Кај православните цркви, луѓето стојат за време на литургијата (со исклучок на немошните). Во римокатоличката и многу протестатски цркви луѓето стојат кога пејат, клечат кога се молат и седат за да слушаат (проповеди). Други служби можат да бидат по неформални и често се проследени од музика. Во Православните цркви нема инструменти и се пее исклучиво [[а капела]]. Кај многу [[несродни цркви]], како и кај некои протестантски отсеци, обично се употребува [[религиозна музика]] како дел од службата која и претходи на проповедта или пораките. Ова обично се состои од пеење на [[црковна песна|црковни песни]], [[религиозна музика]] или [[псалми]]. === Празници === Католиците, Источните христијани и половина од протестантите следат [[литургиски календар]] со разни религиозни празници. Овие календари се состојат од слави и [[пост]]и. Постите им претходат на славите. Најдобро познатиот период е [[Велики пости]]. Дури и христијаните кои не го следат литургискиот календар го прославуваат [[Божиќ]] и [[Велигден]], со некои разлики во датите. Неколку цркви не се согласуваат со постоењето на посебни празници, а многу приговараат на фактот што потеклото на Божиќ и Велигден е паганско. === Симболи === Најпознатиот христијански симбол е [[крст]]от, кој може да се најде во многу варијации кои црквите ги создале за да се разликуваат една од друга: [[распетие]]то кај католиците, [[православен крст|православниот крст]] кај православните и едноставниот крст кај протестантите. Меѓутоа ова не се стриктни правила. Други христијански симболи се [[ихтис]]от („риба“), и во античко време, сидрото. == Историја и потекло == Христијанството започнало во рамките на хебрејската религија меѓу следбенците на [[Исус|Исус од Назарет]]. Под водство на Апостолите [[Свети Петар|Петар]] и [[Свети Павле|Павле]], во рамките на групата почнале да се примаат и неевреи, која полека се одделила од [[Јудаизам|рабинскиот јудаизам]]. Некои еврејски христијани не го прифаќале ова и развиле свои отсеци. До [[III век]] прифаќањето на неевреи се формализирало во правилник. Христијанството се раширило преку [[Средоземје]]то, со прогонства од римските цареви. Бидејќи христијанството се проширило вон Палестина, дошло во контакт со старогрчката филозофија, од каде истото подоцна многу црпело. Ранохристијанските теолози како [[Ориген]] работеле на создавањето на синтеза помеѓу старогрчката филозофија, особено [[Платонизам|платонизмот]], и христијанството и успеале да создадат карактеристично [[христијанско богословие]]. Христијанските учители сакале да го различат христијанството од другите вери во тоа време како [[Гностицизам|гностицизмот]] (некои аспекти од кој биле доста повлијаени од христијанството) и [[Митраизам|митраизмот]]. Христијанството исто така веројатно апсорбирало разни елементи од современата паганска религија, особено [[мистерични култови|мистеричните култови]], иако научниците имаат разни мислења за нивото на повлијаеност. Царот [[Константин Велики]] (IV век) го озаконил христијанството а [[Теодосиј I]] го прогласил за официјална религија на [[Римско Царство|Римското Царство]] при крајот на истиот век. Оттогаш па натаму, тешко е да се следи развојот на христијанството заради преземањето на некои административни улоги од рацете на рисмакта власт во рацете на црковните водачи. Во ова време се развиваат и првите облици на [[монаштво]]то. Христијанската црква на Римското Царство била поделена на Западна ([[латински јазик]]) со седиште во [[Рим]], и Источна ([[грчки јазик]]) со седиште во [[Цариград]], со значајни заедници во [[Коптско христијанство|Египет]] и [[Сириско христијанство|Сирија]]. Вон границите на царството христијанството се проширило во [[Ерменија]] и [[Етиопска Православна Црква|Етиопија]], [[Ирански христијани|Персија]] и [[Томашки христијани|Индија]] и меѓу [[Келтско христијантсво|келтските]] племиња. За време на [[Голема преселба на народите|Големата преселба на народите]], разните германски народи го прифатиле христијанството; најпрвин [[Аријанизам|Аријанската]] вероисповед (меѓу [[готи]]те и [[вандали]]те), но подоцна Католичкото христијанство надвладеало, почнувајќи со [[франки]]те. Источноевропските словени генерално ја прифатиле [[Византија|византиската]] форма на христијанството (како на пр. [[Русија]] во [[988]] год). Културните и дисциплински разлики ги раздвоиле Источната и Западната црква и резултирале во [[Голем раскол|Големиот раскол]] ([[1054]] год.) од VII век, христијанството било предизвикано од [[Ислам]]от кој го освоил Блискиот Исток и северна Африка. Следеле многу воени конфликти, вклучувајќи ги и [[Крстоносни војни|Крстоносните војни]], шпанската [[Реконквиста]] и потоа [[Пад на Цариград|победата над Византија]] и [[Југоисточна Европа]] од страна на [[Османлии]]те. Западното христијанство во [[среден век|средниот век]] се одликува со соработка и конфликти меѓу локалните власти и [[Папа]]та и развојот на [[Сколастика|сколастичкото богословие и филозофија]]. Подоцна, големото незадоволство од корупцијата во Црквата резултирало во обиди за реформација на Црквата и општеството. [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]] успеала да [[Контрареформација|се обнови]] со [[Трентски собор|Трентскиот собор]] ([[1545]]-[[1563]], но по издавањето на [[95 тези]] во [[1517]] год. од страна на [[Мартин Лутер]]. Ова е еден од клучните настани во историјата на [[Протестантска реформација|протестантската реформација]] која резултирала со појавувањето на бројни [[Христијански отсеци|отсеци]]. За време на следните векови, соперништвото помеѓу Католицизмот и Протестанството со борбата на европските држави за политичка доминација ескалирало, додека многу од Православните цркви се нашле под власта на нехристијански владетели. Делумно како резултат на мисионерски жар, но и под стимулот на колонијалната експанзија на европските сили, христијанството во разни облици се проширило во [[Северна Америка|Северна]] и [[Јужна Америка]], [[Океанија]], [[Источна Азија]] и [[Потсахарска Африка]]. Со започнувањето на евопското [[Просветителство]], христијанството се соочило со научни пронајдоци (како [[хелиоцентричен|хелиоцентричниот]] систем и теоријата за [[еволуција]]та), како и со појавувањето на [[библиска критика|библиската критика]] и современите политички идеологии како [[Либерализам|либерализмот]], [[Национализам|национализмот]] и [[социјализам|социјализмот]]. Во [[XIX век|XIX]] и [[XX век]], важни настани за црквата се развојот на [[Христијански екуменизам|екуменизмот]], [[Харизматично движење|харизматичното движење]] и [[Фундаменталистичко Христијанство|Фундаменталистичкото Христијанство]]. ==Критика на христијанството== Во своето дело „[[Ecce Homo (книга)|Ecce Homo]]“, германскиот философ [[Фридрих Ниче]] се нарекува себе [[антихрист]]<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 74.</ref> и „противник на христијанството“,<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 37.</ref> за кое вели дека е „достојно за сожалување“<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 34.</ref> и дека тоа е „негорање на волјата за живот“.<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 144.</ref> == Поврзано == * [[Библија]] * [[Христијанска уметност]] * [[Христијански календар]] * [[Христијански материјализам]] * [[Христијанска музика]] * [[Христијански приказни]] * [[Христијански теолошки контроверзии]] * [[Христијански поглед на жените]] * [[Христијански симболизам]] *[[Крстоносни војни]] * [[Голем раскол]] * [[Историја на христијанството]] *[[Дванаесет Апостоли|Список на апостоли]] * [[Список на христијански имиња]] == Наводи == {{наводи}} == Одбрана библиографија == * ''A World History of Christianity'' од Adrian Hastings (уредник) [http://www.amazon.com/gp/product/0802848753/102-0796906-9608913?v=glance&n=283155] (темелен коментар за книгата во овој ''Теолошки дневник'':[http://dlibrary.acu.edu.au/research/theology/ejournal/aejt_2/Greg_Munro.htm] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060623235632/http://dlibrary.acu.edu.au/research/theology/ejournal/aejt_2/Greg_Munro.htm |date=2006-06-23 }} * Rubenstein, Richard ''When Jesus Became God'', p.&nbsp;179. [https://web.archive.org/web/20061031024930/http://www.biblicalunitarian.com/modules.php?name=News&file=article&sid=41] * Oden, Thomas. ''Systematic Theology'' (an [[Christian ecumenism|ecumenical]] trilogy) ** Volume 1: ''The Living God'' (1992, ISBN 0-06-066363-4) ** Volume 2: ''The Word of Life'' (1992, ISBN 0-06-066364-2) ** Volume 3: ''Life in the Spirit'' (1994, ISBN 0-06-066362-6) * Pelikan, Jaroslav (5 Volumes published between 1971-1989).''The Christian Tradition: A History of the Development of Doctrine''. * Tolstoy, Leo (1894). [http://www.kingdomnow.org/withinyou.html ''The Kingdom of God is Within You''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120205200941/http://www.kingdomnow.org/withinyou.html |date=2012-02-05 }}. ISBN 0-8032-9404-2. * Tomkins, Stephen (2005). ''A Short History of Christianity'' (Lion). * Ellegard, Alvar (1999). ''Jesus One Hundred Years Before Christ''. * Burton Mack (2001) ''The Christian Myth: Origins, Logic, and Legacy. Social formation of myth making''. * Vermes, Geza and Martin D. Goodman, eds. The Essenes according to the Classical Sources. Sheffield: Oxford Centre for Postgraduate Hebrew Studies and JSOT Press, 1989. == Надворешни врски == * [https://preminportal.com.mk/content/view/328/54/ Македонска Библија] - „Премин портал“ {{mk}} * [https://www.hristijanstvo.com/ Македонски портал на христијанството] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20231125044628/https://www.hristijanstvo.com/ |date=2023-11-25 }} {{mk}} * [http://hristijanstvo.blog.com.mk Дневна духовна доза за протестантските христијани] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080310182625/http://www.hristijanstvo.blog.com.mk/ |date=2008-03-10 }} {{mk}} {{Христијанство2}} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Еднобожечки вери]] [[Категорија:Аврамски религии]] [[Категорија:Западна култура]] r7inqx9qrx3bxv8may7fwsl0qshwx6u Електричен набој 0 5114 5649520 5632399 2026-10-24T21:15:59Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Bcoulomb.png]] со [[File:Balance_de_Charles_Augustin_de_Coulomb.png]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless one 5649520 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Физичка величина | bgcolour = | name = електричен набој | image = | caption = | unit = [[кулон]] | otherunits = [[елементарен полнеж|e]] | symbols = ''Q'' | dimension = '''Q''' | derivations = ''Q'' = ''[[електрична струја|I]]'' · ''[[време|t]]'' }} [[File:VFPt charges plus minus thumb.svg|thumb|right|300px|[[Електрично поле]] на позитивен и негативен полнеж.]] {{Electromagnetism|cTopic=Електростатика}} '''Електричниот набој''' ('''полнеж''') ''—'' [[физичка величина|физичко својство]] на [[материја]]та што предизвикува да се доживее [[сила]] кога се става во [[електромагнетно поле]]. Постојат два вида на електрични полнежи: '' позитивни '' и '' негативни '' (чии носители соодветно се [[протони]]те и [[електрони]]те). Привлечни полнежи и непривлечни. Отсуството на целосен полнеж се нарекува "{{vanchor | неутрален| НЕУТРАЛЕН}}" ". Објектот е негативно наполнет ако има вишок од [[електрони]], а обратно, е позитивно наполнет или ненаполнет. Изведената единица од[[Интернационалниот Систем|SI]] на електричен полнеж е [[кулон]] (C). Во [[електротехниката]], исто така е вообичаено да се користи [[амперчас]] (Ah), а во [[хемијата]], вообичаено е да се користи [[елементарен полнеж]] (' e '') како единица. Симболот "Q" често означува полнење. Раното познавање на тоа како дејствуваат наелектризираните супстанци сега се нарекува класична електродинамика и сè уште е точно за проблемите кои не бараат разгледување на квантните ефекти на квантната механика. '' Електрично полнење '' е фундаментален [[конзерваторски закон (физика)|конзервирани својства]] на некоја [[субатомска честичка]], која ја одредува нивната [[електромагнетна интеракција]]. Електричното полнење на материја е под влијание на и произведува [[електромагнетни полиња]]. Интеракцијата помеѓу движечкото полнење и електромагнетното поле е извор на [[електромагнетна сила]], што е една од четирите фундаментални сили на фундаменталната интеракција] (Поврзано: [[magnetic field]]). Експериментите од дваесеттиот век] покажуваат дека [[полнежот со квантизацијата|електрично полнење е '' квантизиран '']]]; т.е., доаѓа во целобројни множители на поединечни мали единици наречени [[елементарен полнеж]], '' e '', приближно еднаков на {{val | 1.602 | e = -19 | u = coulombs}} (освен честички наречени [[кварк]], кои имаат полнежи кои се целобројни множители на {{sfrac | 1 | 3}} '' e ''). [[Протонот]] има полнеж + '' e '', а [[електронот]] има полнеж – '' e ''. Проучувањето на наелектризираните честички, како и нивните интеракции се посредувани од [[фотони]], се нарекува [[квантна електродинамика]]. ==Преглед== [[File:Electric field point lines equipotentials.svg|thumb|left|250px|Дијаграм на кој се прикажани силовите линии на полето и [[еквипотенцијални линии|еквипотенцијалните линии]] околу [[електрон]], негативно наелектризирана честичка. Во електронеутралниот [[атом]], бројот на електрони е еднаков со бројот на протони (кои се позитивно наелектризирани), доведувајќи до вкупен полнеж еднаков на нула.]] Полнењето е фундаментално својство на облици на материи кои покажуваат [[електростатичко]] привлечност или одбивност во присуство на друга материја. Електричното полнење е карактеристично својство на многу [[наполнетите честички|субатомски честички]]. Полнежите на слободните честички се множители на цели броеви [[елементарното полнење]] '' e ''; и велиме дека електрично полнење е "квантизирано". [[Мајкл Фарадеј]], во своите [[електролиза]] експерименти, беше првиот што ја забележа дискретна природа на електричниот полнеж. [[Роберт Миликан]] [[експериментот со капка масло]] го покажа овој факт директно и го мери основното полнење. [[Конвенција (норма)|По конвенцијата]], полнежот на [[електронот]] е -1, додека оној на [[протонот]] е +1. Наполннетите честички чии полнежи имаат ист знак се одвраќаат еден со друг, а честичките чии полнежи имаат различни знаци се привлекуваат. [[Кулонов закон]] ја квантифицира електростатичката [[сила]] помеѓу две честички со тврдењето дека силата е пропорционална со производот на нивните полнежи и [[обратно квадратното право|обратнопропорционално со квадратот]] на растојанието помеѓу нив. Полнењето на [[античестичките]] е еднаква на онаа соодветната честичка, но со спротивен знак. [[Кварк]]овите имаат фракциони полнежи за – {{sfrac | 1 | 3}} или + {{sfrac | 2 | 3}}, но слободните кваркови никогаш не биле набљудувани (теоретската причина за овој факт е [[асимптотска слобода]]). Електричниот полнеж на [[макроскопски]] објект е збир на електричните полнежи на честичките кои го прават тоа. Овој набој често е мал, бидејќи материјата е направена од [[атоми]], а атомите обично имаат еднаков број на [[протони]] и [[електрони]], во кој случај нивните полнења се откажуваат, давајќи полн полнеж еднаков на нула, со што атомот е неутрален полнеж. '' [[Јон]] '' е атом (или група на атоми) што изгубил еден или повеќе електрони, давајќи му полн позитивен полнеж (катјон), или кој има стекнато еден или повеќе електрони, давајќи му полн негативен полнеж (анјон). ''[[Едноатомски јон]]и'' се образуваат од единечни атоми, додека '' повеќеатомските јони '' се формираат од два или повеќе атоми кои се врзани заедно, во секој случај давајќи јон со позитивен или негативен полн полнеж. {{multiple image | align = right | image1 = VFPt plus thumb.svg | alt1 = [[Electric field]] induced by a positive electric charge | width1 = 200 | image2 = VFPt minus thumb.svg | alt2 = Electric field induced by a negative electric charge | width2 = 200 | footer = Електрично поле создадено од позитивно наелектризиран полнеж (лево) и поле создадено негативно наелектризиран полнеж (десно). }} За време на формирањето на макроскопските објекти, конститутивните атоми и јони обично се комбинираат за да формираат структури составени од неутрални '' јонски соединенија '' кои се електрично врзани за неутрални атоми. Така, макроскопските објекти имаат тенденција да бидат неутрални, но макроскопските објекти ретко се совршено неутрални. Понекогаш макроскопските објекти содржат јони дистрибуирани низ материјалот, цврсто врзани на место, давајќи целокупен полн позитивен или негативен полнеж на објектот. Исто така, макроскопските предмети изработени од проводни елементи, можат повеќе или помалку лесно (во зависност од елементот) да ги преземат или да ги откријат електроните, а потоа да одржуваат полно негативно или позитивно полнење на неодредено време. Кога полниот електричен полнеж на некој објект не е нулти и неподвижен, феноменот е познат како [[статичка електрична енергија]]. Ова лесно може да се произведе со триење на два различни материјали, како што се триење на [[килибар]] со [[крзно]] или на [[стакло]] со [[свила]]. На овој начин, непроводливите материјали можат да се наполнатат во значителен степен, било позитивно или негативно. Полнежот земен од еден материјал се преместува во друг материјал, оставајќи спротивен полнеж со иста големина зад себе. Правилото на "[[конзервација на полнеж]]" секогаш се применува, на предметот од кој негативното полнење се зема, а се додава позитивен полнеж со иста големина, и обратно. Дури и кога целосниот полнеж на објектот е нула, полнењето може да се дистрибуира неравномерно во објектот (на пример, поради надворешно [[електромагнетно поле]], или врзани поларни молекули). Во такви случаи, објектот се вели дека е [[полризациона густина|поларизиран]]. Полнежот што се должи на поларизацијата е познат како [[врзано полнење]], додека полнењето на објект произведен од електрони добиени или изгубени од надвор на објектот се нарекува '' бесплатно полнење ''. Движењето на електроните во проводник [[метал]] во одредена насока е познато како [[електрична струја]]. ==Единици== Единицата на [[количество на електрична енергија|количина електричен полнеж]] е кулонот, што е еквивалентен на околу {{val | 6.242 | e = 18 | u = '' [[елементарен полнеж|e]] ''}} ('' e '' е полнеж на протон). Оттука, полнежот на електронот е приближно {{val | -1.602 | e = -19 | u = C}}. Кулонот е дефиниран како количина на полнење што поминала низ [[пресек (геометрија)|пресек]] на [[електричен проводник]] кој носи еден [[ампер]] во рамките на една [[секунда]]. Симболот "Q" често се користи за означување на количина електрична енергија или полнење. Количината на електричниот полнеж може директно да се мери со [[електрометар]], или индиректно со галванометар [[галванометар|балистички галванометар]]. По откривањето на одликите на полнежот, во 1891 година [[Џорџ Џонстон Стони|Џорџ Стони]] ја предложил единицата "електрони" за основна единица на електрично полнење. Ова било пред откривањето на честичката од [[J. J. Томсон|J.J. Томсон]] во 1897 година. Единицата денес се третира како безимена, наречена "елементарен полнеж", "основна единица на полнење", или едноставно како "е". Мерката за полнење треба да биде повеќекратно од елементарното полнење '' e '', дури и ако на [[макроскопска скала|големи скали]] се чини дека полнежот се однесува како [[вистински број|вистинска количина]]. Во некои контексти, значајно е да се зборува за фракции на полнање; на пример во полнење на кондензатор], или во [[фракцијален квантен ефект на Хал]]. Единицата [[константата на Фарадеј|Фарадеј]] понекогаш се користи во електрохемијата. Еден фарадеј на полнеж е големината на полнежот на еден мол на електрони, односно 96485.33289 (59) C. Во системи на единици различни од СИ, како што се [[cgs]], електричниот полнеж се изразува како комбинација од само три основни количини (должина, маса и време), а не четири, како во СИ, каде што електричниот полнеж е комбинација од должина, маса, време и електрична струја. {{потребен е цитат | date = January 2015}} ==Историја== [[File:Balance de Charles Augustin de Coulomb.png|thumb|Coulomb's [[torsion balance#Torsion balance|torsion balance]]]] Како што објавил античкиот грчки математичар ([[Талес од Милетус]] околу 600 п.н.е., полнењето (или '' електричната енергија '') може да се акумулира со триење [[крзно]] на разни супстанции, како што се [[килибар]]. Грците забележале дека наелектризираните копчиња од килибар може да привлечат лесни предмети како што се на пример [[косата]]. Тие, исто така, откриле дека ако триете килибар доволно долго, дури може да се добие [[електрична искра]]. Ова произлегува од [[трибоелектричниот ефект]]. Во 1600 година, англискиот научник Вилијам Гилберт (Вилијам Гилберт)] се вратил на темата во "Де Магнетите" и го напишал [[Новиот латински]] збор "електрик" од {{јаз | грчки | ἤλεκτρον}} (εlektron), [[антички грчки|грчки]] збор за '' килибар '', што довело до англиските зборови "електрични" и "електрична енергија". Тој беше проследен во 1660 од [[Ото фон Герике]], кој го измислил веројатно првиот [[електростатички генератор]]. Други европски пионери биле [[Роберт Бојл]], кој во 1675 година изјавил дека електричната привлечност и одбивност можат да дејствуваат преку [[вакуум]]; [[Стефан Греј (научник)] Стефен Греј], кој во 1729 класифицирал материјали како [[електрични проводници|проводници]] и [[електрични изолатори|изолатори]]; и [[В. Ф. ду Феј]], кој предложил во 1733 година [ref] [http://www.sparkmuseum.com/BOOK_DUFAY.HTM Две вида на електрична течност: стаклесто и смолести ''—'' 1733. Чарлс Франсоа де Цистернај ДуФај (1698 ''—'' 1739)] . sparkmuseum.com<nowiki></ref></nowiki> дека електричната енергија доаѓа во двљ вида кои се одбиваат едни со други, и тоа го изрази во смисла на теорија со два флуиди. Кога на [[стаклото]] се трие со [[свила]], Дю Фај вели дека стаклото е наполнето со '' [[стакло|стаклест]] електрицитет '', и кога килибарот се трие со крзно, е наполнето '' смолеста електрична енергија ''. Во 1839 година, [[Мајкл Фарадеј]] покажал дека очигледната поделба помеѓу [[статичката струја]], [[електричната струја|струја]] и [[биоелектричната енергија]] е неточна, а истата била последица на однесувањето на еден вид на [[електрична енергија]] што се појавува како спротивна на [[електричниот поларитет|поларитети]]. Произволно е тоа кој поларитет се нарекува позитивен а кој се нарекува негативен. Позитивниот полнеж може да се дефинира како наполнетост на стаклена прачка откако ќе се трие со свила. Roald K. Wangsness (1986) "Електромагнетни полиња" (2. Ед.). Вајли. {{ISBN | 0-471-81186-6}}.</ref> Еден од најистакнатите стручњаци за електрична енергија во 18 век бил [[Бенџамин Френклин]], кој своето тврдење го аргументирал во корист на една - [[течна теорија на електричната енергија]]. Френклин ја замислил електричната енергија како вид на невидлива течност присутна во целата материја; на пример, тој верувал дека тоа е [[стаклото]] во [[Leyden тегла]] што го држело акумулираниот полнеж. Тој претпоставувал дека изолационите површини за триење предизвикале оваа течност да ја смени локацијата, и дека протокот на оваа течност претставува електрична струја. Тој исто така тврдел дека кога материјата содржела премногу малку од течноста, била "негативно" наполнета, а кога имала вишок, била "позитивно" наполнета. Од причина што не е снимен, тој го идентификувал терминот "позитивен" со стаклестото влакно и "негативен" со смолеста струја. [[Вилијам Вотсон (научник)] Вилијам Вотсон] независно дошол до истото објаснување во приближно исто време (1746). ==Статички електрицитет и електрична струја== [[Статичка електрична енергија]] и [[електрична струја]] се два одделни феномени. И двата вклучуваат електричен полнеж, и може да се појават истовремено во истиот објект. Статичко електрично напојување се однесува на електричното полнење на објектот и е поврзано со [[електростатичко празнење]] кога се спојуваат два објекти кои не се во рамнотежа. Електростатичко празнење создава промена во полнењето на секој од двата објекти. Спротивно на тоа, електричната струја е проток на електрично полнење преку објект, кој не произведува нето загуба или добивка на електричен полнеж. ===Електрификација со триење=== {{further|Triboelectric effect}} {{close paraphrasing|section|source=https://archive.org/details/ATreatiseOnElectricityMagnetism-Volume1|free=yes|date=November 2014}} Кога едно парче стакло и парче смола ''—'' од кои ниту еден не покажуваат никакви електрични својства ''—'' се тријат заедно и додека остануваат во допир со површините што се тријат, тие сè уште немаат електрични својства. Кога ќе се разделат, тога тие се привлекуваат едни со други. Второ парче стакло триено со втората парче смола, а потоа одделени и поставени во близина на претходните парчиња стакло и смола ги предизвикува следните феномени: *Двете парчиња стакло се одделуваат едно со друго. *Секое парче стакло го привлекува било кое парче на смола. *Двете парчиња смола се одбиваат едно со друго. Ова привлекување и одбивност е "електричен феномен", а за телата што се изложени се вели дека се "електрифицирани" или "електрично наполнети". Телата можат да бидат електрифицирани на многу други начини, освен со триење. Електричните својства на двете парчиња стакло се слични едни на други, но спротивни на оние на двете парчиња смола: Стаклото го привлекува она што смолата го одбива и го одбива она што смолата го привлекува. Ако некое тело електрифицирано на каков било начин се однесува како што е стаклото, односно, ако го одбие стаклото и ја привлекува смолата, се вели дека телото е "стаклесто" 'електрифицирано, и ако телото го привлекува стаклото и ја одбива смолата се вели дека е "смолесто" на електрифицирано. Сите електрифицирани тела се или стаклесто или смолестоо електрифицирани. Утврдената конвенција од научната заедница ја дефинира стаклената електрификација како позитивна, а смолината електрификација како негативна. Точно спротивните својства на двата вида на електрификација го оправдуваат тоа што ги покажуваме со спротивни знаци, но примената на позитивниот знак наместо на друг вид мора да се смета како прашање на произволна конвенција ''—'' исто како што е прашањето на конвенцијата во [[математичкиот дијаграм]] за да ги сметаат позитивните растојанија кон десната рака. Не може да се забележи никаква сила, привлекување или одбивање меѓу електрифицирано тело и тело кое не е електрифицирано. ([[James Clerk Maxwell]] (1891) "[[Трактат за електрична енергија и магнетизам]]" , стр. 32–33, Dover Publications Inc.<nowiki></ref></nowiki> Всушност, сите тела се електрифицирани, но може да не се појават како електрифицирани поради релативно сличното полнење на соседните објекти во околината. Предмет што дополнително електрифицира + или – создава еквивалентно или спротивно полнење во соседните објекти, додека тие полнежи не можат да се изедначат. Ефектите на привлекувањето може да се забележат во високонапонските експерименти, додека пониските напонски ефекти се само послаби и затоа се помалку очигледни. Силите на привлекување и одбивање се кодифицирани со Кулон-овиот закон (привлекувањето паѓа на квадратот на растојанието, што има последица за забрзување во гравитациското поле, што укажува дека гравитацијата може да биде само електростатички феномен помеѓу релативно слабите полнежи во однос на скалата). Поврзано [[Casimir ефект]]. Сега е познато дека моделот Френклин-Вотсон е фундаментално точен. Има само еден вид на електрично полнење, и само една променлива е потребна за да се следи висината на полнежот.<ref name = "one-kind">[http://www.av8n.com/physics/one-kind -од-charge.htm Една вид на полнење]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. av8n.com</ref> Од друга страна, ако се знае дека полнежот не е комплетен опис на ситуацијата. Материјата е составена од неколку видови на електрично наелектризирани честички, а овие честички имаат многу својства, а не само полнење. Најчестите носители на полнење се позитивно наелектризираните [[протони]] и негативно наелектризираните [[електрони]]. Движењето на која било од овие наелектризирани честички претставува електрична струја. Во многу ситуации, доволно е да се зборува за "[[конвенционална струја]]", без оглед на тоа дали се пренесува со позитивни полнења кои се движат во насока на конвенционалната струја или од негативните полнења кои се движат во спротивна насока. Ова макроскопско гледиште е приближување кое ги поедноставува електромагнетните концепти и пресметки. Од спротивната екстремна страна, ако се погледне од микроскопската ситуација, се гледа дека постојат многу начини за пренесување на [[електричната струја]], вклучувајќи: проток на електрони; проток на електрони "[[електронска дупка|дупки]]" кои дејствуваат како позитивни честички; и двете негативни и позитивни честички ([[јон]] или други наелектризирани честички) кои течат во спротивни насоки во електролитите [електролити] | [[раствор]] или [[плазма (физика)] плазма]]. Внимавајте, во обичниот и важен случај на метални жици, насоката на конвенционалната струја е спротивна на [[замислената брзина]] на вистинските носители на полнежи; односно, електроните. Ова може да претставува извор на конфузија за почетници. {{Flavour quantum numbers}} ==Заштита на електичниот полнеж==<!-- This section is linked from Conservation law (physics) --> {{Главна|Charge conservation}} Вкупниот електричен полнеж на [[изолиран систем]] останува константен, без оглед на промените во самиот систем. Овој закон е својствен на сите процеси познати на физиката и може да се изведе во локална форма од [[мерач на инвариантност]] на [[бранова функција]]. Зачувувањето на полнежот резултира со струја [[континуитет равенка]]. Општо земено, нето промената во [[полнежната густина]] '' ρ '' во рамките на обемот на интеграција '' V '' е еднаква на површинскиот интеграл над [[тековната густина]] '' 'J' '' затворената површина '' S '' = ∂''V '', која пак е еднаква на нето [[електрична струја|струја]] '' I '': :{{oiint|preintegral=<math>- \frac{d}{dt} \int_V \rho \, \mathrm{d}V = </math>|intsubscpt=<math>\scriptstyle \partial V</math>|integrand=<math>\mathbf J \cdot\mathrm{d}\mathbf S = \int J \mathrm{d}S \cos\theta = I.</math>}} Така, заштитата на електричниот полнеж, што е изразена со равенката на континуитет, дава резултат: :<math>I = -\frac{\mathrm{d}Q}{\mathrm{d}t}.</math> Полнењето кое се пренесува меѓу времето <math>t_\mathrm{i}</math> and <math>t_\mathrm{f}</math> се добива со интегрирање на двете страни: :<math>Q = \int_{t_{\mathrm{i}}}^{t_{\mathrm{f}}} I\, \mathrm{d}t </math> каде што '' I '' е нето надворешна струја низ затворена површина и '' Q '' е електрично полнење содржано во волуменот дефиниран од површината. ==Релативистичка инвариантност== Освен од својствата опишани во статиите за [[електромагнетизмот]], полнежот е [[теорија за релативноста|релативистички]] [[полнење на инвариантност|инвариантен]]. Ова значи дека секоја честичка која има задолжен „Q“, без разлика колку брзо оди, секогаш има задолжен "Q". Оваа теорија е експериментално потврдена со прикажување дека наполнетоста на „едно“ [[хелиум]] [[атомско јадро]] (два [[протон]] и два [[неутрони]] врзани заедно во јадро и се движат со голема брзина) е ист како „две“ [[деутериум]]ски јадра (еден протон и еден неутрон врзани заедно, но се движат многу побавно отколку што би биле ако беа во хелиум јадро). { {Цитат потребно | датум = декември 2011}} ==Поврзано== *[[Количина на електрична енергија]] *[[SI единици за електромагнетизам]] *[[Боја на полнење]] *[[Делумно полнење]] ==Наводи== {{Reflist}} ==Надворешни врски== *[https://web.archive.org/web/20131005012550/http://www.ce-mag.com/archive/2000/marapril/mrstatic.html How fast does a charge decay?] *[http://www.scienceaid.co.uk/physics/electricity/charge.html Science Aid: Electrostatic charge] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071122174619/http://www.scienceaid.co.uk/physics/electricity/charge.html |date=2007-11-22 }} Easy-to-understand page on electrostatic charge. *[https://web.archive.org/web/20201105142339/http://seaus.free.fr/spip.php?article964 History of the electrical units.] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Електростатика|*]] [[Категорија:Електромагнетизам]] [[Категорија:Електрицитет]] [[Категорија:Хемиски својства]] [[Категорија:Физички величини]] jsohs3n4d545qd8env34jli5y2nnv0x Украинци 0 8707 5649428 5637250 2026-10-24T15:06:30Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649428 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија народ |group = Украинци<br />українці |image = |caption = |poptime = 38<ref>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=15696 Ukrainians] at the [[Joshua Project]]</ref>–57.5<ref>The Ukrainian World Congress states that the Ukrainian diaspora makes 20 million: [http://www.ukrinform.ua/eng/order/?id=168280 20mln Ukrainians living abroad] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110524124441/http://www.ukrinform.ua/eng/order/?id=168280 |date=2011-05-24 }}</ref><ref name="ucc.ca">[http://www.ucc.ca/2010/05/25/support-the-ukrainian-world-congress-connecting-ukrainians-around-the-world/ UWC continually and diligently defends the interests of over 20 million Ukrainians...]</ref> милиони |popplace = {{знаме|Ukraine}} 37,541,700<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality|title=Results / General results of the census / National composition of population|accessdate=2007-08-05|date=|year=2001|work=[[Ukrainian Census (2001)|All-Ukrainian Census, 2001]]|archive-date=2007-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20070706003257/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/|url-status=dead}}</ref> |region1 = {{знаме|Russia}} |pop1 = 2,942,961-4,379,690 |ref1 = <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php|title= All-Russian population census, 2001. National composition of population by region|accessdate=2007-08-05|date=|year=2002|work=[[Федерална служба за државна статистика]]|publisher=Демоскоп Weekly|language=ru}}</ref><ref name="kmu.gov.ua">[http://www.kmu.gov.ua/control/en/publish/article%3Fart_id=236194&cat_id=32672 Total number of Ukrainians in Russia is 4 379 690 people.]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.culturalpolicies.net/web/ukraine.php?aid=246 |title=The largest Ukrainian Diaspora is located in Russia, with a population of 4 379 690. |accessdate=2011-09-10 |archive-date=2011-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930085929/http://www.culturalpolicies.net/web/ukraine.php?aid=246 |url-status=dead }}</ref> |region2 = {{знаме|Canada}} |pop2 = 1,209,085 |ref2 = <ref name="Population">Statistics include non-primary ancestry reports. "Ukrainians" being of partial descent figured in numbers.</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|title=Ethnic origins, 2006 counts, for Canada, provinces and territories – 20% sample data|url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000|accessdate=2011-09-10|archive-date=2009-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20091101151108/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000|url-status=dead}}</ref> |region3 = {{знаме|USA}} |pop3 = 961,113 |ref3 = <ref name="Population"/><ref>[http://factfinder.census.gov/servlet/ADPTable?_bm=y&-geo_id=01000US&-ds_name=ACS_2006_EST_G00_&-_lang=en&-_caller=geoselect&-format= "Census 2006 ACS Ancestry estimates"]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |region4 = {{знаме|Brazil}} |pop4 = 500,000 |ref4 = <ref name="Population"/><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.parana.pr.gov.br/modules/conteudo/conteudo.php?conteudo=7 |title=People of Ukrainian descent in Brazil |accessdate=2011-09-10 |archive-date=2019-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190513170212/http://www.parana.pr.gov.br/modules/conteudo/conteudo.php?conteudo=7 |url-status=dead }}</ref> |region5 = {{знаме|Moldova}} |pop5 = 375,000 |ref5 = <ref name="Population"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/md.html|title=Moldova|accessdate=2008-02-07|archive-date=2019-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107090430/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/md.html|url-status=dead}}</ref> |region6 = {{знаме|Kazakhstan}} |pop6 = 333,000 |ref6 = <ref>{{Наведена мрежна страница| url = http://www.eng.stat.kz/news/Pages/n1_12_11_10.aspx| title = The results of the national population census in 2009| accessdate = 2011-09-10| archive-date = 2019-05-02| archive-url = https://web.archive.org/web/20190502080602/http://www.eng.stat.kz/news/Pages/n1_12_11_10.aspx| url-status = dead}}</ref> |region7 = {{знаме|Italy}} |pop7 = 320,070 |ref7 = {{Citation needed|date=December 2010}} |region8 = {{знаме|Argentina}} |pop8 = 300,000 |ref8 = <ref name="Population"/><ref name="Ucrania.com">[http://www.ucrania.com/Articulos/tabid/57/ctl/Details/mid/388/ItemID/1/language/en-US/Default.aspx Ucrania.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131227233709/http://www.ucrania.com/Articulos/tabid/57/ctl/Details/mid/388/ItemID/1/language/en-US/Default.aspx |date=2013-12-27 }} (in Spanish)</ref> |region9 = {{знаме|Belarus}} |pop9 = 159,000 |ref9 = <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://belstat.gov.by/homep/en/census/2009/main.php|title=Belarus National Census 2009. Ethnic composition|accessdate=2010-12-27|date=|year=2009|work=Национална статистичка служба на Белорусија|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091103071942/http://belstat.gov.by/homep/en/census/2009/main.php|archivedate=2009-11-03|url-status=live}}</ref> |region10 = {{знаме|Uzbekistan}} |pop10 = 104,720 - 128,100 |ref10 = <ref name="Population"/><ref name="Uzbek">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=416&c_id=4481|title=Ethnic Atlas of Uzbekistan|accessdate=2011-03-29|work=«ООФС — Узбекистан»|archive-date=2011-07-19|archive-url=https://archive.today/20110719071653/http://www.library.cjes.ru/online/?a=con&b_id=416&c_id=4481|url-status=dead}}</ref><ref name="destatis">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.destatis.de/basis/e/bevoe/bevoetab10.htm|title=Startseite |accessdate=2007-08-05|work=Statistisches Bundesamt Deutschland}}</ref> |region11 = {{знаме|Czech Republic}} |pop11 = 126,613 |ref11 = <ref name="Population"/><ref name="Article">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ucrania.com/article_read.asp?id=69|title=Article|accessdate=2007-08-05|work=Ucrania.com|language=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928092248/http://www.ucrania.com/article_read.asp?id=69|archivedate=2007-09-28|url-status=dead}}</ref> |region12 = {{знаме|Latvia}} |pop12 = 54,398 |ref12 = <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/iedzivotaju.html;jsessionid=05A53683B7E515E99E8A2ABADB2E3BA9 |title=архивски примерок |accessdate=2011-09-10 |archive-date=2017-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171021111644/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/iedzivotaju.html;jsessionid=05A53683B7E515E99E8A2ABADB2E3BA9 |url-status=dead }}</ref> |region13 ={{знаме|Portugal}} |pop13 = 52,293 |ref13 =<ref name="SEFSTAT Portal de estatísticas">{{Citation |url=http://sefstat.sef.pt/Docs/Distritos_2009.pdf|title=População Estrangeira em Portugal – 2009 |date=December 31, 2009|accessdate=2011-04-16}}</ref> |region14 = {{знаме|Azerbaijan}} |pop14 = 27,878 |ref14 = <ref>{{cite web | url=http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PO0222&ti=POPULATION+BY+SEX%2C+ETHNIC+NATIONALITY+AND+COUNTY%2C+1+JANUARY&path=../I_Databas/Population/01Population_indicators_and_composition/04Population_figure_and_composition/&lang=1 | title=Vali tabel | accessdate=2011-09-10 | archive-date=2018-12-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181209142140/http://pub.stat.ee/px-web.2001/Dialog/varval.asp?ma=PO0222&ti=POPULATION+BY+SEX%2C+ETHNIC+NATIONALITY+AND+COUNTY%2C+1+JANUARY&path=..%2FI_Databas%2FPopulation%2F01Population_indicators_and_composition%2F04Population_figure_and_composition%2F&lang=1 | url-status=dead }}</ref> |region15 = {{знаме|Estonia}} |pop15 = 27,722 |ref15 = <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://estonia.eu/about-estonia/country/population-statistics.html |title=архивски примерок |accessdate=2011-09-10 |archive-date=2011-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501034424/http://estonia.eu/about-estonia/country/population-statistics.html |url-status=dead }}</ref> |region16 = {{знаме|Poland}} |pop16 = 27,172 |ref16 = <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www2.mswia.gov.pl/portal.php?serwis=pl&dzial=61&id=37#ukraincy |title=архивски примерок |accessdate=2011-09-10 |archive-date=2010-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100731021101/http://www.mswia.gov.pl/portal.php?serwis=pl#ukraincy |url-status=dead }}</ref> |region17 = {{знаме|Kyrgyzstan}} |pop17 = 21,924 |ref17 = <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/3 јануари pdf|title=Kyrgyzstan National Census 2009, population by ethnicity|publisher=Department of Kyrgyzstan|accessdate=2011-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110530011450/http://212.42.101.100:8088/nacstat/sites/default/files/3|archivedate=2011-05-30|url-status=live}}</ref> |region18 = {{знаме|Lithuania}} |pop18 = 21,100 |ref18 = <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=0&TableStyle=&Buttons=&PXSId=3236&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= |title=архивски примерок |accessdate=2011-09-10 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728123547/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=0&TableStyle=&Buttons=&PXSId=3236&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= |url-status=dead }}</ref> |region20 = {{знаме|Georgia}} |pop20 = 7,039 |ref20 = <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ecmicaucasus.org/upload/stats/Census%202002.pdf |title=2002 Georgian census |accessdate=2011-09-10 |archive-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131101191250/http://www.ecmicaucasus.org/upload/stats/Census%202002.pdf |url-status=dead }}</ref> |region19 = {{знаме|Greece}} |pop19 = 19,785 |ref19 = <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A1605/Other/A1605_SPO15_TB_AN_00_2006_07_F_EN.pdf |title=архивски примерок |accessdate=2011-09-10 |archive-date=2011-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605162741/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/A1605/Other/A1605_SPO15_TB_AN_00_2006_07_F_EN.pdf |url-status=dead }}</ref> |region21 = {{знаме|Armenia}} |pop21 = 6,125 |ref21 = <ref>{{cite web | url=http://www.joshuaproject.net/peopctry.php | title=People Group profiles, lists, resources and maps &#124; Joshua Project }}</ref> |langs = [[украински јазик|украински]] |rels = претежно '''† [[Православие|православни христијани]] |related=[[Словени]], особено [[Источни Словени]] }}{{Внимание}}[[Податотека:Ukrainian costumes 1.jpg|мини|250п|десно|Украински народни носии.]] '''Украинците''' се [[Источни Словени|источнословенски народ]] претежно населен во [[Украина]] (каде што чинат 77,8% од населението). Големи украински заедници има во [[Русија]], [[Белорусија]], [[Казахстан]], [[САД]] и [[Канада]]. Украинците зборуваат на [[украински јазик]], којшто припаѓа на [[Источнословенски јазици|источнословенската група на јазици]] и се во мнозинство [[Православие|православни]] [[Христијанство|христијани]]. Во минатото, во [[царска Русија]] Украинците биле нарекувани Малоруси. == Етимологија == Името на овој народ потекнува од географски поим; според повеќето толкувања, тоа буквално значи „луѓе што живеат на периферијата“ (или „во пограничните области“), што ја одразува историската положба на Украина на раскрсницата меѓу европската цивилизација (на запад), „рускиот свет“ (на исток) и муслиманскиот свет и Кримските Татари (на југ). На пример, во *Киевскиот летопис* — дел од Ипатиевскиот кодекс — името „Украина“ се појавува во запис од 1187 година што се однесува на јужните кнежевства на Рус, вклучувајќи ги оние на Киев, Чернигов и Перејаслав <ref>[https://medium.com/@newsich/%D0%BF%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F-%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D0%B8-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B0-237d49cbc04d Походження назви “Україна”]</ref>. Писмено спомнување на конкретниот етноним „Украинци“ (што се однесува на народ или на жители на пограничните предели) е забележано во 1596 година (во врска со востанието на Северин Наливајко, каде што терминот бил употребен од хетманот Станислав Жолкјевски). Слично на тоа, писателот Николај Гогољ, во предговорот кон новелата „Тарас Булба“ (поточно во првичниот нацрт, кој претходел на верзијата одобрена од царската цензура во 1842 година), својот роден крај го нарекол „полуномадско катче на Европа“ <ref>[https://likbez.org.ua/ru/kakoe-soderzhanie-vkladyivalos-v-slovo-ukraina-vo-vremena-drevney-rusi.html Какое содержание вкладывалось в название "Украина" во времена Древней Руси?]</ref>. == Историја == [[Податотека:Січ Запоріжська. козаки 4.jpg|мини|250px|Фестивал на украинските Козаци]] Украинците почнале да се издвојуваат од источнословенските племиња што ја населувале [[Киевска Рус]] во текот на средниот век, а целосно се формирале како посебен народ во ерата на [[Козачки Хетманат|Запорошката Сич]]. По нивното вклучување во Руската и во Австроунгарската Империја, поголемиот дел од Украина бил подложен на [[Русификација на Украина |русификација]], која вклучувала забрани за употреба на мајчиниот украински јазик. По [[Руско-турска војна (1768-1774)]], Руската Империја — со учество на украинските Козаци — ја обезбеди целата област на северното крајбрежје на Црното Море и Крим. На местата на некогашните населби на Козаците и Кримските Татари никнаа градови како [[Кропивницки|Јелисаветград]], [[Херсон]], [[Миколаив]], [[Одеса]], [[Днепар (град)|Катеринослав]] и [[Мариупол]]; ова значително ја прошири територијата населена со Украинци и доведе до ширење и збогатување на украинската култура <ref>[https://www.dnipro.libr.dp.ua/vishivka_texnika_uzori Магія вишивки Придніпров‘я. Частина 1. Розмаїття на полотні]</ref> <ref>[https://ns-gromada.gov.ua/news/1747331416/ Вишиванка Херсонщини — це тканий літопис півдня України]</ref> <ref>[https://www.expertkr.com.ua/posts/vishivanki-apostolivshchini-krivorizhzhya-i-hersonshchini-hrestik-lishtva-ta-shiroki-rukavi Вишиванки Апостолівщини, Криворіжжя і Херсонщини: хрестик, лиштва та широкі рукави]</ref> <ref>[https://magiavizerynky.com/novyny-statti/vyshyvanka-hersonsko-oblasti--ornamenty-hersonschyny/ Вишиванка Херсонської області | Орнаменти Херсонщини]</ref> <ref>[https://www.prekrasastudio.com/blog/317-khersonska-vyshyvanka-iaka-vona Херсонська вишиванка – яка вона]</ref>. Во 1775 година, со декрет на Катерина II биле укинати украинските Козаци, а поголемиот дел од украинските селани западнале во крепосништво – статус што се задржал сè до 1861 година. Во периодот на засилена русификација, градот Јелисаветград ([[Кропивницки]]) станал значаен центар на украинската култура; токму таму бил основан првиот професионален украински театар во светот, а градот бил и родно место на многу истакнати личности со украинско, полско и еврејско потекло <ref>[https://old.library.kr.ua/cityrais.html Повітове місто Єлісаветград]</ref> <ref>[https://library.kr.ua/ Обласна універсальна наукова бібліотека імені Дмитра Чижевського]</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://szymanowski-museum.com.ua/index.php/uk/mala-batkivshchyna-velykykh-muzykantiv |title=Мала батьківщина великих музикантів |accessdate=2026-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260913214848/http://szymanowski-museum.com.ua/index.php/uk/mala-batkivshchyna-velykykh-muzykantiv |archive-date=2026-09-13 |url-status=dead}}</ref>. Покрај тоа, речиси целото архитектонско наследство на градот е во [[Неокласична архитектура|неокласичен стил]] <ref>[http://librarychl.kr.ua/kn_in/kraeznavcha-abetka/dvortsova-vul.php Дворцова вулиця]</ref> <ref>[https://dozor.kr.ua/post/vulitsya-dvortsova-vid-palatsu-do-zemskogo-uchilischa-14076.html Вулиця Дворцова: від палацу до земського училища]</ref>. Во периодот меѓу 1918 и 1920 година биле [[Украинска војна за независност||направени обиди за воспоставување стабилна, независна држава на етнички украински територии]]; сепак, овие напори доживеале неуспех поради воената агресија од страна на соседните земји, а [[Украинска Народна Република]], прогласена во 1918 година, била поделена согласно одредбите на Мирот од Рига од 1921 година. Застапниците на украинската независност биле ликвидирани од страна на [[КГБ|Чека]] <ref>[https://dyvys.info/2016/09/27/bez-terminu-davnosti-sim-zhyttiv-yuriya/ Без терміну давності: сім життів Юрія Горліс-Горського і його таємнича смерть]</ref>. За време на [[Сталинизам|сталинистичката ера]] – а особено во периодот на колективизацијата – животот во Украинската ССР претрпе целосна трансформација. Традиционалните носии, ѓерданите и украсите практично исчезнаа од секојдневниот живот, а народните празници како Божиќ и Богојавление беа забранети; секој што се обидуваше да ги зачува овие обичаи беше жигосуван како „националист“ или „кулак“, по што ОГПУ и НКВД му го конфискуваа или уништуваа имотот, а поединецот беше погубуван или затворан во логорите на [[Гулаг]] во текот на 1930-тите и 1950-тите години. Така исчезнаа уникатните елементи на традиционалниот народен живот – елементи кои, почнувајќи од втората половина на 1930-тите години, беа сведени на обични сценски реквизити за „домови на културата“ и официјални ансамбли; згора на тоа, практично исчезнаа и регионалната разновидност и симболиката поврзана со облеката, гозбите или музиката. Украинците што ги преживеаја [[Гладомор|Голодоморот од 1932–1933 година]], погубувањата според „Законот за класјето“ или депортациите – и кои, од времето на Вториот петгодишен план, речиси без исклучок станаа работници во колективните фарми – беа принудени да носат стандардизирана работна и цивилна облека, исто како и жителите на другите републики во СССР. Овие настани длабоко влијаеја врз демографската структура на населението, нарушувајќи го меѓугенерацискиот пренос на традициите: додека украинските семејства вообичаено имале по пет до осум деца – при што воспитувањето во големо семејство играло клучна улога во зачувувањето на обичаите – од втората половина на 1930-тите години па натаму, просечниот број на раѓања низ СССР опаднал на две или три. За нивната социјализација се грижел систем од градинки, државни училишта и пионерски кампови, додека децата на „декулакизираните“ селани биле испраќани во сиропиталишта, каде што биле подложени на целосна русификација <ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://holodomormuseum.org.ua/hololomor/natsionalna-knyha-pam-iati-zhertv-holodomoru-1932-1933/ |title=Національна книга пам’яті жертв Голодомору 1932-1933 |accessdate=2026-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927101356/https://holodomormuseum.org.ua/hololomor/natsionalna-knyha-pam-iati-zhertv-holodomoru-1932-1933/ |archive-date=2020-09-27 |url-status=dead}}</ref> [[Податотека:Родина з Новоолександрівки, Знам'янська громада, Кіровоградська область.jpg|мини|230px|Жители на селата во Кировоградската област во Украинската ССР, средината на 20-тиот век. Како резултат на декулакизацијата и русификацијата – процеси што продолжија и по Втората светска војна – речиси сите традиционални носии во регионот беа уништени и заменети со облека што соодветствуваше на стандардните советски норми]] За време на Големиот терор (1937–1938), НКВД вршел егзекуции или депортации на украински научници, писатели, фотографи, филмски режисери, музичари и историчари; посмртните останки на некои од нив биле погребани во шумата Бикивња во близина на Киев, додека други — по затворањето во логорот Соловки — биле стрелани во Сандармох. Слични настани се одвивале и во западните региони на Украина — како во периодот кога тие биле дел од Полската Република, Кралството Романија и Чехословачка, така и по нивното припојување кон СССР во 1939–1941 година и подоцна во 1944–1953 година — при што овие репресии го достигнале својот врв за време на операцијата „Запад“ <ref>[https://uinp.gov.ua/aktualni-temy/bykivnyanska-tragediya Биківнянська трагедія]</ref>. По појавата на Железната завеса и за време на [[Никита Хрушчов|Хрушчовото]] „одмрзнување“, украинската култура доживеа одреден подем и се здоби со популарност; сепак, не дојде до масовна преродба поради тешките демографски загуби што ги претрпе украинското население како последица на болшевичките политики во меѓувоениот период и настаните од Втората светска војна <ref>[https://uahistory.co/book/ukraine-culture-history-textbook-poltava-2015/42.php Українська культура у роки хрущовської “відлиги”. “Шістдесятники” у культурі]</ref> <ref>[https://historiesdoteducation.wordpress.com/%D0%B3%D0%BE%D1%82%D1%83%D1%94%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%8C-%D0%B4%D0%BE-%D0%B7%D0%BD%D0%BE-%D0%B7-%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%96%D1%97-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B8/%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D0%B0-%D0%B2-%D1%83%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%85-%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%96%D1%97-1953-1964-%D1%80%D1%80/ Україна в умовах десталінізації (1953-1964 рр.)]</ref> <ref>[https://studfile.net/preview/16502302/page:23/ Українська культура в роки хрущовської „відлиги” (1953 – 1964 рр.). „Шістдесятництво”]</ref>. За време на владеењето на [[Леонид Брежнев|Леонид Брежњев]], носењето традиционална украинска облека, употребата на украинскиот јазик и изведувањето украинска музика во секојдневниот живот почнале да се сметаат за знак на симпатија кон [[дисидентит]]е, а КГБ ги потиснувал таквите активности. Особено е значаен случајот на поетот Васил Стус, кој бил постојано прогонуван поради своето творештво и починал во заробеништво <ref>[https://stus.center/p/marina-tsvetaieva-u-retseptsiyi-vasilia-stusa-problema-tvorchosti-126852 Margarita Yehorchenko: "The Concept of the Poet in the Works of Vasyl Stus" / Маргарита Єгорченко: " Концепт поета у творчості Василя Стуса"]</ref>. Ерата на перестројката беше одбележана со напори за популаризација на украинската култура, предводени главно од Вјачеслав Чорновил и друштвото „Меморијал“. Отворањето на архивите на НКВД и КГБ за јавноста доведе до откривање на тајни локации за погребување со посмртни останки на жртви на политичка репресија – особено во Бикивња <ref>[https://www.lemonde.fr/en/international/article/2023/03/06/ghosts-of-stalinist-terror-haunt-kyiv-s-outskirts_6018392_4.html?srsltid=AfmBOooMgOwUXDNNF4NLaf1GMqBMg7Wkkkl1UQYcaQkqOkciDq2ouaZs Ghosts of Stalinist terror haunt Kyiv's outskirts]</ref> <ref>[https://war-documentary.info/bykivnia-graves-in-kyiv-the-fourth-katyn/ Bykivnia Graves: Stalin’s NKVD Mass Killings Near Kyiv]</ref>. По прогласувањето на независноста на Украина во 1991 година, земјата се ослободи од советската цензура и започна преродба на украинскиот национален идентитет, иако општеството уште долго време се справуваше со последиците од советската економска криза <ref>[https://studfile.net/preview/5115454/page:29/ 116. Культурні процеси в Україні після 1991 р.]</ref>. [[Податотека:2nd school of Avdiivka, 2021-09-01 (01).jpg|мини|250px|Современи жители на украинските градови]] За време на [[Војна во Донбас|руско-украинската војна]] во 21-от век, покрај смртта на стотици илјади украински цивили предизвикана од вооружениот конфликт, беа уништени и многу украински културни споменици; некои од нив. како што се Споменикот на Голодомор во Мариупол и [[Опсада на Мариупол|Драмскиот театар во Мариупол]], беа срушени по директна наредба на руските власти <ref>[https://holodomormuseum.org.ua/en/proekt/in-mariupol-the-occupiers-dismantled-a-monument-to-the-holodomor-victims/ In Mariupol, the occupiers dismantled a monument to the Holodomor victims]</ref> <ref>[https://www.ukrainianworldcongress.org/the-russians-destroyed-a-monument-to-holodomor-victims-in-temporarily-occupied-mariupol/ The Russians destroyed a monument to Holodomor victims in temporarily occupied Mariupol]</ref> <ref>[http://www.milwaukeeindependent.com/syndicated/mariupols-holodomor-memorial-destroyed-occupation-troops-erase-ukrainian-history/ Mariupol’s Holodomor Memorial destroyed by occupation troops to further erase Ukrainian history]</ref> <ref>[https://khpg.org/en/1608813845 Russia destroys monuments to Victims of Holodomor and Stalin’s Terror in occupied Luhansk]</ref>. Како одговор на постапките на Русија, Украина започна со спроведување на политика на декомунизација <ref>[https://www.amnesty.org/en/latest/news/2022/06/ukraine-deadly-mariupol-theatre-strike-a-clear-war-crime-by-russian-forces-new-investigation/ Ukraine: Deadly Mariupol theatre strike ‘a clear war crime’ by Russian forces]</ref> <ref>[https://ukraine.un.org/en/263422-ukraine-un-commission-concerned-continuing-patterns-violations-human-rights-and Ukraine: UN Commission concerned by continuing patterns of violations of human rights and international humanitarian law]</ref> <ref>[https://www.hrw.org/feature/russia-ukraine-war-mariupol Beneath the Rubble: Documenting Devastation and Loss in Mariupol]</ref> <ref>[https://verfassungsblog.de/decommunization-in-times-of-war-ukraines-militant-democracy-problem/ Decommunization in Times of War: Ukraine’s Militant Democracy Problem]</ref> <ref>[https://www.gis.huri.harvard.edu/center-rules The Center Rules: The Decommunization Laws]</ref>. == Култура == === Народна носија === [[Податотека:Іван Якович Франко.jpg|мини|200px|[[Иван Франко]]]] Украинската народна носија (позната како "вишиванка") се одликува со мноштво источнословенски шари што симболизираат елементи од природата, како и мотиви од предхристијанската митологија <ref>[http://ptaha.in.ua/page2955417.html Історія виникнення української вишиванки]</ref>. Украинскиот стил на облекување целосно се обликувал во средината на [[Козачки|Запорошката Сич]]. Во рамките на Руската Империја, украинската народна носија останала практично недопрена од [[Русификација на Украина|русификацијата]], бидејќи таа политика била првенствено насочена кон потиснување на јазикот и националниот идентитет <ref>[https://www.prekrasastudio.com/blog/317-khersonska-vyshyvanka-iaka-vona Херсонська вишиванка – яка вона]</ref>. За време на [[Ленинизам|Црвениот терор]] (1918–1922), Црвената гарда брутално убивала припадници на „непријателските класи“. Особено тешки злосторства се случиле при заземањето на Киев во февруари 1918 година, кога силите под команда на Михаил Муравјов извршиле низа брутални убиства на цивили – првенствено затоа што не биле членови на Болшевичката партија, па дури и само поради носењето народна носија, што се сметало за израз на „буржоаски национализам“ <ref>[https://uinp.gov.ua/istorychnyy-kalendar/veresen/5/1918-dekret-pro-chervonyy-teror 1918 - декрет про "червоний терор"]</ref>. === Фотографија === Најпознатиот украински фотограф е Франц де Мезер (1830–1922), кој станал познат по документирањето на настани од периодот на Украинската Народна Република <ref>[https://loznitsa.com/movie/donbass Donbass - Sergei Loznitsa]</ref> === Кино === Филмското студио во Одеса, најстарото во Украина, е основано во 1919 година <ref>[https://odesa365.omr.gov.ua/en/locations/odeska-kinostudiia Odesa Film Studio]</ref>. === Литература === Украинската литература има длабоки корени; најраните познати примери на пишани текстови на староукраински јазик ги вклучуваат [[Козачки| козачките]] летописи, како што е летописот на Григориј Храбјанка. Според различни сведоштва – особено записите на Павле од Алепо, кој го придружувал патријархот Макариј за време на неговите патувања низ украинските земји во 1654 година – нивото на писменост во [[Запорожје|Сичот]] било повисоко отколку во соседна Полска или во Московската држава <ref>[https://zolo.gov.ua/slavni-imena-zolotonishhy-ny-pavlo-alepps-ky-j-mandrivny-k-krayeznavets-1654-1656-rokiv/ Славні імена Золотоніщини: Павло Алеппський, мандрівник, краєзнавець 1654–1656 років]</ref> <ref>[http://svitlytsia.crimea.ua/?section=article&artID=16997 ПАВЛО АЛЕПСЬКИЙ: ХВАЛА УКРАЇНІ!]</ref>. Во Полска, образованието било привилегија резервирана исклучиво за децата на магнатите и благородништвото и се одвивало главно на латински јазик; во Украина, пак, наставата се изведувала на подостапните црковнословенски или староукраински јазик и била достапна за речиси секое дете – вклучително и за децата на Козаците и селаните – кое, покрај строгата воена обука, стекнувало вештини за читање, пишување, запознавање со православните обичаи и хорско пеење <ref>[https://spadok.org.ua/ukrayinske-kozatstvo/navchannya-ta-vykhovannya-ditey-na-sichi Навчання та виховання дітей на Січі]</ref>. [[Податотека:Shevchenko - Frontispiece of Kobzar (1840).jpg|мини|200px|[[Тарас Шевченко]], Кобзар]] По вклучувањето во Руското Царство по востанието на [[Богдан Хмелницки|Хмељницки]], постепеното ограничување на автономијата и укинувањето на Козачката војска во 1775 година, царските власти ги забраниле училиштата на Сичот. Литературата на староукраински јазик – првенствено летописи, образовни текстови и религиозни дела – или била одземена за потребите на Царската јавна библиотека, Ермитажот и Руската национална библиотека во Санкт Петербург, или била уништена на самото место; тоа довело до колапс на козачкиот образовен систем и до масовна неписменост, која опстојувала во украинските региони со генерации и ја одразувала состојбата во другите делови на Руската Империја <ref>[https://volart.com.ua/art/rukopis/zapret.html хроніка заборон української мови і гоніння української книги в Україні]</ref> <ref>[https://cerkva.kharkov.ua/novini/arkhiv/267 Хронология притеснений украинского языка с 1627 года]</ref> <ref>[http://museumreforms.ru/node/13636 Законы о печати Екатерины II 1783-1796 гг.]</ref> <ref>[https://parafia.org.ua/biblioteka/statti/dokumenty-pro-zaboronu-ukr-movy/ Документи про заборону української мови (XVII–XX ст.)]</ref>. Во периодот од 1917 до 1920 година постоело Министерството за народна просвета на [[Украинска Народна Република|Украинската Народна Република]]; и покрај [[Украинска војна за независност|тековните непријателства]], тоа успеало да основа стотици печатници што објавувале претходно забранета литература <ref>[https://uinp.gov.ua/informaciyni-materialy/vchytelyam/metodychni-rekomendaciyi/rozvytok-osvity-i-nauky-pid-chas-ukrayinskoyi-revolyuciyi-1917-1921-rokiv Розвиток освіти і науки під час Української революції 1917-1921 років]</ref> <ref>[https://unr.uinp.gov.ua/photohistory/osvita-i-kultura Освіта і культура]</ref>. [[Податотека:Krushelnycki.jpg|мини|250px|Семејството на Крушелницки – поранешен министер за образование на Украинската Народна Република – било погубено во 1937 година]] За време на [[Сталинизам|Големиот терор во СССР]], голем дел од тогашните украински писатели – заедно со креативната интелигенција – биле погубени, што довело до застој во развојот или до целосно исчезнување на цели книжевни правци и жанрови на украински јазик, како што се футуризмот и научната фантастика. СССР беше дозволено да се објавуваат само цензурирани дела од најзначајните писатели – и тоа во многу ограничени тиражи – при што предност се даваше на руската литература. Во доцниот советски период, многу украински писатели познати како „шеесетници“ – меѓу кои најпознати беа Васил Симоненко и Васил Стус – беа уапсени и подложени на затворска казна или на казнена психијатрија <ref>[https://uinp.gov.ua/informaciyni-materialy/zhurnalistam/do-rokovyn-rozstriliv-ukrayinskoyi-inteligenciyi-v-urochyshchi-sandarmoh До роковин розстрілів української інтелігенції в урочищі Сандармох]</ref> <ref>[https://uinp.gov.ua/istorychnyy-kalendar/sichen/8/1935-narodyvsya-poet-vasyl-symonenko 1935 - народився поет Василь Симоненко]</ref> <ref>[https://uinp.gov.ua/istorychnyy-kalendar/sichen/6/1938-narodyvsya-poet-i-dysydent-vasyl-stus 1938, народився поет і дисидент Василь Стус.]</ref>. === Театар === [[Податотека:TeatrKrop.jpg|мини|250px|театар во [[Кропивницки]], најстариот украински театар во светот]] Првиот професионален театар во Украина, посветен конкретно на украинската култура, бил основан од Марко Кропивницки во градот [[Кропивницки|Јелисаветград]] и работи и денес <ref>[http://librarychl.kr.ua/kn_in/kraeznavcha-abetka/koryfeiv-teatr.php Корифеїв театр]</ref>. === Традиционално живеалиште === [[Податотека:Канівська міська громада - Тарасова світлиця - 2023-04-16 14-44-56 011.jpeg|мини|250px|Мазанка]] Од дамнешни времиња па сè до средината на 20-тиот век, традиционалното украинско живеалиште било "мазанка" (куќа од глина и слама) <ref>[https://varta.kharkov.ua/articles/1100682 Мазанки у віконних рамах - виставка про еволюцію житла харків’ян]</ref> <ref>[https://texty.org.ua/articles/88164/Takogo_vzhe_ne_bude_Jak_znykajut_ostanni-88164/ «Такого вже не буде». Як зникають останні хати-мазанки і хто досі в них живе]</ref>. === Архитектура === [[Податотека:Михайлівський Золотоверхий собор, інтер'єр, м.Київ.jpg|мини|Ентериерот на катедралата „Св. Михаил“ во Киев како пример за украинскиот кахетински барок]] Украинските градови се одликуваат со богато архитектонско наследство од епохите на Руската Империја и СССР, при што во западните региони е видливо австроунгарското влијание; еден карактеристичен украински архитектонски стил – козачкиот барок – се манифестирал првенствено кај верските објекти <ref>[https://vue.gov.ua/%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%8C%D0%BA%D0%B5 Бароко козацьке]</ref>. === Танц === [[Податотека:Тернопіль - Фестиваль «Червона калина» - Гопак (ансамбль «Червона калина» ПК «Березіль») - 15081744.jpg|мини|Ентериерот на катедралата „Св. Михаил“ во Киев како пример за украинскиот кахетински барок.]] Хопак е најпопуларниот и технички најзахтевниот украински танц <ref>[https://www.libr.dp.ua/?do=ukrainica&lng=1&id=44&idg=270 Український «Гопак» – найвідоміший танець чи лицарське бойове мистецтво?]</ref>. === Спорт === „Бојовиј Хопак“ – кој комбинира елементи на народни танци со борбени вештини – се етаблирал како најпопуларна боречка вештина уште во времето на Запорошката Сич. Првите спортски клубови се појавиле во Миколаив кон крајот на 19-тиот век, по што следела појава на други клубови во Одеса, Киев и Харкив. За време на Руско-украинската војна, спортската инфраструктура претрпела сериозни оштетувања поради воените дејствија, а многу спортисти ги загубиле животите, меѓу кои Катерина Дјаченко, Викторија Ивашко, Венедикт Василків, Анастасија Игнатенко и Матвиј Марченко <ref>[https://unn.ua/news/rosiia-z-pochatku-viiny-poshkodyla-ponad-900-sportyvnykh-obiektiv росія з початку війни пошкодила понад 900 спортивних об’єктів]</ref> <ref>[https://memorial.ua/obituaries/children/ivashko-viktoriia-923 Вікторія Івашко]</ref> <ref>[https://yangoly-sportu.teamukraine.com.ua/viktoriya-ivashko/ Вікторія Івашко]</ref> <ref>[https://sport.rus.postimees.ee/7484339/11-letnyaya-ukrainskaya-gimnastka-pogibla-pod-zavalami-doma-v-mariupole 11-летняя украинская гимнастка погибла под завалами дома в Мариуполе]</ref> <ref>[https://memorial.ua/obituaries/children/vasylkov-venedykt-1055 Венедикт Васильков]</ref> <ref>[https://yangoly-sportu.teamukraine.com.ua/anastasiya-ignatenko/ Анастасія Ігнатенко]</ref> <ref>[https://yangoly-sportu.teamukraine.com.ua/matvij-marchenko/ Матвій Марченко]</ref>. === Масовни медиуми === Првиот весник во светот на украински јазик, „Галициска ѕвезда“, бил издаден во [[Лавов]] во 1848 година — во екот на „Пролетта на народите“ — во услови кога во Австро-Унгарија воопшто немало притисок врз печатените медиуми што излегувале на локалните јазици. Во Руската Империја, „Просвита “ била главната илегална украинска публикација <ref>[http://www.sokal.lviv.ua/history-vashkiv-sokal_i_prybuzhzhia__54.html Історія :: І.Вашків Сокаль і Прибужжя]</ref>. Во 1893 година, во американската сојузна држава Њу Џерси беше основан весникот на украински јазик „Слобода“, тој излегува и денес. Во Канада, периодичните изданија на украински јазик почнаа да се појавуваат на почетокот на 20-тиот век, поттикнати од масовната миграција на Украинци од Австро-Унгарија. Во Бразил, мигрантите основаа весник во 1912 година. Во Украинската Народна Република, печатените периодични изданија служеа како главен масовен медиум, а со нивната дистрибуција раководеше Министерството за печат и пропаганда. Во руските региони со бројно украинско население – како што се Кубан, Урал или Далечниот Исток – локалните заедници издавале десетици публикации на украински јазик. Тие излегувале во градови како Краснодар, Владивосток, Хабаровск и Благовешченск сè до периодот на сталинистичките репресии. Во Манџурија – конкретно во Харбин – се издавале украински весници, како што бил „Засив“. На 16 ноември 1924 година, „Украинското радио“ започна со емитување во Харков (тогашниот главен град на Украинската ССР); многу од неговите вработени подоцна станаа жртви на [[Сталинизам| репресиите на НКВД за време на Големиот терор]], поради емитувањето програма на украински јазик <ref>[https://laboratory.ua/blog/radio-v-ukraini-zasnuvaly-entuziasty-a-ne-radyanska-vlada 1924 рік, «Говорить Харків». Як сталось, що радіо в Україні заснували ентузіасти, а не радянська влада?]</ref>. [[Податотека:At the UA Ukrainian radio Kharkiv after recording about Wikipedia 2019-10-11.jpg|мини|Персонал на украинското радио]] Во 1928 година, доселениците во Аргентина го основаа неделникот „Украински збор“. Во 1949 година, во Австралија беше основано списание на украински јазик со наслов „Слободна мисла“, наменето за локалните доселеници. За време на Студената војна, слушателите во Украинската ССР добиваа независни информации од зад Железната завеса преку „Радио Слобода“, чиј најпознат водител на украински јазик беше Роман Купчински. Во 1990-тите години, по распадот на СССР и исчезнувањето на советската цензура, во градовите низ Украина никнаа стотици независни радиостаници и десетици телевизиски канали. === Музика === Поради различни причини, украинскиот народ зад себе оставил богато музичко и вокално наследство. Меѓу музичките инструменти поврзани со запорошките Козаци, најраспространети биле бандурата и кобзата. Музичарите што дејствувале во Сич честопати го добивале прекарот „Дудник“ како признание за нивниот талент. Во Руската Империја, политиката на русификација довела до конфискација или уништување на многу уникатни инструменти; истовремено, композитори со украинско потекло – како што се Максим Березовски и Артемиј Ведел – се стекнале со светско признание. Во 1865 година, за време на еден јавен настап во Киев, на хорот на Микола Лисенко му било забрането да ја испее народната песна „Дождик“ на својот мајчин јазик <ref>[https://kobzari.org.ua/?page=articles&subpage=5 Історія кобзарства]</ref>. [[Податотека:Капела бандуристів імені Майбороди, серпень 2023 04.jpg|мини|Украинска национална капела на бандуристи]] За време на годините на „Црвениот терор“ во Украина, многу музичари кои создавале дела на својот мајчин јазик – како што бил Микола Леонтович – биле стрелани. Традициите на украинската народна песна се зачувале во руралните средини низ сите региони сè до [[Гладомор|Голодоморот во 1932–1933 година]]. За време на „[[Сталинизам|Големиот терор]]“ од 1937–1938 година, сите истакнати бандуристи од тоа време – меѓу кои предничел Хнат Хоткевич – биле погубени и Народен уметник на Украинската ССР Иван Кучухура-Кучеренко - како и Олександр Хориљи (ко-основач на Државниот симфониски оркестар на Украина), Костијан Бохуславски (музички уредник во Радио Харков) и Васил Верховјнец (првиот професионален украински кореограф). Некои украински музичари, како што е Дмитро Балацки, успеаја да го преживеат затворањето во логорите на Гулаг. По распадот на СССР, на местата каде што биле погубени свирачи на кобза, бандура и лира, беше подигнато спомен-обележје посветено на овие прогонувани уметници. Во доцниот советски период, Володимир Ивасјук беше најпопуларниот украински музичар <ref>[https://mykharkov.info/news/rasstrel-harkovskogo-sezda-kobzarej-pravda-ili-vymysel-63400.html Расстрел харьковского съезда кобзарей: правда или вымысел]</ref>. === Кинематографија === Најзначајните украински филмови се покажаа како "Патот кон Сич" (Дорога на Січ, 1994) и "Донбас" на Сергеј Лозница (Donbas, Sergei Loznitsa 2018) <ref>[https://loznitsa.com/movie/donbass Donbass - Sergei Loznitsa]</ref> == Историја == == Население == == Извори == {{reflist}}<!--<div class="references-small"> <references /> </div>-->{{Европски етнички групи}} {{Словенски народи}} {{Православни народи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Украинци| ]] [[Категорија:Народи во Европа]] [[Категорија:Народи во Украина]] [[Категорија:Народи во Русија]] [[Категорија:Словени]] aw8hgrnlmvud3ufrr03il0kzc69b4vg Водоча 0 8724 5649422 5649233 2026-10-24T14:45:02Z Ehrlich91 24281 5649422 wikitext text/x-wiki {{другизначења}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Водоча | слика = Воздушен поглед на Водоча.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Водоча | општина = {{општинскигрб|Општина Струмица}} | регион = {{грб|Југоисточен Регион}} | област = [[Струмичко Поле]] | население = 227 | година = 2021 | поштенски број = 2414 | повикувачки број = 034 | надморска височина = | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=26 | lat_sec=57 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=35 | lon_sec=17 | слава = [[Петровден]] | мрежно место = | карта = Водоча во Општина Струмица.svg }} '''Водоча''' — село во [[Општина Струмица]], во областа [[Струмичко Поле]], во околината на градот [[Струмица]]. Селото претставува историски значајна населба, во која се наоѓа [[Водочки манастир|Водочкиот манастир]] со манастирската [[Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча|црква „Св. Леонтиј“]]. Манастирот бил и седиште на [[Струмичка епископија|Струмичката епископија]], којашто првпат била спомената во 1018 година. Денес, манастирот е активен женски манастир, а во него се наоѓа резиденцијата на [[Струмичка епархија|митрополитот Струмички]], [[Наум Струмички|г. Наум]]. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Село Водоча 05.JPG|мини|300п|лево|Поглед на селото]] Според една легенда, по [[Беласичка битка|Беласичката битка]] во 1014 година помеѓу византискиот император [[Василиј II]] и македонскиот цар Самоил, кога последниот бил поразен кај планината Беласица, во селото Водоча дошло до ослепување на 14.000 Самоилови војници и поради „вади-очи“, селото го добило името Водоча.<ref name="манастири">{{наведена книга|last=Ќорнаков|first=Димитар|title=Македонски манастири|year=2009|publisher=Матица македонска|location=Скопје|language=македонски|isbn=9989-48-558-5|pages=113–118}}</ref> == Географија и местоположба == Селото Водоча се наоѓа во [[Струмичко|Струмичкото Поле]], на реката Водочница во југоисточниот дел на [[Република Македонија]]. Оваа историски значајна населба се наоѓа речиси во средишниот дел на територијата на [[Општина Струмица]], односно недалеку северозападно од градот [[Струмица]] на оддалеченост од 5 километри, поради што тоа припаѓа во рурбалната зона на централното место [[Струмица]]<ref name="Митко Панов">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|isbn=9989-862-00-1|page=56}}</ref>. Со градот [[Струмица]] селото е директно поврзано со обновен асфалтиран пат преку селото [[Баница]], кој пак од Водоча продолжува понатаму кон [[Вељуса]]. Водоча е рамничарско село расположено на надморска височина од 314 метри<ref name="Митко Панов" />. Сместено е во подножјето на планината Еленица, веднаш на отворот на самиот излез на реката Водочница од клисурестата долина во плодното Струмичко поле. Површината на атарот на селото Водоча изнесува 9,3&nbsp;км<sup>2</sup> или 942&nbsp;ха, на кои обработливото земјиште зазема површина од 276,4&nbsp;ха, на шумите отпаѓаат 599,4&nbsp;ха, а на пасиштата само 21,7&nbsp;ха<ref name="Митко Панов" />. Во близина на селото Водоча се наоѓа [[Водоча (езеро)|истоименото вештачко езеро]]. Селото се граничи со [[Вељуса]], [[Баница]], [[Попчево]], [[Белотино]], [[Ангелци]]. == Историја == Во почетокот на [[9 век]], за време на византискиот цар [[Никифор I]] во Струмичко било населено христијанско население од градот Тибериопол кој се наоѓал во областа Витинија во Мала Азија. Според В. Златарски овие малоазиски колонисти подигнале нова населба, на просторот меѓу денешните села [[Баница]] и Водоча, на која и го дале името Тибериопол, а во спомен на својата дотогашна постојбина<ref>М. Пандевски и Г. Стоев-Трнката, Струмица и Струмичко низ историјата, Струмица, 1969</ref>. Познатиот [[Водочки манастир]], чијашто манастирска црква посветена на Свети Леонтиј имала пет фази на изградба од IV па сè до втората половина на XIV век, е значаен по тоа што во раниот [[Среден век]] (X-XI век) бил седиште на Струмичката епископија, која што пак првпат била спомената во [[1018]] година во една повелба на познатиот [[Византија|византиски]] цар [[Василиј II]]<ref name="Митко Панов" />. Според подоцнежни записи за селото Водоча се знае од турските пописни дефтери од XVI век, односно од [[1570]] година кога тоа било чисто христијанско македонско село во кое се наоѓал манастирот ''Лахрина'' при што тоа припаѓало во рамки на [[Струмица|Струмичката]] нахија во [[Ќустендилски Санџак|Ќустендилскиот Санџак]]<ref name="Турски документи">{{наведена книга|last=Соколоски|first=Методија|title=Турски документи за историјата на македонскиот народ|volume=V|year=1982|publisher=Архив на Македонија|location=Скопје|pages=80-82}}</ref>. Во ова време во селото, запишано како ''Водица'' живееле 84 [[Македонци|македонски]] христијански семејства како и 15 неженети кои произведувале 60 товари пченица, 46 товари мешано [[жито]], [[уров]], [[свила]], градинарски култури, [[кромид]], [[краставица|краставици]], [[праз]], [[тиква]], [[грозје]] и [[вино]], [[овошје]] посебно [[цреша|цреши]], како и [[орев]]и и [[бадем]], [[сено]], тревам се чувале и свињи и пчели<ref name="Турски документи" />. Самите жители, разни храмови, војводи, паши и спаихии во Водоча имале вкупно 19 воденици<ref name="Турски документи" />. Забележително големиот број на воденици, што се должел најверојатно на силната вода од истоимената река која тука излегува од клисурестата долина во полето. За сето ова во XIV век во селото Водоча се остварувало приход и се плаќало годишен данок во износ од 13 928 [[акче|акчиња]]<ref name="Турски документи" />. ===Потекло и значење на името=== Една месна легенда раскажува дека ослепувањето на војниците станало западно од Струмица, кај селото Водоча чиешто име, наводно, произлегло од двата збора: „''вади очи''“. Сепак, научните толкувања кои се повикуваат и на пишаните историски извори каде се среќава името ''Водица'', сметаат дека името на селото Водоча е изведено од апелативот ''вода'' со додавката ''-оча''<ref name="Митева">{{наведена книга|last=Митева|first=Димка|title=Топонимијата на Струмичко|year=1989|publisher=Инситут за македонски јазик „Крсте Мисирков“|location=Скопје|page=31}}</ref>. Природните одлики на теренот со големо присуство на вода од истомената река во месноста, како и историските потврди за ослепувањето во познатата [[Беласичка битка]] во овој крај, даваат основа за поткрпена и на двете претпоставки за настанокот и значењето на името на Водоча. == Стопанство == Претежно занимање на населението е земјоделство. Обработливото земјиште во селото зафаќа површина од 273&nbsp;ха<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.strumica.gov.mk/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=45&Itemid=73&lang=en&limitstart=20|title= Населено место - Струмица|publisher=www.strumica.gov.mk|accessdate=2013-05-04}}</ref>. Покрај одгледувањето и производството на градинарски култури и ран зеленчук, селото Водоча е едно од најголемите производители на тутун меѓу струмичките села. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|170 |1953|183 |1961|249 |1971|255 |1981|323 |1991|339 |1994|326 |2002|318 |2021|227 }} Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 150 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Во 1961 година селото Водоча броело 249 жители, но во 1994 година бројот се зголемил на 326 жители, [[Македонци|македонско]] население<ref name="Митко Панов" />. Според пописот на населението на Македонија од 2002 година, селото има 318 жители, од кои 316 Македонци и 2 Срби.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 227 жители, од кои 216 [[Македонци]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]] и 10 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|120|112|170|183|249|255|323|339|326|318|227}} === Родови === Селото Водоча е населено со [[Македонци]] од [[Православие|православна христијанска]] вероисповед. Врз основа на долгите историски традиции за што сведочи повеќе од илјадагодишното постоење на [[Водочки манастир|Водочкиот манастир]]Сите македонски родови од селото се староседелски односно старински, кои уште одамна живееле во ридскиот предел западно и јужно од [[Струмица]] при што нема доселеници од други подалечни краишта, односно можно е да постоеле преместувања во блиските соседни села [[Вељуса]], [[Седларци]], [[Попчево]], [[Рич]]. Родови или семејства коишто живеат во Попчево се: ''Ќечеви'', ''Стојанови'', ''Маџункови'', ''Ширкови'', ''Илиеви'', ''Ристови'', ''Милеви'', ''Трајкови'', ''Доневи'', ''Котеви'', ''Вучкови''. == Општествени установи == * Подрачно Основно училиште Сандо Масев == Самоуправа и политика == === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1764 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на Месна Заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 262 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски парламентарни избори (2020)|Македонски парламентарни избори во 2020 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 260 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://rezultati.sec.mk/mk- |title=Парламентарни избори 2020 |last= |first= |date= |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305223806/https://rezultati.sec.mk/mk- |archive-date=2021-03-05 |dead-url= |accessdate=3 ноември 2020 |url-status=dead }}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:75 1 монастырь Водоча.jpg|мини|десно|Манастирот [[Водочки манастир|„Св. Леонтиј“]]]] * [[Водочки манастир|Манастир Св.Леонтиј]] - седиште на [[Наум Струмички|Митрополитот Струмички Владиката Наум]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.strumica.gov.mk/html/mkd/oi_naseleni_mesta_vodocha.asp |title=Општина Струмица. Населени места. Водоча. |accessdate=2010-05-10 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927012348/http://www.strumica.gov.mk/html/mkd/oi_naseleni_mesta_vodocha.asp |url-status=dead }}</ref> * ХМС Водоча * [[Кулите (Водоча)|Кулите]], археолошко наоѓалиште. * [[Селиште (Водоча)|Селиште]], археолошко наоѓалиште. * [[Тиверија (Водоча)|Тиверија]], археолошко наоѓалиште. == Редовни настани == == Личности == == Култура и спорт == == Иселеништво == == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{CommonsCat|Vodoča‎}} {{Општина Струмица}} [[Категорија:Водоча| ]] [[Категорија:Села во Општина Струмица]] [[Категорија:Струмички села]] [[Категорија:Села во Македонија]] co22nrb7vik7gzes6fzm2hqcda23fw7 5649425 5649422 2026-10-24T15:02:04Z Ehrlich91 24281 5649425 wikitext text/x-wiki {{другизначења}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Водоча | слика = Воздушен поглед на Водоча.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Водоча | општина = {{општинскигрб|Општина Струмица}} | регион = {{грб|Југоисточен Регион}} | област = [[Струмичко Поле]] | население = 227 | година = 2021 | поштенски број = 2414 | повикувачки број = 034 | надморска височина = | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=26 | lat_sec=57 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=35 | lon_sec=17 | слава = [[Петровден]] | мрежно место = | карта = Водоча во Општина Струмица.svg }} '''Водоча''' — село во [[Општина Струмица]], во областа [[Струмичко Поле]], во околината на градот [[Струмица]]. Селото претставува историски значајна населба, во која се наоѓа [[Водочки манастир|Водочкиот манастир]] со манастирската [[Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча|црква „Св. Леонтиј“]]. Манастирот бил и седиште на [[Струмичка епископија|Струмичката епископија]], којашто првпат била спомената во 1018 година.<ref name="енциклопедија" /> Денес, манастирот е активен женски манастир, а во него се наоѓа резиденцијата на [[Струмичка епархија|митрополитот Струмички]], [[Наум Струмички|г. Наум]]. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Село Водоча 05.JPG|мини|300п|лево|Поглед на селото]] Според една легенда, по [[Беласичка битка|Беласичката битка]] во 1014 година помеѓу византискиот император [[Василиј II]] и македонскиот цар Самоил, кога последниот бил поразен кај планината Беласица, во селото Водоча дошло до ослепување на 14.000 Самоилови војници и поради „вади-очи“, селото го добило името Водоча.<ref name="манастири">{{наведена книга|last=Ќорнаков|first=Димитар|title=Македонски манастири|year=2009|publisher=Матица македонска|location=Скопје|language=македонски|isbn=9989-48-558-5|pages=113–118}}</ref> == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во средишниот дел на подрачјето на [[Општина Струмица]], сместено на околу 5 километри северозападно од градот [[Струмица]]. Поради ова, припаѓа на неговата рурбална зона.<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|last=Панов|first=Митко|publisher=Патрија|year=1998|location=Скопје|page=56|language=македонски|accessdate=24 октомври 2026}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 270 метри.<ref name="енциклопедија" /> Покрај селото поминува [[Регионален пат 2432|регионалниот пат 2432]], кој е обновен и поминува низ селото [[Баница]] и води кон соседното [[Вељуса]]. Селото е сместено во подножјето на планината [[Еленица]], веднаш на отворот на самиот излез на реката [[Водочница]] од клисурестата долина во плодното [[Струмичко Поле]]. Во близина на селото Водоча се наоѓа [[Водоча (езеро)|истоименото]] вештачко езеро. == Историја == Во почетокот на [[9 век]], за време на византискиот цар [[Никифор I]] во Струмичко било населено христијанско население од градот Тибериопол кој се наоѓал во областа Витинија во Мала Азија. Според В. Златарски овие малоазиски колонисти подигнале нова населба, на просторот меѓу денешните села [[Баница]] и Водоча, на која и го дале името Тибериопол, а во спомен на својата дотогашна постојбина<ref>М. Пандевски и Г. Стоев-Трнката, Струмица и Струмичко низ историјата, Струмица, 1969</ref>. Познатиот [[Водочки манастир]], чијашто манастирска црква посветена на Свети Леонтиј имала пет фази на изградба од IV па сè до втората половина на XIV век, е значаен по тоа што во раниот [[Среден век]] (X-XI век) бил седиште на Струмичката епископија, која што пак првпат била спомената во [[1018]] година во една повелба на познатиот [[Византија|византиски]] цар [[Василиј II]]<ref name="Митко Панов" />. Според подоцнежни записи за селото Водоча се знае од турските пописни дефтери од XVI век, односно од [[1570]] година кога тоа било чисто христијанско македонско село во кое се наоѓал манастирот ''Лахрина'' при што тоа припаѓало во рамки на [[Струмица|Струмичката]] нахија во [[Ќустендилски Санџак|Ќустендилскиот Санџак]]<ref name="Турски документи">{{наведена книга|last=Соколоски|first=Методија|title=Турски документи за историјата на македонскиот народ|volume=V|year=1982|publisher=Архив на Македонија|location=Скопје|pages=80-82}}</ref>. Во ова време во селото, запишано како ''Водица'' живееле 84 [[Македонци|македонски]] христијански семејства како и 15 неженети кои произведувале 60 товари пченица, 46 товари мешано [[жито]], [[уров]], [[свила]], градинарски култури, [[кромид]], [[краставица|краставици]], [[праз]], [[тиква]], [[грозје]] и [[вино]], [[овошје]] посебно [[цреша|цреши]], како и [[орев]]и и [[бадем]], [[сено]], тревам се чувале и свињи и пчели<ref name="Турски документи" />. Самите жители, разни храмови, војводи, паши и спаихии во Водоча имале вкупно 19 воденици<ref name="Турски документи" />. Забележително големиот број на воденици, што се должел најверојатно на силната вода од истоимената река која тука излегува од клисурестата долина во полето. За сето ова во XIV век во селото Водоча се остварувало приход и се плаќало годишен данок во износ од 13 928 [[акче|акчиња]]<ref name="Турски документи" />. ===Потекло и значење на името=== Една месна легенда раскажува дека ослепувањето на војниците станало западно од Струмица, кај селото Водоча чиешто име, наводно, произлегло од двата збора: „''вади очи''“. Сепак, научните толкувања кои се повикуваат и на пишаните историски извори каде се среќава името ''Водица'', сметаат дека името на селото Водоча е изведено од апелативот ''вода'' со додавката ''-оча''<ref name="Митева">{{наведена книга|last=Митева|first=Димка|title=Топонимијата на Струмичко|year=1989|publisher=Инситут за македонски јазик „Крсте Мисирков“|location=Скопје|page=31}}</ref>. Природните одлики на теренот со големо присуство на вода од истомената река во месноста, како и историските потврди за ослепувањето во познатата [[Беласичка битка]] во овој крај, даваат основа за поткрпена и на двете претпоставки за настанокот и значењето на името на Водоча. == Стопанство == Претежно занимање на населението е земјоделство. Обработливото земјиште во селото зафаќа површина од 273&nbsp;ха<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.strumica.gov.mk/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=45&Itemid=73&lang=en&limitstart=20|title= Населено место - Струмица|publisher=www.strumica.gov.mk|accessdate=2013-05-04}}</ref>. Покрај одгледувањето и производството на градинарски култури и ран зеленчук, селото Водоча е едно од најголемите производители на тутун меѓу струмичките села. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|170 |1953|183 |1961|249 |1971|255 |1981|323 |1991|339 |1994|326 |2002|318 |2021|227 }} Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 150 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Во 1961 година селото Водоча броело 249 жители, но во 1994 година бројот се зголемил на 326 жители, [[Македонци|македонско]] население<ref name="Митко Панов" />. Според пописот на населението на Македонија од 2002 година, селото има 318 жители, од кои 316 Македонци и 2 Срби.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 227 жители, од кои 216 [[Македонци]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]] и 10 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|120|112|170|183|249|255|323|339|326|318|227}} === Родови === Селото Водоча е населено со [[Македонци]] од [[Православие|православна христијанска]] вероисповед. Врз основа на долгите историски традиции за што сведочи повеќе од илјадагодишното постоење на [[Водочки манастир|Водочкиот манастир]]Сите македонски родови од селото се староседелски односно старински, кои уште одамна живееле во ридскиот предел западно и јужно од [[Струмица]] при што нема доселеници од други подалечни краишта, односно можно е да постоеле преместувања во блиските соседни села [[Вељуса]], [[Седларци]], [[Попчево]], [[Рич]]. Родови или семејства коишто живеат во Попчево се: ''Ќечеви'', ''Стојанови'', ''Маџункови'', ''Ширкови'', ''Илиеви'', ''Ристови'', ''Милеви'', ''Трајкови'', ''Доневи'', ''Котеви'', ''Вучкови''. == Општествени установи == * Подрачно Основно училиште Сандо Масев == Самоуправа и политика == === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1764 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на Месна Заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 262 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски парламентарни избори (2020)|Македонски парламентарни избори во 2020 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 260 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://rezultati.sec.mk/mk- |title=Парламентарни избори 2020 |last= |first= |date= |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305223806/https://rezultati.sec.mk/mk- |archive-date=2021-03-05 |dead-url= |accessdate=3 ноември 2020 |url-status=dead }}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:75 1 монастырь Водоча.jpg|мини|десно|Манастирот [[Водочки манастир|„Св. Леонтиј“]]]] * [[Водочки манастир|Манастир Св.Леонтиј]] - седиште на [[Наум Струмички|Митрополитот Струмички Владиката Наум]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.strumica.gov.mk/html/mkd/oi_naseleni_mesta_vodocha.asp |title=Општина Струмица. Населени места. Водоча. |accessdate=2010-05-10 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927012348/http://www.strumica.gov.mk/html/mkd/oi_naseleni_mesta_vodocha.asp |url-status=dead }}</ref> * ХМС Водоча * [[Кулите (Водоча)|Кулите]], археолошко наоѓалиште. * [[Селиште (Водоча)|Селиште]], археолошко наоѓалиште. * [[Тиверија (Водоча)|Тиверија]], археолошко наоѓалиште. == Редовни настани == == Личности == == Култура и спорт == == Иселеништво == == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{CommonsCat|Vodoča‎}} {{Општина Струмица}} [[Категорија:Водоча| ]] [[Категорија:Села во Општина Струмица]] [[Категорија:Струмички села]] [[Категорија:Села во Македонија]] ru5nw05iume6za14w4d96pvn49mdn98 5649434 5649425 2026-10-24T15:27:52Z Ehrlich91 24281 5649434 wikitext text/x-wiki {{другизначења}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Водоча | слика = Воздушен поглед на Водоча.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Водоча | општина = {{општинскигрб|Општина Струмица}} | регион = {{грб|Југоисточен Регион}} | област = [[Струмичко Поле]] | население = 227 | година = 2021 | поштенски број = 2414 | повикувачки број = 034 | надморска височина = | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=26 | lat_sec=57 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=35 | lon_sec=17 | слава = [[Петровден]] | мрежно место = | карта = Водоча во Општина Струмица.svg }} '''Водоча''' — село во [[Општина Струмица]], во областа [[Струмичко Поле]], во околината на градот [[Струмица]]. Селото претставува историски значајна населба, во која се наоѓа [[Водочки манастир|Водочкиот манастир]] со манастирската [[Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча|црква „Св. Леонтиј“]]. Манастирот бил и седиште на [[Струмичка епископија|Струмичката епископија]], којашто првпат била спомената во 1018 година.<ref name="енциклопедија" /> Денес, манастирот е активен женски манастир, а во него се наоѓа резиденцијата на [[Струмичка епархија|митрополитот Струмички]], [[Наум Струмички|г. Наум]]. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Село Водоча 05.JPG|мини|300п|лево|Поглед на селото]] Според една легенда, по [[Беласичка битка|Беласичката битка]] во 1014 година помеѓу византискиот император [[Василиј II]] и македонскиот цар Самоил, кога последниот бил поразен кај планината Беласица, во селото Водоча дошло до ослепување на 14.000 Самоилови војници и поради „вади-очи“, селото го добило името Водоча.<ref name="манастири">{{наведена книга|last=Ќорнаков|first=Димитар|title=Македонски манастири|year=2009|publisher=Матица македонска|location=Скопје|language=македонски|isbn=9989-48-558-5|pages=113–118}}</ref> Сепак, научните толкувања кои се повикуваат и на пишаните историски извори каде се среќава името '''Водица''', сметаат дека името на селото Водоча е изведено од апелативот „вода“ со додавката „-оча“.<ref name="Митева">{{наведена книга|last=Митева|first=Димка|title=Топонимијата на Струмичко|year=1989|publisher=Инситут за македонски јазик „Крсте Мисирков“|location=Скопје|page=31}}</ref> Природните одлики на теренот со големо присуство на вода од истомената река во месноста, како и историските потврди за ослепувањето во познатата [[Беласичка битка]] во овој крај, даваат основа за поткрепа и на двете претпоставки за настанокот и значењето на името на Водоча. == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во средишниот дел на подрачјето на [[Општина Струмица]], сместено на околу 5 километри северозападно од градот [[Струмица]]. Поради ова, припаѓа на неговата рурбална зона.<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|last=Панов|first=Митко|publisher=Патрија|year=1998|location=Скопје|page=56|language=македонски|accessdate=24 октомври 2026}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 270 метри.<ref name="енциклопедија" /> Покрај селото поминува [[Регионален пат 2432|регионалниот пат 2432]], кој е обновен и поминува низ селото [[Баница]] и води кон соседното [[Вељуса]]. Селото е сместено во подножјето на планината [[Еленица]], веднаш на отворот на самиот излез на реката [[Водочница]] од клисурестата долина во плодното [[Струмичко Поле]]. Во близина на селото Водоча се наоѓа [[Водоча (езеро)|истоименото]] вештачко езеро. == Историја == Во почетокот на [[9 век]], за време на византискиот цар [[Никифор I]] во Струмичко било населено христијанско население од градот [[Тибериопол]] кој се наоѓал во областа Витинија во [[Мала Азија]]. Според В. Златарски овие малоазиски колонисти подигнале нова населба, на просторот меѓу денешните села [[Баница]] и Водоча, на која и го дале името [[Тивериопол]], а во спомен на својата дотогашна татковина.<ref>М. Пандевски и Г. Стоев-Трнката, Струмица и Струмичко низ историјата, Струмица, 1969</ref> Познатиот [[Водочки манастир]], чијашто манастирска црква посветена на [[Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча|Свети Леонтиј]] имала пет фази на изградба од IV па сè до втората половина на XIV век, е значаен по тоа што во раниот [[Среден век]] (X-XI век) бил седиште на [[Струмичка епископија|Струмичката епископија]], која што пак првпат била спомената во 1018 година во една повелба на познатиот [[Византија|византиски]] цар [[Василиј II]].<ref name="енциклопедија" /> Според подоцнежни записи за селото Водоча се знае од турските пописни дефтери од XVI век, односно од 1570 година кога тоа било чисто христијанско македонско село во кое се наоѓал манастирот Лахрина при што тоа припаѓало во рамки на [[Струмица|Струмичката]] нахија во [[Ќустендилски Санџак|Ќустендилскиот Санџак]].<ref name="Турски документи">{{наведена книга|last=Соколоски|first=Методија|title=Турски документи за историјата на македонскиот народ|volume=V|year=1982|publisher=Архив на Македонија|location=Скопје|pages=80-82}}</ref> Во ова време во селото, запишано како Водица живееле 84 [[Македонци|македонски]] христијански семејства како и 15 неженети кои произведувале 60 товари пченица, 46 товари мешано [[жито]], [[уров]], [[свила]], градинарски култури, [[кромид]], [[краставица|краставици]], [[праз]], [[тиква]], [[грозје]] и [[вино]], [[овошје]] посебно [[цреша|цреши]], како и [[орев]]и и [[бадем]], [[сено]], тревам се чувале и свињи и пчели. Самите жители, војводи, паши и спахии во Водоча имале вкупно 19 воденици. Забележително големиот број на воденици, што се должел најверојатно на силната вода од [[Водочница|истоимената река]], која тука излегува од клисурестата долина во полето. За сето ова во XIV век во селото Водоча се остварувало приход и се плаќало годишен данок во износ од 13.928 [[акче|акчиња]].<ref name="Турски документи" /> По крајот на [[Балкански војни|Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Кралство СХС]], додека по крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во рамките на [[СФРЈ]]. == Стопанство == Атарот на селото зафаќа простор од 9,3 километри квадратни. На него преовладуваат шумите на површина од 599,4 [[хектар]]и, на обработливото земјиште отпаѓаат 276,4 хектари, а на пасиштата само 21,7 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-шумарска функција. Во него има продавница.<ref name="енциклопедија" /> Претежно занимање на населението е земјоделство. Покрај одгледувањето и производството на градинарски култури и ран зеленчук, селото Водоча е едно од најголемите производители на тутун меѓу струмичките села. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|170 |1953|183 |1961|249 |1971|255 |1981|323 |1991|339 |1994|326 |2002|318 |2021|227 }} Во „[[Етнографија на Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во 1873 година, Водоча се состоела од 40 семејства од кои 73 [[Македонци]].<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref>Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г., Македонски научен институт, София, 1995, стр. 186-187.</ref> Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во 1900, година, Водоча имало 120 жители, сите [[Македонци]].<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref name=":0">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_08.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900. стр. 160.]</ref> Според податоците на секретарот на егзархијата [[Димитар Мишев (публицист)|Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во селото живееле 112 Македонци, од кои 104 егзархисти и 8 патријаршисти (гркомани).<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref name=":1">Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 106-107.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 150 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Во 1961 година, селото броело 249 жители, додека во 1994 година бројот се зголемил на 326 жители, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, селото Водоча броело 318 жители, од кои 316 [[Македонци]] и 2 [[Македонски Срби|Срби]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=24 октомври 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 227 жители, од кои 216 [[Македонци]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]] и 10 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|120|112|170|183|249|255|323|339|326|318|227}} === Родови === Селото Водоча е населено со [[Македонци]] од [[Православие|православна христијанска]] вероисповед. Сите македонски родови од селото се староседелски односно старински, кои уште одамна живееле во ридскиот предел западно и јужно од [[Струмица]], при што нема доселеници од други подалечни краишта, односно можно е да постоеле преместувања во блиските соседни села [[Вељуса]], [[Седларци]], [[Попчево]] и [[Рич]]. Родови или семејства коишто живеат во Водоча се: ''Ќечеви'', ''Стојанови'', ''Маџункови'', ''Ширкови'', ''Илиеви'', ''Ристови'', ''Милеви'', ''Трајкови'', ''Доневи'', ''Котеви'' и ''Вучкови''. <!--=== Иселеништво ===--> == Општествени установи == [[Податотека:Primary school Sando Masev - Vodoča (1).JPG|мини|300п|десно|Поглед на основното училиште]] * [[ПУ „Сандо Масев“ - Водоча|ПУ „Сандо Масев“]] - подрачно основно училиште за ученици од прво до петто одделение во состав на [[ОУ „Сандо Масев“ - Струмица]] * Месна заедница == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Водоча било село во [[Струмичка Каза|Струмичката Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струмица]], која била променета по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било исто така во рамките на [[Општина Струмица]]. Во периодот од 1955 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струмица. Во периодот 1952-1955, селото припаѓалото на Струмичката градска општина, во која покрај селото Водоча, се наоѓале градот Струмица и селата Баница и Градско Балдовци. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1764 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на месната заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 262 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски парламентарни избори (2020)|Македонски парламентарни избори во 2020 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 260 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-|title=Парламентарни избори 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20210305223806/https://rezultati.sec.mk/mk-|archive-date=2021-03-05|accessdate=3 ноември 2020|url-status= dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|401}}</ref> * [[Водочки Цркви]] — средновековен црковен комплекс; * [[Кулите (Водоча)|Кулите]] — тврдина од хеленистичкото, римското и доцноантичкото време; * [[Селиште (Водоча)|Селиште]] — населба од доцноантичкото време и средниот век; и * [[Тиверија (Водоча)|Тиверија]] — населба од римското и доцноантичкотон време и средниот век. ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча|Црква „Св. Леонтиј“]] — главна манастирска црква. ;Манастири * [[Водочки манастир]] — важен средновековен манастир, кој денес е седиште на [[Наум Струмички|митрополитот Струмички г. Наум]] ;Реки<ref name="РекиМак">{{РекиМак|страница=20}}</ref> * [[Водочница]] — река северно од селото. ;Езера * [[Водоча (езеро)|Водоча]] — вештачко езеро над селото. <gallery mode=packed heights=200px> Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча.jpg|Главната манастирска црква „Св. Леонтиј“ Податотека:Водочки манастир 3.jpg|Манастирскиот конак Податотека:Водочки Цркви.jpg|Ископини во комлексот [[Водочки Цркви]] </gallery> <!--== Редовни настани == == Личности == ;Родени во или по потекло од Водоча == Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Vodoča - Strumica.JPG|Влезот на селото Податотека:Воздушен поглед на Водоча 2.jpg|Воздушен поглед на селото Податотека:Село Водоча 04.JPG|Поглед на селото </gallery> == Поврзано == * [[Општина Струмица]] * [[Струмичко Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Vodoča‎}} {{Општина Струмица}} [[Категорија:Водоча| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струмички села]] [[Категорија:Села во Општина Струмица]] ggleckw664ezec0sjc5lnpkpi7i94hg 5649487 5649434 2026-10-24T18:31:17Z Ehrlich91 24281 5649487 wikitext text/x-wiki {{другизначења}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Водоча | слика = Воздушен поглед на Водоча.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Водоча | општина = {{општинскигрб|Општина Струмица}} | регион = {{грб|Југоисточен Регион}} | област = [[Струмичко Поле]] | население = 227 | година = 2021 | поштенски број = 2414 | повикувачки број = 034 | надморска височина = 270 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=26 | lat_sec=57 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=35 | lon_sec=17 | слава = [[Петровден]] | мрежно место = | карта = Водоча во Општина Струмица.svg }} '''Водоча''' — село во [[Општина Струмица]], во областа [[Струмичко Поле]], во околината на градот [[Струмица]]. Селото претставува историски значајна населба, во која се наоѓа [[Водочки манастир|Водочкиот манастир]] со манастирската [[Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча|црква „Св. Леонтиј“]]. Манастирот бил и седиште на [[Струмичка епископија|Струмичката епископија]], којашто првпат била спомената во 1018 година.<ref name="енциклопедија" /> Денес, манастирот е активен женски манастир, а во него се наоѓа резиденцијата на [[Струмичка епархија|митрополитот Струмички]], [[Наум Струмички|г. Наум]]. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Село Водоча 05.JPG|мини|300п|лево|Поглед на селото]] Според една легенда, по [[Беласичка битка|Беласичката битка]] во 1014 година помеѓу византискиот император [[Василиј II]] и македонскиот цар Самоил, кога последниот бил поразен кај планината Беласица, во селото Водоча дошло до ослепување на 14.000 Самоилови војници и поради „вади-очи“, селото го добило името Водоча.<ref name="манастири">{{наведена книга|last=Ќорнаков|first=Димитар|title=Македонски манастири|year=2009|publisher=Матица македонска|location=Скопје|language=македонски|isbn=9989-48-558-5|pages=113–118}}</ref> Сепак, научните толкувања кои се повикуваат и на пишаните историски извори каде се среќава името '''Водица''', сметаат дека името на селото Водоча е изведено од апелативот „вода“ со додавката „-оча“.<ref name="Митева">{{наведена книга|last=Митева|first=Димка|title=Топонимијата на Струмичко|year=1989|publisher=Инситут за македонски јазик „Крсте Мисирков“|location=Скопје|page=31}}</ref> Природните одлики на теренот со големо присуство на вода од истомената река во месноста, како и историските потврди за ослепувањето во познатата [[Беласичка битка]] во овој крај, даваат основа за поткрепа и на двете претпоставки за настанокот и значењето на името на Водоча. == Географија и местоположба == Селото се наоѓа во средишниот дел на подрачјето на [[Општина Струмица]], сместено на околу 5 километри северозападно од градот [[Струмица]]. Поради ова, припаѓа на неговата рурбална зона.<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|last=Панов|first=Митко|publisher=Патрија|year=1998|location=Скопје|page=56|language=македонски|accessdate=24 октомври 2026}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 270 метри.<ref name="енциклопедија" /> Покрај селото поминува [[Регионален пат 2432|регионалниот пат 2432]], кој е обновен и поминува низ селото [[Баница]] и води кон соседното [[Вељуса]]. Селото е сместено во подножјето на планината [[Еленица]], веднаш на отворот на самиот излез на реката [[Водочница]] од клисурестата долина во плодното [[Струмичко Поле]]. Во близина на селото Водоча се наоѓа [[Водоча (езеро)|истоименото]] вештачко езеро. == Историја == Во почетокот на [[9 век]], за време на византискиот цар [[Никифор I]] во Струмичко било населено христијанско население од градот [[Тибериопол]] кој се наоѓал во областа Витинија во [[Мала Азија]]. Според В. Златарски овие малоазиски колонисти подигнале нова населба, на просторот меѓу денешните села [[Баница]] и Водоча, на која и го дале името [[Тивериопол]], а во спомен на својата дотогашна татковина.<ref>М. Пандевски и Г. Стоев-Трнката, Струмица и Струмичко низ историјата, Струмица, 1969</ref> Познатиот [[Водочки манастир]], чијашто манастирска црква посветена на [[Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча|Свети Леонтиј]] имала пет фази на изградба од IV па сè до втората половина на XIV век, е значаен по тоа што во раниот [[Среден век]] (X-XI век) бил седиште на [[Струмичка епископија|Струмичката епископија]], која што пак првпат била спомената во 1018 година во една повелба на познатиот [[Византија|византиски]] цар [[Василиј II]].<ref name="енциклопедија" /> Според подоцнежни записи за селото Водоча се знае од турските пописни дефтери од XVI век, односно од 1570 година кога тоа било чисто христијанско македонско село во кое се наоѓал манастирот Лахрина при што тоа припаѓало во рамки на [[Струмица|Струмичката]] нахија во [[Ќустендилски Санџак|Ќустендилскиот Санџак]].<ref name="Турски документи">{{наведена книга|last=Соколоски|first=Методија|title=Турски документи за историјата на македонскиот народ|volume=V|year=1982|publisher=Архив на Македонија|location=Скопје|pages=80-82}}</ref> Во ова време во селото, запишано како Водица живееле 84 [[Македонци|македонски]] христијански семејства како и 15 неженети кои произведувале 60 товари пченица, 46 товари мешано [[жито]], [[уров]], [[свила]], градинарски култури, [[кромид]], [[краставица|краставици]], [[праз]], [[тиква]], [[грозје]] и [[вино]], [[овошје]] посебно [[цреша|цреши]], како и [[орев]]и и [[бадем]], [[сено]], тревам се чувале и свињи и пчели. Самите жители, војводи, паши и спахии во Водоча имале вкупно 19 воденици. Забележително големиот број на воденици, што се должел најверојатно на силната вода од [[Водочница|истоимената река]], која тука излегува од клисурестата долина во полето. За сето ова во XIV век во селото Водоча се остварувало приход и се плаќало годишен данок во износ од 13.928 [[акче|акчиња]].<ref name="Турски документи" /> По крајот на [[Балкански војни|Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Кралство СХС]], додека по крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во рамките на [[СФРЈ]]. == Стопанство == Атарот на селото зафаќа простор од 9,3 километри квадратни. На него преовладуваат шумите на површина од 599,4 [[хектар]]и, на обработливото земјиште отпаѓаат 276,4 хектари, а на пасиштата само 21,7 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-шумарска функција. Во него има продавница.<ref name="енциклопедија" /> Претежно занимање на населението е земјоделство. Покрај одгледувањето и производството на градинарски култури и ран зеленчук, селото Водоча е едно од најголемите производители на тутун меѓу струмичките села. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|170 |1953|183 |1961|249 |1971|255 |1981|323 |1991|339 |1994|326 |2002|318 |2021|227 }} Во „[[Етнографија на Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ се вели дека во 1873 година, Водоча се состоела од 40 семејства од кои 73 [[Македонци]].<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref>Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г., Македонски научен институт, София, 1995, стр. 186-187.</ref> Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во 1900, година, Водоча имало 120 жители, сите [[Македонци]].<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref name=":0">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_08.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900. стр. 160.]</ref> Според податоците на секретарот на егзархијата [[Димитар Мишев (публицист)|Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во селото живееле 112 Македонци, од кои 104 егзархисти и 8 патријаршисти (гркомани).<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref name=":1">Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 106-107.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 150 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Во 1961 година, селото броело 249 жители, додека во 1994 година бројот се зголемил на 326 жители, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, селото Водоча броело 318 жители, од кои 316 [[Македонци]] и 2 [[Македонски Срби|Срби]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=24 октомври 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 227 жители, од кои 216 [[Македонци]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]] и 10 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|120|112|170|183|249|255|323|339|326|318|227}} === Родови === Селото Водоча е населено со [[Македонци]] од [[Православие|православна христијанска]] вероисповед. Сите македонски родови од селото се староседелски односно старински, кои уште одамна живееле во ридскиот предел западно и јужно од [[Струмица]], при што нема доселеници од други подалечни краишта, односно можно е да постоеле преместувања во блиските соседни села [[Вељуса]], [[Седларци]], [[Попчево]] и [[Рич]]. Родови или семејства коишто живеат во Водоча се: ''Ќечеви'', ''Стојанови'', ''Маџункови'', ''Ширкови'', ''Илиеви'', ''Ристови'', ''Милеви'', ''Трајкови'', ''Доневи'', ''Котеви'' и ''Вучкови''. <!--=== Иселеништво ===--> == Општествени установи == [[Податотека:Primary school Sando Masev - Vodoča (1).JPG|мини|300п|десно|Поглед на основното училиште]] * [[ПУ „Сандо Масев“ - Водоча|ПУ „Сандо Масев“]] - подрачно основно училиште за ученици од прво до петто одделение во состав на [[ОУ „Сандо Масев“ - Струмица]] * Месна заедница == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Водоча било село во [[Струмичка Каза|Струмичката Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струмица]], која била променета по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било исто така во рамките на [[Општина Струмица]]. Во периодот од 1955 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струмица. Во периодот 1952-1955, селото припаѓалото на Струмичката градска општина, во која покрај селото Водоча, се наоѓале градот Струмица и селата Баница и Градско Балдовци. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 1764 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на месната заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 262 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=29 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски парламентарни избори (2020)|Македонски парламентарни избори во 2020 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 260 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-|title=Парламентарни избори 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20210305223806/https://rezultati.sec.mk/mk-|archive-date=2021-03-05|accessdate=3 ноември 2020|url-status= dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|401}}</ref> * [[Водочки Цркви]] — средновековен црковен комплекс; * [[Кулите (Водоча)|Кулите]] — тврдина од хеленистичкото, римското и доцноантичкото време; * [[Селиште (Водоча)|Селиште]] — населба од доцноантичкото време и средниот век; и * [[Тиверија (Водоча)|Тиверија]] — населба од римското и доцноантичкотон време и средниот век. ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча|Црква „Св. Леонтиј“]] — главна манастирска црква. ;Манастири * [[Водочки манастир]] — важен средновековен манастир, кој денес е седиште на [[Наум Струмички|митрополитот Струмички г. Наум]] ;Реки<ref name="РекиМак">{{РекиМак|страница=20}}</ref> * [[Водочница]] — река северно од селото. ;Езера * [[Водоча (езеро)|Водоча]] — вештачко езеро над селото. <gallery mode=packed heights=200px> Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча.jpg|Главната манастирска црква „Св. Леонтиј“ Податотека:Водочки манастир 3.jpg|Манастирскиот конак Податотека:Водочки Цркви.jpg|Ископини во комлексот [[Водочки Цркви]] </gallery> <!--== Редовни настани == == Личности == ;Родени во или по потекло од Водоча == Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Vodoča - Strumica.JPG|Влезот на селото Податотека:Воздушен поглед на Водоча 2.jpg|Воздушен поглед на селото Податотека:Село Водоча 04.JPG|Поглед на селото </gallery> == Поврзано == * [[Општина Струмица]] * [[Струмичко Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Vodoča‎}} {{Општина Струмица}} [[Категорија:Водоча| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струмички села]] [[Категорија:Села во Општина Струмица]] sys0ncg4ra95x7hswmxevhkg3sxzt2p Ветрен 0 9052 5649478 5583104 2026-10-24T18:00:01Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5649478 wikitext text/x-wiki {{Другизначења4|село во Општина Делчево|останати значења|Ветрен (појаснување)}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ветрен | слика = Влез во маало на селото Ветрен.jpg | големина на слика = 300п | опис = Влез во маало на селото | регион = {{грб|Источен Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Делчево}} | област = [[Пијанец]] | население = 80 | година = 2002 | поштенски број = 2320 | повикувачки број = 033 | надморска височина = 910 | lat_dir=N|lat_deg=42|lat_min=00|lat_sec=23 | lon_dir=E|lon_deg=22|lon_min=45|lon_sec=08 | слава = | веб = | карта = Ветрен во Општина Делчево.svg }} '''Ветрен''' — село во [[Општина Делчево]], во областа [[Пијанец]], во околината на градот [[Делчево]]. Северните маала на селото се сместени во [[Ветрен (Ќустендилско)|истоименото село]] во [[Бугарија]], со што тоа претставува единствено населено место кое е поделено меѓу двете земји. == Географија и местоположба == Ветрен се наоѓа во северниот дел на територијата на [[Општина Делчево]] и граница на неговиот атар делумно претставува државната граница со [[Бугарија]]. Селото е планинско и е сместено на надморска височина од 910 метри. Селскиот атар зафаќа површина од 14,8&nbsp;км<sup>2</sup>.<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија: географски, демографски, и аграрни обележја|last=Панов|first=Митко|publisher=Патрија|year=1998|location=Скопје|pages=52|language=македонски}}</ref> == Историја == Во почетокот на [[XX век]], Ветрен било село во Малешевската каза на [[Отоманското Царство]]. Тогаш познато како '''Црквенец'''. Селото било главно седиште на [[Пијанечка Република|Пијанечката Република]]. Само 1 жител на оваа населба е заведен како жртва во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.|accessdate=2024-02-11|archive-date=2024-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225170602/https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|url-status=dead}}</ref> == Стопанство == Селото има мешовита земјоделска функција. Во неговиот атар, обработливото земјиште се простира на површина од 542,7&nbsp;ха, шумите се на површина од 527,8&nbsp;ха, додека на пасишта отпаѓаат 347,4&nbsp;ха.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|466 |1953|515 |1961|464 |1971|310 |1981|248 |1991|170 |1994|169 |2002|114 |2021|80 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Ветрен живееле 96 жители, сите [[Македонци]] христијани.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_33.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“, София, 1900, стр. 229.]</ref> По податоците на секретарот на Бугарската егзархија [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во селото имало 104 жители Македонци.<ref>Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р.140-141.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 400 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_36_40-42_KRIVA_PALANKA_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Според пописот на населението на Македонија од 2002 година, селото има 114 жители, сите Македонци.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=10 јули 2018}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 80 жители, од кои 69 [[Македонци]] и 11 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Во табелата во продолжение е прикажано вкупното население и етничка припадност во Ветрен:<ref>Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население во 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година). Извор: [http://makstat.stat.gov.mk ДЗС] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200203213035/http://makstat.stat.gov.mk/ |date=2020-02-03 }}.</ref> {| class="wikitable" ! Година ! Македонци ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948 | — | — | — | — | '''466''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 514 | 1 | 0 | — | '''515''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 464 | 0 | 0 | — | '''464''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 309 | 1 | 0 | — | '''310''' |- style="text-align:center;" |1981 | 246 | 1 | 1 | — | '''248''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 169 | 1 | 0 | — | '''170''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 167 | 2 | 0 | — | '''169''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 114 | 0 | 0 | — | '''114''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 69 | 0 | 0 | 11 | '''80''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години.</small> == Самоуправа и политика == Селото влегува во составот на [[Општина Делчево]] од 1952 година. Во периодот 1950-1952, селото било дел од општината Киселица во склоп на Делчевската околија. === Избирачко место === Во селото постои избирачко место бр. 0594 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mojotizbor.mk/files/izbiracki-mesta/ie3-delcevo.pdf|title=Изборна единица 3 — Општина Делчево|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=10 јули 2018}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 94 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=25&ps=765|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310112340/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=25&ps=765|archive-date=2022-03-10|dead-url=|accessdate=10 јули 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 86 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Стара куќа во маало на Ветрен.jpg|Стара куќа во селото Податотека:Село Ветрен.jpg|Куќи во селото Податотека:Старо фиќо во Ветрен.jpg|Старо [[Застава 750|фиќо]] во селото </gallery> == Поврзано == * [[Ветрен (Ќустендилско)|Ветрен]] — село во Бугарија == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Vetren, Macedonia}} {{Општина Делчево}} [[Категорија:Ветрен| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Делчевски села]] [[Категорија:Села во Општина Делчево]] suta92h62xudu6nvu4535el3irlvgsp Ѕвегор 0 9058 5649480 5582120 2026-10-24T18:01:24Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5649480 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Ѕвегор | слика = Панорама на Ѕвегор со селските гробишта.jpg | големина на слика = 300п | опис = Панорама на селото | регион = {{грб|Источен Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Делчево}} | област = [[Пијанец]] | население = 685 | година = 2002 | поштенски број = 2320 | повикувачки број = 033 | надморска височина = 680 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=58 | lat_sec=04 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=48 | lon_sec=20 | слава = | мрежно место = | карта = Ѕвегор во Општина Делчево.svg }} '''Ѕвегор''' или '''Звегор''' — село во [[Општина Делчево]], во областа [[Делчевска Котлина|Пијанец]], во околината на градот [[Делчево]]. == Потекло на името == Потеклото на името на селото е од [[старословенски јазик|старословенското]] *''звѧгоръ'', кое произлегува од *''звѧгъ'' во старословенското ''звѧгѫ'' или ''звѧшти'',<ref name="БЕР 620">{{Наведена книга |title= Български етимологичен речник, том 1 (А - З) |last=Георгиев |first=Вл., Ив. Гълъбов, Й. Заимов, Ст. Илчев (съставители) |authorlink= |coauthors= |year=1971 |publisher= Българска академия на науките. Институт за български език. Издателство на Българската академия на науките |location=София |isbn= |pages=620 |url= |accessdate=}}</ref> со значење ''проузведува звук'' или ''крешти'', и додавката ''-ор'' како во ''гов-ор''. Истозначни се [[руски јазик|руските]] зборови ''звягу&#768;&#768;'' и ''звя&#768;гать'', со значење „лае“ или „џавка“; [[украински јазик|украинското]] ''звя&#768;&#768;га'', со значење „шум“; [[белоруски јазик|белоруското]] ''звя&#768;&#768;га'', со значење „побојник“; како и [[литвански јазик|литванските]] зборови ''žve&#768;ngti'' или ''žve&#768;ngiu'', со значење „цивка“, „се кикои“, и ''žva&#768;ngeti'', со значење „ѕвони“, „бучи“. Од исто потекло се и зборовите ''ѕвек'' и ''ѕвон''.<ref name="БЕР 621">{{Наведена книга |title= Български етимологичен речник, том 1 (А - З) |last=Георгиев |first=Вл., Ив. Гълъбов, Й. Заимов, Ст. Илчев (съставители) |authorlink= |coauthors= |year=1971 |publisher= Българска академия на науките. Институт за български език. Издателство на Българската академия на науките |location=София |isbn= |pages=621 |url= |accessdate=}}</ref> == Географија и местоположба == Ѕвегор се наоѓа во источниот дел на територијата на [[Општина Делчево]], на западното подножје на планината [[Влаина]], а неговиот атар се допира со државната граница со [[Бугарија]]. Селото е рамничарско и е сместено на надморска височина од 680 метри. Неговиот атар се простира на површина од 20,3&nbsp;км<sup>2</sup>. Од [[Делчево]] е оддалечено 3,5&nbsp;км.<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија: географски, демографски, и аграрни обележја|last=Панов|first=Митко|publisher=Патрија|year=1998|location=Скопје|pages=133|language=македонски}}</ref> == Историја == Селото се споменува во 1347 година под името „Звегорштица“. Во почетокот на XX век, Ѕвегор било село во Малешевската каза на [[Отоманското Царство]]. Во 1944 година, за ослободување на [[Делчево|Царево Село]], во близина на селото се одржала голема битка, при што учествувале и доброволци од [[Горна Џумаја (општина)|Горноџумајско]].<ref>{{МакЕнц|158|Битката|I}}</ref> Вкупно 2 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.|accessdate=2024-02-11|archive-date=2024-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225170602/https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|url-status=dead}}</ref> == Стопанство == Селото има полјоделско-шумарска функција. Во неговиот атар преовладуваат шумите на површина од 1.036,3&nbsp;ха, додека на обработливо земјиште отпаѓаат 623,4&nbsp;ха, а на пасишта 222,9&nbsp;ха.<ref name="енциклопедија"/> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|1158 |1953|1301 |1961|775 |1971|837 |1981|907 |1991|944 |1994|949 |2002|904 |2021|685 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Ѕвегор живееле 355 жители, од кои 335 [[Македонци муслимани]] и 20 [[Роми]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_33.htm Васил Кънчов. „Македония. Етнография и статистика“, София, 1900, стр. 228.]</ref> По податоците на [[Димитар Гаџанов]], во 1916 година во селото живееле 616 жители, сите [[Македонци]], од кои 563 муслимани и 53 православни, при што православното население се доселило од планинските села на [[Осогово]] за време на [[Прва балканска војна|Првата балканска војна]].<ref>Гаджанов, Димитър Г. Мюсюлманското население в Новоосвободените земи, во: Научна експедиция в Македония и Поморавието 1916, Военноиздателски комплекс „Св. Георги Победоносец“, Университетско издателство „Св. Климент Охридски“, София, 1993, стр. 241.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 900 [[Македонци]] и 150 [[Турци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_36_40-42_KRIVA_PALANKA_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Според пописот на населението на Македонија од 2002 година, селото има 904 жители, од кои 899 [[Македонци]] и 5 [[Турци]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=11 јули 2018}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 685 жители, од кои 604 [[Македонци]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]], 1 [[Македонски Срби|Србин]], 20 останати и 59 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Во табелата во продолжение е прикажано вкупното население и етничка припадност во Ѕвегор:<ref>Население на Република Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по населени места, според пописите на население во 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 1994 и 2002 година (согласно територијалната организација од 1996 година). Извор: [http://makstat.stat.gov.mk ДЗС] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200203213035/http://makstat.stat.gov.mk/ |date=2020-02-03 }}.</ref> {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948 | — | — | — | — | — | — | — | '''1.158''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 356 | 0 | 937 | 1 | 1 | 6 | — | '''1.301''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 717 | 0 | 50 | 0 | 3 | 5 | — | '''775''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 820 | 0 | 12 | 0 | 1 | 4 | — | '''837''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 899 | 0 | 0 | 0 | 3 | 5 | — | '''907''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 941 | 0 | 0 | 0 | 2 | 1 | — | '''944''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 948 | 0 | 0 | 0 | 1 | 0 | — | '''949''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 899 | 0 | 5 | 0 | 0 | 0 | — | '''904''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 604 | 1 | 0 | 0 | 1 | 20 | 59 | '''685''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2002), според податоци од официјалните пописи во соодветните години.</small> Од селото се иселил значителен број на население, а најголемите драстични демографски разлики се случиле во 1950-тите години, кога најголем дел од муслиманското население го напушта селото и се иселува во [[Турција]]. == Општествени установи == * [[ПУ „Ванчо Прке“ - Ѕвегор|Основно училиште „Ванчо Прке“]] до IX одделение<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.delcevo.gov.mk/delcevo-vodic/obrazovanie/2011-10-19-08-12-56/1376--q-q.html|title=ОУ „Ванчо Прке“ - Делчево|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=14 јули 2018}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, подрачно училиште на [[ОУ „Ванчо Прке“ - Делчево]]. Во селото има продавници и угостителски објекти.<ref name="енциклопедија"/> <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Основното училиште во Ѕвегор (3).jpg|Влезот на училиштето Податотека:Основното училиште во Ѕвегор (2).jpg|Поглед на училишето Податотека:Основното училиште во Ѕвегор (1).jpg|Поглед на дел од училиштето </gallery> == Самоуправа и политика == Селото влегува во составот на [[Општина Делчево]] од 1952 година. Во периодот 1950-1952, селото било седиште на истоимената општина во склоп на Делчевската околија. === Избирачко место === Во селото постои избирачко место бр. 0587 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mojotizbor.mk/files/izbiracki-mesta/ie3-delcevo.pdf|title=Изборна единица 3 — Општина Делчево|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=11 јули 2018}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 825 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=25&ps=758|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200905142817/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=25&ps=758|archive-date=2020-09-05|dead-url=|accessdate=11 јули 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 809 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Редовни настани == Селото е познато по празнувањето на христијанските празници [[Илинден]] и Василица. === Ѕвегорска Сурова === {{главна|Ѕвегорска Сурова}} Еден од најстарите народни обичаи во [[Пијанец|пијанечкиот]] крај е обичајот со маски, познат под името „[[Ѕвегорска Сурова|Сурова]]“. == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Црквата во Ѕвегор.jpg|мини|десно|300п|Црквата „Св. Јован Крстител“]] ;Археолошки наоѓалишта * [[Амам (Ѕвегор)|Амам]] — могила од римско време * [[Големо Градиште (Ѕвегор)|Големо Градиште]] — градиште од доцноантичко време * [[Илина Црква (Ѕвегор)|Илина Црква]] — старохристијанска црква * [[Мао Градиште (Ѕвегор)|Мало Градиште]] — градиште од доцноантичко време * [[Петрова Могила (Ѕвегор)|Петрова Могила]] — населба од римско време ;Манастири * [[Ѕвегорски манастир]] — понов манастир, сместен над селото ;Цркви * [[Црква „Св. Јован Крстител“ - Ѕвегор|Црква „Св. Јован Крстител“]] — главна селска црква * [[Црква „Св. Илија“ - Ѕвегор|Црква „Св. Илија“]] — главна црква на Ѕвегорскиот манастир ;Џамии * [[Џамија (Ѕвегор)|Џамија]] — остатоци од минарето на поранешната џамија ;Реки * [[Ѕвегор (река)|Ѕвегор]] — притока на реката Брегалница ;Природна реткост * [[Илин Камен]] — камен за кој се верува дека има исцелителна моќ == Личности == ;Родени во Ѕвегор * [[Иванка Арсова]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]]. * [[Методи Златков]] — македонски изработувач на народни инструменти ;Починати во Ѕвегор * [[Георги Грнчаров]] (1922-1944) — партизан * [[Асен Дерменџиев-Јули]] (1923-1944) — партизан == Галерија == <gallery mode="packed" heights="130px"> Податотека:Панорама на Ѕвегор.jpg|Панорама на селото со селските гробишта Податотека:Дел од селото Ѕвегор (2).jpg|Куќи во селото Податотека:Дел од селото Ѕвегор.jpg|Поглед на дел од селото Податотека:Панорама на Ѕвегор (3).jpg|Панорама на селото Податотека:Разрушено минаре во селото Ѕвегор.jpg|Минарето од поранешната џамија Податотека:Панорама на Ѕвегор (2).jpg|Панорама на селото со селските гробишта </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Dzvegor}} {{Општина Делчево}} [[Категорија:Ѕвегор| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Делчевски села]] [[Категорија:Села во Општина Делчево]] [[Категорија:Македонско-бугарски гранични премини]] 8l351nr09a3rz9z1glosi6x1nsozm7r Очипала 0 9064 5649482 5586271 2026-10-24T18:06:42Z Ehrlich91 24281 /* Самоуправа и политика */ 5649482 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Очипала | слика = Маало на Очипала.jpg | големина на слика = 300п | опис = Маало на селото | регион = {{грб|Источен Регион}} | општина = {{општинскигрб|Општина Делчево}} | област = [[Пијанец]] | население = 73 | година = 2002 | поштенски број = 2320 | повикувачки број = 033 | надморска височина = 600 | lat_dir=N|lat_deg=41|lat_min=59|lat_sec=51 | lon_dir=E|lon_deg=22|lon_min=44|lon_sec=35 | слава = | веб = | карта = Очипала во Општина Делчево.svg }} '''Очипала''', се среќава и како '''Очипале''' или '''Очипаре''' — село во [[Општина Делчево]], во областа [[Осоговија]], во околината на градот [[Делчево]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Маало на Очипала (2).jpg|мини|300п|лево|Куќи во селото]] Очипала се наоѓа во северниот дел на територијата на [[Општина Делчево]], на оддалеченост од околу 5&nbsp;км од [[Делчево]]. Селото е ридско и е сместено на надморска височина од 600 метри. Неговиот атар зафаќа површина од 6,7&nbsp;км<sup>2</sup>.<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија: географски, демографски, и аграрни обележја|last=Панов|first=Митко|publisher=Патрија|year=1998|location=Скопје|pages=226}}</ref> == Историја == Во почетокот на XX век, Очипала било село во Малешевската каза на [[Отоманското Царство]]. Само 1 жител на оваа населба е заведен како жртва во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.|accessdate=2024-02-11|archive-date=2024-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225170602/https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|url-status=dead}}</ref> == Стопанство == Селото има полјоделско-шумарска функција. Во неговиот атар, обработливото земјиште зафаќа површина од 212&nbsp;ха, шумите се на површина од 218&nbsp;ха, а на пасишта отпаѓаат 179&nbsp;ха.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|— |1953|238 |1961|230 |1971|195 |1981|141 |1991|112 |1994|106 |2002|92 |2021|73 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Очипала живееле 10 жители, сите [[Македонци]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_33.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“, София, 1900, стр.229.]</ref> Според пописот на населението на Македонија од 2002 година, селото има 92 жители, сите Македонци.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=11 јули 2018}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 73 жители, од кои 72 [[Македонци]] и 1 лице без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|10|—|—|238|230|195|141|112|106|92|73}} === Родови === Според истражувањата на Бранислав Русиќ во 1953 година, родови во селото: '''Македонски''' * '''Доселеници:''' ''Топчији (6 к.)'' доселени се во 1885 година од селото [[Драмче]]; ''Прдловци (3 к.)'' доселени се во 1910 година од селото [[Бигла]]; ''Малчове (3 к.)'' доселени се во 1911 година од селото [[Бигла]]; ''Мишеве (5 к.)'' доселени се во 1913 година од селото [[Бигла]]; ''Дуовци (4 к.)'' доселени се во 1914 година од селото [[Драмче]]; ''Јовановци (5 к.)'' доселени се во 1914 година од селото [[Киселица (Делчевско)|Киселица]]; ''Мандалевци (2 к.)'' доселени се во 1918 година од селото [[Драмче]].<ref>{{Наведена книга|title=Фонд Русиќ|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher=Архивски фонд на МАНУ к- 3, АЕ, 96/1 в|others=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> == Општествени установи == Во селото има основно училиште до четврто одделение. == Самоуправа и политика == [[Податотека:Поле на Осоговијата.jpg|мини|300п|десно|Околината на селото]] Селото влегува во составот на [[Општина Делчево]] од 1950 година. === Избирачко место === Во селото постои избирачко место бр. 0589 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во објектот на старото училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mojotizbor.mk/files/izbiracki-mesta/ie3-delcevo.pdf|title=Изборна единица 3 — Општина Делчево|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=11 јули 2018}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 82 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=25&ps=760|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607120626/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=25&ps=760|archive-date=2021-06-07|dead-url=|accessdate=11 јули 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 79 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). „Археолошка карта на Република Македонија“. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> * [[Врница (Очипала)|Врница]] — могила од римско време * [[Јурто (Очипала)|Јурто]] — населба од доцноантичко време * [[Пресечен Камен — градиште (Очипала)|Пресечен Камен — градиште]] — градиште од доцноантичко време * [[Топчин Могила (Очипала)|Топчин Могила]] — могила од римско време * [[Чукарче (Очипала)|Чукарче]] — старохристијанска црква и некропола ;Цркви<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://a1on.mk/archives/759805|title=Се гради првата црква во делчевското село Очипала|last=|first=|date=4 јули 2017|work=A1on|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809172306/http://a1on.mk/archives/759805|archive-date=2017-08-09|dead-url=|accessdate=16 јули 2018|url-status=dead}}</ref> * [[Црква „Св. Јован Крстител“ - Очипала|Црква „Св. Јован Крстител“]] — нова црква во изградба == Личности == ;Родени во Очипала * [[Ратко Димитровски]] (р. 1956) — македонски стопанственик и политичар, поранешен градоначалник на Кочани == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Očipala}} {{Општина Делчево}} [[Категорија:Очипала| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Делчевски села]] [[Категорија:Села во Општина Делчево]] iu17a2y5nxlrvk0if3dgos5do685iq1 Шарл Огистен де Кулон 0 11124 5649521 5420488 2026-10-24T21:16:02Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Bcoulomb.png]] со [[File:Balance_de_Charles_Augustin_de_Coulomb.png]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless one 5649521 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = Шарл Огистен де Кулон |image = Charles de Coulomb.png |image_size = 250px |caption = Портрет на Шарл Кулон |birth_date = {{birth date|1736|06|14|df=y}} |birth_place = [[Ангулем]], [[Франција]] |death_date = {{death date and age|1806|08|23|1736|06|14|df=y}} |death_place = [[Париз]], [[Франција]] |nationality = Французин |field = Физика |known_for = [[Кулонов закон]] }} '''Шарл Огистен де Кулон''' ({{langx|fr|Charles-Augustin de Coulomb}} {{роден|14| јуни |1736}}- {{починал на |23| август |1806}}) — [[Франција|француски]] [[физика|физичар]]. Познат е по дефинирањето на почетоците на Кулоновиот закон во 1785 година, според кој може да се утврди квантитативната зависност на силите на меѓусебното дејство на наелектризираните тела, дефинирањето на [[електростатика|електростатичката сила]], и точните испитувања на [[триење]]то, врз основа на кои ги поставил законите на триењето. Во чест на де Кулон, [[Меѓународен систем на мерни единици|SI мерната единица]] за [[електричен полнеж]] е наречена [[кулон]]. == Животопис == Шарл Огистен де Кулон е роден во [[Ангулем]], [[Франција]]. Основното образование го завршил во родното место, потоа се запишал во [[Колеџот на четирите нации]] (''француски: Collège des Quatre-Nations'') во [[Париз]], каде што живеел татко му. Неговите студии се состоеле од [[филозофија]], јазици, [[литература]], [[математика]], [[астрономија]], [[хемија]] и [[ботаника]]. Дипломирал во 1761 година. Следниве дваесет години работел како [[инженер]]. Неговата работа се состоела од фортификација на одредени места, земјена механика и други полиња на инженерство. Во февруари 1764 година бил испратен во [[Мартиник]], [[Западни Инди]], за да ја изгради [[тврдина Бурбон|тврдината Бурбон]]. Во Мартиник останал сè до 1772 година. Кога се вратил во Франција, почнал да работи на применета механика и во 1773 година го презентирал неговиот труд на [[Академијата на науките]] (''француски: Académie des Sciences'') во Париз. Во 1779 година бил испратен во [[Рошвор]], југозападна Франција, заедно со [[Марк–Рене де Монталамбер]] да изгради тврдина во близина на [[Ил-д’Екс]]. За време на неговиот престој во Рошфор Кулон продолжил со неговите истражувања, користејќи ги бродоградилиштата како лаборатории за неговите експерименти. Подоцна бил вработен во [[Ла Рошел]]. Таму за првпат ја воочил инверзната релација меѓу електричните полнежи и квадратот на растојанието ,а потоа и истата релација меѓу магнетните полови. Ова откритие претставува основа за Кулоновиот закон. Во 1781 година се вратил во Париз. Неговата научна кариера заврши во 1789 година, за време на [[Француска револуција|Револуцијата]]. Починал на 23 август 1806 година во Париз. Неговото име е изгравирано на [[Ајфеловата кула]]. == Кулонов Закон == {{Главна статија|Кулонов закон}} Иако Кулон не го дефинирал целосно Кулоновиот Закон, овој закон го носи неговото име бидејќи неговите откритија биле есенцијални за да се дефинира. Кулон открил дека заемното дејство на две наелектризирани честички, која што ги содржи силата F, е еднаква со квадратот на растојанието помеѓу тие две честички. Ова експериментално го докажал со [[торзионата терезија]], што сам ја направил. Силата со која полнежите <math>q_1</math> и <math>q_2</math> дејствуваат меѓу себе се пресметува според следнава формула: <math>{F = k \cdot \frac{|q_1| \cdot |q_2|}{r^2},}</math> Каде што: <math>F</math> е силата со која полнежите дејстуваат меѓу себе; <math>q_1</math> и <math>q_2</math> се електрични полнежи; <math>r</math> e растојанието помеѓу <math>q_1</math> и <math>q_2</math>; <math>k</math> e Кулоновата константа која изнесува <math>k = \frac{1}{4 \pi \varepsilon_0 \varepsilon_r}</math>, каде што диелектричната константа за вакуум изнесува <math>\varepsilon_0</math> = 8,85×10<sup>−12</sup> C<sup>2</sup>m<sup>−2</sup>N<sup>−1</sup>, а релативната електрична константа ε<sub>r</sub> =1. == Торзиона терезија == [[File:Balance de Charles Augustin de Coulomb.png|thumb|Торзиона вага]] Во 1777 година де Кулон ја завршил конструкцијата на торзионата терезија, или торзиона вага. Со торзиона вага се пресметуваат мали количества на електрични полнежи. Апаратот се состои од две метални топки, стаклен цилиндар и цевка. Една од топките е закотвена во цилиндарот од којшто излегува мало парче [[електричен проводник|спроводен материјал]]. Другата топка е заврзана за прачка со [[сребро|сребрен]] конец. Доколку низ топките биде пуштена [[електрична струја]], со помош на спроводниците, апаратот почнува со работа. Ако полнежите се позитивни или негативни, топките ќе се одбиваат. Ако пак полнежите се различни топките ќе се привлекуваат. ==Истражување== Во 1784, неговиот мемоар ''Recherches théoriques et expérimentales sur la force de torsion et sur l'élasticité des fils de metal''<ref>Coulomb (1784) [http://books.google.com/books?id=SS5EAAAAcAAJ&pg=PA229#v=onepage&q&f=false "Recherches théoriques et expérimentales sur la force de torsion et sur l'élasticité des fils de metal,"] ''Histoire de l’Académie Royale des Sciences'', pages 229-269.</ref> (''Теоретско истражување и експериментална торзија и еластичност на металните жици'') бил публициран. Овој мемоар ги содржи резултатите од експериментите на Кулон за торзионалната сила на металните жици. Неговиот заклучок е: :''"... моментот на торзија на жиците од ист метал е пропорционален со торзионалниот агол, четвртата сила на силата од пречникот и инверзната должина на жиците..."'' Во 1785, Кулон ги презентирал неговите први три извештаи за електрична сила и магнетизам: - ''Premier Mémoire sur l’Électricité et le Magnétisme''.<ref>Coulomb (1785a) [http://books.google.com/books?id=by5EAAAAcAAJ&pg=PA569#v=onepage&q&f=false "Premier mémoire sur l’électricité et le magnétisme,"] ''Histoire de l’Académie Royale des Sciences'', pages 569-577.</ref> Во оваа публикација Кулон објаснува како да се конструира електричен баланс и како да се користи торзиона терезија која се заснова на одликите на металот и притоа имајќи торзија пропорционална со торзионалниот агол. Кулон исто така експериментално го утврдил законот кој објаснува како две тела наелектризирани од истиот извор дејствуваат помеѓу себе. На страна 574 тој наведува:<br /><blockquote>''Il résulte donc de ces trois essais, que l'action répulsive que les deux balles électrifées de la même nature d'électricité exercent l'une sur l'autre, suit la raison inverse du carré des distances.''</blockquote><blockquote>Превод: ''...репулзивната сила со која топките меѓусебно си дејствуваат ја следи инверзната пропорција од квадратот на растојанието помеѓу топките...''</blockquote> - ''Second Mémoire sur l’Électricité et le Magnétisme''.<ref>Coulomb (1785b) [http://books.google.com/books?id=by5EAAAAcAAJ&pg=PA578#v=onepage&q&f=false "Second mémoire sur l’électricité et le magnétisme,"] ''Histoire de l’Académie Royale des Sciences'', pages 578-611.</ref> - ''Troisième Mémoire sur l’Électricité et le Magnétisme''.<ref>Coulomb (1785c) [http://books.google.com/books?id=by5EAAAAcAAJ&pg=PA612#v=onepage&q&f=false "Troisième mémoire sur l’électricité et le magnétisme,"] ''Histoire de l’Académie Royale des Sciences'', pages 612-638.</ref> Во наредните години, Кулон публицирал уште четири мемоари: - ''Quatrième Mémoire''<ref>Coulomb (1786) [http://books.google.com/books?id=5hAVAAAAQAAJ&pg=RA1-PA67#v=onepage&q&f=false "Quatrième mémoire sur l’électricité,"] ''Histoire de l’Académie Royale des Sciences'', pages 67-77.</ref> - ''Cinquième Mémoire''<ref>Coulomb (1787) [http://books.google.com/books?id=0uIEAAAAQAAJ&pg=PA421#v=onepage&q&f=false "Cinquième mémoire sur l’électricité,"] ''Histoire de l’Académie Royale des Sciences'', pages 421-467.</ref> - ''Sixième Mémoire''<ref>Coulomb (1788) [http://books.google.com/books?id=my5EAAAAcAAJ&pg=PA619#v=onepage&q&f=false "Sixième mémoire sur l’électricité,"] ''Histoire de l’Académie Royale des Sciences'', pages 617-705.</ref> - ''Septième Mémoire''<ref>Coulomb (1789) [http://books.google.com/books?id=XhEVAAAAQAAJ&pg=PA455#v=onepage&q&f=false "Septième mémoire sur l’électricité et le magnétisme,"] ''Histoire de l’Académie Royale des Sciences'', pages 455-505.</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== [http://cnum.cnam.fr/CGI/fpage.cgi?8CA121-1/3/100/416/79/316 French National Library] Мемориарите на Кулон во PDF формат. {{fr}} {{Епоними на физички константи}} {{Епоними на SI-единици}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кулон, Шарл Огистен де}} [[Категорија:Француски физичари]] [[Категорија:Геотехнички инженери]] [[Категорија:Француски градежни инженери]] [[Категорија:Римокатолички христијани од Франција]] [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Починати во Париз]] ko0d3epmqx7ydsfwjsa8rszeydj1z0s Локов 0 12070 5649475 5618903 2026-10-24T17:56:03Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5649475 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Локов | слика = С.Локов.jpg | големина на слика = 300п | опис = Поглед кон селото од ридот над него, а во позадина се гледа планината [[Караорман]] | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Малесија]] | население = 0 | година = 2002 | поштенски број = 6338 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 1.325 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=21 | lat_sec=57 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=38 | lon_sec=53 | слава = | мрежно место = | карта = Локов во Општина Струга.svg }} '''Локов''' — село во областа [[Малесија]], во [[Општина Струга]], сместено високо на падините на планината [[Караорман]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Поглед на селото Локов (2).jpg|лево|мини|300п|Поглед на селото Локов]] Селото се наоѓа во областа [[Малесија]], во северниот дел на територијата на [[Општина Струга]], на западните падини на планината [[Караорман]], а чиј атар се допира со вештачкото езеро [[Глобочица (езеро)|Глобочица]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=27 октомври 2018|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|page=182}}</ref> Селото е планинско, на надморска височина од 1.325 метри.<ref name="енциклопедија" /> Селото Локов се наоѓа на патот [[Вија Егнација]], наjстарата и наjзначаjната римска сообраќаjница на [[Балкан]]от. Сместен е во центарот на областа Малесија помеѓу градовите [[Струга]] и [[Дебар]] и се простира на [[висорамнина]] од 1.360 метри надморска висина. == Историја == [[Податотека:St. Petka in Lokov (1903).jpg|мини|300п|десно|Изградба на привремена црква „Св. Петка“ во селото по неговото опожарување во 1903 година]] Во текот на [[Втората светска војна]], на [[26 јули]] [[1943]] година, бил создаден малесискиот партизански одред. На [[8 јуни]] [[1944]] година, по извршената реорганизација на [[Прва македонско-косовска ударна бригада|Првата македонско-косовска народноослободителна ударна бригада]] се создала првата Македонска народноослободителна ударна бригада. <!--== Стопанство ==--> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|191 |1953|223 |1961|61 |1971|0 |1981|0 |1991|4 |1994|0 |2002|0 |2021|0 }} Според податоците од 1873 година, селото имало 25 домаќинства и 75 жители мажи.<ref>„Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г.“ Македонски научен институт, София, 1995. стр. 104-105.</ref> Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Локов имало 320 жители.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 253.]</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Локов имало 320 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 162-163.</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. ''Локуф (Локва)'' е претставено како чисто македонско село во Охридската Каза на Битолскиот Санџак со 30 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|30}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 300 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е целосно раселено по 1961 година, кога што броело 61 жител, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Процесот на миграцијата бил најголем во периодот помеѓу [[1945]] и [[1946]] година, кога голем број [[Семејство|семејства]] се иселиле во [[Војводина]], во околината на [[Прилеп]] (во [[Ново Лагово]]) и во градот [[Струга]]. Селото целосно опустело во [[1965]] година, кога со полнењето на вештачкото езеро [[Глобочица (езеро)|Глобочица]] бил потопен единствениот пат кој го поврзувал селото Локов со градовите Струга и [[Дебар]]. Според пописот од 2002 година, во селото Локов немало жители.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=27 октомври 2018}}</ref> Истото било потврдено и на пописот од 2021 година. {{Пописи|320|320|191|223|61|0|0|4|0|0|0}} === Родови === Локов во минатото било чисто македонско православно село, додека денес е целосно раселено. Сите родови во селото биле доселени.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Малесија|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher= Годишен зборник на Филозофскиот факултет на универзитетот во Скопје. Историско-филолошки оддел. кн. 6|others= |year=1953|isbn=|location=|pages=}}</ref> Стари родови на кои не им се знае местото на старина се: ''Шукревци'' (4 к.); ''Петковци'' со ''Неделковци'' и ''Ристовци'' (5 к.) се еден род; ''Митревци'' (1 к.), некој нивен предок бил „војвода“ и побратим со Турците во [[Коџаџик]], па им ја предал тамошната тврдина, поради што народот ги проколнувал да немаат повеќе од 3 куќи; ''Блажевци'' со ''Ѓоргијовци'', ''Танчевци'', ''Близнаковци'' или ''Петревци'', ''Глигуровци'' и иселените ''Милевци'' (13 к.) се еден род; ''Беќаровци'' со ''Димовци'' (4 к.) и ''Јовчевци'' со ''Србиновци'' и ''Блажевци'' (1 к.). Родови доселени со позната старина: ''Стојковци'' (11 к.), доселени се од селото Шипиница во Долен Дебар (денес во Албанија) и Казимоски Љушо (1 к.), [[Роми|Ром]], ковач доселен во 1948 година од селото [[Мислодежда]]. === Иселеништво === Населението на Локов многу се иселувало. Со што денес селото е целосно раселено.<ref name=":0" /> == Општествени установи == [[Податотека:Поранешното училиште во Локов.jpg|мини|300п|десно|Поранешното основно училиште, денес спомен-дом за основањето на [[Прва македонска ударна бригада|Македонската народноослободителна ударна бригада]]]] * Поранешно основно училиште „Наце Николоски“, денес претворено во спомен-дом на [[Прва македонска ударна бригада|Македонската народноослободителна ударна бригада]] == Самоуправа и политика == [[Податотека:Поглед на Локов со главната селска црква.jpg|мини|десно|300п|Поглед на селото со селската црква „Св. Спас“ и крстот]] Во {{римски|19}} век, Локов било село во рамките на [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната [[Општина Луково]]. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Селото припаѓало на некогашната општина Струга во периодот од 1957 до 1965 година, додека во периодот 1955-1957 селото припаѓало на тогашната општина Луково. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Караорман, во која покрај селото Локов, се наоѓале и селата Богојца, Брчево, Глобочица, Збажди, Мислодежда, Поум, Присовјани и ’Ржаново. Во периодот 1950-1952 година, селото Локов било седиште на некогашната општина Локов, во која влегувале селата Буринец, Локов, ’Ржаново и Селци. === Избирачко место === Селото е опфатено во избирачкото место бр. 1892 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во основното училиште во селото [[Присовјани]], а во кое влегуваат населените места [[Буринец]], Локов, Присовјани, [[’Ржаново (Струшко)|’Ржаново]], [[Селци]] и [[Збажди]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=27 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 22 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2214|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922071344/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2214|archive-date=2020-09-22|dead-url=|accessdate=27 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Референдум во Македонија (2018)|референдумот во 2018 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 19 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2229|title=Референдум 2018|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610174853/https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2229|archive-date=2020-06-10|dead-url=|accessdate=27 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Споменикот на НОБ и селската чешма.jpg|мини|300п|Панорама на споменикот од НОБ во селото и селската чешма.]] ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> * [[Закамен (Локов)|Закамен]] — средновековна населба; * [[Красје (Локов)|Красје]] — средновековна населба; и * [[Манастирец (Локов)|Манастирец]] — средновековна сакрален комплекс. ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> * [[Црква „Вознесение Христово“ - Локов (селска)|Црква „Вознесение Христово“]] — главна селска црква; * [[Црква „Вознесение Христово“ - Локов (манастирска)|Црква „Вознесение Христово“]] — манастирска црква осветена на 24 јули 2016 година од [[Митрополит Тимотеј|митрополитот Тимотеј]]; * [[Црква „Св. Петка“ - Локов|Црква „Св. Петка“]] — гробјанска црква; и * [[Црква „Св. Преображение“ - Локов|Црква „Св. Преображение“]] — камен-темелник осветен и поставен на [[19 јули]] [[1994]] година од митрополитот Тимотеј. Позната е по тоа што во неа е забранет влез за жени поради некоја икона. ;Споменици * Споменик во чест на НОБ во самото село * Споменик во чест на НОБ помеѓу селата Локов и [[Буринец]] <gallery mode="packed" heights="150"> Податотека:Црква "Св. Спас".jpg|Поглед на црквата „Св. Спас“ Податотека:Споменик помеѓу селата Буринец и Локов.jpg|Споменик за загинатите борци во НОБ помеѓу селата Локов и Буринец Податотека:Споменик во селото Локов.jpg|Споменик во чест на НОБ во самото село Податотека:Селската црква во Локов.jpg|Главната селска црква „Вознесение Христово“ Податотека:Гробјанска црква во Локов (1).jpg|Гробјанската црква „Св. Петка“ </gallery> <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Родени во или по потекло од Локов * [[Марко Блажески]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва том I, дел I.|author=Јасмина Дамјановска|author2=Ленина Жила|publisher=Државен архив на Република Македонија|author3=Филип Петровски|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> * [[Павле Силјанов Маркоски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва том III, дел I.|author=Јасмина Дамјановска|author2=Ленина Жила|publisher=Државен архив на Република Македонија|author3=Филип Петровски|year=2017|isbn=|location= Скопје|pages=}}</ref> * [[Богдан Блажев Тасев]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел I.|author=Јасмина Дамјановска|author2=Ленина Жила|publisher= Државен архив на Република Македонија|author3=Филип Петровски|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> * [[Атанас Јоноски Трифунов]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":1" /> * [[Верка Блажеска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Љуба Блажеска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Мара Блажеска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] == Култура и спорт == Во селото постои спомен-дом на првата [[Прва македонска ударна бригада|Македонска народноослободителна ударна бригада]]. Спомен-домот е поставен на местото на некогашното основно училиште „Наце Николоски“, кое функционирало од 1945 до [[1962]] година. === Локов како тема во уметноста === * „Локов (1 дел) (Некој работи се трошет на зима)“ — расказ на македонскиот писател [[Ненад Јолдески]] од 2009 година.<ref name="темплум">Ненад Јолдески Wezdensky, ''Штамата на Енхалон (Мемоари)'', Темплум, Скопје, 2009.</ref> * „Локов (2 дел) (Вероника реши да умрит, Фичо да спијат)“ — расказ на македонскиот писател [[Ненад Јолдески]] од 2009 година.<ref name="темплум" /> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="130"> Податотека:С.Локов.jpg|Поглед на селото од црквата „Св. Петка“ Податотека:Околината околу училиштето во Локов.jpg|Околината околу училиштето во Локов Податотека:Поглед на селото Локов (4).jpg|Поглед на селото Податотека:Поглед на селото Локов (3).jpg|Поглед на селото Податотека:Патокази за црквите во селото.jpg|Патокази за црквите Податотека:Стара куќа во Локов.jpg|Стара куќа во селото Податотека:Поглед на селото Локов.jpg|Поглед на селото Податотека:Sv.Preobrazhenie.jpg|[[Црква „Св. Преображение“ - Локов|Црква „Св. Преображение“]] Податотека:Споменик НОБ.jpg|Споменик на НОБ во с.Локов </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Малесија]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Lokov}} * [http://www.emigration.gov.mk/turizam/lokov.htm Роднокрајски записи - Локов] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160310044602/http://www.emigration.gov.mk/turizam/lokov.htm |date=2016-03-10 }} - репортажа за селото {{Општина Струга}} [[Категорија:Локов| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] [[Категорија:Раселени села во Македонија]] s91m87uhcy4syk6ypu062zzojlic0vx 5649476 5649475 2026-10-24T17:57:08Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5649476 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Локов | слика = С.Локов.jpg | големина на слика = 300п | опис = Поглед кон селото од ридот над него, а во позадина се гледа планината [[Караорман]] | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Малесија]] | население = 0 | година = 2002 | поштенски број = 6338 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 1.325 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=21 | lat_sec=57 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=38 | lon_sec=53 | слава = | мрежно место = | карта = Локов во Општина Струга.svg }} '''Локов''' — село во областа [[Малесија]], во [[Општина Струга]], сместено високо на падините на планината [[Караорман]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Поглед на селото Локов (2).jpg|лево|мини|300п|Поглед на селото Локов]] Селото се наоѓа во областа [[Малесија]], во северниот дел на територијата на [[Општина Струга]], на западните падини на планината [[Караорман]], а чиј атар се допира со вештачкото езеро [[Глобочица (езеро)|Глобочица]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=27 октомври 2018|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|page=182}}</ref> Селото е планинско, на надморска височина од 1.325 метри.<ref name="енциклопедија" /> Селото Локов се наоѓа на патот [[Вија Егнација]], наjстарата и наjзначаjната римска сообраќаjница на [[Балкан]]от. Сместен е во центарот на областа Малесија помеѓу градовите [[Струга]] и [[Дебар]] и се простира на [[висорамнина]] од 1.360 метри надморска висина. == Историја == [[Податотека:St. Petka in Lokov (1903).jpg|мини|300п|десно|Изградба на привремена црква „Св. Петка“ во селото по неговото опожарување во 1903 година]] Во текот на [[Втората светска војна]], на [[26 јули]] [[1943]] година, бил создаден малесискиот партизански одред. На [[8 јуни]] [[1944]] година, по извршената реорганизација на [[Прва македонско-косовска ударна бригада|Првата македонско-косовска народноослободителна ударна бригада]] се создала првата Македонска народноослободителна ударна бригада. <!--== Стопанство ==--> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|191 |1953|223 |1961|61 |1971|0 |1981|0 |1991|4 |1994|0 |2002|0 |2021|0 }} Според податоците од 1873 година, селото имало 25 домаќинства и 75 жители мажи.<ref>„Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г.“ Македонски научен институт, София, 1995. стр. 104-105.</ref> Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Локов имало 320 жители.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 253.]</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Локов имало 320 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 162-163.</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. ''Локуф (Локва)'' е претставено како чисто македонско село во Охридската Каза на Битолскиот Санџак со 30 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|30}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 300 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е целосно раселено по 1961 година, кога што броело 61 жител, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Процесот на миграцијата бил најголем во периодот помеѓу [[1945]] и [[1946]] година, кога голем број [[Семејство|семејства]] се иселиле во [[Војводина]], во околината на [[Прилеп]] (во [[Ново Лагово]]) и во градот [[Струга]]. Селото целосно опустело во [[1965]] година, кога со полнењето на вештачкото езеро [[Глобочица (езеро)|Глобочица]] бил потопен единствениот пат кој го поврзувал селото Локов со градовите Струга и [[Дебар]]. Според пописот од 2002 година, во селото Локов немало жители.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=27 октомври 2018}}</ref> Истото било потврдено и на пописот од 2021 година. {{Пописи|320|320|191|223|61|0|0|4|0|0|0}} === Родови === Локов во минатото било чисто македонско православно село, додека денес е целосно раселено. Сите родови во селото биле доселени.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Малесија|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher= Годишен зборник на Филозофскиот факултет на универзитетот во Скопје. Историско-филолошки оддел. кн. 6|others= |year=1953|isbn=|location=|pages=}}</ref> Стари родови на кои не им се знае местото на старина се: ''Шукревци'' (4 к.); ''Петковци'' со ''Неделковци'' и ''Ристовци'' (5 к.) се еден род; ''Митревци'' (1 к.), некој нивен предок бил „војвода“ и побратим со Турците во [[Коџаџик]], па им ја предал тамошната тврдина, поради што народот ги проколнувал да немаат повеќе од 3 куќи; ''Блажевци'' со ''Ѓоргијовци'', ''Танчевци'', ''Близнаковци'' или ''Петревци'', ''Глигуровци'' и иселените ''Милевци'' (13 к.) се еден род; ''Беќаровци'' со ''Димовци'' (4 к.) и ''Јовчевци'' со ''Србиновци'' и ''Блажевци'' (1 к.). Родови доселени со позната старина: ''Стојковци'' (11 к.), доселени се од селото Шипиница во Долен Дебар (денес во Албанија) и Казимоски Љушо (1 к.), [[Роми|Ром]], ковач доселен во 1948 година од селото [[Мислодежда]]. === Иселеништво === Населението на Локов многу се иселувало. Со што денес селото е целосно раселено.<ref name=":0" /> == Општествени установи == [[Податотека:Поранешното училиште во Локов.jpg|мини|300п|десно|Поранешното основно училиште, денес спомен-дом за основањето на [[Прва македонска ударна бригада|Македонската народноослободителна ударна бригада]]]] * Поранешно основно училиште „Наце Николоски“, денес претворено во спомен-дом на [[Прва македонска ударна бригада|Македонската народноослободителна ударна бригада]] == Самоуправа и политика == [[Податотека:Поглед на Локов со главната селска црква.jpg|мини|десно|300п|Поглед на селото со селската црква „Св. Спас“ и крстот]] Во {{римски|19}} век, Локов било село во рамките на [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната [[Општина Луково]]. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Селото припаѓало на некогашната општина Струга во периодот од 1957 до 1965 година, додека во периодот 1955-1957 селото припаѓало на тогашната општина Луково. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Караорман, во која покрај селото Локов, се наоѓале и селата Богојца, Брчево, Глобочица, Збажди, Мислодежда, Поум, Присовјани и ’Ржаново. Во периодот 1950-1952 година, селото Локов било седиште на некогашната општина Локов, во која влегувале селата Буринец, Локов, ’Ржаново и Селци. === Избирачко место === Селото е опфатено во избирачкото место бр. 1892 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во основното училиште во селото [[Присовјани]], а во кое влегуваат населените места [[Буринец]], Локов, Присовјани, [[’Ржаново (Струшко)|’Ржаново]], [[Селци]] и [[Збажди]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=27 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 22 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2214|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922071344/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2214|archive-date=2020-09-22|dead-url=|accessdate=27 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Референдум во Македонија (2018)|референдумот во 2018 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 19 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2229|title=Референдум 2018|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610174853/https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2229|archive-date=2020-06-10|dead-url=|accessdate=27 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Споменикот на НОБ и селската чешма.jpg|мини|300п|Панорама на споменикот од НОБ во селото и селската чешма.]] ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> * [[Закамен (Локов)|Закамен]] — средновековна населба; * [[Красје (Локов)|Красје]] — средновековна населба; и * [[Манастирец (Локов)|Манастирец]] — средновековна сакрален комплекс. ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> * [[Црква „Вознесение Христово“ - Локов (селска)|Црква „Вознесение Христово“]] — главна селска црква; * [[Црква „Вознесение Христово“ - Локов (манастирска)|Црква „Вознесение Христово“]] — манастирска црква осветена на 24 јули 2016 година од [[Митрополит Тимотеј|митрополитот Тимотеј]]; * [[Црква „Св. Петка“ - Локов|Црква „Св. Петка“]] — гробјанска црква; и * [[Црква „Св. Преображение“ - Локов|Црква „Св. Преображение“]] — камен-темелник осветен и поставен на [[19 јули]] [[1994]] година од митрополитот Тимотеј. Позната е по тоа што во неа е забранет влез за жени поради некоја икона. ;Споменици * Споменик во чест на НОБ во самото село * Споменик во чест на НОБ помеѓу селата Локов и [[Буринец]] <gallery mode="packed" heights="150"> Податотека:Црква "Св. Спас".jpg|Поглед на црквата „Св. Спас“ Податотека:Споменик помеѓу селата Буринец и Локов.jpg|Споменик за загинатите борци во НОБ помеѓу селата Локов и Буринец Податотека:Споменик во селото Локов.jpg|Споменик во чест на НОБ во самото село Податотека:Селската црква во Локов.jpg|Главната селска црква „Вознесение Христово“ Податотека:Гробјанска црква во Локов (1).jpg|Гробјанската црква „Св. Петка“ </gallery> <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Родени во или по потекло од Локов * [[Марко Блажески]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва том I, дел I.|author=Јасмина Дамјановска|author2=Ленина Жила|publisher=Државен архив на Република Македонија|author3=Филип Петровски|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> * [[Павле Силјанов Маркоски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва том III, дел I.|author=Јасмина Дамјановска|author2=Ленина Жила|publisher=Државен архив на Република Македонија|author3=Филип Петровски|year=2017|isbn=|location= Скопје|pages=}}</ref> * [[Богдан Блажев Тасев]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел I.|author=Јасмина Дамјановска|author2=Ленина Жила|publisher= Државен архив на Република Македонија|author3=Филип Петровски|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> * [[Атанас Јоноски Трифунов]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":1" /> * [[Верка Блажеска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Љуба Блажеска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Мара Блажеска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] == Култура и спорт == Во селото постои спомен-дом на првата [[Прва македонска ударна бригада|Македонска народноослободителна ударна бригада]]. Спомен-домот е поставен на местото на некогашното основно училиште „Наце Николоски“, кое функционирало од 1945 до [[1962]] година. === Локов како тема во уметноста === * „Локов (1 дел) (Некој работи се трошет на зима)“ — расказ на македонскиот писател [[Ненад Јолдески]] од 2009 година.<ref name="темплум">Ненад Јолдески Wezdensky, ''Штамата на Енхалон (Мемоари)'', Темплум, Скопје, 2009.</ref> * „Локов (2 дел) (Вероника реши да умрит, Фичо да спијат)“ — расказ на македонскиот писател [[Ненад Јолдески]] од 2009 година.<ref name="темплум" /> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="130"> Податотека:С.Локов.jpg|Поглед на селото од црквата „Св. Петка“ Податотека:Околината околу училиштето во Локов.jpg|Околината околу училиштето во Локов Податотека:Поглед на селото Локов (4).jpg|Поглед на селото Податотека:Поглед на селото Локов (3).jpg|Поглед на селото Податотека:Патокази за црквите во селото.jpg|Патокази за црквите Податотека:Стара куќа во Локов.jpg|Стара куќа во селото Податотека:Поглед на селото Локов.jpg|Поглед на селото Податотека:Sv.Preobrazhenie.jpg|[[Црква „Св. Преображение“ - Локов|Црква „Св. Преображение“]] Податотека:Споменик НОБ.jpg|Споменик на НОБ Податотека:Крстот во дворот на црквата во Локов (1).jpg|Крстот во дворот на црквата „Вознесение Христово“ </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Малесија]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Lokov}} * [http://www.emigration.gov.mk/turizam/lokov.htm Роднокрајски записи - Локов] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160310044602/http://www.emigration.gov.mk/turizam/lokov.htm |date=2016-03-10 }} - репортажа за селото {{Општина Струга}} [[Категорија:Локов| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] [[Категорија:Раселени села во Македонија]] dlmsgmwvs3k84a76khcyxd8rhlhz95f 5649477 5649476 2026-10-24T17:57:42Z Ehrlich91 24281 5649477 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Локов | слика = С.Локов.jpg | големина на слика = 300п | опис = Поглед кон селото од ридот над него, а во позадина се гледа планината [[Караорман]] | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Малесија]] | население = 0 | година = 2002 | поштенски број = 6338 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 1.325 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=21 | lat_sec=57 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=38 | lon_sec=53 | слава = | мрежно место = | карта = Локов во Општина Струга.svg }} '''Локов''' — село во областа [[Малесија]], во [[Општина Струга]], сместено високо на падините на планината [[Караорман]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Поглед на селото Локов (2).jpg|лево|мини|300п|Поглед на селото Локов]] Селото се наоѓа во областа [[Малесија]], во северниот дел на територијата на [[Општина Струга]], на западните падини на планината [[Караорман]], а чиј атар се допира со вештачкото езеро [[Глобочица (езеро)|Глобочица]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=27 октомври 2018|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|page=182}}</ref> Селото е планинско, на надморска височина од 1.325 метри.<ref name="енциклопедија" /> Селото Локов се наоѓа на патот [[Вија Егнација]], наjстарата и наjзначаjната римска сообраќаjница на [[Балкан]]от. Сместен е во центарот на областа Малесија помеѓу градовите [[Струга]] и [[Дебар]] и се простира на [[висорамнина]] од 1.360 метри надморска висина. == Историја == [[Податотека:St. Petka in Lokov (1903).jpg|мини|300п|десно|Изградба на привремена црква „Св. Петка“ во селото по неговото опожарување во 1903 година]] Во текот на [[Втората светска војна]], на [[26 јули]] [[1943]] година, бил создаден малесискиот партизански одред. На [[8 јуни]] [[1944]] година, по извршената реорганизација на [[Прва македонско-косовска ударна бригада|Првата македонско-косовска народноослободителна ударна бригада]] се создала првата Македонска народноослободителна ударна бригада. <!--== Стопанство ==--> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|191 |1953|223 |1961|61 |1971|0 |1981|0 |1991|4 |1994|0 |2002|0 |2021|0 }} Според податоците од 1873 година, селото имало 25 домаќинства и 75 жители мажи.<ref>„Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г.“ Македонски научен институт, София, 1995. стр. 104-105.</ref> Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Локов имало 320 жители.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 253.]</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Локов имало 320 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 162-163.</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. ''Локуф (Локва)'' е претставено како чисто македонско село во Охридската Каза на Битолскиот Санџак со 30 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|30}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 300 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е целосно раселено по 1961 година, кога што броело 61 жител, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Процесот на миграцијата бил најголем во периодот помеѓу [[1945]] и [[1946]] година, кога голем број [[Семејство|семејства]] се иселиле во [[Војводина]], во околината на [[Прилеп]] (во [[Ново Лагово]]) и во градот [[Струга]]. Селото целосно опустело во [[1965]] година, кога со полнењето на вештачкото езеро [[Глобочица (езеро)|Глобочица]] бил потопен единствениот пат кој го поврзувал селото Локов со градовите Струга и [[Дебар]]. Според пописот од 2002 година, во селото Локов немало жители.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=27 октомври 2018}}</ref> Истото било потврдено и на пописот од 2021 година. {{Пописи|320|320|191|223|61|0|0|4|0|0|0}} === Родови === Локов во минатото било чисто македонско православно село, додека денес е целосно раселено. Сите родови во селото биле доселени.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Малесија|last=Русиќ|first=Бранислав|publisher= Годишен зборник на Филозофскиот факултет на универзитетот во Скопје. Историско-филолошки оддел. кн. 6|others= |year=1953|isbn=|location=|pages=}}</ref> Стари родови на кои не им се знае местото на старина се: ''Шукревци'' (4 к.); ''Петковци'' со ''Неделковци'' и ''Ристовци'' (5 к.) се еден род; ''Митревци'' (1 к.), некој нивен предок бил „војвода“ и побратим со Турците во [[Коџаџик]], па им ја предал тамошната тврдина, поради што народот ги проколнувал да немаат повеќе од 3 куќи; ''Блажевци'' со ''Ѓоргијовци'', ''Танчевци'', ''Близнаковци'' или ''Петревци'', ''Глигуровци'' и иселените ''Милевци'' (13 к.) се еден род; ''Беќаровци'' со ''Димовци'' (4 к.) и ''Јовчевци'' со ''Србиновци'' и ''Блажевци'' (1 к.). Родови доселени со позната старина: ''Стојковци'' (11 к.), доселени се од селото Шипиница во Долен Дебар (денес во Албанија) и Казимоски Љушо (1 к.), [[Роми|Ром]], ковач доселен во 1948 година од селото [[Мислодежда]]. === Иселеништво === Населението на Локов многу се иселувало. Со што денес селото е целосно раселено.<ref name=":0" /> == Општествени установи == [[Податотека:Поранешното училиште во Локов.jpg|мини|300п|десно|Поранешното основно училиште, денес спомен-дом за основањето на [[Прва македонска ударна бригада|Македонската народноослободителна ударна бригада]]]] * Поранешно основно училиште „Наце Николоски“, денес претворено во спомен-дом на [[Прва македонска ударна бригада|Македонската народноослободителна ударна бригада]] == Самоуправа и политика == [[Податотека:Поглед на Локов со главната селска црква.jpg|мини|десно|300п|Поглед на селото со селската црква „Св. Спас“ и крстот]] Во {{римски|19}} век, Локов било село во рамките на [[Охридска Каза|Охридската Каза]] на [[Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото се наоѓало во некогашната [[Општина Луково]]. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Селото припаѓало на некогашната општина Струга во периодот од 1957 до 1965 година, додека во периодот 1955-1957 селото припаѓало на тогашната општина Луково. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Караорман, во која покрај селото Локов, се наоѓале и селата Богојца, Брчево, Глобочица, Збажди, Мислодежда, Поум, Присовјани и ’Ржаново. Во периодот 1950-1952 година, селото Локов било седиште на некогашната општина Локов, во која влегувале селата Буринец, Локов, ’Ржаново и Селци. === Избирачко место === Селото е опфатено во избирачкото место бр. 1892 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во основното училиште во селото [[Присовјани]], а во кое влегуваат населените места [[Буринец]], Локов, Присовјани, [[’Ржаново (Струшко)|’Ржаново]], [[Селци]] и [[Збажди]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=27 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 22 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2214|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922071344/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2214|archive-date=2020-09-22|dead-url=|accessdate=27 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Референдум во Македонија (2018)|референдумот во 2018 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 19 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2229|title=Референдум 2018|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610174853/https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2229|archive-date=2020-06-10|dead-url=|accessdate=27 октомври 2018|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Споменикот на НОБ и селската чешма.jpg|мини|300п|Панорама на споменикот од НОБ во селото и селската чешма.]] ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> * [[Закамен (Локов)|Закамен]] — средновековна населба; * [[Красје (Локов)|Красје]] — средновековна населба; и * [[Манастирец (Локов)|Манастирец]] — средновековна сакрален комплекс. ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> * [[Црква „Вознесение Христово“ - Локов (селска)|Црква „Вознесение Христово“]] — главна селска црква; * [[Црква „Вознесение Христово“ - Локов (манастирска)|Црква „Вознесение Христово“]] — манастирска црква осветена на 24 јули 2016 година од [[Митрополит Тимотеј|митрополитот Тимотеј]]; * [[Црква „Св. Петка“ - Локов|Црква „Св. Петка“]] — гробјанска црква; и * [[Црква „Св. Преображение“ - Локов|Црква „Св. Преображение“]] — камен-темелник осветен и поставен на [[19 јули]] [[1994]] година од митрополитот Тимотеј. Позната е по тоа што во неа е забранет влез за жени поради некоја икона. ;Споменици * Споменик во чест на НОБ во самото село * Споменик во чест на НОБ помеѓу селата Локов и [[Буринец]] <gallery mode="packed" heights="150"> Податотека:Црква "Св. Спас".jpg|Поглед на црквата „Св. Спас“ Податотека:Споменик помеѓу селата Буринец и Локов.jpg|Споменик за загинатите борци во НОБ помеѓу селата Локов и Буринец Податотека:Споменик во селото Локов.jpg|Споменик во чест на НОБ во самото село Податотека:Sv.Preobrazhenie.jpg|Црквата „Св. Преображение“ Податотека:Селската црква во Локов.jpg|Главната селска црква „Вознесение Христово“ Податотека:Гробјанска црква во Локов (1).jpg|Гробјанската црква „Св. Петка“ </gallery> <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Родени во или по потекло од Локов * [[Марко Блажески]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва том I, дел I.|author=Јасмина Дамјановска|author2=Ленина Жила|publisher=Државен архив на Република Македонија|author3=Филип Петровски|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> * [[Павле Силјанов Маркоски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва том III, дел I.|author=Јасмина Дамјановска|author2=Ленина Жила|publisher=Државен архив на Република Македонија|author3=Филип Петровски|year=2017|isbn=|location= Скопје|pages=}}</ref> * [[Богдан Блажев Тасев]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":1">{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел I.|author=Јасмина Дамјановска|author2=Ленина Жила|publisher= Државен архив на Република Македонија|author3=Филип Петровски|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> * [[Атанас Јоноски Трифунов]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref name=":1" /> * [[Верка Блажеска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Љуба Блажеска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] * [[Мара Блажеска]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] == Култура и спорт == Во селото постои спомен-дом на првата [[Прва македонска ударна бригада|Македонска народноослободителна ударна бригада]]. Спомен-домот е поставен на местото на некогашното основно училиште „Наце Николоски“, кое функционирало од 1945 до [[1962]] година. === Локов како тема во уметноста === * „Локов (1 дел) (Некој работи се трошет на зима)“ — расказ на македонскиот писател [[Ненад Јолдески]] од 2009 година.<ref name="темплум">Ненад Јолдески Wezdensky, ''Штамата на Енхалон (Мемоари)'', Темплум, Скопје, 2009.</ref> * „Локов (2 дел) (Вероника реши да умрит, Фичо да спијат)“ — расказ на македонскиот писател [[Ненад Јолдески]] од 2009 година.<ref name="темплум" /> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="130"> Податотека:С.Локов.jpg|Поглед на селото од црквата „Св. Петка“ Податотека:Околината околу училиштето во Локов.jpg|Околината околу училиштето во Локов Податотека:Поглед на селото Локов (4).jpg|Поглед на селото Податотека:Поглед на селото Локов (3).jpg|Поглед на селото Податотека:Патокази за црквите во селото.jpg|Патокази за црквите Податотека:Стара куќа во Локов.jpg|Стара куќа во селото Податотека:Поглед на селото Локов.jpg|Поглед на селото Податотека:Споменик НОБ.jpg|Споменик на НОБ Податотека:Крстот во дворот на црквата во Локов (1).jpg|Крстот во дворот на црквата „Вознесение Христово“ </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Малесија]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Lokov}} * [http://www.emigration.gov.mk/turizam/lokov.htm Роднокрајски записи - Локов] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160310044602/http://www.emigration.gov.mk/turizam/lokov.htm |date=2016-03-10 }} - репортажа за селото {{Општина Струга}} [[Категорија:Локов| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] [[Категорија:Раселени села во Македонија]] ci0kfdbasb1qo7koqc443iqggvureih Дабиље 0 12109 5649489 5535047 2026-10-24T18:41:35Z Ehrlich91 24281 5649489 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Дабиље | име2 = Дабиле или Дабиља | слика = Воздушен поглед на Дабиље.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Дабиље | општина = {{општинскигрб|Општина Струмица}} | регион = {{грб|Југоисточен Регион}} | област = [[Струмичко Поле]] | население = 1.647 | година = 2021 | поштенски број = 2430 | повикувачки број = 034 | надморска височина = 221 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=26 | lat_sec=34 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=41 | lon_sec=26 | слава = [[Света Троица]] | мрежно место = | карта = Дабиље во Општина Струмица.svg }} '''Дабиље''' (познато и како '''Дабиле''' и '''Дабиља''') — село во [[Општина Струмица]], во областа [[Струмичко Поле]], во околината на градот [[Струмица]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Dabilje - Strumica (1).JPG|мини|300п|лево|Улица во селото]] Ова големо село се наоѓа во средишниот дел на подрачјето на [[Општина Струмица]], односно во рамнинскиот дел на [[Струмичко Поле|Струмичкото Поле]], недалеку од самиот град [[Струмица]]. Поради ова, припаѓа на неговата рурбална зона.<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|last=Панов|first=Митко|publisher=Патрија|year=1998|location=Скопје|page=90|language=македонски|accessdate=24 октомври 2026}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 221 метар.<ref name="енциклопедија" /> Од градот Струмица е оддалечено само 4 километри. Низ селото поминува [[Автопат А4 (Македонија)|државниот пат А4]], кој води до [[Ново Село (Струмичко)|Ново Село]] и границата со [[Бугарија]]. Во близина на селото поминува реката [[Водочница]]. Во есента 2008, како резултат на вложувањата на [[Општина Струмица]], во Дабиље поставена е примарна [[водовод]]на мрежа, но сепак, предлогот жителите на селото да учествуваат со самопридонес при инсталирањето на чешми во домовите е одбиен на [[референдум]]. Како резултат, Дабиље е едно од четирите населени места во Општина Струмица кое сѐ уште нема секундарен [[водовод]]. Населението се снабдува со вода за пиење преку [[артески бунар]]и и пумпи, при што водата има сомнителен квалитет. Селото располага со асфалтирана патна мрежа (улиците не се означени, но добар дел од нив имаат [[тротоар]]и), електрична мрежа и телекомуникациски врски. == Историја == Кон крајот [[XIX век]], кога Македонија била во состав на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]], во селото се бележи револуционерна дејност. Првиот човек кој ги прифатил идеите на [[ВМРО]] во струмичкиот регион бил [[Стојан Ѓорѓиев]] од Дабиле, кој во 1895 година го создал и првиот месен комитет во [[Струмица]]. Во овие краишта бил формиран и дејствувал Огражденскиот окружен македонско-одрински револуционерен комитет. Дабиље се спомнува и во „Спомените“ на [[Михаил Герџиков]]. По крајот на [[Балкански војни|Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Кралство СХС]], додека по крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во рамките на [[СФРЈ]]. == Стопанство == Атарот на селото зафаќа простор од 6,8 километри квадратни. На него преовладува обработливото земјиште на површина од 602,3 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 15,4 хектари, додека шумско земјиште нема.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделска функција. Во минатото во него имало земјоделска задруга, а денес има ветеринарна станица, продавници и угостителски објекти.<ref name="енциклопедија" /> Покрај тоа, во него има земјоделска аптека, трговски објекти (дуќани за брави и огради, мебел, теписи), ковачница, автосервиси и угостителски објекти (ноќен локал - ресторан ''Шабан''). Во Дабиље се врши откуп на [[тутун]] и постојат откупни станици за земјоделски производи. Исто така, значајна фирма во Дабиље е „Напредок Комерц“, која се занимава со производство и промет на ХТЗ-опрема, односно работна облека која се продава на пазарите во Македонија и Европа. Во селото се произведуваат и познатите производи од марката „Мамас“ („MAMA'S“). Некои од културите кои се одгледуваат во Дабиље се: [[индустриска пиперка]], [[лубеница]], [[луцерка]], [[морков]]и, [[компир]]и и друго. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|1163 |1953|1307 |1961|1549 |1971|1671 |1981|1770 |1991|1964 |1994|1962 |2002|1946 |2021|1647 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Дабиље живееле 620 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":0">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_08.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900, стр. 160.]</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Дабиље имало 584 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]] и 8 протестанти.<ref name=":1">Brancoff, D.M. La Macédoine et sa Population Chrétienne, Paris, 1905, pp. 106-107.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 800 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Дабиље припаѓа на групата големи села, со пораст на бројот на населението. Во 1961 година, селото имало 1.549 жители, додека во 1994 година бројот се зголемил на 1.962 жители, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, селото Дабиље броело 1.946 жители, од кои 1.941 [[Македонци|Македонец]] и 5 [[Македонски Срби|Срби]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=24 октомври 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 1.647 жители, од кои 1.509 [[Македонци]], 1 Албанец, 3 Срби, 2 останати и 132 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|620|592|1.163|1.307|1.549|1.671|1.770|1.964|1.962|1.946|1.647}} == Општествени установи == * Месна заедница * [[ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Дабиље|Основно училиште „Св. Кирил и Методиј“]] (деветогодишно) * Амбуланта * Дом на култура == Самоуправа и политика == За време на избори се гласа во месната заедница и во основното училиште. === Избирачко место === Во селото постојат избирачките места бр. 1770 и 1771 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во основното училиште и месната заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=21 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 1.593 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1572|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213184039/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1572|archive-date=2019-12-13|dead-url=|accessdate=21 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски парламентарни избори (2020)|Македонски парламентарни избори во 2020 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 1.611 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://rezultati.sec.mk/mk- |title=Парламентарни избори 2020 |last= |first= |date= |work= |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305223806/https://rezultati.sec.mk/mk- |archive-date=2021-03-05 |dead-url= |accessdate=3 ноември 2020 |url-status=dead }}</ref> == Културни и природни знаменитости == * [[Црква „Св. Троица“ - Дабиле|Црква „Св. Троица“]] * Споменик на [[Ацо Караманов]] * Парк == Личности == ;Родени * [[Стојан Георгиев]] (1870 - 1915) — револуционер, деец на ТМОРО * [[Ниче Василев]] — сликар * [[Миле Барбаровски]] — фолк-пејач * [[Георги Барбаровски]] — новинар ;Поврзани * [[Ока Николов]] — германски фудбалер (потекло од Дабиле) * Катерина Пандева — советник на претседателот на собранието, Трајко Велјановски == Култура и спорт == Во Дабиље функционира деветгодишното основно училиште ''Кирил и Методиј''. Во рамките на училиштето има една паралелка – подготвителна година на основно образование со вкупно 16 ученици и еден воспитувач. Во основното образоние има 13 паралелки со вкупен број на ученици 296 и вкупно наставници 20. Во селото познат е ноќниот локал ''Шабан' и „Пепи“ '. == Надворешни врски == * [http://www.strumica.gov.mk/html/mkd/oi_naseleni_mesta_dabilja.asp Официјално мрежно место на Општина Струмица, населено место Дабиља] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080601180846/http://www.strumica.gov.mk/html/mkd/oi_naseleni_mesta_dabilja.asp |date=2008-06-01 }} == Литература == Панов, Митко: ''Енциклопедија на селата во Република Македонија: географски, демографски, и аграрни обележја.'' Патрија, Скопје, 1998, 90 стр. {{CommonsCat|Dabilje}} == Наводи == {{наводи}} {{Општина Струмица}} [[Категорија:Дабиље| ]] [[Категорија:Струмички села]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Села во Општина Струмица]] 71fqrgmy9jcns6dhrxiww1kyfouptqn 5649491 5649489 2026-10-24T18:50:45Z Ehrlich91 24281 5649491 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Дабиље | име2 = Дабиле или Дабиља | слика = Воздушен поглед на Дабиље.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Дабиље | општина = {{општинскигрб|Општина Струмица}} | регион = {{грб|Југоисточен Регион}} | област = [[Струмичко Поле]] | население = 1.647 | година = 2021 | поштенски број = 2430 | повикувачки број = 034 | надморска височина = 221 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=26 | lat_sec=34 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=41 | lon_sec=26 | слава = [[Света Троица]] | мрежно место = | карта = Дабиље во Општина Струмица.svg }} '''Дабиље''' (познато и како '''Дабиле''' и '''Дабиља''') — село во [[Општина Струмица]], во областа [[Струмичко Поле]], во околината на градот [[Струмица]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Dabilje - Strumica (1).JPG|мини|300п|лево|Улица во селото]] Ова големо село се наоѓа во средишниот дел на подрачјето на [[Општина Струмица]], односно во рамнинскиот дел на [[Струмичко Поле|Струмичкото Поле]], недалеку од самиот град [[Струмица]]. Поради ова, припаѓа на неговата рурбална зона.<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|last=Панов|first=Митко|publisher=Патрија|year=1998|location=Скопје|page=90|language=македонски|accessdate=24 октомври 2026}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 221 метар.<ref name="енциклопедија" /> Од градот Струмица е оддалечено само 4 километри. Низ селото поминува [[Автопат А4 (Македонија)|државниот пат А4]], кој води до [[Ново Село (Струмичко)|Ново Село]] и границата со [[Бугарија]]. Во близина на селото поминува реката [[Водочница]]. Во есента 2008, како резултат на вложувањата на [[Општина Струмица]], во Дабиље поставена е примарна [[водовод]]на мрежа, но сепак, предлогот жителите на селото да учествуваат со самопридонес при инсталирањето на чешми во домовите е одбиен на [[референдум]]. Како резултат, Дабиље е едно од четирите населени места во Општина Струмица кое сѐ уште нема секундарен [[водовод]]. Населението се снабдува со вода за пиење преку [[артески бунар]]и и пумпи, при што водата има сомнителен квалитет. Селото располага со асфалтирана патна мрежа (улиците не се означени, но добар дел од нив имаат [[тротоар]]и), електрична мрежа и телекомуникациски врски. == Историја == Кон крајот [[XIX век]], кога Македонија била во состав на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]], во селото се бележи револуционерна дејност. Првиот човек кој ги прифатил идеите на [[ВМРО]] во струмичкиот регион бил [[Стојан Ѓорѓиев]] од Дабиле, кој во 1895 година го создал и првиот месен комитет во [[Струмица]]. Во овие краишта бил формиран и дејствувал Огражденскиот окружен македонско-одрински револуционерен комитет. Дабиље се спомнува и во „Спомените“ на [[Михаил Герџиков]]. По крајот на [[Балкански војни|Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Кралство СХС]], додека по крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во рамките на [[СФРЈ]]. == Стопанство == Атарот на селото зафаќа простор од 6,8 километри квадратни. На него преовладува обработливото земјиште на површина од 602,3 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 15,4 хектари, додека шумско земјиште нема.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделска функција. Во минатото во него имало земјоделска задруга, а денес има ветеринарна станица, продавници и угостителски објекти.<ref name="енциклопедија" /> Покрај тоа, во него има земјоделска аптека, трговски објекти (дуќани за брави и огради, мебел, теписи), ковачница, автосервиси и угостителски објекти (ноќен локал - ресторан ''Шабан''). Во Дабиље се врши откуп на [[тутун]] и постојат откупни станици за земјоделски производи. Исто така, значајна фирма во Дабиље е „Напредок Комерц“, која се занимава со производство и промет на ХТЗ-опрема, односно работна облека која се продава на пазарите во Македонија и Европа. Во селото се произведуваат и познатите производи од марката „Мамас“ („MAMA'S“). Некои од културите кои се одгледуваат во Дабиље се: [[индустриска пиперка]], [[лубеница]], [[луцерка]], [[морков]]и, [[компир]]и и друго. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|1163 |1953|1307 |1961|1549 |1971|1671 |1981|1770 |1991|1964 |1994|1962 |2002|1946 |2021|1647 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Дабиље живееле 620 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":0">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_08.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900, стр. 160.]</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Дабиље имало 584 [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]] и 8 протестанти.<ref name=":1">Brancoff, D.M. La Macédoine et sa Population Chrétienne, Paris, 1905, pp. 106-107.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 800 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Дабиље припаѓа на групата големи села, со пораст на бројот на населението. Во 1961 година, селото имало 1.549 жители, додека во 1994 година бројот се зголемил на 1.962 жители, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, селото Дабиље броело 1.946 жители, од кои 1.941 [[Македонци|Македонец]] и 5 [[Македонски Срби|Срби]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=24 октомври 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 1.647 жители, од кои 1.509 [[Македонци]], 1 Албанец, 3 Срби, 2 останати и 132 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|620|592|1.163|1.307|1.549|1.671|1.770|1.964|1.962|1.946|1.647}} <!--=== Родови === === Иселеништво ===--> == Општествени установи == * [[ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Дабиље|ОУ „Св. Кирил и Методиј“]] - централно основно училиште за ученици од прво до деветто одделение во состав на [[ОУ „Сандо Масев“ - Струмица]] * Месна заедница * Здравствена амбуланта * Дом на културата * Ветеринарна станица <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Аптека во Дабиље.jpg|Аптека во селото Податотека:ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Дабиље 8.jpg|Основното училиште Податотека:Општествен објект во Дабиље.jpg|Дом на културата Податотека:Пензионерски клуб во Дабиље.jpg|Пензионерски клуб </gallery> == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Дабиље било село во [[Струмичка Каза|Струмичката Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Струмица]], која била променета по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било исто така во рамките на [[Општина Струмица]]. Во периодот од 1962 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струмица. Селото припаѓало на некогашната општина Босилово во периодот од 1955 до 1962 година. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Босилово, во која покрај селото Дабиље, се наоѓале и селата Босилово, Гечерлија, Дрвош, Еднокуќево, Петралинци, Робово, Сарај, Старо Балдевци и Хамзали. Во периодот 1950-1952 постоела Општина Дабиље во која влегувале селата Дабиље и Робово. === Избирачко место === Во селото постојат избирачките места бр. 1770 и 1771 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во основното училиште и месната заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=21 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 1.593 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1572|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213184039/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1572|archive-date=2019-12-13|dead-url=|accessdate=21 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски парламентарни избори (2020)|Македонски парламентарни избори во 2020 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 1.611 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-|title=Парламентарни избори 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20210305223806/https://rezultati.sec.mk/mk-|archive-date=2021-03-05|accessdate=3 ноември 2020|url-status= dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 14.jpg|мини|300п|десно|Воздушен поглед на црквата „Св. Троица]] ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Троица“ - Дабиље|Црква „Св. Троица“]] — главна селска црква. ;Споменици * Споменик на НОБ * Споменик на [[Ацо Караманов]] <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Родени во или по потекло од Дабиље * [[Стојан Георгиев]] (1870-1915) — револуционер, деец на ТМОРО; * [[Ниче Василев]] — сликар; * [[Миле Барбаровски]] — фолк-пејач; и * [[Георги Барбаровски]] — новинар. <!--== Култура и спорт ==--> == Поврзано == * [[Општина Струмица]] * [[Струмичко Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Dabilje}} {{Општина Струмица}} [[Категорија:Дабиље| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струмички села]] [[Категорија:Села во Општина Струмица]] eisvhs61o5yc6csgzwokzfi95h3so2u Водочки манастир 0 16497 5649417 5649258 2026-10-24T14:28:05Z Ehrlich91 24281 5649417 wikitext text/x-wiki {{Infobox monastery | name = Водочки манастир | image = Водочки манастир 3.jpg | caption = Поглед на манастирскиот конак | full = Манастир „Св. Леонтиј“ - Водоча | other_names = | order = [[МПЦ - ОА]] | established = 1018 | disestablished = | abbot = | diocese = [[Струмичка епархија|Струмичка]] | churches = [[Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча|„Св. Леонтиј“]] | founder = | dedication = | people = | location = село [[Водоча]], [[Општина Струмица]], {{МКД}} | coord = {{coord|41|27|3|N|22|35|24|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} | oscoor = | remains = црква, археолошко наоѓалиште, конак, помошни објекти | public_access = да | other_info = }} '''Водочки манастир''' (познат и како '''Манастир „Св. Леонтиј“''') — [[Среден век|средновековен]] манастир во [[Струмичко Поле|струмичко]]то село [[Водоча]], близу [[Струмица]]. Во манастирот се наоѓа седиштето на владиката на [[Струмичка епархија|Струмичката епархија]], [[Наум Струмички|митрополитот г. Наум]], а во него живее и женско монашко сестринство. == Местоположба == Манастирот се наоѓа 5 километри северозападно од градот [[Струмица]],<ref name="манастири">{{наведена книга|last=Ќорнаков|first=Димитар|title=Македонски манастири|year=2009|publisher=Матица македонска|location=Скопје|language=македонски|isbn=9989-48-558-5|pages=113–118}}</ref> сместен на северозападниот раб од селото [[Водоча]], на левиот брег на реката [[Водочница]], во самиот црковен комплекс [[Водочки Цркви]].<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|404}}</ref> == Историја == За подигањето на манастирот не постојат точни историски податоци, но дека да се претпостави дека манастирската [[Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча|црква „Св. Леонтиј“]] потекнува од времето на [[цар Самоил]].<ref name="манастири"/> Манастирот бил седиште на [[Струмичка епархија|струмичките епископи]] и на [[Струмичка епископија|Струмичката епископија]] и за прв пат се споменува во 1018 година по повелбите на [[Василиј II]], време кога било уништено [[Самоилово Царство|Самоиловото Царство]].<ref name="манастири"/> Водочката и [[Банска епископија|Банската епископија]] се споменуваат во еден [[Хиландар|хилендар]]ски акт од 1376 година, кога водочкиот епископ Данил и банскиот епископ Григорие заедно со претставниците на световната власт ги решавале споровите околу границите на хилендарските имоти во околината на Струмица.<ref name="манастири"/> Во XIV век, манастирот претрпел катастрофален пожар, а два пати пострадал и од силен земјотрес - еднаш во XIX век, а потоа при [[Валандовски земјотрес (1931)|Валандовскиот земјотрес]] од 1931 година.<ref name="МПКН">{{Наведена мрежна страница|url=https://monitoring.icomos.org.mk/churches/253/view|title=Св. Леонтиј|work=monitoring.icomos.org.mk |accessdate=2026-10-24}}</ref> == Градби во манастирот == Манастирскиот комплекс е составен од: главната манастирска црква „Свети Леонтиј“, конакот, трпезаријата, како и други помошни објекти. === Црква „Свети Леонтиј“ === {{главна|Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча}} За подигањето на црквата не постојат точни историски податоци, но дека да се претпостави дека потекнува од времето на цар Самоил.<ref name="манастири"/> === Водочки Цркви === {{главна|Водочки Цркви}} Во наоѓалиштето се сочувани три цркви (источна, западна и средна) со три фази на живописување во ентериерите, архитектонски остатоци, придружни објекти и манастирски комплекс, трпезарија, стопански објекти, две бањи и повеќеслојна христијанска некропола, кои потекнуваат од [[7 век]] до [[9 век]]. Подигната е врз урнатините на ранохристијанска базилика, во времето на царот Самоил.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Македонски историски речник|first=Стојан|last=Киселиновски|publisher=ИНИ|year=2000|isbn=9989-624-46-1 |location=Скопје|pages=111}}</ref> Епископската црква (источната) била трикорабна куполна црква. Денес, од нејзе се зачувани олтарната апсида, проскомидијата и ѓаконикот.<ref name=":0"/> Во периодот од 1018 до 1037 година била изградена западната, мала крстовидна куполна црква посветена на Света Богородица Елеуса и Воведение. Во струмичкиот крај во овој период постоеле три цркви на Св. Богородица Милостива (Елеуса) Воведение,<ref name=":0" /> втората во [[Вељуса]] од 1080 година и во [[Струмица]] од {{римски|12}}-{{римски|13}} век. Средната куполна црква на водочкиот комплекс е посветена на Свети Леонтиј, христијански маченик од градот [[Триполи]]. Била подигната на почетокот на {{римски|12}} век и била епископско седиште со сочуван синтронос во олтарната апсида, со нартекс на западната и со отворени тремови на јужната страна. Со подигнувањето на оваа крстообразна куполна црква, западната црква била претворена во нејзина припрата.<ref name=":0" /> == Монашки живот == Денес, во манастирот се одвива активен живот како женски манастир, а истовремено во него се наоѓа и резиденцијата на [[Струмичка епархија|струмичкиот митрополит]] [[Наум Струмички|г. Наум]]. == Галерија == <gallery mode=packed heights=140px> Податотека:Водочки манастир 2.jpg|Влезната порта Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча.jpg|Манастирската црква Податотека:Водочки Цркви.jpg|Ископините [[Водочки Цркви]] </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Vodoča Monastery}} {{КНМ-Струмица}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Водочки манастир| ]] [[Категорија:Водоча]] [[Категорија:Манастири во Македонија]] [[Категорија:Манастири на МПЦ]] [[Категорија:Манастири во Струмичката епархија]] [[Категорија:Манастири во Струмичкото архијерејско намесништво]] jg6ri89apb2g5d85najhbv2cfvp3c6x Баница (појаснување) 0 25054 5649419 5612915 2026-10-24T14:36:11Z Ehrlich91 24281 5649419 wikitext text/x-wiki '''Баница''' може да се однесува на следново: * [[Баница (јадење)]] - вид [[пита]] * [[Баница]] — село во Струмичко; * [[Баница (Леринско)]] — село во Леринско; * [[Баница (Зихненско)]] — село во Зихненско; * [[Баница (Серско)]] — поранешно село во Серско каде загинал [[Гоце Делчев]]; и * [[Баница (Бугарија)]] — село во Бугарија, Врачанска област. == Поврзано == * [[Горна Бањица]] * [[Долна Бањица]] {{појаснување}} ph61mkoehn7tot9qt9xthczrv6t09eo 5649420 5649419 2026-10-24T14:36:58Z Ehrlich91 24281 5649420 wikitext text/x-wiki '''Баница''' може да се однесува на следново: * [[Баница (јадење)]] - вид [[пита]] * [[Баница]] — село во Струмичко; * [[Баница (Леринско)]] — село во Леринско; * [[Баница (Зихненско)]] — село во Зихненско; * [[Баница (Серско)]] — поранешно село во Серско каде загинал [[Гоце Делчев]]; * [[Баница (Костурско)]] — поранешно село во Костурско; и * [[Баница (Бугарија)]] — село во Бугарија, Врачанска област. == Поврзано == * [[Горна Бањица]] * [[Долна Бањица]] {{појаснување}} eo4fcrqdojhwi18lmwso7gvww6pwlib Фредерик Шопен 0 34333 5649565 5647086 2026-10-24T23:33:27Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649565 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |Name = Фредерик Шопен<br /><small>''{{јаз|pl|Fryderyk (Franciszek) Chopin}}''</small><br /><small>''{{јаз|fr|Frédéric (François) Chopin}}''</small> |Img = Chopin, by Wodzinska.JPG |Img_capt = Шопен во 1835 г. |Img_size = |Background = non_performing_personnel |Birth_name = Фредерик Францишек Шопен |Alias = Шопен |Born = {{роден на|1|март|1810}}<br /><small>{{знамеикона|Полска}} [[Желазова Вола]], [[Полска]]</small> |Origin = |Died = {{починал на|17|октомври|1849}}<br /><small>[[Податотека:Flag of France.svg|left|22x20px|Знаме на Франција]] [[Париз]], [[Втора Француска Република|Франција]]</small> |Instrument = |Genre = [[Романтистичка музика|романтизам]] |Occupation = [[композитор]]<br />[[пијанист]]<br />[[музичко образование|наставник]] |Years_active = |Label = |Associated_acts = |URL = |Notable_instruments = }} '''Фредерик Францишек Шопен''' ({{langx|pl|Fryderyk Franciszek Chopin}}, {{langx|fr|Frédéric François Chopin}}; [[1 март]] [[1810]]<ref>Некои извори го посочуваат [[22 февруари]] како датум на раѓање; видете [[Фредерик Шопен#Живот|Живот]] за поподробно.</ref>, [[Желазова Вола]]&nbsp;–&nbsp;[[17 октомври]] [[1849]], [[Париз]]) — [[Полска|полски]]<ref>Kennedy, Michael. ''Oxford Concise Dictionary of Music'', Oxford, 2004, Четврто здание., стр. 141.</ref> [[композитор]] за [[пијано]] од добата на [[романтистичка музика|романтизмот]]. Се смета за еден од најголемите композитори за пијано на сите времиња. Роден е во селото [[Желазова Вола]] во [[Варшавско Војводство|Варшавското Војводство]]. Мајка му била [[Полјаци|Полјачка]], а татко му [[Франција|француски]] [[иселеник]]. Во татковината го сметале за [[чудо од дете]], но тој ја напуштил [[Полска]] на 20-годишна возраст и никогаш повеќе не се вратил. Подоцна во [[Париз]] создал кариера како изведувач, учител и композитор и ја прифатил француската варијанта на неговото име „''Фредерик-Франсоа''“. Од 1837 до 1847 година бил во бурна врска со француската писателка [[Жорж Санд]]. Секогаш бил со нежно и нарушено здравје, па на 39-годишна возраст се разболел од [[туберкулоза]].<ref name="tuberculosis">{{нмс |publisher=Fryderyk Chopin |last=Smolenska-Zielinska |first=Barbara |date= |url=http://www.chopin.pl/biografia/index_en.html |title=Chopin — Biography |accessdate=2006-09-10 |archive-date=2009-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090423044458/http://www.chopin.pl/biografia/index_en.html |url-status=dead }}</ref> Сите Шопенови дела се за [[пијано]] (претежно соло), и се смета дека тие му припаѓаат на врвот на репертоарот за пијано. Иако неговата музика се смета за мошне тешка за свирење, неговиот стил дава нагласок на нијанси и експресивна длабочина, а не само на техничката виртуозност. Тој има измислено некои [[музичка форма|музички форми]] како [[балада (музичка форма)|баладата]],<ref name=scholesballade>Scholes, Percy (1938), The Oxford Companion to Music. Article ''Ballade''.</ref> но неговите најзначајни иновации лежат во рамките на постоечките структури како [[соната за пијано|сонатата за пијано]], [[валцер]]от, [[ноктурно]]то, [[етида]]та, [[импромпту]]то и [[прелудиум]]от. Покрај ова, Шопен бил првиот западен композитор кој го има користено [[Балканска музика|словенскиот фолклор]] во своите композиции; така и до денес неговите [[мазурка|мазурки]] и [[полонеза|полонези]] се камен темелник на полската [[националност|национална]] класична музика. == Животопис == Шопен се родил во [[Желазова Вола]] близу [[Сохачев]] во регионот [[Мазовија]], дел од [[Варшавско Војводство|Варшавското Војводство]]. Татко му бил Миколај (Никола) Шопен, Французин со далечно [[Полска|полско]] потекло од [[Лотарингија]] кој се преселил во Полска во 1787 година. Миколај се оженил за жена од висока класа, но осиромашено семејство, по име Текла Јустина Крзижановска. Според неговото семејство, Шопен е роден на [[1 март]] [[1810]] г. Нема пронајдено [[извод од матична книга на родените]]. На неговата [[крштевање|крштелница]] пак, стои дека е роден на [[22 февруари]] [[1810]] г., но ова најверојатно е грешка на свештеникот. === Детство и младост === [[Податотека:Żelazowa Wola - dworek.jpg|thumb|left|Родната куќа на Шопен во [[Желазова Вола]]]] Во октомври 1810 година, кога Фредерик имал осум месеци, семејството се преселило во [[Варшава]], каде татко му станал учител по [[француски јазик]] во [[училиште]] во [[Саксонски дворец|Саксонскиот дворец]]. Живееле понастрана во рамките на дворецот. Малиот Шопен за првпат почнал да учи пијано кај неговата постара сестра Лудвика, а подоцна таа задача ја презела мајка му. Неговиот талент бил очигледен уште од многу мали нозе, па во Варшава почнале да го сметаат за „вториот [[Волфганг Амадеус Моцарт|Моцарт]]“. На седумгодишна возраст искомпонирал [[полонеза|полонези]] ([[ге-мол]] и [[ха-дур]]), од кои првата била издадена во гравурната печатница на отецот Цибулски, директор на Училиштето за оргулари и еден од малкуте музички издавачи во Полска. [[Податотека:Józef Elsner.PNG|thumb|180px|[[Јозеф Елснер]]]] Чудото кое било Шопен почнало да излегува по варшавските весници, па „малиот Шопен“ станал атракција на приемите по аристократските [[салон (собирање)|салони]]. Почнал да приредува и јавни добротворни концерти. Се вели дека еднаш бил запрашан што мисли дека на публиката најмногу ѝ се допаднало; на тоа седумгодишниот Шопен одговорил: „Мојата јака“. За првпат јавно излегол како пијанист на 8-годишна возраст. Првите професионални часови по пијано ги добил во периодот 1816–1822 од [[Војтжех Адалберт Живни|Војтжех Живни]]. Подоцна Шопен за Живни зборувал со почит и високо мислење, иако самиот тој како дете набргу го надминал учителот. Подоцнежниот развој на Шопеновиот талент бил под надзор на [[Вилхелм Вирфел]]. Часовите кај овој прочуен пијанист и професор на Варшавскиот конзерваториум биле непостојани, но од големо значење за Шопеновите способности на [[орган]], а можеби и пијано. Од 1823 до 1826 година Шопен учел на Варшавскиот лицеј, [[училиште]]то каде предавал татко му. Есента 1826 година, Шопен почнал да студира [[теорија на музиката]], [[генералбас]] и [[музичка композиција|компонирање]] во класата на композиторот [[Јозеф Елснер]] во Варшавскиот конзерваториум. Контактот со него може да датира уште од 1822 година, и сигурно е дека од 1823 година, Шопен почнал да добива формални часови од него. Го завршил тригодишното образование на конзерваториумот во 1829 година. Истата година во Варшава, Шопен присуствувал на изведба на [[Николо Паганини]], а го запознал и германскиот композитор [[Јохан Непомук Хумел]]. Исто така во 1829 година Шопен ја запознал својата прва љубов, студентката по солфеж Констанција Гладковска. Ова го инспирирало композиторот да стави пеење во своите дела. Во август 1829 година, три недели по заминувањето од Варшавскиот конзерваториум, Шопен направил брилијантно деби во [[Виена]]. За неговите две изведби на пијано добил многу пофални критики, заедно со другите кои го критикувале заради малиот тон со кој свирел на пијаното. Во декември 1829 година во Варшава премиерно го извел неговиот [[Концерт за пијано бр. 2 (Шопен)|Концерт за пијано во еф-мол]] во Трговскиот клуб. На [[17 март]] [[1830]] г. го извел и вториот [[Концерт за пијано бр. 1 (Шопен)|пијано концерт во е-мол]] во Националниот театар. На [[2 ноември]] [[1830]] година, Шопен ја напуштил Варшава за да дава концерти во странство, по што никогаш не се вратил во Полска. На крајот на месецот избило [[Ноемвриско востание|Ноемвриското востание]], па неговиот сопатник Титус Војќеховски се вратил во татковината за да учествува. Шопен останал во Виена, измачуван од грижи за неговите љубени, па потоа ги посетил [[Минхен]] и [[Штутгарт]] (каде дознал дека Полска е окупирана од [[Царска Русија|руската]] војска, и дошол во Париз во септември 1831 г. Тој веќе имал искомпонирано повеќе важни дела, меѓу кои двата концерта за пијано и извесни [[Етиди (Шопен)|Етиди]] Оп. 10. === Почеток на независна композиторска кариера === Периодот помеѓу  1829–1831 година за Шопен биле период на неговата прва љубов (пејачката Констанца Гладковска) и првите големи композиторски успеси. Во писмото до неговиот пријател Титус Војчеховски, Шопен ја нарекол Констанца - идеал. Тогаш ги создал Концертите за пијано во Ф-мол, Оп. 21 и е-мол, оп. 11. Во јули 1829 година, веднаш по дипломирањето, Фридерик Шопен и неговите пријатели отишле на патување во Виена. Благодарение на Вилхелм Вирфел, кој го вовел во музичката свет. Има настапувано двапати во Theatre am Kärntnertor; за прв пат ги свирел Варијации во Б-дур, вториот пат покрај Варијациите свирел и ''Rondo à la Krakowiak''.  Двата настапи имаале одличен  успех кај публиката. Дури и критичарите, и покрај резервираноста за неговото свирење, ја препознаа иновативноста во неговите  композиции. Добриот прием на композициите на концертите го олеснил контактот со издавачите: па така во април 1830 година во Австрија, за прв пат во странство, во печатена верзија во издавачката куќа на Тобијас Хаслингер се појави отсвирената Варијации оп. 2. Во јули 1830 година, уметникот поминал една недела во Потурзин, во регионот Челм, со Титус Војчеховски. Можно е тој да го донел во Потурзин првото издание на Варијации во Б-дур, посветено на неговиот пријател, напишано на моцартовска тема од Дон Џовани, „La ci darem la mano“. Тој, исто двократно гостувал во Стара Виеш, каде што свирел на пијано [[Pleyel]] <ref>{{Наведено списание|last=Kuliniak|first=Radosław|last2=Leszczyna|first2=Dorota|last3=Pandura|first3=Mariusz|last4=Ratajczak|first4=Łukasz|date=2018-07-18|title=Wprowadzenie do „Ruchu Filozoficznego”, vol. LXXIV, nr 1|url=http://dx.doi.org/10.12775/rf.2018.001|journal=Ruch Filozoficzny|volume=74|issue=1|pages=7|doi=10.12775/rf.2018.001|issn=0035-9599}}</ref><ref name="dx.doi.org">{{Наведено списание|last=Rzucidło|first=Mateusz|last2=Błotnicki|first2=Michał|last3=Gutkowska|first3=Dorota|last4=Gutkowski|first4=Krzysztof|date=2015|title=Brunatna tkanka tłuszczowa imitująca zmianę rozrostową krezki jelita cienkiego – opis przypadku i przegląd piśmiennictwa|url=http://dx.doi.org/10.15584/medrev.2015.4.9|journal=Medical Review|volume=13|issue=4|pages=413–419|doi=10.15584/medrev.2015.4.9|issn=2450-6761}}</ref> На 2 ноември 1830 година, Шопен заминува од Варшава за Калиш, збогувајќи се со пријателите и колегите од класата по композиција на Варшавскиот конзерваториум, кои во придружба на гитара му ја отпеале ''Роден во Полска земја'', компонирана од Лудвик Адам Дмушевски по мелодијата на Јозеф Елснер<ref>{{Наведена книга|url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.22039|title=Polskie Wydawnictwo Muzyczne|last=Chylińska|first=Teresa|date=2001|publisher=Oxford University Press|series=Oxford Music Online}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/844106237|title=Warszawa Chopinów : warszawskie adresy Chopinów na podstawie źródeł ustalone|last=Mysłakowski|first=Piotr|date=2012|publisher=Narodowy Instytut Fryderyka Chopina|isbn=978-83-61142-80-5|edition=Wyd. 1|location=Warszawa|oclc=844106237}}</ref> Piotr Mysłakowski: ''Warszawa Chopinów''. Warszawa: Narodowy Instytut Fryderyka Chopina, 2012, s. 169–170, 172. <nowiki>ISBN 978-83-61142-80-5</nowiki>. Пред да замине, тој се простил со Констанца Гладковска и ѝ го подарил прстенот, кој таа  го чувала до крајот на животот. Во Калиш, каде што пристигнал на 3 ноември и каде што му се придружил Титус Војчеховски, Шопен ги поминал последните три дена во својата татковина<ref name="dx.doi.org"/>. На 5 ноември 1830 година, Шопен засекогаш ја напуштил Полска: го напуштил Калиш и отпатувал преку Вроцлав до Дрезден. Во Виена, тој ја слушнал каватаната на Росини што ја пеела Констанца и се расплакал. Потоа заминува зо Минхен и на крајот пристигнува во Париз. Попатно, Шопен напишал дневник (познат како „Дневник на Штутгарт“), покажувајќи ја неговата ментална состојба за време на престојот во Штутгарт, каде што бил во очај поради падот на Ноемвриското востание. Тогаш биле создадени првите скици за „Револуционерната етида“ <ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/32783418|title=Chopin : życie i droga twórcza|last=Zieliński|first=Tadeusz A.|date=1993|publisher=Polskie Wydawn. Muzyczne|isbn=83-224-0456-5|edition=Wyd. 1|location=Kraków|oclc=32783418}}</ref>. Делата од овој период се исполнети со драма, која полека почнува да доминира во опусот на композиторот. === '''Години на зрелост''' === Во Париз, на 5 октомври 1831 година<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/1076509088|title=Fryderyk Chopin : a life and times|last=Walker|first=Alan|date=2019|isbn=978-1-250-23482-7|edition=First Picador paperback edition|location=New York|oclc=1076509088}}</ref> Шопен првично се вселил во мал стан на булеварот Поасониер. На 25 февруари 1832 година, во салонот Плејел на улица Кадет 9, тој го одржал првиот од деветнаесетте јавни концерти во Париз (за време на неговите 18 години во Париз).  Организиран од страна на Фридрих Калкбренер, пијанист. Шопен свирел Концерт во е-мол и Варијации во б-дур. По концертот публиката билавчудоневидена, вклучувајќи го и присутниот Франц Лист. Критичарот Франсоа Фетис најавил дека Шопен ќе ја оживее музиката за пијано. Следниот ден, издавачите му испратиле понуди за купување на делата. Шопен почнал да води живот на виртуоз, компонирајќи дела кои брзо станувале модерни во салоните. Тој бил пријател со многу извонредни музичари (Лист, Винченцо Белини, Хектор Берлиоз), бил покануван на приватни настапи не како музичар, туку како гостин, дури и во самиот замокот. Така, тој брзо се преселил во Chaussée d'Antin, модерен кварт во Париз. Пријателите го нарекувале неговиот стан ,Олимп, поради божествената музика што се слушала од таму. Меѓутоа, поради тешката финансиска состојба, Шопен почнал да дава се повеќе часови по пијано. Меѓу другите, ги подучувал:  принцезата Де Ноај, принцезата де Шимај и де Бово, бароницата Ротшилд, грофицата Перуци и Поточка. Меѓу учениците имало и големи таленти, како: Каролина Хартман, Карол Филч и верниот пријател на Шопен, Адолф Гутман. Шопен како учител бил познат по своите високи барања и нервоза. Во периодот 1835–1846 година ја напуштил својата кариера како виртуоз во корист на компонирањето. Тој започнал да се интересира со животот на полските емигранти, одржувајќи блиски контакти со главните полски интелектуалци (Адам Мицкевич, Јулијан Урсин Ниемчевиќ, Кипријан Камил Норвид). Јозеф Бем побарал од него аванс за новото Полско Инженерско Здружение во Париз, кое композиторот го поддржал финансиски <ref>{{Наведено списание|last=Filipiak|first=Krzysztof J.|last2=Kalarus|first2=Zbigniew|date=2014-02-17|title=Polskie Towarzystwo Kardiologiczne w 60-lecie swojego powstania — w hołdzie Ojcom Założycielom|url=http://dx.doi.org/10.5603/kp.2014.0026|journal=Kardiologia Polska|volume=72|issue=2|pages=111–115|doi=10.5603/kp.2014.0026|issn=1897-4279}}</ref>. Шопен, исто така, бил домаќин на неговиот најблизок пријател од детството, Јан Матушински, кој, живеејќи со Фредерик, студирал медицина во Париз (починал од туберкулоза во 1842 година). Често во посета кај Шопен доаѓал добриот пријател, познатиот пијанист и композитор, Џулијан Фонтана. Во 1836 година, прв пат воедно и единствен, се верил со Марија Воџињска,<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Szarmach|first=Marian|date=2018-12-30|title=Zbyt duży to był ciężar jak na moje siły|url=http://dx.doi.org/10.12775/lc.2018.062|journal=Litteraria Copernicana|issue=4(28)/|pages=257|doi=10.12775/lc.2018.062|issn=1899-315X}}</ref> која била талентирана во музиката и сликањето. Грофицата Тереза ​​Воџинска, мајката на Марија, тогаш почнала да го нарекува Шопен свое дете. Во знак на благодарност за подарената композициите од Марија, тој го испраќа валцерот во Ас-дур и некои од неговите познати песни. На крајот, сепак, семејството се спротивставило на врската, верувајќи дека Шопен е премногу болен кандидат за сопруг и веридбата била прекината <ref name=":0"/>. Во 1836 година тој сериозно се разболел од туберкулоза (неодамна се појави мислење, дека причина за смртта на композиторот не е туберкулоза, туку генетска болест со надворешни симптоми многу слични на туберкулоза - цистична фиброза). === Париз === [[Податотека:Chopin zelazowa wola.JPG|мини|десно|270п|Споменикот на Шопен во [[Желазова Вола]], дело на вајарот [[Јозеф Гославски]]]] Во Париз, Шопен бил топло пречекан од истакнатите полски азиланти како и од водечките уметници како [[Хајнрих Хајне]], [[Алфред де Вињи]] и [[Ежен Делакроа]]. Бил запознаен со некои од најважните пијанисти во тоа време како [[Фридрих Калкбренер]], [[Фердинанд Хилер]] и [[Франц Лист]], и станал близок пријател со композиторите [[Хектор Берлиоз]], [[Феликс Менделсон]], [[Шарл-Валантен Алкан]] и [[Винченцо Белини]] (крај кого е погребан на гробиштата [[Пер Лашез]]). Многу од Шопеновите современици веќе со восхит гледале на неговата музика. Меѓу овие бил и [[Роберт Шуман]] кој, во неговата критика на ''Варијации на „Ла чи дарем ла мано“'' (од Моцартовата опера ''[[Сон Џовани]]''), Оп. 2, се изјаснил: „Капи долу господа! Генијалец.“ За време на неговите години во Париз, Шопен учествувал во многу концерти. Програмите ни даваат извесна слика за богатството на парискиот уметнички живот во ова време. Ваков пример е концертот на [[23 март]] [[1833]] г., во кој Шопен, Лист и Хилер свиреле соло изведби на [[Бах]]овиот концерт за три [[чембало|чембала]], како и концертот на [[3 март]] [[1838]] г., каде Шопен, Алкан, Алкановиот учител Пјер Жозеф Цимерман и Шопеновиот ученик Адолф Гутман го свиреле Алкановиот аранжман за осум раце на [[Бетовен]]овата [[Симфонија бр. 7 (Бетовен)|7<sup>ма</sup> симфонија]]. Зел учество и во компонирањето на [[Хексамерон (композиција)|Хексамерон]] (1837), бидејќи шестата (и последна) варијација на Белиниева тема е негова. Еден истакнат англиски аматер го има опишано неговото среќавање со Шопен во еден салон: {{cquote|Замислете си нежен човек од огромна префинетост на израз и манир, како седи на пијано и свири без нишање на телото и скоро без движење на рацете, зависејќи сосема од неговата тесна женствена рака и витки прсти. Широките [[арпеџо|арпеџи]] во левата рака, одржувани во постојан тонски тек од строгото [[легато]] и префинетата и постојана употреба на [[гласен педал|гласниот педал]], обликуваа хармонична потструктура за извонредно поетичното [[кантабиле]]. Неговото деликатно [[динамика (музика)|пијанисимо]], сепроменливите модификации на тонот и темпото (''[[темпо рубато]]'') имаа неопишлив ефект. Дури и во енергичните делови тој навистина ретко преминуваше [[динамика (музика)|мецофорте]].}} Од Париз Шопен извршил разни посети и турнеи. Во 1834, со Хилер го посетил Рајнскиот музички фестивал во [[Ахен]] организиран од [[Фердинанд Рис]]. Тука Шопен и Хилер се сретнале со Менделсон, и тројцата продолжиле во посета на [[Диселдорф]], [[Кобленц]] и [[Келн]], уживајќи во дружбата, учејќи и свирејќи заедно. Во 1835 година Шопен се договорил да се сретне со семејството во [[Карлсбад]]. Додека бил таму се запознал со грофот Франц фон Тун-Хохенштајн, чии ќерки ги подучувал во Париз. Грофот ги поканил Шопен и неговите родители во неговиот семеен замок на [[Елба]] во [[Дечин]]. Потоа Шопен ги испратил родителите во Варшава; потоа никогаш повеќе не ги видел. Се вратил во Париз преку [[Дрезден]], каде престојувал неколку недели, а потоа отишол во [[Лајпциг]] каде се сретнал со Менделсон, Шуман и [[Клара Вик]]. Меѓутоа по патот за назад имал тежок бронхитичен напад, толку сериозен, што некои полски весници пишувале дека умрел. Во [[1836]] година Шопен се свршил за седумнаесетгодишната Полјачка Марија Воѕињска, чија мајка инсистирала на тоа ова да остане во тајност. Следната година свршувачката била отповикана од нејзиното семејство. === Жорж Санд === [[Податотека:Eugène Ferdinand Victor Delacroix 043.jpg|thumb|150px|left|Шопен од [[Ежен Делакроа]] (1838 г.)]] [[Податотека:Die junge George Sand.jpg|thumb|180px|[[Жорж Санд|Санд]] во 1838 г.]] Во 1836 година, на забавата кај грофицата [[Марија д'Аго]], љубовницата на [[Франц Лист]], Шопен се запознал со Амандина-Аурора-Лусил Дипен, баронесата Дидеван, попозната под нејзиниот [[псевдоним]], [[Жорж Санд]]. Таа била француска писателка романтичарка позната по своите бројни љубовни врски со [[Проспер Мериме]], [[Алфред де Мисе]] (1833–34), нејзиниот секретар Александар Мансо (1849–65) и други, меѓу нив можеби и глумицата [[Марија Дорвал]]. Отпрвин Шопен ја сметал за неатрактивна, па напишал во писмо до семејството: „Нешто кај неа ми е одвратно“. Меѓутоа [[Жорж Санд|Санд]], во 1837 година, во извонредно писмо до нејзиниот пријател грофот Војќех Грзимала, расправала дали да му дозволи на Шопен да си продолжи со свршеницата или самата да ја напушти моменталната љубовна врска и да продолжи со него. Санд имала силни чувства за Шопен и била упорна сѐ додека врската не успеала. Забележителен дел од нивното заедничко време била мизерната зима во [[Мајорка]] (1838–1839), каде имале проблеми со наоѓање на пристојно сместување и завршиле во живописниот, но студен манастир [[Валдемоса]]. Шопен имал проблеми и со донесување на неговото пијано „[[Игнац Плејел#Пијана „Плејел“|Плејел]]“. Пристигнало од Париз по долго чекање, па заглавило на шпанската граница каде барале да се плати голема [[царина]]. Шопен го користел малку повеќе од три недели; остатокот од времето морал да компонира на расклатено најмено пијано за да ги заврши неговите [[Прелудиуми (Шопен)|''Прелудиуми'']] (Оп. 28). Таа зима лошото време имала така катастрофални последици по Шопеновото здравје и неговата хронична дробна состојба, што морал да пребега прво во [[Барселона]], па во [[Марсеј]]. Иако здравјето му се подобрило, тој никогаш сосема не оздравел од ова. Тој се жалел од докторите во Мајорка со неговата постојана луцидност: „Првиот ми рече дека ќе умрам; вториот рече дека веќе сум ги издишал последните здивови, а пак третиот ми рече дека веќе сум мртов“. Ги провел летата од 1839 до 1843 година на [[Жорж Санд|Сандовиот]] имот во [[Ноан-Вик|Ноан]]. Во овие мирни, но продуктивни денови Шопен искомпонирал многу дела. Во овој период спаѓа и неговата величествена [[Полонеза во ес-дур]], Оп.53, поднасловена како „''Херојска''“, која сѐ уште е едно од најславните негови дела. Кога се вратил во Париз во 1839 се запознал со пијанистот и композитор [[Игнац Мошелес]]. Во 1845 година, здравјето уште повеќе му се нарушило, и со тоа настанал и сериозен проблем во односот со [[Жорж Санд]]. Ова се влошило уште повеќе во 1846 година со проблемите со ќерката на Санд, Соланж и младиот вајар Жан-Батист Огист Клезенже. Таа година Санд го издала своето дело ''Лукреција Флоријани'', чии главни ликови — богата глумица и принц со лошо здравје — може да се протолкуваат како Санд и Шопен; расказот бил неповолен за Шопен. Во 1847 година семејните проблеми ѝ ставиле крај на десетгодишната врска помеѓу Санд и Шопен. === '''Последниот период од животот''' === Откако се разделил со Жорж Санд, Шопен паднал во длабок очај, што секако ја забрзало неговата смрт. По заминувањето од Нохант повеќе не искомпонирал ниедно значајно дело, само неколку минијатури. По избувнувањето на револуцијата во Париз во 1848 година, Шопен заминува за Англија и Шкотска на патување кое целосно го истоштило. На 16 ноември 1848 година, во Guildhall во Лондон тој го одржѓа неговиот последен јавен концерт. Организатор и спонзор на престојот била неговата ученичка, Шкотланѓанката Џејн Стирлинг, позната како „вдовицата на Шопен“. Жена која му пружила љубов на композиторот, дури и му понудила брак. Сепак, тој се чувствувал премногу болен и не и возвратил на нејзините чувства. Од писмата на Шопен дознаваме дека нежноста и заштитноста на Џејн го вознемирувале и му оделе на нерви. === Смрт === [[Податотека:Chopin1849opt02.jpg|thumb|125px|Шопен во 1849 г.]] Во 1848 година Шопен го одржал својот последен концерт во Париз, и ги посетил [[Англија]] и [[Шкотска]] со неговата ученичка и обожавателка Џејн Стирлинг. Дошле до [[Лондон]] во ноември, и иако успеал да приреди концерти и салонски изведби, Шопен бил многу болен. Се вратил во Париз, каде во 1849 година бил оневозможен да предава и изведува. Сестра му, која го подучувала на пијано, го негувала во станот на ''[[Плас Вандом]] 12''. Во ситните часови на 17 октомври Шопен починал. Изутрина Клезенже ја направил неговата [[посмртна маска]] и калапи од рацете. Пред погребот му била исполнета смртната желба да му го извадат срцето пред закоп (се плашел да не биде погребан жив) и да го испратат во урна на сестра му во [[Варшава]]. Таму и денес е вѕидано во [[Црква на св. Крст, Варшава|Црквата на св. Крст]] во реонот ''[[Краковско Предместие]]'', под натписот од ''[[Евангелије според Матеј|Матеј]] VI:21'': „зашто каде е твоето богатство, таму ќе биде и твоето срце“. Шопен побарал на погребот да му се пее [[Реквием (Моцарт)|Моцартовиот ''Реквием'']]. ''Реквием'' има големи делови за женски гласови [[Црква на Магдалена|Црквата на Магдалена]] никогаш не дозволувала женски хористи. Погребот се одложил за речиси две недели, кога црквата попуштила, па дозволила женски хористи да пеат зад црна [[кулиса]]. Погребот се одржал на [[30 октомври]] [[1849]] г., на кој присуствувале речиси илјада луѓе. На него биле исвирени и Шопеновите прелудиуми бр. 4 во e-мол и бр. 6 во ха-мол. По негова желба бил погребан на гробиштата [[Пер Лашез]]. Крај гробот бил отсвирен неговиот ''Погребен марш'' од сонатата Оп. 35 во, во инструментација на [[Наполеон Анри Ребер]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dobrowolski.com/joeandpam/famouspols/chopin-bio.html |title=архивски примерок |accessdate=2007-09-13 |archive-date=2009-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205063232/http://www.dobrowolski.com/joeandpam/famouspols/chopin-bio.html |url-status=dead }}</ref> Подоцна некои од неговите пријатели од Полска дошле во Париз со ќуп од нивната земја, за композиторот да лежи под полска почва. Шопеновиот гроб привлекува бројни посетители кои секогаш оставаат многу цвеќиња дури и среде зима. == Срцето на Шопен == Последната желба на Шопен била, да се извади неговото срце и да биде испратено во Варшава <ref name=":1"/>. Обдукцијата била направена ден по неговата смрт од страна на хирургот Жан Крувејлје во Медицинскиот институт во Париз <ref name=":1"/>. Сепак протоколот од обдукцијата не е зачуван <ref name=":1">{{Наведена книга|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781351307369-12|title=Gazeta Wyborcza at 10|last=Michnik|first=Adam|date=2018-04-27|publisher=Routledge|isbn=978-1-351-30736-9|pages=91–102}}</ref>.  Садот со срцето на композиторот потопен во алкохол (најверојатно во коњак или шпирт) <ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/805386966|title=Tajemnice Chopina|last=Solińska|first=Ewa|date=cop. 2012|publisher=Oficyna Wydawnicza "Rytm"|isbn=978-83-7399-516-1|edition=Wyd. 2|location=Warszawa|oclc=805386966}}</ref> бил тајно пренесен во Полска во јануари 1850 година од  страна на неговата постара сестра Лудвика Једжејевичова. Во Варшава извесно време го чувала во нејзиниот стан сместен во станбена куќа на ул. Подвејл <ref name=":1"/>. Подоцна (точниот датум не е познат) срцето им било доверено на свештениците во црквата на Светиот Крст, која била парохиска црква на семејството Шопен <ref name=":1"/>. Најпрвин се чувал во долната црква. Во 1880 година срцето било ставено во левиот столб на главниот наос на храмот <ref name=":1"/>. Има епитаф дизајниран од Леонард Маркони на бела мермерна плоча од Карара. На таблата има натпис „за Фридерик Шопен, од неговите сонародници”. Над него, цитат од Евангелието на св. Матеј: „Каде е твоето богатство, таму ќе биде и твоето срце”. [[Епитаф]]от бил финансиран со средствата од хуманитарниот концерт организиран од композиторот Владислав Желењски, претседател на Музичкото друштво во Варшава. Плочата била откриена на 5 март 1880 година <ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/28154890|title=Warszawskie pomniki|last=Głębocki|first=Wiesław|date=1990|publisher=Wydawn. PTTK "Kraj"|isbn=83-02-04130-0|edition=Wyd. 1|location=Warszawa|oclc=28154890}}</ref>. За време на Варшавското востание, во близина на црквата се воделе борби. Капеланот на германската војска, пасторот Шулц, ги убедил свештениците да им ја предадат урната на Германците за да го заштитат од уништување. На 9 септември 1944 година, Германците му ја предале урната со срце на епископот Антони Шлаговски, документирајќи го настанот за пропагандни цели<ref name=":1"/>. Урната со срцето на Шопен била пренесена во [[Милановек]]. Била поставена на клавирот во салонот-капела. На 17 октомври 1945 година, на годишнината од смртта на Шопен, парохискиот свештеник на Св. Крст во Варшава, о. Леополд Петрзик, композиторот проф. Болеслав Војтович и музикологот Бронислав Сидов ја однеле урната во Желазова Вола. Таму меѓу другите биле пречекани од претставници на највисоките државни органи на чело со Болеслав Биерут <ref name=":2">{{Наведено списание|last=Pietrzak|first=Michał|date=2019-12-31|title=W. Julian Korab-Karpowicz, Harmonia społeczna: Czyli zasady szczęśliwego społeczeństwa, Biblioteka Myśli Współczesnej, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, 2017, ss. 234.|url=http://dx.doi.org/10.12775/dp.2019.006|journal=Dialogi Polityczne|issue=26|pages=81|doi=10.12775/dp.2019.006|issn=1730-8003}}</ref>. Урната била поставена на [[пиедестал]] наспроти портретот на композиторот. По говорот, Болеслав Биерут ја предал урната на градоначалникот на Варшава, Станислав Толвињски<ref name=":2"/>. Откако Хенрик Штомпка отсвирил ноктурно, две мазурки и полонез, урната со срцето ја презеле претставници на младината<ref name=":3"/>. На пат кон Св. Крст, автомобилот застанал на аголот кај Вола, каде во 1830 година Фредерик Шопен бил испратен од Варшава<ref name=":3"/>. По свечената миса во разрушениот храм, пред да се положи урната, проповедта ја одржал Хиероним Фајхт <ref name=":3">{{Наведено списание|last=Pietrzak|first=Michał|date=2019-12-31|title=W. Julian Korab-Karpowicz, Harmonia społeczna: Czyli zasady szczęśliwego społeczeństwa, Biblioteka Myśli Współczesnej, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, 2017, ss. 234.|url=http://dx.doi.org/10.12775/dp.2019.006|journal=Dialogi Polityczne|issue=26|pages=81|doi=10.12775/dp.2019.006|issn=1730-8003}}</ref>. Вечерта тој ден, во зградата „Рома“ на ул. Новогродска 49, се одржала свечена академија на која биле изведувани делата на Шопен<ref name=":3"/>. Во 2014 година тим од научници предводен од проф. д-р хаб. Михал Вит, раководител на Одделот за молекуларна и клиничка генетика на Институтот за генетика на Полската академија на науките во Познањ, направил анализа на резултатите од испитувањето на срцето на композиторот, што открило дека директната причина на неговата смрт била перикардитис (воспаление на срцевата обвивка) како сериозна последица на [[туберкулоза]]<ref>{{Наведено списание|last=Bondos|first=Ilona|date=2017-07-31|title=DŁUGOŚĆ RELACJI KLIENTA Z USŁUGODAWCĄ A PODATNOŚĆ NA SUGESTIE WYBORU KANAŁU. WYNIKI BADAŃ W ZAKRESIE USŁUG TELEKOMUNIKACYJNYCH|url=http://dx.doi.org/10.33141/po.2017.07.04|journal=Przegląd Organizacji|pages=25–31|doi=10.33141/po.2017.07.04|issn=2545-2622}}</ref>. == Идеологија и политички преференции == Шопен цел живот бил голем верник, католик. Не бил многу побожен, бидејќи верата ја сметал за интимна работа. Но го знаел [[Свето писмо|Светото писмо]] напамет и можел да го цитира<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/717176176|title=Fryderyk Chopin : środowisko społeczne - osobowość - światopogląd - założenia twórcze|last=Jadacki|first=Jacek Juliusz|last2=Uniwersytet Warszawski|last3=Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina|date=2010|isbn=978-83-7507-087-3|location=Warszawa|oclc=717176176}}</ref>. Пред својата смрт, тој се исповедал и ги благословувал присутните, молејќи го Бога за милост кон нив<ref name=":5"/>. Шопен останал умерен конзервативец по општествените прашања<ref name=":5"/>. Здодевни му биле егалитарните теории, бил противник на социјализмот и без двоумење ги осудувал милениаризмичките општествени утопии <ref name=":5"/>. Не го ценел либерализмот и имал монархистички  тенденции. Тој самиот тврдел дека „Ги сакам карлистите, а ги мразам филипистите“<ref name=":5"/>. Чувствувал неволност, па дури и презир кон аристократските и плутократските салони, особено француските <ref name=":5">{{Наведено списание|date=2016-01-01|editor-last=Brożek|editor-first=Anna|editor2-last=Jadacki|editor2-first=Jacek|title=Knowledge, Language and Silence|url=http://dx.doi.org/10.1163/9789004312678|doi=10.1163/9789004312678}}</ref>. Шопен се сметал себеси за Полјак и ја сметал Полска за своја матична земја; бил емотивно врзан за Мазовија<ref name=":5"/>. Тој немал никаква антипатија кон другите народи, иако понекогаш знаел да се однесува со аверзија кон, на пример, [[Англичани]]те или [[Евреи]]те<ref name=":5"/>; особено ги сакал и ги ценел Чесите <ref name=":5"/>. Не бил поддржувач на востанија, кои ги сметал за осудени на неуспех. Поради тоа и се заладиле неговите односи со Мохнацки. Сепак, тешко го доживеал падот на востанијата од 1830–1831 и 1848 година<ref name=":5"/>. == Музика == [[Податотека:Pillar containing Chopin's heart.JPG|thumb|160px|left|Столб во кој е вѕидано Шопеновото срце, во [[варшава|варшавската]] [[Црква на св. Крст, Варшава|Црква на св. Крст]]]] [[Податотека:Chopin's Grave in Paris.jpg|thumb|160px|Шопеновиот гроб на гробиштата [[Пер Лашез]] во Париз]] Шопеновата музика за пијано е комбинација од уникатен ритмички осет (особено со употребата на [[темпо рубато|рубато]]), честа употреба на [[хроматизам]] и [[контрапункт]]. Оваа мешавина дава особено нежен звук во [[мелодија]]та и [[хармонија]]та, кои сепак имаат за подлога интересни хармониски техники. Тој го зел новиот салонски жанр [[ноктурно]] измислен од ирскиот композитор [[Џон Филд]], и го разработил до нови длабочини на софистикација. Само три од 21 ноктурно биле издадени по неговата смрт во 1849 година, наспроти неговата волја.<ref>''Писмо од 12 декември 1853 година од Камил Плејел со Шопеновата сестра, Луиза Једрзејевич'', споменато во '''Chopin — Nocturnes''', со белешка од Евалд Цимерман, зима 1979/1980, издадено од G. Henle Verlag (ISM N M-2018-0185-8).</ref> Тој исто така ги обдарил популарните танцови форми како полската [[мазурка]] и валцерот, [[Виенски валцер|Виенскиот валцер]], со поширок дијапазон на мелодија и израз. Шопен бил првиот кој компонирал [[балада (музичка форма)|балади]]<ref name=scholesballade/> и [[скерцо|скерца]] како поединечни дела. Исто така го зел примерот на Баховите [[прелудиум (музика)|прелудиуми]] и [[фуга|фуги]], претворајќи го жанрот во своите ''прелудиуми''. Неколку од Шопеновите дела се денес мошне познати — вакви примери се ''[[Етида Оп. 10, бр. 12 (Шопен)|Револуционерна етида]]'' (Оп.&nbsp;10,&nbsp;бр.&nbsp;12), ''[[Минутен валцер]]'' (Оп.&nbsp;64,&nbsp;бр.&nbsp;1), и третиот став од сонатата поднасловена како ''[[Соната за пијано бр. 2 (Шопен)|Погребен марш]]'' (Оп.&nbsp;35), која често се користи како архетипична претстава за тага. (Треба да се спомене дека самиот Шопен никогаш не им давал наслови на делата, туку само жанр и број, така оставајќи му ги сите потенцијални вонмузички асоцијации на слушателот. Експресивните и атмосферски наслови по кои денес знаеме многу негови дела се сите измислени од некој друг) ''Револуционерна етида'' не била искомпонирана заради неуспешното востание во Полска против Русија; тоа е временска коинциденција. ''Погребниот марш'' пак бил искомпониран пред остатокот од сонатата во која се содржи, но точната прилика не се знае; изгледа дека не бил инспириран од некоја конкретна психолошка состојба.<ref>Kornel Michałowski, Grove</ref> Други мелодии пак, биле понатаму искористени како основа за популарни песни, како на пример бавниот дел од ''[[Фантазија-импромпту]]'' (Оп.&nbsp;постх.&nbsp;66) и првиот дел од Етида Оп.&nbsp;10&nbsp;бр.&nbsp;3. Овие дела често се засноваат на интензивниот и персонализиран хроматизам, како и од мелодиската крива сродна на оперите во Шопеновото време — оперите на [[Џоакино Росини]], [[Гаетано Доницети]], и особено на Белини. Шопен со помош на пијаното ја пресоздавал грациозноста на пејачкиот глас, а постојано зборувал и пишувал за пејачи. Шопеновиот стил и неговите дарби станале сѐ повеќе влијателни. [[Роберт Шуман]] бил неверојатно голем обожавател на Шопеновата музика— иако ова чувство не било возвратено — и тој земал мелодии од Шопен, па дури и именувал едно дело од неговата [[свита (музика)|свита]] ''[[Карневал (Шуман)|Карневал]]'' по Шопен. [[Франц Лист]] пак, уште еден голем обожавател и личен пријател на Шопен, често транскрибирал Шопенови полски песни за пијано. Шопен ги изведувал своите дела во концертни сали, но почесто во поинтимна салонска атмосфера со пријатели. Но само подоцна, кога здравјето сериозно му се нарушило, Шопен сосема се откажал од јавни настапи. Исто така влијателни станале и неговите технички иновации. Неговите [[Прелудиуми (Шопен)|прелудиуми]] (Оп. 28) и [[Етиди (Шопен)|етиди]] (Оп. 10 и 25) набргу станале стандардни дела, и инспирација за Листовите ''[[Трансцендентални етиди]]'' и Шумановите ''[[Симфониски етиди]]''. [[Александар Скрјабин]] исто така претрпел големо влијание од Шопен; на пример, неговите 24 Прелудиуми, Оп. 11 се инспирирани од Шопеновиот Оп. 28. Меѓу најголемите изведувачи на Шопеновата музика се вбројуваат: [[Владимир де Пахман]], [[Раул Пуњо]], [[Ингнациј Јан Падеревски]], [[Мориц Розентал]], [[Сергеј Рахманинов]], [[Алфред Корто]], [[Игнац Фридман]], [[Раул Кочалски]], [[Артур Рубинштајн]], [[Мјечислав Хоршовски]], [[Клаудио Аро]], [[Владо Перлемутер]], [[Свјатослав Рихтер]], [[Владимир Хоровиц]], [[Дину Липати]], [[Владимир Ашкенази]], [[Марта Аргерич]], [[Маурицио Полини]], [[Мурај Пераија]], [[Кристјан Цимерман]], [[Евгениј Кисин]], [[Симон Трпчески]]. Рубинштајн се искажал за Шопен и универзалноста на неговата музика вака: {{cquote|Шопен бил универзално препознатлив гениј. Неговата музика освојува најразновидна публика. Кога првите Шопенови ноти прозвучуваат низ салата, имаме среќни воздишки на препознавање. Ширум сиот свет мажи и жени ја знаат неговата музика. Ја обожаваат. Трогнати се од неа. Сепак ова не е „романтистичка музика“ во [[бајрон]]овска смисла. Не раскажува приказни и не слика сцени. Таа е експресивна и лична, но сепак е чиста уметност. Дури и во ова апстрактно атомско време каде што чувствата не се во мода, Шопен продолжува да живее. Неговата музика е универзалниот јазик на меѓучовечкото општење. Кога го свирам Шопен им зборувам директно на срцата на луѓето!}} === Стил === [[Податотека:Chopin denkmal wwa.jpeg|thumb|right|275px|Статуа на Шопен во [[Варшава|варшавскиот]] [[Лазјенковски парк]]]] Иако Шопен живеел во првата половина на XIX век, тој бил образован во традицијата на [[Бетовен]], [[Јозеф Хајдн|Хајдн]], [[Моцарт]] и [[Муцио Клементи|Клементи]]; тој дури ја користел Клементиевата метода за подучување на пијано. Претрпел влијание и од [[Јохан Непомук Хумел|Хумеловиот]] развој во виртуозната, но сепак моцартовска, пијанистичка техника. Еден од неговите ученици, [[Фридерика Мулер]] во нејзиниот дневник за Шопеновиот изведбен стил напишала: {{cquote|Неговата изведба секогаш беше благородна и прекрасна; тоновите му пееја, било во полно „[[Форте (динамика)|форте]]“ или најмеко „[[Динамика (музика)|пијано]]“. Со неизмерна макотрпност се трудеше да ги научи учениците на изведбениот стил „[[легато]]“, „[[кантабиле]]“. Најострата негова критика беше: „Не знае како да сврзе две ноти“. Исто така бараше најстрого внимавање на ритам. Мразеше секава флегматичност и влечкање, погрешно поставени „[[рубато|рубата]]“, како и претерани „[[ритардандо|ритарданда]]“... и токму тука луѓето прават такви ужасни грешки при изведба на неговите дела.}} Шопеновите полонези ја довеле таа музичка форма до ниво повисоко отколку што кој било можел да си замисли дека таа може да стигне. Низата од седум полонези издадени за време на неговиот живот (други девет се издадени посмртно), започнувајќи со парот Оп. 26, поставил сосема нов стандард за компонирање и изведба на музика. Ова било вкоренето во Шопеновата страст за компонирање и издавање на полска музика — по повторниот пад во рацете на Русија. Полонезата во а-дур Оп. 40 бр. 1, „Воена“ и полонезата во [[ас-дур]] Оп. 53, „Херојска“, се вбројуваат меѓу неговите најсакани и најизведувани дела. === Романтизам === Шопен имал индиферентен став за најголемиот дел од неговите современици, иако имал доста пријатели од [[Романтизам|романтистите]] во музиката, книжевноста и ликовната уметност (многу од нив преку Жорж Санд). Меѓутоа многумина сметаат дека Шопеновата музика го претставува врвот на романтистичкиот стил.<ref>Видете на пр. [[Чарлс Розен]], ''The Romantic Generation'', глави 5-7, Harvard University Press 1995. ISBN 978-0-674-77933-4</ref> Релативната класична чистина и дискретност на неговата музика, со малку екстравагантен егзибиционизам, делумно сведочи за неговата длабока почит кон [[Бах]] и [[Моцарт]]. Шопен никогаш не навлегувал во експлицитно „сценоотсликување“ во музиката, нити пак користел програмски наслови, дури и лутејќи им се на издавачите што ги именувале делата како што ги знаеме денес. == Улога на творештвото на Шопен == === Во полската култура === Шопен сè уште се смета за најголем полски композитор, но улогата на неговата музика - иако речиси сите полски композитори се осврнуваа на неа во многу генерации што доаѓаат - дефинитивно ја надмина самата музика. Патриотското значење на неговите дела го препознаваат не само Полјаците. Во 1836 година, Роберт Шуман во „Neue Zeitschrift für Musik“ напишал: ''Да знаеше моќниот, деспотски монарх од север како му се заканува опасен непријател во делата на Шопен, во едноставните мелодии на неговите мазурки, ќе ја забранеше оваа музика. Делата на Шопен се оружје скриено во цвеќиња''<ref>{{Наведено списание|last=Ferfoglia|first=Susi|date=2016-11-20|title=Wprowadzenie do projektu „Muzyka w katedrze na Wawelu w epoce średniowiecza”|url=http://dx.doi.org/10.15633/pms.1854|journal=Pro Musica Sacra|volume=14|issue=0|pages=211|doi=10.15633/pms.1854|issn=2391-6729}}</ref>''.'' Неговите дела, особено полонезите и мазурките, биле третирани како синоним за полскост, именувани и користени со посебно патриотско значење. Игнаси Јан Падеревски на стогодишнината од раѓањето на Шопен кажал: ''Забранети ни беа Словацки, Красињски, Мицкевич. Шопен не ни е забранет. И сепак  во делата на Шопен се крие сè, што ни е забрането: жарени наметки, појаси со златни букви, патетични руби, краковските улици, аристоркатскиот звук на сабја, наше парче памучни ленти, болка на ранети гради,'' ''бунт на окованиот дух, надгробни крстови,'' ''крајпатни селски цркви,'' ''молитви на тажни срца,'' ''ропска болка, копнеж кон слобода, проклетство на тираните и радосна песна на победите..'' Шопен останува еден од најпознатите Полјаци во светот до ден-денес. === Во европската музика === Уникатната хармонија на Шопен имала големо влијание врз [[Рихард Вагнер]], а неговите минијатури дополнително ги инспирираа [[Роберт Шуман]] и [[Франц Лист]]. Пред сè, всушност тој бил првиот извонреден творец на т.н. национални училишта за романтична музика. Примерот на Шопен го охрабрил [[Едвард Григ]] да направи слична употреба на норвешкиот фолклор. Композиторите на „големата петорка“ од Русија со голем ентузијазам се изразувале за музиката на Шопен, во Франција тој бил пример за композитори како [[Габриел Фауре]], [[Клод Дебиси]] и [[Морис Равел]], па дури и младиот Оливие Месијаен, а во Русија - [[Александар Скрјабин]] и [[Сергеј Рахманинов]]... Според германскиот музиколог Алфред Ајнштајн, влијанието на Шопен било исклучително: ''Тој имаше следбеници не само во Варшава, туку и од север кон југ, од Осло до Палермо, од исток кон запад, од Санкт Петербург до Париз. Како што ниту еден композитор на симфониска музика од деветнаесеттиот век не можел да не  го забележи Бетовен, ниту еден композитор на музика за пијано по 1830 година не можел да го прескокне Шопен.'' <ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/750977176|title=Muzyka w epoce romantyzmu|last=Jarociński|first=Stefan|last2=Jarocińska|first2=Michalina|date=2009|publisher=Polskie Wydawnictwo Muzyczne|isbn=978-83-224-0232-0|edition=Wyd. 4|location=Kraków|oclc=750977176}}</ref> == Дела == {{Главна|Список на композиции од Фредерик Шопен}} Сите Шопенови дела се за [[пијано]], соло или со придружба. Главно се за соло пијано, но има и неколку за пијано [[музички ансамбл|ансамбли]] со инструменти, меѓу кои второ пијано, [[виолина]], [[виолончело]], глас и оркестар. Денес зачувани се над 230 Шопенови дела. Разните ракописи и дела од раното детство не се пронајдени. == Споменици == Пред [[Втората светска војна]], во горниот дел на [[Варшава|варшавскиот]] [[Лазјенковски парк]]. При основата на статуата во летните неделни попладниња се одржуваат бесплатни пијано [[рецитал]]и на Шопеновите композиции. Стилизираното [[дрво (растение)|дрво]] над Шопеновата фигура е во облик на неговата [[рака]] и прсти. Секои пет години во [[Варшава]] се одржува [[Меѓународен Шопенов пијанистички натпревар|Меѓународниот Шопенов пијанистички натпревар]]; повремено се доделува и наградата ''Grand prix du disque de F. Chopin'' за истакнати снимки на Шопенови дела, ремастерирани или нови. Во негова чест, во [[Скопје]] е именувана улицата „Фредерик Шопен“. Во 2010 година во Општина Кисела Вода бил отворен парк Шопен каде поставена е и биста на овој музички великан. Секоја година овде се организира културна манифестација „Ден на музиката на Фредерик Шопен“, настан со кој се одбележува годишнина од смртта на големиот композитор. == Снимки == [[Податотека:Шопен на марка-200 годишнина.jpg|мини|десно|Марка на [[Македонска пошта]] по повод 200-годишнината од раѓањето на Фредерик Шопен (ФДЦ 10б/2010, 8 јуни 2010)]] {{multi-listen start}} {{multi-listen item|filename=Chopin - Mazurka D major Op.33 no. 2 (or 3) played by Lubka Kolessa.oga |title=Опус 33, бр. 2: Мазурка бр. 23, во де-дур|description=Лубка Колеса|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Chopin-Berceuse.ogg|title=Опус 57: Приспиванка|description=Вероника ван дер Кнап|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Muriel-Nguyen-Xuan-Chopin-valse-opus64-1.ogg|title=Опус 64, бр. 1: Минутен валцер|description=Муриел Нгујен Хуан|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Chopin Liszt Zyczenie (The Maiden's Wish) Brian E Young.ogg|title=Опус 74/1|description=Желба|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Chopin, Frederic - Cello Sonata Gmin, op. 65, 1st movement (John Michel, cello).ogg|title=Виолончелска соната, Опус 65, Став 1|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=Chopin,_Frederic_-_Cello_Sonata_Gmin,_op._65,_2nd_movement_(John_Michel,_cello).ogg|title=Виолончелска соната, Опус 65, Став 2|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen item|filename=CELLO_LIVE_PERFORMANCES_JOHN_MICHEL-Chopin_Cello_Sonata_Op_65_3rd_mvt.ogg|title=Виолончелска соната, Опус 65, Став 3|description=|format=[[Ogg]]}} {{multi-listen end}} == Поврзано == * [[Список на композиции од Фредерик Шопен]] * [[Ламберски дом]] == Наводи == {{наводи}} == Литература == * ''Selected Correspondence of Fryderyk Chopin''. Собрал и прибележал: B. E. Sydow. Превел и уредил: Arthur Hedley. London, Toronto 1962 * ''Chopin's Letters''. Собрал: Henryk Opieński. Превел: E.L. Voynich. New York 1973 * George Marek R. и Maria Gordon-Smith,'' Chopin. A biography''. Harper & Row, New York, San Francisco, London 1978 * {{nl}} {{наведена книга |last=Bastet |first=Frédéric L. |year=1997 |title=Helse liefde: Biografisch essay over Marie d'Agoult, Frédéric Chopin, Franz Liszt, George Sand | location=Amsterdam| publisher=Querido |isbn=90-214-5157-3 }} * Eigeldinger, Jean-Jacques, "Chopin vu par ses élèves", Едиц. A LA BACONNIERE * Michałowski, Kornel/Samson, Jim: "Chopin, Fryderyk Franciszek", Grove Music Online, едиц. L. Macy (Пристапено на [[31 октомври]] [[2006]]), [http://www.grovemusic.com (членски пристап)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080516041031/http://www.grovemusic.com/ |date=2008-05-16 }} * {{наведена книга |last=Samson |first=Jim |year=1996 |title=Chopin |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=0-19-816495-5 }} * {{наведена книга |last=Siepmann |first=Jeremy |year=1995 |title=Chopin: The Reluctant Romantic |location=London |publisher=Victor Gollancz |isbn=0-575-05692-4 }} * {{de}} {{наведена книга |last=Wuest |first=Hans Werner |year=2001 |title=Frédéric Chopin, Briefe und Zeitzeugnisse |location=Cologne |isbn=3-8311-0066-7 }} == Надворешни врски == {{рв|Frédéric Chopin}} * [https://web.archive.org/web/20080420052623/http://www.chopinmusic.net/ ''Chopin Music''] - мреж. место и форум за Шопеновата музика, вклучувајќи и снимки, партитури и галерии на слики. {{Нормативна контрола}} {{Романтизам}} {{Избрана}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Шопен, Фредерик}} [[Категорија:Фредерик Шопен| ]] [[Категорија:Полски композитори]] [[Категорија:Полски пијанисти]] [[Категорија:Романтистички композитори]] [[Категорија:Погребани на гробиштата „Пер Лашез“]] [[Категорија:Починати од туберкулоза]] [[Категорија:Починати во Париз]] gejp05tyzzki3ml42rgxbrav679g1t2 Халид бин Абдулазиз 0 34885 5649573 5625798 2026-10-25T01:10:06Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649573 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty|monarch |name = Халид |native name = {{lang|ar|خالد بن عبد العزيز آل سعود}} |image = King Khalid 1978-2.jpg |succession = [[Крал на Саудиска Арабија]] |reign = 25 март 1975 – 13 јуни 1982 |coronation = 25 март 1975 |cor-type = |predecessor = [[Фејсал бин Абдулазиз|Фејсал]] |successor = [[Фахд бин Абдулазиз|Фахд]] |succession2 = [[Поткрал]] на [[Хиџаз]] |reign2 = 1932–1934 |reign-type2 = На функцијата |reg-type2 = монарх |regent2 = [[Абдулазиз ибн Сауд|Крал Абдулазиз]] |predecessor2 = [[Фејсал бин Абдулазиз|Принц Фејсал]] |successor2 = |issue = |house = [[Сауд]] |full name = |father = [[Абдулазиз ибн Сауд|Крал Абдулазиз]] |mother = ел-Џаухара<ref name=kke>{{нмс|title=Biography|url=http://kke.com.sa/eng/biography|publisher=King Khalid Exhibiton|accessdate=5 August 2012|archive-date=2014-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140314175526/http://kke.com.sa/eng/biography|url-status=dead}}</ref><ref name="medea">{{нмс|title=Al Saud Family (Saudi Arabia)|url=http://www.medea.be/en/themes/biographies/abc/al-saud-family-saudi-arabia/|publisher=European Institute for Research on Euro-Arab Cooperation|accessdate=29 April 2012|archive-date=2016-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308030853/http://www.medea.be/en/themes/biographies/abc/al-saud-family-saudi-arabia/|url-status=dead}}</ref> |birth_date = 13 февруари 1913 |birth_place = [[Риујад]] |death_date = {{Death date and age|df=yes|1982|6|13|1913|2|13}} |death_place = [[Таиф]] |date of burial =13 јуни 1982 |place of burial = гробишта ел-Уд, Ријад |cause of death = срцев удар |religion = [[ислам]] |}} '''Халид бин Абдулазиз ел- Сауд''' ({{langx|ar|خالد بن عبد العزيز آل سعود}}, ''{{transl|ar|Khālid ibn ‘Abd al ‘Azīz Āl Su‘ūd}}''; 13 февруари 1913 – 13 јуни 1982) — [[крал на Саудиска Арабија]] од 1975 до 1982 г. и четврти владетел на земјата.<ref>{{нмс|title=Khalid ibn Abdulaziz Al Saud|url=http://www.questia.com/read/1E1-Khalidibn/khalid-ibn-abd-al-aziz-al-saud|work=The Columbia Encyclopedia|publisher=Columbia University Press|accessdate=7 September 2013|format=6 edition|year=2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928214051/http://www.questia.com/read/1E1-Khalidibn/khalid-ibn-abd-al-aziz-al-saud|archive-date=2013-09-28|url-status=dead}}{{Subscription required|via=Questia}}</ref> Периодот на неговото владеење сее одликува со стопански развој на земјата поради зголемените приходи од [[нафта]]та и значајните настани на [[Близок Исток|Блискиот Исток]]. == Поврзано == * [[Сауд]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{рвр|King Khalid bin Abdulaziz}} {{Саудиска Арабија-био-никулец}} {{Кралеви на Саудиска Арабија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Кралеви на Саудиска Арабија]] [[Категорија:Сауд]] [[Категорија:Родени во 1913 година]] [[Категорија:Починати во 1982 година]] im3xxpvlp2g67oz06ikgdcxlabcd57d Македонија на Детскиот избор за песна на Евровизија 0 38048 5649592 5484813 2026-10-25T04:57:44Z Brobbz 79427 /* Претставници */ 5649592 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Земја на Евровизија |Име = Македонија |Знаме = EuroMacedonia.svg |Медиумски организатор = [[Македонска радиотелевизија|МРТ]] |Национален избор = |Број на учества = 18 |Прво учество = [[Детска Евровизија 2003|2003]] |Најдобар пласман = 5 место, <br>[[Детска Евровизија 2007|2007]] и [[Детскиот избор за песна на Евровизија 2008|2008]] |Најлош пласман = 17 место, [[Детскиот избор за песна на Евровизија 2015|2015]] |Вебсајт = |ЕБУ страница= http://www.junioreurovision.tv/page/country-profile?country=27 }} [[Податотека:JESC 2013 (Macedonia) Barbara Popović at rehearsal 2.jpg|мини|Барбара Поповиќ на Детски избор за песна на Евровизија 2013]] Македонија учествува на [[Детски избор за песна на Евровизија|Детскиот избор за песна на Евровизија]] од самиот почеток во 2003 година. Македонија освојувала 5, 6, 7, 8, 9, 12, 15 место. Најлошиот резултат бил остварен во 2015 со 17-тото (последно) место. == Претставници == *{{легенда|gold|'''Прво место'''}}</small> *{{легенда|silver|'''Второ место'''}}</small> *{{легенда|#CC9966|'''Трето место'''}}</small> *{{легенда|#FE8080|'''Последно место'''}}</small> {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Година ! Изведувач ! Песна ! Позиција ! Бодови |- | [[Детски избор за песна на Евровизија 2003|2003]] | [[Марија Арсовска|Марија]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://esckaz.com/2004/2003.htm|title=Junior Eurovision 2003 / Детское Евровидение 2003|work=esckaz.com|accessdate=2022-12-11}}</ref> и [[Викторија Лоба|Викторија]] | "Ти не ме познаваш" | 12 | 19 |- | [[Детски избор за песна на Евровизија 2004|2004]] | [[Мартина Силјановска]] | "Забава" | 7 | 64 |- | [[Детски избор за песна на Евровизија 2005|2005]] | [[Денис Димоски]] | "Роденденски бакнеж" | 8 | 68 |- bgcolor="#FE8080" | [[Детски избор за песна на Евровизија 2006|2006]] | [[Зана Алиу]] | "Вљубена" | 15 | 14 |- | [[Детски избор за песна на Евровизија 2007|2007]] | [[Росица Кулакова]] и [[Димитар Стојменовски]] | "Динг динг донг" | 5 | 111 |- | [[Детски избор за песна на Евровизија 2008|2008]] | [[Боби Андонов]] | "Прати ми СМС" | 5 | 93 |- | [[Детски избор за песна на Евровизија 2009|2009]] | [[Сара Маркоска]] | "За љубовта" | 12 | 31 |- | [[Детски избор за песна на Евровизија 2010|2010]] | [[Ања Ветерова]] | "Eooo, Eooo" | 12 | 38 |- | [[Детски избор за песна на Евровизија 2011|2011]] | [[Доријан Длака]] | "Жими овој фрак" | 12 | 31 |- bgcolor="#FE8080" | [[Детски избор за песна на Евровизија 2013|2013]] | [[Барбара Поповиќ]] | "Охрид и музика" | 12 | 19 |- bgcolor="#FE8080" | [[Детски избор за песна на Евровизија 2015|2015]] | [[Ивана Петковска|Ивана]] и [[Магдалена Алексовска|Магдалена]] | "Плетенка" | 17 | 26 |- | [[Детски избор за песна на Евровизија 2016|2016]] | [[Мартија Станојковиќ]] | "Love will lead our way" | 12 | 41 |- | [[Детски избор за песна на Евровизија 2017|2017]] | [[Мина Блажев]] | "Dancing through life" | 12 | 69 |- | [[Детска Евровизија 2018|2018]] | [[Марија Спасовска]] | "Дома" |12 |99 |- |[[Детска Евровизија 2019|2019]] |[[Мила Москов]] |"Fire" |6 |150 |- |[[Детска Евровизија 2022|2021]] | [[Дајте музика#Настапот на Детската евровизија|Дајте Музика]] | "Green Forces" |9 |114 |- |[[Детска Евровизија 2022|2022]] |[[Лара Трпческа|Лара]], [[Јован Јакимовски|Јован]] и [[Ирина Давидовска|Ирина]] |"Животот е пред мене" |14 |54 |- |[[Детска Евровизија 2023|2023]] |[[Тамара Грујеска]] |"Кажи ми, кажи ми кој" |12 |76 |- |[[Детска Евровизија 2024|2024]] |Ана и Алексеј |"Маратон" |16 |54 |- |[[Детска Евровизија 2025|2025]] |Нела Манческа |"Miracle" |7 |145 |- bgcolor="#FE8080" |[[Детска Евровизија 2026|2026]] | Ана Стојаноска | "Идната јас" | 16 | 57 |} == Поврзано == * [[Детски избор за песна на Евровизија]] * [[Македонија на Евровизија]] * [[Република Македонија]] == Наводи == {{Македонија на Детска Евровизија}} [[Категорија:Земји на Детскиот избор за песна на Евровизија|Македонија]] [[Категорија:Македонија на Детскиот избор за песна на Евровизија]] dpkb3b8zhmoo8dzr4sgvk5etcwj78n2 Сириски јазик 0 53536 5649448 5594226 2026-10-24T16:22:25Z Andrew012p 85224 5649448 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = Сириски јазик | nativename = {{rtl-lang |syr|ܠܫܢܐ ܣܘܪܝܝܐ}} ''{{transl|syr|Leššānā Suryāyā}}'' | pronunciation = [[Help:IPA/Aramaic|lɛʃʃɑːnɑː surjɑːjɑː]] | image = Syriac - Estrangelo Nisibin Calligraphy.png | image_size = 200px | imagecaption =„Сириски јазик“ на сириски. | region = [[Горна Месопотамија]], [[Источна Арабија]]<ref name=east /><ref name=ara /> | era = Драстично се намалил како секојдневен јазик во 14 век | ref = <ref name=Angold391>{{Harvnb |Angold|2006|pp=391}}</ref> | familycolor = Afro-Asiatic | fam2 = [[семитски јазици|семитски]] | fam3 = [[централносемитски јазици|центрани]] | fam4 = [[северозападни семитски јазици|северозападни]] | fam5 = [[арамејски јазик|арамејски]] | fam6 = [[источноарамејски јазици|источноарамејски]] | script = [[сириска азбука]] | iso2 = syc | iso2comment = класичен сириски | iso3 = syc | iso3comment = класичен сириски | glotto = clas1252 | glottorefname = класичен сириски | notice = IPA }} '''Сириски јазик''' ({{јаз|syc|ܠܫܢܐ ܣܘܪܝܝܐ}} ''{{transl|syc|Leššānā Suryāyā}}''), или познат како '''сириско-арамејски''' или '''класичен сириски''',<ref name="ISO 639-2/RA">{{Наведена мрежна страница |url=https://www.loc.gov/standards/iso639-2/php/langcodes_name.php?code_ID=511 |title=Documentation for ISO 639 identifier: syc |publisher=ISO 639-2 Registration Authority - Library of Congress |access-date=2017-07-03 |quote=Name: Classical Syriac}}</ref><ref name="ISO 639-3/RA">{{Наведена мрежна страница |url=http://www-01.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=syc |title=Documentation for ISO 639 identifier: syc |publisher=ISO 639-3 Registration Authority - SIL International |access-date=2017-07-03 |quote=Name: Classical Syriac}}</ref> — стандардизиран дијалект на [[арамејски јазик|средноарамејскиот јазик]]. Јазикот се појавил/ развил во раните почетоци на 1 век во [[Едеса (Месопотамија)|Едеса]], [[Месопотамија]],<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://books.google.nl/books?id=zdoUNivK_hsC&pg=PA708 |title=The Cambridge Ancient History |volume=13 |first1=Averil |last1=Cameron |first2=Peter |last2=Garnsey |year=1998 |page=708}}</ref> и класичниот сириски јазик станал главен книжевен јазик во [[Блискиот Исток]] од 4 до 8 век,<ref>{{Наведена книга |last=Beyer |first=Klaus |title=The Aramaic Language: its distribution and subdivisions |url=https://archive.org/details/aramaiclanguagei0000beye |others=John F. Healey (trans.) |year=1986 |location=Göttingen |publisher=Vandenhoeck und Ruprecht |page=[https://archive.org/details/aramaiclanguagei0000beye/page/44 44] |isbn=3-525-53573-2}}</ref> така што денес има богат книжевен сириски фонд. Всушност, сириската литература е околу 90% од арамејската книжевност.<ref>{{cite thesis |type=phd |last=Tannous |first=Jack |title=Syria Between Byzantium and Islam |publisher=Princeton University |year=2010 |page=1}}</ref> Сирискиот бил некогаш зборуван во голем дел од [[Близок Исток|Блискиот Исток]], како и во [[Анадолија]] и [[Источна Арабија]].<ref name= east>{{Наведена мрежна страница |url=https://books.google.com/books?id=bJLjAKH7-rIC&pg=PR25&dq |title=Dialect, Culture, and Society in Eastern Arabia: Glossary |first=Clive |last=Holes |year=2001 |pages=XXIV–XXVI}}</ref><ref name= ara>{{Наведена мрежна страница |url=https://books.google.com/books?id=mrmJAgAAQBAJ&pg=PA185 |title=The Mediterranean World in Late Antiquity |first=Averil |last=Cameron |year=1993 |page=185}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |page=253 |url=https://books.google.com/books?id=tsZdAgAAQBAJ&pg=PT253 |title=Tradition and Modernity in Arabic Language and Literature |first=J R |last=Smart |year=2013}}</ref> Староарамејскиот бил присвоен од [[Новоасирска Империја|Новоасирската Империја]] (911-605 г. п.н.е.) кога Асирците ги освоиле различните [[Сиро-хетитски држави|Сириско-хетитски држави]] на запад. [[Ахеменидско Царство|Ахеменидското Царство]] (546-332 п.н.е.), која се воздигнала по падот на [[Асирска Империја|Асирската Империја]], исто така го задржала [[староарамејски јазик|староарамејскиот]] како службен јазик. Така, староарамејскиот останал „[[лингва франка]]“ во регионот. За време на 3 и 4 век, жителите на тој регион почнале да го примаат [[Христијанство]]то. Следствено по примањето на христијанството, и поради богатата историја на арамејскиот јазик, сирискиот станал еден од трите најважни христијански јазици, заедно со [[латински јазик|латинскиот]] и [[старогрчки јазик|старогрчкиот]].<ref>{{Наведена книга |last=Wilken |first=Robert Louis |title=The First Thousand Years: A Global History of Christianity |year=2012 |url=https://archive.org/details/firstthousandyea0000wilk |publisher=Yale University Press |location=New Haven and London |isbn=978-0-300-11884-1 |page=[https://archive.org/details/firstthousandyea0000wilk/page/26 26]}}</ref> Од 1 век, сирискиот станал движечка сила на [[Сириско Христијанство|Сириското Христијанство]] и култура, а воедно се воспоставил како [[богослужбен јазик]] на Сириската православна црква, а воедно и на [[Асирска црква на Истокот|Асирската црква на Истокот]] и нејзините [[Калдејска католичка црква]], Древна црква на Истокот, Индиска православна црква,<ref name="Indian Express">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/Bengaluru-Youth-Learn-Dying-Language-Preserve-It/2016/05/09/article3422438.ece |title=City Youth Learn Dying Language, Preserve It |work=[[The New Indian Express]] |date=May 9, 2016 |accessdate=May 9, 2016 |archive-date=2016-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603040415/http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/Bengaluru-Youth-Learn-Dying-Language-Preserve-It/2016/05/09/article3422438.ece |url-status=dead }}</ref> и Асирска пентекостална црква. Сириското Христијанство и сирискиот јазик се проширил нив Азија, најдалеку до [[Малабарски Брег|Малабарскиот Брег]]<ref name="Indian Express" /> и источните делови на [[Кина]].<ref>{{Наведена книга |last=Ji |first=Jingyi |title=Encounters Between Chinese Culture and Christianity: A Hermeneutical Perspective |year=2007 |publisher=LIT Verlag Münster |isbn=978-3-8258-0709-2 |page=41 |url=https://books.google.com/books?id=DxhyQJEUXq4C&pg=PA41}}</ref> Јазикот бил средство за комуникација и културна дисеминација за подоцнежните [[Арапи]], а во помал дел и на [[Партска Империја|Партската]] и [[Сасанидско Царство|Сасанидското Царство]]. Иако со текот на времето станал христијански медиум за изразување, сирискиот имал фундаментало културно и книжевно влијание врз развојот на [[арапски јазик|арапскиот]],<ref>{{Наведена книга |last=Beeston |first=Alfred Felix Landon |title=Arabic literature to the end of the Umayyad period |year=1983 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-24015-4 |page=497 |url=https://books.google.com/books?id=Y0QkhaK4kBUC&pg=PA497}}</ref> кој пак во најголем дел го заменил сирискиот како секојдневен јазик кон 14 век.<ref name=Angold391 /> Денес, сирискиот останал [[свет јазик]] за Сириското Христијанство и важен симбол за христијанскиот идентитет на [[Асирци]]те. == Историја == Историјата на сирискиот јазик може да се подели на три периоди: * [[староарамејски јазик]], јазикот на Сиро-хетитските држави, станал службен јазик и лингва франка во Новоасирското царство заедно со акадскиот јазик. * средносириски арамејски ({{јаз|syr|ܟܬܒܢܝܐ}} ''{{transl|syr|Kṯāḇānāyā}}'', "книжевен сириски"), може да се подели на: ** источен средносириски арамејски - книжевен и богослужбен јазик на Сириските Христијани на Асирската Црква од Истокот, Калдејската Католичка црква, Древната Црква од Истокот и Асирската Пентекостална Црква ** западен средносириски арамејски - книжевен и богослужен јазик на Сириските Христијани на Сириската Православна Црква, Сириската Католичка црква и Маронитската Црква * „современ сириско-арамејски“ - поим кој често се користи за да се именуваат [[новоарамејски јазици|новоарамејските јазици]].<ref name=lipinski>{{Наведена книга|last=Lipiński|first=Edward Lipiński|authorlink=Edward Lipiński|title=Semitic Languages: Outline of a Comparative Grammar|url=https://books.google.com/books?id=IiXVqyEkPKcC&PA70|year=2001|publisher=Peeters Publishers|isbn=978-90-429-0815-4|page=70}}</ref> Иако не може со сигурност да се потврди дека потекнуваат од средносирискиот, тие сигурно се развиле од дијалекти сродни на средносирискиот и дијалекти кои ги зборувале Сириските Христијани Сепак, важно е да се напомене дека, кога се користи поимот „сириски јазик“ се мисли на тој дијалект на средноарамејскиот кој се развил во книжевна форма, и поимот не се однесува за староарамејскиот ниту пак за современите арамејски јазици. == Распространетост == Сирискиот јазик, поточно дијалект, бил всушност локален арамејски дијалект од [[Едеса (Месопотамија)|Едеса]]. Јазикот се развил во својата најдобра форма под влијание на Црквата од Истокот и Сириската Православна Црква. Пред да стане арапскиот доминантен јазик во регионот, сирискиот бил главен јазик меѓу христијанските заедници во [[Блискиот Исток]], [[Средна Азија]] и [[Керала]],<ref name="Indian Express" /> и така останал меѓу денешните сириски Христијани. Натписи на сириски биле пронајдени дури и на [[Адријанов ѕид|Адријановиот ѕид]] во [[Шкотска]], натписи кои биле напишани од асирски и арамејски војници во составот на војската на [[Римското Царство]].<ref>{{наведени вести|last1=Higgins|first1=Charlotte|title=When Syrians, Algerians and Iraqis patrolled Hadrian's Wall|url=https://www.theguardian.com/culture/charlottehigginsblog/2009/oct/13/hadrians-wall|work=The Guardian|date=13 October 2009}}</ref> == Статус == Оживувањето на сирискиот јазик во скорешно време довело до одреден успех со основањето на весниците на пишан сириски јазик, процес сличен на современиот арапски јазик од раните декади на 20 век. Современиот книжевен сириски исто така е употребуван и за неверска книжевност, често за теми поврзани со [[Асирци]]те.<ref name=kthob>{{Наведена мрежна страница |last=Kiraz |first=George |authorlink=George Kiraz |title=Kthobonoyo Syriac: Some Observations and Remarks |url=http://syrcom.cua.edu/Hugoye/Vol10No2/HV10N2Kiraz.html |work=Hugoye: Journal of Syriac Studies |publisher=Beth Mardutho: The Syriac Institute and Institute of Christian Oriental Research at The Catholic University of America |accessdate=30 September 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111130102658/http://syrcom.cua.edu/Hugoye/Vol10No2/HV10N2Kiraz.html |archivedate=30 November 2011 |df= }}</ref> Сирискиот е зборуван како [[богослужбен јазик]] во [[Сириска Православна Црква|Сириската Православна Црква]].<ref>{{Наведена книга |title=Concise Encyclopedia of Languages of the World |url=https://books.google.com/books?id=F2SRqDzB50wC&pg=PA58 |date=6 April 2010 |publisher=Elsevier |isbn=978-0-08-087775-4 |pages=58–}}</ref> Во Ирак денес е признат како малцински јазик.<ref>{{Наведено списание |last=Anbori |first=Abbas |format=[[Portable document format|PDF]] |title=The Comprehensive Policy to Manage the Ethnic Languages in Iraq |pages=4–5 |url=http://www.turkmen.nl/1A_Others/minority-Iraq.pdf}}</ref> Исто така, јазикот се изучува во некои основни училишта во [[Ирак]], [[Израел]], [[Шведска]],<ref>{{наведени вести |last=Dorit |first=Shilo |title=The Ben Yehudas of Aramaic |url=http://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/the-ben-yehudas-of-aramaic-1.283777 |accessdate=30 September 2011 |newspaper=[[Haaretz]] |date=1 April 2010 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925002343/http://www.haaretz.com/weekend/week-s-end/the-ben-yehudas-of-aramaic-1.283777 |url-status=dead }}</ref><ref>{{наведени вести |title=Syriac... a language struggling to survive |url=http://admin.iraqupdates.net/p_articles.php/article/25518 |accessdate=30 September 2011 |newspaper=Voices of Iraq |date=28 December 2007 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120330162150/http://admin.iraqupdates.net/p_articles.php/article/25518 |archivedate=30 March 2012 |df= }}</ref> [[Аугсбург]] во [[Германија]] и [[Керала]] во [[Индија]]. Во 2014 година асирска градинка се отворила во [[Јешилќој]] во [[Истанбул]], [[Турција]].<ref>[http://www.aina.org/news/20140910111521.htm Assyrian School Welcomes Students in Istanbul, Marking a New Beginning]</ref> Сирискиот, заедно со курдскиот и арапскиот, е службен јазик во автономниот регион во северна Сирија - [[Демократска Федерација на Северна Сирија]]. == Писмо == {{Главна|Сириско писмо}} Како и останатите северозападни семитски јазици, така и сирискиот има 22 согласки, односно 22 букви во писмото: {| class="wikitable" style="text-align:center;" class="wikitable" |- | транслитерација || ''{{transl|syc|[[Алеф (буква)|ʾ]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Бет (буква)|b]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Гимел (буква)|g]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Далет (буква)|d]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Хе (буква)|h]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Вав (буква)|w]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Зајин (буква)|z]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Хет (буква)|ḥ]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Тет (буква)|ṭ]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Јод (буква)|y]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Каф (буква)|k]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Ламед (буква)|l]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Мем (буква)|m]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Нун (буква)|n]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Самех (буква)|s]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Ајин (буква)|ʿ]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Пе (буква)|p]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Цаде (буква)|ṣ]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Коф (буква)|q]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Реш (буква)|r]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Шин (буква)|š]]}}'' || ''{{transl|syc|[[Тав (буква)|t]]}}'' |- | букви | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{јаз|syc|ܐ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{јаз|syc|ܒ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{јаз|syc|ܓ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{јаз|syc|ܕ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{јаз|syc|ܗ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{јаз|syc|ܘ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{јаз|syc|ܙ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{јаз|syc|ܚ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{јаз|syc|ܛ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{јаз|syc|ܝ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{јаз|syc|ܟ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{јаз|syc|ܠ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{јаз|syc|ܡ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{јаз|syc|ܢ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{јаз|syc|ܣ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{јаз|syc|ܥ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{јаз|syc|ܦ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{јаз|syc|ܨ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{јаз|syc|ܩ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{јаз|syc|ܪ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{јаз|syc|ܫ}} | style="height:40px; font-size:150%; vertical-align:top;" | {{јаз|syc|ܬ}} |- | изговор | {{IPAblink|ʔ}} | {{IPAblink|b}}, {{IPAblink|v}} | [g], {{IPAblink|ɣ}} | {{IPAblink|d}}, {{IPAblink|ð}} | {{IPAblink|h}} | {{IPAblink|w}} | {{IPAblink|z}} | {{IPAblink|ħ}} | {{IPAblink|tˤ}} | {{IPAblink|j}} | {{IPAblink|k}}, {{IPAblink|x}} | {{IPAblink|l}} | {{IPAblink|m}} | {{IPAblink|n}} | {{IPAblink|s}} | {{IPAblink|ʕ}} | {{IPAblink|p}}, {{IPAblink|f}} | {{IPAblink|sˤ}} | {{IPAblink|q}} | {{IPAblink|r}} | {{IPAblink|ʃ}} | {{IPAblink|t}}, {{IPAblink|θ}} |} == Наводи == {{Наводи}} {{рв|Syriac language}} ==Литература== * Journal of Sacred Literature, New Series [Series 4] vol. 2 (1863) pp.&nbsp;75–87, [http://www.tertullian.org/rpearse/oriental/jsl_syriac_intro.htm ''The Syriac Language and Literature''] * Beyer, Klaus (1986). ''The Aramaic language: its distribution and subdivisions''. Göttingen: Vandenhoeck und Ruprecht. {{ISBN|3-525-53573-2}}. * Sebastian Brocк (2006). ''An Introduction to Syriac Studies''. Piscataway, NJ: Gorgias Press. {{ISBN|1-59333-349-8}}. * Carl Brockelmann (1895). ''Lexicon Syriacum''. Berlin: Reuther & Reichard; Edinburgh: T. & T. Clark. * {{наведена енциклопедија |article=SYRIAC LANGUAGE i. IRANIAN LOANWORDS IN SYRIAC |last=Ciancaglini |first=Claudia A. |authorlink= |url=http://www.iranicaonline.org/articles/syriac-language-i |editor-last= |editor-first= |editor-link= |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |pages= |location= |publisher= |year=2006 |isbn= |ref=harv}} * Healey, John F (1980). ''First studies in Syriac''. University of Birmingham/Sheffield Academic Press. {{ISBN|0-7044-0390-0}}. * Maclean, Arthur John (2003). ''Grammar of the dialects of vernacular Syriac: as spoken by the Eastern Syrians of Kurdistan, north-west Persia, and the Plain of Mosul: with notices of the vernacular of the Jews of Azerbaijan and of Zakhu near Mosul''. Gorgias Press. {{ISBN|1-59333-018-9}}. * Theodor Nöldeke and Julius Euting (1880) ''Kurzgefasste syrische Grammatik''. Leipzig: T.O. Weigel. [translated to English as ''Compendious Syriac Grammar'', by James A. Crichton. London: Williams & Norgate 1904. 2003 edition: {{ISBN|1-57506-050-7}}]. * {{Citation |last=Angold |first=Michael |editor-last=O’Mahony |editor-first=Anthony |title=Cambridge History of Christianity: Volume 5, Eastern Christianity |url=https://books.google.com/books?id=vBy7CTYVBeMC |year=2006 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521811132}}. * Payne Smith, Jessie (Ed.) (1903). ''A compendious Syriac dictionary founded upon the Thesaurus Syriacus of [[Robert Payne Smith]]''. Oxford University Press, reprinted in 1998 by Eisenbrauns. {{ISBN|1-57506-032-9}}. * Robinson, Theodore Henry (1915). ''Paradigms and exercises in Syriac grammar''. Oxford University Press. {{ISBN|0-19-926129-6}}. * Rudder, Joshua. ''Learn to Write Aramaic: A Step-by-Step Approach to the Historical & Modern Scripts''. n.p.: CreateSpace Independent Publishing Platform, 2011. 220 pp. {{ISBN|978-1461021421}} Includes the Estrangela (pp.&nbsp;59–113), Madnhaya (pp.&nbsp;191–206), and the Western Serto (pp.&nbsp;173–190) scripts. * [https://www.academia.edu/27766400/Leshono_Suryoyo_-_Die_traditionelle_Aussprache_des_Westsyrischen_-_The_traditional_pronunciation_of_Western_Syriac Syriac traditional pronunciation] ==Надворешни врски== {{рв|Syriac language}} * [http://www.atour.com/dictionary Арамејски речник] * [http://scriptsource.org/cms/scripts/page.php?item_id=script_detail&key=Syrc Сириски јазик] на ScriptSource.com * [http://cal.huc.edu/ Арамејски лексикон] * [http://lib.byu.edu/collections/syriac-studies-reference-library/about/ Референтна библиотека за сириски студии] * {{Cite EB1911|wstitle=Сириски јазик|short=x}} {{Семитски јазици}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Сириски јазик|*]] [[Категорија:Богослужбени јазици]] 1xrtcdg8otkjy1x8qp6dazbi6fnoyuc Хари Потер 0 66021 5649577 5637621 2026-10-25T02:41:25Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649577 wikitext text/x-wiki {{otheruses4|фантастичниот серијал|самиот лик|Хари Потер (лик)|поврзани работи со Хари Потер|Список на поврзани теми за Хари Потер|друга употреба|Хари Потер (појаснување)}} {{Инфокутија Серијал Романи | name = Хари Потер | books = [[Хари Потер и Каменот на мудроста]]<br />[[Хари Потер и Одајата на тајните]]<br />[[Хари Потер и Затвореникот од Азкабан]]<br />[[Хари Потер и Пламениот пехар]]<br />[[Хари Потер и Редот на фениксот]]<br />[[Хари Потер и Полукрвниот Принц]]<br />[[Хари Потер и Реликвиите на смртта]] | image = [[Податотека:Harry_Potter_(Signature_Edition).JPG|220px]] | image_caption = Хари Потер книгите во ново издание што допрва треба да излезе | author = [[Џ. К. Роулинг]] | country = Обединето Кралство | language = Англиски | genre = Фантазија, трилер, младинско-возрасни | publisher = [[Bloomsbury Publishing]] (ОК)<br />[[Scholastic Publishing]] (САД) | pub_date = 26 јуни 1997&nbsp;– 21 јули 2007 | media_type = Печатена (тврд и мек печат)<br />Аудио формат }} '''''Хари Потер''''' е [[хепталогија|серијал од седум]] [[фантастичен роман|фантастични книги]] напишани од [[Обединето Кралство|британската]] авторка [[Џ. К. Роулинг]]. Книгите ги следат авантурите на адолесцентниот волшебник [[Хари Потер (лик)|Хари Потер]] и неговите најдобри пријатели [[Рон Визли]] и [[Хермиона Гренџер]], од кои сите се ученици во [[Хогвортс|училиштето за магии и волшебништво Хогвортс]]. Централното дејствие се сосредоточува околу борбата на Хари со злобниот волшебник [[Лорд Волдеморт]], кој ги убил родителите на Хари во време на првата Волшебничка војна и да го потчини неволешбничкото општество. Направени се осум успешни [[Хари Потер (филмски серијал)|филмови]], видеоигри и други разновидни трговски производи засновани на серијалот. Сè од издавањето на првиот роман ''[[Хари Потер и Каменот на мудроста]]'' во 1998, книгите имаат стекнато неизмерна популарност, критичко одобрување и рекламен успех низ целиот свет.<ref>{{цитирана веб астраница|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2996578.stm|title=Potter's place in the literary canon|publisher=[[BBC]]|last=Allsobrook |first=Dr. Marian|date=2003-06-18|accessdate=2007-10-15}}</ref> Заклучно со јуни 2008, продадени се над 400 милиони примероци од целиот серијал кој е пак преведен на 67 различни јазици,<ref>name="Translations for Harry Potter"</ref><ref>name="boxofficemojo"</ref> а последните четири книги имаат поставено рекорд на најпродавани книги. Англиските верзии на книгите се издадени од [[Bloomsbury Publishing|Bloomsbury]] во Обединетото Кралство, од [[Scholastic Press]] во САД, од [[Allen & Unwin]] во Австралија и од [[Raincoast Books]] во Канада. Во Македонија, првите пет книги на македонски јазик се издадени од [[Култура (издавач)|Култура]], додека шестата книга од Матица македонска, со седмата книга најавена. До сега, првите шест романи се адаптирани во [[Хари Потер (филмски серијал)|серија филмови]] од [[Warner Bros.]], со шестиот, ''[[Хари Потер и Полукрвниот Принц (филм)|Хари Потер и Полукрвниот Принц]]'' излезен на 15 јули 2009.<ref name="date change">{{Наведена мрежна страница|url=http://movies.tvguide.com/Movie-News/Harry-Potter-Changes-1005104.aspx|title=Coming Sooner: ''Harry Potter'' Changes Release Date|work=TVGuide.com|accessdate=15 април 2009|archive-date=2009-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090418151643/http://movies.tvguide.com/Movie-News/Harry-Potter-Changes-1005104.aspx}}</ref> Од серијалот има произлезено сврзана трговска стока, правејќи го целокупниот Хари Потер бренд вреден 7 милијарди [[Британска фунта|фунти]] (15 милијарди [[Американски долар|долари]]).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/movers_and_shakers/article3663197.ece|title=Business big shot: Harry Potter author JK Rowling|accessdate=14 јули 2009|location=London|archive-date=2012-07-08|archive-url=https://archive.today/20120708/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/movers_and_shakers/article3663197.ece|url-status=dead}}</ref> == Содржина == {{Повеќе|[[Волшебен свет (Хари Потер)]]}} Дејството во романите е сосредоточено на [[Хари Потер (лик)|Хари Потер]], сирак кој на единаесет годишна возраст открива дека е волшебник.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://edition.cnn.com/2000/books/reviews/07/14/review.potter.goblet/|title=Review: Gladly drinking from Rowling's 'Goblet of Fire'|date=2000-07-14|publisher=CNN|accessdate=2008-09-28}}</ref> Волшебните вештини се вродени, но децата се праќаат во училишта за магии и волшепства за да ги научат волшебните вештини неопходни за опстанок и успех во волшебничкиот свет.<ref name="muggle guide"/> Хари е поканет да го започне своето волшебничко образование во интернатот [[Хогвортс]]. Секој роман обработува една година од животот на Хари, а повеќето настани се случуваат во Хогвортс.<ref>{{наведени вести|url=http://www.newsobserver.com/308/story/639602.html|title=Harry Potter, Hogwarts and Home|last=Frauenfelder|first=David|date=17 20 јули,07|publisher=The News & Observer Publishing Company|accessdate=2008-09-29|archive-date=2008-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218171928/http://www.newsobserver.com/308/story/639602.html|url-status=dead}}</ref> Покрај проблемите што ги носи адолесценцијата, Хари учи како да ги собори многуте волшебни, општествени и емоционални потешкотии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.southflorida.com/movies/sfe-potter-synopses,0,6711375.story|title=Plot summaries for the first five Potter books|last=Hajela|first=Deepti|date=14 20 јули,05|publisher=SouthFlorida.com|accessdate=2008-09-29}}{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Волшебниот свет === Ретроспективи низ серијалот откриваат дека додека Хари бил сè уште бебе, го сведочел убиството на своите родители од страна на [[Лорд Волдеморт]], мрачен волшебник опседнат со [[Крвна чистота (Хари Потер)|расната чистота]].<ref name="hp-stories">{{наведени вести|url=http://www.usatoday.com/life/books/news/2007-07-19-potter-books_N.htm|title=The Harry Potter stories so far: A quick CliffsNotes review|publisher=''USA Today'' |accessdate=2008-09-28}}</ref> За причини отпрвин неоткриени, обидот на Волдеморт да го убие Хари бил неуспешен.<ref name="hp-stories" /> Волдеморт навидум бил убиен, а Хари преживеал со само мала лузна на неговото чело во форма на громотевица како потсетник на нападот.<ref name="hp-stories" /> Како ненамерен спасител од теророт на Волдеморт, Хари станува жива легенда во волшебничкиот свет. Сепак, по наредба од неговиот бранител, волшебникот [[Албус Дамблдор]], Хари е сместен во домот на своите непријатни [[Нормалци|нормални]] (неволшебници) роднини, кои иако го чуваат на безбедно, воопшто не му кажуваат за неговото вистинско потекло.<ref name="hp-stories" /> Првиот роман од серијалот, ''[[Хари Потер и Каменот на мудроста]]'', започнува приближно пред единаесеттиот роденден на Хари. [[Џин|Полуџинот]] [[Рубеус Хагрид]] му ја открива вистината за негвото потекло и го воведува во волшебничкиот свет.<ref name="hp-stories" /> Светот кој Џ. К. Роулинг го има создадено е сосема одвоен, но воедно и врзан со вистинскиот свет на Нормалните. Додека фантастичниот свет [[Нарнија (свет)|Нарнија]] е [[Паралелен свет (фикција)|алтернативен свет]], а светот во ''[[Господар на прстените]]'', [[Средна Земја]] е дел од митско минато, волшебниот свет во ''Хари Потер'' постои паралелно со вистинскиот свет и содржи волшебни елементи слични на тие од неволшебничкиот свет, па затоа многу од волшебничките установи и локации се на места познати за неволшебничкиот свет, како на пример Лондон.<ref>{{наведени вести|url=http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2007/07/15/svharry15.xml&page=3|title=Harry Potter and the parallel universe|publisher=Telegraph.com|accessdate=2008-09-28}}</ref> Книгите опфаќаат фрагментирана колекција од скриени улички, престари гостилници, осамени селски вили и изолирани замоци кои остануваат невидливи за очите на неволшебничката популација, [[Нормален|Нормалните]].<ref name="muggle guide">{{Наведена мрежна страница|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820551.stm|publisher=BBC|title=A Muggle's guide to Harry Potter|date=2004-05-28|accessdate=2008-08-22}}</ref> Со помош на Хагрид, Хари се подготвува и ја започнува неговата прва година во Хогвортс. Како што Хари почнува да го истражува волшебничкиот свет, на читателот му се претставени многу важни локации од серијалот. Хари ги запознава повеќето од главните ликови и станува најдобар пријател со: [[Рон Визли]], великодушно момче од старо, огромно, среќно, но сиромашно волшебничко семејство и [[Хермиона Гренџер]], интелигентно девојче со неволшебничко потекло.<ref name="hp-stories" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80|title=J K Rowling at the Edinburgh Book Festival|date=2004-08-15|publisher=J.K. Rowling.com|accessdate=2008-09-27|archive-date=2008-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080823121201/http://www.jkrowling.com/textonly/en/news_view.cfm?id=80|url-status=dead}}</ref> Хари исто така го запознава и училишниот професор по волшебни напивки, [[Северус Снејп]], кој покажува длабок и траен презир кон Хари. Заплетот свршува со второто сретнување на Хари со Волдеморт, кој во потрагата по бесмртност, копнее да се здобие со моќта на [[каменот на мудроста]].<ref name="hp-stories" /> Серијалот продолжува со ''[[Хари Потер и Одајата на тајните]]'' прикажувајќи ја втората година на Хари во Хогвортс. Тој и неговите пријатели почнуваат да истражуваат мистерија стара педесет години која изгледа доста поврзана со злотворните скорешни настани во училиштето. Романот навлегува во историјата на Хогвортс и во легендата за „Одајата на тајните“, подземно дувло на древно зло. За првпат, Хари ги сфаќа расните разлики во волшебниот свет и дознава дека терорското владеење на Волдеморт било извршувано поради неговата омраза кон волшебниците кои потекнувале од неволшебничко семејство. Хари е исто така шокиран кога дознава дека е [[змиоуст]] (може да комуницира со змии); оваа ретка способност честопати е поврзувана со [[Црна магија|мрачните вештини]]. Книгата завршува кога Хари ја спасува младата сестра на Рон, [[Џини Визли]], поразувајќи го обидот на Волдеморт да се врати преку старо сеќавање врежано во дневник.<ref name="hp-stories" /> Третиот роман, ''[[Хари Потер и Затвореникот од Азкабан]]'', го следи Хари во неговата трета година на магично образование. Оваа книга е всушност единствената книга која не го обработува Волдеморт. Наместо тоа, Хари мора да се соочи со сознанието дека е мета на [[Сириус Блек]], убиец кој штотуку избегал од волшебничкиот затвор [[Азкабан]], за кој се верува дека е вмешан во убиството на родителите на Хари. Борејќи се со својата рекација кон [[дементори]]те - мрачни суштества со моќ да ја исцицаат душата на човекот - кои наводно го чуваат училиштето, Хари бара помош од [[Ремус Лупин]], новиот учител по [[Хогвортс#одбрана од мрачните вештини|одбрана од мрачните вештини]] со мрачна тајна. Лупин го учи Хари на одбрандбени магии кои се над потребното ниво на знаење на еден волшебник како Хари. Хари дознава дека двајцата, Лупин и Блек биле блиски пријатели со татко му и дека Блек е погрешно обвинет за предавство по вина на четврт пријател, [[Питер Петигру]].<ref name="hp-plot-azkaban">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nytimes.com/1999/09/05/books/rowling-azkaban.html?ex=1222747200&en=c3365ba3baa3bf40&ei=5070|title=Harry Potter and the Prisoner of Azkaban|last=Maguire|first=Gregory|date=1999-09-05|publisher=''The New York Times''|accessdate=2008-09-28}}</ref> === Враќањето на Волдеморт === За време на четвртата година на Хари во Хогвортс, прикажана во ''[[Хари Потер и Пламениот пехар]]'', Хари безволно е присилен да учествува во [[Тробој]]от, опасен волшебнички турнир помеѓу вештерки и волшебници од странски училишта.<ref name="hp-plot-goblet">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html?ex=1222747200&en=6a7b0d89257dcebb&ei=5070|title=Harry Potter and the Goblet of Fire|last=King|first=Stephen|date=2000-07-23|publisher=''The New York Times''|accessdate=2008-09-28}}</ref> Хари се обидува да открие кој го наместил да учествува во турнирот и зашто.<ref name="hp-plot-goblet2">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html?pagewanted=2&ei=5070&en=6a7b0d89257dcebb&ex=1222747200|title=Harry Potter and the Goblet of Fire 2|last=King|first=Stephen|date=2000-07-23|publisher=''The New York Times''|accessdate=2008-09-28|archive-date=2009-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416015356/http://www.nytimes.com/2000/07/23/books/rowling-goblet.html?pagewanted=2&ei=5070&en=6a7b0d89257dcebb&ex=1222747200|url-status=dead}}</ref> Загрижениот Хари е предводен во турнирот од [[Аластор Муди]], новиот професор по одбрана од мрачните вештини кој испаѓа е Барти Крауч Џуниор претворен во Муди. Мигот кога мистеријата се разрешува го означува пресвртот на серијалот од загатнување и неизвесност до отворен конфилкт каде децата почнуваат да растат. Романот завршува со преродбата на Волдеморт и смртта на Седрик Дигори.<ref name="hp-plot-goblet2" / Во петтата книга, ''[[Хари Потер и Редот на фениксот]]'', Хари мора да се соочи со штотуку преродениот Волдеморт. Поради враќањето на Волдеморт, Дамблдор го обновува [[Редот на фениксот]], тајно здружение кое работи од мрачната куќа на Сириус Блек на тоа како да се уништат следбениците на Волдеморт и да се заштитат неговите мети, вклучувајќи го и Хари. Редот вклучува доста возрасни личности на кои Хари им верува, вклучувајќи ги Лупин, Блек и некои од [[Семејство Визли|Визлиеви]], но и некои изненадувачки личности. Добрите и лошите ликови не се толку очигледни. Наспроти објаснувањето на Хари за последните неколку дејствија на Волдеморт, Министерството за магии и поголемиот дел од волшебничкото општество не верува дека Волдеморт е вратен.<ref name="hp-phoenix-plot">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nytimes.com/2003/07/13/books/review/rowling-phoenix.html?ex=1222747200&en=c19fb010046d89c7&ei=5070|title=Harry Potter and the Order of the Phoenix’ |date=2003-07-13|publisher=''The New York Times''|accessdate=2008-09-28}}</ref> Во обид да наметнат политичко точен наставен план и да го урнат угледот на професорот Дамблдор, кој покрај Хари е најистакнатот глас во Волшебничкиот свет во убедувањата дека Волдеморт е вратен, министерството ја поставува [[Долорес Амбриџ]] како висок иследник во Хогвортс. Таа го преобразува училиштето со диктаторски режим и одбив да ги учи учениците на начини на кои ќе можат да се одбранат од мрачните сили.<ref name="hp-phoenix-plot" /> Затоа, Хари формира тајна ученичка група каде ги подучува своите соученици на вештини од повисоко ниво, кои тој ги знае. Романот го запознава Хари со [[Луна Лавгуд]], лекомислена ученичка која верува во чудни конспиративни теории. Важно пророштво за Хари и Волдеморт се открива<ref name="Ivory Tower 1">{{наведена книга|last=A. Whited|first=Lana.|title=The Ivory Tower and Harry Potter: Perspectives on a Literary Phenomenon|publisher=University of Missouri Press|year=2004|isbn=9780826215499|page=371}}</ref> и Хари дознава дека тој и Волдеморт имаат умствена, но болна поврзаност, која телепатски му овозможува на Хари да види некои дејствија на Волдеморт. Во самата кулминација, Хари и дел од неговите соученици се пресметуваат со некои од Смртојадите на Волдеморт, кои го вклучуваат арoгантното и богато семејство Мелфој. Навременското пристигнување на членовите на Редот на фениксот ги спасува учениците и овозможува фаќање на некои од Смртојадите.<ref name="hp-phoenix-plot" /> Во нивната шеста година, во ''[[Хари Потер и Полукрвниот Принц]]'', протагонистите ги поминале своие ОБС испити и започнуваат КИВТ курсеви. Волдеморт подготвува нова војна, која станува толку насилна што дури и неволшебниците согледуваат некои од ефектите. Иако Хари и неговите пријатели се релативно заштитени од таа опасност во Хогвортс, тие стануваат предмет на потешкотиите што ги носи адолесцницијата. На почеток на романот Хари наидува на стар учебник по напивки исполнет со прибелешки и препораки, потпишан од мистериозниот Полукрвен Принц.<ref name="harry-potter-prince">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nytimes.com/2005/07/16/books/16choc.html?pagewanted=all|title=Harry Potter Works His Magic Again in a Far Darker Tale |last=Kakutani|first=Michiko|date= 2005-07-16|publisher=''The New York Times''|accessdate=2008-09-28}}</ref> Додека советите во книгата му помагаат на Хари да конечно успее по напивки, согледува дека не треба да им верува на магиите на анонимниот автор. Хари почнува да има и приватни часови со Албус Дамблдор, кој му покажува неколку сеќавања кои го покажуваат раниот живот на Волдеморт. Сеќавањата откриваат дека душата на Волдеморт е поделена на [[хоркрукс]]и, злобни маѓепсани предмети скриени на различни места.<ref name="harry-potter-prince" /> Снобовскиот противник на Хари, Драко Мелфој, се обидува да го нападне Дамблдор и книгата кулминира со убивањето на Албус Дамблдор кое го извршува Северус Снејп. ''[[Хари Потер и Реликвиите на смртта]]'', последната книга од серијалот, започнува веднаш по настаните од шестата книга. Волдеморт го завршува своето доаѓање на власт и го зазема Министерството за магии. Хари, Рон и Хермиона ја пропуштаат својата последна учебна година за да ги најдат и уништат преостанатите хоркрукси на Волдеморт. За да се заштитат себеси, а и нивните пријатели и семејства решаваат да се изолираат. Во нивната потрага по хоркруксите, триото дознава детали за минатото на Дамблдор, како и вистинските мотиви на Снејп. Книгата кулминира со борба во Хогвортс. Хари, Рон и Хермиона здружени со членови од Редот на фениксот, голем дел од професорите и учениците, го бранат Хогвортс и се пресметуваат со Волдеморт, неговите Смртојади и некои мрачни волшебни суштества. Многу од главните ликовите ги губат своите животи во првиот чин од борбата, а Волдеморт продолжува со намерата да го убие Хари. Во обид да ги спаси преживеаните, Хари се предадава, но битката продолжува со доаѓањето на некои од родителите на учениците од Хогвортс, жителите на соседното село [[Хогсмид]] кои му се придружуваат на Редот на фениксот. Со последниот хоркрукс уништен, Хари конечно се пресметува со Волдеморт. Епилог на крајот од книгата ги опишува животите на преживеаните ликови како и ефектите на волшебничкиот свет. === Дополнителни дела === {{seealso|Џ. К. Роулинг#Филантропија|l1=Џ.К. Роулинг: Филантропија}} Роулинг го има проширно ''Хари Потер светот'' со неколку кратки книги направени за различни хуманитарни цели.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6903111.stm|title=How Rowling conjured up millions|publisher=BBC|accessdate=2008-09-07}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.alibris.com/search/books/qwork/1198169/used/Comic%20Relief%20:%20Quidditch%20through%20the%20ages|title=Comic Relief : Quidditch through the ages|publisher=Albris|accessdate=2008-09-07}}</ref> Во 2001, таа ја издаде ''[[Фантастични ѕверки и каде да се најдат]]'' (учебник од Хогвортс) и ''[[Квидич низ вековите]]'' (книга која Хари ја читаше за забава). Парите од продажбата на овие две книги се искористија за добротворен прилог за добротворна организација [[Comic Relief]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.comicrelief.com/stuff-to-buy/harrys-books/the-money/|title=The Money|publisher=Comic Relief|accessdate=2007-10-25|archive-date=2007-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20071029034316/http://www.comicrelief.com/stuff-to-buy/harrys-books/the-money/|url-status=dead}}</ref> Во 2007, Роулинг сложи седум рачно напишани примероци од ''[[Приказни за бардот Бидл]]'', колекција од бајки првпат споменати во последната книга, една од кои се употреби во акуција за собирање пари за Children's High Level Group, фондација за децата со посебни потреби во посиромашните држави. Книгата меѓународно беше издадена на 4 декември 2008.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=JK Rowling Fairy Tales To Go On Sale For Charity|work=ANI|year=2008|url=http://living.oneindia.in/insync/2008/harry-potter-jk-rowling-charity-020808.html|accessdate=2 август 2008|archive-date=2008-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20080810012453/http://living.oneindia.in/insync/2008/harry-potter-jk-rowling-charity-020808.html|url-status=dead}}</ref><ref name="fetches">{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7142656.stm|title=JK Rowling book fetches £2&nbsp;m|date= 2007-12-13|publisher=BBC|accessdate=2007-12-13}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.amazon.co.uk/gp/feature.html?docId=1000137983|title=Amazon purchase book|publisher=Amazon.com Inc|accessdate=2007-12-14}}</ref> Роулинг исто така има напишано и мала книга од 800 збора во 2008 како дел од настанот за собирање средства организиран од книгоиздавачот [[Waterstones]].<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Rowling pens Potter prequel for charities|author=Williams, Rachel |year=2008|publisher=The Guardian|url=http://www.guardian.co.uk/books/2008/May/29/harrypotter.jkjoannekathleenrowling|}} Посетено на [[2008-05-31]].</ref> == Структура и жанр == Романите во поголем дел спаѓаат во жанрот на [[фантастична литература]], но истовремено тоа се и образовни и полнолетни романи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m0OON/is_1_24/ai_107896944|title=Wizards and wainscots: generic structures and genre themes in the Harry Potter series|last=Anne Le Lievre|first=Kerrie|year=2003|publisher=CNET Networks, Inc., a CBS Company|accessdate=2008-09-01|archive-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206041643/http://findarticles.com/p/articles/mi_m0OON/is_1_24/ai_107896944|url-status=dead}}</ref> Овие книги се сметаат и за дел од британскиот жанр за романи со [[интернат]]и, кои вклучува три од серијалите на писателката [[Инед Блајдн]] и тоа: ''[[Кулите Малори]]'', ''[[Св. Клер серијал|Св. Клер]]'' и ''[[Најпалавата девојка]]''. Во овој жанр спаѓаат и романите за ''[[Били Бантер]]'' од [[Чарлс Хамилтон (писател)|Френк Ричардс]].<ref name="Harry Potter Boarding">{{Наведена мрежна страница|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/563232.stm|title=Harry Potter makes boarding fashionable |year=1999|publisher=BBC|accessdate=2008-09-01}}</ref> Дејствието е претежно сместено во училиштето за магии и волшебништво Хогвортс, британски интернат за волшебници чијашто наставна програма вклучува користење на магија.<ref name="Harry Potter Boarding" /> Според зборовите на Стивен Кинг, уште еден автор на неверојатни приказни, овие книги се „мудра и таинствена сторија“.<ref name="Wild About Harry">{{наведени вести|publisher=''The New York Times''|title=Wild About Harry|date= 2000-07-23}}</ref> и се пишувани во стилот на [[Шерлок Холмс]] - во секоја книга добро се скриени трагите кои го добиваат своето значење во следното продолжение од серијалот. Поглавјата се раскажувани од трето лице со некои мали исклучоци (како првите поглавја од ''[[Хари Потер и Каменот на мудроста|Каменот на мудроста]]'' и ''[[Хари Потер и Реликвиите на смртта|Реликвиите на смртта]]'' и првите две поглавја од ''[[Хари Потер и Полукрвниот Принц|Полукрвниот Принц]]''). Во средината на секоја книга, Хари се бори со проблемите на кои наидува и борејќи се со нив често вклучува потреба од кршење на училишните правила, во случај да биде фатен, мора да претрпи една од дисциплинските казни според правилата и прописите на Хогвортс (во кои ''Хари Потер'' книгите следат многу преседани во [[Жанр|под-жанрот]] за интернати).<ref name="Harry Potter Boarding" /> Како и да е, приказните ја достигнуваат својата кулминација во второто полугодие од учебната година, токму пред завршните тестирања, кога настаните се заоструваат повеќе од секојдневите училишни препреки и борби каде Хари мора да се соочи или со [[Волдеморт]] или со некој од неговите следбеници, [[Смртојади]]те, каде се работи за живот или смрт, понатаму како што се развиваат настаните еден или повеќе ликови го губат својот живот во последните четири книги.<ref name="Harry Potter Last Adventure" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cbc.ca/news/story/2006/06/26/rowling-potter-deaths.html|title=Two characters to die in last 'Harry Potter' book: J.K. Rowling|year=2006|publisher=CBC|accessdate=2008-09-01|archive-date=2012-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20121111191434/http://www.cbc.ca/news/story/2006/06/26/rowling-potter-deaths.html|url-status=dead}}</ref> Како последица, тој учи важни лекции низ објаснувања и дискусии со неговиот [[ментор]] [[Албус Дамблдор]]. Во последниот роман, ''[[Хари Потер и Реликвиите на смртта]]'', Хари и неговите пријатели поголемиот дел од времето го поминуваат надвор од Хогвортс и се враќаат таму само кога треба да се соочат со Волдеморт, односно во самиот [[расплет]].<ref name="Harry Potter Last Adventure">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1637886_1637891,00.html|title=Harry Potter's Last Adventure|last=Grossman|first=Lev|publisher=Time Inc|accessdate=2008-09-01|archive-date=2008-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20080827145911/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1637886_1637891,00.html|url-status=dead}}</ref> Во овој дел Хари мора предвремено да порасне, губејќи ја шансата да ја помине својата последна година во училиштето како ученик и решава да постапи како возрасен и добро созреан човек, од чии одлуки зависат животите на сите останати вклучувајќи ги и возрасните.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6910106.stm|title=Press views: The Deathly Hallows |publisher=Bloomsbury Publishing|accessdate=2008-08-22}}</ref> == Теми == Според Роулинг, главна улога во целокупниот серијал има [[смрт]]та: „Моите книги значително се работат за смрт. Тие започнуваат со смртта на родителите на Хари. Тука е и опседнатоста на Волдеморт да ја совлада смртта и неговата потрага по [[бесмртност]]а по секоја цена. И јас го разбирам Волдеморт зошто сака да ја освои смртта. Сите се плашиме од неа.“<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Geordie Greig|url=http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2006/01/10/nrowl110.xml|title='There would be so much to tell her...'|publisher=[[Daily Telegraph]]|accessdate=2007-04-04|date=11 јануари 2006|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311032026/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2006%2F01%2F10%2Fnrowl110.xml|url-status=dead}}</ref> Различни академци и новинари имаат многу различни интерпретации за темите во книгата, некои посложени од другите и некои вклучуваат и политички поттекстови. Теми како нормалност, угнетување, преживување и надминување на присилени и несекојдневни нешта се теми кои се сметаат за доста застапени во серијалот.<ref name="Greenwald2005">{{наведено списание|last=Greenwald|first=Janey|title=Understanding Harry Potter: Parallels to the Deaf World|journal=The Journal of Deaf Studies and Deaf Education|volume=10|issue=4|pages=442–450|year=2005|doi=10.1093/deafed/eni041|pmid=16000691}}</ref> На сличен начин, темата за правањето пат низ адолесценцијата и „поминувајќи низ нечије стравично тешко искушение и на крај соочувајќи се со него“ исто така се сметаат за доста застапени.<ref name="Duffy2002">{{наведено списание|last=Duffy|first=Edward|title=Sentences in Harry Potter, Students in Future Writing Classes|journal=Rhetoric Review|volume=21|issue=2|year=2002|pages=177|doi=10.1207/S15327981RR2102_03}}</ref> Роулинг има изјавено дека овие книги содржат „одолговлечувачки предмет на толеранција и одолговлечувачки доказ за нестрпливост“ и дека исто така ја содржат и пораката за „сомневање во нечиј авторитет... а не прашување дали установата или печатот ја кажува вистина“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.the-leaky-cauldron.org/2007/10/20/j-k-rowling-at-carnegie-hall-reveals-dumbledore-is-gay-neville-marries-hannah-abbott-and-scores-more|title=J. K. Rowling at Carnegie Hall|work=The Leaky Cauldron|publisher= The Leaky Cauldron|accessdate=2007-10-21|year=2007}}</ref><ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7053982.stm|title=JK Rowling outs Dumbledore as gay|accessdate=2007-10-21|date=2007-10-21|work=BBC News|publisher=[[BBC]]}}</ref> Иако може да се каже дека книгите содржат и многу други теми, како користењето/злоупотребата на моќта, [[љубов]], [[предрасуда]] и слободен избор, тие се како што Роулинг кажува, „длабоко врежани во самиот синопсис“; Роулинг сакала да остави да темите „созреат органски“, наместо постојано да седи и да се обидува да ги вметне овие идеи во главите на читателите.<ref name="Mzimba, Lizo, moderator. Interview with [[Steve Kloves]] and J.K. Rowling">{{наведени вести|url=http://www.quick-quote-quill.org/articles/2003/0302-newsround-mzimba.htm|publisher= Quick Quotes Quill|title=Mzimba, Lizo, moderator. Interview with Steve Kloves and J.K. Rowling|date=February, 2003|accessdate=2008-07-28}}</ref> Во ист контекст влегува и постојано присутната тема за младоста, за што како што објаснува Роулинг таа решително ги откривала сексуалните определби на нејзините ликови и не оставајќи го Хари, како што таа вели, „заглавен во состојба на постојана пред полна зрелост“.<ref name="Favourite chapter">{{наведени вести |url=http://www.quick-quote-quill.org/articles/1999/0299-guardian-carey.htm|publisher=Quick-Quote-Quill |title=About the Books: transcript of J.K. Rowling's live interview on Scholastic.com|date=16 февруари 1999|accessdate=2008-07-28}}</ref> Роулинг вели дека, за нејзе, поучната важност на книгите изгледа „повеќе од очигледна“. Клучната работа за нејзе бил изборот помеѓу што е исправно, а што е лесно, „бидејќи така... започнува насилството, луѓето стануваат апатични и секогаш го одбираат полесниот пат, и без да знаат во следниот момент се наоѓаат во незгода/неволја“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.accio-quote.org/articles/2000/1000-vancouversun-wyman.htm|first=Wyman|last=Max|title="You can lead a fool to a book but you cannot make them think": Author has frank words for the religious right|publisher=The Vancouver Sun (British Columbia)|date=26 октомври 2000|accessdate=2008-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930184844/http://www.accio-quote.org/articles/2000/1000-vancouversun-wyman.htm|archive-date=2007-09-30|url-status=dead}}</ref> == Потекло и историја на издавање == Во 1990, Џ. К. Роулинг била на преполн воз од [[Манчестер]] до [[Лондон]] кога идејата за Хари одеднаш „се појавила во нејзината глава“. Роулинг дава образложение за искуството на нејзиното мрежно место велејќи:<ref name="Harry falls into author's head">{{Наведена мрежна страница|publisher=JKRowling.com|url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/biography.cfm|title=Biography|first=J. K.|last=Rowling|accessdate=2006-05-21|year=2006|archive-date=2008-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217022342/http://www.jkrowling.com/textonly/en/biography.cfm|url-status=dead}}</ref> {{quote|„Пишував речиси непрекинато уште од шестгодишна возраст, но никогаш не сум била повозбудена за некоја идеја претходно. Едноставно седнав и помислив, цели четири (доцнени) часа и сите детаљи се појавија во мојот мозок, и тоа слабо, црнокосо, момче со очила кое не знае дека е волшебник стануваше сè повеќе и повеќе вистинто за мене.“}} Роулинг ја завршила ''Хари Потер и Каменот на мудроста'' во 1995 и го испратила [[ракопис]]от на неколку потенцијални литературни посредници.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eitb24.com/new/en/B24_57676/entertainment/FACTBOX-Final-Harry-Potter-book-set-for-release/|title=Final Harry Potter book set for release|date=2007-07-15|publisher=[[Euskal Telebista]]|accessdate=2008-08-21}}</ref> Вториот посредник со кој се обидела, Кристофер Литл, и предложил да ја претставува и да го прати ракописот на Bloomsbury. Откако осум други издавачи ја одбиле ''Каменот на мудроста'', Bloomsbury и понудил на Роулинг 2,500 фунти однапред за нејзиното издавање.<ref>{{Наведена мрежна страница|publisher=The McGraw-Hill Companies Inc.| url=http://www.businessweek.com/magazine/content/05_22/b3935414.htm| title=Nigel Newton | first=John| last=Lawless| accessdate = 2006-09-09|year=2005}}</ref><ref name="Ivory Tower 2">{{наведена книга|last=A. Whited|first=Lana.|title=The Ivory Tower and Harry Potter: Perspectives on a Literary Phenomenon|publisher=University of Missouri Press|year=2004|isbn=9780826215499|page=351}}</ref> Наспроти изјавата на Роулинг дека таа немала ниту една [[демографска статистика|старосна група]] на ум кога започнала да ги пишува ''Хари Потер'' книгите, издавачите ги одбрале читателите од 9 до 11 години.<ref>{{наведени вести|url=http://www.newsobserver.com/308/story/637623.html|title=The magic years|last=Huler|first=Scott|publisher=The News & Observer Publishing Company|accessdate=2008-09-28|archive-date=2008-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218170339/http://www.newsobserver.com/308/story/637623.html|url-status=dead}}</ref> На вечерта на издавањето, Роулинг била замолена од страна на издавачите да присвои по родово-неутрален псевдоним со таа цел да ги привлечат и машките членови на оваа старосна група, плашејќи се дека тие не би биле заинтересирани во читање на роман напишан од жена. Таа се решила да го одбере Џ. К. Роулинг (Џоан Кетлин Роулинг), користејќи го името на својата баба како свое второ име бидејќи таа немала свое [[средно име]].<ref name="Ivory Tower 2" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1349288/Harry-Potter-and-the-mystery-of-J-Ks-lost-initial.html|title=Harry Potter and the mystery of J K's lost initial|last=Savill|first=Richard|date=2001-06-21|publisher=Telegraph.com|accessdate=2008-09-27}}</ref> ''Хари Потер и Каменот на мудроста'' беше издадена од [[Bloomsbury]], издавачот на сите ''Хари Потер'' книги во Обединетото Кралство, на 30 јуни 1997.<ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/820885.stm|title=The Potter phenomenon|date= 2003-02-18|publisher=BBC|accessdate=2008-09-27}}</ref> Беше издадена во САД на 1 септември 1998 од [[Scholastic Press|Scholastic]] — американскиот издавач на книгите - како ''Harry Potter and the Sorcerer's Stone'',<ref>{{наведени вести|url=http://www.nypost.com/seven/07022007/news/nationalnews/wild_about_harry_nationalnews_.htm|title=Wild about Harry|publisher=NYP Holdings, Inc|accessdate=2008-09-27|archiveurl=https://archive.today/20120909063300/http://www.nypost.com/p/news/national/item_4msCebz8v6GaLiE02Pd3IM;jsessionid=707AC65CDF383C83D3E80418CB2AF679|archivedate=2012-09-09|url-status=live}}</ref> откако Роулинг прифатила 105,000 долари за американските права — нечуен износ за детска книга од тогаш непознат автор.<ref>{{наведени вести|url=http://www.nytimes.com/2007/04/21/business/web21interview.html?_r=2&pagewanted=1|title=A Brief Walk Through Time at Scholastic|last=Rozhon|first=Tracie|publisher=''The New York Times''|date=2007-04-21|accessdate = 2007-04-21|page=C3}}</ref> Плашејќи се дека американските читатели нема да го поврзат зборот „philosopher (филозовски)“ со магична тема (бидејќи [[каменот на мудроста]] е поврзано со алхемија), Scholastic инсистирал книгата да биде именувана како ''Harry Potter and the Sorcerer's Stone'' за американскиот пазар. Втората книга, ''Хари Потер и Одајата на тајните'' е првобитно издадена во Обединетото Кралство на 2 јули 1998 и во САД на 2 јуни 1999.<ref name="Harry Potter UK Release Dates">{{наведени вести|url=http://www.thestar.com/entertainment/article/235354|title=A Potter timeline for muggles|date=2007-07-14|publisher=Toronto Star|accessdate=2008-09-27}}</ref><ref name="Harry Potter US&nbsp;— Scholastic">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.scholastic.com/harrypotter/books/author/index.htm|title=Harry Potter: Meet J.K. Rowling|publisher=Scholastic Inc|accessdate=2008-09-27}}</ref> ''Хари Потер и Затвореникот од Азкабан'' беше издадена една година подоцна во ОК на 8 јули 1999 и во САД на 8 септември 1999.<ref name="Harry Potter UK Release Dates" /><ref name="Harry Potter US&nbsp;— Scholastic" /> ''Хари Потер и Пламениот Пехар'' е издадена на 8 јули 2000 во исто време и до [[Bloomsbury]] и од [[Scholastic Press|Scholastic]].<ref>{{наведени вести|url=http://www.guardian.co.uk/books/2000/jul/19/jkjoannekathleenrowling|title=Speed-reading after lights out|date=2000-07-19|publisher=Guardian News and Media Limited|accessdate=2008-09-27}}</ref> ''Хари Потер и Редот на фениксот'' е најдолгата книга во серијалот со вкупно 766 страници кај англиската верзија и со 870 страници кај американската верзија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C03EFDC163CF937A25754C0A9659C8B63|title=Harry Potter and the Internet Pirates|publisher=''The New York Times''|accessdate=2008-08-21}}</ref> Беше издадена насекаде во светот на англиски јазик на 21 јуни 2003.<ref>{{наведени вести|url=http://www.guardian.co.uk/uk/2003/jan/16/harrypotter.books|title=Harry Potter and the hottest day of summer|last=Cassy|first=John|date=2003-01-16|publisher=Guardian News and Media Limited|accessdate=2008-09-27}}</ref> ''Хари Потер и Полукрвниот Принц'' беше издадена на 16 јули 2005 и продаде 11 милиони копии во првите 24 часа од продажба.<ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/arts/4113663.stm|title=July date for Harry Potter book |date=2004-12-21|publisher=BBC|accessdate=2008-09-27}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6912529.stm|title=Harry Potter finale sales hit 11&nbsp;m |publisher=BBC News|accessdate=2008-08-21}}</ref> Седмиот и последен роман, ''Хари Потер и Реликвиите на смртта'', беше издаден на 21 јули 2007.<ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6320733.stm|title=Rowling unveils last Potter date |date=2007-02-01|publisher=BBC|accessdate=2008-09-27}}</ref> Книгата продаде 11 милиони копии во првите 24 часа од нејзиното издавање, сведувајќи на 2.7 милиони копии во ОК о 8.3 милиони во САД.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6912529.stm|title=Harry Potter finale sales hit 11&nbsp;m |date=2007-07-23|publisher=BBC|accessdate=2008-08-20}}</ref> === Преводи === {{главна|Хари Потер во превод}} Серијалот е преведен на 67 јазици,<ref name="Translations for Harry Potter">{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7649962.stm|title=Rowling 'makes £5 every second' |date=3 октомври 2008|publisher=[[British Broadcasting Corporation]]|accessdate=17 октомври 2008}}</ref><ref>{{наведени вести|url=http://www.guardian.co.uk/business/2008/jun/18/harrypotter.artsandentertainment|title=Harry Potter breaks 400m in sales|date=18 June 2008|publisher=Guardian News and Media Limited|accessdate=17 октомври 2008}}</ref> ставајќи ја Роулинг помеѓу најпреведуваните автори во историјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Guinness World Records: L. Ron Hubbard Is the Most Translated Author|author=KMaul|url=http://www.kirkusreviews.com/kirkusreviews/tbs_landing.jsp|publisher=The Book Standard|year=2005|accessdate=19 јули 2007|archive-date=2008-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308213411/http://www.kirkusreviews.com/kirkusreviews/tbs_landing.jsp|url-status=dead}}</ref> Првиот превод е на американско-англиски, иако многу зборови и замисли користени од ликовите во романите не сакајќи можат да доведат до ги доведат повеќе до младата американска публика.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html|title=Differences in the UK and US Versions of Four Harry Potter Books|date=21 јануари 2008|publisher=FAST US-1|accessdate=17 август 2008|archive-date=2015-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319041313/http://www15.uta.fi/FAST/US1/REF/potter.html|url-status=dead}}</ref> Подоцна, книгите беа преведени на поинакви јазици како [[Украински јазик|украински]], [[хинди]], [[бенгалски јазик]], велшки, [[африканс]], [[Летонски јазик|летонски]] и [[Виетнамски јазик|виетнамски]]. Првиот дел е преведен на [[латински]], а дури и на [[старогрчки]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm|title=Harry Potter in Greek|last=Wilson|first=Andrew|year=2006|publisher=Andrew Wilson|accessdate=28 јули 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621122227/http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm|archive-date=2008-06-21|url-status=dead}}</ref> правејќи го најдолгото издадено дело на старогрчки по [[Heliodorus of Emesa]] од третиот век пр.н.е.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://playalicious.com/reference/news/greek_harry.html|title=Harry Potter? It's All Greek to Me|last=Castle|first=Tim|date=2 декември 2004|publisher=Reuters|accessdate=28 јули 2008}}</ref> Некои од преведувачите задолжени за преводот на книгите биле добро познати уште од пред нивната работа на ''Хари Потер'', како на пример [[Виктор Голишев]], кој беше задолжен за рускиот превод на петтата книга од серијалот. [[Турски јазик|Турскиот]] превод на од втората до седмата книга е преземен од [[Севин Окјеј]], популарен литературен критичар и културен коментатор.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Not lost in translation: Harry Potter in Turkish |last=Güler |first=Emrah |url=http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054|year=2005|publisher=''The Turkish Daily News''|accessdate = 9 мај 2007}}</ref> Поради причини на таинственост, преводот може да започне само ако претходно книгите се издадени на англиски; иако и така има задоцнување од неколку месеци пред преводите се достапни. Ова води до повеќе и повеќе копии на англиските изданија кои се продадени на нетрпеливи обожаватели од земји во кои не се зборува англиски. Ваква беше вревата за читање на петтата книга чие издание на англиски јазик стана првата книга на англиски јазик која се најде на врвот на бестселер листата во Франција.<ref>{{наведени вести|author=Staff Writer|url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/world/newsid_3036000/3036350.stm|publisher=BBC|title=OOTP is best seller in France&nbsp;— in English!|date=1 јули 2003|accessdate=28 јули 2008}}</ref> === Комплетирање на серијалот === Во декември 2005, Роулинг изјави на своето мрежно место, „2006 ќе биде годината кога ќе ја пишувам последната книга од ''Хари Потер'' серијалот.“<ref>{{наведени вести|url=http://www.cnn.com/2005/SHOWBIZ/12/27/showbuzz/index.html?iref=newssearch|title=Rowling gearing up for final 'Potter'|date=27 декември 2005|publisher=CNN|accessdate=28 септември 2008}}</ref> Потоа следеа ажурирања на нејзиниот интернет дневник бележувајќи го напредокот на ''[[Хари Потер и Реликвиите на смртта]]'', со издавачкиот датум на 21 јули 2007. Самата книга беше завршена на 11 јануари 2007 во [[Хотел Балморал]], [[Единбург]], каде испишала порака на задниот дел од градите на [[Хермес]]. Таа гласеше: „Џ. К. Роулинг заврши со пишувањето на ''Хари Потер и Реликвиите на смртта'' во оваа соба (652) на 11 јануари 2007.“<ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/edinburgh_and_east/6324289.stm|title=Potter author signs off in style|publisher=BBC|date=2 февруари 2007}}</ref> Лично Роулинг изјави дека последните поглавја од последната книга (всушност, епилогот) бил завршен „во нешто како 1990“.<ref name="last chapter">{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/5119836.stm|title="Rowling to kill two in final book"|publisher=BBC|date=27 June 2006|accessdate=25 јули 2007}}</ref><ref name="last chapter means epilogue">{{наведени вести|url=http://www.accio-quote.org/articles/2001/1201-bbc-hpandme.htm|title="Harry Potter and Me"|date=28 декември 2001|accessdate=12 септември 2007|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20070305182235/http://www.accio-quote.org/articles/2001/1201-bbc-hpandme.htm|archive-date=2007-03-05|url-status=dead}}</ref> Во јуни 2006, Роулинг, со појавувањето на британското [[ток шоу]] ''[[Ричард & Џуди]]'', изјави дека поглавјето било така изменето со што еден лик бил „помилуван“ и два други лика кои претходно ја преживеале приказната вусшност се сега убиени. На 28 март 2007, кориците на возрасните и детските верзии на Bloomsbury и верзиите на Scholastic беа издадени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bloomsbury.com/harrypotter/default.aspx?sec=2&sec2=1&sec3=7|title=Harry Potter and the Deathly Hallows at Bloomsbury Publishing|publisher=Bloomsbury Publishing|accessdate=28 септември 2008|archive-date=2014-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810092541/http://harrypotter.bloomsbury.com/?sec=2&sec2=1&sec3=7%2F|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.scholastic.com/harrypotter/books/covers/art7.htm|title=Cover Art: Harry Potter 7|publisher=Scholastic|accessdate=28 септември 2008}}</ref> == Достигнувања == === Културно влијание === === Награди и почести === === Рекламен успех === == Критики, пофалби и расправи == === Литературни киртики === === Културни критики === === Расправии === == Адапции == == Аудио книги == Сите Хари Потер книги се издадени во целосни аудио книги. Британските верзии се читани од The UK versions are read by [[Стивен Фрај]], а американските верзии се читани од [[Џим Дејл]]. Дејл е исто така раскажувач на специјалните дискови на DVD-јата. == Наводи == {{reflist}} {{Хари Потер}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Хари Потер]] a02r6gh6ssaki6119rnidmo3y3ak390 Хари Потер во превод 0 98311 5649578 5468558 2026-10-25T02:43:12Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649578 wikitext text/x-wiki '''''[[Хари Потер]]''''' серијалот од фантастични романи напишани од [[Џ. К. Роулинг]] се сметаат за едни од најчитаните романи во историјата на детската литература, со читатели од сите возрасти и националности. Во мај 2008, целокупната продажбата на ''Хари Потер'' книгите изнесувала 400 милиони копии. Книгите се преведени од изворниот [[Англиски јазик|англиски]] на 67 различни јазици.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Potter tops 400 million sales|author=Flood, Alison|work=theBookseller.com|url=http://www.thebookseller.com/news/61161-page.html|publisher=The Bookseller|date=2008-06-17|accessdate =2008-09-12}}</ref> == Процес на преведување == За овластен превод, издавачот најпрвин мора да преговара и потпише договор со агентите на авторот, ''Christopher Little Literary Agency''.<ref>{{Наведена мрежна страница |1= |url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/links_cl.cfm |title=J. K. Rowling Official Site |publisher=Jkrowling.com |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2009-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091208173515/http://www.jkrowling.com/textonly/en/links_cl.cfm |url-status=dead }}</ref> Целосната список на овластени издавачи може да се најде на мрежната страница на Џ. К. Роулинг.<ref name="publishers">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.jkrowling.com/textonly/en/links_publishers.cfm |title=J. K. Rowling Official Site - List of Publishers |publisher=Jkrowling.com |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2010-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102020449/http://www.jkrowling.com/textonly/en/links_publishers.cfm |url-status=dead }}</ref> Потоа издавачите почнуваат со превод на книгите со тоа што ангажираат исклучиво локални преведувачи. На преведувачите им бил забранет пристапот до книгите сè до официјалниот датум на издавање во Англија. Според тоа, преведувањето можело да започне само откако англиските изданија ќе бидат издадени, правејќи задоцнување од неколку месеци додека преводите можат да бидат достапни. Ова неопходно доцнење ја зголемило продажбата на англиските изданија од книгите од страна на нестрпливите обожаватели, во државите каде англискиот не е мајчин јазик. Ваква беше вревата за читање на петтата книга чие издание на [[англиски јазик]] стана првата книга на англиски јазик која се најде на врвот на најпродавани книги во [[Франција]].<ref>{{наведени вести |url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/world/newsid_3036000/3036350.stm |publisher=BBC |title=OOTP is best seller in France - in English! |date=1 јули 2003}}</ref> Во [[Италија]], нестрпливите обожаватели на Потер организирале таканаречена „Операција пердув“, поплавувајќи го издавачот Салани со пердуви (што потсетува на бувовите поштари во Хогвортс) да нареди да се забрза издавањето на италијанскиот превод на седмата, последна книга од серијалот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/children/article2645098.ece |title=Who won the race to translate 'Harry Potter'? review &#124; Children's Books - Times Online |publisher=Times Newspapers Ltd. |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2008-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512001211/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/children/article2645098.ece |url-status=dead }}</ref> Овие причини се резултирале во неовластени преводи и лажни преводи од книгата да се појават во некои држави. Високиот профил и високиот квалитет на книгите се доказ дека се обрнало големо внимание во обработка на книгите. Во некои држави како Италија, првата книга била повторно издадена во преобработена верзија по барање на читателите кои се жалеле за нискиот квалитет на преводот на првата книга. Во државите како [[Кина]] и [[Португалија]], преводот се извршува од група преведувачи, кои работат заедно за да заштедат време. Некои од преведувачите кои се ангажирани за преводот на книгите сега се познати благодарение на тоа што ги превеле Хари Потер книгите, како на пример Виктор Голишев, кој го надгледувал [[Руски јазик|рускиот]] превод на петтата книга. Голишев е и од претходно познат по тоа што ги има преведувано делата на [[Вилијам Фокнер]] и [[Џорџ Орвел]] <ref>{{Наведена мрежна страница|title=Translating Harry — Part I: The Language of Magic|author=Steven Goldstein|url=http://www.globalbydesign.com/resources/articles/translating_harry_potter_part1.html|work=GlobalByDesign|year=2004|accessdate=2007-05-09|archive-date=2007-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20070306025320/http://www.globalbydesign.com/resources/articles/translating_harry_potter_part1.html|url-status=dead}}</ref> и по тоа што одбивал да ги коментира Хари Потер книгите во интервјуата сметајќи ги за лоши и со слаб квалитет. Во [[Турција]] втората, третата, четвртата и петтата книга се преведени од Севин Окјеј, популарен литературен критичар и културен коментатор.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Not lost in translation: Harry Potter in Turkish|author=EMRAH GÜLER|url=http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=29054|year=2005|accessdate = 2007-05-09}}</ref> == Список на овластени преводи по јазик == Оригиналните [[англиски]] верзии од книгите се издадени од [[Обединетото Кралство]] од Bloomsbury. Овластени изданија постојат на следниве јазици (вклучувајќи го и оригиналот): {| class="sortable wikitable" style="text-align:left;" |+ Официјални преводи на Хари Потер серијалот ! class='unsortable' | ! Јазик ! Држава ! Издавач(и) и дистрибутор(и) ! class='unsortable' | Преведувач(и) ! class='unsortable' | Наслов(и) |- | 1. <th>[[Африканс]] | [[Јужноафриканска Република]] || Human & Rousseau (pty) Ltd.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.education.wisc.edu/ccbc/books/rowling/africa.htm |title=архивски примерок |accessdate=2009-03-08 |archive-date=2010-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100612061658/http://www.education.wisc.edu/ccbc/books/rowling/africa.htm |url-status=dead }}</ref> || # Janie Oosthuysen<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Rosemarie Breuer |url=http://www.stellenboschwriters.com/oosttaylorj.html |title=Janie Oosthuysen-Taylor |publisher=Stellenboschwriters.com |date= |accessdate=2008-12-12}}</ref> (I-V) # Kobus Geldenhuys<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.jnweb.com/translation/ |title=Script-writing, Translation and Dubbing by Kobus Geldenhuys |publisher=Jnweb.com |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2008-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081224153723/http://www.jnweb.com/translation/ |url-status=dead }}</ref> (VI-VII) || # Harry Potter en die Towenaar se Steen # Harry Potter en die Kamer van Geheimenisse # Harry Potter en die Gevangene van Azkaban # Harry Potter en die Beker Vol Vuur # Harry Potter en die Orde van die Feniks # Harry Potter en die Halfbloed Prins # Harry Potter en die Skatte van die Dood |- | 2. <th>[[Албански јазик|Албански]] | [[Албанија]] || Publishing House Dituria || Amik Kasoruho || # Harry Potter dhe guri filozofal # Harry Potter dhe Dhoma e të fshehtave # Harry Potter dhe i burgosuri i Azkabanit # Harry Potter dhe kupa e zjarrit # Harry Potter dhe urdhri i Feniksit # Harry Potter dhe Princi Gjakpërzier # Harry Potter dhe Dhuratat e Vdekjes |- | 3. <th>[[Арапски јазик|Арапски]] | [[Египет]] || Nahdet Misr<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nahdetmisr.com/catalog.asp?Root=1 |title=:: Nahdet Misr Group :: |publisher=Nahdetmisr.com |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2008-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080117191753/http://www.nahdetmisr.com/catalog.asp?Root=1 |url-status=dead }}</ref>|| Muhammad Ibrahim || # {{јаз|ar|هاري بوتر وحجر الفلاسف}} # {{јаз|ar|هاري بوتر وحجرة الأسرار}} # {{јаз|ar|هاري بوتر وسجين أزكابان}} # {{јаз|ar|هاري بوتر وكأس النار}} # {{јаз|ar|هاري بوتر وجماعة العنقاء}} # {{јаз|ar|هاري بوتر والأمير ذو الدم الخليط}} # {{јаз|ar|هاري بوتر ومقدسات الموت}} |- | 4. <th>[[Баскиски јазик|Баскиски]] | [[Шпанија]] || Ediciones Salamandra / Elkarlanean || Iñaki Mendiguren (I-VII) || # Harry Potter eta Sorgin Harria # Harry Potter eta Sekretuen Ganbera # Harry Potter eta Azkabango presoa # Harry Potter eta Suaren Kopa # Harry Potter eta Fenixaren Ordena # Harry Potter eta Odol Nahasiko Printzea # Harry Potter eta Herioaren Erlikiak |- | 5. <th>[[Бенгалски јазик|Бенгалски]] | [[Бангладеш]] || Ankur Prakashani || || # হ্যারি পটার এন্ড দ্য ফিলোসফার্স স্টোন # হ্যারি পটার এন্ড দ্য চেম্বার অব সিক্রেটস # হ্যারি পটার এন্ড দ্য প্রিজনার অব আজকাবান # হ্যারি পটার এন্ড দ্য গবলেট অব ফায়ার # হ্যারি পটার এন্ড দ্য অর্ডার অব দ্য ফিনিক্স # হ্যারি পটার এন্ড দ্য হাফ ব্লাড প্রিন্স # হ্যারি পটার এন্ড দ্য ডেথলি হ্যালোজ |- | 6. <th>[[Бугарски јазик|Бугарски]] | [[Бугарија]] || Egmont Bulgaria<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.egmontbulgaria.com/harrypotter/ |title=Хари Потър |publisher=Egmontbulgaria.com |date= |accessdate=2008-12-12}}</ref> || # Teodora Dzhebarova (I) # Mariana Melnishka<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.sofiaecho.com/article/potter-mania-reaches-bulgaria/id_2691/catid_29 |title=Potter-mania reaches Bulgaria - Features news |publisher=Sofiaecho.com |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2005-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050523111415/http://www.sofiaecho.com/article/potter-mania-reaches-bulgaria/id_2691/catid_29 |url-status=dead }}</ref> (II-IV) # Emiliya L. Maslarova (V-VII) || # Хари Потър и Философският камък # Хари Потър и Стаята на тайните # Хари Потър и Затворникът от Азкабан # Хари Потър и Огненият бокал # Хари Потър и Орденът на феникса # Хари Потър и Нечистокръвния принц # Хари Потър и Даровете на Смъртта |- | 7. <th>[[Каталонски јазик|Каталонско]]-Валенсиски | * [[Шпанија]] * [[Андора]] || Editorial Empúries || # Laura Escorihuela (I-IV) # Marc Alcega (IV) # Xavier Pàmies (V-VII) || # Harry Potter i la pedra filosofal # Harry Potter i la cambra secreta # Harry Potter i el pres d'Azkaban # Harry Potter i el calze de foc # Harry Potter i l'orde del Fènix # Harry Potter i el misteri del Príncep # Harry Potter i les relíquies de la Mort |- | 8. <th>[[Кинески јазик|Кинески]] | :'''[[Класично кинеско писмо|Класичен]]:''' * [[Народна Република Кина|НР Кина]] :'''[[Традиционално кинеско писмо|Традиционален]]:''' * [[Република Кина]] * [[Хонгконг]] * [[Макао]] || :'''Класичен:''' :People's Literature Publishing House (人民文学出版社);<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.harrypotter.net.cn/ |title=海南无线 精彩无限 |publisher=Harrypotter.net.cn |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2006-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060614030825/http://www.harrypotter.net.cn/ |url-status=dead }}</ref> :'''Традиционален:''' :Crown Publishing Company Ltd (皇冠出版社)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.crown.com.tw/harrypotter/ |title=哈利波特:::九又四分之三月台::: |publisher=Crown.com.tw |date= |accessdate=2008-12-12}}</ref> || :'''Класичен:''' # Su Nong (苏农) (I) # Ma Aixin (马爱新) (II, IV, V) # Zheng Xumi (郑须弥) (III) # Ma Ainong (马爱农) (V) # Cai Wen (蔡文) (V) :'''Традиционален:''' # Peng Chien-Wen (彭倩文; Peng Qianwen) (I~IV) # Crown Editor and Translator Group (皇冠編譯組; Huangguan Bianyi Zu) (V~VII) || :'''Класичен:''' # 哈利·波特与魔法石 # 哈利·波特与密室 # 哈利·波特与阿兹卡班的囚徒 # 哈利·波特与火焰杯 # 哈利·波特与凤凰社 # 哈利·波特与“混血王子” # 哈利·波特与死亡圣器 :'''Традиционален:''' # 哈利波特—神秘的魔法石 # 哈利波特—消失的密室 # 哈利波特—阿茲卡班的逃犯 # 哈利波特—火盃的考驗 # 哈利波特—鳳凰會的密令 # 哈利波特—混血王子的背叛 # 哈利波特—死神的聖物 |- | 9. <th>[[Хрватски јазик|Хрватски]] | [[Хрватска]] || Algoritam || # Златко Црнковиќ (I-III) # Дубравка Петровиќ (IV-VI) || # Harry Potter i Kamen mudraca # Harry Potter i Odaja tajni # Harry Potter i Zatočenik Azkabana # Harry Potter i Plameni Pehar # Harry Potter i Red feniksa # Harry Potter i Princ miješane krvi # Harry Potter i Darovi smrti |- | 10. <th>[[Чешки јазик|Чешки]] | [[Чешка]] || Albatros<ref>{{Наведена мрежна страница |author=Albatros |url=http://www.albatros.cz/phprs_harry/ |title=Harry Potter |publisher=Albatros.cz |date= |accessdate=2008-12-12 }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || # Vladimír Medek (I, II, IV) # Pavel Medek<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.radio.cz/en/issue/44547 |title=Pavel Medek - translating the adventures of Harry Potter into Czech |publisher=Radio Prague |date=2003-08-26 |accessdate=2008-12-12}}</ref> (III, V, VI) || # Harry Potter a Kámen mudrců # Harry Potter a Tajemná komnata # Harry Potter a vězeň z Azkabanu # Harry Potter a Ohnivý pohár # Harry Potter a Fénixův řád # Harry Potter a princ dvojí krve # Harry Potter a Relikvie smrti |- | 11. <th>[[Дански јазик|Дански]] | [[Дански]] || Gyldendal<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.harrypotter.dk/ |title=архивски примерок |accessdate=2009-03-08 |archive-date=2004-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040725080037/http://harrypotter.dk/ |url-status=dead }}</ref> || Hanna Lützen || # Harry Potter og De Vises Sten # Harry Potter og Hemmelighedernes Kammer # Harry Potter og Fangen fra Azkaban # Harry Potter og Flammernes Pokal # Harry Potter og Fønixordenen # Harry Potter og Halvblodsprinsen # Harry Potter og Dødsregalierne |- | 12. <th>[[Холандски јазик|Холандски]] | * [[Белгија]] * [[Холандија]] | Standaard / Uitgeverij De Harmonie<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.harrypotter.nl/index_flash.html |title=Harry Potter - De Harmonie |publisher=Harrypotter.nl |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2008-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217020140/http://www.harrypotter.nl/index_flash.html |url-status=dead }}</ref> || Wiebe Buddingh || # Harry Potter en de Steen der Wijzen # Harry Potter en de Geheime Kamer # Harry Potter en de Gevangene van Azkaban # Harry Potter en de Vuurbeker # Harry Potter en de Orde van de Feniks # Harry Potter en de Halfbloed Prins # Harry Potter en de Relieken van de Dood |- | 13. <th>[[Англиски јазик|Англиски]] | * [[Обединето Кралство|ОК]] * [[Република Ирска]] * [[Австралија]] * [[Нов Зеланд]] * [[Канада]] * [[Јужноафриканска Република]] (Оригинални изданија; не преводи) * [[САД]] (уредена за Американските читачи)<ref>Whether [[#Americanisation as translation|adaptation into American English]] constitutes a translation is discussed.</ref> | :'''ОК/Ирска''': Bloomsbury Publishing:<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bloomsbury.com/harrypotter/ |title=Harry Potter at Bloomsbury Publishing |publisher=Bloomsbury.com |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2005-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050806022619/http://www.bloomsbury.com/harrypotter/ |url-status=dead }}</ref> :'''Австралија/Нов Зеланд''': Allen & Unwin Pty Ltd (Distributor):<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://harrypotter.allenandunwin.com/ |title=Harry Potter - Home |publisher=Allen and Unwin |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2007-07-28 |archive-url=https://www.webcitation.org/5QgAT01tH?url=http://harrypotter.allenandunwin.com/ |url-status=dead }}</ref> :'''Канада''': Bloomsbury/Raincoast:<ref>{{Наведена мрежна страница |author=M. Relova |url=http://www.raincoast.com/harrypotter/ |title=Harry Potter Книги: Канада, Raincoast |publisher=Raincoast.com |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2004-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040804170447/http://www.raincoast.com/harrypotter/ |url-status=dead }}</ref> :'''Јужноафриканска Република''': Jonathan Ball Publishers<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Jonathan Ball Publishers |url=http://www.jonathanball.co.za/ |title=Jonathan Ball Publishers :: South African Book Publishers |publisher=Jonathanball.co.za |date= |accessdate=2008-12-12}}</ref>/HarperCollins :'''САД''': Scholastic/Arthur A. Levine Books<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.scholastic.com/harrypotter/home.asp |title=Harry Potter books, games, and activities for Muggles &#124; Scholastic |publisher=Scholastic.com |date= |accessdate=2008-12-12}}</ref> || || # Harry Potter and the Philosopher's Stone (САД: Harry Potter and the Sorcerer's Stone) # Harry Potter and the Chamber of Secrets # Harry Potter and the Prisoner of Azkaban # Harry Potter and the Goblet of Fire # Harry Potter and the Order of the Phoenix # Harry Potter and the Half-Blood Prince # Harry Potter and the Deathly Hallows |- | 14. <th>[[Естонски јазик|Естонски]] | [[Естонија]] || Varrak Publishers<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.varrak.ee/ |title=Varrak |publisher=Varrak.ee |date= |accessdate=2008-12-12}}</ref> || # Kaisa Kaer # Krista Kaer || # Harry Potter ja tarkade kivi # Harry Potter ja saladuste kamber # Harry Potter ja Azkabani vang # Harry Potter ja tulepeeker # Harry Potter ja Fööniksi Ordu # Harry Potter ja segavereline prints # Harry Potter ja Surma vägised |- | 15. <th>[[Фарски јазик|Фарски]] | [[Фарски Острови]] || Bokadeild Foroya Laerarafelags<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bfl.fo/bkeninfo.htm |title=архивски примерок |accessdate=2009-03-08 |archive-date=2004-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040806080554/http://www.bfl.fo/bkeninfo.htm |url-status=dead }}</ref> || # Gunnar Hoydal (I-III) # Malan Háberg (IV) # Bergur Rasmussen (V-VI) || # Harry Potter og Vitramannasteinurin # Harry Potter og Kamarið Við Loynidómum # Harry Potter og Fangin Úr Azkaban # Harry Potter og Eldbikarið # Harry Potter og Føniksfylkingin # Harry Potter og Hálvblóðsprinsurin # Harry Potter og Arvalutir Deyðans |- | 16. <th>[[Фински јазик|Фински]] | [[Финска]] || [[Tammi (издавачка куќа)|Tammi]] || Jaana Kapari || # Harry Potter ja viisasten kivi # Harry Potter ja salaisuuksien kammio # Harry Potter ja Azkabanin vanki # Harry Potter ja liekehtivä pikari # Harry Potter ja Feeniksin kilta # Harry Potter ja Puoliverinen prinssi # Harry Potter ja Kuoleman varjelukset |- | 17. <th>[[Француски јазик|Француски]] | * [[Белгија]] * [[Канада]] * [[Франција]] * [[Швајцарија]] || [[Éditions Gallimard]] || [[:fr:Jean-François Ménard|Jean-François Ménard]]<ref name="timesonline1">{{Наведена мрежна страница|url=http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/children/article2645098.ece|title=Who won the race to translate Harry Potter'? review &#124; Children's Books - Times Online|last=|first=|date=|work=|publisher=Times Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20080512001211/http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/children/article2645098.ece|archive-date=2008-05-12|dead-url=|accessdate=2008-12-14|url-status=dead}}</ref> (plus the school books<ref name='school'>[[Fantastic Beasts and Where to Find Them]] and [[Quidditch Through the Ages]]</ref>) || # Harry Potter à l'école des sorciers # Harry Potter et la Chambre des secrets # Harry Potter et le Prisonnier d'Azkaban # Harry Potter et la Coupe de feu # Harry Potter et l'Ordre du phénix # Harry Potter et le Prince de sang-mêlé # Harry Potter et les Reliques de la Mort |- | 18. <th>[[Западнофризиски јазик|Западнофризиски]] | [[Холандија]] || Uitgeverij Bornmeer<ref>{{Наведена мрежна страница|author=bornmeer |url=http://www.bornmeer.nl/ |title=Nijntje, Kikkert, Kameleon yn it Frysk, Lida Dykstra |publisher=Bornmeer.nl |date= |accessdate=2008-12-12}}</ref> || Jetske Bilker || # Harry Potter en de stien fan 'e wizen |- | 19. <th>[[Галисиски јазик|Галисиски]] | [[Шпанија]] || Editorial Galaxia || # Marilar Aleixandre # Eva Almazán || # Harry Potter e a pedra filosofal # Harry Potter e a Cámara dos Segredos # Harry Potter e o preso de Azkaban # Harry Potter e o Cáliz de fogo # Harry Potter e a Orde do Fénix # Harry Potter e o misterio do príncipe # Harry Potter e as reliquias da morte |- | 20. <th>[[Грузиски јазик|Грузиски]] | [[Грузија]] || Bakur Sulakauri<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sulakauri.ge/ |title=ბაკურ სულაკაურის გამომცემლობა (Bakur Sulakauri publishing) |publisher=Sulakauri.ge |date= |accessdate=2008-12-12}}</ref> Publishing || # Manana Antadze (I) # Davit Gabunia (II, III) # Ketevan Kanchashvili (IV, VI) || # ჰარი პოტერი და ფილოსოფიური ქვა # ჰარი პოტერი და საიდუმლო ოთახი # ჰარი პოტერი და აზკაბანას ტყვე # ჰარი პოტერი და ცეცხლოვანი თასი # ჰარი პოტერი და ფენიქსის ორდენი # ჰარი პოტერი და ნახევარპრინცი # ჰარი პოტერი და სიკვდილის საჩუქრები |- | 21. <th>[[Германски јазик|Германски]] | * [[Австрија]] * [[Германија]] * [[Кнежевство Лихтенштајн|Лихтенштајн]] * [[Швајцарија]] || [[Carlsen Verlag]] || Klaus Fritz || # Harry Potter und der Stein der Weisen # Harry Potter und die Kammer des Schreckens # Harry Potter und der Gefangene von Askaban # Harry Potter und der Feuerkelch # Harry Potter und der Orden des Phönix # Harry Potter und der Halbblutprinz # Harry Potter und die Heiligtümer des Todes |- | 22. <th>[[Долносаксонски јазик]] | [[Германија]] || Verlag Michael Jung || # Hartmut Cyriacks # Peter Nissen # Luke Hedin Et al. || # Harry Potter un de Wunnersteen # Harry Potter un de grulig Kamer |- | 23. <th>[[Новогрчки јазик|Новогрчки]] | [[Грција]] || Psichogios Publications<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://harrypotter.psichogios.gr/new/newbook.asp |title=Ο Χαρι Ποτερ |publisher=Harrypotter.psichogios.gr |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2008-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081221215948/http://harrypotter.psichogios.gr/new/newbook.asp |url-status=dead }}</ref> || # Máia Roútsou (I) # Kaíti Oikonómou (II-V) || # Ο Χάρι Πότερ και η Φιλοσοφική Λίθος # Ο Χάρι Πότερ και η Κάμαρα με τα Μυστικά # Ο Χάρι Πότερ και ο Αιχμάλωτος του Αζκαμπάν # Ο Χάρι Πότερ και το Κύπελλο της Φωτιάς # Ο Χάρι Πότερ και το Τάγμα του Φοίνικα # Ο Χάρι Πότερ και ο Ημίαιμος Πρίγκηψ # Ο Χάρι Πότερ και οι Κλήροι του Θανάτου |- | 24. <th>[[Грчки јазик|Старогрчки]] | || Bloomsbury || Andrew Wilson (I)<ref>{{наведени вести|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1676134|title=NPR interview|last=Simon|first=Scott|date=14 февруари 2004|work=|accessdate=2008-12-12|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=Npr.org}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |author=Andrew Wilson |url=http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm |title=The Classics Pages - Greek Harry Potter |publisher=Users.globalnet.co.uk |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080621122227/http://www.users.globalnet.co.uk/~loxias/harry_potter.htm |archive-date=2008-06-21 |url-status=dead}}</ref> || # Ἅρειος Ποτὴρ καὶ ἡ τοῦ φιλοσόφου λίθος |- | 25. <th>[[Гренландски јазик|Гренландски]] | [[Гренланд]] || Atuakkiorfik Greenland Publishers<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.atuakkiorfik.gl/ |title=Akikillisat - Atuakkat kiilumut - Atuakkiorfik - www.atuakkiorfik.gl |publisher=Atuakkiorfik.gl |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2009-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091208050205/http://www.atuakkiorfik.gl/ |url-status=dead }}</ref> || Stephen Hammeken |- | 26. <th>[[гуџаратски јазик|Гуџаратски]] | [[Индија]] || [[Manjul Publishing House Pvt. Ltd.]] || # Harish Nayak # Jagruti Trivedi |- | 27. <th>[[Хебрејски јазик|Хебрејски]] | [[Израел]] || Miskal Ltd. (Yedioth Ahronoth and Sifrey Hemed)<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ybook.co.il/proza/potter/potter.asp |title=архивски примерок |accessdate=2009-03-08 |archive-date=2004-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040507013135/http://www.ybook.co.il/proza/potter/potter.asp |url-status=dead }}</ref> / Books in the Attic Ltd.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.booksintheattic.co.il/atticCatalog.asp?bID=3621503 |title=Books In The Attic - ספרי עליית הגג - פרטי הספר |publisher=Booksintheattic.co.il |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929090353/http://www.booksintheattic.co.il/atticCatalog.asp?bID=3621503 |url-status=dead }}</ref> || [[Gili Bar-Hillel]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.clevelandjewishnews.com/articles/2007/10/18/features/arts/aarts1019.txt|title=When 'Harry' met Hebrew|last=|first=|date=18 октомври 2007|work=|publisher=Cleveland Jewish News|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=2008-12-12}}</ref> || # {{јаз|he|הארי פוטר ואבן החכמים}} # {{јаз|he|הארי פוטר וחדר הסודות}} # {{јаз|he|הארי פוטר והאסיר מאזקבאן}} # {{јаз|he|הארי פוטר וגביע האש}} # {{јаз|he|הארי פוטר ומסדר עוף החול}} # {{јаз|he|הארי פוטר והנסיך חצוי-הדם}} # {{јаз|he|הארי פוטר ואוצרות המוות}} |- | 28. <th>[[Хинди]] | [[Индија]] || [[Manjul Publishing House Pvt. Ltd.]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.newindpress.com/Newsitems.asp?ID=IEO20031102135134&Title=This+is+India&Topic=0 |title=The New Indian Express - No. 1 site for South India News, Breaking News, Cinema, Business |publisher=Newindpress.com |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929103136/http://www.newindpress.com/Newsitems.asp?ID=IEO20031102135134&Title=This+is+India&Topic=0 |url-status=dead }}</ref> || Sudhir Dixit<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Review/Harry_Potter_and_the_Wizard_of_Bhopal/articleshow/2223754.cms |title=Harry Potter and the Wizard of Bhopal|publisher=Times of India |date= |accessdate=2008-12-12}}</ref> (I-VII) || # हैरी पॉटर और पारस पत्थर # हैरी पॉटर और रहस्यमयी तहख़ाना # हैरी पॉटर और अज़्काबान का क़ैदी # हैरी पॉटर और आग का प्याला # हैरी पॉटर और मायापंछी का समूह # हैरी पॉटर और हाफ़-ब्लड प्रिंस # हैरी पॉटर और मौत के तोहफे |- | 29. <th>[[Унгарски јазик|Унгарски]] | [[Унгарија]] || Animus Publishing<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.animus.hu |title=Animus Kiadó |publisher=Animus.hu |date= |accessdate=2008-12-12}}</ref> || Tóth Tamás Boldizsár || # Harry Potter és a bölcsek köve # Harry Potter és a Titkok Kamrája # Harry Potter és az azkabani fogoly # Harry Potter és a Tűz Serlege # Harry Potter és a Főnix Rendje # Harry Potter és a Félvér Herceg # Harry Potter és a Halál ereklyéi |- | 30. <th>[[Исландски јазик|Исландски]] | [[Исланд]] || Bjartur<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bjartur.is/ |title=Bjartur |publisher=Bjartur.is |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2007-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070825041310/http://www.bjartur.is/ |url-status=dead }}</ref> || # Helga Haraldsdóttir (I-VII) # Jón Hallur Stefánsson (V) || # Harry Potter og viskusteinninn # Harry Potter og leyniklefinn # Harry Potter og fanginn frá Azkaban # Harry Potter og eldbikarinn # Harry Potter og Fönixreglan # Harry Potter og Blendingsprinsinn # Harry Potter og Dauðadjásnin |- | 31. <th>[[Индонезиски јазик|Индонезиски]] | [[Индонезија]] || Penerbit PT Gramedia Pustaka Utama<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.gramedia.com/ |title=Gramedia Pustaka Utama |publisher=Gramedia.com |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2004-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040728054036/http://www.gramedia.com/ |url-status=dead }}</ref> ||Listiana Srisanti<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.thejakartapost.com/yesterdaydetail.asp?fileid=20030713.G01 |title=The Jakarta Post - The Journal of Indonesia Today |publisher=Thejakartapost.com |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929111613/http://www.thejakartapost.com/yesterdaydetail.asp?fileid=20030713.G01 |url-status=dead }}</ref> (I-V) || # Harry Potter dan Batu Bertuah # Harry Potter dan Kamar Rahasia # Harry Potter dan Tawanan Azkaban # Harry Potter dan Piala Api # Harry Potter dan Orde Phoenix # Harry Potter dan Pangeran Berdarah-Campuran # Harry Potter dan Relikui Kematian |- | 32. <th>[[Ирски јазик|Ирски]] | * [[Република Ирска|Ирска]] * [[Обединето Кралство]] || Bloomsbury || Máire Nic Mhaoláin (I) || # Harry Potter agus an Órchloch |- | 33. <th>[[Италијански јазик|Италијански]] | * [[Италија]] * [[Швајцарија]] || Adriano Salani Editore<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.salani.it/sal-2.htm |title=Adriano Salani Editore |publisher=Salani.it |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2008-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081223175329/http://www.salani.it/sal-2.htm |url-status=dead }}</ref> || # Marina Astrologo (I-II) # Beatrice Masini (III-VII) Илустрирано од Serena Riglietti || # Harry Potter e la pietra filosofale # Harry Potter e la camera dei segreti # Harry Potter e il prigioniero di Azkaban # Harry Potter e il calice di fuoco # Harry Potter e l'ordine della fenice # Harry Potter e il principe mezzosangue # Harry Potter e i doni della morte |- | 34. <th>[[Јапонски јазик|Јапонски]] | [[Japan]] || Say-zan-sha Publications Ltd.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.sayzansha.com/en/books_harrypotter.html |title=Say-zan-sha Publications Ltd |publisher=Sayzansha.com |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2008-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080709042259/http://www.sayzansha.com/en/books_harrypotter.html |url-status=dead }}</ref> || {{nihongo|Yuko Matsuoka|松岡 佑子|''Matsuoka Yūko''}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.japantimes.co.jp/cgi-bin/getarticle.pl5?fl20040104a1.htm |title=From mourning to 'magic' |publisher=The Japan Times Online |date= |accessdate=2008-12-12}}</ref> || # ハリー・ポッターと賢者の石 # ハリー・ポッターと秘密の部屋 # ハリー・ポッターとアズカバンの囚人 # ハリー・ポッターと炎のゴブレット # ハリー・ポッターと不死鳥の騎士団 # ハリー・ポッターと謎のプリンス # ハリー・ポッターと死の秘宝 |- | 35. <th>[[Кмерски јазик|Кмерски]] | [[Камбоџа]] || University of Cambodia Press || Un Tim |- | 36. <th>[[Корејски јазик|Корејски]] | [[Кореја]] || Moonhak Soochup Publishing Co.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_asiapacific/view/289359/1/.html |title=Harry Potter mania hits Asia |publisher=MediaCorp Pte |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2010-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100824161234/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_asiapacific/view/289359/1/.html |url-status=dead }}</ref> || # Kim Hye-won (I-IV) # Inja Choe (V) || # 해리 포터와 마법사의 돌 # 해리 포터와 비밀의 방 # 해리 포터와 아즈카반의 죄수 # 해리 포터와 불의 잔 # 해리 포터와 불사조 기사단 # 해리 포터와 혼혈 왕자 # 해리 포터와 죽음의 성물 |- | 37. <th>[[Латински јазик|Латински]] | || Bloomsbury<ref name="amazon1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.amazon.com/Harrius-Potter-Philosophi-Lapis-Philosophers/dp/1582348251 |title=Amazon.com: Harrius Potter et Philosophi Lapis (Harry Potter and the Philosopher's Stone, Latin Edition): J. K. Rowling, Peter Needham: Books |publisher=Amazon.com |date= |accessdate=2008-12-12}}</ref> || Peter Needham<ref name="amazon1"/> (I-II) || # Harrius Potter et Philosophi Lapis # Harrius Potter et Camera Secretorum |- | 38. <th>[[Летонски јазик|Летонски]] | [[Летонија]] || Jumava<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.jumava.lv/en/about_us |title=Jumava |publisher=Jumava.lv |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2009-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602133935/http://www.jumava.lv/en/about_us |url-status=dead }}</ref> || # Ingus Josts (I-VII) # Ieva Kolmane (IV-VII) # Sabīne Ozola (V,VII) # Māra Poļakova (V,VII) || # Harijs Poters un Filozofu akmens # Harijs Poters un Noslēpumu kambaris # Harijs Poters un Azkabanas gūsteknis # Harijs Poters un Uguns biķeris # Harijs Poters un Fēniksa Ordenis # Harijs Poters un Jauktasiņu princis # Harijs Poters un nāves dāvesti |- | 39. <th>[[Литвански јазик|Литвански]] | [[Литванија]] || Alma Littera Company Limited<ref name="publishers"/> || Zita Marienė || # Haris Poteris ir Išminties akmuo # Haris Poteris ir Paslapčių kambarys # Haris Poteris ir Azkabano kalinys # Haris Poteris ir Ugnies taurė # Haris Poteris ir Fenikso Brolija # Haris Poteris ir Netikras Princas # Haris Poteris ir Mirties relikvijos |- | 40. <th>[[Македонски јазик|Македонски]] | [[Република Македонија]] || [[Култура (издавачка куќа)|Култура]]<br /> Младинска книга Скопје || # Благородна Богоеска-Анчевска (I-III) # Оливер Јордановски (IV-V) # Лавинија Шувака (VI) || # Хари Потер и Каменот на мудроста # Хари Потер и Одајата на тајните # Хари Потер и Затвореникот од Азкабан # Хари Потер и Пламениот пехар # Хари Потер и Редот на фениксот # Хари Потер и Полукрвниот Принц # Хари Потер и Реликвиите на смртта |- | 41. <th>[[маратски јазик|маратски]] | [[Индија]] || [[Manjul Publishing House Pvt. Ltd.]]<ref name="publishers"/> || # Priyanka Kulkarni (III) # Manjusha Amdekar (II) # Bal Urdhwareshe (I) |- | 42. <th>[[Малајски јазик|Малајски]] | [[Малезија]] || Pelangi Books<ref name="publishers"/><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.pelangibooks.com/module/series/series.aspx?seriesid=SBSHPM53 |title=архивски примерок |accessdate=2009-03-08 |archive-date=2005-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051226163928/http://www.pelangibooks.com/module/series/series.aspx?seriesid=SBSHPM53 |url-status=dead }}</ref> || || # Harry Potter dengan Batu Hikmat # Harry Potter dan Bilik Rahsia # Harry Potter dengan Banduan Azkaban # Harry Potter dalam Piala Api # Harry Potter dalam Kumpulan Phoenix # Harry Potter dengan Putera Berdarah Kacukan # Harry Potter dengan Azimat Maut |- | 43. <th>[[малајалски јазик|малајалски]] | [[Индија]] || Manjul Publishing House Pvt. Ltd.<ref name="publishers"/> || Radhika C. Nair<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2004/07/05/stories/2004070502450100.htm |title=The Hindu : Potter speaks Malayalam |publisher=Hindu.com |date= |accessdate=2008-12-12 |archive-date=2004-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040912214333/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2004/07/05/stories/2004070502450100.htm |url-status=dead }}</ref> || # ഹാരി പോട്ടര്‍ ആന്റ് ദ ഫിലോസഫേഴ്സ് സ്റ്റോണ്‍‍ # ഹാരി പോട്ടര്‍ ആന്റ് ദ ചേമ്പര്‍ ഓഫ് സീക്രട്ട്‌സ് # ഹാരി പോട്ടര്‍ ആന്റ് ദ പ്രിസണര്‍ ഓഫ് അസ്കബാന്‍‍ # ഹാരി പോട്ടര്‍ ആന്റ് ദ ഗോബ്ലറ്റ് ഓഫ് ഫയര്‍‍‍ # ഹാരി പോട്ടര്‍ ആന്റ് ദി ഓര്‍ഡര്‍ ഓഫ് ദ ഫീനിക്സ് # ഹാരി പോട്ടര്‍ ആന്റ് ദ ഹാഫ്-ബ്ലഡ് പ്രിന്‍സ് # ഹാരി പോട്ടര്‍ ആന്റ് ദ ഡെത്‌ലി ഹാലോസ് |- | 44. <th>[[Монголски јазик|Монголски]] | [[Монголија]] || Nepko Publishing || Д.Аюуш & Д.Батбаяр || # Харри Поттер ба Шидэт Чулуу # Харри Поттер ба Нууц Өрөө # Харри Поттер ба Азкабаны Хоригдол # Харри Поттер ба Галт Хундага # Харри Поттер ба Фениксийн Бүлгэм # Харри Поттер ба Эрлийз Хунтайж # Харри Поттер ба Үхлийн Өлгүүд |- | 45. <th>[[Норвешки јазик|Норвешки]] | [[Норвешка]] || N.W. Damm & Son A.S.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.cappelendamm.no/main/katalog.aspx?f=10158&serieid=3607 |title=Serie - Harry Potter - Cappelen Damm |publisher=Cappelendamm.no |date= |accessdate=2008-12-14 |archive-date=2009-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090216174607/http://www.cappelendamm.no/main/katalog.aspx?f=10158&serieid=3607 |url-status=dead }}</ref> || Torstein Bugge Høverstad || # Harry Potter og de vises stein # Harry Potter og Mysteriekammeret # Harry Potter og fangen fra Azkaban # Harry Potter og ildbegeret # Harry Potter og Føniksordenen # Harry Potter og Halvblodsprinsen # Harry Potter og dødstalismanene |- | 46. <th>[[Персиски јазик]] | [[Иран]] || Tandis Books<ref name="publishers"/><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.tandisbooks.com |title=Tandis Books |publisher=Tandisbooks.com |date= |accessdate=2008-12-14 |archive-date=2009-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091212074845/http://www.tandisbooks.com/ |url-status=dead }}</ref> || Vida Eslamiyeh || # {{јаз|fa|هری پاتر و سنگ جادو}} # {{јаз|fa|هری پاتر و تالار اسرار}} # {{јаз|fa|هری پاتر و زندانی آزکابان}} # {{јаз|fa|هری پاتر و جام آتش}} # {{јаз|fa|هری پاتر و محفل ققنوس}} # {{јаз|fa|هری پاتر و شاهزاده دورگه}} # {{јаз|fa|هری پاتر و یادگاران مرگ}} |- | 47. <th>[[Полски јазик|Полски]] | [[Полска]] || Media Rodzina Poznań<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mediarodzina.com.pl/nowa/harry_potter//artykul/301/harry-potter-deathly-hallows-siodmy-tom-ostatni-czesc-insygnia-smierci.html |title=Wydawnictwo "Media Rodzina" |publisher=Mediarodzina.com.pl |date= |accessdate=2008-12-14}}</ref> || [[Andrzej Polkowski]] || # Harry Potter i Kamień Filozoficzny # Harry Potter i Komnata Tajemnic # Harry Potter i więzień Azkabanu # Harry Potter i Czara Ognia # Harry Potter i Zakon Feniksa # Harry Potter i Książę Półkrwi # Harry Potter i Insygnia Śmierci |- | 48. <th>[[Португалски јазик|Португалски]] | * [[Португалија]] * [[Бразилско-португалски јазик|Бразил]] (посебен превод) || :'''Португалија:''' Editorial Presença<ref name="publishers"/> :'''Бразил:''' Editora Rocco Ltda.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.harrypotter.rocco.com.br/ |title=Editora Rocco - Harry Potter e as Relíquias da Morte |publisher=Harrypotter.rocco.com.br |date= |accessdate=2008-12-14 |archive-date=2008-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081209161427/http://www.harrypotter.rocco.com.br/ |url-status=dead }}</ref> || :'''Португалија:''' # Isabel Fraga (I) # Isabel Nunes # Manuela Madureira :'''Бразил:''' :[[Lia Wyler]] || # Harry Potter e a Pedra Filosofal # Harry Potter e a Câmara dos Segredos (Brazil: Harry Potter e a Câmara Secreta) # Harry Potter e o Prisioneiro de Azkaban # Harry Potter e o Cálice de Fogo # Harry Potter e a Ordem da Fénix (Brazil: Harry Potter e a Ordem da Fênix) # Harry Potter e o Príncipe Misterioso (Brazil: Harry Potter e o Enigma do Príncipe) # Harry Potter e os Talismãs da Morte (Brazil: Harry Potter e as Relíquias da Morte) |- | 49. <th>[[Романски јазик]] | * [[Романија]] * [[Молдавија]] || Egmont Romania<ref name="publishers"/> || Ioana Iepureanu<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cji-bullet.ro/article.html?id=396&cadate=1075327200|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060214225121/http://www.cji-bullet.ro/article.html?id=396&cadate=1075327200|title=Language student finds magic in translating|archivedate=2006-02-14|accessdate=2008-12-13|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-84731270.html |title=архивски примерок |accessdate=2009-03-08 |archive-date=2012-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121022160852/http://www.highbeam.com/doc/1G1-84731270.html |url-status=dead }}</ref> || # Harry Potter și Piatra Filozofală # Harry Potter și Camera Secretelor # Harry Potter și Prizonierul din Azkaban # Harry Potter și Pocalul de Foc # Harry Potter și Ordinul Phoenix # Harry Potter și Prințul Semipur # Harry Potter și Talismanele Morții |- | 50. <th>[[Руски јазик|Руски]] | [[Русија]] || Rosman Publishing<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.potter.rosman.ru/ |title=Гарри Поттер официальный сайт. Новая книга "Гарри Поттер и Дары Смерти" |publisher=Potter.rosman.ru |date= |accessdate=2008-12-14 |archive-date=2010-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100312100059/http://www.potter.rosman.ru/ |url-status=dead }}</ref> || # Igor W. Oranskij (I) # Marina D. Litvinova (II-V) # Vladimir Babkov (V) # Viktor Golyshev (V) # Leonid Motylev (V) # Sergei Iljin (VI) # Maya Lahuti (VI) || # Гарри Поттер и филозофский камень # Гарри Поттер и тайная комната # Гарри Поттер и узник Азкабана # Гарри Поттер и кубок огня # Гарри Поттер и орден феникса # Гарри Поттер и принц-полукровка # Гарри Поттер и Дары Cмерти |- | 51. <th>[[Српски јазик]] | * [[Србија]] * [[Црна Гора]] || * Alfa – Narodna Knjiga (withdrawn) * Evro Giunti<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.evro.co.yu/main/harry.htm |title=Hari Poter |publisher=Evro.co.yu |date= |accessdate=2008-12-14 |archive-date=2009-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611085515/http://www.evro.co.yu/main/harry.htm |url-status=dead }}</ref> || # Драшко Рогановиќ и Весна Стаменковиќ Рогановиќ (I-VII) # Ана Вукомановиќ (II) || # Хари Потер и Камен мудрости # Хари Потер и Дворана тајни # Хари Потер и затвореник из Аскабана # Хари Потер и Ватрени пехар # Хари Потер и Ред феникса # Хари Потер и полукрвни принц # Хари Потер и реликвије Смрти |- | 52. <th>[[Словачки јазик|Словечки]] | [[Словачка]] || IKAR<ref name="publishers"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.harrypotter.sk/ |title=Priori-Incantatem.sk » Hlavná Stránka |publisher=Harrypotter.sk |date= |accessdate=2008-12-14}}</ref> || # Jana Petrikovičová (I-II) # Oľga Kralovičová (III-VI) || # Harry Potter a Kameň mudrcov # Harry Potter a tajomná komnata # Harry Potter a väzeň z Azkabanu # Harry Potter a Ohnivá čaša # Harry Potter a Fénixov rád # Harry Potter a polovičný princ # Harry Potter a Dary smrti |- | 53. <th>[[Словенечки јазик|Словенечки]] | [[Словенија]] || * EPTA * Mladinska knjiga<ref name="publishers"/> || Jakob J. Kenda (I-VII) || # Harry Potter in Kamen modrosti # Harry Potter in Dvorana skrivnosti # Harry Potter in Jetnik iz Azkabana # Harry Potter in Ognjeni kelih # Harry Potter in Feniksov red # Harry Potter in Polkrvni princ # Harry Potter in Svetinje smrti |- | 54. <th>[[Шпански јазик|Шпански]] (Каталонски) | * [[Шпанија]] * [[Мексико]] ([[Латинска Америка]]) | Emece Editores / Salamandra<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.salamandra.info/harry/h.htm |title=Ediciones Salamandra - Harry Potter |publisher=Salamandra.info |date= |accessdate=2008-12-14}}</ref> || # Alicia Dellepiane Rawson (I) # Nieves Martín Azofra (II-IV) # Adolpho Muñoz Garcia (II-IV) # Gemma Rovira Ortega (V-VII) || # Harry Potter y la piedra filosofal # Harry Potter y la cámara secreta # Harry Potter y el prisionero de Azkaban # Harry Potter y el cáliz de fuego # Harry Potter y la Orden del Fénix # Harry Potter y el misterio del príncipe # Harry Potter y las Reliquias de la Muerte |- | 55. <th>[[Шведски јазик|Шведски]] | [[Шведска]] || Tiden Young Books<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.norstedtsforlagsgrupp.se/templates/Tiden/ListBooks.aspx?id=32191 |title=Tiden - Harry Potter |publisher=Norstedtsforlagsgrupp.se |date= |accessdate=2008-12-14}}</ref> / Raben & Sjögren<ref name="swedishbookreview2">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.swedishbookreview.com/old/2002s-gedin.html |title=Translation - Swedish Book Review 2002 Supplement |publisher=Swedishbookreview.com |date= |accessdate=2008-12-14 |archive-date=2007-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071113193027/http://www.swedishbookreview.com/old/2002s-gedin.html |url-status=dead }}</ref> || Lena Fries-Gedin<ref name="swedishbookreview2"/> || # Harry Potter och de vises sten # Harry Potter och Hemligheternas kammare # Harry Potter och fången från Azkaban # Harry Potter och den flammande bägaren # Harry Potter och Fenixorden # Harry Potter och Halvblodsprinsen # Harry Potter och dödsrelikerna |- | 56. <th>[[Тајландски јазик|Тајландски]] | [[Тајланд]] || Nanmee Books<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nanmeebooks.com/microsite/index.php?mcs_id=1 |title=Microsite |publisher=Nanmeebooks.com |date= |accessdate=2008-12-14 |archive-date=2009-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130012936/http://www.nanmeebooks.com/microsite/index.php?mcs_id=1 |url-status=dead }}</ref> || # Sumalee Bumrungsuk (I-II, V-VII) # Waleephon Wangsukun (III) # [[Ngarmpun Vejjajiva]] (IV) || # แฮร์รี่ พอตเตอร์กับศิลาอาถรรพ์ # แฮร์รี่ พอตเตอร์กับห้องแห่งความลับ # แฮร์รี่ พอตเตอร์กับนักโทษแห่งอัซคาบัน # แฮร์รี่ พอตเตอร์กับถ้วยอัคนี # แฮร์รี่ พอตเตอร์กับภาคีนกฟีนิกซ์ # แฮร์รี่ พอตเตอร์กับเจ้าชายเลือดผสม # แฮร์รี่ พอตเตอร์กับเครื่องรางยมทูต |- | 57. <th>[[Турски јазик|Турски]] | [[Турција]] || Yapi Kredi Kultur Sanat Yayincilik<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ykykultur.com.tr/yazar/yazar.asp?id=281 |title=J.K. Rowling - YKY |publisher=Ykykultur.com.tr |date= |accessdate=2008-12-14 |archive-date=2008-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080514030453/http://www.ykykultur.com.tr/yazar/yazar.asp?id=281 |url-status=dead }}</ref> || # Mustafa Bayindir (I) # Ülkü Tamer (I) # [[Sevin Okyay]]<ref name="hurriyet1">{{Наведена мрежна страница |url=http://arama.hurriyet.com.tr/arsivnews.aspx?id=-565136 |title=Hürriyet |publisher=Arama.hurriyet.com.tr |date= |accessdate=2008-12-14 |archive-date=2012-12-21 |archive-url=https://archive.today/20121221213701/http://arama.hurriyet.com.tr/arsivnews.aspx?id=-565136 |url-status=dead }}</ref> (II-VI) # Kutlukhan Kutlu<ref name="hurriyet1"/> (III-VI, the school books<ref name='school'/>) || # Harry Potter ve Felsefe Taşı # Harry Potter ve Sırlar Odası # Harry Potter ve Azkaban Tutsağı # Harry Potter ve Ateş Kadehi # Harry Potter ve Zümrüdüanka Yoldaşlığı # Harry Potter ve Melez Prens # Harry Potter ve Ölüm Yadigârları |- | 58. <th>[[Украниски јазик|Украниски]] | [[Укранија]] || A-BA-BA-HA-LA-MA-HA<ref name="publishers"/> || # Victor Morozov<ref name="timesonline1"/> (all 7 books) # Sofiia Andrukhovich (part of IV) || # Гаррі Поттер і філософський камінь # Гаррі Поттер і таємна кімната # Гаррі Поттер і в'язень Азкабану # Гаррі Поттер і келих вогню # Гаррі Поттер і Орден фенікса # Гаррі Поттер і Напівкровний Принц # Гаррі Поттер і смертельні реліквії |- | 59. <th>[[Урду јазик|Урду]] | [[Пакистан]] || Oxford University Press<ref name="dawn1">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dawn.com/weekly/yworld/archive/020406/yworld15.htm |title=MISCELLANEA: Harry Potter in Urdu-DAWN - Young World; 6 април 2002 |publisher=Dawn.com |date= |accessdate=2008-12-14 }}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || Darakhshanda Asghar Khokhar<ref name="dawn1"/> (I-III) |- | 60. <th>[[Виетнамски јазик|Виетнамски]] | [[Виетнам]] || Youth Publishing House<ref>{{наведени вести|url=http://www.cbsnews.com/stories/2003/07/21/print/main564258.shtml|title=Translating Harry's Magic, Vietnam Issues First Authorized Translation Of New Harry Potter Book - CBS News|author=Bootie Cosgrove-Mather|first=|date=21 јули 2003|work=|accessdate=2008-12-14|archive-url=|archive-date=|dead-url=|publisher=Cbsnews.com}}</ref>|| Lý Lan || # Harry Potter và Hòn đá phù thuỷ # Harry Potter và Phòng chứa Bí mật # Harry Potter và tên Tù nhân Ngục Azkaban # Harry Potter và chiếc Cốc Lửa # Harry Potter và hội Phượng hoàng # Harry Potter và Hoàng tử Lai # Harry Potter và Bảo bối Tử thần |- | 61. <th>[[Велшки јазик|Велшки]] | [[Обединето Кралство]] ||Bloomsbury<ref name="publishers"/> || Emily Huws<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/3054121.stm |title=BBC NEWS &#124; Wales &#124; Welsh Harri Potter makes debut |publisher=BBC News |date= |accessdate=2008-12-14}}</ref> (I) || # Harri Potter a Maen yr Athronydd |} == Наводи == {{reflist}} {{Хари Потер}} [[Категорија:Хари Потер во превод]] 530fdgu7lq8w5uqfe8y3odm8csljubp Универзитет „Гоце Делчев“ 0 99679 5649445 5625577 2026-10-24T16:18:59Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649445 wikitext text/x-wiki {{Универзитет |image =[[Податотека:Грб_на_Универзитетот_Гоце_Делчев.png|150п]] |name = Универзитет „Гоце Делчев“ |established = 2007 |staff= |rector= Проф. д-р [[Дејан Мираковски]] |faculty=13 |city= [[Штип]] |country= [[Република Македонија]] |campus= |students= >19.000 |type = [[државен универзитет|државен]] |website= [http://www.ugd.edu.mk/ www.ugd.edu.mk] }} '''Универзитетот „Гоце Делчев“ – Штип''' ― државен универзитет, рангиран на второто место на списокот на државни универзитети во државата.<ref>[http://www.shanghairanking.com/Macedonian_HEIs_Ranking/Macedonian-HEIs-Ranking-2013-2014.html Academic Ranking of World Universities (ARWU) - Macedonian HEIs Ranking 2013-2014]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Како млада и енергична високообразовна институција која постојано ги следи интересите на младата популација, како и најновите светски економски, индустриски и технолошки трендови создаде извонредни можности за високо образование. Дипломите на Универзитетот „Гоце Делчев“ – Штип се меѓународно признати и се сигурна потврда за влез на домашниот и меѓународен пазар на трудот. Универзитетот „Гоце Делчев“ – Штип интегрира 13 факултети, организирани во 3 универзитетски кампуси. Наставата се изведува во наставни центри кои се дисперзирани во 12 града во Македонија. 19.000 студенти веќе го препознаа Универзитетот „Гоце Делчев“ – Штип, како одлична можност за својот академски раст.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ugd.edu.mk/index.php/mk/ugd/zaugd |title=Матична страница на Универзитетот „Гоце Делчев“ - „За Универзитетот“ |accessdate=2013-03-04 |archive-date=2014-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140208181350/http://www.ugd.edu.mk/index.php/mk/ugd/zaugd |url-status=dead }}</ref> ==Историјат== {{Рангирање на високообразовните институции во Република Македонија|state=collapsed}} [[Податотека:Школото во кое учителствувал Гоце Делчев во Штип9.jpg|мини|Зградата на ректоратот.]] '''Универзитетот „Гоце Делчев“''' е основан од страна на Собранието на [[Република Македонија]] на [[27 март]] [[2007]] г., кога се слави и патрониот празник на Универзитетот. Универзитетот „Гоце Делчев“ е сместен во 12 македонски градови: [[Штип]], [[Струмица]], [[Кочани]], [[Радовиш]], [[Пробиштип]], [[Виница]], [[Свети Николе]], [[Гевгелија]], [[Кавадарци]], [[Прилеп]], [[Скопје]] и [[Берово]]. Првата конститутивна седница на Универзитетскиот сенат е одржана на 28.06.2007 г., во амфитеатарот на Педагошкиот факултет и Факултетот за рударство, геологија и политехника. Во присуство на државниот секретар за образование г. Перо Стојановски и дел од членовите на матичната комисија на Универзитетот „Гоце Делчев“, претставници од студентите, професори и асистенти, како и граѓани на град Штип, Универзитетскиот сенат донесе едногласна одлука за избор на ректор на универзитетот да биде [[Саша Митрев|проф. д-р Саша Митрев]] редовен професор на Земјоделскиот факултет. Во 2015 г. е наследен од проф. д-р. [[Блажо Боев]] од Факултетот за природно-технички науки. Во првата студиска година се запишаа 1.300 студенти на 7 факултети и една висока школа и тоа: [[Правен факултет - Кочани|Правен факултет]], [[Економски факултет Штип|Економски факултет]], [[Педагошки факултет - Штип|Педагошки факултет]] (денес преименуван во Факултет за образовни науки), [[Факултет за природни и технички науки - Штип|Факултет за рударство геологија и политехника]], [[Земјоделски факултет - Штип|Земјоделски факултет]], [[Факултет за информатика - Штип|Факултет за информатика]], [[Факултет за музичка уметност - Штип|Факултет за музичка уметност]] и [[Факултет за медицински науки - Штип|Висока здравствена школа]]. Од студиската година 2008/09 г., во состав на Универзитетот се и 6 (шест) нови факултети: [[Факултет за медицински науки - Штип|Факултет за медицински науки]], [[Филолошки факултет - Штип|Филолошки факултет]], [[Електротехнички факултет - Радовиш|Електротехнички факултет]], [[Машински факултет - Виница|Машински факултет]], [[Технолошко-технички факултет - Пробиштип|Технолошко-технички факултет]] и [[Факултет за туризам и бизнис логистика - Гевгелија|Факултет за туризам и бизнис логистика]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ugd.edu.mk/index.php/mk/ugd/zaugd/istorija |title=Матична страница на Универзитет „Гоце Делчев“ - „Историја“ |accessdate=2013-03-04 |archive-date=2013-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131024174825/http://www.ugd.edu.mk/index.php/mk/ugd/zaugd/istorija |url-status=dead }}</ref> ==Организација и организациони единици== Универзитетот, согласно со [[Статут]]от (Универзитетски гласник 09/2009), е највисока автономна јавна високообразовна, научна, односно уметничка установа, што го обезбедува единството во вршењето и развојот на високото образование, науката, уметноста и стручноста, и непосредно преку своите единици од различни студиски подрачја пренесува сознанија од повеќе научни, односно уметнички подрачја и дисциплини. Во неговиот состав влегуваат јавни факултети, т.е. единици кои вршат високообразовна и научноистражувачка дејност во сите степени на високото образование. ===Факултети=== На Универзитетот „Гоце Делчев“ во Штип се организираат универзитетски стручни студии од прв, втор и трет циклус. Единици во состав на Универзитетот се<ref>[http://www.ugd.edu.mk/index.php/mk/fakulteti Матична страница страница на Универзитетот „Гоце Делчев“ - „Факултети“]</ref>: # [[Факултет за образовни науки - Штип|Факултет за образовни науки]] – декан проф. д-р [[Никола Смилков]] # [[Факултет за природни и технички науки - Штип|Факултет за природни и технички науки]] – декан проф. [[Зоран Панов]] # [[Земјоделски факултет - Штип|Земјоделски факултет]] – декан проф. д-р [[Илија Каров]] # [[Факултет за информатика - Штип|Факултет за информатика]] – декан проф. д-р [[Цвета Мартиновска]] # [[Економски факултет Штип|Економски факултет]] – декан проф. д-р [[Ристо Фотов]] # [[Правен факултет - Кочани|Правен факултет]] – декан проф. д-р [[Јован Ананиев]] # [[Факултет за музичка уметност - Штип|Факултет за музичка уметност]] – Проф. д-р [[Илчо Јованов]] # [[Факултет за медицински науки - Штип|Факултет за медицински науки]] – декан проф. д-р [[Бистра Ангеловска]] # [[Факултет за туризам и бизнис логистика - Гевгелија|Факултет за туризам и бизнис логистика]] – декан доц. д-р [[Нако Ташков]] # [[Филолошки факултет - Штип|Филолошки факултет]] – декан доц. д-р [[Јованка Денкова]] # [[Електротехнички факултет - Радовиш|Електротехнички факултет]] – декан доц. д-р [[Татјана Атанасова Пачемска]] # [[Технолошко-технички факултет - Пробиштип|Технолошко-технички факултет]] – декан доц. д-р [[Винета Сребренкоска]] # [[Машински факултет - Виница|Машински факултет]] – декан доц. д-р [[Дејан Мираковски]] Покрај овие единици се организираат и: катедри, оддели, институти, центри<ref>[http://www.ugd.edu.mk/index.php/mk/centri Матична страница на Универзитет „Гоце Делчев“ - „Центри“]</ref>, лаборатории, библиотеки и други внатрешни организациони единици, како што се: ===Центри=== * [[Универзитетски културен центар]]; * [[Универзитетски спортски центар]]; * [[Центар за односи со јавноста]]; * [[Центар за доживотно учење]]; * [[Центар за електронско учење]]; * [[Центар за обезбедување на квалитет]]; * [[Центар за меѓууниверзитетска соработка]]; * [[ИТ центар]]; * [[Канцеларија за кариера]]; * [[Алумни клуб]]; ===Институти=== * [[Институт за историја и археологија]]; * Институт за гастрономија, исхрана и диететика. ===Други внатрешни организациони единици=== * [[Универзитетска библиотека]]; '''Ректоратот''' односно седиштето на Универзитетот, каде се сместени највисоките раководни тела, се наоѓа во Штип. Органи на Универзитетот се: Универзитетски сенат, ректор и Ректорска управа. Универзитетскиот сенат го избираат [[ректор]]от и проректорите на Универзитетот. [[Ректор]]от ја води седницата на Универзитетскиот сенат. Проректорите учествуваат во работата на Сенатот, без право на глас. Универзитетскиот сенат донесува Статут на Универзитетот, одлучува за наставната, научната, уметничката и високостручната дејност. Исто така, Сенатот ги усвојува студиските програми на факултетите и ги утврдува научните, односно уметничките области. [[Ректор]]от како раководен орган на Универзитетот го застапува Универзитетот во земјава и странство, ја води меѓународната соработка на Универзитетот и иницира соработка со други универзитети во земјава и во странство. Ректорската управа ја сочинуваат: [[ректор]]от, проректорите, деканите на факултетите, директорите на високите стручни школи и еден претставник на студентите од Сојузот на студентите на Универзитетот. Во работата на Ректорската управа учествува и генералниот секретар на Универзитетот, без право на одлучување. Со Ректорската управа раководи [[ректор]]от. [[Ректор]] на универзитетот од 2022 година е Проф. д-р Дејан Мираковски, по проф.д-р [[Блажо Боев]], кој го наследил [[Саша Митрев]] во 2015 г.<ref>{{наведени вести|url=http://kurir.mk/makedonija/vesti/200917-Stipskiot-univerzitet-Goce-Delcev-ima-nov-rektor|title=Штипскиот универзитет „Гоце Делчев“ има нов ректор|date=18 мај 2015|work=Курир|accessdate=18 мај 2015}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Покрај [[ректор]]от, како раководен орган, Универзитетот има и два '''проректори''' <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ugd.edu.mk/index.php/mk/ugd/zaugd/prorektori |title=Матична страница на Универзитет „Гоце Делчев“ - „Проректори“ |accessdate=2013-03-04 |archive-date=2013-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130301005854/http://www.ugd.edu.mk/index.php/mk/ugd/zaugd/prorektori |url-status=dead }}</ref>: * проректор за настава и студенти - проф. Мишко Џидров, * Проректор за развој, инвестиција и одржување - проф. Дејан Мираковски. Вкупниот број на вработени на Универзитетот „Гоце Делчев“ во [[Штип]] изнесува 438. ==Симболи<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ugd.edu.mk/index.php/mk/ugd/zaugd/simboli |title=Матична страница на Универзитетот „Гоце Делчев“ - „Симболи“ |accessdate=2013-03-04 |archive-date=2013-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130313164253/http://ugd.edu.mk/index.php/mk/ugd/zaugd/simboli |url-status=dead }}</ref>== ===Грб на Универзитетот=== [[Податотека:Грб_на_Универзитетот_Гоце_Делчев.png|мини|120п|алт=Грб на Универзитетот Гоце Делчев|Грб на Универзитетот „Гоце Делчев“]] Грбот на Универзитетот е со тркалезна форма. Во средината е училиштето во Ново Село - Штип, каде што Гоце Делчев учителствувал (Ректорат на Универзитетот „Гоце Делчев“ - Штип), во горниот дел од кругот е испишан текстот: Универзитет „Гоце Делчев“, а во долниот дел: Штип. Со грбот, знамето и химната се претставуваат Универзитетот и единиците на Универзитетот. Грбот на Универзитетот се употребува на знамето, дипломите, плакетите, признанијата, меморандумите, изданијата на Универзитетот, како и на пригодни ковани пари, што се издаваат по повод јубилејни прослави на Универзитетот и друго. ===Знаме на Универзитетот=== [[Податотека:Знаме_на_Универзитетот_Гоце_Делчев.jpg|мини|120п|алт=Знаме на Универзитетот Гоце Делчев|Знаме на Универзитетот Гоце Делчев]] Знамето на Универзитетот е во правоаголна форма, во бордо боја, со златно-жолти реси на рабовите. Во средината е грбот на Универзитетот во златно-жолта боја. Во долниот дел од знамето, во два реда по неговата должина пишува: „Јас го разбирам светот, единствено, како поле за културен натпревар меѓу народите“. Знамето на Универзитетот стои постојано истакнато на објектот на Ректоратот на Универзитетот. Знамето на Универзитетот се истакнува пред објектите на единиците и пред објектите на придружните членки на Универзитетот, по повод патронатот на Универзитетот, прослави, свечености и други активности, кои се од значење за Универзитетот, а може да се истакне и при одржување на меѓународни универзитетски средби, натпревари и други собири во согласност со правилата и практиката на одржувањето на тие собири, како и при спортски натпревари и други спортски активности на Универзитетот. ===Универзитетски инсигнии=== [[Податотека:Инсигнии на Универзитетот Гоце Делчев.png|мини|120п|алт=Инсигнии на Универзитетот Гоце Делчев|Инсигнии на Универзитетот Гоце Делчев]] Универзитетските инсигнии се состојат од меѓусебно поврзани гравури кои ја симболизираат културата на регионот во кој делува Универзитетот во Република Македонија. Универзитетските инсигнии ги носат: ректорот и проректорите на Универзитетот, како и деканите, односно директорите на единиците на Универзитетот, на прослави, промоции и други свечености на Универзитетот и единиците на Универзитетот, или на други национални и меѓународни манифестации. ===Одора=== На Универзитетот се установува одора за: ректорот, проректорите и деканите, односно директорите на единиците. Одората се носи при промоции, прослави и други свечености на Универзитетот и на единиците на Универзитетот, или на национални и меѓународни манифестации. Поблиски одредби за изгледот, употребата на симболите и другите обележја на Универзитетот донесува Ректорската управа. ===Плакета=== Со посебна одлука на Универзитетскиот сенат се востановува: плакета, повелба, благодарница, пофалба и други признанија и награди на Универзитетот, кои се доделуваат на заслужни поединци, правни лица или институции, кои со својата работа придонеле за развојот и афирмацијата на Универзитетот, како и за развој на научната мисла, а на студентите за постигнатиот успех во студирањето ===Химна=== Химната на Универзитетот се изведува на прослави, промоции и други свечени и спортски манифестации на Универзитетот, на единиците и на придружните членки на Универзитетот, при меѓународни универзитетски средби и други собири во согласност со правилата и практиката на одржувањето на тие собири. Химната се изведува со свирење, со пеење или комбинирано. Химната на Универзитетот е свечена песна, посветена на улогата и значењето на Универзитетот. Изработена е од [[Илчо Јованов|доц. д-р Илчо Јованов]]<br /> '''Химна на УГД:'''<br /> {| class="wikitable" |- ! I строфа !! Рефрен !! II строфа |- |- | Гордо чекориме со тебе ние,<br />Гоце учителу наш.<br />Делото твое нас нѐ води <br />Кон светлината,<br />Делото твое нас нѐ води <br />Кон иднината.||Знаење, мудрост ни даваш<br />За светла иднина,<br />Вечно и гордо зрачи<br />Универзитету наш.|| Твојата укост гордост е наша,<br />Го свети патот наш.<br />Мислата твоја сила е вечна<br />Темелот силен наш,<br />Мислата твоја нас нѐ води<br />Кон иднината. |} ==Студенти== '''Статус на студент''' на Универзитетот се стекнува со запишувањето на прв, втор и трет циклус на студии во рамките на еден од 13 факултети на Универзитет „Гоце Делчев“ – Штип. Статусот на студент се докажува со студентска легитимација. Студентот има право на слободно искажување на мислењата и ставовите во текот на наставата, како и право на изјаснување на квалитетот (оценување) на наставата и наставниците. '''Начинот за упис''' на идните студенти на факултетите е преку полагање на надворешни и интерни испити во рамките на државната матура. За реализација на конкурсот за запишување во прв циклус на студии на Универзитетот се формираат конкурсни комисии за секоја единица. Рангирањето на кандидатите го врши конкурсната комисија. На студентските програми на Универзитетот не можат да бидат запишани кандидати кои имаат помалку од 40 бода, добиени по сите основи. '''Странските државјани''' се запишуваат надвор од квотите утврдени во Конкурсот. При пријавувањето кандидатите поднесуваат нострифицирано свидетелство за завршено средно образование, како и нострифицирани свидетелства за сите класови, заверен превод на изводот од матичната книга на родените, потврда за знаење на македонскиот јазик (издадена од комисија на [[Универзитет]]от) и уверение за здравствена состојба. Кандидатите наведуваат дали се стипендисти на својата влада или самостојно ги поднесуваат трошоците на студирањето. На странските државјани кои се пријавуваат на факултетот за музичка уметност им се врши проверка на знаењата и умеењата. Универзитетот „Гоце Делчев” во [[Штип]] организира курс за изучување на македонскиот јазик. Школарината за странските студенти за учебната 2012/2013 година изнесува 300 евра за еден семестар на сите единици, освен на Факултетот за медицински науки, каде за еден семестар изнесува 500 евра, доколку поинаку не е регулирано со договор за меѓууниверзитетска соработка. Во оваа категорија влегуваат и кандидатите странски државјани чии родители или пак тие работат во дипломатските претставништва во [[Република Македонија]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ugd.edu.mk/index.php/mk/ugd/inter-students |title=Матична страница на Универзитет „Гоце Делчев“ - „Интернационални студенти“ |accessdate=2013-03-06 |archive-date=2013-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130301050138/http://www.ugd.edu.mk/index.php/mk/ugd/inter-students |url-status=dead }}</ref>. '''Софтверско решение''' кое придонесува за модерен начин на студирање е '''''електронскиот индекс''''' на Универзитетот. Преку електронскиот индекс се овозможува комплетно електронско студирање, вклучувајќи електронски упис и заверка на семестар, електронско пријавување на испити и семинарски работи, објава на електронски резултати, електронска огласна табла, перманентна електронска комуникација и електронски консултации со наставничкиот и соработничкиот кадар, електронско учење, како и многу други активности. Студентите (од сите степени на високо образование) кои се без родители, слепи, глуви, инвалиди од прва и втора група, мајки со деца до шестгодишна возраст и хоспитализираните лица имаат право на посебни предности утврдени со Статутот на високообразовната установа. ==Меѓууниверзитетска соработка== Универзитетот остварува соработка со многу образовни и научни институции во земјава и во странство. Соработката со универзитетите од странство се реализира во рамките на меѓународните универзитетски асоцијации и мрежи, како и со билатерални договори. Целта е воспоставување соработка за развивање и проширување на научните и професионални искуства, научна и техничка соработка со странски и со национални високообразовни и научни установи и остварување на други форми на меѓународна соработка. Универзитетот „Гоце Делчев“, како член на Ерасмус мрежата, отвора можност студентите да добијат Ерасмус стипендија. Ерасмус програмата подразбира испраќање и примање на студенти од странство. Ерасмус студентите можат да поминат еден или два семестра на некој од европските универзитети, каде ќе имаат можност да го изучуваат јазикот на државата во која престојуваат и да ја запознаат нивната култура. Испитите кои ќе ги полагаат студентите додека престојуваат во странство ќе им бидат признати согласно со Правилникот за ЕКТС. Универзитетот „Гоце Делчев“ се стреми за плодна и ефикасна соработка со другите универзитети, така што потпиша договори за меѓусебна соработка со: {{MultiCol|100%}} * 10.12 2007 г. - [[Универзитет „Св. Климент Охридски“]] - [[Битола]] - http://www.uklo.edu.mk * 24.12 2007 г. - Универзитет за Југоисточна Европа- [[Тетово]] - http://www.seeu.edu.mk * 24.12 2007 г. - [[Државен универзитет во Тетово]] - http://www.unite.edu.mk * 14.12.2007 г. – Хрватски геолошки институт, Хрватска - http://www.hgi-cgs.hr/ * 24.01.2008 г. – Геомагнетски завод, Србија - http://www.geomag.gov.rs/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110221154152/http://www.geomag.gov.rs/ |date=2011-02-21 }} * 21.02 2008 г. - [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ - Скопје]] - http://www.ukim.edu.mk * 11.02 2008 г. - Универзитет во Приштина - http://www.uni-pr.edu {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080907142817/http://uni-pr.edu/ |date=2008-09-07 }} * 09.04 2008 г. - Универзитет во Марибор - http://www.uni-mb.si {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110214012326/http://www.uni-mb.si/ |date=2011-02-14 }} * 10.04 2008 г. - Универзитет во Крагуевац - http://www.kg.ac.rs * 30.04 2008 г. - [[ФОН Универзитет|Универзитет ФОН - Скопје]] - http://www.fon.edu.mk * 13.05 2008 г. - Аграрната академија во Самара - Русија * 15.05 2008 г. - Медицински универзитет во Самара - Русија - http://www.ssmj.ru * 17.05 2008 г. - Државен универзитет Самара - Русија * 30.10 2008 г. - Стопанска академија од Р. Бугарија - http://www.uni-svishtov.bg * 04.11 2008 г. - Договор за создавање на Руски центар во Штип * 17.06.2008 г. - Државен педагошки универзитет Москва - http://www.mpgu.edu {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20250808202318/https://www.mpgu.edu/ |date=2025-08-08 }} * 11.08.2008 г. - Земјоделски универзитет Пловдив - http://www.au-plovdiv.bg * 04.07.2008 г. - Меѓународна менаџмент групација IMG-Италија - http://www.img-int.org * 27.10.2008 г. - Руска Мир фондација - http://russkiymir.org {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100416122324/http://www.russkiymir.org/ |date=2010-04-16 }} {{ColBreak}} * 27.01.2009 г. - Универзитет Руен Франција - http://www.univ-rouen.fr {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120315190447/http://www.univ-rouen.fr/%7C |date=2012-03-15 }} * 09.11.2009 г. - Педагошки факултет Врање - http://www.ucfak.ni.ac.rs {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140215040852/http://www.ucfak.ni.ac.rs/ |date=2014-02-15 }} * 09.10.2009 г. – Универзитет Educons, Сремска Каменица - http://www.educons.edu.rs/{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * 10.08.2009 г. - Кинеска академија за земјоделски науки - http://www.caas.net.cn {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201205182126/http://www.caas.net.cn/ |date=2020-12-05 }} * 18.03.2009 г. - Политехнички институт Сантарем - http://www.ipsantarem.pt * 17.06.2009 г. - Универзитет Пловдив - http://www.uni-plovdiv.bg * 06.04.2010 г. - Универзитет Риека Хрватска - http://www.uniri.hr * 27.04.2010 г. - Бозок универзитет во Јозгат - http://bozok.edu.tr/ * 28.04.2010 г. - Универзитет во Ниде - http://www.nigde.edu.tr/ * 29.04.2010 г. - Универзитет во Невшеир - http://www.nevsehir.edu.tr * 18.05.2010 г. - Универзитет Aurel Vlaicu во Арад, Република Романија - http://www.uav.ro/ * 19.05.2010 г. - Универзитет 1 Decembrie 1918 во Алба Јулија, Република Романија - http://www.uab.ro/ * 19.05.2010 г. - TÜV Rheinland, Република Романија - http://www.tuv.ro/ * 02.10.2010 г. - Национален универзитет В.Н. Каразин во Харков - https://web.archive.org/web/20110204050754/http://www.univer.kharkov.ua/en * 02.10.2010 г. - Национален педагошки универзитет Драгоманов - http://www.npu.edu.ua/index.php?lang=en * 31.05.2010 г. - Универзитетот во Мостар, - http://www.sve-mo.ba/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140216040217/http://sve-mo.ba/ |date=2014-02-16 }} * 26.11.2011 г. – “1 Deciembre 1918” University of Alba Iulia]], во Романија, - http://www.uab.ro/index_.php {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110616011301/http://www.uab.ro/index_.php |date=2011-06-16 }} * 21.01.2011 г. – Klinikum Nürnberg, Германија - http://www.klinikum-nuernberg.de/DE/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110128210050/http://www.klinikum-nuernberg.de/DE/ |date=2011-01-28 }} {{EndMultiCol}} == Наука и истражување== Универзитетот „Гоце Делчев“ - Штип одгледува и произведува академски вредности кои на општата скала на општествени вредности традиционално се поставуваат многу високо. Во најголема мерка позитивните академски вредности се темелат на движечката сила која произлегува од научните активности. Универзитетското наследство, универзитетската независност-автономност, универзитетската веродостојност се основни елементи на кои може со сигурност да се подигнат новите генерации на интелектуалци, извонредни професионалци, квалитетни личности кои можат да ја носат одговорноста на иднината на општеството. Во оваа насока научните истражувања ги развиваат поединечните квалитети на секој поединец како важен елемент на универзитетската академска заедница. Научните истражувања на Универзитетот кои се изведуваат како фундаментални и како апликативно развојни се темелат на поединечниот проектен пристап кој го одразува и осигурува минималниот развој на академските јадра. Научните истражувања на Универзитетот се изведуваат во рамките на факултетите, односно во рамките на нивните катедри-департменти. == Надворешни врски == * [http://www.ugd.edu.mk/index.php/mk/ Официјална страница на Универзитетот „Гоце Делчев“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130218072828/http://ugd.edu.mk/index.php/mk/ |date=2013-02-18 }} * [http://eco.ugd.edu.mk/ Економски факултет - Штип] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120614200350/http://eco.ugd.edu.mk/ |date=2012-06-14 }} *[http://fi.ugd.edu.mk/ Факултет за информатика - Штип] * [http://zem.ugd.edu.mk/ Земјоделски факултет - Штип] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090331210710/http://zem.ugd.edu.mk/ |date=2009-03-31 }} * [http://frgp.ugd.edu.mk/ Факултет за природни и технички науки - Штип] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110722215044/http://frgp.ugd.edu.mk/ |date=2011-07-22 }} * [http://fmn.ugd.edu.mk/ Факултет за медицински науки - Штип] * [http://pf.ugd.edu.mk/ Факултет за образовни науки - Штип] * [http://ff.ugd.edu.mk/ Филолошки факултет - Штип] * [http://fmu.ugd.edu.mk/ Факултет за музичка уметност - Штип] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110625113334/http://fmu.ugd.edu.mk/ |date=2011-06-25 }} * [http://pra.ugd.edu.mk/ Правен факултет - Кочани] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080923055439/http://pra.ugd.edu.mk/ |date=2008-09-23 }} * [http://etf.ugd.edu.mk/ Електротехнички факултет - Радовиш] * [http://ftb.ugd.edu.mk/ Факултет за туризам и бизнис логистика - Гевгелија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121022165557/http://ftb.ugd.edu.mk/ |date=2012-10-22 }} * [http://ttf.ugd.edu.mk/ Технолошко-технички факултет - Пробиштип] * [http://mf.ugd.edu.mk/ Машински факултет - Виница] == Наводи == {{reflist}} [[Категорија:Универзитет „Гоце Делчев“| ]] [[Категорија:Згради и градби посветени на Гоце Делчев]] [[Категорија:Појавено во 2007 година во Македонија]] [[Категорија:Универзитети во Македонија]] an4ncg0a3nl0jkerdejxjzguc98v04z Фобос (вселенска програма) 0 116150 5649536 5459827 2026-10-24T22:03:22Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649536 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Phobos Marte.jpg|300px|right|thumb|Илустрација на вселенското летало Фобос]] '''Мисијата Фобос''' ({{langx|ru|Фобос}}) била мисија на две летала без екипаж, лансирани од страна на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] со цел да се проучи планетата [[Марс]] и нејзините сателити [[Фобос]] и [[Дејмос]]. Леталото Фобос 2 влегло во орбитата на [[Марс]], и испратило 38 фотографии. И двете летала се изгубени. Фобос 1 и Фобос 2 биле дизајнирани според начинот на кој биле дизајнирани леталата испратени во мисија околу планетата [[Венера]] [[1975]]-[[1985]], а последен пат употребени за латалата „Вега“, за пресретнување на [[Халеевата Комета]]. Фобос 1 е лансиран на [[7 јули]] [[1988]] година, а Фобос 2 на [[12 јули]] [[1988]] година. Секое летало тежело околу 2600 [[килограми|kg]] (6220&nbsp;кг со останатите вметнати делови). Во оваа мисија учествувале 14 други земји, вклучувајќи ги [[Франција]], [[Шведска]], [[Швајцарија]], [[Австрија]], [[Западна Германија]] и [[САД]]. == Цели на мисијата == Целите на мисијата Фобос биле проучување на планетата Марс, и нејзините сателити, посебно составот и површината на Фобос. А за таа цел, леталото Фобос 2 било опремено со посебни инструменти и ласери за кревање прашина на површината на Фобос и анализа на материјалите. Леталата биле опремени за испитување со радар, со инфрацрвени и гама-зраци, и три телевизиски камери. Со вакво набљудување од орбитата, на површината на Фобос требало да се спуштат две различни сонди: едната неподвижна и усидрена на површината која долгорочно ќе пренесува податоци, а другата направа со ногарки за скокање, наменета за скокање по површината на сателитот и известување за откритија од целата негова површина. == Фобос 1 == Вселенското летало '''Фобос 1''' е лансирано на [[7 јули]] [[1988]] година, а два месеца подоцна објавено е дека е изгубен контакт со него, поради грешка во радиските команди. == Фобос 2 == '''Фобос 2''' среќно стигнало во орбитата на [[Марс]] на [[28 јануари]] [[1989]] година, кога контролниот центар на советската мисија ги потврдил ненадејните „проблеми“ во комуникација со леталото. Официјалната новинска агенција [[Тас]] известила: „Фобос не успева да оствари комуникација со [[Земја]]та како што е планирано откако вчера завршил со операцијата околу природниот сателит на [[Марс]], [[Фобос]]. Научниците од контролата на мисијата не се во можност да воспостават стабилна радио-врска.” Но, наредниот ден, висок претставник на советската вселенска агенција ''Главкосмос'', навестил дека навистина нема надеж да се воспостави контакт со леталото. Некои известувања објавени во европскиот печат проговориле за „неидентификуван предмет“ кој можел да се види „на последната слика снимена од леталото“. Шпанскиот дневник [[Ла Епоха]], на пример, официјалната вест на московскиот дописник за Европската новинска агенција ЕФЕ, ја објавил под наслов „Фобос 2 снимил необични фотографии од Марс пред губењето на контактот со својата база”. Следува преводот на официјалната вест: {{cquote|Во емисијата ТВ вести „Времија“ вчера беше објавено дека леталото Фобос 2 кое кружеше околу Марс кога во понеделникот советските научници изгубија контакт со него, неколку секунди претходно фотографирало неидентификуван предмет на површината на планетата. Подолг термин во ТВ вестите беше посветен на необичните фотографии кои ги снимило леталото пред губењето на контактот, и прикажани се двете најважни фотографии на кои може да се види долга сенка. Научниците велат дека последната фотографија на која јасно се гледа тесната елипса, е „необјаснива”. Според пресметките на советските експерти, „сенката” од последната фотографија снимена од Фобос 2 е долга околу дваесет километри. Неколку дена претходно, леталото забележало идентична појава, освен што во тој случај должината на „сенката“ изнесувала меѓу дваесет и шест и триесет километри. Репортерот на Времија прашал еден од членовите на посебната комисија дали формата на „појавата” го потсетува на ракета, на што научникот одговорил: „Би можеле да размислиме околу тоа.”}} == Контроверзната фотографија == Пред да се изгуби контактот со леталото Фобос 2, фотографиите што се пристигнати во контролниот центар не се никогаш прикажани во јавноста. Но, во [[1991]] година, Марина Попович, руски тест пилот во пензија, покажала во јавност копија од фотографијата за која тврдела дека е последната фотографија од Фобос 2. Изјавила дека фотографијата ја добила од космонаутот [[Алексеј Леонов]], која успеала да ја прошверцува надвор од тогашен СССР. Постојат спекулации дека контроверзните фотографии снимени од Фобос 2 се налик на оние кои ги снимил [[Маринер 9]], а се познати како 4209-75. Поради неизвесност во враќа со авторските права на фотографијата, може да ја погледнете на следниов линк: http://mars-news.de/mr9/4209-75.html == Наводи == <references/> * {{наведено списание | author = R. Z. Sagdeev & A. V. Zakharov | title = Brief history of the Phobos mission | journal = Nature | year = 1989 | volume = 341 | issue = | pages = 581–585 | doi = 10.1038/341581a0}} * Articles in Nature 341 (1989) pages 581 - 619 * http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/phobos.html {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111219175641/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/phobos.html |date=2011-12-19 }} * http://www.astronautix.com/craft/fobos1f.htm * https://web.archive.org/web/20231117150329/https://www.ias.u-psud.fr/ism/DRV_DATA/HTML/ISM/WELCOME.HTM * http://www.marsnews.com/missions/phobos2/ {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090211182637/http://marsnews.com/missions/phobos2/ |date=2009-02-11 }} * http://www.marsnews.com/news/20020920-phobos2images.html {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090211122708/http://marsnews.com/news/20020920-phobos2images.html |date=2009-02-11 }} * http://mars-news.de/mr9/4209-75.html * https://web.archive.org/web/20090829181740/http://www.planetary.org/data/phobos2/ == Надворешни врски == * [http://www.strykfoto.org/phobos2.htm High quality processed images from the Phobos 2 mission] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150717180620/http://www.strykfoto.org/phobos2.htm |date=2015-07-17 }} * [http://www.iki.rssi.ru/IPL/phobos.html Phobos mission images from the Space Research Institute (IKI)] * [https://web.archive.org/web/20230725184528/https://www.ias.u-psud.fr/ism/ Raw image data from the Phobos 2 ISM infrared instrument] * {{ru}} [http://www.federalspace.ru/Doc1Show.asp?DocID=16 What we are searching for on Phobos] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090720230440/http://www.federalspace.ru/Doc1Show.asp?DocID=16 |date=2009-07-20 }} - an article on the Phobos program at the Web site of the [[Russian Space Agency]] * [http://astrosurf.com/nunes/explor/explor_ph2.htm Another site with processed images from the Soviet Phobos 2 mission] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060316104137/http://www.astrosurf.com/nunes/explor/explor_ph2.htm |date=2006-03-16 }} * [https://web.archive.org/web/20070829220423/http://www.planetary.org/data/phobos2/index.html The Complete Phobos 2 VSK Image Data Set] * http://www.youtube.com/watch?v=L_x68J3tZjY Syndicated television news on unexplained Phobos 2 images [[Категорија:Вселенски летови]] [[Категорија:Марс]] [[Категорија:Космонаутиката во 1988 година]] 24udd5wj5kfv2nmzrmhz11fcxe4ctgb Титан (месечина) 0 117621 5649519 5643716 2026-10-24T20:58:59Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Christiaan_Huygens-painting.jpeg]] со [[File:Caspar_Netscher_-_Christiaan_Huygens,_the_astronomer,_1671.jpg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Art 5649519 wikitext text/x-wiki {{Infobox planet | name = Титан | mpc_name = Сатурн VI | pronounced = {{IPAc-en|audio=En-us-Titan.ogg|ˈ|t|aɪ|t|ən}}<ref>{{OED|Titan}}</ref> | adjectives = Титански <ref>{{cite web|work=JPL |url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/newsreleases/newsrelease20050118-2/ |date=January 18, 2005 |title=Cassini Equinox Mission: Huygens Landed with a Splat |access-date=May 26, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100620002838/http://saturn.jpl.nasa.gov/news/newsreleases/newsrelease20050118-2/ |archive-date=June 20, 2010 }}</ref> or Titanean<ref>{{cite journal | last1 = Luz | display-authors = etal | year = 2003 | title = Latitudinal transport by barotropic waves in Titan's stratosphere | journal = Icarus | volume = 166 | issue = 2 | pages = 343–358 | doi = 10.1016/j.icarus.2003.08.014 }}</ref> (both {{IPAc-en|t|aɪ|ˈ|t|eɪ|n|i|ə|n}})<ref>{{OED|Titanian}}</ref><ref>"Titanian" is the written adjectival form of both Titan and Uranus's moon [[Titania (moon)|Titania]]. However, Uranus's moon has a Shakespearean pronunciation with a short "i" vowel and the "a" of ''spa'': {{IPAc-en|t|ᵻ|ˈ|t|ɑː|n|i|ə|n}}, while either spelling for Titan is pronounced with those two vowels long: {{IPAc-en|t|aɪ|ˈ|t|eɪ|n|i|ə|n}}.</ref> | named_after = [[Титан (митологија)|Титан]] | image = Titan in true color.jpg | caption = Слика од 2012 година во природна боја. Густата атмосфера е портокалова поради густата магла | orbit_ref =<ref name="horizons" /> | discoverer = [[Кристијан Хајгенс]] | discovered = 25 март 1655 | periapsis = {{val|1186680|u=km}} | apoapsis = {{val|1257060|u=km}} | semimajor = {{val|1221870|u=km}} | eccentricity = {{val|0.0288}} | period = {{val|15.945|u=days}} | avg_speed = 5.57 km/s | inclination = {{val|0.34854|u=°}} (до екваторот на Сатурн) | satellite_of = [[Сатурн]] | mean_radius = {{val|2574.73|0.09|u=km}} (0.404 [[Земја|Земјини]])<ref name="Zebker 2018">{{cite journal |doi=10.1126/science.1168905 |pmid=19342551 |first1=Howard A. |last1=Zebker |first2=Bryan |last2=Stiles |first3=Scott |last3=Hensley |first4=Ralph |last4=Lorenz |first5=Randolph L. |last5=Kirk |first6=Jonathan I. |last6=Lunine |title=Size and Shape of Saturn's Moon Titan |date=May 15, 2009 |journal=Science |volume=324 |issue=5929 |pages=921–923 |url=https://pdfs.semanticscholar.org/7ec3/29458f5dabfa6c370476df8236779941f93f.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200212021254/https://pdfs.semanticscholar.org/7ec3/29458f5dabfa6c370476df8236779941f93f.pdf |url-status=dead |archive-date=February 12, 2020 |bibcode=2009Sci...324..921Z |s2cid=23911201 }}</ref> (1.480 [[Месечина|месечеви]]) | surface_area = {{val|8.3|e=7|u=km2}} (0.163 [[Земја|Земјини]]) (2.188 [[Месечина|месечеви]]) | volume = {{val|7.16|e=10|u=km3}} (0.066 [[Земја|Земјини]]) (3.3 [[Месечина|месечеви]]) | mass = {{val|1.3452|0.0002|e=23|u=kg}} <br />(0.0225 [[Земја|Земјини]])) (1.829 месечеви) | density = {{val|1.8798|0.0044|u=g/cm3}} | surface_grav = {{val|1.352|u=m/s2}} ({{val|0.138|u=[[G-force|''g'']]}}) (0.835 Moons) | moment_of_inertia_factor = {{val|0.3414|0.0005}}<ref name="Iess2010">{{cite journal|last1= Iess|first1= L.|last2= Rappaport|first2=N. J.|last3= Jacobson|first3=R. A.|last4= Racioppa|first4= P.|last5= Stevenson|first5=D. J.|last6= Tortora|first6= P.|last7= Armstrong|first7=J. W.|last8= Asmar|first8=S. W.|title= Gravity Field, Shape, and Moment of Inertia of Titan|url= https://archive.org/details/sim_science_2010-03-12_327_5971/page/1366|journal= Science|volume= 327|issue= 5971|date= March 12, 2010|pages= 1367–1369|doi= 10.1126/science.1182583|pmid=20223984|bibcode = 2010Sci...327.1367I |s2cid= 44496742}}</ref> (проценка) | escape_velocity = {{val|2.639|u=km/s}} (0.236 Земјини) (1.11 месечеви) | rotation = [[синхроно вртење|синхроно]] | axial_tilt = 0 | albedo = 0.22<ref>{{cite web |last=Williams |first=D. R. |date=February 22, 2011 |title=Saturnian Satellite Fact Sheet |publisher=NASA |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturniansatfact.html |access-date=April 22, 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100430122034/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturniansatfact.html |archive-date=April 30, 2010 }}</ref> | magnitude = 8.2<ref name="arval" /> to 9.0 | single_temperature = {{convert|93.7|K|°C}}<ref name="Mitri">{{cite journal |last1=Mitri |first1=G. |last2=Showman |first2=Adam P. |last3=Lunine |first3=Jonathan I. |last4=Lorenz |first4=Ralph D. |date=2007 |title=Hydrocarbon Lakes on Titan |url=http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/mitri-etal-2007-lakes.pdf |journal=Icarus |volume=186 |issue=2 |pages=385–394 |doi=10.1016/j.icarus.2006.09.004 |bibcode=2007Icar..186..385M |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227112028/http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/mitri-etal-2007-lakes.pdf |archive-date=February 27, 2008 }}</ref> | atmosphere = yes | surface_pressure = {{val|146.7|ul=kPa}} ({{val|1.45|ul=atm}}) | atmosphere_composition = Променлива [[стратосфера]]:<br />98.4% [[нитроген]] ({{хем|N|2}}),<br />1.4% [[метан]] ({{хем|CH|4}}),<br />0.2% [[хидроген]] ({{хем|H|2}}); долна [[тропосфера]]:<br />95.0% {{хем|N|2}}, 4.9% {{хем|CH|4}};<ref name="Niemann" /><br />{{nowrap|97% {{хем|N|2}},}} {{nowrap|2.7±0.1% {{хем|CH|4}},}} {{nowrap|0.1–0.2% {{хем|H|2}}{{sfnp |Coustenis |Taylor |2008 |pp=154–155}}}} }} '''Титан''' — најголемата [[Сатурнови месечини|месечина на Сатурн]] и вториот по големина природен сателит во [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]]. Таа е единствената [[Природен сателит|месечина]] за која се знае дека има густа [[атмосфера на Титан|атмосфера]] и единствената позната месечина или планета освен [[Земјата]] на која се пронајдени јасни докази за стабилни тела на површинска течност.<ref name="NYT-20191203">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2019/12/03/science/titan-saturn-map.html|title=Go Ahead, Take a Spin on Titan - Saturn's biggest moon has gasoline for rain, soot for snow, and a subsurface ocean of ammonia. Now there's a map to help guide the search for possible life there.|last=Overbye|first=Dennis|date=December 3, 2019|work=[[The New York Times]]|access-date=December 5, 2019|author-link=Dennis Overbye}}</ref> Титан е една од седумте гравитациски заоблени месечини во орбитата околу [[Сатурн (планета)|Сатурн]] и втора најоддалечена од [[Сатурн (планета)|Сатурн]]. Често е опишана како месечина која наликува на планета. Месечината Титан е 50% поголема (во пречник) од [[Месечината]] на [[Месечина|Земјата]] и 80% помасивна. Таа е втората по големина месечина во [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]] по Јупитеровата месечина [[Ганимед (месечина)|Ганимед]], и е поголема од планетата [[Меркур (планета)|Меркур]], но само 40% како масивна. Откриена во [[1655]] година од холандскиот астроном [[Кристијан Хајгенс|Кристиан Хајгенс]], Титан била првата позната месечина на Сатурн и шестиот познат планетарен сателит (по Земјината месечина и четирите [[Галилееви месечини|галилееви месечини на Јупитер]]). Титан кружи околу Сатурн со 20 полупречници на Сатурн. Од површината на Титан, Сатурн повлекува лак од 5,09 степени и, кога би бил видлив низ густата атмосфера на месечината, би изгледал 11,4 пати поголем на небото од Месечината на Земјата. Титан е првенствено составен од мраз и карпест материјал, кој најверојатно е диференциран во карпесто јадро опкружено со различни слоеви мраз, вклучувајќи кора од [[Мраз Их|мраз I <sub>h</sub>]] и подповршински слој течна вода богата со [[амонијак]].<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/titanfromcassini00brow|title=Titan from Cassini-Huygens|publisher=Springer Science & Business Media|year=2009|isbn=9781402092152|editor-last=Robert Brown|page=[https://archive.org/details/titanfromcassini00brow/page/n73 69]|editor-last2=Jean Pierre Lebreton|editor-last3=Hunter Waite|url-access=limited}}</ref> Слично како и со [[Венера (планета)|Венера]] пред вселенската доба, густата непроѕирна атмосфера го спречувала разбирањето на површината на Титан сè додека мисијата ''[[Касини-Хајгенс]]'' во [[2004]] година не обезбедила нови информации, вклучително и откривањето на [[Јаглеводород|течни јаглеводородни]] езера во поларните региони на Титан. Геолошки младата површина е генерално мазна, со малку ударни кратери, иако се пронајдени планини и неколку можни [[криовулкан|криовулкани.]] Атмосферата на Титан е главно составена од [[азот]]; малите компоненти доведуваат до формирање на облаци од [[метан]] и [[етан]] и тешка [[:Категорија:Органоазотни соединенија|органо-азотна магла]]. Климата, која вклучува ветер и дожд, создава површински одлики слични на оние на Земјата, како што се дини, реки, езера, мориња (најверојатно од течен метан и етан) и делти, а доминираат сезонските временски форми како на Земјата. Со своите течности (и површинските и подземните) и робусната азотна атмосфера, циклусот на метанот на Титан има впечатлива сличност со [[Кружење на водата|циклусот]] на водата на Земјата, иако на многу пониска температура од околу {{Convert|94|K|°C F}}. == Историја == === Откритие === [[Податотека:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|лево|мини| [[Кристијан Хајгенс|Кристијан Хајгенс го]] открил Титан во 1655 година.]] Титан бил откриен на [[25 март]] [[1655]] година од холандскиот астроном [[Кристијан Хајгенс|Кристиан Хајгенс]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://assets.cambridge.org/052179/3483/sample/0521793483ws.pdf|title=Lifting Titan's Veil|publisher=Cambridge|page=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20050222073209/http://assets.cambridge.org/052179/3483/sample/0521793483ws.pdf|archive-date=February 22, 2005}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap050325.html|title=Titan|work=Astronomy Picture of the Day|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20050327011129/http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap050325.html|archive-date=March 27, 2005}}</ref> Хајгенс бил инспириран од откривањето на [[Галилео Галилеј|Галилео]] за [[Галилееви месечини|четирите најголеми месечини]] на [[Јупитер]] во [[1610]] година и неговите подобрувања во технологијата на [[Телескоп|телескопот.]] Кристијан, со помош на неговиот постар брат Константин Хајгенс, Џуниор, почнал да гради телескопи околу 1650 година и ја открил првата набљудувана месечина која кружи околу [[Сатурн]] со еден од телескопите што тие ги изградиле.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.esa.int/esaSC/SEMJRT57ESD_index_0.html|title=Discoverer of Titan: Christiaan Huygens|date=September 4, 2008|publisher=European Space Agency|archive-url=https://web.archive.org/web/20110809144038/http://www.esa.int/esaSC/SEMJRT57ESD_index_0.html|archive-date=August 9, 2011|accessdate=April 18, 2009}}</ref> Таа била шестата месечина која некогаш била откриена, по Земјината [[Месечина]] и [[Галилееви месечини|Галилеевите месечини]] на Јупитер.<ref>{{Наведен APOD|title=Huygens Discovers Luna Saturni}}</ref> === Именување === Хајгенс го нарекол своето откритие ''Saturni Luna'' (или „''месечината на Сатурн''“), објавено во ''De Saturni Luna Observatio Nova'' (''Ново набљудување на месечината на Сатурн'') од [[1655]] година.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/61160#page/415/mode/1up|title=Oeuvres complètes de Christiaan Huygens|last=Huygens|first=Christiaan|last2=Société hollandaise des sciences|date=1888|publisher=Martinus Nijhoff|volume=vol. 1|location=The Hague, Netherlands|pages=387–388|language=la}}</ref> Откако [[Џовани Доменико Касини]] ги објавил своите откритија за уште четири месечини на Сатурн помеѓу [[1673]] и [[1686]] година, на астрономите им станало во навика да ги нарекуваат овие и Титан како Сатурн I до V (со Титан тогаш на четвртата позиција). Други рани епитети за Титан вклучуваат „''обичен сателит на Сатурн''“.<ref>{{Наведено списание|last=Cassini|first=G. D.|date=1673|title=A Discovery of two New Planets about Saturn, made in the Royal Parisian Observatory by Signor Cassini, Fellow of both the Royal Societys, of England and France; English't out of French|journal=Philosophical Transactions|volume=8|issue=1673|pages=5178–5185|bibcode=1673RSPT....8.5178C|doi=10.1098/rstl.1673.0003|doi-access=free}}</ref> Меѓународниот астрономски сојуз официјално го нумерирал Титан како '''Сатурн VI'''.<ref name="usgs">{{Наведена мрежна страница|url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets|title=Planet and Satellite Names and Discoverers|publisher=USGS|accessdate=2021-03-06}}</ref> Името ''Титан'', и имињата на сите седум сателити на Сатурн тогаш познати, потекнуваат од [[Џон Хершел]] (син на [[Вилијам Хершел]], откривач на две други сатурнски месечини, [[Мимант (месечина)|Мимант]] и [[Енкелад (месечина)|Енкелад]]), во неговата публикација од [[1847]] година „''Резултати од астрономските набљудувања направени во текот на годините. 1834, 5, 6, 7, 8, на ’Ртот на Добрата Надеж''“.<ref>{{Наведено списание|last=Lassell|date=November 12, 1847|title=Observations of Mimas, the closest and most interior satellite of Saturn|url=http://adsabs.harvard.edu//full/seri/MNRAS/0008//0000042.000.html|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=8|issue=3|pages=42–43|bibcode=1848MNRAS...8...42L|doi=10.1093/mnras/8.3.42|access-date=March 29, 2005|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/stream/Resultsastronom00Hers#page/414/mode/2up/search/Titan|title=Results of astronomical observations made during the years 1834, 5, 6, 7, 8, at the Cape of Good Hope: being the completion of a telescopic survey of the whole surface of the visible heavens, commenced in 1825|last=Herschel|first=Sir John F. W.|publisher=Smith, Elder & Co.|year=1847|location=London|pages=415}}</ref> Оттогаш биле откриени бројни мали месечини околу Сатурн.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/saturn-moons/overview/?page=0&per_page=40&order=name+asc&search=&placeholder=Enter+moon+name&condition_1=38%3Aparent_id&condition_2=moon%3Abody_type%3Ailike&condition_3=moon%3Abody_type|title=Overview {{!}} Saturn Moons|work=solarsystem.nasa.gov|publisher=[[NASA]]|accessdate=1 March 2021}}</ref> Сатурновите месечини се именувани по митолошки џинови. Името Титан доаѓа од [[Титани]]те, раса на бесмртници во старогрчката митологија. == Орбита и ротација == [[Податотека:Titan's_orbit.svg|мини| Орбитата на Титан (означена со црвено) меѓу другите големи внатрешни месечини на Сатурн. Месечините надвор од нејзината орбита се (однадвор кон внатре) [[Јапет (месечина)|Јапет]] и [[Хиперион (месечина)|Хиперион]]; оние внатре се [[Реја (месечина)|Реја]], [[Диона (месечина)|Диона]], [[Тетида (месечина)|Тетида]], [[Енкелад (месечина)|Енкелад]] и [[Мимант (месечина)|Мимант]].]] Титан кружи околу Сатурн еднаш на секои 15 дена 22 часа. Како и Земјината [[Месечина]] и многу од сателитите на [[Џиновска планета|џиновските планети]], нејзиниот [[вртежен период]] (неговиот ден) е идентичен со неговиот орбитален период; Титан е плимно сврзан во [[синхрона ротација]] со [[Сатурн]] и трајно покажува едно лице кон планетата. Географските должини на Титан се мерат кон запад, почнувајќи од меридијанот што минува низ оваа точка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.evs-islands.com/2008/02/titans-unnamed-methane-sea.html|title=EVS-Islands: Titan's Unnamed Methane Sea|archive-url=https://web.archive.org/web/20110809201152/http://www.evs-islands.com/2008/02/titans-unnamed-methane-sea.html|archive-date=August 9, 2011|accessdate=October 22, 2009}}</ref> Неговата орбитална ексцентричност е 0,0288, а орбиталната рамнина е наклонета 0,348 степени во однос на сатурновиот екватор.<ref name="horizons">Unless otherwise specified: {{Наведена мрежна страница|url=http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi#top|title=JPL HORIZONS solar system data and ephemeris computation service|work=Solar System Dynamics|publisher=NASA, Jet Propulsion Laboratory|archive-url=https://web.archive.org/web/20121007034731/http://ssd.jpl.nasa.gov/horizons.cgi#top|archive-date=October 7, 2012|accessdate=August 19, 2007}}</ref> Гледано од Земјата, Титан достигнува аголна оддалеченост од околу 20 полупречници на Сатурн (нешто повеќе од 1,200,000 километри ) од Сатурн и диск со пречник од 0,8 лачни секунди. Малиот сателит со неправилна форма [[Хиперион (месечина)|Хиперион]] е заклучен во орбитална резонанца 3:4 со Титан. „''Бавна и мазна''“ еволуција на резонанца - во која [[Хиперион (месечина)|Хиперион]] мигрирал од хаотична орбита - се смета за неверојатна, врз основа на моделите. [[Хиперион (месечина)|Хиперион]] веројатно се формирал на стабилен орбитален остров, додека масивниот Титан апсорбирал или исфрлал тела што се приближувале.<ref>{{Наведено списание|last=Bevilacqua|first=R.|last2=Menchi|first2=O.|last3=Milani|first3=A.|last4=Nobili|first4=A. M.|last5=Farinella|first5=P.|date=1980|title=Resonances and close approaches. I. The Titan-Hyperion case|url=https://archive.org/details/earth-moon-and-planets_1980-04_22_2/page/141|journal=Earth, Moon, and Planets|volume=22|issue=2|pages=141–152|bibcode=1980M&P....22..141B|doi=10.1007/BF00898423}}</ref> == Масовни одлики == {{multiple image|align=left|direction=vertical|image1=Titan, Earth & Moon size comparison.jpg|width1=300|caption1=Споредба на големини: Титан („долно лево“) со Месечината и Земјата („горе и десно“)|image2=Titan poster.svg|width2=300|caption2=Модел на внатрешната структура на Титан кој покажува слој [[Мраз-VI]]}} Титан има пречник од 5,149.46 километри, 1,06 пати поголем од оној на планетата [[Меркур (планета)|Меркур]], 1,48 од Месечината и 0,40 од Земјата. Пред пристигнувањето на ''[[Војаџер 1]]'' во [[1980]] година, се сметало дека Титан е малку поголем од [[Ганимед (месечина)|Ганимед]] (пречник од 5.262 километри) и со тоа најголемата месечина во [[Сончевиот Систем]]; ова било преценување предизвикано од густата, непроѕирна атмосфера на Титан, со слој на магла 100-200 километри над неговата површина. Ова го зголемува неговиот очигледен пречник.<ref name="nineplanets">{{Наведена мрежна страница|url=http://seds.lpl.arizona.edu/nineplanets/nineplanets/titan.html|title=Titan|last=Arnett|first=Bill|date=2005|work=Nine planets|publisher=University of Arizona, Tucson|archive-url=https://web.archive.org/web/20051121130738/http://seds.lpl.arizona.edu/nineplanets/nineplanets/titan.html|archive-date=November 21, 2005|accessdate=April 10, 2005}}</ref> Пречникот и масата на Титан (а со тоа и неговата густина) се слични на оние на месечините [[Ганимед]] и [[Калиста (месечина)|Калиста]].<ref name="LunineAstro">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.astrobio.net/index.php?option=com_retrospection&task=detail&id=1493/|title=Comparing the Triad of Great Moons|last=Lunine|first=Jonathan I.|date=March 21, 2005|work=Astrobiology Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20190707213259/http://www.astrobio.net/index.php?option=com_retrospection&task=detail&id=1493%2F|archive-date=July 7, 2019|accessdate=July 20, 2006}}</ref> Врз основа на неговата зафатнинска густина од 1,88&nbsp;g/cm <sup>3</sup>, составот на Титан е половина мраз и половина карпест материјал. Иако е сличен во составот на [[Диона (месечина)|Диона]] и [[Енкелад (месечина)|Енкелад]], тој е погуст поради гравитациската компресија. Има маса 1/4226 од онаа на [[Сатурн]], што ја прави најголемата месечина од гасовитите џинови во однос на масата на нејзината примарна месечина. Тој е втор по релативен пречник на месечините во однос на гасовитиот џин; Титан со 1/22,609 од пречникот на Сатурн, [[Тритон (месечина)|Тритон]] е поголем по пречник во однос на [[Нептун]] со 1/18,092. Титан веројатно е делумно диференциран во различни слоеви со карпест центар од 3.400 километри.<ref>{{Наведено списание|last=Mitri|first=G.|last2=Pappalardo|first2=R. T.|last3=Stevenson|first3=D. J.|date=December 1, 2009|title=Is Titan Partially Differentiated?|journal=AGU Fall Meeting Abstracts|volume=43|pages=P43F–07|bibcode=2009AGUFM.P43F..07M}}</ref> Овој карпест центар е опкружен со неколку слоеви составени од различни кристални форми на мраз.<ref name="Tobie">{{Наведено списание|last=Tobie|first=G.|last2=Grasset|first2=Olivier|last3=Lunine|first3=Jonathan I.|last4=Mocquet|first4=Antoine|last5=Sotin|first5=Christophe|date=2005|title=Titan's internal structure inferred from a coupled thermal-orbital model|journal=Icarus|volume=175|issue=2|pages=496–502|bibcode=2005Icar..175..496T|doi=10.1016/j.icarus.2004.12.007}}</ref> Неговата внатрешност се уште може да биде доволно топла за течниот слој да се состои од вода и [[амонијак]], мраз I<nowiki><sub id="mwxA">h</sub></nowiki> кора и подлабоки слоеви мраз. Присуството на амонијак овозможува водата да остане течна дури и на температура до {{Convert|176|K|°C}}.<ref name="longstaff">{{Наведено списание|last=Longstaff|first=Alan|date=February 2009|title=Is Titan (cryo)volcanically active?|journal=Royal Observatory, Greenwich (Astronomy Now)|page=19}}</ref> Сондата ''Касини'' ги открила доказите за слоевитата структура во форма на природни радио бранови со исклучително ниска честота во атмосферата на Титан. Се смета дека површината на Титан е лош рефлектор на радио бранови со екстремно ниска честота, така што тие може наместо тоа да се рефлектираат од границата течен мраз на [[Океан|подземниот океан]].<ref name="Titan ELF">{{Наведени вести|url=http://www.esa.int/esaMI/Cassini-Huygens/SEM17F9RR1F_0.html|title=Titan's Mysterious Radio Wave|date=June 1, 2007|access-date=March 25, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605000409/http://www.esa.int/esaMI/Cassini-Huygens/SEM17F9RR1F_0.html|archive-date=June 5, 2011|publisher=ESA Cassini-Huygens web site}}</ref> Површинските одлики биле забележани од вселенското летало Касини дека систематски се поместуваат до 30 километри помеѓу октомври 2005 и мај 2007 година, што сугерира дека кората е одвоена од внатрешноста и дава дополнителен доказ за внатрешен течен слој.<ref name="NS2008">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newscientist.com/article/dn13516|title=Titan's changing spin hints at hidden ocean|last=Shiga|first=David|date=March 20, 2008|work=New Scientist|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021144006/http://www.newscientist.com/article/dn13516|archive-date=October 21, 2014}}</ref> Дополнителни докази за течен слој и ледена обвивка одвоени од цврстото јадро доаѓаат од начинот на кој гравитациското поле варира додека Титан кружи околу Сатурн.<ref name="Iess et al. 2012">{{Наведено списание|last=Iess|first=L.|last2=Jacobson|first2=R. A.|last3=Ducci|first3=M.|last4=Stevenson|first4=D. J.|last5=Lunine|first5=Jonathan I.|last6=Armstrong|first6=J. W.|last7=Asmar|first7=S. W.|last8=Racioppa|first8=P.|last9=Rappaport|first9=N. J.|year=2012|title=The Tides of Titan|url=https://semanticscholar.org/paper/82d2e1664faff777ac4f6347181f1df179043726|journal=Science|volume=337|issue=6093|pages=457–9|bibcode=2012Sci...337..457I|doi=10.1126/science.1219631|pmid=22745254}}</ref> Споредбата на гравитациското поле со топографијата заснована на ''РАДАР'' <ref>{{Наведено списание|last=Zebker|first=H. A.|last2=Stiles|first2=B.|last3=Hensley|first3=S.|last4=Lorenz|first4=R.|last5=Kirk|first5=R. L.|last6=Lunine|first6=Jonathan I.|year=2009|title=Size and Shape of Saturn's Moon Titan|url=https://pdfs.semanticscholar.org/7ec3/29458f5dabfa6c370476df8236779941f93f.pdf|journal=Science|volume=324|issue=5929|pages=921–3|bibcode=2009Sci...324..921Z|doi=10.1126/science.1168905|pmid=19342551|archive-url=https://web.archive.org/web/20200212021254/https://pdfs.semanticscholar.org/7ec3/29458f5dabfa6c370476df8236779941f93f.pdf|archive-date=2020-02-12}}</ref> исто така сугерира дека ледената обвивка може да биде значително цврста.<ref name="Hemingway et al. 2013">{{Наведено списание|last=Hemingway|first=D.|last2=Nimmo|first2=F.|last3=Zebker|first3=H.|last4=Iess|first4=L.|year=2013|title=A rigid and weathered ice shell on Titan|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-08-29_500_7464/page/550|journal=Nature|volume=500|issue=7464|pages=550–2|bibcode=2013Natur.500..550H|doi=10.1038/nature12400|pmid=23985871}}</ref><ref name="jpl.nasa.gov">{{cite web |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2013-261 |title=Cassini Data: Saturn Moon May Have Rigid Ice Shell |publisher=JPL |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020103435/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2013-261 |archive-date=October 20, 2014}}</ref> == Формирање == Се смета дека месечините на [[Јупитер]] и [[Сатурн (планета)|Сатурн]] се формирале преку [[Насобирачки диск|насобирање]], сличен процес на оној за кој се верува дека ги [[Настанок и развој на Сончевиот Систем|формирале планетите]] во [[Сончевиот Систем]]. Како што се формирале младите [[Гасовит џин|гасовитите џинови]], тие биле опкружени со дискови од материјал кои постепено се соединувале во месечини. Со оглед на тоа што [[Јупитер]] поседува четири големи сателити со орбити слични на планети, Титан доминира со огромно мнозинство во системот на Сатурн и поседува висока орбитална ексцентричност која не се објаснува веднаш само со насобирање. Предложениот модел за формирање на Титан е дека системот на Сатурн започнал со група месечини слични на [[Галилееви месечини|галилеевите сателити]] на Јупитер, но дека тие биле прекинати од серија [[Хипотеза на џиновски удар|џиновски удари]], кои понатаму би го формирале Титан. Месечините на Сатурн со средна големина, како што се [[Јапет (месечина)|Јапет]] и [[Реја (месечина)|Реја]], биле формирани од остатоците од овие судири. Ваквиот насилен почеток би ја објаснил и орбиталната ексцентричност на Титан.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.spacedaily.com/reports/Giant_impact_scenario_may_explain_the_unusual_moons_of_Saturn_999.html|title=Giant impact scenario may explain the unusual moons of Saturn|date=2012|work=Space Daily|accessdate=October 19, 2012}}</ref> Анализата на атмосферскиот азот на Титан од 2014 година сугерирало дека тој е веројатно добиен од материјал сличен на оној што се наоѓа во [[Ортов Облак|Ортовиот Облак,]] а не од извори присутни за време на насобирањето на материјали околу Сатурн.<ref name="NASA-201450623">{{Наведена изјава за печат|title=Titan's Building Blocks Might Pre-date Saturn|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-200|date=June 23, 2014|publisher=[[Jet Propulsion Laboratory]]}}</ref> == Атмосфера == {{Главна|Атмосфера на Титан}} [[Податотека:Titan-Complex_'Anti-greenhouse'.jpg|десно|мини|Слика во вистинска боја на слоеви на магла во атмосферата на Титан]] Титан е единствената позната месечина со значајна [[атмосфера]],<ref name="NasaNews.moons">{{Наведена мрежна страница|url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/features/saturn-story/moons.cfm|title=News Features: The Story of Saturn|work=Cassini–Huygens Mission to Saturn & Titan|publisher=NASA & [[Jet Propulsion Lab|JPL]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20051202030828/http://saturn.jpl.nasa.gov/news/features/saturn-story/moons.cfm|archive-date=December 2, 2005|accessdate=January 8, 2007}}</ref> и нејзината атмосфера е единствената густа атмосфера богата со [[азот]] во [[Сончевиот Систем]], освен на [[Земјата]]. Набљудувањата направени во 2004 година од страна на ''Касини'' сугерираат дека Титан е „''супер ротатор''“, како [[Венера]], со атмосфера што ротира многу побрзо од неговата површина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.astrobio.net/news/article1480.html|title=Wind or Rain or Cold of Titan's Night?|date=March 11, 2005|work=Astrobiology Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20070717081303/http://www.astrobio.net/news/article1480.html|archive-date=July 17, 2007|accessdate=August 24, 2007}}</ref> Набљудувањата од вселенските сонди на ''Војаџер'' покажале дека атмосферата на Титан е погуста од Земјината, со површински притисок околу 1,45 [[Атмосфера (единица)|атм]]. Таа е исто така околу 1,19 пати помасивна од вкупната Земја, {{Sfnp|Coustenis|Taylor|2008}} или околу 7,3 пати помасивна на основа по површина. Непроѕирните слоеви на магла ја блокираат највидливата светлина од [[Сонцето]] и другите извори и ги заматуваат површинските одлики на Титан.<ref name="Zubrin">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/enteringspacecre00zubr|title=Entering Space: Creating a Spacefaring Civilization|last=Zubrin|first=Robert|date=1999|publisher=Tarcher/Putnam|isbn=978-1-58542-036-0|location=Section: Titan|pages=[https://archive.org/details/enteringspacecre00zubr/page/163 163–166]|url-access=registration}}</ref> Пониската гравитација на Титан значи дека нејзината атмосфера е многу попроширена од Земјината. Атмосферата на Титан е непроѕирна на многу [[Бранова должина|бранови должини]] и како резултат на тоа, е невозможно да се добие целосен спектар на рефлексија на површината од орбитата.<ref>{{Наведено списание|last=Schröder|first=S. E.|last2=Tomasko|first2=M. G.|last3=Keller|first3=H. U.|date=August 2005|title=The reflectance spectrum of Titan's surface as determined by Huygens|journal=American Astronomical Society, DPS Meeting No. 37, #46.15; Bulletin of the American Astronomical Society|volume=37|issue=726|page=726|bibcode=2005DPS....37.4615S}}</ref> Дури со пристигнувањето на вселенското летало ''[[Касини-Хајгенс]]'' во 2004 година биле добиени првите директни слики од површината на Титан.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.space.com/710-huygens-probe-sheds-light-titan.html|title=Huygens Probe Sheds New Light on Titan|last=de Selding|first=Petre|date=January 21, 2005|access-date=March 28, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019133741/http://www.space.com/710-huygens-probe-sheds-light-titan.html|archive-date=October 19, 2012|publisher=Space.com}}</ref> Атмосферскиот состав на Титан е азот (97%), метан (2,7±0,1%) и водород (0,1-0,2%), со траги од други гасови. {{Sfnp|Coustenis|Taylor|2008}} Постојат траги од други [[јаглеводород]]и, како што се [[етан]], [[дијацетилен]], [[метилацетилен]], [[ацетилен]] и [[пропан]], и на други гасови, како што се цијаноцетилен, цијановодород, [[јаглерод диоксид]], [[јаглерод моноксид]], цијан, [[аргон]] и [[хелиум]] <ref name="Niemann">{{Наведено списание|last=Niemann|first=H. B.|last2=Atreya|first2=S. K.|last3=Bauer|first3=S. J.|last4=Carignan|first4=G. R.|last5=Demick|first5=J. E.|last6=Frost|first6=R. L.|last7=Gautier|first7=D.|last8=Haberman|first8=J. A.|last9=Harpold|first9=D. N.|displayauthors=1|date=2005|title=The abundances of constituents of Titan's atmosphere from the GCMS instrument on the Huygens probe|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/62703/1/nature04122.pdf|journal=Nature|volume=438|issue=7069|pages=779–784|bibcode=2005Natur.438..779N|doi=10.1038/nature04122|pmid=16319830|hdl-access=free}}</ref> Се смета дека јаглеводородите се формираат во горната атмосфера на Титан во реакциите кои произлегуваат од распаѓањето на [[метан]]от [[Ултравиолетово зрачење|од ултравиолетовата]] светлина на Сонцето, создавајќи густ портокалов смог.<ref name="waite">{{Наведено списание|last=Waite|first=J. H.|last2=Cravens|first2=T. E.|last3=Coates|first3=A. J.|last4=Crary|first4=F. J.|last5=Magee|first5=B.|last6=Westlake|first6=J.|date=2007|title=The Process of Tholin Formation in Titan's Upper Atmosphere|url=https://archive.org/details/sim_science_2007-05-11_316_5826/page/870|journal=Science|volume=316|issue=5826|pages=870–5|bibcode=2007Sci...316..870W|doi=10.1126/science.1139727|pmid=17495166}}</ref> Титан поминува 95% од своето време во [[Магнетосфера на Сатурн|магнетосферата на Сатурн]], што може да помогне да се заштити од [[Сончев ветар|сончевиот ветер]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.newscientist.com/article/dn14717-saturn-magnetises-its-moon-titan.html|title=Saturn magnetises its moon Titan|last=Courtland|first=Rachel|date=September 11, 2008|work=New Scientist|archive-url=https://web.archive.org/web/20150531045100/http://www.newscientist.com/article/dn14717-saturn-magnetises-its-moon-titan.html|archive-date=May 31, 2015}}</ref> Енергијата од Сонцето требало да ги претвори сите траги од метан во [[атмосфера на Титан|атмосферата на Титан]] во посложени јаглеводороди во рок од 50 милиони години - кратко време во споредба со староста на Сончевиот Систем. Ова сугерира дека метанот мора да се надополнува со резервоар на или во самиот Титан.<ref>{{Наведено списание|last=Coustenis|first=A.|date=2005|title=Formation and evolution of Titan's atmosphere|journal=Space Science Reviews|volume=116|issue=1–2|pages=171–184|bibcode=2005SSRv..116..171C|doi=10.1007/s11214-005-1954-2}}</ref> Крајното потекло на метанот во неговата атмосфера можеби е неговата внатрешност, ослободена преку ерупции од криовулканите.<ref name="NASA.sci.76">{{Наведена мрежна страница|url=http://saturn.jpl.nasa.gov/science/index.cfm?SciencePageID=76|title=NASA Titan – Surface|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20130217182727/http://saturn.jpl.nasa.gov/science/index.cfm?SciencePageID=76|archive-date=February 17, 2013|accessdate=February 14, 2013}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Atreyaa|first=Sushil K.|last2=Adamsa|first2=Elena Y.|last3=Niemann|first3=Hasso B.|last4=Demick-Montelar, Jaime E. a|last5=Owen, Tobias C.|last6=Fulchignoni, Marcello|last7=Ferri, Francesca|last8=Wilson, Eric H.|date=2006|title=Titan's methane cycle|journal=Planetary and Space Science|volume=54|issue=12|pages=1177–1187|bibcode=2006P&SS...54.1177A|doi=10.1016/j.pss.2006.05.028}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Stofan|first=E. R.|last2=Elachi, C.|last3=Lunine, Jonathan I.|last4=Lorenz, R. D.|last5=Stiles, B.|last6=Mitchell, K. L.|last7=Ostro, S.|last8=Soderblom, L.|last9=Wood, C.|displayauthors=8|date=2007|title=The lakes of Titan|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-01-04_445_7123/page/61|journal=Nature|volume=445|issue=7123|pages=61–64|bibcode=2007Natur.445...61S|doi=10.1038/nature05438|pmid=17203056}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Tobie|first=Gabriel|last2=Lunine|first2=Jonathan I.|last3=Sotin|first3=Christophe|date=2006|title=Episodic outgassing as the origin of atmospheric methane on Titan|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-03-02_440_7080/page/61|journal=Nature|volume=440|issue=7080|pages=61–64|bibcode=2006Natur.440...61T|doi=10.1038/nature04497|pmid=16511489}}</ref> [[Податотека:Titan-SaturnMoon-Maps-TraceGases-20141022.jpg|десно|мини| [[Органско соединение|Органски]] гасови во [[Атмосфера на Титан|атмосферата на Титан]] - HNC (лево) и HC <nowiki><sub id="mwATU">3</sub></nowiki> N (десно).]] На 3 април 2013 година, [[НАСА]] објавила дека сложените [[Органско соединение|органски хемикалии]], колективно наречени [[толин]]и, веројатно се појавуваат на Титан, врз основа на студии кои ја симулираат атмосферата на Титан.<ref name="PhysOrg-20130403">{{Наведена мрежна страница|url=http://phys.org/news/2013-04-nasa-team-complex-chemistry-titan.html|title=NASA team investigates complex chemistry at Titan|last=Staff|date=April 3, 2013|work=[[Phys.Org]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130421003912/http://phys.org/news/2013-04-nasa-team-complex-chemistry-titan.html|archive-date=April 21, 2013|accessdate=April 11, 2013}}</ref> На [[6 јуни]] [[2013]] година, научниците од [[Институт за астрофизика на Андалусија|Институтот за астрофизика на Андалусија]] објавиле детекција на полициклични ароматични јаглеводороди во горната атмосфера на Титан.<ref name="IAA-20130606">{{Наведени вести|url=http://www.iaa.es/content/pahs-titans-upper-atmosphere|title=PAH's in Titan's Upper Atmosphere|last=López-Puertas|first=Manuel|date=June 6, 2013|work=[[Spanish National Research Council|CSIC]]|access-date=June 6, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203030521/http://www.iaa.es/content/pahs-titans-upper-atmosphere|archive-date=December 3, 2013}}</ref><ref name="journalcours">{{Наведено списание|last=Cours|first=T.|last2=Cordier|first2=D.|last3=Seignovert|first3=B.|last4=Maltagliati|first4=L.|last5=Biennier|first5=L.|year=2020|title=The 3.4μm absorption in Titan's stratosphere: Contribution of ethane, propane, butane and complex hydrogenated organics|journal=Icarus|volume=339|pages=113571|arxiv=2001.02791|bibcode=2020Icar..33913571C|doi=10.1016/j.icarus.2019.113571}}</ref> На [[30 септември]] [[2013]] година, [[пропен]]от бил откриен во [[атмосфера на Титан|атмосферата на Титан]] од вселенското летало ''Касини'' на [[НАСА]], користејќи го својот композитен инфрацрвен спектрометар (''CIRS'').<ref name="NASA-20130930">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/content/goddard/nasas-cassini-spacecraft-finds-ingredient-of-household-plastic-in-space/|title=NASA's Cassini Spacecraft Finds Ingredient of Household Plastic in Space|last=Brown|first=Dwayne|last2=Neal-Jones|first2=Nancy|date=September 30, 2013|work=[[NASA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131127041925/http://www.nasa.gov/content/goddard/nasas-cassini-spacecraft-finds-ingredient-of-household-plastic-in-space/|archive-date=November 27, 2013|accessdate=December 2, 2013|last3=Zubritsky|first3=Elizabeth|last4=Cook|first4=Jia-Rui}}</ref> Ова е првпат пропенот да биде пронајден на која било месечина или планета освен Земјата и е првата хемикалија пронајдена од ''CIRS''. Откривањето на пропенот пополнува мистериозна празнина во набљудувањата кои датираат од првото блиско планетарно прелетување на Титан на вселенското летало ''[[Војаџер 1]]'' на НАСА во [[1980]] година, за време на кое било откриено дека многу од гасовите што ја сочинуваат кафеавата магла на Титан се јаглеводороди, теоретски формирани преку рекомбинација на радикали создадени од сончевата ултравиолетова фотолиза на метанот. На [[24 октомври]] [[2014]] година, [[метан]] бил пронајден во поларните облаци на Титан.<ref name="NASA-20141024-PD">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=4354|title=NASA Finds Methane Ice Cloud in Titan's Stratosphere|last=Dyches|first=Preston|last2=Zubritsky|first2=Elizabeth|date=October 24, 2014|work=[[NASA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141028193849/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=4354|archive-date=October 28, 2014|accessdate=October 31, 2014}}</ref><ref name="NASA-20141024-EZ">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/content/goddard/nasa-identifies-ice-cloud-above-cruising-altitude-on-titan|title=NASA Identifies Ice Cloud Above Cruising Altitude on Titan|last=Zubritsky|first=Elizabeth|last2=Dyches|first2=Preston|date=October 24, 2014|work=[[NASA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20141031133440/http://www.nasa.gov/content/goddard/nasa-identifies-ice-cloud-above-cruising-altitude-on-titan/|archive-date=October 31, 2014|accessdate=October 31, 2014}}</ref>{{Панорама|Titan-Earth-PolarClouds-20141024.jpg|600px|Поларни облаци, направени од метан, на Титан (лево) во споредба со [[Поларен стратосферски облак|поларни облаци]] на [[Земјата]] (десно), кои се направени од вода или воден мраз.}} == Клима == {{Клима на Титан}} [[Податотека:Vortex_on_saturn's_moon_titan.png|лево|мини| Атмосферски поларен [[вител]] над јужниот пол на Титан]] Температурата на површината на Титан е околу {{Convert|94|K|°C}}. На оваа температура, водениот мраз има екстремно низок [[Парен притисок|притисок на пареа]], така што малата присутна [[водена пареа]] изгледа ограничена на стратосферата.<ref name="CottiniNixon2012">{{Наведено списание|last=Cottini|first=V.|last2=Nixon|first2=C.A.|last3=Jennings|first3=D.E.|last4=Anderson|first4=C.M.|last5=Gorius|first5=N.|last6=Bjoraker|first6=G.L.|last7=Coustenis|first7=A.|last8=Teanby|first8=N.A.|last9=Achterberg|first9=R.K.|displayauthors=8|date=2012|title=Water vapor in Titan's stratosphere from Cassini CIRS far-infrared spectra|journal=Icarus|volume=220|issue=2|pages=855–862|bibcode=2012Icar..220..855C|doi=10.1016/j.icarus.2012.06.014|issn=0019-1035|hdl-access=free}}</ref> Титан добива околу 1% сончева светлина колку Земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.space.com/7103-titan-world-earth.html|title=Titan: A World Much Like Earth|date=August 6, 2009|publisher=Space.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012005030/http://www.space.com/7103-titan-world-earth.html|archive-date=October 12, 2012|accessdate=April 2, 2012}}</ref> Пред да стигне сончевата светлина на површината, околу 90% се апсорбирани од густата атмосфера, оставајќи само 0,1% од количината на светлина што ја прима Земјата.<ref>[https://arstechnica.com/science/2012/01/like-ogres-titans-atmosphere-may-have-layers/ Faint sunlight enough to drive weather, clouds on Saturn's moon Titan] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170403194843/https://arstechnica.com/science/2012/01/like-ogres-titans-atmosphere-may-have-layers/|date=April 3, 2017}} Between the large distance from the Sun and the thick atmosphere, Titan's surface receives about 0.1 percent of the solar energy that Earth does.</ref> Атмосферскиот метан создава [[ефект на стаклена градина]] на површината на Титан, без кој Титан би бил многу постуден.<ref name="oil">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.space.com/4968-titan-oil-earth.html|title=Titan Has More Oil Than Earth|date=February 13, 2008|work=[[Space.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120708055735/http://www.space.com/4968-titan-oil-earth.html|archive-date=July 8, 2012|accessdate=February 13, 2008}}</ref> Спротивно на тоа, [[магла]]та во [[атмосфера на Титан|атмосферата на Титан]] придонесува за [[ефект против стаклена градина]] со тоа што ја рефлектира сончевата светлина назад во вселената, поништувајќи дел од ефектот на стаклена градина и правејќи ја неговата површина значително поладна од горната атмосфера.<ref>{{Наведено списание|last=McKay|first=C.P.|last2=Pollack|first2=J. B.|last3=Courtin|first3=R.|date=1991|title=The greenhouse and antigreenhouse effects on Titan|url=http://pdfs.semanticscholar.org/55b1/69bd4d31772da8c5e7ad17586baff4389481.pdf|journal=Science|volume=253|issue=5024|pages=1118–1121|bibcode=1991Sci...253.1118M|doi=10.1126/science.11538492|pmid=11538492|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412143944/http://pdfs.semanticscholar.org/55b1/69bd4d31772da8c5e7ad17586baff4389481.pdf|archive-date=2020-04-12}}</ref> [[Податотека:PIA18420-Titan-MethaneClouds-20140722.gif|десно|мини| Метански облаци (анимација; јули 2014 година).<ref name="NASA-20140812">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-274|title=Cassini Tracks Clouds Developing Over a Titan Sea|last=Dyches|first=Preston|date=August 12, 2014|work=[[NASA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140813004912/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-274|archive-date=August 13, 2014|accessdate=August 13, 2014}}</ref>]] Облаците на Титан, веројатно составени од метан, етан или други едноставни [[органски материи]], се расфрлани и променливи, означувајќи ја целокупната магла. Наодите на сондата ''Хајгенс'' покажуваат дека во [[атмосфера на Титан|атмосферата на Титан]] периодично врне дожд од течен метан и други органски соединенија на неговата површина.<ref name="planetary-Arizona_Icebox">{{Наведени вести|url=http://planetary.org/news/2005/0121_Titan_Arizona_in_an_Icebox.html|title=Titan: Arizona in an Icebox?|last=Lakdawalla|first=Emily|date=January 21, 2004|access-date=March 28, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20100212062535/http://planetary.org/news/2005/0121_Titan_Arizona_in_an_Icebox.html|archive-date=February 12, 2010|publisher=The Planetary Society|author-link=Emily Lakdawalla}}</ref> Облаците вообичаено покриваат 1% од дискот на Титан, иако се забележани избувнувачки настани во кои облакот брзо се шири до дури 8%. Една хипотеза тврди дека јужните облаци се формираат кога зголемените нивоа на сончева светлина во текот на јужното лето создаваат воздигнување во атмосферата, што резултира со струење. Ова објаснување е комплицирано поради фактот што формирањето на облаци е забележано не само по јужната летна [[краткодневица]], туку и во средината на пролетта. Зголемената влажност на метан на јужниот пол веројатно придонесува за брзото зголемување на големината на облакот.<ref>{{Наведено списание|last=Emily L.|first=Schaller|last2=Brouwn|first2=Michael E.|last3=Roe|first3=Henry G.|last4=Bouchez|first4=Antonin H.|date=2006|title=A large cloud outburst at Titan's south pole|url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/largecloud.pdf|journal=Icarus|volume=182|issue=1|pages=224–229|bibcode=2006Icar..182..224S|doi=10.1016/j.icarus.2005.12.021|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926102541/http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/papers/ps/largecloud.pdf|archive-date=September 26, 2007|access-date=August 23, 2007}}</ref> Било летен период на јужната полутопка на Титан до 2010 година, кога орбитата на Сатурн, која управува со движењето на Титан, ја преместила северната полутопка на Титан на сончева светлина.<ref name="Titan wind">{{Наведени вести|url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/cassinifeatures/feature20070601f/|title=The Way the Wind Blows on Titan|date=June 1, 2007|access-date=June 2, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427110242/http://saturn.jpl.nasa.gov/news/cassinifeatures/feature20070601f/|archive-date=April 27, 2009|publisher=Jet Propulsion Laboratory}}</ref> Кога ќе се префрлат годишните времиња, се очекува дека етанот ќе почне да се кондензира над јужниот пол.<ref>{{Наведено списание|last=Shiga|first=David|date=2006|title=Huge ethane cloud discovered on Titan|url=https://www.newscientist.com/article/dn10073-huge-ethane-cloud-discovered-on-titan.html|journal=New Scientist|volume=313|page=1620|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220030748/http://www.newscientist.com/article/dn10073-huge-ethane-cloud-discovered-on-titan.html|archive-date=December 20, 2008|access-date=August 7, 2007}}</ref> == Одлики на површината == [[Податотека:First_global_geologic_map_of_Titan_(PIA23174).jpg|центар|мини|600x600пкс]] <gallery mode="packed" heights="140px"> PIA20713-Titan-SaturnMoon-LabeledFeaturesIAU-June2015.jpg|Глобална карта на Титан – со [[IAU|ознаки на IAU]] (август 2016 година). PIA21923-Titan-SaturnMoon-InfraredViews-20180718.jpg|Титан – инфрацрвени погледи (2004–2017) PIA19657-SaturnMoon-Titan-NorthPole-20140407.jpg|Северниот пол на Титан (2014) PIA19657-SaturnMoon-Titan-SouthPole-20140407.jpg|Јужниот пол на Титан (2014) </gallery>Површината на Титан е опишана како „''сложена, обработена со течност, [и] геолошки млада''“.<ref>{{Наведено списание|last=Mahaffy|first=Paul R.|date=May 13, 2005|title=Intensive Titan Exploration Begins|url=https://archive.org/details/sim_science_2005-05-13_308_5724/page/n60|journal=[[Science (magazine)|Science]]|volume=308|issue=5724|pages=969–970|bibcode=2005Sci...308..969M|citeseerx=10.1.1.668.2877|doi=10.1126/science.1113205|pmid=15890870}}</ref> Титан постои уште од формирањето на Сончевиот Систем, но неговата површина е многу помлада, стара помеѓу 100 милиони и 1 милијарда години. Геолошките процеси можеби ја преобликувале површината на Титан.<ref name="puzzling geologic">{{Наведена мрежна страница|url=http://web.mit.edu/newsoffice/2012/river-networks-on-titan-0720.html|title=River networks on Titan point to a puzzling geologic history|last=Chu|first=Jennifer|date=July 2012|publisher=MIT Research|archive-url=https://web.archive.org/web/20121030175726/http://web.mit.edu/newsoffice/2012/river-networks-on-titan-0720.html|archive-date=October 30, 2012|accessdate=July 24, 2012}}</ref> [[атмосфера на Титан|Атмосферата на Титан]] е четири пати подебела од Земјината,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nasa.gov/feature/goddard/2020/nasa-scientists-discover-a-weird-molecule-in-titan-s-atmosphere|title='Weird' Molecule Discovered in Titan's Atmosphere|date=October 20, 2020|work=nasa.gov}}</ref> што им отежнува на астрономските инструменти да ја сликаат нејзината површина во видливиот светлосен спектар.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.newspakistan.pk/2012/03/12/Titan-Saturn-s-largest-moon-is-finally-unravelled-in-detail/|title=Titan, Saturn's largest moon is finally unravelled in detail|last=Tariq|first=Taimoor|date=March 12, 2012|work=News Pakistan|access-date=March 12, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140811000259/http://www.newspakistan.pk/2012/03/12/Titan-Saturn-s-largest-moon-is-finally-unravelled-in-detail/|archive-date=August 11, 2014}}</ref> Вселенското летало Касини користело инфрацрвени инструменти, радарска височина и снимки со синтетички радарски отвор (''SAR'') за мапирање на делови од Титан за време на неговото блиско прелетување. Првите снимки откриле разновидна геологија, со груби и мазни области. Постојат одлики кои може да се вулкански по потекло, испуштајќи вода измешана со амонијак на површината. Исто така, постојат докази дека ледената обвивка на Титан може да биде значително цврста, што би сугерирало мала геолошка активност.<ref name="Moore and Pappalardo 2011">{{Наведено списание|last=Moore|first=J. M.|last2=Pappalardo|first2=R. T.|year=2011|title=Titan: An exogenic world?|url=https://zenodo.org/record/1259045|journal=Icarus|volume=212|issue=2|pages=790–806|bibcode=2011Icar..212..790M|doi=10.1016/j.icarus.2011.01.019}}</ref> Постојат, исто така, шарени одлики, некои од нив во должина од стотици километри, кои се чини дека се предизвикани од ветровити честички.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://saturn.jpl.nasa.gov/spacecraft/overview/|title=Spacecraft: Cassini Orbiter Instruments, RADAR|work=Cassini–Huygens Mission to Saturn & Titan|publisher=NASA, Jet Propulsion Laboratory|archive-url=https://web.archive.org/web/20110807011916/http://saturn.jpl.nasa.gov/spacecraft/overview/|archive-date=August 7, 2011|accessdate=August 31, 2007}}</ref> Испитувањето исто така покажало дека површината е релативно мазна; Се смета дека неколкуте предмети кои се чини дека се ударни кратери биле пополнети, можеби со дожд од јаглеводороди или вулкани. Радарската височина сугерира дека варијацијата на висината е мала, обично не повеќе од 150&nbsp;метри. Повремени висински промени од 500&nbsp;метри се откриени и Титан има планини кои понекогаш достигнуваат неколку стотици метри до повеќе од 1 километар во височина.<ref>{{Наведено списание|last=Lorenz|first=R. D.|last2=Callahan|first2=P. S.|last3=Gim|first3=Y.|last4=Alberti|first4=G.|last5=Flamini|first5=E.|last6=Seu|first6=R.|last7=Picardi|first7=G.|last8=Orosei|first8=R.|last9=Zebker|first9=H.|displayauthors=1|date=2007|title=Titan's Shape, Radius and Landscape from Cassini Radar Altimetry|url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2007/pdf/1329.pdf|journal=Lunar and Planetary Science Conference|volume=38|issue=1338|page=1329|bibcode=2007LPI....38.1329L|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926102540/http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2007/pdf/1329.pdf|archive-date=September 26, 2007|access-date=August 27, 2007}}</ref> Површината на Титан е обележана со широки области на светли и темни терени. Тие ја вклучуваат [[Ксандау (Титан)|Ксандау]], голема, [[Одбивање (физика)|рефлектирачка]] екваторска област со големина колку [[Австралија]]. За прв пат била идентификувана во [[Инфрацрвено зрачење|инфрацрвените]] снимки од вселенскиот телескоп [[Хабл (вселенски телескоп)|Хабл]] во 1994 година, а подоцна била прегледана од вселенското летало Касини. Згрчениот регион е исполнет со ридови и пресечен со долини и бездни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2006/07/060721202957.htm|title=Cassini Reveals Titan's Xanadu Region To Be An Earth-Like Land|date=July 23, 2006|work=Science Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629211805/http://www.sciencedaily.com/releases/2006/07/060721202957.htm|archive-date=June 29, 2011|accessdate=August 27, 2007}}</ref> На места е вкрстен со темни линии - синусни топографски одлики што личат на гребени или пукнатини. Овие може да претставуваат тектонска активност, што би укажало дека [[Ксандау (Титан)|Ксандау]] е геолошки млад. Алтернативно, [[линеаменти]]те може да бидат канали формирани од течност, што укажува на стар терен што е пресечен со поток од системи.<ref>{{Наведено списание|last=Barnes|first=Jason W.|last2=Brown|first2=Robert H.|last3=Soderblom|first3=Laurence|last4=Buratti|first4=Bonnie J.|last5=Sotin|first5=Christophe|last6=Rodriguez|first6=Sebastien|last7=Le Mouèlic|first7=Stephane|last8=Baines|first8=Kevin H.|last9=Clark|first9=Roger|displayauthors=8|date=2006|title=Global-scale surface spectral variations on Titan seen from Cassini/VIMS|url=http://c3po.barnesos.net/publications/papers/Titan.spectral.diversity.pdf|journal=Icarus|volume=186|issue=1|pages=242–258|bibcode=2007Icar..186..242B|doi=10.1016/j.icarus.2006.08.021|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725155935/http://c3po.barnesos.net/publications/papers/Titan.spectral.diversity.pdf|archive-date=July 25, 2011|access-date=August 27, 2007}}</ref> Има темни области со слична големина на друго место на Титан, забележани од земјата и од ''Касини''; барем едно од нив, [[Море Лигеја|Лигеја]], второто по големина море на Титан, е речиси море од чист метан.<ref name="methane sea">{{Наведени вести|url=http://www.space.com/32741-one-of-titans-strange-seas-is-nearly-pure-methane.html|title=One of Titan|last=Klotz|first=Irene|date=April 28, 2016|work=Discovery News|access-date=May 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430113237/http://www.space.com/32741-one-of-titans-strange-seas-is-nearly-pure-methane.html|archive-date=April 30, 2016|publisher=Space.com}}</ref><ref name="Le Gall 2016">{{Наведено списание|last=Le Gall|first=A.|last2=Malaska|first2=M. J.|last3=Lorenz|first3=Ralph D.|last4=Janssen|first4=M. A.|last5=Tokano|first5=T.|last6=Hayes|first6=Alexander G.|last7=Mastrogiuseppe|first7=Marco|last8=Lunine|first8=Jonathan I.|last9=Veyssière|first9=G.|date=2016-02-25|title=Composition, seasonal change, and bathymetry of Ligeia Mare, Titan, derived from its microwave thermal emission|url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01259869/document|journal=Journal of Geophysical Research: Planets|volume=121|issue=2|pages=233–251|bibcode=2016JGRE..121..233L|doi=10.1002/2015JE004920|doi-access=free}}</ref> {| class="wikitable" style="margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |[[Податотека:Titan2005.jpg|центар|мини| Мозаик од прелетувањето на ''Касини.'' Големиот темен регион е Шангри-Ла.]] |[[Податотека:Titan_multi_spectral_overlay.jpg|центар|мини| Титан во лажна боја покажува детали за површината и атмосфера. [[Ксанаду (Титан)|Ксанаду]] е светлиот регион во долниот центар.]] | |[[Податотека:PIA20016-SaturnMoon-Titan-20151113.jpg|центар|мини| Композитна слика во инфрацрвена боја. Ги содржи темните региони полни со дини Фенсал (север) и Азтлан (југ).]] |} === Езера === {{Езера на Титан}} [[Податотека:PIA22481-SaturnMoon-Titan-Lakes-20170911.jpg|лево|мини|400x400пкс|{{center|Титановите езера (11 септември 2017)}}]] [[Податотека:PIA10008_Seas_and_Lakes_on_Titan.jpg|мини|Радарски мозаик ''Касини со'' лажна боја на севернополарниот регион на Титан. Сината боја укажува на ниска радарска рефлексивност, предизвикана од јаглеводородни мориња, езера и притоки полни со течен етан, метан и растворен {{хем|N|2}}. {{Sfnp|Coustenis|Taylor|2008}} Прикажана е околу половина од големото тело долу лево, а морето Кракен и Лигеја се долу десно.]] [[Податотека:HRICoastLineMoasic_H.jpg|мини|Мозаик од три слики на ''Хајгенс'']] [[Податотека:PIA23172-SaturnMoon-Titan-RimmedLakes-ArtistConcept-20190906.jpg|мини|Оградените езера на Титан (уметнички концепт)]] Можноста за јаглеводородни мориња на Титан првпат била предложена врз основа на податоците од ''[[Војаџер 1]]'' и ''[[Војаџер 2]]'' кои покажале дека Титан има густа атмосфера со приближно точна температура и состав за да ги поддржи, но директни докази не биле добиени дури до 1995 година кога податоците од [[Хабл]] и други набљудувања сугерирале постоење на [[Метан|течен метан]] на Титан, или во исклучени џебови или на скалата на океаните ширум сателитот, сличен на водата на Земјата.<ref>{{Наведено списание|last=Dermott|first=S. F.|author-link=Carl Sagan|last2=Sagan|first2=C.|date=1995|title=Tidal effects of disconnected hydrocarbon seas on Titan|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-03-16_374_6519/page/238|journal=Nature|volume=374|issue=6519|pages=238–240|bibcode=1995Natur.374..238D|doi=10.1038/374238a0|pmid=7885443}}</ref> Мисијата ''Касини'' ја потврдила поранешната хипотеза. Кога сондата пристигнала во системот на Сатурн во [[2004]] година, научниците се надевале дека јаглеводородните езера или океаните ќе бидат откриени од сончевата светлина што се рефлектира од нивната површина, но првично не биле забележани спекуларни рефлексии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://saturn.astrobio.net/news/article81.html|title=Titan: Where's the Wet Stuff?|last=Bortman|first=Henry|date=November 2, 2004|work=Astrobiology Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20061103235110/http://saturn.astrobio.net/news/article81.html|archive-date=November 3, 2006|accessdate=August 28, 2007}}</ref> Во близина на јужниот пол на Титан, била идентификувана енигматска темна одлика наречена [[Онтарио Лакус]] <ref>{{Наведени вести|url=http://www.planetary.org/news/2005/0628_Dark_Spot_Near_the_South_Pole_A.html|title=Dark Spot Near the South Pole: A Candidate Lake on Titan?|last=Lakdawalla|first=Emily|date=June 28, 2005|access-date=October 14, 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605101239/http://www.planetary.org/news/2005/0628_Dark_Spot_Near_the_South_Pole_A.html|archive-date=June 5, 2011|publisher=The Planetary Society|author-link=Emily Lakdawalla}}</ref> (а подоцна било потврдено дека тоа е езеро).<ref name="NASA.20080730">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-20080730.html|title=NASA Confirms Liquid Lake On Saturn Moon|date=2008|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629175214/http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-20080730.html|archive-date=June 29, 2011|accessdate=December 20, 2009}}</ref> Можна крајбрежна линија била исто така идентификувана во близина на полот преку радарски снимки. По прелетувањето на [[22 јули]] [[2006]] година, во кое радарот на вселенското летало Касини ги снимал северните географски широчини (кои тогаш се наоѓале во зимски период), биле видени неколку големи, мазни (а со тоа и темни) ''patches'' на површината во близина на полот.<ref name="PIA08630">{{Наведена мрежна страница|url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA08630|title=PIA08630: Lakes on Titan|work=Planetary Photojournal|publisher=NASA/JPL|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718143841/http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA08630|archive-date=July 18, 2011|accessdate=October 14, 2006}}</ref> Врз основа на набљудувањата, научниците објавиле „''дефинитивен доказ за езера исполнети со метан на месечината Титан на Сатурн''“ во јануари [[2007]] година.<ref name="NatureDefinitive">{{Наведено списание|last=Stofan|first=E. R.|last2=Elachi|first2=C.|last3=Lunine|first3=Jonathan I.|last4=Lorenz|first4=R. D.|last5=Stiles|first5=B.|last6=Mitchell|first6=K. L.|last7=Ostro|first7=S.|last8=Soderblom|first8=L.|last9=Wood|first9=C.|displayauthors=8|date=2007|title=The lakes of Titan|journal=Nature|volume=445|issue=1|pages=61–64|bibcode=2007Natur.445...61S|doi=10.1038/nature05438|pmid=17203056}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/features.cfm?feature=1258|title=Titan Has Liquid Lakes, Scientists Report in Nature|date=January 3, 2007|publisher=NASA/JPL|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523192017/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=1258|archive-date=May 23, 2013|accessdate=January 8, 2007}}</ref> Тимот на ''[[Касини-Хајгенс]]'' заклучил дека сликите се речиси сигурно долго бараните јаглеводородни езера, првите стабилни тела на површинска течност пронајдени надвор од Земјата.<ref name="NatureDefinitive" /> Некои се смета дека имаат канали поврзани со течност и лежат во топографски вдлабнатини.<ref name="NatureDefinitive" /> Одликите на течната ерозија се смета дека се многу неодамнешна појава: каналите во некои региони создале изненадувачки мала ерозија, што сугерира дека ерозијата на Титан е екстремно бавна, или некои други неодамнешни феномени можеби ги избришале постарите речни корита и формите на земјиштето. Генерално, радарите на ''Касини'' покажале дека езерата покриваат само мал процент од површината, што го прави Титан многу посув од Земјата.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.newscientist.com/article/mg21128201.600-ethane-lakes-in-a-red-haze-titans-uncanny-moonscape.html?page=2|title=Ethane lakes in a red haze: Titan's uncanny moonscape|last=Hecht|first=Jeff|date=July 11, 2011|work=New Scientist|access-date=July 25, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713220529/http://www.newscientist.com/article/mg21128201.600-ethane-lakes-in-a-red-haze-titans-uncanny-moonscape.html?page=2|archive-date=July 13, 2011}}</ref> Повеќето од езерата се концентрирани во близина на половите (каде што релативниот недостаток на сончева светлина го спречува испарувањето), но исто така се откриени неколку долгогодишни јаглеводородни езера во екваторските пустински региони, вклучително и едно во близина на местото на слетување на ''Хајгенс'' во регионот Шангри-Ла., што е околу половина од големината на [[Големо Солено Езеро|Големото Солено Езеро]] во [[Јута]], САД. Екваторските езера се веројатно „оази“, односно веројатниот снабдувач се подземните водоносни слоеви. {{multiple image|caption_align=center|link1=File:PIA18430-SaturnMoon-Titan-EvolvingFeature-20140821.jpg|footer_align=center|footer_background=|caption2=|link2=File:PIA20021-SaturnMoonTitan-MagicIsland-20160302.jpg|alt2=|width2=|image2=PIA20021-SaturnMoonTitan-MagicIsland-20160302.jpg|caption1=|alt1=|align=left|width1=|image1=PIA18430-SaturnMoon-Titan-EvolvingFeature-20140821.jpg|width=400|header=|header_align=<!-- center (default), left, right -->|header_background=|background color=|direction=vertical|footer=Развојна одлика во [[Лигеја Море]]}} Во јуни [[2008]] година, спектрометарот за визуелно и инфрацрвено мапирање на ''Касини'' го потврдил присуството на течен етан без сомнение во Онтарио Лакус.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=liquid-lake-on-titan|title=Scientists Confirm Liquid Lake, Beach on Saturn's Moon Titan|last=Hadhazy|first=Adam|date=2008|work=Scientific American|archive-url=https://web.archive.org/web/20120905111129/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=liquid-lake-on-titan|archive-date=September 5, 2012|accessdate=July 30, 2008}}</ref> На [[21 декември]] [[2008]] година, ''Касини'' лдиректно над [[Онтарио Лакус]] и забележал спекуларен одраз во радарот. Јачината на рефлексијата го заситила приемникот на сондата, што покажува дека нивото на езерото не варира за повеќе од 3&nbsp;mm (што имплицира или дека површинските ветрови биле минимални или јаглеводородната течност на езерото е вискозна).<ref name="New Scientist">{{Наведени вести|url=https://www.newscientist.com/article/dn17665-saturn-moons-mirror-smooth-lake-good-for-skipping-rocks/|title=Saturn moon's mirror-smooth lake 'good for skipping rocks'|last=Grossman|first=Lisa|date=August 21, 2009|work=New Scientist|access-date=November 25, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20160110105315/https://www.newscientist.com/article/dn17665-saturn-moons-mirror-smooth-lake-good-for-skipping-rocks/|archive-date=January 10, 2016}}</ref><ref name="Wye">{{Наведено списание|last=Wye|first=L. C.|last2=Zebker|first2=H. A.|last3=Lorenz|first3=R. D.|date=2009|title=Smoothness of Titan's Ontario Lacus: Constraints from Cassini RADAR specular reflection data|journal=Geophysical Research Letters|volume=36|issue=16|pages=L16201|bibcode=2009GeoRL..3616201W|doi=10.1029/2009GL039588|doi-access=free}}</ref> [[Податотека:Specular_Spectacular_(PIA18432).jpg|десно|мини| Блиско инфрацрвено зрачење од Сонцето кое се рефлектира од јаглеводородните мориња на Титан]] На [[8 јули]] [[2009]] година, ''VIMS'' на ''Касини'' забележал спекуларна рефлексија што укажува на мазна површина слична на огледало, од она што денес се нарекува [[Џингпо Лакус]], езеро во севернополарниот регион кратко време откако областа излегла од 15 години зимски мрак. Спекуларните рефлексии укажуваат на мазна површина слична на огледало, така што набљудувањето го потврдило заклучокот за присуството на големо течно тело извлечено од радарска слика.<ref name="press">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/whycassini/cassini20091217.html|title=Glint of Sunlight Confirms Liquid in Northern Lake District of Titan|last=Cook|first=J.-R. C.|date=December 17, 2009|work=Cassini mission page|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605131154/http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/whycassini/cassini20091217.html|archive-date=June 5, 2011|accessdate=December 18, 2009}}</ref><ref name="VIMS_specular">{{Наведена мрежна страница|url=http://planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2009/2267.html|title=Cassini VIMS sees the long-awaited glint off a Titan lake|last=Lakdawalla|first=Emily|authorlink=Emily Lakdawalla|date=December 17, 2009|work=The Planetary Society Blog|publisher=Planetary Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20120630011024/http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2009/2267.html|archive-date=June 30, 2012|accessdate=December 17, 2009}}</ref> Раните радарски мерења направени во јули 2009 година и јануари 2010 година покажале дека [[Онтарио Лакус]] е исклучително плиток, со просечна длабочина од 0,4–3&nbsp;m и максимална длабочина од 3 до7 метри.<ref name="sdc20101217" /> Спротивно на тоа, [[Море Лигеја|Лигеја]] на северната полутопка првично била мапирана на длабочини кои надминуваат 8&nbsp;m, максимумот што може да се забележи со радарскиот инструмент и тогашните техники за анализа.<ref name="sdc20101217"> {{Наведена мрежна страница|url=http://www.space.com/10512-saturn-moon-lake-ontario-shallow-virtually-wave-free.html|title=Saturn Moon's 'Lake Ontario': Shallow and Virtually Wave-free|last=Wall|first=Mike|date=December 17, 2010|work=Space.Com web site|archive-url=https://web.archive.org/web/20121020044023/http://www.space.com/10512-saturn-moon-lake-ontario-shallow-virtually-wave-free.html|archive-date=October 20, 2012|accessdate=December 19, 2010}}</ref> Подоцнежната научна анализа, објавена во 2014 година, поцелосно ги мапирала длабочините на трите метански мориња на Титан и покажле длабочини од повеќе од 200 метри. [[Море Лигеја|Лигеја]] во просек е од 20 до 40 метри во длабочина, додека другите делови на ''Лигеја'' воопшто не регистрирале никаков радарски одраз, што укажува на длабочина на повеќе од 200 метри. Додека е само второто по големина од морињата со метан на Титан, ''Лигеја'' „содржи доволно течен метан за да наполни три езера како [[Мичиген (езеро)|Мичиген]]“.<ref name="sn20141117"> {{Наведени вести|url=https://www.sciencenews.org/article/cassini-maps-depths-titan%E2%80%99s-seas|title=Cassini maps depths of Titan's seas|last=Crockett|first=Christopher|date=November 17, 2014|work=ScienceNews|access-date=November 18, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403062748/https://www.sciencenews.org/article/cassini-maps-depths-titan%E2%80%99s-seas|archive-date=April 3, 2015}}</ref> Во мај 2013 година, височината на радарот на ''Касини'' ги набљудувал каналите [[Вид Флумина]] на Титан, дефинирани како дренажна мрежа поврзана со второто по големина јаглеводородно море на Титан, [[Море Лигеја|Лигеја]]. Анализата на примените височински одгласи покажала дека каналите се наоѓаат во длабоки (до ~570 m), стрмни кањони и имаат силни спекуларни површински рефлексии што укажуваат дека моментално се исполнети со течност. Висините на течноста во овие канали се на исто ниво со [[Море Лигеја|Лигеја]] до вертикална прецизност од околу 0,7 m, во согласност со толкувањето на речните долини. Спекуларните рефлексии се забележани и во притоките од понизок ред издигнати над нивото на Лигеја Море, во согласност со одводното напојување во системот на главниот канал. Ова е веројатно првиот директен доказ за присуството на течни канали на Титан и првото набљудување на кањони длабоки сто метри на Титан. Така, кањоните [[Вид Флумина]] се ''удавени'' од морето, но има неколку изолирани набљудувања кои потврдуваат присуство на површински течности кои стојат на повисоки надморски височини.<ref>Valerio Poggiali, Marco Mastrogiuseppe, Alexander G. Hayes, Roberto Seu, Samuel P. D. Birch, Ralph Lorenz, Cyril Grima, Jason D. Hofgartner, "Liquid-filled Canyons on Titan", August 9, 2016, {{Наведено списание|last=Poggiali|first=V.|last2=Mastrogiuseppe|first2=M.|last3=Hayes|first3=A. G.|last4=Seu|first4=R.|last5=Birch|first5=S. P. D.|last6=Lorenz|first6=R.|last7=Grima|first7=C.|last8=Hofgartner|first8=J. D.|year=2016|title=Liquid-filled canyons on Titan|journal=Geophysical Research Letters|volume=43|issue=15|pages=7887–7894|bibcode=2016GeoRL..43.7887P|doi=10.1002/2016GL069679|hdl-access=free}}</ref> За време на шест прелетувања на Титан од 2006 до 2011 година, ''Касини'' собрал податоци за радиометриско следење и оптичка навигација од кои истражувачите грубо можеле да ја заклучат променливата форма на Титан. Густината на Титан е во согласност со тело кое е околу 60% карпа и 40% вода. Анализите на тимот сугерираат дека површината на Титан може да се крева и паѓа до 10 метри за време на секоја орбита. Тој степен на искривување сугерира дека внатрешноста на Титан е релативно деформабилна и дека најверојатниот модел на Титан е оној во кој ледена школка дебела десетици километри лебди на врвот на глобалниот океан.<ref name="Tides">{{Наведени вести|url=http://www.nature.com/news/tides-turn-on-titan-1.10917|title=Tides turn on Titan|last=Perkins|first=Sid|date=June 28, 2012|work=Nature|access-date=June 29, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121007082709/http://www.nature.com/news/tides-turn-on-titan-1.10917|archive-date=October 7, 2012}}</ref> Наодите на тимот, заедно со резултатите од претходните студии, навестуваат дека океанот на Титан може да лежи не повеќе од 100 километри под неговата површина.<ref name="Tides" /><ref name="Titan ocean of water">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.zmescience.com/research/studies/titan-subsurface-ocean-of-water-23323/|title=Saturn's moon Titan most likely harbors a subsurface ocean of water|last=Puiu|first=Tibi|date=June 29, 2012|work=zmescience.com web site|archive-url=https://web.archive.org/web/20120903075517/http://www.zmescience.com/research/studies/titan-subsurface-ocean-of-water-23323/|archive-date=September 3, 2012|accessdate=June 29, 2012}}</ref> На [[2 јули]] [[2014]] година, [[НАСА]] објавила дека океанот во Титан можеби е солен како [[Мртво Море|Мртвото Море]].<ref name="NASA-20140702">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-217|title=Ocean on Saturn Moon Could be as Salty as the Dead Sea|last=Dyches|first=Preston|last2=Brown|first2=Dwayne|date=July 2, 2014|work=[[NASA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140709165628/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-217|archive-date=July 9, 2014|accessdate=July 2, 2014}}</ref><ref name="ICARUS-2014">{{Наведено списание|last=Mitri|first=Giuseppe|last2=Meriggiola|first2=Rachele|last3=Hayes|first3=Alex|last4=Lefevree|first4=Axel|last5=Tobie|first5=Gabriel|last6=Genovad|first6=Antonio|last7=Lunine|first7=Jonathan I.|last8=Zebker|first8=Howard|date=2014|title=Shape, topography, gravity anomalies and tidal deformation of Titan|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|volume=236|pages=169–177|bibcode=2014Icar..236..169M|doi=10.1016/j.icarus.2014.03.018}}</ref> На 3 септември 2014 година, НАСА објавила студии кои сугерираат дека врнежите од [[метан]] на Титан може да комуницираат со слој од ледени материјали под земја, наречени „''алканофер''“, за да произведат [[етан]] и [[пропан]] кои на крајот може да се хранат во реките и езерата.<ref name="NASA-20140903">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-294|title=Icy Aquifers on Titan Transform Methane Rainfall|last=Dyches|first=Preston|last2=Mousis|first2=Olivier|date=September 3, 2014|work=[[NASA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140905000214/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-294|archive-date=September 5, 2014|accessdate=September 4, 2014|last3=Altobelli|first3=Nicolas}}</ref> Во 2016 година, Касини ги пронашол првите докази за канали исполнети со течност на Титан, во низа длабоки, стрмни кањони кои се влеваат во Лигеја Море. Оваа мрежа од кањони, наречена Вид Флумина, се во длабочина од 240 до 570&nbsp;m и имаат страни стрмни до 40°. Се верува дека тие настанале или со подигање на кората, како [[Голем Кањон|Големиот Кањон]] на Земјата, или со спуштање на нивото на морето, или можеби комбинација од двете. Длабочината на ерозијата сугерира дека течните текови во овој дел од Титан се долгорочни одлики кои опстојуваат илјадници години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2016-207|title=Cassini Finds Flooded Canyons on Titan|year=2016|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20160811140908/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2016-207|archive-date=August 11, 2016|accessdate=August 12, 2016}}</ref> {| class="wikitable" |[[Податотека:PIA12481_Titan_specular_reflection.jpg|центар|безрамка]] |[[Податотека:Liquid_lakes_on_titan.jpg|центар|безрамка]] |- | Фотографија од инфрацрвена спекуларна рефлексија од Џингпо Лакус, езеро во севернополарниот регион | Перспективен радарски поглед на Болсена Лакус (долно десно) и други јаглеводородни езера на северната полутопка |- |[[Податотека:Titan_2009-01_ISS_polar_maps.jpg|центар|безрамка]] |[[Податотека:Titan_S._polar_lake_changes_2004-5.jpg|центар|безрамка]] |- | Контрастни слики од бројот на езера во северната полутопка на Титан (лево) и јужната полутопка (десно) | Две слики од јужната полутопка на Титан, направени со разлика од една година, прикажувајќи промени во јужните поларни езера |} === Ударни кратери === [[Податотека:Titancrater.jpg|лево|мини| Радарска слика на ударен кратер со пречник од 139 км <ref name="Wood2009">{{Наведено списание|last=Wood|first=C. A.|last2=Lorenz|first2=R.|last3=Kirk|first3=R.|last4=Lopes|first4=R.|last5=Mitchell|first5=K.|last6=Stofan|first6=E.|last7=The Cassini RADAR Team|date=September 6, 2009|title=Impact craters on Titan|journal=[[Icarus (journal)|Icarus]]|volume=206|issue=1|pages=334–344|bibcode=2010Icar..206..334L|doi=10.1016/j.icarus.2009.08.021}}</ref> на површината на Титан, кој покажува мазен под, груб раб и веројатно централен врв.]] Податоците од радарот, ''SAR'' и сликите од ''Касини'' откриле неколку ударни кратери на површината на Титан. Овие влијанија се смета дека се релативно млади, во споредба со возраста на Титан.<ref name="puzzling geologic" /> Неколкуте откриени ударни кратери вклучуваат ударен слив од 440 километри со два прстени наречени Менрва, виден од ''ISS'' како светло-темна концентрична шема.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA07365|title=PIA07365: Circus Maximus|work=Planetary Photojournal|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718144030/http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA07365|archive-date=July 18, 2011|accessdate=May 4, 2006}}</ref> Исто така се откриени и помал, 60 километарски кратер со рамен под наречен Синлап <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA07368|title=PIA07368: Impact Crater with Ejecta Blanket|work=Planetary Photojournal|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105210015/http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA07368|archive-date=November 5, 2012|accessdate=May 4, 2006}}</ref> и 30-километарски кратер со централен врв и темнен под со име Кса.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA08737|title=PIA08737: Crater Studies on Titan|work=Planetary Photojournal|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20120531003954/http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA08737|archive-date=May 31, 2012|accessdate=September 15, 2006}}</ref> Снимањето со радар и од страна на ''Касини'', исто така, открило „кратерски форми“, кружни одлики на површината на Титан кои можеби се поврзани со удар, но немаат одредени одлики што би ја направиле идентификацијата сигурна. На пример, широк 90-метарскиот прстен од светол, груб материјал познат како Гуабонито е забележан од ''Касини''.<ref name="Guabonito">{{Наведена мрежна страница|url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA08425|title=PIA08425: Radar Images the Margin of Xanadu|work=Planetary Photojournal|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20110608095543/http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA08425|archive-date=June 8, 2011|accessdate=September 26, 2006}}</ref> Се смета дека оваа одлика е ударен кратер исполнет со темен талог од ветер. Неколку други слични одлики се забележани во темните региони [[Шангри-ла]] и Ару. Радарот забележал неколку кружни одлики кои може да бидат кратери во светлиот регион [[Ксандау (Титан)|Ксандау]] за време на прелетувањето на Касини на Титан на [[30 април]] 2006 година.<ref name="Xcraters">{{Наведена мрежна страница|url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA08429|title=PIA08429: Impact Craters on Xanadu|work=Planetary Photojournal|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20120716051338/http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA08429|archive-date=July 16, 2012|accessdate=September 26, 2006}}</ref> [[Податотека:PIA19052-SaturnMoon-Titan-LigeiaMare-SAR&DespeckledViews-20150212.jpg|десно|мини| [[Море Лигеја|Лигеја]].<ref name="Lucas2014">{{Наведено списание|last=Lucas|displayauthors=etal|year=2014|title=Insights into Titan's geology and hydrology based on enhanced image processing of Cassini RADAR data|url=https://authors.library.caltech.edu/53259/1/jgre20314.pdf|journal=Journal of Geophysical Research|volume=119|issue=10|pages=2149–2166|bibcode=2014JGRE..119.2149L|doi=10.1002/2013JE004584|doi-access=free}}</ref>]] Многу од кратерите на Титан или веројатните кратери покажуваат докази за екстензивна ерозија и сите покажуваат некакви индикации за модификација.<ref name="Wood2009" /> Повеќето големи кратери имаат пробиени или нецелосни рабови, и покрај фактот што некои кратери на Титан имаат релативно помасивни рабови од оние на кое било друго место во Сончевиот Систем. Има малку докази за формирање на палимпсести преку вискоеластична релаксација на кората, за разлика од другите големи ледени месечини.<ref name="Wood2009" /> Повеќето кратери немаат централни врвови и имаат мазни подови, веројатно поради генерирање на удар или подоцнежна ерупција на криовулканска лава. Пополнувањето од различни геолошки процеси е една од причините за релативниот недостаток на кратери на Титан; атмосферската заштита, исто така, игра голема улога. Се проценува дека атмосферата на Титан го намалува бројот на кратери на неговата површина за двапати.<ref>{{Наведено списание|last=Ivanov|first=B. A.|last2=Basilevsky|first2=A. T.|last3=Neukum|first3=G.|date=1997|title=Atmospheric entry of large meteoroids: implication to Titan|url=https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_1997-08_45_8/page/993|journal=Planetary and Space Science|volume=45|issue=8|pages=993–1007|bibcode=1997P&SS...45..993I|doi=10.1016/S0032-0633(97)00044-5}}</ref> Ограниченото радарско покривање на Титан со висока резолуција добиено во 2007 година (22%) сугерирало постоење на нерамномерност во неговата распространетост на кратери. [[Ксандау (Титан)|Ксандау]] има 2-9 пати повеќе кратери отколку на друго место. Водечката полутопка има 30% поголема густина од задната полутопка. Има помали густини на кратери во областите на екваторските дини и во севернополарниот регион (каде што се најчести јаглеводородните езера и мориња).<ref name="Wood2009" /> Пред- ''Касинските'' модели на траектории и агли на удари сугерираат дека онаму каде што се удира во водената ледена кора, мала количина останува како течна вода во кратерот. Може да опстојува како течност со векови или подолго, што е доволно за „синтеза на едноставни претходнички молекули до потеклото на животот“.<ref>{{Наведено списание|last=Artemieva|first=Natalia|last2=Lunine|first2=Jonathan I.|date=2003|title=Cratering on Titan: impact melt, ejecta, and the fate of surface organics|journal=Icarus|volume=164|issue=2|pages=471–480|bibcode=2003Icar..164..471A|doi=10.1016/S0019-1035(03)00148-9}}</ref> === Криовулканизам и планини === [[Податотека:Tortola_Facula_in_infrared.jpg|лево|мини| Блиска инфрацрвена слика на Тортола Факула, за која се смета дека е можен криовулкан]] Научниците долго време шпекулирале дека условите на Титан наликуваат на оние на раната Земја, иако на многу пониска температура. Откривањето на аргон-40 во атмосферата во 2004 година покажало дека вулканите создале облаци од „лава“ составена од вода и амонијак.<ref>{{Наведено списание|last=Owen|first=Tobias|date=2005|title=Planetary science: Huygens rediscovers Titan|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-12-08_438_7069/page/756|journal=Nature|volume=438|issue=7069|pages=756–757|bibcode=2005Natur.438..756O|doi=10.1038/438756a|pmid=16363022}}</ref> Глобалните мапи на распространетост на езерото на површината на Титан откриле дека нема доволно површински метан за да се објасни неговото континуирано присуство во неговата атмосфера, и затоа значителен дел мора да се додаде преку вулканските процеси.<ref name="rain">{{Наведена мрежна страница|url=http://ciclops.org/view.php?id=5471&js=1|title=Cassini Finds Hydrocarbon Rains May Fill The Lakes|last=Media Relations Office: Cassini Imaging Central Laboratory For Operations|date=2009|publisher=Space Science Institute, Boulder, Colorado|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725171249/http://ciclops.org/view.php?id=5471&js=1|archive-date=July 25, 2011|accessdate=January 29, 2009}}</ref> Сепак, постои недостаток на површински одлики кои недвосмислено може да се толкуваат како криовулкани.<ref name="Moore2008">{{Наведено списание|last=Moore|first=J.M.|last2=Pappalardo|first2=R.T.|year=2008|title=Titan: Callisto With Weather?|journal=American Geophysical Union, Fall Meeting|volume=11|pages=P11D–06|bibcode=2008AGUFM.P11D..06M}}</ref> Една од првите такви одлики откриени од набљудувањата на радарот на ''Касини'' во 2004 година, наречена [[Ганеса Макула]], наликува на географските одлики наречени „''палачинкасти куполи (фарум)''“ пронајдени на [[Венера]], и затоа првично се сметало дека има криовулканско потекло, сè додека Кирк и неговите соработници не ја побиле оваа хипотеза на годишниот состанок на [[Американски геофизички сојуз|Американскиот геофизички сојуз]] во декември [[2008]] година. Утврдено е дека одликата воопшто не е купола, туку се чини дека е резултат на случајна комбинација на светли и темни дамки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aas.org/publications/baas/v37n3/dps2005/257.htm|title=Shape and thermal modeling of the possible cryovolcanic dome Ganesa Macula on Titan: Astrobiological implications|last=Neish|first=C.D.|last2=Lorenz|first2=R.D.|date=2005|work=Lunar and Planetary Laboratory, University of Arizona, Observatoire de la Cote d'Azur|archive-url=https://web.archive.org/web/20070814122704/http://www.aas.org/publications/baas/v37n3/dps2005/257.htm|archive-date=August 14, 2007|accessdate=August 27, 2007|last3=O'Brien|first3=D.P.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.planetary.org/blog/article/00001771/|title=Genesa Macula Isn't A Dome|last=Lakdawalla|first=Emily|authorlink=Emily Lakdawalla|date=2008|publisher=The Planetary Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618084806/http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2008/1771.html|archive-date=June 18, 2013|accessdate=January 30, 2009}}</ref> Во 2004 година, ''Касини,'' исто така, открил невообичаено светла одлика (наречена Тортола Факула), која се толкува како криовулканска купола.<ref name="Sotin2005">{{Наведено списание|last=Sotin|first=C.|last2=Jaumann|first2=R.|last3=Buratti|first3=B.|last4=Brown|first4=R.|last5=Clark|first5=R.|last6=Soderblom|first6=L.|last7=Baines|first7=K.|last8=Bellucci|first8=G.|last9=Bibring|first9=J.|year=2005|title=Release of volatiles from a possible cryovolcano from near-infrared imaging of Titan|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-06-09_435_7043/page/n87|journal=Nature|volume=435|issue=7043|pages=786–789|bibcode=2005Natur.435..786S|doi=10.1038/nature03596|pmid=15944697}}</ref> Не се идентификувани слични одлики од 2010 година.<ref name="LeCorre">{{Наведено списание|last=LeCorre|first=L.|last2=LeMouélic|first2=S.|last3=Sotin|first3=C.|date=2008|title=Cassini/VIMS observations of cryo-volcanic features on Titan|url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2008/pdf/1932.pdf|journal=Lunar and Planetary Science|volume=XXXIX|issue=1391|page=1932|bibcode=2008LPI....39.1932L|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025054055/http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2008/pdf/1932.pdf|archive-date=October 25, 2012}}</ref> Во декември 2008 година, астрономите го објавиле откривањето на две минливи, но невообичаено долготрајни „''светли точки''“ во атмосферата на Титан, кои изгледаат премногу упорни за да се објаснат со обични временски форми, што укажува дека се резултат на продолжени криовулкански епизоди.<ref name="longstaff"/> Планински венец со должина од 150 километри во должина, 30 километри во широчина и 1.5 километри во височина, исто така бил откриен од ''Касини'' во [[2006]] година. Овој опсег се наоѓа на јужната полутопка и се смета дека е составен од леден материјал и покриен со метански снег. Движењето на тектонските плочи, можеби под влијание на блискиот ударен слив, можел да отвори празнина низ која се издигнал материјалот на планината.<ref>{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6174501.stm|title=Mountain range spotted on Titan|date=December 12, 2006|work=BBC News|access-date=August 6, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20121031002110/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6174501.stm|archive-date=October 31, 2012}}</ref> Пред ''Касини'', научниците претпоставувале дека поголемиот дел од топографијата на Титан ќе бидат ударни структури, но овие наоди откриваат дека слично на Земјата, планините биле формирани преку геолошки процеси.<ref>{{Наведени вести|url=http://newswise.com/articles/view/536441/|title=Mountains Discovered on Saturn's Largest Moon|work=Newswise|access-date=July 2, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20130531075903/http://newswise.com/articles/view/536441/|archive-date=May 31, 2013}}</ref> Во 2008 година Џефри Мур (планетарен геолог на Истражувачкиот центар Ејмс) предложи алтернативен поглед на геологијата на Титан. Истакнувајќи дека на Титан досега не биле недвосмислено идентификувани никакви вулкански одлики, тој тврди дека Титан е геолошки мртов свет, чија површина е обликувана само од ударни кратери, флувијална и еолска ерозија, масовно трошење и други егзогени процеси. Според оваа хипотеза, метанот не се испушта од вулканите, туку полека се дифузира надвор од студената и тврда внатрешност на Титан. Ганеса Макула може да биде еродиран ударен кратер со темна [[дина]] во центарот. Планинските гребени забележани во некои региони може да се објаснат како силно деградирани гребнатини на големи ударни структури со повеќе прстени или како резултат на глобалната контракција поради бавното ладење на внатрешноста. Дури и во овој случај, Титан сепак може да има внатрешен океан направен од еутектичка мешавина вода-амонијак со температура од {{Convert|176|K|C}}, што е доволно ниско за да се објасни со распаѓањето на радиоактивните елементи во јадрото. Светлиот терен на [[Ксандау (Титан)|Ксандау]] може да биде деградиран терен со големи кратери, сличен на оној забележан на површината на Калиста. Доколку има атмосфера, Калиста може да послужи како модел за геологијата на Титан во ова сценарио. Џефри Мур дури го нарекол на Титан како Временска Калиста.<ref name="Moore2008"/><ref name="Lakdawalla2008">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.planetary.org/blog/article/00001775/|title=AGU: Titan: Volcanically active world, or "Callisto with weather?|last=Lakdawalla|first=Emily|authorlink=Emily Lakdawalla|date=December 17, 2008|publisher=The Planetary Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618091010/http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2008/1775.html|archive-date=June 18, 2013|accessdate=October 11, 2010}}</ref> Во март 2009 година, во регионот на Титан наречен Хотеј Арк, биле објавени структури кои наликуваат на лава, кој се смета дека флуктуира во осветленоста во текот на неколку месеци. Иако беаиле предложени многу феномени за да се објасни оваа флуктуација, било откриено дека лавинските текови се издигнуваат 200 метри над површината на Титан, во согласност со тоа што е еруптирано од под површината.<ref>{{Наведено списание|last=Shiga|first=David|date=March 28, 2009|title=Giant 'ice flows' bolster case for Titan's volcanoes|journal=New Scientist}}</ref> Во декември 2010 година, тимот на мисијата ''Касини'' го објавил најпривлечниот можен криовулкан досега пронајден. Наречен [[Сотра Патера]], тој е еден во синџирот од најмалку три планини, секоја помеѓу 1000 и 1500 m во висина, од кои неколку се на врвот со големи кратери. Изгледа дека земјата околу нивните основи е покриена со замрзнати текови на лава.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2010/12/101215-saturn-moon-titan-ice-volcano-nasa-science-pictures/|title=Saturn Moon Has Ice Volcano—And Maybe Life?|last=Lovett|first=Richard A.|date=2010|work=National Geographic|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019073955/http://news.nationalgeographic.com/news/2010/12/101215-saturn-moon-titan-ice-volcano-nasa-science-pictures/|archive-date=October 19, 2012|accessdate=December 19, 2010}}</ref> Во поларните региони на Титан се идентификувани копнени форми слични на кратери, кои најверојатно се формирани преку експлозивни, криовулкански ерупции слични на [[калдера]].<ref name="Wood2020">{{Наведено списание|last=Wood|first=C.A.|last2=Radebaugh|first2=J.|year=2020|title=Morphologic Evidence for Volcanic Craters near Titan's North Polar Region|journal=Journal of Geophysical Research: Planets|volume=125|issue=8|pages=e06036|bibcode=2020JGRE..12506036W|doi=10.1029/2019JE006036}}</ref> Овие формации понекогаш се вгнездени или се преклопуваат и имаат одлики што укажуваат на експлозии и колапси, како што се издигнати ореоли и внатрешни ридови или планини.<ref name="Wood2020" /> Поларната местоположба на овие одлики и нивната колокализација со езерата и морињата на Титан сугерира дека испарливите материи како што е метанот може да им помогнат да се напојуваат. Некои од овие одлики изгледаат сосема свежи, што сугерира дека таквата вулканска активност продолжува до денес.<ref name="Wood2020" /> Повеќето од највисоките врвови на Титан се наоѓаат во близина на неговиот екватор во таканаречените „гребени појаси“. Се верува дека тие се аналогни на планините на Земјата, како што се [[Карпести Планини|Карпестите планини]] или [[Хималаи]]те, формирани од судир и свиткување на тектонски плочи, или со зона ни подвлекување како [[Анди]]те, каде што растечката лава (или криолава) од плочата што се топи спуштајќи се искачува до површината. Еден можен механизам за нивното формирање се плимните сили од Сатурн. Бидејќи ледената обвивка на Титан е помалку вискозна од обвивката со магма на Земјата, и бидејќи нејзината ледена основа е помека од гранитната основа на Земјата, планините веројатно нема да достигнат височини толку големи како оние на Земјата. Во 2016 година, тимот на Касини објавил она што тие веруваат дека е највисоката планина на Титан. Сместена е во низата Митрим Монтес, и е висока 3.337 m.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/feature/jpl/cassini-spies-titans-tallest-peaks|title=Cassini Spies Titan's Tallest Peaks|year=2016|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20160819154049/http://www.nasa.gov/feature/jpl/cassini-spies-titans-tallest-peaks/|archive-date=August 19, 2016|accessdate=August 12, 2016}}</ref> [[Податотека:Sotra_Facula.jpg|десно|мини| Слика на VIMS со лажна боја на можниот криовулкан [[Сотра Патера]], комбинирана со 3Д мапа заснована на радарски податоци, која прикажува врвови високи 1000 метри и кратер длабок 1500 метри.]] Доколку вулканизмот на Титан навистина постои, хипотезата е дека тој е поттикнат од енергијата ослободена од распаѓањето на радиоактивните елементи во [[плашт (геологија)|плаштот]], како што е на Земјата.<ref name="longstaff"/> Магмата на Земјата е направена од течна карпа, која е помалку густа од цврстата карпеста кора низ која еруптира. Бидејќи мразот е помалку густ од водата, водената магма на Титан би била погуста од неговата цврста ледена кора. Ова значи дека криовулканизмот на Титан би барал голема количина дополнителна енергија за да функционира, веројатно преку [[Плимно свиткување|плимното свиткување]] од блискиот Сатурн.<ref name="longstaff" /> Мразот со низок притисок, кој го прекрива течниот слој на [[амониум сулфат]], пловно се искачува, а нестабилниот систем може да произведе драматични настани на столбови. Титан повторно се појавува низ процесот со мраз со големина на зрно и пепел од амониум сулфат, што помага да се создаде еолски пејзаж во облик на ветер и одлики на песочна дина.<ref>{{Наведено списание|last=Fortes|first=A. D.|last2=Grindroda|first2=P.M.|last3=Tricketta|first3=S. K.|last4=Vočadloa|first4=L.|date=May 2007|title=Ammonium sulfate on Titan: Possible origin and role in cryovolcanism|journal=Icarus|volume=188|issue=1|pages=139–153|bibcode=2007Icar..188..139F|doi=10.1016/j.icarus.2006.11.002}}</ref> Титан можеби бил многу повеќе геолошки активен во минатото; моделите на внатрешната еволуција на Титан сугерираат дека кората на Титан била дебела само 10 километри до пред околу 500 милиони години, дозволувајќи му на енергичниот криовулканизам со водени магми со ниска вискозност да ги избрише сите површински одлики формирани пред тоа време. Современата геологија на Титан би се формирала само откако кората ќе се згуснела на 50 километри и на тој начин ќе го попречила постојаното криовулканско повторно појавување, при што секој криовулканизам се јавувал од тоа време и произведувал многу повискозна водена магма со поголеми фракции на амонијак и метанол; ова, исто така, сугерира дека метанот на Титан повеќе не се додава активно во неговата атмосфера и може целосно да се исцрпи во рок од неколку десетици милиони години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2019/pdf/3032.pdf|title=Titan's Global Crustal Thickening Event|last=Wood|first=C.A|work=[[Universities Space Research Association]]|accessdate=26 February 2021}}</ref> Многу од поистакнатите планини и ридови добиле официјални имиња од [[Меѓународен астрономски сојуз|Меѓународниот астрономски сојуз]]. Според [[Лабораторија за реактивен погон|Лабораторијата за реактивен погон]], „По конвенција, планините на Титан се именувани по планините од [[Средна земја|Средната Земја]], измислена во фантастични романи од [[Џ. Р. Р. Толкин|Ј.Р.Р. Толкин]]“. Колес (ридови) се именувани по ликовите од истите дела на Толкин.<ref name="jrr">{{Наведување|title=Mountains of Titan Map – 2016 Update|url=https://saturn.jpl.nasa.gov/resources/71|publisher=[[Jet Propulsion Laboratory|NASA JPL]]|date=March 23, 2016|access-date=October 31, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161101102622/https://saturn.jpl.nasa.gov/resources/71/|archivedate=November 1, 2016}}</ref> === Темен екваторијален терен === [[Податотека:Titan_dunes_crop.png|лево|мини| Песочни дини во [[Намиб|пустината Намиб]] на Земјата (горе), во споредба со дините во Белет на Титан]] На првите снимки од површината на Титан направени со телескопи базирани на Земјата во раните 2000-ти, биле откриени големи региони на темен терен што се шират низ екваторот на Титан.<ref name="Roe">{{Наведено списание|last=Roe|first=H. G.|date=2004|title=A new 1.6-micron map of Titan's surface|url=https://authors.library.caltech.edu/34661/1/2004GL019871.pdf|journal=Geophys. Res. Lett.|volume=31|issue=17|page=L17S03|bibcode=2004GeoRL..3117S03R|citeseerx=10.1.1.67.3736|doi=10.1029/2004GL019871}}</ref> Пред доаѓањето на ''Касини'', се сметало дека овие региони се мориња со течни јаглеводороди.<ref>{{Наведено списание|last=Lorenz|first=R.|date=2003|title=The Glitter of Distant Seas|url=https://pdfs.semanticscholar.org/8196/7172a61bfadcf4e1d7b631dce88be7760a2a.pdf|journal=Science|volume=302|issue=5644|pages=403–404|doi=10.1126/science.1090464|pmid=14526089|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215215055/https://pdfs.semanticscholar.org/8196/7172a61bfadcf4e1d7b631dce88be7760a2a.pdf|archive-date=2020-02-15}}</ref> Радарските снимки снимени со вселенското летало Касини, наместо тоа, откриле дека некои од овие региони се обемни рамнини покриени со надолжни [[Дина|дини]], до 100 метри во височина <ref name="Saharan">{{Наведени вести|url=http://www.space.com/2371-saharan-sand-dunes-saturn-moon-titan.html|title=Saharan Sand Dunes Found on Saturn's Moon Titan|last=Goudarzi|first=Sara|date=May 4, 2006|access-date=August 6, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20110804233044/http://www.space.com/2371-saharan-sand-dunes-saturn-moon-titan.html|archive-date=August 4, 2011|publisher=[[SPACE.com]]}}</ref> и широки околу еден километар и долги од десетици до стотици километри.<ref>{{Наведено списание|last=Lorenz|first=R. D.|date=July 30, 2010|title=Winds of Change on Titan|url=https://archive.org/details/sim_science_2010-07-30_329_5991/page/519|journal=Science|volume=329|issue=5991|pages=519–20|bibcode=2010Sci...329..519L|doi=10.1126/science.1192840|pmid=20671175}}</ref> Дините од овој тип секогаш се усогласени со просечната насока на ветерот. Во случајот на Титан, стабилните зонални (на исток) ветрови се комбинираат со променливи плимни ветрови (приближно 0,5 метри во секунда).<ref name="Lorenz2006">{{Наведено списание|last=Lorenz|first=RD|last2=Wall|first2=S|last3=Radebaugh|first3=J|last4=Boubin|first4=G|last5=Reffet|first5=E|last6=Janssen|first6=M|last7=Stofan|first7=E|last8=Lopes|first8=R|last9=Kirk|first9=R|displayauthors=8|date=2006|title=The sand seas of Titan: Cassini RADAR observations of longitudinal dunes|url=https://authors.library.caltech.edu/51871/7/Lorenz.SOM.pdf|journal=Science|volume=312|issue=5774|pages=724–727|bibcode=2006Sci...312..724L|doi=10.1126/science.1123257|pmid=16675695}}</ref> Плимните ветрови се резултат на [[Плимна сила|плимните сили]] од Сатурн на атмосферата на Титан, кои се 400 пати посилни од плимните сили на Месечината на Земјата и имаат тенденција да го придвижуваат ветерот кон екваторот. Оваа шема на ветар, се претпоставува, дека предизвикува зрнестиот материјал на површината постепено да се акумулира во долги паралелни дини наредени од запад кон исток. Дините се распаѓаат околу планините, каде што правецот на ветерот се менува. Надолжните (или линеарните) дини првично се претпоставувало дека се формирани од умерено променливи ветрови кои или следат една средна насока или се менуваат помеѓу две различни насоки. Последователните набљудувања покажуваат дека дините се насочени кон исток, иако климатските симулации покажуваат дека површинските ветрови на Титан дуваат кон запад. Со помалку од 1 метар во секунда, тие не се доволно моќни за подигнување и пренос на површинскиот материјал. Неодамнешните компјутерски симулации покажуваат дека дините можеби се резултат на ретките бури што се случуваат само на секои петнаесет години кога Титан е во [[рамнодневица]]. Овие бури произведуваат силни надолни струи, кои течат кон исток со брзина до 10 метри во секунда кога ќе стигнат до површината.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://spaceref.com/saturn/violent-methane-storms-on-titan-may-explain-dune-direction.html|title=Violent Methane Storms on Titan May Explain Dune Direction|date=2015|publisher=Spaceref|accessdate=April 19, 2015|archive-date=2020-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726093914/http://spaceref.com/saturn/violent-methane-storms-on-titan-may-explain-dune-direction.html|url-status=dead}}</ref> „Песокот“ на Титан веројатно не е составен од мали зрна [[силикат]]и како песокот на Земјата,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2012-021|title=Cassini Sees the Two Faces of Titan's Dunes|publisher=JPL, NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502160658/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2012-021|archive-date=May 2, 2013}}</ref> туку можеби се формирал кога врнел течен метан и ја еродирал водено-ледената карпа, веројатно во форма на поројни поплави. Алтернативно, песокот може да потекнува и од органски цврсти материи наречени [[толин]]и, произведени од фотохемиски реакции во атмосферата на Титан.<ref name="Saharan"/><ref name="Lorenz2006"/><ref>{{Наведено списание|last=Lancaster|first=N.|date=2006|title=Linear Dunes on Titan|url=https://archive.org/details/sim_science_2006-05-05_312_5774/page/n65|journal=Science|volume=312|issue=5774|pages=702–703|doi=10.1126/science.1126292|pmid=16675686}}</ref> Студиите за составот на дините во мај 2008 година откриле дека тие поседуваат помалку вода од остатокот од Титан, и затоа, најверојатно, потекнуваат од органски саѓи како јаглеводородни полимери кои се собираат заедно по дождот на површината.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jpl.nasa.gov/news/features.cfm?feature=1679|title=Titan's Smoggy Sand Grains|date=2008|publisher=JPL, NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523190919/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=1679|archive-date=May 23, 2013|accessdate=May 6, 2008}}</ref> Пресметките покажуваат дека песокот на Титан има густина од една третина од копнениот песок.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://spaceref.com/saturn/dunes-on-titan-need-firm-winds-to-move.html|title=Dunes on Titan need firm winds to move|date=2015|publisher=Spaceref|accessdate=April 23, 2015|archive-date=2020-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200726093918/http://spaceref.com/saturn/dunes-on-titan-need-firm-winds-to-move.html|url-status=dead}}</ref> Ниската густина во комбинација со сувоста на атмосферата на Титан може да предизвика зрната да се здружат поради наталожувањето на статички електрицитет. „Лепливоста“ може да го отежне генерално благиот ветар блиску до површината на Титан да ги придвижи дините, иако посилните ветрови од сезонските бури сè уште би можеле да ги дуваат кон исток.<ref>{{Наведено списание|last=Crane|first=Leah|date=March 27, 2017|title=Electrified sand could explain Titan's backward dunes|url=https://www.newscientist.com/article/2125780-electrified-sand-could-explain-titans-odd-backward-facing-dunes/|journal=New Scientist|pages=18}}</ref> Околу рамнодневицата, силните ветрови кои избувнуваат може да подигнат цврсти органски честички со големина на микрон нагоре од дините за да создадат бури од прашината, забележани како интензивни и краткотрајни осветлувања во инфрацрвената светлина.<ref name="Rodriguez2018">{{Наведено списание|last=Rodriguez|first=S.|last2=Le Mouélic|first2=S.|last3=Barnes|first3=J. W.|last4=Kok|first4=J. F.|last5=Rafkin|first5=S. C. R.|last6=Lorenz|first6=R. D.|last7=Charnay|first7=B.|last8=Radebaugh|first8=J.|last9=Narteau|first9=C.|displayauthors=3|year=2018|title=Observational evidence for active dust storms on Titan at equinox|url=https://elib.dlr.de/124618/1/ill-req2.pdf|journal=Nature Geoscience|volume=11|issue=10|pages=727–732|bibcode=2018NatGe..11..727R|doi=10.1038/s41561-018-0233-2}}</ref> [[Податотека:PIA22484-SaturnMoon-Titan-3DustStorms-20180924.jpg|центар|мини|400x400пкс|<center> Титан - три бури од прашина откриени во 2009-2010 година.<ref name="NASA-20180924">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7243|title=Dust Storms on Titan Spotted for the First Time|last=McCartney|first=Gretchen|last2=Brown|first2=Dwayne|date=September 24, 2018|work=[[NASA]]|accessdate=September 24, 2018|last3=Wendel|first3=JoAnna|last4=Bauer|first4=Markus}}</ref></center>]] == Набљудување и истражување == [[Податотека:Titan's_thick_haze_layer-picture_from_voyager1.jpg|десно|мини| Слика од ''[[Војаџер 1]]'' (1980)]] Титан никогаш не е видлив со голо око, но може да се набљудува преку мали телескопи или силни двогледи. Аматерското набљудување е тешко поради близината на Титан до брилијантниот глобус и прстенски систем на Сатурн; окултна лента, која покрива дел од окуларот и се користи за блокирање на светлата планета, значително го подобрува гледањето.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/saturnhowtoobser00bent|title=Saturn and How to Observe It|last=Benton|first=Julius L. Jr.|date=2005|publisher=Springer|isbn=978-1-84628-045-0|location=London|pages=[https://archive.org/details/saturnhowtoobser00bent/page/n144 141]–146|doi=10.1007/1-84628-045-1_9|url-access=limited}}</ref> Титан има максимална [[Привидна ѕвездена величина|привидна магнитуда]] од +8,2,<ref name="arval">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.oarval.org/ClasSaten.htm|title=Classic Satellites of the Solar System|publisher=Observatorio ARVAL|archive-url=https://web.archive.org/web/20110709203915/http://www.oarval.org/ClasSaten.htm|archive-date=July 9, 2011|accessdate=June 28, 2010}}</ref> и средна опозициска магнитуда 8,4.<ref name="jpl-sat">{{Наведена мрежна страница|url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par|title=Planetary Satellite Physical Parameters|date=April 3, 2009|publisher=[[JPL]] (Solar System Dynamics)|archive-url=https://web.archive.org/web/20090522002331/http://ssd.jpl.nasa.gov/?sat_phys_par|archive-date=May 22, 2009|accessdate=June 29, 2010}}</ref> Ова се споредува со +4,6 за Ганимед со слична големина, во јупитеровиот систем.<ref name="jpl-sat" /> Набљудувањата на Титан пред вселенската доба биле ограничени. Во 1907 година, шпанскиот астроном Хосеп Комас и Сола забележал затемнување на работ на Титан, првиот доказ дека телото има атмосфера. Во 1944 година Џерард П. Кајпер користел [[Спектроскопија|спектроскопска техника за]] да открие атмосфера на метан.<ref name="Kuiper">{{Наведено списание|last=Kuiper|first=G. P.|date=1944|title=Titan: a Satellite with an Atmosphere|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1944-11_100_3/page/n157|journal=Astrophysical Journal|volume=100|page=378|bibcode=1944ApJ...100..378K|doi=10.1086/144679}}</ref> === Мисии: Пионер и Војаџер === Првата сонда што го посетила Сатурновиот систем била Пионер 11 во 1979 година, која открила дека Титан веројатно бил премногу студен за да може да се живее таму.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasa.gov/centers/ames/missions/archive/pioneer.html|title=The Pioneer Missions|date=March 26, 2007|work=Pioneer Project|publisher=NASA, Jet Propulsion Laboratory|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629033952/http://www.nasa.gov/centers/ames/missions/archive/pioneer.html|archive-date=June 29, 2011|accessdate=August 19, 2007}}</ref> Пионер 11 направил слики од Титан, вклучувајќи ги Титан и Сатурн заедно во средината до крајот на 1979 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nasa.gov/feature/40-years-ago-pioneer-11-first-to-explore-saturn|title=40 Years Ago: Pioneer 11 First to Explore Saturn|date=September 3, 2019|publisher=NASA|accessdate=February 22, 2020}}</ref> Квалитетот набрзо бил надминат од двата ''Војаџери''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://pds-rings.seti.org/voyager/iss/inst_cat_wa1.html|title=Voyager Camera Desc|date=November 21, 2021|publisher=Planetary Data System}}</ref> Титан бил испитуван од ''[[Војаџер 1]]'' и ''[[Војаџер 2]]'' во 1980 и 1981 година, соодветно. ''[[Војаџер 1]]'' бил дизајниран за да обезбеди оптимизирано прелетување, при што леталото било во можност да утврди густина, состав и температура на атмосферата, и да добие прецизно мерење на масата на Титан.<ref name="Bell2015">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KXPoAwAAQBAJ&pg=PT93|title=The Interstellar Age: Inside the Forty-Year Voyager Mission|last=Bell, Jim|date=February 24, 2015|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-698-18615-6|page=93|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904191620/https://books.google.com/books?id=KXPoAwAAQBAJ&pg=PT93|archive-date=September 4, 2016}}</ref> Атмосферска магла спречила директни слики на површината, иако во 2004 година интензивна дигитална обработка на слики направени преку ''[[Војаџер 1]]'' довела до откривање на слликите на одлики кои денес се познати како [[Ксандау (Титан)|Ксандау]] и [[Шангри-Ла]],<ref>{{Наведено списание|last=Richardson|first=J.|last2=Lorenz|first2=Ralph D.|last3=McEwen|first3=Alfred|date=2004|title=Titan's Surface and Rotation: New Results from Voyager 1 Images|journal=Icarus|volume=170|issue=1|pages=113–124|bibcode=2004Icar..170..113R|doi=10.1016/j.icarus.2004.03.010}}</ref> кои биле забележани во инфрацрвената светлина од вселенскиот телескоп Хабл. ''Војаџер 2'', кој би бил пренасочен за да го прелета Титан доколку ''[[Војаџер 1]]'' не можел, не поминал во близина на Титан и продолжил кон Уран и Нептун.<ref name="Bell2015" /> {{Rp|94}} [[Податотека:NASA-Cassini-Saturn-TitanFlybyTests-20140617.jpg|лево|мини| Студии за радиосигналот на Титан на Касини (концепт на уметникот)]] === ''Касини-Хајгенс'' === {{multiple image | align = right | image1 = Titan and rings PIA14909.jpg | width1 = 125 | alt1 = | caption1 = Слика од ''Касини'' на Титан пред [[Сатурнови прстени|Сатурновите прстени]] | image2 = PIA08391 Epimetheus, Rings and Titan.jpg | width2 = 175 | alt2 = | caption2 = Слика од ''Касини'' на Титан зад [[Епиметеј (месечина)|Епиметеј]] | footer = }} Дури и со податоците обезбедени од ''Војаџер'', Титан останало мистериозно тело, односно голем сателит обвиен во атмосфера што го отежнува деталното набљудување. Вселенското летало ''[[Касини-Хајгенс]]'' стигнало до Сатурн на 1 јули 2004 година и го започнал процесот на мапирање на површината на Титан со радар. Заедничкиот проект на [[Европска вселенска агенција|Европската вселенска агенција]] (ЕСА) и [[НАСА]], ''[[Касини-Хајгенс]]'' се покажал како многу успешна мисија. Сондата ''Касини'' прелетала покрај Титан на [[26 октомври]] [[2004]] година и ги направила сликите со највисока резолуција досега од површината на Титан, на само 1,200 километри. На [[22 јули]] [[2006]] година, ''Касини'' го направил своето прво блиску прелетување на 950 километри од Титан; најблиското прелетување било на 880 километри на [[21 јуни]] [[2010]] година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://saturn.jpl.nasa.gov/mission/flybys/titan20100621/|title=Cassini Equinox Mission: Titan Flyby (T-70) – June 21, 2010|publisher=NASA/JPL|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318223434/http://saturn.jpl.nasa.gov/mission/flybys/titan20100621/|archive-date=March 18, 2012|accessdate=July 8, 2010}}</ref> Течноста е пронајдена во изобилство на површината во севернополарниот регион, во форма на многу езера и мориња откриени од ''Касини''.<ref name="PIA08630"/> ==== ''Слетување на Хајгенс'' ==== ''Хајгенс'' бил атмосферска сонда која го допрела на Титан на [[14 јануари]] [[2005]] година,<ref>{{Наведено списание|last=Lingard|first=Steve|last2=Norris|first2=Pat|date=June 2005|title=How To Land on Titan|url=https://www.ingenia.org.uk/Ingenia/Articles/7cf998f7-b886-42b7-8f1e-4596af1354e8|journal=Ingenia Magazine|issue=23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721163014/http://www.ingenia.org.uk/ingenia/articles.aspx?Index=317|archive-date=July 21, 2011|access-date=January 11, 2009}}</ref> откривајќи дека многу од неговите површински одлики се чини дека биле формирани од течности во одреден момент во минатото.<ref name="huygens_picture_saturn">{{Наведена мрежна страница|url=http://saturn.jpl.nasa.gov/operations/index.cfm|title=Cassini at Saturn: Introduction|publisher=NASA, Jet Propulsion Laboratory|archive-url=https://web.archive.org/web/20090403131313/http://saturn.jpl.nasa.gov/operations/index.cfm|archive-date=April 3, 2009|accessdate=September 6, 2007}}</ref> Титан е најоддалеченото тело од Земјата што има вселенска сонда која слетала на нејзината површина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.spacetoday.org/SolSys/Saturn/SaturnHuygens.html|title=Huygens Exposes Titan's Surface|work=Space Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20110807190437/http://www.spacetoday.org/SolSys/Saturn/SaturnHuygens.html|archive-date=August 7, 2011|accessdate=August 19, 2007}}</ref> [[File:Huygens_descent.ogv|мини|Сондата Хајгенс се спушта со падобран на Титан на 14 јануари 2005 година]] Сондата <nowiki><i id="mwA-o">Хајгенс</i></nowiki> слетала веднаш од најисточниот врв на светлиот регион кој сега се нарекува Адири. Сондата фотографирала бледи ридови со темни „реки“ кои се спуштаат во темна рамнина. Сегашното разбирање е дека ридовите (исто така наречени висорамнини) се составени главно од воден мраз. Темните органски соединенија, создадени во горната атмосфера од ултравиолетовото зрачење на Сонцето, може да врнат од атмосферата на Титан. Тие се измиваат по ридовите со дождот од метан и се таложат на рамнините преку геолошки временски размери.<ref name="Seeing_Touching_Titan-ESA">{{Наведени вести|url=http://www.esa.int/SPECIALS/Cassini-Huygens/SEMHB881Y3E_0.html|title=Seeing, touching and smelling the extraordinarily Earth-like world of Titan|date=January 21, 2005|access-date=March 28, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007111129/http://www.esa.int/SPECIALS/Cassini-Huygens/SEMHB881Y3E_0.html|archive-date=October 7, 2011|publisher=ESA News, European Space Agency}}</ref> По слетувањето, ''Хајгенс'' фотографирал темна рамнина покриена со мали карпи и камчиња, кои се составени од воден мраз.<ref name="Seeing_Touching_Titan-ESA"/> Двете карпи веднаш под средината на сликата на десната страна се помали отколку што може да изгледаат. Постојат докази за ерозија во основата на карпите, што укажува на можна флувијална активност. Површината на земјата е потемна од првично очекуваното, составена од мешавина од вода и мраз од јаглеводород.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA07232|title=PIA07232: First Color View of Titan's Surface|date=January 15, 2005|publisher=NASA/JPL/ESA/University of Arizona}}</ref> Во март 2007 година, НАСА, ЕСА и КОСПАР одлучиле да го именуваат местото за слетување ''на Хајгенс'' како ''Хуберт Куриен'' во спомен на поранешниот претседател на ЕСА.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.esa.int/esaCP/SEM9GNN0LYE_index_0.html|title=Huygens landing site to be named after Hubert Curien|date=March 5, 2007|publisher=ESA|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303201334/http://www.esa.int/esaCP/SEM9GNN0LYE_index_0.html|archive-date=March 3, 2012|accessdate=August 6, 2007}}</ref> === ''Драгонфлај'' === Мисијата на ''Драгонфлај'', развиена и управувана од Лабораторијата за применета физика Џон Хопкинс, ќе започне во јуни 2027 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.spaceref.com/news/viewsr.html?pid=54791|title=NASA New Frontiers 5: Third Community Announcement|date=May 12, 2021|work=[[NASA]] [[Science Mission Directorate]]|accessdate=May 14, 2021}}{{Мртва_врска|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://spacenews.com/nasa-delays-dragonfly-launch-by-a-year/|title=NASA delays Dragonfly launch by a year|last=Foust|first=Jeff|date=September 25, 2020|work=[[SpaceNews]]|accessdate=September 25, 2020}}</ref> Се состои од голем дрон напојуван од RTG за да лета во атмосферата на Титан.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://twitter.com/JimBridenstine/status/1144334797101260800|title=New Science Mission to Explore Our Solar System|last=Bridenstine|first=Jim|date=June 27, 2019|work=Twitter|accessdate=June 27, 2019}}</ref><ref name="NYT-20190627">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2019/06/27/science/nasa-titan-dragonfly-caesar.html|title=NASA Announces New Dragonfly Drone Mission to Explore Titan - The quadcopter was selected to study the moon of Saturn after a "Shark Tank"-like competition that lasted two and a half years.|last=Brown|first=David W.|date=June 27, 2019|work=[[The New York Times]]|access-date=June 27, 2019}}</ref> Нејзините инструменти ќе проучуваат колку далеку може да напредувала пребиотичката хемија.<ref name="dragonfly">[http://dragonfly.jhuapl.edu/docs/DragonflyTechDigestAPL.pdf Dragonfly: A Rotorcraft Lander Concept for Scientific Exploration at Titan] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20171222053305/http://dragonfly.jhuapl.edu/docs/DragonflyTechDigestAPL.pdf |date=2017-12-22 }}.</ref> Планирано е мисијата да пристигне на Титан во 2034 година.<ref name="NYT-20190627" /> === Предложени или концептуални мисии === [[Податотека:TSSM-TandEM-Montgolfiere.jpg|десно|мини| Балонот предложен за мисијата на системот Титан-Сатурн (уметничка изведба)]] Во последниве години биле предложени неколку концептуални мисии за враќање на роботска [[вселенска сонда]] на Титан. Првичната концептуална работа е завршена за ваквите мисии од НАСА, [[Европска вселенска агенција|ЕСА]] и [[Лабораторија за реактивен погон|JPL]]. Во моментов, ниту еден од овие предлози не станал финансирана мисија. Мисијата на системот Титан-Сатурн (TSSM) била заеднички предлог на НАСА[[Европска вселенска агенција|/ЕСА]] за истражување на месечините на [[Сатурн (планета)|Сатурн.]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=106|title=Mission Summary: TANDEM/TSSM Titan and Enceladus Mission|date=2009|publisher=ESA|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523081148/http://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=106|archive-date=May 23, 2011|accessdate=January 30, 2009}}</ref> Мисијата предвидува балон со топол воздух да лебди во атмосферата на Титан шест месеци. Мисијата се натпреварувала против предлогот за финансирање на мисијата на системот Европа-Јупитер (EJSM). Во февруари 2009 година било објавено дека НАСА[[Европска вселенска агенција|/ЕСА]] и дала приоритет на мисијата Европа-Јупитер.<ref>{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7897585.stm|title=Jupiter in space agencies' sights|last=Rincon|first=Paul|date=February 18, 2009|work=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024015124/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7897585.stm|archive-date=October 24, 2010}}</ref> Предложениот ''TiME'' бил евтин лендер што требало да пристигне до езеро на северната полутопка на Титан и да лебди на површината на езерото три до шест месеци.<ref name="talk 2010">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kiss.caltech.edu/workshops/titan2010/presentations/aharonson.pdf|title=TiME: Titan Mare Explorer|last=Stofan|first=Ellen|date=2010|publisher=Caltech|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330205710/http://www.kiss.caltech.edu/workshops/titan2010/presentations/aharonson.pdf|archive-date=March 30, 2012|accessdate=August 17, 2011}}</ref><ref name="Taylor">{{Наведени вести|url=http://www.tgdaily.com/space-features/55816-nasa-picks-project-shortlist-for-next-discovery-mission|title=NASA picks project shortlist for next Discovery mission|last=Taylor|first=Kate|date=May 9, 2011|work=TG Daily|access-date=May 20, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120904204847/http://www.tgdaily.com/space-features/55816-nasa-picks-project-shortlist-for-next-discovery-mission|archive-date=September 4, 2012}}</ref><ref name="NPR">{{Наведени вести|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=112835248|title=Exploring A Moon By Boat|last=Greenfieldboyce|first=Nell|date=September 16, 2009|access-date=November 8, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20120825092930/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=112835248|archive-date=August 25, 2012|publisher=National Public Radio (NPR)}}</ref> Мисијата била вклучена во кандидатура за избор во 2011 година, но не бил избран нејзиниот лет.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=lets-go-sailing-on-lakes-of-titan-2009-11|title=Let's go sailing on lakes of Titan!|date=November 1, 2009|work=Scientific American|archive-url=https://web.archive.org/web/20121010200010/http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=lets-go-sailing-on-lakes-of-titan-2009-11|archive-date=October 10, 2012}}</ref> Друга мисија за Титан, предложена на почетокот на 2012 година од Џејсон Барнс, научник од Универзитетот во Ајдахо, е Воздушно возило [[ин ситу]] и воздушно-десантно извидување на Титан (''AVIATR''): беспилотен авион (или [[Беспилотно летало|дрон]]) кој би летал низ атмосферата на Титан и би снимал слики со висока дефиниција од површината на Титан. НАСА не ги одобрил бараните 715 милиони долари, а иднината на проектот е неизвесна.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.universetoday.com/92286/aviatr-an-airplane-mission-for-titan/|title=AVIATR: An Airplane Mission for Titan|date=January 2, 2012|work=Universetoday.com|access-date=February 26, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130328084232/http://www.universetoday.com/92286/aviatr-an-airplane-mission-for-titan/|archive-date=March 28, 2013}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nbcnews.com/id/45946425/ns/technology_and_science-innovation/t/soaring-titan-drone-designed-scout-saturns-moon/#.USyd4VF3_qI|title=Soaring on Titan: Drone designed to scout Saturn's moon|date=January 10, 2012|work=NBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413125210/http://www.nbcnews.com/id/45946425/ns/technology_and_science-innovation/t/soaring-titan-drone-designed-scout-saturns-moon/#.USyd4VF3_qI|archive-date=April 13, 2014|accessdate=February 26, 2013}}</ref> Идејниот дизајн за уште едно езерско слетување бил предложен кон крајот на 2012 година од страна на шпанската приватна инженерска фирма <nowiki><i>SENER</i></nowiki> и ''Centro de Astrobiología'' во [[Мадрид]].<ref name="TALISE">{{Наведена книга|title=European Planetary Science Congress 2012|date=2012|publisher=EPSC Abstracts|editor-last=Urdampilleta|editor-first=I.|volume=7, EPSC2012-64 2012|chapter=TALISE: Titan Lake In-situ Sampling Propelled Explorer|access-date=October 10, 2012|editor-last2=Prieto-Ballesteros|editor-first2=O.|editor-last3=Rebolo|editor-first3=R.|editor-last4=Sancho|editor-first4=J.|chapter-url=http://meetingorganizer.copernicus.org/EPSC2012/EPSC2012-64.pdf|archive-url=https://www.webcitation.org/6BMM5Agzm?url=http://meetingorganizer.copernicus.org/EPSC2012/EPSC2012-64.pdf|archive-date=October 12, 2012}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://lightyears.blogs.cnn.com/2012/10/09/probe-would-set-sail-on-a-saturn-moon/?hpt=hp_mid|title=Probe would set sail on a Saturn moon|last=Landau|first=Elizabeth|date=October 9, 2012|work=CNN – Light Years|access-date=October 10, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130619112735/http://lightyears.blogs.cnn.com/2012/10/09/probe-would-set-sail-on-a-saturn-moon/?hpt=hp_mid|archive-date=June 19, 2013}}</ref> Натпреварувач на програмата Дискавери за нејзината мисија бр. 13 е Патување до Енкелад и Титан (ЈЕТ), [[Астробиологија|астробиолошка орбитарка]] на Сатурн што ќе го процени потенцијалот за [[Енкелад (месечина)|населување на Енкелад]] и Титан.<ref name="JET 204">{{Наведени вести|url=http://www.planetary.org/blogs/guest-blogs/van-kane/20140402-discovery-missions-for-an-icy-moon-with-plumes.html|title=Discovery Missions for an Icy Moon with Active Plumes|last=Kane|first=Van|date=April 3, 2014|work=The Planetary Society|access-date=April 9, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416094147/http://www.planetary.org/blogs/guest-blogs/van-kane/20140402-discovery-missions-for-an-icy-moon-with-plumes.html|archive-date=April 16, 2015}}</ref> Во 2015 година, програмата на НАСА за иновативни напредни концепти (NIAC) доделила грант од Фаза II <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nasa.gov/content/titan-submarine-exploring-the-depths-of-kraken/|title=Titan Submarine: Exploring the Depths of Kraken|last=Hall|first=Loura|date=May 30, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150730000928/http://www.nasa.gov/content/titan-submarine-exploring-the-depths-of-kraken/|archive-date=July 30, 2015}}</ref> на студија за дизајн на подморница Титан за истражување на морињата на Титан.<ref name="NYT-20210221">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2021/02/21/science/saturn-titan-moon-exploration.html|title=Seven Hundred Leagues Beneath Titan's Methane Seas - Mars, Shmars; this voyager is looking forward to a submarine ride under the icebergs on Saturn's strange moon.|last=Overbye|first=Dennis|date=21 February 2021|work=[[The New York Times]]|access-date=21 February 2021|author-link=Dennis Overbye}}</ref><ref name="NASA-20150701">{{Наведени вести|url=https://ntrs.nasa.gov/citations/20150014581|title=Phase I Final Report: Titan Submarine|last=Oleson|first=Steven R.|date=1 July 2015|work=[[NASA]]|access-date=21 February 2021|last2=Lorenz|first2=Ralph D.|last3=Paul|first3=Michael V.}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.space.com/29953-titan-submarine-nasa-niac-proposals.html|title=NASA Funds Titan Submarine, Other Far-Out Space Exploration Ideas|last=Lewin|first=Sarah|date=July 15, 2015|work=Space.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150804042315/http://www.space.com/29953-titan-submarine-nasa-niac-proposals.html|archive-date=August 4, 2015}}</ref><ref>Lorenz, R. D.; Oleson, S.; Woytach, J.; Jones, R.; Colozza, A.; Schmitz, P.; Landis, G.; Paul, M.; and Walsh, J. (March 16–20, 2015).</ref><ref>Hartwig, J., ''et al.'', (June 24–26, 2015).</ref> == Пребиотични состојби и живот == Се смета дека Титан е пребиотска средина богата со сложени [[Органско соединение|органски соединенија]],<ref name="PhysOrg-20130403"/><ref name="The Conversation">{{Наведени вести|url=https://theconversation.com/saturns-moon-titan-may-harbour-simple-life-forms-and-reveal-how-organisms-first-formed-on-earth-81527|title=Saturn's moon Titan may harbour simple life forms – and reveal how organisms first formed on Earth|date=July 27, 2017|work=The Conversation|access-date=August 30, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170830150224/https://theconversation.com/saturns-moon-titan-may-harbour-simple-life-forms-and-reveal-how-organisms-first-formed-on-earth-81527|archive-date=August 30, 2017}}</ref> но неговата површина е длабоко замрзната со температура од −179&nbsp;°C (-290,2&nbsp;°F; 94.1 К) така што животот каков што го знаеме не може да постои на ладената површина на месечината.<ref name="A Mag Cooper">[https://www.astrobio.net/news-exclusive/the-habitability-of-titan-and-its-ocean/ The Habitability of Titan and its Ocean.]</ref> Сепак, се смета дека Титан содржи глобален океан под неговата ледена обвивка, а во овој океан условите се потенцијално погодни за микробиолошки живот.<ref name="life?">{{Наведена мрежна страница|url=http://astronomy.nmsu.edu/tharriso/ast105/making_sense.php.html|title=Have We Discovered Evidence For Life On Titan|last=Mckay, Chris|date=2010|publisher=[[New Mexico State University]], College of Arts and Sciences, Department of Astronomy|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309224810/http://astronomy.nmsu.edu/tharriso/ast105/making_sense.php.html|archive-date=March 9, 2016|accessdate=May 15, 2014}}</ref> Мисијата на ''[[Касини-Хајгенс]]'' не била опремена да обезбеди докази за биопотписи или сложени [[Органско соединение|органски соединенија]]; мисијата покажала средина на Титан што е слична, на некој начин, на оние што се претпоставуваат за исконската Земја.<ref name="Raulin2005">{{Наведено списание|last=Raulin|first=F.|date=2005|title=Exo-astrobiological aspects of Europa and Titan: From observations to speculations|journal=Space Science Reviews|volume=116|issue=1–2|pages=471–487|bibcode=2005SSRv..116..471R|doi=10.1007/s11214-005-1967-x}}</ref> Научниците претпоставуваат дека атмосферата на раната Земја била слична во составот на сегашната атмосфера на Титан, со важен исклучок на недостатокот на водена пареа на Титан.<ref name="The Conversation"/><ref>{{Наведени вести|url=http://www.sciencedaily.com/releases/2010/09/100921144133.htm|title=Lakes on Saturn's Moon Titan Filled With Liquid Hydrocarbons Like Ethane and Methane, Not Water|last=Staff|date=October 4, 2010|work=ScienceDaily|access-date=October 5, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121020100943/http://www.sciencedaily.com/releases/2010/09/100921144133.htm|archive-date=October 20, 2012}}</ref> === Формирање на сложени молекули === Експериментот Милер-Ури и неколку следни експерименти покажале дека со атмосфера слична на онаа на Титан и додавање на [[Ултравиолетово зрачење|УВ зрачење]], може да се генерираат сложени молекули и полимерни супстанции како [[Толин|толините.]] Реакцијата започнува со дисоцијација на [[азот]] и [[метан]], при што се формираат цијановодород и ацетилен. Понатамошните реакции се опширно проучени.<ref name="Raulin2002">{{Наведено списание|last=Raulin|first=F.|last2=Owen|first2=T.|date=2002|title=Organic chemistry and exobiology on Titan|journal=Space Science Reviews|volume=104|issue=1–2|pages=377–394|bibcode=2002SSRv..104..377R|doi=10.1023/A:1023636623006}}</ref> Пријавено е дека кога енергијата се применувала на комбинација од гасови како оние во атмосферата на Титан, пет [[Азотна база|нуклеотидни бази]], градбените блокови на [[ДНК]] и [[РНК]], биле меѓу многуте произведени соединенија. Покрај тоа, пронајдени се [[Аминокиселина|аминокиселини]], градежни блокови на [[Белковина|белковини.]] Тоа било прв пат да се најдат нуклеотидни бази и аминокиселини во таков експеримент без да има течна вода.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.astronomy.com/news-observing/news/2010/10/titans%20haze%20may%20hold%20ingredients%20for%20life|title=Titan's haze may hold ingredients for life|last=Staff|date=October 8, 2010|work=Astronomy|access-date=October 14, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923175854/http://www.astronomy.com/news-observing/news/2010/10/titans%20haze%20may%20hold%20ingredients%20for%20life|archive-date=September 23, 2015}}</ref> На [[3 април]] [[2013]] година, НАСА објавила дека на Титан може да се појават сложени [[Органско соединение|органски хемикалии]] врз основа на студии кои ја симулираат атмосферата на Титан.<ref name="PhysOrg-20130403"/> На 6 јуни 2013 година, научниците од Институтот за астрофизика на Андалусија објавле детекција на полициклични ароматични јаглеводороди (PAH) во горната атмосфера на Титан.<ref name="IAA-20130606"/><ref name="journalcours"/> На [[26 јули]] [[2017]] година, научниците од Касини позитивно го идентификувале присуството на анјони на јаглероден ланец во горната [[атмосфера на Титан]], кои се смета дека се вклучени во производството на големи сложени органски материи.<ref>{{Наведено списание|last=Desai, R. T.|last2=A. J. Coates|last3=A. Wellbrock|last4=V. Vuitton|last5=D. González-Caniulef|displayauthors=etal|year=2017|title=Carbon Chain Anions and the Growth of Complex Organic Molecules in Titan's Ionosphere|journal=Astrophys. J. Lett.|volume=844|issue=2|pages=L18|arxiv=1706.01610|bibcode=2017ApJ...844L..18D|doi=10.3847/2041-8213/aa7851}}</ref> За овие високореактивни молекули претходно било познато дека придонесуваат за градење сложени органски материи во меѓуѕвездената средина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sci.esa.int/cassini-huygens/59350-has-cassini-found-a-universal-driver-for-prebiotic-chemistry-at-titan/|title=Has Cassini found a universal driver for prebiotic chemistry at Titan?|date=July 26, 2017|publisher=European Space Agency|accessdate=August 12, 2017}}</ref> На 28 јули 2017 година, научниците објавиле дека на Титан бил пронајден акрилонитрил, или винил цијанид, (C<sub>2</sub>H<sub>3</sub>CN ), веројатно суштински за [[живот]]от бидејќи е поврзан со формирањето на [[Клеточна мембрана|клеточната мембрана]] и [[Везикула (биологија и хемија)|структурата на везикулите.]] <ref name="SP-20170728">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.space.com/37653-saturn-moon-titan-cell-membrane-molecules.html|title=Saturn Moon Titan Has Molecules That Could Help Make Cell Membranes|last=Wall|first=Mike|date=July 28, 2017|work=[[Space.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729011842/https://www.space.com/37653-saturn-moon-titan-cell-membrane-molecules.html|archive-date=July 29, 2017|accessdate=July 29, 2017}}</ref><ref name="SA-20170728">{{Наведено списание|last=Palmer, Maureen Y.|displayauthors=etal|date=July 28, 2017|title=ALMA detection and astrobiological potential of vinyl cyanide on Titan|journal=[[Science Advances]]|volume=3|pages=e1700022|bibcode=2017SciA....3E0022P|doi=10.1126/sciadv.1700022|pmc=5533535|pmid=28782019}}</ref><ref name="WP-20170808">{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2017/08/08/this-weird-moon-of-saturn-has-some-essential-ingredients-for-life/|title=This weird moon of Saturn has some essential ingredients for life|last=Kaplan|first=Sarah|date=August 8, 2017|work=[[Washington Post]]|access-date=August 8, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808154437/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2017/08/08/this-weird-moon-of-saturn-has-some-essential-ingredients-for-life/|archive-date=August 8, 2017}}</ref> Во октомври [[2018]] година, истражувачите пријавиле на ниски температури откривање на [[Органско соединение|органски соединенија]] до сложени полициклични ароматични јаглеводороди (PAH) хемикалии, кои можат да помогнат да се објасни присуството на PAH во атмосферата на Титан со ниска температура и може да бидат значајни, во смисла на светската хипотеза на PAH, во производството на претходници на биохемикалиите поврзани со животот каков што го познаваме.<ref name="DG-20181008">{{Наведена мрежна страница|url=https://dailygalaxy.com/2018/10/a-prebiotic-earth-missing-link-found-on-saturns-moon-titan/|title="A Prebiotic Earth" – Missing Link Found on Saturn's Moon Titan|last=Staff|date=October 11, 2018|work=DailyGalaxy.com|accessdate=October 11, 2018|archive-date=2021-08-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814144308/https://dailygalaxy.com/2018/10/a-prebiotic-earth-missing-link-found-on-saturns-moon-titan/|url-status=dead}}</ref><ref name="NA-20181008">{{Наведено списание|last=Zhao, Long|displayauthors=etal|date=October 8, 2018|title=Low-temperature formation of polycyclic aromatic hydrocarbons in Titan's atmosphere|url=https://escholarship.org/content/qt1pj0q014/qt1pj0q014.pdf?t=q87uvg|journal=[[Nature Astronomy]]|volume=2|issue=12|pages=973–979|bibcode=2018NatAs...2..973Z|doi=10.1038/s41550-018-0585-y}}</ref> === Можни подземни живеалишта === Лабораториските симулации довеле до сугестија дека има доволно органски материјал на Титан за да започне хемиска еволуција аналогна на она што се смета дека започнало живот на Земјата. Аналогијата претпоставува присуство на течна вода за подолги периоди отколку што е моментално забележливо; неколку хипотези кажуваат дека течната вода од ударот може да се зачува под замрзнат изолационен слој.<ref>{{Наведено списание|last=Artemivia|first=N.|last2=Lunine|first2=Jonathan I.|date=2003|title=Cratering on Titan: impact melt, ejecta, and the fate of surface organics|journal=Icarus|volume=164|issue=2|pages=471–480|bibcode=2003Icar..164..471A|doi=10.1016/S0019-1035(03)00148-9}}</ref> Исто така, се претпоставува дека океаните со течен амонијак би можеле да постојат длабоко под површината.<ref name="Grasset2000">{{Наведено списание|last=Grasset|first=O.|last2=Sotin|first2=C.|last3=Deschamps|first3=F.|date=2000|title=On the internal structure and dynamic of Titan|url=https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_june-july-2000_48_7-8/page/617|journal=[[Planetary and Space Science]]|volume=48|issue=7–8|pages=617–636|bibcode=2000P&SS...48..617G|doi=10.1016/S0032-0633(00)00039-8}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFGrassetSotinDeschamps2000">Grasset, O.; Sotin, C.; Deschamps, F. (2000). </cite></ref><ref>{{Наведено списание|last=Lovett|first=Richard A.|date=March 20, 2008|title=Saturn Moon Titan May Have Underground Ocean|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2008/03/080320-titan-ocean_2.html|journal=National Geographic|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018035136/http://news.nationalgeographic.com/news/2008/03/080320-titan-ocean_2.html|archive-date=October 18, 2012}}</ref> Друг модел предлага раствор од амонијак-вода до 200 километри длабоко под водно-ледена кора со услови кои, иако екстремни според копнените стандарди, се такви што живот би можел да има.<ref name="Fortes2000">{{cite journal |last=Fortes |first=A. D. |date=2000 |title=Exobiological implications of a possible ammonia-water ocean inside Titan |journal=[[Icarus (journal)|Icarus]] |volume=146 |issue=2 |pages=444–452 |doi=10.1006/icar.2000.6400 |bibcode=2000Icar..146..444F }}</ref> Преносот на топлина помеѓу внатрешните и горните слоеви би бил критичен за одржување на секој подземен океански живот.<ref name="Grasset2000" /> Откривањето на микробниот живот на Титан ќе зависи од неговите биогени ефекти, со испитување на атмосферскиот метан и азот.<ref name="Fortes2000" /> === Метан и живот на површината === Се шпекулирало дека може да постои живот во езерата со течен [[метан]] на Титан, исто како што организмите на Земјата живеат во вода.<ref name="mckay">{{Наведено списание|last=McKay|first=C. P.|last2=Smith|first2=H. D.|date=2005|title=Possibilities for methanogenic life in liquid methane on the surface of Titan|url=https://zenodo.org/record/1259025|journal=Icarus|volume=178|issue=1|pages=274–276|bibcode=2005Icar..178..274M|doi=10.1016/j.icarus.2005.05.018}}</ref> Таквите организми би вдишувале H<sub>2</sub> наместо O<sub>2</sub>, го метаболизираат со [[ацетилен]]от наместо [[гликоза]]та и издишуваат метан наместо јаглерод диоксид.<ref name="mckay" /> Сепак, таквите хипотетички организми ќе треба да се метаболизираат на температура на длабоко замрзнување од −179.2&nbsp;°C (-290,6&nbsp;°F; 94,0 К).<ref name="A Mag Cooper"/> Сите форми на живот на Земјата (вклучувајќи ги и метаногените) користат течна вода како растворувач; се шпекулира дека животот на Титан наместо тоа би можел да користи течен јаглеводород, како што се метан или етан,<ref name="methanesolvent">{{Наведена книга|url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=11919&page=74|title=The Limits of Organic Life in Planetary Systems|date=2007|work=Committee on the Limits of Organic Life in Planetary Systems, Committee on the Origins and Evolution of Life, National Research Council|publisher=The National Academies Press|isbn=978-0-309-10484-5|page=74|doi=10.17226/11919}}</ref> иако водата е посилен растворувач од метанот.<ref name="methlife">{{cite web|title=What is Consuming Hydrogen and Acetylene on Titan? |publisher=NASA/JPL |date=2010 |access-date=June 6, 2010 |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2010-190 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629185640/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2010-190 |archive-date=June 29, 2011 }}</ref> Водата е исто така хемиски пореактивна и може да разбие големи органски молекули преку [[хидролиза]].<ref name="methanesolvent" /> Животниот облик чиј растворувач бил јаглеводород не би се соочил со ризик неговите биомолекули да бидат уништени на овој начин.<ref name="methanesolvent" /> Во 2005 година, [[Астробиологија|астробиологот]] Крис Мекеј тврдел дека ако метаноген живот навистина постоел на површината на Титан, тој веројатно би имал мерлив ефект врз односот на мешање во тропосферата на Титан: нивоата на водород и ацетилен би биле мерливо пониски од очекуваното. Претпоставувајќи метаболички стапки слични на оние на метаногените организми на Земјата, концентрацијата на молекуларниот водород би се намалила за фактор од 1000 на површината на Титан исклучиво поради хипотетички биолошки мијалник. Мекеј истакнал дека, ако животот навистина е присутен, ниските температури на Титан ќе резултираат со многу бавни метаболички процеси, кои може да се забрзаат со употреба на катализатори слични на ензимите. Тој, исто така, истакнал дека ниската растворливост на органските соединенија во метанот претставува позначаен предизвик за секоја можна форма на живот. Формите на [[активен транспорт]] и организмите со голем однос површина-волумен теоретски би можеле да ги намалат недостатоците што ги носи овој факт.<ref name="mckay" /> Во 2010 година, Дарел Стробел, од Универзитетот Џон Хопкинс, идентификувал поголемо изобилство на молекуларен водород во горните атмосферски слоеви на Титан во споредба со долните слоеви, тврдејќи за надолен проток со брзина од приближно 10<sup>28</sup> молекули во секунда и исчезнување на водородот во близина на површината на Титан; како што забележал Штробел, неговите наоди биле во согласност со ефектите што Мекеј ги предвидел доколку се присутни метаногени форми на живот.<ref name="mckay" /> Истата година, друга студија покажала ниски нивоа на ацетилен на површината на Титан, кои биле толкувани од страна на Мекеј како конзистентни со хипотезата за организми кои консумираат јаглеводороди.<ref name="methlife" /> Иако ја повторува биолошката хипотеза, тој предупредил дека други објаснувања за наодите за водород и ацетилен се поверојатни: можностите за сè уште неидентификувани физички или хемиски процеси (на пр. површински [[катализа]]тор што прифаќа јаглеводороди или водород) или недостатоци во сегашните модели на проток на материјали. Податоците за составот и транспортните модели треба да се поткрепат. И покрај тоа што изјавил дека небиолошкото каталитичко објаснување би било помалку зачудувачки од биолошкото, откритието на катализатор ефикасен на {{Convert|95|K|°C|-1}} сепак би било значајно.<ref name="life?" /> Како што забележува [[НАСА]] во својата статија за вести за наодите од јуни 2010 година: „''До денес, формите на живот базирани на метан се само хипотетички.'' ''Научниците сè уште никаде не ја откриле оваа форма на живот''.“<ref name="methlife" /> Како што се вели во соопштението на НАСА: „''некои научници веруваат дека овие хемиски потписи го зајакнуваат аргументот за примитивна, егзотична форма на живот или претходник на животот на површината на Титан''“.<ref name="methlife" /> Во февруари 2015 година, беше моделирана хипотетичка [[клеточна мембрана]] способна да функционира во течен [[метан]] при криогени температури (длабоко замрзнување). Составен од мали молекули кои содржат јаглерод, водород и азот, ќе ја има истата стабилност и флексибилност како клеточните мембрани на Земјата, кои се составени од [[фосфолипид]]и, соединенија на јаглерод, водород, кислород и [[фосфор]]. Оваа хипотетичка клеточна мембрана била наречена „азотозом“, комбинација од „азот“ и „[[липозом]]“.<ref name="azotosomemodel">{{Наведена мрежна страница|url=http://phys.org/news/2015-02-life-saturn-moon-titan.html|title=Life 'not as we know it' possible on Saturn's moon Titan|archive-url=https://web.archive.org/web/20150317002959/http://phys.org/news/2015-02-life-saturn-moon-titan.html|archive-date=March 17, 2015}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Stevenson|first=James|last2=Lunine|first2=Jonathan I.|last3=Clancy|first3=Paulette|date=February 27, 2015|title=Membrane alternatives in worlds without oxygen: Creation of an azotosome|journal=Science Advances|volume=1|issue=1|pages=e1400067|bibcode=2015SciA....1E0067S|doi=10.1126/sciadv.1400067|pmc=4644080|pmid=26601130}}</ref> === Пречки за живот === И покрај овие биолошки можности, постојат огромни пречки за живот на Титан, а секоја аналогија на Земјата е неточна. На огромно растојание од [[Сонце]]то, Титан е ладен, а на неговата атмосфера ѝ недостасува CO<sub>2</sub>. На површината на Титан, водата постои само во цврста форма. Поради овие тешкотии, научниците како Џонатан Лунин го гледале Титан помалку како веројатно живеалиште за живот отколку како експеримент за испитување на хипотези за условите што преовладувале пред појавата на животот на Земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.astrobio.net/news/article1130.html|title=Saturn's Moon Titan: Prebiotic Laboratory -- Interview with Jonathan Lunine|last=Bortman|first=Henry|date=August 11, 2004|work=Astrobiology Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20040828233135/http://www.astrobio.net/news/article1130.html|archive-date=August 28, 2004|accessdate=August 11, 2004}}</ref> Иако самиот живот можеби не постои, пребиотските услови на Титан и поврзаната органска хемија остануваат од голем интерес за разбирање на раната историја на копнената биосфера. Користењето на Титан како експеримент вклучува не само набљудување преку вселенски летала, туку и лабораториски експерименти и хемиско и фотохемиско моделирање на Земјата. === Хипотеза за панспермија === Се претпоставува дека големите удари на астероиди и комети на површината на земјата можеби предизвикале фрагменти од карпи оптоварени со микроби да избегаат од гравитацијата на Земјата, што укажува на можноста за панспермија. Пресметките покажуваат дека тие ќе наидат на многу тела во Сончевиот Систем, вклучувајќи го и Титан.<ref>{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4819370.stm|title=Earth could seed Titan with life|date=March 18, 2006|work=BBC News|access-date=March 10, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20121031002211/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4819370.stm|archive-date=October 31, 2012}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Gladman|first=Brett|last2=Dones|first2=Luke|last3=Levinson|first3=Harold F.|last4=Burns|first4=Joseph A.|date=2005|title=Impact Seeding and Reseeding in the Inner Solar System|journal=Astrobiology|volume=5|issue=4|pages=483–496|bibcode=2005AsBio...5..483G|doi=10.1089/ast.2005.5.483|pmid=16078867}}</ref> Од друга страна, Џонатан Лунин тврди дека сите живи суштества во криогените јаглеводородни езера на Титан би требало да бидат хемиски толку различни од животот на Земјата што не би било можно едното да биде предок на другото.<ref>{{Наведено списание|last=Lunine|first=Jonathan I.|date=2008|title=Saturn's Titan: A Strict Test for Life's Cosmic Ubiquity|url=http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/CCLunine1530402.pdf|journal=Proceedings of the American Philosophical Society|volume=153|issue=4|page=403|arxiv=0908.0762|bibcode=2009arXiv0908.0762L|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512013831/http://www.amphilsoc.org/sites/default/files/CCLunine1530402.pdf|archive-date=May 12, 2013}}</ref> === Идни услови === Условите на Титан би можеле да станат многу попогодни за живеење во далечна иднина. За пет милијарди години од сега, кога Сонцето ќе стане [[црвен џин]], температурата на неговата површина би можела да се зголеми доволно за Титан да поддржи течна вода на својата површина, што ќе го направи погодно за живеење.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://blog.nasm.si.edu/2012/03/07/climate-change-in-the-solar-system/|title=Climate Change in the Solar System|last=The National Air and Space Museum|date=2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311101403/http://blog.nasm.si.edu/2012/03/07/climate-change-in-the-solar-system/|archive-date=March 11, 2012|accessdate=January 14, 2012}}</ref> Како што ултравиолетовото производство на Сонцето се намалува, маглата во горната атмосфера на Титан ќе се исцрпи, намалувајќи го ефектот против стаклена градина на површината и овозможувајќи стаклена градина создадена од атмосферскиот метан да игра многу поголема улога. Овие услови заедно би можеле да создадат средина погодна за живеење и би можеле да опстојат неколку стотици милиони години. Се претпоставува дека ова било доволно време за да се појави едноставен живот на Земјата, иако присуството на амонијак на Титан би предизвикало хемиските реакции да се одвиваат побавно.<ref>{{Наведено списание|last=Lorenz|first=Ralph D.|last2=Lunine|first2=Jonathan I.|last3=McKay|first3=Christopher P.|date=1997|title=Titan under a red giant sun: A new kind of "habitable" moon|url=http://www.lpl.arizona.edu/~rlorenz/redgiant.pdf|journal=NASA Ames Research Center, Lunar and Planetary Laboratory, Department of Planetary Sciences, University of Arizona|volume=24|issue=22|pages=2905–8|bibcode=1997GeoRL..24.2905L|citeseerx=10.1.1.683.8827|doi=10.1029/97gl52843|pmid=11542268|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724173621/http://www.lpl.arizona.edu/~rlorenz/redgiant.pdf|archive-date=July 24, 2011|access-date=March 21, 2008}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Библиографија == * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=j3O47dxrDAQC|title=Titan: Exploring an Earthlike World|last=Coustenis|first=Athéna|last2=Taylor|first2=F. W.|date=2008|publisher=World Scientific|isbn=978-981-270-501-3}} == Дополнително читање == * {{Наведена книга|title=Lifting Titan's Veil: Exploring the Giant Moon of Saturn|url=https://archive.org/details/liftingtitansvei0000lore|last=Lorenz|first=Ralph|last2=Mitton|first2=Jacqueline|date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-79348-3|author-link2=Jacqueline Mitton}}<bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLorenzMitton2002">[[Специјални: Извори на книги/978-0-521-79348-3|978-0-521-79348-3]]</cite></bdi> * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/titanunveiledsat00lore|title=Titan Unveiled|last=Lorenz|first=Ralph|last2=Mitton|first2=Jacqueline|date=2008|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0691146331|url-access=registration}}<bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLorenzMitton2008">[[Специјални: Извори на книги/978-0691146331|978-0691146331]]</cite></bdi> * {{Наведена книга|title=NASA/ESA/ASI Cassini-Huygens: 1997 onwards (Cassini orbiter, Huygens probe and future exploration concepts) (Owners' Workshop Manual)|last=Lorenz|first=Ralph|publisher=Haynes Manuals, UK|year=2017|isbn=978-1785211119}}<bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLorenz2017">[[Специјални: Извори на книги/978-1785211119|978-1785211119]]</cite></bdi> * Џонатан О'Калаган: [https://media.nature.com/original/magazine-assets/d41586-019-03539-8/d41586-019-03539-8.pdf ''Карта на најголемата месечина на Сатурн.''] Природа, том 575, 426–427, 2019 година. == Надворешни врски == * {{Commons category-inline}} * [https://web.archive.org/web/20060428051758/http://saturn.jpl.nasa.gov/ ''Cassini–Huygens'' Mission To Saturn and Titan]. Multimedia Feature [https://web.archive.org/web/20070429204420/http://saturn.jpl.nasa.gov/news/features/feature20070129.cfm Titan Virtual Tour] * [http://www.esa.int/SPECIALS/Cassini-Huygens/SEMKVQOFGLE_0.html Video of ''Huygens’'' descent] from the ESA * [http://ciclops.org/search.php?x=19&y=3&search=Titan Cassini Imaging Central Laboratory for Operations (CICLOPS) site Titan image search] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160110110816/http://ciclops.org/search.php?x=19&y=3&search=Titan |date=2016-01-10 }} * The Planetary Society (2005). [https://web.archive.org/web/20110605100801/http://www.planetary.org/explore/topics/saturn/titan.html TPS: Saturn's moon Titan]. Retrieved March 28, 2005. * [http://esamultimedia.esa.int/images/huygens_alien_winds_descent.mp3 The Alien Noise]. This recording is a laboratory reconstruction of the sounds heard by ''Huygens''{{'}} microphones. * [http://www.astronomycast.com/astronomy/planets/our-solar-system/ep-201-titan/ AstronomyCast: Titan] Fraser Cain and Pamela Gay, 2010. * [http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/TITAN/target Titan nomenclature] and [http://planetarynames.wr.usgs.gov/images/Titan_comp.pdf Titan map with feature names] from the [http://planetarynames.wr.usgs.gov/ USGS planetary nomenclature page] * [https://www.google.com/maps/space/titan/@39.2264184,-165.5899535,12980453m/data=!3m1!1e3 Google Titan 3D], interactive map of the moon * [https://www.flickr.com/photos/kevinmgill/sets/72157674247824052 Image album] by Kevin M. Gill {{Сатурнови месечини}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Астрономски тела откриени во 1655 година]] [[Категорија:Титан (месечина)]] [[Категорија:Статии кои во себе содржат записи за изговор]] [[Категорија:Статии со микроформати hAudio]] j6ob0ftdh7d7rr7pd9rrlj5lctkzfdy Врело (пештери) 0 155580 5649548 5647374 2026-10-24T22:44:11Z ~2026-56911-04 138032 /* */ печатна грешка 5649548 wikitext text/x-wiki :''За други значења на поимот, погл. [[Врело (појаснување)]]'' {{Infobox cave | name = Врело | photo = Влез на пештерата Врело 01.jpg | caption = Влезот на пештерата Врело над водите на [[Матка (езеро)|езерото Матка]] во кањонот на [[Треска]] | location = [[Матка (кањон)]], [[Скопско]] | depth = 338 м (досега истражено, експедиција 2026) | length = | elevation =600 м | survey = | survey electronic format = | discovery = | geology = | number of entrances = | list of entrances = | difficulty = | hazards = | access = | translation = | language = | pronunciation = }} '''Врело''' — две [[Пештери во Македонија|пештери]] (подводна и надводна) во близина на [[Скопје]]. Со длабочина од 338 метри, постигната во октомври 2026 година,<ref name="република-мк">{{наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/vesti/skopje/svetski-rekord-na-matka-vrelo-e-najdlaboko-istrazhenata-podvodna-peshtera-so-338-metri/|title=Светски рекорд на Матка: Врело е најдлабоко истражената подводна пештера со 338 метри|date=17 октомври 2026|work=Република|language=македонски|accessdate=19 октомври 2026}}</ref> Врело е најдлабока подводна пештера во светот истражена од нуркачи, пред Фонт Естрамар во [[Франција]] (312 метри), Елефанте Бјанко во [[Италија]] (292 метри) и Босмансгат во [[Јужна Африка]] (282 метри).<ref name="фонт">{{наведена мрежна страница|url=https://plongez.fr/xavier-meniscus-un-record-mondial-de-plongee-souterraine-a-font-estramar/|title=Xavier Méniscus : Un Record Mondial de Plongée Souterraine à Font Estramar|work=Plongez.fr|language=француски|accessdate=19 октомври 2026}}</ref><ref name="индепт">{{наведена мрежна страница|url=https://indepthmag.com/bart-pitala-deep-cave-exploration/|title=Beyond the Number: Cave Exploration Below 200 m/660 ft|date=23 јуни 2026|work=InDepth|language=англиски|accessdate=19 октомври 2026}}</ref><ref name="босмансгат">{{наведена мрежна страница|url=https://www.deepspot.com/en/world-records-in-diving/|title=World Record for the Deepest Human Dive - The Deepest Dives|work=Deepspot|language=англиски|accessdate=19 октомври 2026}}</ref> Поголема измерена длабочина имаат само Хранице во [[Чешка]] (404 метри во 2016 и 450 метри во 2022 година) и Поцо дел Меро во Италија (392 метри), но тие длабочини се добиени со роботи, а не со нуркачи.<ref name="хранице-2016">{{наведена мрежна страница|url=https://csmonitor.com/Science/2016/1001/Czech-Republic-home-to-world-s-deepest-known-underwater-cave|title=Czech Republic home to world's deepest known underwater cave|date=1 октомври 2016|work=The Christian Science Monitor|language=англиски|accessdate=19 октомври 2026}}</ref><ref name="хранице-2022">{{наведена мрежна страница|url=https://techxplore.com/news/2022-12-robot-world-deepest-cave-pit.amp|title=Robot helps researchers achieve a new record at the world's deepest cave pit|date=декември 2022|work=TechXplore|language=англиски|accessdate=19 октомври 2026}}</ref> Длабочината на Врело не е целосно откриена. == Општи одлики == [[Податотека:Vrelo Cave lake (8172300500).jpg|мини|лево|250п|Езерце во Врело]] Подводната пештера Врело е сместена во кањонот [[Матка (кањон)|Матка]] од десната страна на реката [[Треска]] во близина на Скопје. Пештерата е систем од две пештери една над (наречена Врело) и една под водата (наречена Подврело) и езеро. На таванот е вистински „дожд“ од [[сталактит]]и, а не помалку зачудуваат неколкуте столбови. Посебно воодушевуваат „столбовите близнаци“, кои се високи околу 6 метри и се со бела кристална боја.<ref>[http://beautifullmacedonia.blogspot.com/2008/12/blog-post.html Убава Македонија:Пештери Врело]</ref> Во длабочината на пештерата се наоѓаат две езера, Мало и Големо Езеро со своја т.н. ''руска плажа''. Плажата го добила името така што меѓу првите во неа се бањале руски пилоти вработени во македонското воздухопловство. Малото езеро има форма на осумка. Во најширокиот дел има димензија од 8 м, а должината и длабочината му се 15 м, додека Големото езеро има должина од 35 м, широчина од 15 м, а длабочина од 15-18 м. Присуството на сталактитите во [[вода]]та упатува на заклучок дека некогаш во пештерата немало вода. Оваа констатација ја потврдува еден [[спелеолог]] и информира дека езерата се создадени по изградбата на акумулацијата Матка во [[1936]] година.<ref name="Пештера Врело">{{Наведена мрежна страница |url=http://canyonmatka.com/public/index.php?option=com_content&task=view&id=20&Itemid=9 |title=Пештера Врело |accessdate=2009-08-11 |archive-date=2010-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324155450/http://canyonmatka.com/public/index.php?option=com_content&task=view&id=20&Itemid=9 |url-status=dead }}</ref> Во пештерата има итн. „концертна сала“, од чија лева страна се таканаречените „пишани камења“. Станува збор за систем од знаци, можеби и за писмо, за чие дешифрирање и толкување треба стручна помош.<ref name="Пештера Врело"/> До пештерата Врело се стигнува со организиран превоз со чамец кој трае околу 20 минути. Чамецот застанува на специјално направена платформа, а потоа се пешачи до влезот на пештерата. Веднаш на влезот се наоѓа „концертната сала“, а од левата страна се споменатите пишани камења. Централниот простор го зазема сталактитот „шишарка“ (висок два метра), според кој е наречена втората сала (Сала на шишарката), додека понатаму е третата сала (Сала на езерата). Во пештерата може да се сретнат [[лилјаци]].<ref>"Пештерата Врело во Кањонот Матка", ''Економија и бизнис'', година 16, број 178, април 2013, стр. 86-87.</ref> ==Истражувања на длабочината== [[Податотека:Vrelo Cave stairs (8172273133).jpg|Скалила на пештерата|мини|десно|250п|Скалила во внатрешноста на пештерата]] Во [[2008]] година, пештерата била на 71. место во длабочина со 100 метри,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.gue.com/node/810 |title=The deepest underwater caves in the world - Global Underwater Explorers |accessdate=2010-03-31 |archive-date=2011-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017103815/http://gue.com/node/810 |url-status=dead }}</ref> но со новите истражувања, изведени во [[2009]] година, пештерата имала длабочина од 192 метри и се наоѓала на 14. место, според длабочината на подводни пештери.<ref>[http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/features/2009/08/17/feature-02 Into the depths of Vrelo Cave]</ref> Во [[2010]] година, [[италија]]нскиот нуркач [[Лујџи Казати]] се спуштил до 212 метри, со што бил поставен нов рекорд на длабочина на пештерата. Сепак, во [[2016]] година, [[Полска|полскиот нуркач]] [[Кшиштоф Старнавски]] се нурнал до длабочина од 230 метри,<ref name="телеграф">{{наведена мрежна страница|url=http://www.telegraf.mk/aktuelno/makedonija/ns-newsarticle-ekskluzivni-snimki-kao-izgleda-pesterata-kaj-matka-na-230-metri-dlabocina-videofoto.nspx|title=ЕКСКЛУЗИВНИ СНИМКИ: Како изгледа подводната пештера кај Матка на 230 метри длабочина (ВИДЕО/ФОТО)|date=3 септември 2016|work=Телеграф|language=македонски|accessdate=3 септември 2016|location=Скопје|archive-date=2016-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20161108121737/http://www.telegraf.mk/aktuelno/makedonija/ns-newsarticle-ekskluzivni-snimki-kao-izgleda-pesterata-kaj-matka-na-230-metri-dlabocina-videofoto.nspx|url-status=dead}}</ref> но изјавил дека „пештерата понатаму се гледа дека отвора подлабоко, но тоа го оставаме за следната експедиција“, со што и понатаму останува непозната вистинската длабочината на пештерата.<ref name="новамакедонија">{{наведена мрежна страница|url=http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetail?title=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%B0%D1%87-%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D1%82-%D0%B2%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%92%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%BE&id=87730528-0b15-48cb-883b-cf8ca8408aa0|title=Полски нуркач го собори рекордот во подводната пештера Врело|date=2 септември 2016|work=[[Нова Македонија]]|publisher=РепроПринт|language=македонски|accessdate=3 септември 2016|location=Скопје|archive-date=2017-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929002907/http://www.novamakedonija.com.mk/NewsDetail?title=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%BA%D0%B0%D1%87-%D0%B3%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%BE%D1%82-%D0%B2%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0-%D0%92%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%BE&id=87730528-0b15-48cb-883b-cf8ca8408aa0|url-status=dead}}</ref> Во 2017 година, повторно [[Полска|полскиот нуркач]] [[Кшиштоф Старнавски]] се нурнал до длабочина од 240 метри со откривање на нови простории во пештерата Врело.<ref name="showcaves">{{наведена мрежна страница|url=https://www.showcaves.com/english/mk/showcaves/Vrelo.html|title=Show Caves of Macedonia: Peštera Vrelo|work=Showcaves.com|language=англиски|accessdate=19 октомври 2026}}</ref> Во 2025 година полскиот нуркач Бартломиеј Питала ја продлабочи пештерата од 240 на 287 метри.<ref name="индепт"/> ===Експедиција „Врело 2026“=== Од 10 до 17 октомври 2026 година Спелеонуркачкиот клуб „Врело“ организирал меѓународна експедиција „Врело 2026“, во која учествувале 15 нуркачи од [[Македонија]], [[Полска]] и [[Италија]]. Тимот го истражил подводниот дел до длабочина од 338 метри, односно за 51 метар подлабоко од претходно истражените 287 метри.<ref name="република-мк"/> Рекордното нуркање го извел полскиот спелеонуркач Бартломиеј Питала и траел девет часа, а за негово безбедно излегување биле распоредени дванаесет безбедносни нуркачи на различни длабочини.<ref name="република-ен">{{наведена мрежна страница|url=https://english.republika.mk/culture/world-record-set-at-the-underwater-vrelo-cave-in-matka/|title=World record set at the underwater Vrelo cave in Matka|date=17 октомври 2026|work=Republika English|language=англиски|accessdate=19 октомври 2026}}</ref> Експедицијата открила и два досега непознати канали. Вториот е на длабочина од 170 метри, долг е 30 метри и на 185 метри се спојува со главниот канал.<ref name="локално">{{наведена мрежна страница|url=https://lokalno.mk/peshterata-vrelo-na-matka-e-najdlaboko-istrazhena-so-338-metri-postignat-svetski-rekord/|title=Пештерата Врело на Матка е најдлабоко истражена со 338 метри, постигнат светски рекорд|date=17 октомври 2026|work=Локално.мк|language=македонски|accessdate=19 октомври 2026}}</ref> Вкупно била истражена околу 150 метри нова пештера.<ref name="република-мк"/> Клубот соопштил дека биле поставени светски рекорди во три категории: најдлабоко истражена пештера од човек, најдлабоко нуркање во пештера и најдлабоко длабинско нуркање на отворени води.<ref name="република-мк"/> Со достигнатите 338 метри Врело ги надминала претходните најдлабоки нуркања во пештери: Фонт Естрамар (312 метри, Ксавие Менискис, јануари 2024), Елефанте Бјанко (292 метри, Бартломиеј Питала, 2026) и Босмансгат (282 метри, Нуно Гомес, 1996).<ref name="фонт"/><ref name="индепт"/><ref name="босмансгат"/> На 18 октомври 2026 година претседателката [[Гордана Силјановска-Давкова]] ги примила членовите на експедицијата.<ref name="претседателка">{{наведена мрежна страница|url=https://english.republika.mk/culture/president-siljanovska-meets-with-record-setting-underwater-cave-explorers/|title=President Siljanovska meets with record setting underwater cave explorers|date=18 октомври 2026|work=Republika English|language=англиски|accessdate=19 октомври 2026}}</ref> Пештерата Врело сè уште не е целосно истражена и не е откриена вистинската длабочина. ==Потекло на името== Името на пештерата Врело, доаѓа од зборот [[Врело (извор)|врело]] што означува силен извор на вода во варовнички (карстни) предели, каде што се среќаваат и пештери каков што е и [[Матка (кањон)|кањонот Матка]]. Веднаш до самата пештера Врело постои отвор над самото нив на водата на [[Матка (езеро)|езерото Матка]] низ кој на неколку секунди постојано излегува (клокоти) млаз од вода од извор-врело во внатрешноста на пештерата, кој прави мали кружни бранови над површината на водата. Постоењето на езерца во внатрешноста на пештерата исто така се показател на присуство на силен карстен извор Врело - според кој пештерата го добила името. ==Занимливости== Пештерите Врело, заедно со [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]] беа кандидати за избор за [[нови 7 светски чуда на природата]]. ==Галерија== <center> <gallery mode=packed heights=120px> File:Skopje - Vrelo Cave 02.jpg|Езерце во внатрешноста на пештерата Врело File:Vrelo Cave lake (8172301382).jpg|Езерце во внатрешноста на пештерата Врело Податотека:Macedonia (6134562372).jpg|Карпести образби на пешетрски ѕид Податотека:Врело11.jpg|мини|Мотив во внатрешноста на Врело Податотека:Врело22.jpg|мини|Мотив во внатрешноста на Врело Податотека:Врело3.jpg|мини|Мотив во внатрешноста на Врело File:Vrelo Cave (8172299912).jpg|Карпести образби на пешетрски ѕид File:Врело (Матка) 04.jpg|Главниот отвор и влезот на пештерата File:Врело (Матка) 02.jpg|Влезот на пештерата Врело над водите на [[Матка (езеро)|езерото Матка]] во кањонот на [[Треска]] File:Врело (Матка) 03.jpg|Отворот на пештерата од кој излегува вода во езерото File:Matka Canyon Vrelo Cave 2.jpg|Скалила во внатрешноста на пештерата File:Macedonia (5893330056).jpg|Карпести образби на пешетрски ѕид File:Stalagmite in Vrelo Cave (8172275941).jpg|Сталагмит во пештерата Врело File:Vrelo Cave - cheesecake roof (8172271597).jpg|Пештерска таваница во внатрешноста File:Пештера Врело на Матка 04.jpg|Влезот на пештерата Врело од внатрешната страна File:Пештера Врело на Матка 03.jpg|Отворот на пештерата Врело File:Пештера Врело на Матка 02.jpg|Отворот на пештерата Врело File:Пештера Врело на Матка 01.jpg|Отворот на пештерата Врело File:Влез на пештерата Врело 02.jpg|Влезот на пештерата Врело </gallery> </center> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Матка (кањон)|Матка]] * [[Треска]] * [[Пештери во Македонија]] == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Vrelo Cave (Macedonia)|Врело}} * [http://www.exploringmacedonia.com/cave-vrelo.nspx Информации за пештерата] на ''ExploreMacedonia'' * [http://canyonmatka.com/public/index.php Официјално мрежно место на кањонот Матка] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130107071357/http://canyonmatka.com/public/index.php |date=2013-01-07 }} {{Coord|41|56|2|N|21|17|45|E|type:landmark_region:MK|display=title|name=Врело}} [[Категорија:Пештери во Македонија]] fxozn1ncubabsuat8nocs7ehgpyb05e Детска Евровизија 0 194131 5649594 5642105 2026-10-25T05:04:26Z Brobbz 79427 5649594 wikitext text/x-wiki {{Програма | име = Детски избор за песна на Евровизија | боја1 = #FFFFFF | боја2 = #007FFF | лого = | pixels = 150 | земја = [[Податотека:Flag of Europe.svg|20px]] [[Европа]] | Прва година на ТВ = 2003-денес | жанр = [[Музика]] | изданија = 24 | времетраење = 2 часа и 30 минути | творец = Бјерн Ерихсен | продукција = [[Европски радиодифузен сојуз|ЕБУ]] | презентер = [[Список на презентери на Детскиот избор за песна на Евровизија|Види ја листата]] | режисер = различни | оригинален пренос = од земјата домаќин }} '''Детски избор за песна на Евровизија''' или скратено '''Детска Евровизија''' — музичко натпреварување наменето за деца. Се одржува од [[2003]] година, а натпреварувачите мора да бидат на возраст од 9 до 14 години. Основана е со цел да им се даде можност на младите пејачи пред нивните евентуални настапи на [[Евровизија]]. Натпреварувањето е организирано од страна на [[Европски радиодифузен сојуз|ЕБУ]]. ==Потекло и историја== Потеклото на натпреварувањето датира од 2000 година, кога [[ДР|Данското радио]] одржало натпревар за избор на песна за данските деца таа година и следната година.<ref name="IMDBMGP2000">{{Наведена мрежна страница|publisher=IMDb|date=1 May 2000 |url= http://www.imdb.com/title/tt0388806/ |title= IMDB: Børne1'erens melodi grand prix 2000 |accessdate=3 May 2008}}</ref><ref name="IMDBMGP2001">{{Наведена мрежна страница|publisher=IMDb|date=1 May 2001 |url= http://www.imdb.com/title/tt0330108/ |title= IMDB: de unges melodi grand prix 2001 |accessdate=3 May 2008}}</ref> Идејата била продолжена на [[Скандинавија|Скандинавскиот]] фестивал во 2002 година, познат под името [[МГП Нордик]], каде учествувале натпреварувачи од [[Данска]], [[Норвешка]] и [[Шведска]].<ref name="IMDBMGP2002">{{Наведена мрежна страница|publisher=IMDb|date=1 December 2002 |url= http://www.imdb.com/title/tt0893597/ |title= IMDB: MGP Nordic 2002 |accessdate=3 May 2008}}</ref><ref name="esconnet1">{{Наведена мрежна страница|publisher=''esconnet.dk''|date=27 April 2002|url=http://www.esconnet.dk/joomla/index.php?option=com_content&task=category&sectionid=30&id=440&Itemid=429|title=MGP Nordic 2002|language=da|accessdate=3 May 2008|archive-date=2007-10-25|archive-url=https://archive.today/20071025152934/http://www.esconnet.dk/joomla/index.php?option=com_content&task=category&sectionid=30&id=440&Itemid=429|url-status=dead}}</ref> Тоа го инспирирало [[Европски радиодифузен сојуз|ЕБУ]] да ја земе идејата за Евровизија која вклучува деца и отвориле конкурс за сите радиодифузерски членки на ЕБУ што го прави пан-европски настан. Работниот наслов на програмата бил "Евровизија за децата" (Eurovision Song Contest for Children).<ref name="press2003">{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|date=22 November 2002|url=http://www.ebu.ch/en/union/news/archives/2002/press_song_contest_kids.php|title=First EBU press release on JESC 2003|accessdate=3 May 2008|archive-date=2006-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905112912/http://www.ebu.ch/en/union/news/archives/2002/press_song_contest_kids.php|url-status=dead}}</ref> Веднаш потоа, Данска побарала да биде домаќин на првото издание поради нивното искуство на организирање свои натпревари и МГП Нордик. По успешното организирање на првиот натпревар, вториот се соочуваал со неколку проблеми со локацијата. Настанот првично требало да биде организиран од страна на [[Велика Британија|британскиот]] радиодифузер [[ITV (ТВ канал)|ITV]] во [[Манчестер]].<ref name="manhost">{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|date=16 November 2003|url=http://www.ebu.ch/en/union/news/archives/2003/tcm_6-7909.php|title=Confirmation of Manchester as original host|accessdate=2 July 2008|archive-date=2011-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20110515091221/http://www.ebu.ch/en/union/news/archives/2003/tcm_6-7909.php|url-status=dead}}</ref> Меѓутоа подоцна поради финансиски причини, британците се повлекле од организацијата на настанот.<ref name="manpullout">{{Наведена мрежна страница|publisher=''ESC Today''|date=13 May 2004 |url= http://www.esctoday.com/news/read/2733?PHPSESSID=4920b153ed2831e625f167057b628e3d |title= 'Junior contest not to take place in Manchester' |accessdate=3 May 2008}}</ref> Се верува дека за донесената одлука важен бил уште еден фактор, падот на рејтингот на публика. Подоцна, ЕБУ им понудиле на хрватскиот радиодифузер [[Хрватска радиотелевизија|ХРТ]], кој победил на натпреварот во 2003, да биде организатор на настанот во [[Загреб]];<ref name="crohost">{{Наведена мрежна страница|publisher=''ESC Today''|date=1 June 2004 |url= http://www.esctoday.com/news/read/2838 |title= 'Junior 2004 in Croatia' |accessdate=3 May 2008}}</ref> и покрај тоа што подоцна се покажа дека ХРТ "заборавиле" да резервираат место во кое натпревар би се одржал.<ref name="norhost">{{Наведена мрежна страница|publisher=''ESC Today''|date=17 June 2004 |url= http://www.esctoday.com/news/read/2873 |title= 'Junior contest moves to Norway' |accessdate=3 May 2008}}</ref> Конечно, на пет месеци пред почетокот на настанот, [[Норвешка|норвешкиот]] радиодифузер [[НРК]] поднесол барање да биде домаќин на натпреварувањето во [[Лилехамер]].<ref name="norhost"/> == Досегашни учесници == {{Главна|Список на учесници на Детскиот избор за песна на Евровизија}} [[File:Junior Eurovision Participants.svg|thumb|upright=1.6|Le partecipazioni dal 2003 a oggi:<p style="margin:0px;font-size:100%;text-align:left">{{Легенда|#22b14c|Учествувале барем еднаш}}</p> {{Легенда|#ffc20e|Никогаш не учествувале, иако имале можност тоа да го направат}}{{Легенда|#00ff00|Држави кој учествувале во склоп на некоја друга држава, но не и како суверинитет}} {{Легенда|#d40000|Држави кој се пријавиле, а подоцна се откажале}} ]] {| class=wikitable |- !Година !Држави дебитанти |- |[[Детски избор за песна на Евровизија 2003|2003]] |{{знамеикона|BLR}} '''[[Белорусија]]''' {{знамеикона|BEL}} '''[[Белгија]]''' {{знамеикона|CRO}} '''[[Хрватска]]''' {{знамеикона|CYP}} '''[[Кипар]]''' {{знамеикона|DEN}} '''[[Данска]]''' {{знамеикона|GRE}} '''[[Грција]]'''<br />{{знамеикона|LAT}} '''[[Латвија]]''' {{знамеикона|MKD}} '''[[Република Македонија|Македонија]]''' {{знамеикона|MLT}} '''[[Малта]]''' {{знамеикона|NOR}} '''[[Норвешка]] '''<br />{{знамеикона|NLD}} '''[[Холандија]]''' {{знамеикона|POL}} '''[[Полска]]''' {{знамеикона|GBR}} '''[[Велика Британија]]''' {{знамеикона|ROU}} '''[[Романија]]'''<br />{{знамеикона|ESP}} '''[[Шпанија]]''' {{знамеикона|SWE}} '''[[Шведска]]''' |- |[[Детски избор за песна на Евровизија 2004|2004]] |{{знамеикона|FRA}} '''[[Франција]]''' {{знамеикона|SUI}} '''[[Швајцарија]]''' |- |[[Детски избор за песна на Евровизија 2005|2005]] |{{знамеикона|RUS}} '''[[Русија]]''' {{знамеикона|SCG}} '''[[Србија и Црна Гора]]''' |- |[[Детски избор за песна на Евровизија 2006|2006]] |{{знамеикона|PRT}} '''[[Португалија]]''' {{знамеикона|SRB}} '''[[Србија]]''' {{знамеикона|UKR}} '''[[Украина]]''' |- |[[Детски избор за песна на Евровизија 2007|2007]] |{{знамеикона|ARM}} '''[[Ерменија]]''' {{знамеикона|BGR}} '''[[Бугарија]]''' {{знамеикона|GEO}} '''[[Грузија]]''' {{знамеикона|LTU}} '''[[Литванија]]''' |- |[[Детски избор за песна на Евровизија 2010|2010]] |{{знамеикона|MDA}} '''[[Молдавија]]''' |- |[[Детски избор за песна на Евровизија 2012|2012]] |{{знамеикона|ALB}} '''[[Албанија]]''' {{знамеикона|AZE}} '''[[Азербејџан]]''' {{знамеикона|ISR}} '''[[Израел]]''' |- |[[Детски избор за песна на Евровизија 2013|2013]] |{{знамеикона|SMR}} '''[[Сан Марино]]''' |- |[[Детски избор за песна на Евровизија 2014|2014]] |{{знамеикона|ITA}} '''[[Италија]]''' {{знамеикона|MNE}} '''[[Црна Гора]]''' {{знамеикона|SVN}} '''[[Словенија]]''' |- |[[Детски избор за песна на Евровизија 2015|2015]] |{{знамеикона|AUS}} '''[[Австралија]]''' {{знамеикона|IRL}} '''[[Ирска]]''' |- |[[Детска Евровизија 2020|2020]] |{{знамеикона|GER}} '''[[Германија]]''' |- |[[Детска Евровизија 2023|2023]] |{{знамеикона|EST}} '''[[Естонија]]''' |} == Досегашни победници == {{среди}} {| class=wikitable style="font-size: 100%" |- ! Година ! Дата ! Град домаќин ! Учесници ! Победник ! Песна ! Изведувач ! Бодови ! Втор |- ! {{JESCYr|2003}} | 15 ноември | {{знамеикона|DEN}} [[Копенхаген]]<ref name="results03">{{Наведена мрежна страница|publisher=''Oikotimes''|date=|url=http://www2.oikotimes.com/v2/index.php?file=jhistory&id=2|title=Results of the 2003 contest|accessdate=10 June 2009|archive-date=2008-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20081123130108/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=jhistory&id=2|url-status=dead}}</ref> | 16 | {{JESC|Хрватска}} | "[[Ti si moja prva ljubav]]" | [[Дино Јелушиќ]] | 134 | {{JESC|Шпанија}} |- ! {{JESCYr|2004}} | 20 ноември | {{знамеикона|NOR}} [[Лилехамер]]<ref name="results04">{{Наведена мрежна страница|publisher=''Oikotimes''|date=|url=http://www2.oikotimes.com/v2/index.php?file=jhistory&id=3|title=Results of the 2004 contest|accessdate=10 June 2009|archive-date=2008-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20081123125923/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=jhistory&id=3|url-status=dead}}</ref> | 18 | {{JESC|Шпанија}} | "[[Antes muerta que sencilla]]" | [[Марија Исабел]] | 171 | {{JESC|Велика Британија}} |- ! {{JESCYr|2005}} | 26 ноември | {{знамеикона|BEL}} [[Хаселт]]<ref name="results05">{{Наведена мрежна страница|publisher=''Oikotimes''|date=29 November 2005|url=http://www2.oikotimes.com/v2/index.php?file=jhistory&id=4|title=Results of the 2005 contest|accessdate=10 June 2009|archive-date=2008-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20081123125903/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=jhistory&id=4|url-status=dead}}</ref> | 16 | {{JESC|Белорусија}} | "[[My vmeste]]" (Мы вместе) | [[Ксенија Ситник]] | 149 | {{JESC|Шпанија}} |- ! {{JESCYr|2006}} | 2 декември | {{знамеикона|ROU}} [[Букурешт]]<ref name="results06">{{Наведена мрежна страница|publisher=''Oikotimes''|date=|url=http://www2.oikotimes.com/v2/index.php?file=jhistory&id=1|title=Results of the 2006 contest|accessdate=10 June 2009|archive-date=2008-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20081123130235/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=jhistory&id=1|url-status=dead}}</ref> | 15 | {{JESC|Русија}} | "[[Vesenniy Jazz]]" (Весенний джаз) | [[Сестри Толмачеви]] | 154 | {{JESC|Белорусија}} |- ! {{JESCYr|2007}} | 8 декември | {{знамеикона|NED}} [[Ротердам]]<ref name="results07">{{Наведена мрежна страница|publisher=''Oikotimes''|date=|url=http://www2.oikotimes.com/v2/index.php?file=jhistory&id=5|title=Results of the 2007 contest|accessdate=10 June 2009|archive-date=2008-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20081123125843/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=jhistory&id=5|url-status=dead}}</ref> | 17 | {{JESC|Белорусија}} | "[[S druz'yami]]" (С друзьями) | [[Алексеј Жигалкович]] | 137 | {{JESC|Ерменија}} |- ! {{JESCYr|2008|j=Junior}} | 22 ноември | {{знамеикона|CYP}} [[Лимасол]]<ref name="08list">{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|date= |url= http://www.junioreurovision.tv/pagBlueontest-details?event=1474 |title= 'Junior Eurovision Song Contest 2008'|accessdate=10 June 2009}}</ref> | 15 | {{JESC|Грузија}} | "[[Bzz..]]" | [[Bzikebi]] | 154 | {{JESC|Украина}} |- ! {{JESCYr|2009}} | 21 ноември | {{знамеикона|UKR}} [[Киев]]<ref name="09countries">{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|date=8 June 2009|url=http://www.junioreurovision.tv/page/blog?id=3053&_t=Exclusive%3A+14+countries+to+be+represented+at+Junior+2009%21|title='Exclusive: 13 countries to be represented at Junior 2009!'|accessdate=10 June 2009|archive-date=2012-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306020201/http://www.junioreurovision.tv/page/blog?id=3053&_t=Exclusive%3A+14+countries+to+be+represented+at+Junior+2009%21|url-status=dead}}</ref> | 13 | {{JESC|Холандија}} | "[[Click Clack]]" | [[Ралф Макенбах]] | 121 | {{JESC|Ерменија}}<br/> {{JESC|Русија}}<!-- Russia placed joint 2nd in 2009, please stop changing it back - [http://www.junioreurovision.tv/pagBlueontest-details?event=1483 EBU results showing tied scores] --> |- ! {{JESCYr|2010}} | 20 ноември | {{знамеикона|BLR}} [[Минск]]<ref name="belhwin">{{Наведена мрежна страница|publisher=European Broadcasting Union|date=8 June 2009 |url= http://www.eurovision.tv/page/news?id=3063&_t=Exclusive%3A+Belarus+to+host+Junior+2010|title= 'Exclusive: Belarus to host Junior 2010'|accessdate=8 June 2009}}</ref> | 14 | {{JESC|Ерменија}} | "[[Mama (Vladimir Arzumanyan song)|Mama]]" (Մամա) | [[Владимир Арзуманјан]] | 120 | {{JESC|Русија}} |- ! {{JESCYr|2011}} | 3 декември | {{знамеикона|ARM}} [[Ереван]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=23963&_t=armenia_to_host_junior_eurovision_in_2011|title=Armenia to host Junior Eurovision in 2011|last=Siim|first=Jarmo|date=18 January 2011|publisher=[[European Broadcasting Union]]}}</ref> | 13 | {{JESC|Грузија}} | "[[Candy Music]]" | [[Candy (Georgian band)|CANDY]] | 108 | {{JESC|Холандија}} |- ! {{JESCYr|2012}} | 1 декември | {{знамеикона|NED}} [[Амстердам]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=47663&_t=junior_2012_in_amsterdam_on_december_1|title=Junior 2012 in Amsterdam on December 1|publisher=European Broadcasting Union|date=27 February 2012|accessdate=27 February 2012}}</ref> | 12 | {{JESC|Украина}} | "[[Nebo (Anastasiya Petryk song)|Nebo]]" (Небо) | [[Анастасија Петрик]] | 138 | {{JESC|Грузија}} |- ! {{Escyr|2013|j=Junior}} | 30 ноември | {{знамеикона|UKR}} [[Киев]]<ref name="JESC 2013">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.junioreurovision.tv/page/blog?id=73163|title=Ukraine to host Junior 2013|last=Siim|first=Jarmo|date=7 February 2013|work=EBU}}</ref> | 12 | {{JESC|Малта}} | "[[The Start (song)|The Start]]" | [[Гаја Каучи]] | 130 | {{JESC|Украина}} |- ! {{JESCYr|2014|j=Junior}} | 15 ноември | {{знамеикона|MLT}} [[Марса, Малта|Марса]]<ref name="Malta Host">{{Наведена мрежна страница|last=Fisher|first=Luke James|title=Malta to host Junior Eurovision 2014|url=http://www.junioreurovision.tv/page/blog?id=malta_to_host_junior_eurovision_2014|publisher=[[European Broadcasting Union|JuniorEurovision.tv]]|accessdate=18 December 2013|date=18 December 2013}}</ref> | 16 | {{JESC|Италија}} | "[[Tu primo grande amore]]" | [[Винченцо Кантиело]] | 159 | {{JESC|Бугарија}} |- ! {{Escyr|2015|j=Junior}} | 21 ноември | {{знамеикона|BUL}} [[Софија]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.junioreurovision.tv/page/blog?id=junior_eurovision_2015_21_november_in_sofia_bulgaria|title=Junior Eurovision 2015: 21 November in Sofia, Bulgaria|publisher=[[European Broadcasting Union|JuniorEurovision.tv]]|accessdate=30 March 2015|date=30 March 2015}}</ref> | 17 | {{JESC|Малта}} | "[[Not My Soul]]" | [[Дестини Чукунјере]] | 185 | {{JESC|Ерменија}} |- ! {{JESCYr|2016}} | 20 ноември | {{знамеикона|Malta}} [[Валета]]<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Malta to host the 14th Junior Eurovision Song Contest!|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=300malta_to_host_the_14th_junior_eurovision_song_contest|website=eurovision.tv|publisher=eurovision|accessdate=13 April 2016|date=13 April 2016}}</ref> | 17<!-- Only update with confirmed countries that are sourced. The broadcaster may be speculating. --> | {{JESC|Грузија}} | "[[Mzeo]]" (მზეო) | [[Маријам Мамадашвили]] | 239 | {{JESC|Ерменија}} |- ! {{JESCYr|2017}} | 26 ноември | {{знамеикона|Georgia}} [[Тбилиси]] | 16 | {{JESC|Русија}} | "Wings" | [[Полина Богусевич]] | 188 | {{JESC|Грузија}} |- ! {{JESCYr|2018}} |25 ноември |{{знамеикона|Belarus}}Минск |20 |{{знамеикона|Poland}}[[Полска]] |"Anyone I want to be" | Роксана Венгиел |215 |{{JESC|Франција}} |- ! [[Детска Евровизија 2019|2019]] |24 ноември |{{знамеикона|Poland}}[[Гливице]] |19 |{{знамеикона|Poland}}[[Полска]] |"Superhero" |Вики Габор |278 |{{JESC|Казахстан}} |- ![[Детска Евровизија 2020|2020]] |29 ноември |{{знамеикона|Poland}}[[Варшава]] |12 |{{знамеикона|France}}[[Франција]] |"J’imagine" |Валентина |200 |{{JESC|Казахстан}} |- ![[Детска Евровизија 2021|2021]] |19 декември |{{знамеикона|France}}[[Париз]] |19 |{{JESC|Ерменија}} |"Qami Qami" |Малена |224 |{{знамеикона|Poland}}[[Полска]] |- ![[Детска Евровизија 2022|2022]] |11 декември |{{знамеикона|ARM}} [[Ереван]] |16 |{{знамеикона|France}}[[Франција]] |"Oh Maman!" |Лисандро |203 |{{JESC|Ерменија}} |- ![[Детска Евровизија 2023|2023]] |26 ноември |{{знамеикона|France}}[[Ница]] |16 |{{знамеикона|France}}[[Франција]] |"Cœur" |Зое Клаузура |228 |{{JESC|Шпанија}} |- ![[Детска Евровизија 2024|2024]] |16 ноември |{{знамеикона|Spain}}[[Мадрид]] |17 |{{знамеикона|Georgia}}[[Грузија]] |"To My Mom" |Андрија Путкараѕе |239 |{{JESC|Португалија}} |- ![[Детска Евровизија 2025|2025]] |13 декември | {{знамеикона|Georgia}} [[Тбилиси]] |18 |{{знамеикона|France}}[[Франција]] |"Ce monde" |Лу Делез |248 |{{JESC|Украина}} |- ![[Детска Евровизија 2026|2026]] |24 октомври | {{знамеикона|Malta}} Та' Кали |16 |{{знамеикона|Armenia}}[[Ерменија]] |"Boo!" |Наре |202 |{{JESC|Шпанија}} |} == Држави домаќини == {| class="wikitable" style="font-size:95%" |- style="background:#efefef" |- !Домаќинства !Држави !Град !Место !Година |- |rowspan="3"|3 |rowspan="3"|{{JESC|Малта}} |[[Марса (Малта)|Марса]] |[[Malta Shipbuilding]] |[[Детска Евровизија 2014|2014]] |- |[[Валета]] |[[Средоземен конференциски центар]] |[[Детска Евровизија 2016|2016]] |- |Та' Кали |Центар за саеми и конгреси на Малта |[[Детска Евровизија 2026|2026]] |- |rowspan="12"|2 |rowspan="2"|{{JESC|Холандија}} |[[Ротердам]] |[[Ahoy Rotterdam|Ахој]]<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1479 | title=Junior Eurovision Song Contest 2007 | editor=''[[Европски радиодифузен сојуз|European Broadcasting Union}}</ref> |[[Детска Евровизија 2007|2007]] |- |[[Амстердам]] |[[Хајнекен музичка сала]] |[[Детска Евровизија 2012|2012]] |- |rowspan="2"|{{JESC|Украина}} |rowspan="2"|[[Киев]] |[[Киевска палата на спортот]]<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1483 | title=Junior Eurovision Song Contest 2009 | editor=''[[Европски радиодифузен сојуз | 4=European Broadcasting Union | accessdate=2016-10-09 | archive-date=2012-04-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120423065507/http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1483 | url-status=dead }}</ref> |[[Детска Евровизија 2009|2009]] |- |[[Палас "Украина"]] |[[Детска Евровизија 2013|2013]] |- |{{JESC|Белорусија}} |[[Минск]] |[[Минск-Арена|Минск Арена]]<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1523 | title=Junior Eurovision Song Contest 2010 | editor=''[[Европски радиодифузен сојуз | 4=European Broadcasting Union | accessdate=2016-10-09 | archive-date=2012-04-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120423065407/http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1523 | url-status=dead }}</ref> |[[Детска Евровизија 2010|2010]], [[Детска Евровизија 2018|2018]] |- |rowspan="2"|{{JESC|Полска}} |[[Гливице]] |[[Арена Гливице]] |[[Детски избор за песна на Евровизија 2019|2019]] |- |[[Варшава]] |[[Студио 5 во седиштето на ТВП]] |[[Детска Евровизија 2020|2020]] |- |rowspan="1"|{{JESC|Ерменија}} |[[Ереван]] |[[Карен Демирчјан спортски и концертен комплекс]]<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1563 | title=Junior Eurovision Song Contest 2011 | editor=''[[Европски радиодифузен сојуз|European Broadcasting Union}}</ref> |[[Детска Евровизија 2011|2011]], [[Детска Евровизија 2022|2022]] |- |rowspan="2"|{{JESC|Франција}} |[[Париз]] |[[Музичката Сена]] |[[Детска Евровизија 2021|2021]] |- |[[Ница]] |[[Палатата Никеја]] |[[Детска Евровизија 2023|2023]] |- |rowspan="2"|{{JESC|Грузија}} |rowspan="2"|[[Тбилиси]] |Олимпик Палас |[[Детска Евровизија 2017|2017]] |- |Гимнастичка сала Олимпик Сити |[[Детска Евровизија 2025|2025]] |- |rowspan="7"|1 |{{JESC|Данска}} |[[Копенхаген]] |[[Форум Копенхаген]]<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1475 | title=Junior Eurovision Song Contest 2003 | editor=''[[Европски радиодифузен сојуз|European Broadcasting Union}}</ref> |[[Детска Евровизија 2003|2003]] |- |{{JESC|Норвешка}} |[[Лилехамер]] |[[Хаконовата сала]]<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1476 | title=Junior Eurovision Song Contest 2004 | editor=''[[Европски радиодифузен сојуз|European Broadcasting Union}}</ref> |[[Детска Евровизија 2004|2004]] |- |{{JESC|Белгија}} |[[Хаселт]] |[[Етиас Арена]]<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1477 | title=Junior Eurovision Song Contest 2005 | editor=''[[Европски радиодифузен сојуз|European Broadcasting Union}}</ref> |[[Детска Евровизија 2005|2005]] |- |{{JESC|Романија}} |[[Букурешт]] |[[Поливалентна сала (Букурешт)|Поливалентна сала]]<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1478 | title=Junior Eurovision Song Contest 2006 | editor=''[[Европски радиодифузен сојуз | 4=European Broadcasting Union | accessdate=2016-10-09 | archive-date=2013-02-26 | archive-url=https://www.webcitation.org/6Eitp6tRJ?url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1478 | url-status=dead }}</ref> |[[Детска Евровизија 2006|2006]] |- |{{JESC|Кипар}} |[[Лимасол]] |[[Спирос Кипријану атлетик центар]]<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.junioreurovision.tv/page/year-page?event=1474 | title=Junior Eurovision Song Contest 2008 | editor=''[[Европски радиодифузен сојуз|European Broadcasting Union}}</ref> |[[Детска Евровизија 2008|2008]] |- |{{JESC|Бугарија}} |[[Софија]] |[[Арена Армеец]] |[[Детска Евровизија 2015|2015]] |- |{{JESC|Шпанија}} |[[Мадрид]] |[[Каха Махика]] |[[Детска Евровизија 2024|2024]] |} == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Junior Eurovision Song Contest}} * [http://www.junioreurovision.tv/ Официјално мрежно место] * [http://www.ebu.ch/ Мрежното место на ЕБУ] {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Музика |image1=GClef.svg |name2=Телевизија |image2=TV-icon-2.svg }} {{Детски избор за песна на Евровизија}} [[Категорија:Детска Евровизија| ]] cd7iincuw75jqvmfe9ed8d80jf9v3l9 Хенри III 0 208639 5649585 5058388 2026-10-25T04:01:44Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649585 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | type = monarch | name = Хенри III<br />Henry III of England<br />Henri III d'Angleterre | image =HenryIII.jpg | caption = | succession = [[Крал на Англија]] | moretext = ''[[Звања на британските монарси|(повеќе...)]]'' | reign =18 октомври 1216 – 16 ноември 1272 ({{age in years and days|1216|10|18|1272|11|16}}) | coronation = 28 октомври 1216, [[Глостер]]<br />17 мај 1220, [[Вестминстерска опатија]] | predecessor = [[Јован Безземниот|Јован]] | regent = [[Вилијам Маршал, Прв Ерлс на Пембрук]] (1216–1219)<br />[[Хуберт фр Бург, Прв Ерл од Кент]] (1219–1227) | successor = [[Едвард I]] | spouse = [[Елеонора Прованска]] | issue = [[Едвард I]]<br />[[Маргарита (кралица на Шкотска)|Маргарита]]<br />[[Беатриса (војвотка од Бретања)|Беатриса]] <br />[[Едмунд (Прв Ерл на Ланкастер)|Едмунд]] | styles = Крал<br />Хенри Плантагенет | house = [[Династија Плантагенет]] | father = [[Јован Безземниот|Јован]] | mother = [[Изабела Ангулемска]] | date of birth = {{birth date|1207|10|1|df=yes}} | place of birth = [[Винчестер]], [[Хампшир]] | date of death = {{death date and age|1272|11|16|1207|10|1|df=yes}} | place of death = [[Вестминстер]], Лондон | place of burial = [[Вестминстерска опатија]], Лондон}} '''Хенри III''' ({{роден на|1|октомври|1207}} — {{починал на|16|ноември|1272}}[<ref>http://historymedren.about.com/gi/dynamic/offsite.htm?site=http://www.infoplease.com/ce6/people/A0823367.html{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} www.historymedren] {{Мртва_врска|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>) ([[англиски]]: ''Henry III of England''; [[француски]]: ''Henri III d'Angleterre'') бил [[крал на Англија]] во периодот од [[1216]] до [[1272]] година, наследувајќи го својот татко [[Јован Безземниот]]. Неговото владеење било одбележано со неколку конфликти со бароните, а посебно со [[Симон Монфор]]. Тој бил наследен од страна на неговиот син [[Едвард I]]. == Рани години == По смртта на неговиот татко, за нов крал на земјата бил избран Хенри, во [[1216]] година, на само девет години. Тој бил првиот малолетен [[крал на Англија]]. Добил поддршка од бароните, кои претходно барале од страна на францускиот крал [[Луј VIII]], неговиот татко да биде симнат од престолот. Бидејќи бил малолетен и немал право да управува, со земјата ''[[де факто]]'' управувале бароните, кои уште на почетокот започнале да ја спроведуваат [[Големата повелба|Големата повелба за правата]], која била издадена под притисок од неговиот татко, а подоцна одбил истата да ја прифати. Регентите со земјата управувале до [[1227]] година, кога Хенри наполнил полнолетство. == Управување == Во времето кога Хенри станал полнолетен тој настојувал да го обнови кралскиот авторитет, огледувајќи се на францускиот модел. Тој бил доста побожен како човек, па честопати доцнел на патувањата поради неговото инсистирање да присуствува на црковните служби по неколкупати во денот. Тој бил обземен од култот на [[Едвард Исповедник]], крал кој владеел до [[1066]] година. Едвард ја основал [[Вестминстерска опатија|Вестминстерската опатија]]. Главно поради тоа, тој повикал неколку архитекти од [[Франција]] да ја реновираат катедралата во [[готски стил]]. Во централниот дел од катедралата бил сместен гробот на Едвард. == Оксфордски прописи == Хенри бил принуден да го финансира походот на [[папа]]та во [[Сицилија]]. Голем број на барони започнале да сметаат дека Хенри ги продолжил реформите на својот татко. За таа цел, тој во [[1258]] година ги зголемил даноците за да ги плати своите долгови кои се зголемиле за време на војната со [[Велс]]. Поразителната дипломатија и сите порази го принудиле на Хенри да се откаже од земјите во [[Франција]]. Во времето кога тој се согласил да ги почитува папските одредби, бароните во земјата започнале силно да му се спротивставуваат. [[Симон Монфор]] во тоа време станал водач на бароните, кои барале од кралот да ги почитува одредбите од [[Големата повелба]]. Во [[1258]] година, Хенри бил принуден да започне со спроведувањето на [[Оксфордски прописи|Оксфордските прописи]], според кои требало да биде укината апсолутната власт на монархот, а власта да се предаде на 15 барони, кои де факто би владееле. Освен тоа, би бил создаден [[парламент]]. Овие прописи во употреба биле само неколку години, поради разделувањето на бароните на повеќе фракции. Хенри повторно ја повратил својата апсолутна власт во земјата, поништувајќи ги Оксфордските прописи. Ова било причина за започнување на Граѓанска војна во [[1264]] година. Принцот на Велс, Едвард и најголемиот син на Хенри ги раководите кралските војски, додека на другата страна застанале силите на Монфор. Во една од битките, Монфор успеал да го победи на принцот Едвард и да го зароби Хенри III, со кое тој добил апсолутна власт во земјата. Бароните го подржиле на Монфор главно поради роднинските врски со кралот (му бил сват), и поради почитувањето на Оксфордските прописи. Во [[1264]] година, тој ги повикал рицарите, свештениците од секоја грофовија да биде создаден парламент. Во [[1265]] година биле повикани и граѓаните од различни делови на земјата. == Враќање на власта == Во текот на [[1265]] година, [[Симон Мофор]] дошол до конфликт со еден од најмоќните грофови од [[Глостер]], а принцот Едвард успеал да побегне од затвор. Едвард и Глостер собрале армија и го поразиле на Монфор. По ова, Монфор бил убиен а Хенри пуштен од затвор. Хенри ја вратил својата власт, но владеењето било целосно препуштено на Едвард. По 56 години од владеењето, тој починал во [[1272]] година. По неговата смрт, тој бил наследен од страна на неговиот син [[Едвард I]]. == Наводи == {{наводи}} {{s-start}} {{s-hou|[[Династија Плантагенет]]|1 октомври |1207|16 ноември |1272}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=[[Јован Безземниот|Јован]] }} {{s-ttl|title=[[Список на англиски монарси|Крал на Англија]]<br />[[Владетел на Ирска]]|years=1216 – 1272}} {{s-aft|after=[[Едвард I]]}} {{s-bef|before=[[Хенрик V Палатински]]}} {{s-aft|after=[[Ричард, Прв Ерл од Корнвел]]}} {{s-reg|fr}} {{s-bef|before=[[Јован Безземниот|Јован I]]}} {{s-ttl|title=[[Војвода од Аквитанија]]|years=1216 – 1272}} {{s-aft|after=[[Едвард I]]}} {{s-end}} {{Англиски монарси}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хенри 03}} [[Категорија:Родени во 1207 година]] [[Категорија:Починати во 1272 година]] [[Категорија:Династија Плантагенет]] [[Категорија:Англиски монарси]] [[Категорија:Војводи од Нормандија]] [[Категорија:Луѓе од Винчестер]] [[Категорија:Европски монарси од 13 век]] [[Категорија:Погребани во Вестминстерската опатија]] [[Категорија:Војводи од Аквитанија]] b14jsrd24vq4vj631gg9pr085huohvv ХЕЦ Козјак 0 209212 5649569 4886922 2026-10-25T00:43:22Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649569 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Брана Козјак | name_official = | image = Kozyak-ot-foynik.jpg | image_size = | image_caption = Браната и езерото Козјак, поглед од врвот Фојник | image_alt = | location_map = Македонија | location_map_size = | location_map_caption = | location_map_alt = | lat_d = 41 | lat_m = 52 | lat_s = 40.37 | lat_NS = N | long_d = 21 | long_m = 11 | long_s = 33.59 | long_EW = E | coordinates_type = type:landmark | coordinates_display = inline,title | country = Македонија | location = Козјак | purpose = Контрола на поплави, производство на енергија | status = O | construction_began = 1994 | opening = {{Start date and age|2000}} | demolished = | cost = | owner = | dam_type = Embankment, rock-fill | dam_crosses = [[Треска]] | dam_length = | dam_height = | dam_height_foundation= {{Convert|130|m|ft|abbr=on}} | dam_height_thalweg = {{Convert|114|m|ft|abbr=on}} | dam_elevation_crest = | dam_width_crest = | dam_width_base = | dam_volume = | spillway_count = | spillway_type = | spillway_capacity = | res_name = | res_capacity_total = {{Convert|380000000|m3|acre.ft|abbr=on}} | res_capacity_active = | res_capacity_inactive= | res_catchment = | res_surface = {{Convert|13.5|km2|mi2|abbr=on}} | res_max_length = {{Convert|32|km|mi|abbr=on}} | res_max_width = {{Convert|400|m|ft|abbr=on}} | res_max_depth = | res_elevation = | res_tidal_range = | plant_name = | plant_lat_d = | plant_lat_m = | plant_lat_s = | plant_lat_NS = | plant_long_d = | plant_long_m = | plant_long_s = | plant_long_EW = | plant_operator = | plant_commission = 2004 | plant_decommission = | plant_type = | plant_turbines = 2 x 41 [[watt|MW]] [[Francis-type]] | plant_hydraulic_head = | plant_capacity = 82 MW | plant_annual_gen = | website = | extra = }} :''За други значења на поимот '''Козјак''' видете на [[Козјак (појаснување)|појаснителната страница]]'' '''Козјак''' е акумулациона хидроцентрала на долниот тек на реката [[Треска]], југозападно од [[Скопје]], односно на [[Козјак (езеро)|езерото Козјак]]. [[Брана (градба)|Браната]] и [[хидроцентрала]]та „Козјак“ се наоѓаат на реката [[Треска]], на приближно 25 [[Километар|километри]] од нејзиното влевање во [[Вардар]], на 16 километри од браната „[[ХЕ Матка|Матка]]“ и на 45 километри од [[Скопје]]. Браната Козјак е најголема и највисока брана во државата, со висина од 130 метри распон.<ref name="ReferenceA">„ХЕЦ Козјак – производство на електрична енергија и намалување на штетите од поплави“, ''Економија и бизнис'', година 18, број 217/218, јули/август 2016, стр. 26-27.</ref> ==Изградба== Уште со среднорочниот план за развој на [[СР Македонија]] и со програмата за изградба на електроенергетски објекти [[1983]]-[[1990]], ХЕЦ „Козјак“ бил утврден како еден од приоритетните објекти. Претходно, во [[1969]] година, фирмата „Норконсулт“ од [[Норвешка]] изработила студија за регулација и контрола на реката Вардар во која била предвидена изградба на браната „Козјак“. Истражувањата на теренот за ХЕЦ „Козјак“ се извршени во неколку фази, од [[1965]] до [[1979]] година, а потоа од [[1981]] до [[1986]] година. Притоа било предвидено да се гради [[камен]]о-насипна брана со [[Глина|глинено]] јадро. Врз основа на теренските и лабораториските истражувања спроведени од неколку институции (Геолошки завод – Скопје, Градежен институт „Македонија“, [[Електротехнички факултет Скопје|Електротехничкиот факултет – Скопје]], [[Машински факултет - Скопје|Машинскиот факултет - Скопје]] итн.), „[[ЕМО - Охрид|ЕМО]]“ – [[Охрид]] изработил главен проект за сите објекти на централата. На [[27 февруари]] [[1990]] година, во „Енергопроект“ од [[Белград]] била извршена ревизија на целата документација за ХЕЦ „Козјак“ и било заклучено дека може да се отпочне со градба. Камен-темелникот бил фрлен на [[31 август]] [[1994]] година од страна на тогашниот претседател [[Киро Глигоров]], а првото полнење на акумулацијата се извршило во [[декември]] [[2003]] година.<ref name="ReferenceA"/> Изградбата на централата била во партнерство на [[ЕЛЕМ]] и кинеската [[CWE]] (''China international water and electric corporation'').<ref name="elem.com.mk">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.elem.com.mk/mk/Vesti.asp?newsID=65|title=АД ЕЛЕМ и кинеската компанија CWE потпишаa Протокол за целосно исполнување на обврските од Договорот за изградба на ХЕ „Козјак“|publisher=ЕЛЕМ|language=македонски|accessdate=2010-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20100223051837/http://elem.com.mk/mk/Vesti.asp?newsID=65|archive-date=2010-02-23|url-status=dead}}</ref> ==Технички податоци== Централата располага со два агрегати со францис [[Турбина|турбини]], со вкупна установена моќност од 80 MW. Првиот агрегат бил пуштен во погон на [[7 јули]] [[2004]] година, а вториот на [[30 септември]] [[2004]] година. Проектираното просечно годишно [[производство]] е 150 GWh. Предвидено е акумулацијата да се користи за повеќе намени. Главната улога на оваа ХЦ е да учествува во покривањето на врвовите од дневните дијаграми на оптоварувањето на електро-енергетскиот систем.<ref name="elem.com.mk"/> == Поврзано == *[[Козјак (езеро)]] *[[Козјак (брана)]] == Наводи == {{наводи}} {{Македонија-никулец}} {{Електростопанство во Македонија}} [[Категорија:Хидроелектрани во Македонија|Козјак]] cdl1wi0u2x2rs97cqaa84ine6xp0c9o Ѓорѓи Јанковски 0 706712 5649526 4962391 2026-10-24T21:29:17Z ~2026-56933-98 138028 /* Животопис */ 5649526 wikitext text/x-wiki {{без извори}} '''Ѓорѓи Јанковски''' - '''Гога Лордот''' (1922 [[Прилеп]] - 2003 [[Скопје]]) — македонски првоборец и носител на Партизанска Споменица од 1941 година. == Животопис == Роден е во четворо члено сиромашно семејство од мајка Евгенија - Гена и Татко Ристо Јанкуловски. Уште од своето рано детство останува без својот татко. Па неговата мајка морала да се грижи за него и неговиот постар брат Благој. Прилепската чаршија била неговото свртилиште од неговоата седма година па сè до раната младост кога се вклучува во напредното младинско движење и отпорот против окупаторот. По завршување на II Светска Војна, живее и работи во Скопје, како службеник во Југословенски Железници - кондуктор и возовоѓа, управник во домот во школата за отправници на возови, секретар на дирекција на железницата во Скопје. Во 1949 година паѓа во немилост на тогашниот режим и од 28.08.1949 до 20.01.1952 година поминува на Голи Оток на општествено корисна работа. После општествено корисната работа на Голи оток, повторно се вработува во Југословенски железнииц, но сега како скретничар на железничката станица Пчиња. На железничката станица Пчиња за кусо време успева многу добро да се снајде во работата и да го организира приватниот семеен живот на неговото четиричлено семејство. == Поврзано == * [[НОБ]] * [[Историја на Македонија]] {{Македонија-биог-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јанковски, Ѓорѓи}} [[Категорија:Македонски партизани]] [[Категорија:Луѓе од Прилеп]] [[Категорија:Носители на Партизанска споменица од 1941]] 1k42442bzfunsejwjhjvr1lojwuxbqb Еди Ирвајн 0 729549 5649513 5016311 2026-10-24T20:22:32Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Eddie_Irvine_after_the_1999_Australian_Grand_Prix.jpg|Eddie_Irvine_after_the_1999_Australian_Grand_Prix.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Captain-tucker|Captain-tucker]] поради: [ 5649513 wikitext text/x-wiki {{Infobox F1 driver| Name = Еди Ирвајн<br>Eddie Irvine| Image =|Eddie Irvine, Silverstone 1998| Nationality = <!-- Please see 'Националност' section below and read the discussion page before changing this but basically F1 sporting infobox shows nationality according to license issued, which was British -->{{знаме|United Kingdom|name=British}}<!-- Please see 'Националност' section below and read the discussion page before changing this but basically F1 sporting infobox shows nationality according to license issued, which was British -->| Date of birth = {{birth date and age|1965|11|10|df=y}} | Years = {{F1|1993}}–{{F1|2002}} | Team(s) = [[Џордан Гранд При|Џордан]], [[Ферари]] и [[Јагуар Гранд При|Јагуар]]| Races = 148 (147 starts) | Championships = 0 | Wins = 4 | Podiums = 26 | Poles = 0 | Fastest laps = 1 | Points = 191 | First race = [[Голeма награда на Јапонија (1993)]] | First win = [[Голeма награда на Австралија(1999)]] | Last win = [[Голeма награда на Малезија (1999)]]| Last race = [[Голeма награда на Јапонија (2002)]]| }} '''Еди Ирвајн''' (роден на [[10 ноември]] [[1965]]) е поранешен возач на [[Формула 1]]. Својата кариера ја започнал во 1983 година, како возач во [[Формула Форд]]. Во [[1988]] година се натпреварувал во [[Формула 3]], а во периодот од [[1989]] до [[1993]] година во [[Ф3000]] во [[Европа]] и [[Јапонија]]. Своето деби во [[Формула 1]] го имал во [[1993]] година. Во текот на својата кариера во Формула 1, тој бил возач на [[Џордан Гранд При|Џордан]], [[Ферари]] и [[Јагуар Гранд При|Јагуар]]. Својата кариера ја завршил во [[2002]] година. {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ирвајн, Еди}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Северноирски возачи на Формула 1]] [[Категорија:Возачи на Ферари во Формула 1]] [[Категорија:Возачи на Џордан во Формула 1]] [[Категорија:Родени во 1965 година]] d2ua10xfnmnjgz5grf5do50wcrxqmoc Прохор (охридски архиепископ) 0 736643 5649552 5154838 2026-10-24T22:58:34Z Buli 2648 5649552 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за Македонски Архиепоскоп| English name = [[Податотека:Macedonian cross.svg|left|40px]] Прохор [[Податотека:Coat of arms of the Macedonian Orthodox Church.png|right|40px]] | image = [[Податотека:Freska na Sv. Prohor vo Sv. Ǵorǵi Vrbjanski.jpg|150px|Фреска во [[црквата „Св. Ѓорѓи“ - Врбјани|црквата „Св. Ѓорѓи“]] во охридско [[Врбјани]]]]| birth_name = | term_start =околу 1528 | term_end = околу [[1550]]| predecessor = непознато| successor = [[Симеон (охридски архиепископ)|Симеон]]| birth_date = [[16 век]] | birthplace = | dead = alive| death_date = [[16 век]]| deathplace = | other = Прохор }} '''Прохор ''' бил православен свештеник и [[Список на архиепископи на македонската и охридската архиепископија|охридски архиепископ]] најверојатно во периодот по [[1528]] година до [[1550]] година<ref>{{наведена книга|last=Грозданов|first=Цветан |title=Живописот на Охридската архиепископија: студии|publisher=Македонска академија на науките и уметностите|location=Скопје|date=2007}}</ref>. За првпат како архиепископ се споменува во документ кој датира од 1528-1529 година, и најверојатно е од словенско потекло. Во историјата на Охридската архиепископија се случувало да бидат отцепени или оттуѓени цели територии. Како наjдрастичен пример се споменува обидот на смедеревскиот епископ Павле кој се обидел да ги отцепи српските епархии од охридската архиепископија и да ја обнови Пеќската патријаршија. Овие обиди траеле еден подолг период од [[1527]] до [[1541]] година. Охридскиот архиепископ Прохор овие обиди успеал на трипати да ги осуди на црковните собори, а истото го сториле и цариградскиот, александрискиот, ерусалимскиот и антиохискиот архиепископ<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ohrid.org.mk/mk/istorija/arhiep.htm |title=www.ohrid.org.mk |accessdate=2011-01-02 |archive-date=2012-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120219194537/http://www.ohrid.org.mk/mk/istorija/arhiep.htm |url-status=dead }}</ref>. Во текот на своето архиепископување, Прохор дошол во судир со цариградскиот патријарх [[Еремија I Цариградски|Еремија I]] (1522–1546) околу црковната јурисдикција над [[Влашка]] и [[Молдавија]]. Прохор претходно успеал да ги потчини тамошните епархии на Охридската архиепископија, но во 1544 година Еремија I ја вратил надлежноста над нив на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. За овие промени сведочат два османлиски фермана, издадени на 10 јуни и 22 септември 1544 година. Губењето на овие епархии претставувало удар врз црковниот авторитет на Прохор и неговите настојувања за проширување на влијанието на Охридската архиепископија.{{sfn|Пантос|2008|p=84}} Значаен дел од неговата дејност бил насочен кон обновувањето на светогорскиот манастир [[Дохијар]], кој од средината на XV век се наоѓал во период на опаѓање. Во 1546 и 1547 година, со финансиски средства на Прохор биле изработени и подарени богослужбени книги, наменети за потребите на манастирското братство. Од ова дарение до денес се зачувани пет ракописни минеи на грчки јазик, кои се чуваат во манастирската библиотека. Нивните кодиколошки белешки потврдуваат дека биле изработени по нарачка на архиепископот и дека првично претставувале дел од поголема збирка богослужбени книги.{{sfn|Пантос|2008|p=82}} Покрај книгите, Прохор му подарил на манастирот богослужбени садови, свештенички одежди и икони. За дел од овие даренија сведочи инвентарот на манастирската ризница од 1 јануари 1770 година. Рускиот истражувач [[Порфириј Успенски]], кој го посетил Дохијар во XIX век, забележал дека во манастирската црква се наоѓале икони со натписи што ги поврзувал со времето на Прохор. Тој пренел и податок дека архиепископот престојувал во манастирот во 1547 година, иако не навел дополнителни докази за овој престој. Поголемиот дел од движните предмети поврзани со неговите даренија подоцна биле изгубени, особено во текот на настаните на Света Гора во 1821 година.{{sfn|Пантос|2008|pp=82–83}} Најзначајниот градежен потфат на Прохор во Дохијар било подигањето на новата манастирска трпезарија во 1547 година. Нејзината изградба имала не само практично значење за манастирскиот живот, туку придонела и за зајакнувањето на одбранбените ѕидини, бидејќи западниот дел од градбата бил составен дел од надворешниот бедем на манастирот. На западната фасада бил поставен ктиторски натпис во кој Прохор бил именуван како „''по Божја милост архиепископ на Прва Јустинијана''“. Неговиот придонес за обновувањето на манастирот бил зачуван и во манастирските поменици, каде што се споменувал како нов ктитор.{{sfn|Пантос|2008|p=83}} Според историчарот Димитриос Пантос, обновувањето на Дохијар треба да се разгледува и во контекст на соперништвото меѓу Прохор и патријархот Еремија I. Во истиот период, цариградскиот патријарх го обновил запуштениот светогорски манастир [[Ставроникита]], со што го зацврстил својот углед како ктитор. Пантос смета дека Прохор, преземајќи слична дејност во Дохијар, настојувал да го обнови сопствениот престиж и да го истакне авторитетот на Охридската архиепископија во православниот свет. Истражувачот ја разгледува и можноста обновителните работи да биле спроведувани во согласност со молдавскиот владетел [[Петар Рареш]], кој од 1536 година обезбедувал годишна финансиска помош за манастирот.{{sfn|Пантос|2008|pp=84–85}} Врските на Прохор со Света Гора не биле ограничени само на Дохијар. Во негово време поддршка од Охридската архиепископија добивале и други светогорски манастири, меѓу кои [[Зографски манастир|Зограф]], [[Велика лавра]] и [[Манастир Свети Пантелејмон (Света Гора)|Свети Пантелејмон]]. Овие активности сведочат за одржувањето на блиски односи меѓу Охридската архиепископија и светогорските монашки заедници во првата половина на XVI век.{{sfn|Пантос|2008|p=85}} == Литература == * {{cite journal|last=Пантос|first=Димитриос|year=2008|title=Охридската архиепископия и отношенията й с Дохиарския манастир (първата половина на XVI в.)|url=https://journals.uni-vt.bg/balkans/bul/vol1/iss1/art10|journal=Балканите – език, история, култура|volume=1|issue=1|pages=81–88|ref=harv}} == Наводи == {{наводи}} {{Архиепископи на македонската и охридската архиепископија}} [[Категорија:Архиепископи од 16 век]] [[Категорија:Православни епископи од 16 век]] [[Категорија:Охридски архиепископи]] kud857rj54etdz9tx2o6tgdofyqkz1o 5649553 5649552 2026-10-24T22:59:04Z Buli 2648 5649553 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за Македонски Архиепоскоп| English name = [[Податотека:Macedonian cross.svg|left|40px]] Прохор [[Податотека:Coat of arms of the Macedonian Orthodox Church.png|right|40px]] | image = [[Податотека:Freska na Sv. Prohor vo Sv. Ǵorǵi Vrbjanski.jpg|150px|Фреска во [[црквата „Св. Ѓорѓи“ - Врбјани|црквата „Св. Ѓорѓи“]] во охридско [[Врбјани]]]]| birth_name = | term_start =околу 1528 | term_end = околу [[1550]]| predecessor = непознато| successor = [[Симеон (охридски архиепископ)|Симеон]]| birth_date = [[16 век]] | birthplace = | dead = alive| death_date = [[16 век]]| deathplace = | other = Прохор }} '''Прохор ''' бил православен свештеник и [[Список на архиепископи на македонската и охридската архиепископија|охридски архиепископ]] најверојатно во периодот по [[1528]] година до [[1550]] година<ref>{{наведена книга|last=Грозданов|first=Цветан |title=Живописот на Охридската архиепископија: студии|publisher=Македонска академија на науките и уметностите|location=Скопје|date=2007}}</ref>. За првпат како архиепископ се споменува во документ кој датира од 1528-1529 година, и најверојатно е од словенско потекло. Во историјата на Охридската архиепископија се случувало да бидат отцепени или оттуѓени цели територии. Како наjдрастичен пример се споменува обидот на смедеревскиот епископ Павле кој се обидел да ги отцепи српските епархии од охридската архиепископија и да ја обнови Пеќската патријаршија. Овие обиди траеле еден подолг период од [[1527]] до [[1541]] година. Охридскиот архиепископ Прохор овие обиди успеал на трипати да ги осуди на црковните собори, а истото го сториле и цариградскиот, александрискиот, ерусалимскиот и антиохискиот архиепископ<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ohrid.org.mk/mk/istorija/arhiep.htm |title=www.ohrid.org.mk |accessdate=2011-01-02 |archive-date=2012-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120219194537/http://www.ohrid.org.mk/mk/istorija/arhiep.htm |url-status=dead }}</ref>. Во текот на своето архиепископување, Прохор дошол во судир со цариградскиот патријарх [[Еремија I Цариградски|Еремија I]] (1522–1546) околу црковната јурисдикција над [[Влашка]] и [[Молдавија]]. Прохор претходно успеал да ги потчини тамошните епархии на Охридската архиепископија, но во 1544 година Еремија I ја вратил надлежноста над нив на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. За овие промени сведочат два османлиски фермана, издадени на 10 јуни и 22 септември 1544 година. Губењето на овие епархии претставувало удар врз црковниот авторитет на Прохор и неговите настојувања за проширување на влијанието на Охридската архиепископија.{{sfn|Пантос|2008|p=84}} Значаен дел од неговата дејност бил насочен кон обновувањето на светогорскиот манастир [[Дохијар]], кој од средината на XV век се наоѓал во период на опаѓање. Во 1546 и 1547 година, со финансиски средства на Прохор биле изработени и подарени богослужбени книги, наменети за потребите на манастирското братство. Од ова дарение до денес се зачувани пет ракописни минеи на грчки јазик, кои се чуваат во манастирската библиотека. Нивните кодиколошки белешки потврдуваат дека биле изработени по нарачка на архиепископот и дека првично претставувале дел од поголема збирка богослужбени книги.{{sfn|Пантос|2008|p=82}} Покрај книгите, Прохор му подарил на манастирот богослужбени садови, свештенички одежди и икони. За дел од овие даренија сведочи инвентарот на манастирската ризница од 1 јануари 1770 година. Рускиот истражувач [[Порфириј Успенски]], кој го посетил Дохијар во XIX век, забележал дека во манастирската црква се наоѓале икони со натписи што ги поврзувал со времето на Прохор. Тој пренел и податок дека архиепископот престојувал во манастирот во 1547 година, иако не навел дополнителни докази за овој престој. Поголемиот дел од движните предмети поврзани со неговите даренија подоцна биле изгубени, особено во текот на настаните на Света Гора во 1821 година.{{sfn|Пантос|2008|pp=82–83}} Најзначајниот градежен потфат на Прохор во Дохијар било подигањето на новата манастирска трпезарија во 1547 година. Нејзината изградба имала не само практично значење за манастирскиот живот, туку придонела и за зајакнувањето на одбранбените ѕидини, бидејќи западниот дел од градбата бил составен дел од надворешниот бедем на манастирот. На западната фасада бил поставен ктиторски натпис во кој Прохор бил именуван како „''по Божја милост архиепископ на Прва Јустинијана''“. Неговиот придонес за обновувањето на манастирот бил зачуван и во манастирските поменици, каде што се споменувал како нов ктитор.{{sfn|Пантос|2008|p=83}} Според историчарот Димитриос Пантос, обновувањето на Дохијар треба да се разгледува и во контекст на соперништвото меѓу Прохор и патријархот Еремија I. Во истиот период, цариградскиот патријарх го обновил запуштениот светогорски манастир [[Ставроникита]], со што го зацврстил својот углед како ктитор. Пантос смета дека Прохор, преземајќи слична дејност во Дохијар, настојувал да го обнови сопствениот престиж и да го истакне авторитетот на Охридската архиепископија во православниот свет. Истражувачот ја разгледува и можноста обновителните работи да биле спроведувани во согласност со молдавскиот владетел [[Петар Рареш]], кој од 1536 година обезбедувал годишна финансиска помош за манастирот.{{sfn|Пантос|2008|pp=84–85}} Врските на Прохор со Света Гора не биле ограничени само на Дохијар. Во негово време поддршка од Охридската архиепископија добивале и други светогорски манастири, меѓу кои [[Зографски манастир|Зограф]], [[Велика лавра]] и [[Манастир Свети Пантелејмон (Света Гора)|Свети Пантелејмон]]. Овие активности сведочат за одржувањето на блиски односи меѓу Охридската архиепископија и светогорските монашки заедници во првата половина на XVI век.{{sfn|Пантос|2008|p=85}} == Наводи == {{наводи}} == Литература == * {{cite journal|last=Пантос|first=Димитриос|year=2008|title=Охридската архиепископия и отношенията й с Дохиарския манастир (първата половина на XVI в.)|url=https://journals.uni-vt.bg/balkans/bul/vol1/iss1/art10|journal=Балканите – език, история, култура|volume=1|issue=1|pages=81–88|ref=harv}} {{Архиепископи на македонската и охридската архиепископија}} [[Категорија:Архиепископи од 16 век]] [[Категорија:Православни епископи од 16 век]] [[Категорија:Охридски архиепископи]] qhay5nfxjip19fhjzhtid5l09yqwgmc 5649554 5649553 2026-10-24T23:02:14Z Buli 2648 5649554 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за Македонски Архиепоскоп| English name = [[Податотека:Macedonian cross.svg|left|40px]] Прохор [[Податотека:Coat of arms of the Macedonian Orthodox Church.png|right|40px]] | image = [[Податотека:Freska na Sv. Prohor vo Sv. Ǵorǵi Vrbjanski.jpg|150px|Фреска во [[црквата „Св. Ѓорѓи“ - Врбјани|црквата „Св. Ѓорѓи“]] во охридско [[Врбјани]]]]| birth_name = | term_start =околу 1528 | term_end = околу [[1550]]| predecessor = непознато| successor = [[Симеон (охридски архиепископ)|Симеон]]| birth_date = [[16 век]] | birthplace = | dead = alive| death_date = [[16 век]]| deathplace = | other = Прохор }} '''Прохор ''' бил православен свештеник и [[Список на архиепископи на македонската и охридската архиепископија|охридски архиепископ]] најверојатно во периодот по [[1528]] година до [[1550]] година<ref>{{наведена книга|last=Грозданов|first=Цветан |title=Живописот на Охридската архиепископија: студии|publisher=Македонска академија на науките и уметностите|location=Скопје|date=2007}}</ref>. == Охридски архиепископ == За првпат како архиепископ се споменува во документ кој датира од 1528-1529 година, и најверојатно е од словенско потекло. Во историјата на Охридската архиепископија се случувало да бидат отцепени или оттуѓени цели територии. Како наjдрастичен пример се споменува обидот на смедеревскиот епископ Павле кој се обидел да ги отцепи српските епархии од охридската архиепископија и да ја обнови Пеќската патријаршија. Овие обиди траеле еден подолг период од [[1527]] до [[1541]] година. Охридскиот архиепископ Прохор овие обиди успеал на трипати да ги осуди на црковните собори, а истото го сториле и цариградскиот, александрискиот, ерусалимскиот и антиохискиот архиепископ<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ohrid.org.mk/mk/istorija/arhiep.htm |title=www.ohrid.org.mk |accessdate=2011-01-02 |archive-date=2012-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120219194537/http://www.ohrid.org.mk/mk/istorija/arhiep.htm |url-status=dead }}</ref>. Во текот на своето архиепископување, Прохор дошол во судир со цариградскиот патријарх [[Еремија I Цариградски|Еремија I]] (1522–1546) околу црковната јурисдикција над [[Влашка]] и [[Молдавија]]. Прохор претходно успеал да ги потчини тамошните епархии на Охридската архиепископија, но во 1544 година Еремија I ја вратил надлежноста над нив на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. За овие промени сведочат два османлиски фермана, издадени на 10 јуни и 22 септември 1544 година. Губењето на овие епархии претставувало удар врз црковниот авторитет на Прохор и неговите настојувања за проширување на влијанието на Охридската архиепископија.{{sfn|Пантос|2008|p=84}} Значаен дел од неговата дејност бил насочен кон обновувањето на светогорскиот манастир [[Дохијар]], кој од средината на XV век се наоѓал во период на опаѓање. Во 1546 и 1547 година, со финансиски средства на Прохор биле изработени и подарени богослужбени книги, наменети за потребите на манастирското братство. Од ова дарение до денес се зачувани пет ракописни минеи на грчки јазик, кои се чуваат во манастирската библиотека. Нивните кодиколошки белешки потврдуваат дека биле изработени по нарачка на архиепископот и дека првично претставувале дел од поголема збирка богослужбени книги.{{sfn|Пантос|2008|p=82}} Покрај книгите, Прохор му подарил на манастирот богослужбени садови, свештенички одежди и икони. За дел од овие даренија сведочи инвентарот на манастирската ризница од 1 јануари 1770 година. Рускиот истражувач [[Порфириј Успенски]], кој го посетил Дохијар во XIX век, забележал дека во манастирската црква се наоѓале икони со натписи што ги поврзувал со времето на Прохор. Тој пренел и податок дека архиепископот престојувал во манастирот во 1547 година, иако не навел дополнителни докази за овој престој. Поголемиот дел од движните предмети поврзани со неговите даренија подоцна биле изгубени, особено во текот на настаните на Света Гора во 1821 година.{{sfn|Пантос|2008|pp=82–83}} Најзначајниот градежен потфат на Прохор во Дохијар било подигањето на новата манастирска трпезарија во 1547 година. Нејзината изградба имала не само практично значење за манастирскиот живот, туку придонела и за зајакнувањето на одбранбените ѕидини, бидејќи западниот дел од градбата бил составен дел од надворешниот бедем на манастирот. На западната фасада бил поставен ктиторски натпис во кој Прохор бил именуван како „''по Божја милост архиепископ на Прва Јустинијана''“. Неговиот придонес за обновувањето на манастирот бил зачуван и во манастирските поменици, каде што се споменувал како нов ктитор.{{sfn|Пантос|2008|p=83}} Според историчарот Димитриос Пантос, обновувањето на Дохијар треба да се разгледува и во контекст на соперништвото меѓу Прохор и патријархот Еремија I. Во истиот период, цариградскиот патријарх го обновил запуштениот светогорски манастир [[Ставроникита]], со што го зацврстил својот углед како ктитор. Пантос смета дека Прохор, преземајќи слична дејност во Дохијар, настојувал да го обнови сопствениот престиж и да го истакне авторитетот на Охридската архиепископија во православниот свет. Истражувачот ја разгледува и можноста обновителните работи да биле спроведувани во согласност со молдавскиот владетел [[Петар Рареш]], кој од 1536 година обезбедувал годишна финансиска помош за манастирот.{{sfn|Пантос|2008|pp=84–85}} Врските на Прохор со Света Гора не биле ограничени само на Дохијар. Во негово време поддршка од Охридската архиепископија добивале и други светогорски манастири, меѓу кои [[Зографски манастир|Зограф]], [[Велика лавра]] и [[Манастир Свети Пантелејмон (Света Гора)|Свети Пантелејмон]]. Овие активности сведочат за одржувањето на блиски односи меѓу Охридската архиепископија и светогорските монашки заедници во првата половина на XVI век.{{sfn|Пантос|2008|p=85}} == Наводи == {{наводи}} == Литература == * {{cite journal|last=Пантос|first=Димитриос|year=2008|title=Охридската архиепископия и отношенията й с Дохиарския манастир (първата половина на XVI в.)|url=https://journals.uni-vt.bg/balkans/bul/vol1/iss1/art10|journal=Балканите – език, история, култура|volume=1|issue=1|pages=81–88|ref=harv}} {{Архиепископи на македонската и охридската архиепископија}} [[Категорија:Архиепископи од 16 век]] [[Категорија:Православни епископи од 16 век]] [[Категорија:Охридски архиепископи]] nh3flu5jhejlzdv5trcf2ttdoc5qgad 5649555 5649554 2026-10-24T23:03:32Z Buli 2648 5649555 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за Македонски Архиепоскоп| English name = [[Податотека:Macedonian cross.svg|left|40px]] Прохор [[Податотека:Coat of arms of the Macedonian Orthodox Church.png|right|40px]] | image = [[Податотека:Freska na Sv. Prohor vo Sv. Ǵorǵi Vrbjanski.jpg|150px|Фреска во [[црквата „Св. Ѓорѓи“ - Врбјани|црквата „Св. Ѓорѓи“]] во охридско [[Врбјани]]]]| birth_name = | term_start =околу 1528 | term_end = околу [[1550]]| predecessor = непознато| successor = [[Симеон (охридски архиепископ)|Симеон]]| birth_date = [[16 век]] | birthplace = | dead = alive| death_date = [[16 век]]| deathplace = | other = Прохор }} '''Прохор''' (починал во јуни или јули [[1550]]) бил [[Охридска архиепископија|охридски архиепископ]] во првата половина на XVI век. Неговата дејност се одликувала со настојувања за зацврстување на црковната јурисдикција и угледот на Охридската архиепископија, како и со значителна материјална поддршка на манастирите на [[Света Гора]]. Особено значајна била неговата улога во обновувањето на светогорскиот [[манастир Дохијар]], поради што бил запаметен како еден од неговите ктитори.{{sfn|Пантос|2008|pp=81–83}} == Охридски архиепископ == За првпат како архиепископ се споменува во документ кој датира од 1528-1529 година, и најверојатно е од словенско потекло. Во историјата на Охридската архиепископија се случувало да бидат отцепени или оттуѓени цели територии. Како наjдрастичен пример се споменува обидот на смедеревскиот епископ Павле кој се обидел да ги отцепи српските епархии од охридската архиепископија и да ја обнови Пеќската патријаршија. Овие обиди траеле еден подолг период од [[1527]] до [[1541]] година. Охридскиот архиепископ Прохор овие обиди успеал на трипати да ги осуди на црковните собори, а истото го сториле и цариградскиот, александрискиот, ерусалимскиот и антиохискиот архиепископ<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ohrid.org.mk/mk/istorija/arhiep.htm |title=www.ohrid.org.mk |accessdate=2011-01-02 |archive-date=2012-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120219194537/http://www.ohrid.org.mk/mk/istorija/arhiep.htm |url-status=dead }}</ref>. Во текот на своето архиепископување, Прохор дошол во судир со цариградскиот патријарх [[Еремија I Цариградски|Еремија I]] (1522–1546) околу црковната јурисдикција над [[Влашка]] и [[Молдавија]]. Прохор претходно успеал да ги потчини тамошните епархии на Охридската архиепископија, но во 1544 година Еремија I ја вратил надлежноста над нив на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. За овие промени сведочат два османлиски фермана, издадени на 10 јуни и 22 септември 1544 година. Губењето на овие епархии претставувало удар врз црковниот авторитет на Прохор и неговите настојувања за проширување на влијанието на Охридската архиепископија.{{sfn|Пантос|2008|p=84}} Значаен дел од неговата дејност бил насочен кон обновувањето на светогорскиот манастир [[Дохијар]], кој од средината на XV век се наоѓал во период на опаѓање. Во 1546 и 1547 година, со финансиски средства на Прохор биле изработени и подарени богослужбени книги, наменети за потребите на манастирското братство. Од ова дарение до денес се зачувани пет ракописни минеи на грчки јазик, кои се чуваат во манастирската библиотека. Нивните кодиколошки белешки потврдуваат дека биле изработени по нарачка на архиепископот и дека првично претставувале дел од поголема збирка богослужбени книги.{{sfn|Пантос|2008|p=82}} Покрај книгите, Прохор му подарил на манастирот богослужбени садови, свештенички одежди и икони. За дел од овие даренија сведочи инвентарот на манастирската ризница од 1 јануари 1770 година. Рускиот истражувач [[Порфириј Успенски]], кој го посетил Дохијар во XIX век, забележал дека во манастирската црква се наоѓале икони со натписи што ги поврзувал со времето на Прохор. Тој пренел и податок дека архиепископот престојувал во манастирот во 1547 година, иако не навел дополнителни докази за овој престој. Поголемиот дел од движните предмети поврзани со неговите даренија подоцна биле изгубени, особено во текот на настаните на Света Гора во 1821 година.{{sfn|Пантос|2008|pp=82–83}} Најзначајниот градежен потфат на Прохор во Дохијар било подигањето на новата манастирска трпезарија во 1547 година. Нејзината изградба имала не само практично значење за манастирскиот живот, туку придонела и за зајакнувањето на одбранбените ѕидини, бидејќи западниот дел од градбата бил составен дел од надворешниот бедем на манастирот. На западната фасада бил поставен ктиторски натпис во кој Прохор бил именуван како „''по Божја милост архиепископ на Прва Јустинијана''“. Неговиот придонес за обновувањето на манастирот бил зачуван и во манастирските поменици, каде што се споменувал како нов ктитор.{{sfn|Пантос|2008|p=83}} Според историчарот Димитриос Пантос, обновувањето на Дохијар треба да се разгледува и во контекст на соперништвото меѓу Прохор и патријархот Еремија I. Во истиот период, цариградскиот патријарх го обновил запуштениот светогорски манастир [[Ставроникита]], со што го зацврстил својот углед како ктитор. Пантос смета дека Прохор, преземајќи слична дејност во Дохијар, настојувал да го обнови сопствениот престиж и да го истакне авторитетот на Охридската архиепископија во православниот свет. Истражувачот ја разгледува и можноста обновителните работи да биле спроведувани во согласност со молдавскиот владетел [[Петар Рареш]], кој од 1536 година обезбедувал годишна финансиска помош за манастирот.{{sfn|Пантос|2008|pp=84–85}} Врските на Прохор со Света Гора не биле ограничени само на Дохијар. Во негово време поддршка од Охридската архиепископија добивале и други светогорски манастири, меѓу кои [[Зографски манастир|Зограф]], [[Велика лавра]] и [[Манастир Свети Пантелејмон (Света Гора)|Свети Пантелејмон]]. Овие активности сведочат за одржувањето на блиски односи меѓу Охридската архиепископија и светогорските монашки заедници во првата половина на XVI век.{{sfn|Пантос|2008|p=85}} == Наводи == {{наводи}} == Литература == * {{cite journal|last=Пантос|first=Димитриос|year=2008|title=Охридската архиепископия и отношенията й с Дохиарския манастир (първата половина на XVI в.)|url=https://journals.uni-vt.bg/balkans/bul/vol1/iss1/art10|journal=Балканите – език, история, култура|volume=1|issue=1|pages=81–88|ref=harv}} {{Архиепископи на македонската и охридската архиепископија}} [[Категорија:Архиепископи од 16 век]] [[Категорија:Православни епископи од 16 век]] [[Категорија:Охридски архиепископи]] q9psev6wgz7xoqsigpi4vhhb1vpalmx 5649557 5649555 2026-10-24T23:17:55Z Buli 2648 /* Охридски архиепископ */ 5649557 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за Македонски Архиепоскоп| English name = [[Податотека:Macedonian cross.svg|left|40px]] Прохор [[Податотека:Coat of arms of the Macedonian Orthodox Church.png|right|40px]] | image = [[Податотека:Freska na Sv. Prohor vo Sv. Ǵorǵi Vrbjanski.jpg|150px|Фреска во [[црквата „Св. Ѓорѓи“ - Врбјани|црквата „Св. Ѓорѓи“]] во охридско [[Врбјани]]]]| birth_name = | term_start =околу 1528 | term_end = околу [[1550]]| predecessor = непознато| successor = [[Симеон (охридски архиепископ)|Симеон]]| birth_date = [[16 век]] | birthplace = | dead = alive| death_date = [[16 век]]| deathplace = | other = Прохор }} '''Прохор''' (починал во јуни или јули [[1550]]) бил [[Охридска архиепископија|охридски архиепископ]] во првата половина на XVI век. Неговата дејност се одликувала со настојувања за зацврстување на црковната јурисдикција и угледот на Охридската архиепископија, како и со значителна материјална поддршка на манастирите на [[Света Гора]]. Особено значајна била неговата улога во обновувањето на светогорскиот [[манастир Дохијар]], поради што бил запаметен како еден од неговите ктитори.{{sfn|Пантос|2008|pp=81–83}} == Охридски архиепископ == Прохор за првпат се споменува како охридски архиепископ во документ од 1528 или 1529 година. Според Иван Снегаров, бил од словенско потекло.{{sfn|Снегаров|1932|p=187}} Еден од најзначајните предизвици за време на неговото архиепископување бил судирот со [[Павле Смедеревски|Павле]], смедеревскиот митрополит, кој настојувал да ја обнови самостојноста на [[Пеќска патријаршија|Пеќската патријаршија]] и да ги издвои српските епархии од јурисдикцијата на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]]. Во 1528 или 1529 година во Охрид бил одржан црковен собор на кој биле разгледувани нарушувањата на црковниот поредок, додека на соборот од 1532 година биле донесени одлуки против Павле и неговите приврзаници. Прохор побарал поддршка и од источните патријаршии, чии посланија имале значајна улога во спорот.{{sfn|Ѓокиќ|Живковиќ|2018|pp=79–82}} Според реконструкцијата на Иван Снегаров, судирот продолжил до 1541 година, кога на трет црковен собор Павле бил конечно осуден и лишен од свештеничкиот чин. Меѓутоа, постоењето на овој трет собор е оспорено во историографијата. Според поинаквото толкување, документот што традиционално се датира во 1541 година всушност потекнува од 1533 година и се однесува на претходно донесените соборски одлуки.{{sfn|Ѓокиќ|Живковиќ|2018|pp=81–83}} Во текот на своето архиепископување, Прохор дошол во судир и со цариградскиот патријарх [[Еремија I Цариградски|Еремија I]] (1522–1546) околу црковната јурисдикција над [[Влашка]] и [[Молдавија]]. Прохор претходно успеал да ги потчини тамошните епархии на Охридската архиепископија, но во 1544 година Еремија I ја вратил надлежноста над нив на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. За овие промени сведочат два османлиски фермана, издадени на 10 јуни и 22 септември 1544 година. Губењето на овие епархии претставувало удар врз црковниот авторитет на Прохор и неговите настојувања за проширување на влијанието на Охридската архиепископија.{{sfn|Пантос|2008|p=84}} Значаен дел од неговата дејност бил насочен кон обновувањето на светогорскиот манастир [[Дохијар]], кој од средината на XV век се наоѓал во период на опаѓање. Во 1546 и 1547 година, со финансиски средства на Прохор биле изработени и подарени богослужбени книги, наменети за потребите на манастирското братство. Од ова дарение до денес се зачувани пет ракописни минеи на грчки јазик, кои се чуваат во манастирската библиотека. Нивните кодиколошки белешки потврдуваат дека биле изработени по нарачка на архиепископот и дека првично претставувале дел од поголема збирка богослужбени книги.{{sfn|Пантос|2008|p=82}} Покрај книгите, Прохор му подарил на манастирот богослужбени садови, свештенички одежди и икони. За дел од овие даренија сведочи инвентарот на манастирската ризница од 1 јануари 1770 година. Рускиот истражувач [[Порфириј Успенски]], кој го посетил Дохијар во XIX век, забележал дека во манастирската црква се наоѓале икони со натписи што ги поврзувал со времето на Прохор. Тој пренел и податок дека архиепископот престојувал во манастирот во 1547 година, иако не навел дополнителни докази за овој престој. Поголемиот дел од движните предмети поврзани со неговите даренија подоцна биле изгубени, особено во текот на настаните на Света Гора во 1821 година.{{sfn|Пантос|2008|pp=82–83}} Најзначајниот градежен потфат на Прохор во Дохијар било подигањето на новата манастирска трпезарија во 1547 година. Нејзината изградба имала не само практично значење за манастирскиот живот, туку придонела и за зајакнувањето на одбранбените ѕидини, бидејќи западниот дел од градбата бил составен дел од надворешниот бедем на манастирот. На западната фасада бил поставен ктиторски натпис во кој Прохор бил именуван како „''по Божја милост архиепископ на Прва Јустинијана''“. Неговиот придонес за обновувањето на манастирот бил зачуван и во манастирските поменици, каде што се споменувал како нов ктитор.{{sfn|Пантос|2008|p=83}} Според историчарот Димитриос Пантос, обновувањето на Дохијар треба да се разгледува и во контекст на соперништвото меѓу Прохор и патријархот Еремија I. Во истиот период, цариградскиот патријарх го обновил запуштениот светогорски манастир [[Ставроникита]], со што го зацврстил својот углед како ктитор. Пантос смета дека Прохор, преземајќи слична дејност во Дохијар, настојувал да го обнови сопствениот престиж и да го истакне авторитетот на Охридската архиепископија во православниот свет. Истражувачот ја разгледува и можноста обновителните работи да биле спроведувани во согласност со молдавскиот владетел [[Петар Рареш]], кој од 1536 година обезбедувал годишна финансиска помош за манастирот.{{sfn|Пантос|2008|pp=84–85}} Врските на Прохор со Света Гора не биле ограничени само на Дохијар. Во негово време поддршка од Охридската архиепископија добивале и други светогорски манастири, меѓу кои [[Зографски манастир|Зограф]], [[Велика лавра]] и [[Манастир Свети Пантелејмон (Света Гора)|Свети Пантелејмон]]. Овие активности сведочат за одржувањето на блиски односи меѓу Охридската архиепископија и светогорските монашки заедници во првата половина на XVI век.{{sfn|Пантос|2008|p=85}} == Наводи == {{наводи}} == Литература == * {{cite journal|last=Пантос|first=Димитриос|year=2008|title=Охридската архиепископия и отношенията й с Дохиарския манастир (първата половина на XVI в.)|url=https://journals.uni-vt.bg/balkans/bul/vol1/iss1/art10|journal=Балканите – език, история, култура|volume=1|issue=1|pages=81–88|ref=harv}} {{Архиепископи на македонската и охридската архиепископија}} [[Категорија:Архиепископи од 16 век]] [[Категорија:Православни епископи од 16 век]] [[Категорија:Охридски архиепископи]] 1ob1oj51u3fkfrqcqq3gw5qn24uidpo 5649558 5649557 2026-10-24T23:20:01Z Buli 2648 /* Охридски архиепископ */ 5649558 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за Македонски Архиепоскоп| English name = [[Податотека:Macedonian cross.svg|left|40px]] Прохор [[Податотека:Coat of arms of the Macedonian Orthodox Church.png|right|40px]] | image = [[Податотека:Freska na Sv. Prohor vo Sv. Ǵorǵi Vrbjanski.jpg|150px|Фреска во [[црквата „Св. Ѓорѓи“ - Врбјани|црквата „Св. Ѓорѓи“]] во охридско [[Врбјани]]]]| birth_name = | term_start =околу 1528 | term_end = околу [[1550]]| predecessor = непознато| successor = [[Симеон (охридски архиепископ)|Симеон]]| birth_date = [[16 век]] | birthplace = | dead = alive| death_date = [[16 век]]| deathplace = | other = Прохор }} '''Прохор''' (починал во јуни или јули [[1550]]) бил [[Охридска архиепископија|охридски архиепископ]] во првата половина на XVI век. Неговата дејност се одликувала со настојувања за зацврстување на црковната јурисдикција и угледот на Охридската архиепископија, како и со значителна материјална поддршка на манастирите на [[Света Гора]]. Особено значајна била неговата улога во обновувањето на светогорскиот [[манастир Дохијар]], поради што бил запаметен како еден од неговите ктитори.{{sfn|Пантос|2008|pp=81–83}} == Охридски архиепископ == Прохор за првпат се споменува како охридски архиепископ во документ од 1528 или 1529 година. Според [[Иван Снегаров]], бил од словенско потекло.{{sfn|Снегаров|1932|p=187}} Еден од најзначајните предизвици за време на неговото архиепископување бил судирот со [[Павле Смедеревски|Павле]], смедеревскиот митрополит, кој настојувал да ја обнови самостојноста на [[Пеќска патријаршија|Пеќската патријаршија]] и да ги издвои српските епархии од јурисдикцијата на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]]. Во 1528 или 1529 година во Охрид бил одржан црковен собор на кој биле разгледувани нарушувањата на црковниот поредок, додека на соборот од 1532 година биле донесени одлуки против Павле и неговите приврзаници. Прохор побарал поддршка и од источните патријаршии, чии посланија имале значајна улога во спорот.{{sfn|Ѓокиќ|Живковиќ|2018|pp=79–82}} Според реконструкцијата на Иван Снегаров, судирот продолжил до 1541 година, кога на трет црковен собор Павле бил конечно осуден и лишен од свештеничкиот чин. Меѓутоа, постоењето на овој трет собор е оспорено во историографијата. Според поинаквото толкување, документот што традиционално се датира во 1541 година всушност потекнува од 1533 година и се однесува на претходно донесените соборски одлуки.{{sfn|Ѓокиќ|Живковиќ|2018|pp=81–83}} Во текот на своето архиепископување, Прохор дошол во судир и со цариградскиот патријарх [[Еремија I Цариградски|Еремија I]] (1522–1546) околу црковната јурисдикција над [[Влашка]] и [[Молдавија]]. Прохор претходно успеал да ги потчини тамошните епархии на Охридската архиепископија, но во 1544 година Еремија I ја вратил надлежноста над нив на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. За овие промени сведочат два османлиски фермана, издадени на 10 јуни и 22 септември 1544 година. Губењето на овие епархии претставувало удар врз црковниот авторитет на Прохор и неговите настојувања за проширување на влијанието на Охридската архиепископија.{{sfn|Пантос|2008|p=84}} Значаен дел од неговата дејност бил насочен кон обновувањето на светогорскиот манастир [[Дохијар]], кој од средината на XV век се наоѓал во период на опаѓање. Во 1546 и 1547 година, со финансиски средства на Прохор биле изработени и подарени богослужбени книги, наменети за потребите на манастирското братство. Од ова дарение до денес се зачувани пет ракописни минеи на грчки јазик, кои се чуваат во манастирската библиотека. Нивните кодиколошки белешки потврдуваат дека биле изработени по нарачка на архиепископот и дека првично претставувале дел од поголема збирка богослужбени книги.{{sfn|Пантос|2008|p=82}} Покрај книгите, Прохор му подарил на манастирот богослужбени садови, свештенички одежди и икони. За дел од овие даренија сведочи инвентарот на манастирската ризница од 1 јануари 1770 година. Рускиот истражувач [[Порфириј Успенски]], кој го посетил Дохијар во XIX век, забележал дека во манастирската црква се наоѓале икони со натписи што ги поврзувал со времето на Прохор. Тој пренел и податок дека архиепископот престојувал во манастирот во 1547 година, иако не навел дополнителни докази за овој престој. Поголемиот дел од движните предмети поврзани со неговите даренија подоцна биле изгубени, особено во текот на настаните на Света Гора во 1821 година.{{sfn|Пантос|2008|pp=82–83}} Најзначајниот градежен потфат на Прохор во Дохијар било подигањето на новата манастирска трпезарија во 1547 година. Нејзината изградба имала не само практично значење за манастирскиот живот, туку придонела и за зајакнувањето на одбранбените ѕидини, бидејќи западниот дел од градбата бил составен дел од надворешниот бедем на манастирот. На западната фасада бил поставен ктиторски натпис во кој Прохор бил именуван како „''по Божја милост архиепископ на Прва Јустинијана''“. Неговиот придонес за обновувањето на манастирот бил зачуван и во манастирските поменици, каде што се споменувал како нов ктитор.{{sfn|Пантос|2008|p=83}} Според историчарот Димитриос Пантос, обновувањето на Дохијар треба да се разгледува и во контекст на соперништвото меѓу Прохор и патријархот Еремија I. Во истиот период, цариградскиот патријарх го обновил запуштениот светогорски манастир [[Ставроникита]], со што го зацврстил својот углед како ктитор. Пантос смета дека Прохор, преземајќи слична дејност во Дохијар, настојувал да го обнови сопствениот престиж и да го истакне авторитетот на Охридската архиепископија во православниот свет. Истражувачот ја разгледува и можноста обновителните работи да биле спроведувани во согласност со молдавскиот владетел [[Петар Рареш]], кој од 1536 година обезбедувал годишна финансиска помош за манастирот.{{sfn|Пантос|2008|pp=84–85}} Врските на Прохор со Света Гора не биле ограничени само на Дохијар. Во негово време поддршка од Охридската архиепископија добивале и други светогорски манастири, меѓу кои [[Зографски манастир|Зограф]], [[Велика лавра]] и [[Манастир Свети Пантелејмон (Света Гора)|Свети Пантелејмон]]. Овие активности сведочат за одржувањето на блиски односи меѓу Охридската архиепископија и светогорските монашки заедници во првата половина на XVI век.{{sfn|Пантос|2008|p=85}} == Наводи == {{наводи}} == Литература == * {{cite journal|last=Пантос|first=Димитриос|year=2008|title=Охридската архиепископия и отношенията й с Дохиарския манастир (първата половина на XVI в.)|url=https://journals.uni-vt.bg/balkans/bul/vol1/iss1/art10|journal=Балканите – език, история, култура|volume=1|issue=1|pages=81–88|ref=harv}} {{Архиепископи на македонската и охридската архиепископија}} [[Категорија:Архиепископи од 16 век]] [[Категорија:Православни епископи од 16 век]] [[Категорија:Охридски архиепископи]] oopg9dcmqkhgqk4j4lh95z05hmaxrhv 5649560 5649558 2026-10-24T23:21:08Z Buli 2648 /* Литература */ 5649560 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за Македонски Архиепоскоп| English name = [[Податотека:Macedonian cross.svg|left|40px]] Прохор [[Податотека:Coat of arms of the Macedonian Orthodox Church.png|right|40px]] | image = [[Податотека:Freska na Sv. Prohor vo Sv. Ǵorǵi Vrbjanski.jpg|150px|Фреска во [[црквата „Св. Ѓорѓи“ - Врбјани|црквата „Св. Ѓорѓи“]] во охридско [[Врбјани]]]]| birth_name = | term_start =околу 1528 | term_end = околу [[1550]]| predecessor = непознато| successor = [[Симеон (охридски архиепископ)|Симеон]]| birth_date = [[16 век]] | birthplace = | dead = alive| death_date = [[16 век]]| deathplace = | other = Прохор }} '''Прохор''' (починал во јуни или јули [[1550]]) бил [[Охридска архиепископија|охридски архиепископ]] во првата половина на XVI век. Неговата дејност се одликувала со настојувања за зацврстување на црковната јурисдикција и угледот на Охридската архиепископија, како и со значителна материјална поддршка на манастирите на [[Света Гора]]. Особено значајна била неговата улога во обновувањето на светогорскиот [[манастир Дохијар]], поради што бил запаметен како еден од неговите ктитори.{{sfn|Пантос|2008|pp=81–83}} == Охридски архиепископ == Прохор за првпат се споменува како охридски архиепископ во документ од 1528 или 1529 година. Според [[Иван Снегаров]], бил од словенско потекло.{{sfn|Снегаров|1932|p=187}} Еден од најзначајните предизвици за време на неговото архиепископување бил судирот со [[Павле Смедеревски|Павле]], смедеревскиот митрополит, кој настојувал да ја обнови самостојноста на [[Пеќска патријаршија|Пеќската патријаршија]] и да ги издвои српските епархии од јурисдикцијата на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]]. Во 1528 или 1529 година во Охрид бил одржан црковен собор на кој биле разгледувани нарушувањата на црковниот поредок, додека на соборот од 1532 година биле донесени одлуки против Павле и неговите приврзаници. Прохор побарал поддршка и од источните патријаршии, чии посланија имале значајна улога во спорот.{{sfn|Ѓокиќ|Живковиќ|2018|pp=79–82}} Според реконструкцијата на Иван Снегаров, судирот продолжил до 1541 година, кога на трет црковен собор Павле бил конечно осуден и лишен од свештеничкиот чин. Меѓутоа, постоењето на овој трет собор е оспорено во историографијата. Според поинаквото толкување, документот што традиционално се датира во 1541 година всушност потекнува од 1533 година и се однесува на претходно донесените соборски одлуки.{{sfn|Ѓокиќ|Живковиќ|2018|pp=81–83}} Во текот на своето архиепископување, Прохор дошол во судир и со цариградскиот патријарх [[Еремија I Цариградски|Еремија I]] (1522–1546) околу црковната јурисдикција над [[Влашка]] и [[Молдавија]]. Прохор претходно успеал да ги потчини тамошните епархии на Охридската архиепископија, но во 1544 година Еремија I ја вратил надлежноста над нив на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. За овие промени сведочат два османлиски фермана, издадени на 10 јуни и 22 септември 1544 година. Губењето на овие епархии претставувало удар врз црковниот авторитет на Прохор и неговите настојувања за проширување на влијанието на Охридската архиепископија.{{sfn|Пантос|2008|p=84}} Значаен дел од неговата дејност бил насочен кон обновувањето на светогорскиот манастир [[Дохијар]], кој од средината на XV век се наоѓал во период на опаѓање. Во 1546 и 1547 година, со финансиски средства на Прохор биле изработени и подарени богослужбени книги, наменети за потребите на манастирското братство. Од ова дарение до денес се зачувани пет ракописни минеи на грчки јазик, кои се чуваат во манастирската библиотека. Нивните кодиколошки белешки потврдуваат дека биле изработени по нарачка на архиепископот и дека првично претставувале дел од поголема збирка богослужбени книги.{{sfn|Пантос|2008|p=82}} Покрај книгите, Прохор му подарил на манастирот богослужбени садови, свештенички одежди и икони. За дел од овие даренија сведочи инвентарот на манастирската ризница од 1 јануари 1770 година. Рускиот истражувач [[Порфириј Успенски]], кој го посетил Дохијар во XIX век, забележал дека во манастирската црква се наоѓале икони со натписи што ги поврзувал со времето на Прохор. Тој пренел и податок дека архиепископот престојувал во манастирот во 1547 година, иако не навел дополнителни докази за овој престој. Поголемиот дел од движните предмети поврзани со неговите даренија подоцна биле изгубени, особено во текот на настаните на Света Гора во 1821 година.{{sfn|Пантос|2008|pp=82–83}} Најзначајниот градежен потфат на Прохор во Дохијар било подигањето на новата манастирска трпезарија во 1547 година. Нејзината изградба имала не само практично значење за манастирскиот живот, туку придонела и за зајакнувањето на одбранбените ѕидини, бидејќи западниот дел од градбата бил составен дел од надворешниот бедем на манастирот. На западната фасада бил поставен ктиторски натпис во кој Прохор бил именуван како „''по Божја милост архиепископ на Прва Јустинијана''“. Неговиот придонес за обновувањето на манастирот бил зачуван и во манастирските поменици, каде што се споменувал како нов ктитор.{{sfn|Пантос|2008|p=83}} Според историчарот Димитриос Пантос, обновувањето на Дохијар треба да се разгледува и во контекст на соперништвото меѓу Прохор и патријархот Еремија I. Во истиот период, цариградскиот патријарх го обновил запуштениот светогорски манастир [[Ставроникита]], со што го зацврстил својот углед како ктитор. Пантос смета дека Прохор, преземајќи слична дејност во Дохијар, настојувал да го обнови сопствениот престиж и да го истакне авторитетот на Охридската архиепископија во православниот свет. Истражувачот ја разгледува и можноста обновителните работи да биле спроведувани во согласност со молдавскиот владетел [[Петар Рареш]], кој од 1536 година обезбедувал годишна финансиска помош за манастирот.{{sfn|Пантос|2008|pp=84–85}} Врските на Прохор со Света Гора не биле ограничени само на Дохијар. Во негово време поддршка од Охридската архиепископија добивале и други светогорски манастири, меѓу кои [[Зографски манастир|Зограф]], [[Велика лавра]] и [[Манастир Свети Пантелејмон (Света Гора)|Свети Пантелејмон]]. Овие активности сведочат за одржувањето на блиски односи меѓу Охридската архиепископија и светогорските монашки заедници во првата половина на XVI век.{{sfn|Пантос|2008|p=85}} == Наводи == {{наводи}} == Литература == * {{cite journal|last=Пантос|first=Димитриос|year=2008|title=Охридската архиепископия и отношенията й с Дохиарския манастир (първата половина на XVI в.)|url=https://journals.uni-vt.bg/balkans/bul/vol1/iss1/art10|journal=Балканите – език, история, култура|volume=1|issue=1|pages=81–88|ref=harv}} * {{cite book|last=Снегаров|first=Иван|title=История на Охридската архиепископия-патриаршия от падането ѝ под турците до нейното унищожение (1394–1767 г.)|url=https://www.promacedonia.org/is2/is_2_sydyr.htm|volume=II|location=Софија|publisher=Македонски научен институт|year=1932|ref=harv}} * {{cite journal|last1=Ђокић|first1=Небојша|last2=Живковић|first2=Марија|title=Српска црква од пада Деспотовине до обнове Пећке патријаршије|url=https://leskovackizbornik.rs/index.php/zbornik/article/download/90/89/92|journal=Лесковачки зборник|volume=LVIII|year=2018|pages=61–98|ref=harv}} {{Архиепископи на македонската и охридската архиепископија}} [[Категорија:Архиепископи од 16 век]] [[Категорија:Православни епископи од 16 век]] [[Категорија:Охридски архиепископи]] 37du4maiw5gol82z84fde0p8wpv0po3 5649561 5649560 2026-10-24T23:22:27Z Buli 2648 /* Охридски архиепископ */ 5649561 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за Македонски Архиепоскоп| English name = [[Податотека:Macedonian cross.svg|left|40px]] Прохор [[Податотека:Coat of arms of the Macedonian Orthodox Church.png|right|40px]] | image = [[Податотека:Freska na Sv. Prohor vo Sv. Ǵorǵi Vrbjanski.jpg|150px|Фреска во [[црквата „Св. Ѓорѓи“ - Врбјани|црквата „Св. Ѓорѓи“]] во охридско [[Врбјани]]]]| birth_name = | term_start =околу 1528 | term_end = околу [[1550]]| predecessor = непознато| successor = [[Симеон (охридски архиепископ)|Симеон]]| birth_date = [[16 век]] | birthplace = | dead = alive| death_date = [[16 век]]| deathplace = | other = Прохор }} '''Прохор''' (починал во јуни или јули [[1550]]) бил [[Охридска архиепископија|охридски архиепископ]] во првата половина на XVI век. Неговата дејност се одликувала со настојувања за зацврстување на црковната јурисдикција и угледот на Охридската архиепископија, како и со значителна материјална поддршка на манастирите на [[Света Гора]]. Особено значајна била неговата улога во обновувањето на светогорскиот [[манастир Дохијар]], поради што бил запаметен како еден од неговите ктитори.{{sfn|Пантос|2008|pp=81–83}} == Охридски архиепископ == Прохор за првпат се споменува како охридски архиепископ во документ од 1528 или 1529 година. Според [[Иван Снегаров]], бил од словенско потекло.{{sfn|Снегаров|1932|p=187}} Еден од најзначајните предизвици за време на неговото архиепископување бил судирот со [[Павле Смедеревски|Павле]], смедеревскиот митрополит, кој настојувал да ја обнови самостојноста на [[Пеќска патријаршија|Пеќската патријаршија]] и да ги издвои српските епархии од јурисдикцијата на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]]. Во 1528 или 1529 година во Охрид бил одржан црковен собор на кој биле разгледувани нарушувањата на црковниот поредок, додека на соборот од 1532 година биле донесени одлуки против Павле и неговите приврзаници. Прохор побарал поддршка и од источните патријаршии, чии посланија имале значајна улога во спорот.{{sfn|Ђокић|Живковић|2018|pp=79–82}} Според реконструкцијата на Иван Снегаров, судирот продолжил до 1541 година, кога на трет црковен собор Павле бил конечно осуден и лишен од свештеничкиот чин. Меѓутоа, постоењето на овој трет собор е оспорено во историографијата. Според поинаквото толкување, документот што традиционално се датира во 1541 година всушност потекнува од 1533 година и се однесува на претходно донесените соборски одлуки.{{sfn|Ђокић|Живковић|2018|pp=81–83}} Во текот на своето архиепископување, Прохор дошол во судир и со цариградскиот патријарх [[Еремија I Цариградски|Еремија I]] (1522–1546) околу црковната јурисдикција над [[Влашка]] и [[Молдавија]]. Прохор претходно успеал да ги потчини тамошните епархии на Охридската архиепископија, но во 1544 година Еремија I ја вратил надлежноста над нив на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. За овие промени сведочат два османлиски фермана, издадени на 10 јуни и 22 септември 1544 година. Губењето на овие епархии претставувало удар врз црковниот авторитет на Прохор и неговите настојувања за проширување на влијанието на Охридската архиепископија.{{sfn|Пантос|2008|p=84}} Значаен дел од неговата дејност бил насочен кон обновувањето на светогорскиот манастир [[Дохијар]], кој од средината на XV век се наоѓал во период на опаѓање. Во 1546 и 1547 година, со финансиски средства на Прохор биле изработени и подарени богослужбени книги, наменети за потребите на манастирското братство. Од ова дарение до денес се зачувани пет ракописни минеи на грчки јазик, кои се чуваат во манастирската библиотека. Нивните кодиколошки белешки потврдуваат дека биле изработени по нарачка на архиепископот и дека првично претставувале дел од поголема збирка богослужбени книги.{{sfn|Пантос|2008|p=82}} Покрај книгите, Прохор му подарил на манастирот богослужбени садови, свештенички одежди и икони. За дел од овие даренија сведочи инвентарот на манастирската ризница од 1 јануари 1770 година. Рускиот истражувач [[Порфириј Успенски]], кој го посетил Дохијар во XIX век, забележал дека во манастирската црква се наоѓале икони со натписи што ги поврзувал со времето на Прохор. Тој пренел и податок дека архиепископот престојувал во манастирот во 1547 година, иако не навел дополнителни докази за овој престој. Поголемиот дел од движните предмети поврзани со неговите даренија подоцна биле изгубени, особено во текот на настаните на Света Гора во 1821 година.{{sfn|Пантос|2008|pp=82–83}} Најзначајниот градежен потфат на Прохор во Дохијар било подигањето на новата манастирска трпезарија во 1547 година. Нејзината изградба имала не само практично значење за манастирскиот живот, туку придонела и за зајакнувањето на одбранбените ѕидини, бидејќи западниот дел од градбата бил составен дел од надворешниот бедем на манастирот. На западната фасада бил поставен ктиторски натпис во кој Прохор бил именуван како „''по Божја милост архиепископ на Прва Јустинијана''“. Неговиот придонес за обновувањето на манастирот бил зачуван и во манастирските поменици, каде што се споменувал како нов ктитор.{{sfn|Пантос|2008|p=83}} Според историчарот Димитриос Пантос, обновувањето на Дохијар треба да се разгледува и во контекст на соперништвото меѓу Прохор и патријархот Еремија I. Во истиот период, цариградскиот патријарх го обновил запуштениот светогорски манастир [[Ставроникита]], со што го зацврстил својот углед како ктитор. Пантос смета дека Прохор, преземајќи слична дејност во Дохијар, настојувал да го обнови сопствениот престиж и да го истакне авторитетот на Охридската архиепископија во православниот свет. Истражувачот ја разгледува и можноста обновителните работи да биле спроведувани во согласност со молдавскиот владетел [[Петар Рареш]], кој од 1536 година обезбедувал годишна финансиска помош за манастирот.{{sfn|Пантос|2008|pp=84–85}} Врските на Прохор со Света Гора не биле ограничени само на Дохијар. Во негово време поддршка од Охридската архиепископија добивале и други светогорски манастири, меѓу кои [[Зографски манастир|Зограф]], [[Велика лавра]] и [[Манастир Свети Пантелејмон (Света Гора)|Свети Пантелејмон]]. Овие активности сведочат за одржувањето на блиски односи меѓу Охридската архиепископија и светогорските монашки заедници во првата половина на XVI век.{{sfn|Пантос|2008|p=85}} == Наводи == {{наводи}} == Литература == * {{cite journal|last=Пантос|first=Димитриос|year=2008|title=Охридската архиепископия и отношенията й с Дохиарския манастир (първата половина на XVI в.)|url=https://journals.uni-vt.bg/balkans/bul/vol1/iss1/art10|journal=Балканите – език, история, култура|volume=1|issue=1|pages=81–88|ref=harv}} * {{cite book|last=Снегаров|first=Иван|title=История на Охридската архиепископия-патриаршия от падането ѝ под турците до нейното унищожение (1394–1767 г.)|url=https://www.promacedonia.org/is2/is_2_sydyr.htm|volume=II|location=Софија|publisher=Македонски научен институт|year=1932|ref=harv}} * {{cite journal|last1=Ђокић|first1=Небојша|last2=Живковић|first2=Марија|title=Српска црква од пада Деспотовине до обнове Пећке патријаршије|url=https://leskovackizbornik.rs/index.php/zbornik/article/download/90/89/92|journal=Лесковачки зборник|volume=LVIII|year=2018|pages=61–98|ref=harv}} {{Архиепископи на македонската и охридската архиепископија}} [[Категорија:Архиепископи од 16 век]] [[Категорија:Православни епископи од 16 век]] [[Категорија:Охридски архиепископи]] 9zoh2wdm25ix67ocn0qgz4hl5qorbwg 5649562 5649561 2026-10-24T23:23:39Z Buli 2648 /* Охридски архиепископ */ 5649562 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за Македонски Архиепоскоп| English name = [[Податотека:Macedonian cross.svg|left|40px]] Прохор [[Податотека:Coat of arms of the Macedonian Orthodox Church.png|right|40px]] | image = [[Податотека:Freska na Sv. Prohor vo Sv. Ǵorǵi Vrbjanski.jpg|150px|Фреска во [[црквата „Св. Ѓорѓи“ - Врбјани|црквата „Св. Ѓорѓи“]] во охридско [[Врбјани]]]]| birth_name = | term_start =околу 1528 | term_end = околу [[1550]]| predecessor = непознато| successor = [[Симеон (охридски архиепископ)|Симеон]]| birth_date = [[16 век]] | birthplace = | dead = alive| death_date = [[16 век]]| deathplace = | other = Прохор }} '''Прохор''' (починал во јуни или јули [[1550]]) бил [[Охридска архиепископија|охридски архиепископ]] во првата половина на XVI век. Неговата дејност се одликувала со настојувања за зацврстување на црковната јурисдикција и угледот на Охридската архиепископија, како и со значителна материјална поддршка на манастирите на [[Света Гора]]. Особено значајна била неговата улога во обновувањето на светогорскиот [[манастир Дохијар]], поради што бил запаметен како еден од неговите ктитори.{{sfn|Пантос|2008|pp=81–83}} == Охридски архиепископ == Прохор за првпат се споменува како охридски архиепископ во документ од 1528 или 1529 година. Според [[Иван Снегаров]], бил од словенско потекло.{{sfn|Снегаров|1932|p=187}} Еден од најзначајните предизвици за време на неговото архиепископување бил судирот со [[Павле Смедеревски|Павле]], смедеревскиот митрополит, кој настојувал да ја обнови самостојноста на [[Пеќска патријаршија|Пеќската патријаршија]] и да ги издвои српските епархии од јурисдикцијата на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]]. Во 1528 или 1529 година во Охрид бил одржан црковен собор на кој биле разгледувани нарушувањата на црковниот поредок, додека на соборот од 1532 година биле донесени одлуки против Павле и неговите приврзаници. Прохор побарал поддршка и од источните патријаршии, чии посланија имале значајна улога во спорот.{{sfn|Ђокић|Живковић|2018|pp=79–82}} Според реконструкцијата на Иван Снегаров, судирот продолжил до 1541 година, кога на трет црковен собор Павле бил конечно осуден и лишен од свештеничкиот чин. Меѓутоа, постоењето на овој трет собор е оспорено во историографијата. Според поинаквото толкување, документот што традиционално се датира во 1541 година всушност потекнува од 1533 година и се однесува на претходно донесените соборски одлуки.{{sfn|Ђокић|Живковић|2018|pp=81–83}} Во текот на своето архиепископување, Прохор дошол во судир и со цариградскиот патријарх [[Еремија I Цариградски|Еремија I]] (1522–1546) околу црковната јурисдикција над [[Влашка]] и [[Кнежевство Молдавија|Молдавија]]. Прохор претходно успеал да ги потчини тамошните епархии на Охридската архиепископија, но во 1544 година Еремија I ја вратил надлежноста над нив на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. За овие промени сведочат два османлиски фермана, издадени на 10 јуни и 22 септември 1544 година. Губењето на овие епархии претставувало удар врз црковниот авторитет на Прохор и неговите настојувања за проширување на влијанието на Охридската архиепископија.{{sfn|Пантос|2008|p=84}} Значаен дел од неговата дејност бил насочен кон обновувањето на светогорскиот манастир [[Дохијар]], кој од средината на XV век се наоѓал во период на опаѓање. Во 1546 и 1547 година, со финансиски средства на Прохор биле изработени и подарени богослужбени книги, наменети за потребите на манастирското братство. Од ова дарение до денес се зачувани пет ракописни минеи на грчки јазик, кои се чуваат во манастирската библиотека. Нивните кодиколошки белешки потврдуваат дека биле изработени по нарачка на архиепископот и дека првично претставувале дел од поголема збирка богослужбени книги.{{sfn|Пантос|2008|p=82}} Покрај книгите, Прохор му подарил на манастирот богослужбени садови, свештенички одежди и икони. За дел од овие даренија сведочи инвентарот на манастирската ризница од 1 јануари 1770 година. Рускиот истражувач [[Порфириј Успенски]], кој го посетил Дохијар во XIX век, забележал дека во манастирската црква се наоѓале икони со натписи што ги поврзувал со времето на Прохор. Тој пренел и податок дека архиепископот престојувал во манастирот во 1547 година, иако не навел дополнителни докази за овој престој. Поголемиот дел од движните предмети поврзани со неговите даренија подоцна биле изгубени, особено во текот на настаните на Света Гора во 1821 година.{{sfn|Пантос|2008|pp=82–83}} Најзначајниот градежен потфат на Прохор во Дохијар било подигањето на новата манастирска трпезарија во 1547 година. Нејзината изградба имала не само практично значење за манастирскиот живот, туку придонела и за зајакнувањето на одбранбените ѕидини, бидејќи западниот дел од градбата бил составен дел од надворешниот бедем на манастирот. На западната фасада бил поставен ктиторски натпис во кој Прохор бил именуван како „''по Божја милост архиепископ на Прва Јустинијана''“. Неговиот придонес за обновувањето на манастирот бил зачуван и во манастирските поменици, каде што се споменувал како нов ктитор.{{sfn|Пантос|2008|p=83}} Според историчарот Димитриос Пантос, обновувањето на Дохијар треба да се разгледува и во контекст на соперништвото меѓу Прохор и патријархот Еремија I. Во истиот период, цариградскиот патријарх го обновил запуштениот светогорски манастир [[Ставроникита]], со што го зацврстил својот углед како ктитор. Пантос смета дека Прохор, преземајќи слична дејност во Дохијар, настојувал да го обнови сопствениот престиж и да го истакне авторитетот на Охридската архиепископија во православниот свет. Истражувачот ја разгледува и можноста обновителните работи да биле спроведувани во согласност со молдавскиот владетел [[Петар Рареш]], кој од 1536 година обезбедувал годишна финансиска помош за манастирот.{{sfn|Пантос|2008|pp=84–85}} Врските на Прохор со Света Гора не биле ограничени само на Дохијар. Во негово време поддршка од Охридската архиепископија добивале и други светогорски манастири, меѓу кои [[Зографски манастир|Зограф]], [[Велика лавра]] и [[Манастир Свети Пантелејмон (Света Гора)|Свети Пантелејмон]]. Овие активности сведочат за одржувањето на блиски односи меѓу Охридската архиепископија и светогорските монашки заедници во првата половина на XVI век.{{sfn|Пантос|2008|p=85}} == Наводи == {{наводи}} == Литература == * {{cite journal|last=Пантос|first=Димитриос|year=2008|title=Охридската архиепископия и отношенията й с Дохиарския манастир (първата половина на XVI в.)|url=https://journals.uni-vt.bg/balkans/bul/vol1/iss1/art10|journal=Балканите – език, история, култура|volume=1|issue=1|pages=81–88|ref=harv}} * {{cite book|last=Снегаров|first=Иван|title=История на Охридската архиепископия-патриаршия от падането ѝ под турците до нейното унищожение (1394–1767 г.)|url=https://www.promacedonia.org/is2/is_2_sydyr.htm|volume=II|location=Софија|publisher=Македонски научен институт|year=1932|ref=harv}} * {{cite journal|last1=Ђокић|first1=Небојша|last2=Живковић|first2=Марија|title=Српска црква од пада Деспотовине до обнове Пећке патријаршије|url=https://leskovackizbornik.rs/index.php/zbornik/article/download/90/89/92|journal=Лесковачки зборник|volume=LVIII|year=2018|pages=61–98|ref=harv}} {{Архиепископи на македонската и охридската архиепископија}} [[Категорија:Архиепископи од 16 век]] [[Категорија:Православни епископи од 16 век]] [[Категорија:Охридски архиепископи]] cvj74z2cu27njmtaj9wrowc5y68cyiy 5649564 5649562 2026-10-24T23:28:10Z Buli 2648 /* Охридски архиепископ */ 5649564 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за Македонски Архиепоскоп| English name = [[Податотека:Macedonian cross.svg|left|40px]] Прохор [[Податотека:Coat of arms of the Macedonian Orthodox Church.png|right|40px]] | image = [[Податотека:Freska na Sv. Prohor vo Sv. Ǵorǵi Vrbjanski.jpg|150px|Фреска во [[црквата „Св. Ѓорѓи“ - Врбјани|црквата „Св. Ѓорѓи“]] во охридско [[Врбјани]]]]| birth_name = | term_start =околу 1528 | term_end = околу [[1550]]| predecessor = непознато| successor = [[Симеон (охридски архиепископ)|Симеон]]| birth_date = [[16 век]] | birthplace = | dead = alive| death_date = [[16 век]]| deathplace = | other = Прохор }} '''Прохор''' (починал во јуни или јули [[1550]]) бил [[Охридска архиепископија|охридски архиепископ]] во првата половина на XVI век. Неговата дејност се одликувала со настојувања за зацврстување на црковната јурисдикција и угледот на Охридската архиепископија, како и со значителна материјална поддршка на манастирите на [[Света Гора]]. Особено значајна била неговата улога во обновувањето на светогорскиот [[манастир Дохијар]], поради што бил запаметен како еден од неговите ктитори.{{sfn|Пантос|2008|pp=81–83}} == Охридски архиепископ == Прохор за првпат се споменува како охридски архиепископ во документ од 1528 или 1529 година. Според [[Иван Снегаров]], бил од словенско потекло.{{sfn|Снегаров|1932|p=187}} === Судирот со смедеревскиот митрополит === Еден од најзначајните предизвици за време на неговото архиепископување бил судирот со [[Павле Смедеревски|Павле]], смедеревскиот митрополит, кој настојувал да ја обнови самостојноста на [[Пеќска патријаршија|Пеќската патријаршија]] и да ги издвои српските епархии од јурисдикцијата на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]]. Во 1528 или 1529 година во Охрид бил одржан црковен собор на кој биле разгледувани нарушувањата на црковниот поредок, додека на соборот од 1532 година биле донесени одлуки против Павле и неговите приврзаници. Прохор побарал поддршка и од источните патријаршии, чии посланија имале значајна улога во спорот.{{sfn|Ђокић|Живковић|2018|pp=79–82}} Според реконструкцијата на Иван Снегаров, судирот продолжил до 1541 година, кога на трет црковен собор Павле бил конечно осуден и лишен од свештеничкиот чин. Меѓутоа, постоењето на овој трет собор е оспорено во историографијата. Според поинаквото толкување, документот што традиционално се датира во 1541 година всушност потекнува од 1533 година и се однесува на претходно донесените соборски одлуки.{{sfn|Ђокић|Живковић|2018|pp=81–83}} === Спор со Цариградскиот патријарх === Во текот на своето архиепископување, Прохор дошол во судир и со цариградскиот патријарх [[Еремија I Цариградски|Еремија I]] (1522–1546) околу црковната јурисдикција над [[Влашка]] и [[Кнежевство Молдавија|Молдавија]]. Прохор претходно успеал да ги потчини тамошните епархии на Охридската архиепископија, но во 1544 година Еремија I ја вратил надлежноста над нив на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. За овие промени сведочат два османлиски фермана, издадени на 10 јуни и 22 септември 1544 година. Губењето на овие епархии претставувало удар врз црковниот авторитет на Прохор и неговите настојувања за проширување на влијанието на Охридската архиепископија.{{sfn|Пантос|2008|p=84}} === Ктиторска дејност === Значаен дел од неговата дејност бил насочен кон обновувањето на светогорскиот манастир [[Дохијар]], кој од средината на XV век се наоѓал во период на опаѓање. Во 1546 и 1547 година, со финансиски средства на Прохор биле изработени и подарени богослужбени книги, наменети за потребите на манастирското братство. Од ова дарение до денес се зачувани пет ракописни минеи на грчки јазик, кои се чуваат во манастирската библиотека. Нивните кодиколошки белешки потврдуваат дека биле изработени по нарачка на архиепископот и дека првично претставувале дел од поголема збирка богослужбени книги.{{sfn|Пантос|2008|p=82}} Покрај книгите, Прохор му подарил на манастирот богослужбени садови, свештенички одежди и икони. За дел од овие даренија сведочи инвентарот на манастирската ризница од 1 јануари 1770 година. Рускиот истражувач [[Порфириј Успенски]], кој го посетил Дохијар во XIX век, забележал дека во манастирската црква се наоѓале икони со натписи што ги поврзувал со времето на Прохор. Тој пренел и податок дека архиепископот престојувал во манастирот во 1547 година, иако не навел дополнителни докази за овој престој. Поголемиот дел од движните предмети поврзани со неговите даренија подоцна биле изгубени, особено во текот на настаните на Света Гора во 1821 година.{{sfn|Пантос|2008|pp=82–83}} Најзначајниот градежен потфат на Прохор во Дохијар било подигањето на новата манастирска трпезарија во 1547 година. Нејзината изградба имала не само практично значење за манастирскиот живот, туку придонела и за зајакнувањето на одбранбените ѕидини, бидејќи западниот дел од градбата бил составен дел од надворешниот бедем на манастирот. На западната фасада бил поставен ктиторски натпис во кој Прохор бил именуван како „''по Божја милост архиепископ на Прва Јустинијана''“. Неговиот придонес за обновувањето на манастирот бил зачуван и во манастирските поменици, каде што се споменувал како нов ктитор.{{sfn|Пантос|2008|p=83}} Според историчарот Димитриос Пантос, обновувањето на Дохијар треба да се разгледува и во контекст на соперништвото меѓу Прохор и патријархот Еремија I. Во истиот период, цариградскиот патријарх го обновил запуштениот светогорски манастир [[Ставроникита]], со што го зацврстил својот углед како ктитор. Пантос смета дека Прохор, преземајќи слична дејност во Дохијар, настојувал да го обнови сопствениот престиж и да го истакне авторитетот на Охридската архиепископија во православниот свет. Истражувачот ја разгледува и можноста обновителните работи да биле спроведувани во согласност со молдавскиот владетел [[Петар Рареш]], кој од 1536 година обезбедувал годишна финансиска помош за манастирот.{{sfn|Пантос|2008|pp=84–85}} Врските на Прохор со Света Гора не биле ограничени само на Дохијар. Во негово време поддршка од Охридската архиепископија добивале и други светогорски манастири, меѓу кои [[Зографски манастир|Зограф]], [[Велика лавра]] и [[Манастир Свети Пантелејмон (Света Гора)|Свети Пантелејмон]]. Овие активности сведочат за одржувањето на блиски односи меѓу Охридската архиепископија и светогорските монашки заедници во првата половина на XVI век.{{sfn|Пантос|2008|p=85}} == Наводи == {{наводи}} == Литература == * {{cite journal|last=Пантос|first=Димитриос|year=2008|title=Охридската архиепископия и отношенията й с Дохиарския манастир (първата половина на XVI в.)|url=https://journals.uni-vt.bg/balkans/bul/vol1/iss1/art10|journal=Балканите – език, история, култура|volume=1|issue=1|pages=81–88|ref=harv}} * {{cite book|last=Снегаров|first=Иван|title=История на Охридската архиепископия-патриаршия от падането ѝ под турците до нейното унищожение (1394–1767 г.)|url=https://www.promacedonia.org/is2/is_2_sydyr.htm|volume=II|location=Софија|publisher=Македонски научен институт|year=1932|ref=harv}} * {{cite journal|last1=Ђокић|first1=Небојша|last2=Живковић|first2=Марија|title=Српска црква од пада Деспотовине до обнове Пећке патријаршије|url=https://leskovackizbornik.rs/index.php/zbornik/article/download/90/89/92|journal=Лесковачки зборник|volume=LVIII|year=2018|pages=61–98|ref=harv}} {{Архиепископи на македонската и охридската архиепископија}} [[Категорија:Архиепископи од 16 век]] [[Категорија:Православни епископи од 16 век]] [[Категорија:Охридски архиепископи]] mv8c6lng2zftckoy7xsm73bd46ovsnr 5649649 5649564 2026-10-25T11:49:56Z Buli 2648 /* Судирот со смедеревскиот митрополит */ 5649649 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за Македонски Архиепоскоп| English name = [[Податотека:Macedonian cross.svg|left|40px]] Прохор [[Податотека:Coat of arms of the Macedonian Orthodox Church.png|right|40px]] | image = [[Податотека:Freska na Sv. Prohor vo Sv. Ǵorǵi Vrbjanski.jpg|150px|Фреска во [[црквата „Св. Ѓорѓи“ - Врбјани|црквата „Св. Ѓорѓи“]] во охридско [[Врбјани]]]]| birth_name = | term_start =околу 1528 | term_end = околу [[1550]]| predecessor = непознато| successor = [[Симеон (охридски архиепископ)|Симеон]]| birth_date = [[16 век]] | birthplace = | dead = alive| death_date = [[16 век]]| deathplace = | other = Прохор }} '''Прохор''' (починал во јуни или јули [[1550]]) бил [[Охридска архиепископија|охридски архиепископ]] во првата половина на XVI век. Неговата дејност се одликувала со настојувања за зацврстување на црковната јурисдикција и угледот на Охридската архиепископија, како и со значителна материјална поддршка на манастирите на [[Света Гора]]. Особено значајна била неговата улога во обновувањето на светогорскиот [[манастир Дохијар]], поради што бил запаметен како еден од неговите ктитори.{{sfn|Пантос|2008|pp=81–83}} == Охридски архиепископ == Прохор за првпат се споменува како охридски архиепископ во документ од 1528 или 1529 година. Според [[Иван Снегаров]], бил од словенско потекло.{{sfn|Снегаров|1932|p=187}} === Судирот со смедеревскиот митрополит === Еден од најзначајните предизвици за време на неговото архиепископување бил судирот со [[Павле Смедеревски|Павле]], смедеревскиот митрополит, кој настојувал да ја обнови самостојноста на [[Пеќска патријаршија|Пеќската патријаршија]] и да ги издвои српските епархии од јурисдикцијата на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]]. Спорот произлегол од спротивставените претензии врз црковните области: Павле настојувал да ја воспостави поранешната територијална надлежност на српската црква, додека Прохор се повикувал на постарите права на Охридската архиепископија.{{sfn|Ђокић|Живковић|2018|pp=78–79}} Во 1528 година во Охрид бил одржан црковен собор на кој биле разгледувани нарушувањата на црковниот поредок. Соборот донел одлуки против самоволното поставување и разрешување на архијереите, како и против прибавувањето султански берати без знаење на архиепископот. Иако во зачуваниот соборски акт Павле не се споменува по име, во историографијата се претпоставува дека неговото дејствување било поврзано со тогашните црковни немири. Според поновата археографска анализа, соборот бил одржан на 26 декември 1528 година.{{sfn|Ђокић|Живковић|2018|pp=76–78}}{{sfn|Убипарип|Пузовић|2025|pp=91–92}} Прохор побарал поддршка од источните патријаршии. Во април 1530 година александрискиот патријарх Јоаким испратил послание во кое го осудил дејствувањето на Павле и неговите приврзаници. Во септември истата година цариградскиот патријарх [[Еремија I Цариградски|Еремија I]] испратил послание до Прохор, во кое ја поддржал јурисдикцијата на Охридската архиепископија над Пеќ и другите спорни епархии. Во посланието се наведува дека Павле, со помош на световните власти, успеал да оттргне дел од црквите од охридската јурисдикција. За поткрепа на својата одлука, патријархот се повикал на старите царски повелби со кои биле утврдени правата на Охридската архиепископија.{{sfn|Ђокић|Живковић|2018|pp=79–80}}{{sfn|Убипарип|Пузовић|2025|pp=87–89}} На 13 март 1532 година во Охрид бил одржан нов црковен собор, на кој присуствувал и Павле. Според зачуваниот соборски акт, Павле побарал прошка за своите постапки, но неговото дејствување било осудено како нарушување на црковните канони. Соборот донел одлука за негово отстранување од архијерејската должност и за осуда на свештените лица поставени од него. Соборскиот документ, покрај Прохор, го потпишале и бројни митрополити и епископи од областите под јурисдикција на Охридската архиепископија.{{sfn|Ђокић|Живковић|2018|pp=80–81}}{{sfn|Убипарип|Пузовић|2025|pp=90–91}} Според реконструкцијата на Иван Снегаров, судирот продолжил до 1541 година, кога на трет црковен собор Павле бил конечно осуден и лишен од свештеничкиот чин. Меѓутоа, Ѓокиќ и Живковиќ го оспоруваат постоењето на овој трет собор и сметаат дека документот што традиционално се датира во 1541 година всушност потекнува од 1533 година и се однесува на претходните соборски одлуки. Поновото археографско истражување од 2025 година го определува документот како соборска одлука од 20 јуни 1541 година, иако прашањата за неговите патријаршиски потписници остануваат предмет на научна расправа.{{sfn|Ђокић|Живковић|2018|pp=80–83}}{{sfn|Убипарип|Пузовић|2025|pp=89–90}} И покрај осудата на Павле, спорот околу црковната јурисдикција не бил целосно разрешен. Дел од српските епархии продолжиле да покажуваат самостојност во однос на Охридската архиепископија, а во одделни документи од следните години се споменуваат црковни поглавари што не ја признавале нејзината непосредна власт. Така, соборските одлуки не довеле до целосно и трајно воспоставување на охридската јурисдикција врз сите спорни области.{{sfn|Ђокић|Живковић|2018|pp=85–88}} === Спор со Цариградскиот патријарх === Во текот на своето архиепископување, Прохор дошол во судир и со цариградскиот патријарх [[Еремија I Цариградски|Еремија I]] (1522–1546) околу црковната јурисдикција над [[Влашка]] и [[Кнежевство Молдавија|Молдавија]]. Прохор претходно успеал да ги потчини тамошните епархии на Охридската архиепископија, но во 1544 година Еремија I ја вратил надлежноста над нив на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. За овие промени сведочат два османлиски фермана, издадени на 10 јуни и 22 септември 1544 година. Губењето на овие епархии претставувало удар врз црковниот авторитет на Прохор и неговите настојувања за проширување на влијанието на Охридската архиепископија.{{sfn|Пантос|2008|p=84}} === Ктиторска дејност === Значаен дел од неговата дејност бил насочен кон обновувањето на светогорскиот манастир [[Дохијар]], кој од средината на XV век се наоѓал во период на опаѓање. Во 1546 и 1547 година, со финансиски средства на Прохор биле изработени и подарени богослужбени книги, наменети за потребите на манастирското братство. Од ова дарение до денес се зачувани пет ракописни минеи на грчки јазик, кои се чуваат во манастирската библиотека. Нивните кодиколошки белешки потврдуваат дека биле изработени по нарачка на архиепископот и дека првично претставувале дел од поголема збирка богослужбени книги.{{sfn|Пантос|2008|p=82}} Покрај книгите, Прохор му подарил на манастирот богослужбени садови, свештенички одежди и икони. За дел од овие даренија сведочи инвентарот на манастирската ризница од 1 јануари 1770 година. Рускиот истражувач [[Порфириј Успенски]], кој го посетил Дохијар во XIX век, забележал дека во манастирската црква се наоѓале икони со натписи што ги поврзувал со времето на Прохор. Тој пренел и податок дека архиепископот престојувал во манастирот во 1547 година, иако не навел дополнителни докази за овој престој. Поголемиот дел од движните предмети поврзани со неговите даренија подоцна биле изгубени, особено во текот на настаните на Света Гора во 1821 година.{{sfn|Пантос|2008|pp=82–83}} Најзначајниот градежен потфат на Прохор во Дохијар било подигањето на новата манастирска трпезарија во 1547 година. Нејзината изградба имала не само практично значење за манастирскиот живот, туку придонела и за зајакнувањето на одбранбените ѕидини, бидејќи западниот дел од градбата бил составен дел од надворешниот бедем на манастирот. На западната фасада бил поставен ктиторски натпис во кој Прохор бил именуван како „''по Божја милост архиепископ на Прва Јустинијана''“. Неговиот придонес за обновувањето на манастирот бил зачуван и во манастирските поменици, каде што се споменувал како нов ктитор.{{sfn|Пантос|2008|p=83}} Според историчарот Димитриос Пантос, обновувањето на Дохијар треба да се разгледува и во контекст на соперништвото меѓу Прохор и патријархот Еремија I. Во истиот период, цариградскиот патријарх го обновил запуштениот светогорски манастир [[Ставроникита]], со што го зацврстил својот углед како ктитор. Пантос смета дека Прохор, преземајќи слична дејност во Дохијар, настојувал да го обнови сопствениот престиж и да го истакне авторитетот на Охридската архиепископија во православниот свет. Истражувачот ја разгледува и можноста обновителните работи да биле спроведувани во согласност со молдавскиот владетел [[Петар Рареш]], кој од 1536 година обезбедувал годишна финансиска помош за манастирот.{{sfn|Пантос|2008|pp=84–85}} Врските на Прохор со Света Гора не биле ограничени само на Дохијар. Во негово време поддршка од Охридската архиепископија добивале и други светогорски манастири, меѓу кои [[Зографски манастир|Зограф]], [[Велика лавра]] и [[Манастир Свети Пантелејмон (Света Гора)|Свети Пантелејмон]]. Овие активности сведочат за одржувањето на блиски односи меѓу Охридската архиепископија и светогорските монашки заедници во првата половина на XVI век.{{sfn|Пантос|2008|p=85}} == Наводи == {{наводи}} == Литература == * {{cite journal|last=Пантос|first=Димитриос|year=2008|title=Охридската архиепископия и отношенията й с Дохиарския манастир (първата половина на XVI в.)|url=https://journals.uni-vt.bg/balkans/bul/vol1/iss1/art10|journal=Балканите – език, история, култура|volume=1|issue=1|pages=81–88|ref=harv}} * {{cite book|last=Снегаров|first=Иван|title=История на Охридската архиепископия-патриаршия от падането ѝ под турците до нейното унищожение (1394–1767 г.)|url=https://www.promacedonia.org/is2/is_2_sydyr.htm|volume=II|location=Софија|publisher=Македонски научен институт|year=1932|ref=harv}} * {{cite journal|last1=Ђокић|first1=Небојша|last2=Живковић|first2=Марија|title=Српска црква од пада Деспотовине до обнове Пећке патријаршије|url=https://leskovackizbornik.rs/index.php/zbornik/article/download/90/89/92|journal=Лесковачки зборник|volume=LVIII|year=2018|pages=61–98|ref=harv}} {{Архиепископи на македонската и охридската архиепископија}} [[Категорија:Архиепископи од 16 век]] [[Категорија:Православни епископи од 16 век]] [[Категорија:Охридски архиепископи]] oiak8nuxof5fkcgnvozxxedf0t4i804 5649650 5649649 2026-10-25T11:50:59Z Buli 2648 /* Литература */ 5649650 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за Македонски Архиепоскоп| English name = [[Податотека:Macedonian cross.svg|left|40px]] Прохор [[Податотека:Coat of arms of the Macedonian Orthodox Church.png|right|40px]] | image = [[Податотека:Freska na Sv. Prohor vo Sv. Ǵorǵi Vrbjanski.jpg|150px|Фреска во [[црквата „Св. Ѓорѓи“ - Врбјани|црквата „Св. Ѓорѓи“]] во охридско [[Врбјани]]]]| birth_name = | term_start =околу 1528 | term_end = околу [[1550]]| predecessor = непознато| successor = [[Симеон (охридски архиепископ)|Симеон]]| birth_date = [[16 век]] | birthplace = | dead = alive| death_date = [[16 век]]| deathplace = | other = Прохор }} '''Прохор''' (починал во јуни или јули [[1550]]) бил [[Охридска архиепископија|охридски архиепископ]] во првата половина на XVI век. Неговата дејност се одликувала со настојувања за зацврстување на црковната јурисдикција и угледот на Охридската архиепископија, како и со значителна материјална поддршка на манастирите на [[Света Гора]]. Особено значајна била неговата улога во обновувањето на светогорскиот [[манастир Дохијар]], поради што бил запаметен како еден од неговите ктитори.{{sfn|Пантос|2008|pp=81–83}} == Охридски архиепископ == Прохор за првпат се споменува како охридски архиепископ во документ од 1528 или 1529 година. Според [[Иван Снегаров]], бил од словенско потекло.{{sfn|Снегаров|1932|p=187}} === Судирот со смедеревскиот митрополит === Еден од најзначајните предизвици за време на неговото архиепископување бил судирот со [[Павле Смедеревски|Павле]], смедеревскиот митрополит, кој настојувал да ја обнови самостојноста на [[Пеќска патријаршија|Пеќската патријаршија]] и да ги издвои српските епархии од јурисдикцијата на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]]. Спорот произлегол од спротивставените претензии врз црковните области: Павле настојувал да ја воспостави поранешната територијална надлежност на српската црква, додека Прохор се повикувал на постарите права на Охридската архиепископија.{{sfn|Ђокић|Живковић|2018|pp=78–79}} Во 1528 година во Охрид бил одржан црковен собор на кој биле разгледувани нарушувањата на црковниот поредок. Соборот донел одлуки против самоволното поставување и разрешување на архијереите, како и против прибавувањето султански берати без знаење на архиепископот. Иако во зачуваниот соборски акт Павле не се споменува по име, во историографијата се претпоставува дека неговото дејствување било поврзано со тогашните црковни немири. Според поновата археографска анализа, соборот бил одржан на 26 декември 1528 година.{{sfn|Ђокић|Живковић|2018|pp=76–78}}{{sfn|Убипарип|Пузовић|2025|pp=91–92}} Прохор побарал поддршка од источните патријаршии. Во април 1530 година александрискиот патријарх Јоаким испратил послание во кое го осудил дејствувањето на Павле и неговите приврзаници. Во септември истата година цариградскиот патријарх [[Еремија I Цариградски|Еремија I]] испратил послание до Прохор, во кое ја поддржал јурисдикцијата на Охридската архиепископија над Пеќ и другите спорни епархии. Во посланието се наведува дека Павле, со помош на световните власти, успеал да оттргне дел од црквите од охридската јурисдикција. За поткрепа на својата одлука, патријархот се повикал на старите царски повелби со кои биле утврдени правата на Охридската архиепископија.{{sfn|Ђокић|Живковић|2018|pp=79–80}}{{sfn|Убипарип|Пузовић|2025|pp=87–89}} На 13 март 1532 година во Охрид бил одржан нов црковен собор, на кој присуствувал и Павле. Според зачуваниот соборски акт, Павле побарал прошка за своите постапки, но неговото дејствување било осудено како нарушување на црковните канони. Соборот донел одлука за негово отстранување од архијерејската должност и за осуда на свештените лица поставени од него. Соборскиот документ, покрај Прохор, го потпишале и бројни митрополити и епископи од областите под јурисдикција на Охридската архиепископија.{{sfn|Ђокић|Живковић|2018|pp=80–81}}{{sfn|Убипарип|Пузовић|2025|pp=90–91}} Според реконструкцијата на Иван Снегаров, судирот продолжил до 1541 година, кога на трет црковен собор Павле бил конечно осуден и лишен од свештеничкиот чин. Меѓутоа, Ѓокиќ и Живковиќ го оспоруваат постоењето на овој трет собор и сметаат дека документот што традиционално се датира во 1541 година всушност потекнува од 1533 година и се однесува на претходните соборски одлуки. Поновото археографско истражување од 2025 година го определува документот како соборска одлука од 20 јуни 1541 година, иако прашањата за неговите патријаршиски потписници остануваат предмет на научна расправа.{{sfn|Ђокић|Живковић|2018|pp=80–83}}{{sfn|Убипарип|Пузовић|2025|pp=89–90}} И покрај осудата на Павле, спорот околу црковната јурисдикција не бил целосно разрешен. Дел од српските епархии продолжиле да покажуваат самостојност во однос на Охридската архиепископија, а во одделни документи од следните години се споменуваат црковни поглавари што не ја признавале нејзината непосредна власт. Така, соборските одлуки не довеле до целосно и трајно воспоставување на охридската јурисдикција врз сите спорни области.{{sfn|Ђокић|Живковић|2018|pp=85–88}} === Спор со Цариградскиот патријарх === Во текот на своето архиепископување, Прохор дошол во судир и со цариградскиот патријарх [[Еремија I Цариградски|Еремија I]] (1522–1546) околу црковната јурисдикција над [[Влашка]] и [[Кнежевство Молдавија|Молдавија]]. Прохор претходно успеал да ги потчини тамошните епархии на Охридската архиепископија, но во 1544 година Еремија I ја вратил надлежноста над нив на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. За овие промени сведочат два османлиски фермана, издадени на 10 јуни и 22 септември 1544 година. Губењето на овие епархии претставувало удар врз црковниот авторитет на Прохор и неговите настојувања за проширување на влијанието на Охридската архиепископија.{{sfn|Пантос|2008|p=84}} === Ктиторска дејност === Значаен дел од неговата дејност бил насочен кон обновувањето на светогорскиот манастир [[Дохијар]], кој од средината на XV век се наоѓал во период на опаѓање. Во 1546 и 1547 година, со финансиски средства на Прохор биле изработени и подарени богослужбени книги, наменети за потребите на манастирското братство. Од ова дарение до денес се зачувани пет ракописни минеи на грчки јазик, кои се чуваат во манастирската библиотека. Нивните кодиколошки белешки потврдуваат дека биле изработени по нарачка на архиепископот и дека првично претставувале дел од поголема збирка богослужбени книги.{{sfn|Пантос|2008|p=82}} Покрај книгите, Прохор му подарил на манастирот богослужбени садови, свештенички одежди и икони. За дел од овие даренија сведочи инвентарот на манастирската ризница од 1 јануари 1770 година. Рускиот истражувач [[Порфириј Успенски]], кој го посетил Дохијар во XIX век, забележал дека во манастирската црква се наоѓале икони со натписи што ги поврзувал со времето на Прохор. Тој пренел и податок дека архиепископот престојувал во манастирот во 1547 година, иако не навел дополнителни докази за овој престој. Поголемиот дел од движните предмети поврзани со неговите даренија подоцна биле изгубени, особено во текот на настаните на Света Гора во 1821 година.{{sfn|Пантос|2008|pp=82–83}} Најзначајниот градежен потфат на Прохор во Дохијар било подигањето на новата манастирска трпезарија во 1547 година. Нејзината изградба имала не само практично значење за манастирскиот живот, туку придонела и за зајакнувањето на одбранбените ѕидини, бидејќи западниот дел од градбата бил составен дел од надворешниот бедем на манастирот. На западната фасада бил поставен ктиторски натпис во кој Прохор бил именуван како „''по Божја милост архиепископ на Прва Јустинијана''“. Неговиот придонес за обновувањето на манастирот бил зачуван и во манастирските поменици, каде што се споменувал како нов ктитор.{{sfn|Пантос|2008|p=83}} Според историчарот Димитриос Пантос, обновувањето на Дохијар треба да се разгледува и во контекст на соперништвото меѓу Прохор и патријархот Еремија I. Во истиот период, цариградскиот патријарх го обновил запуштениот светогорски манастир [[Ставроникита]], со што го зацврстил својот углед како ктитор. Пантос смета дека Прохор, преземајќи слична дејност во Дохијар, настојувал да го обнови сопствениот престиж и да го истакне авторитетот на Охридската архиепископија во православниот свет. Истражувачот ја разгледува и можноста обновителните работи да биле спроведувани во согласност со молдавскиот владетел [[Петар Рареш]], кој од 1536 година обезбедувал годишна финансиска помош за манастирот.{{sfn|Пантос|2008|pp=84–85}} Врските на Прохор со Света Гора не биле ограничени само на Дохијар. Во негово време поддршка од Охридската архиепископија добивале и други светогорски манастири, меѓу кои [[Зографски манастир|Зограф]], [[Велика лавра]] и [[Манастир Свети Пантелејмон (Света Гора)|Свети Пантелејмон]]. Овие активности сведочат за одржувањето на блиски односи меѓу Охридската архиепископија и светогорските монашки заедници во првата половина на XVI век.{{sfn|Пантос|2008|p=85}} == Наводи == {{наводи}} == Литература == * {{cite journal|last=Пантос|first=Димитриос|year=2008|title=Охридската архиепископия и отношенията й с Дохиарския манастир (първата половина на XVI в.)|url=https://journals.uni-vt.bg/balkans/bul/vol1/iss1/art10|journal=Балканите – език, история, култура|volume=1|issue=1|pages=81–88|ref=harv}} * {{cite book|last=Снегаров|first=Иван|title=История на Охридската архиепископия-патриаршия от падането ѝ под турците до нейното унищожение (1394–1767 г.)|url=https://www.promacedonia.org/is2/is_2_sydyr.htm|volume=II|location=Софија|publisher=Македонски научен институт|year=1932|ref=harv}} * {{cite journal|last1=Ђокић|first1=Небојша|last2=Живковић|first2=Марија|title=Српска црква од пада Деспотовине до обнове Пећке патријаршије|url=https://leskovackizbornik.rs/index.php/zbornik/article/download/90/89/92|journal=Лесковачки зборник|volume=LVIII|year=2018|pages=61–98|ref=harv}} * {{Cite journal|last1=Убипарип|first1=Миланка|last2=Пузовић|first2=Љиљана И.|title=Рукописни зборник из Збирке Народне библиотеке Србије (Рс 733) у светлу најновијих археографских истраживања|journal=Археографски прилози|volume=47|year=2025|pages=59–119|url=https://nb.rs/wp-content/uploads/2026/03/AP-47_03_Ubiparip_Puzovic.pdf|language=sr|ref=harv}} {{Архиепископи на македонската и охридската архиепископија}} [[Категорија:Архиепископи од 16 век]] [[Категорија:Православни епископи од 16 век]] [[Категорија:Охридски архиепископи]] a2zziw433ki0s5d6o5s3ip7zv98obt1 Милан Арсов 0 745020 5649439 5149614 2026-10-24T15:30:54Z Andrew012p 85224 5649439 wikitext text/x-wiki {{Биографија инфо | име = Милан Арсов | портрет = Milan arsov.jpg | px = 150п | опис = македонски револуционер | наставка = | роден-дата = {{роден на|||1884}} | роден-место = [[Ораовец]], [[Македонија]] | починал-дата = {{починал на|8|јуни|1908}} | починал-место = [[Мурзук]], денес [[Либија]] }} '''Милан Арсов''' — македонски револуционер [[анархист]], член на [[Гемиџиите]] и еден од [[Солунски атентати|солунските атентатори]]. ==Животопис== Милан Арсов е роден во [[Ораовец]], тогаш во рамките на [[Османлиското Царство]]. Учел во [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“]] <ref>[http://www.promacedonia.org/ps/ps_18.html списание "L'Illustration", од 27.V.1903 г., цитирано по Павел Шатев, „В Македония под робство“]</ref> и Битолската машка егзархиска гимназија но не ги завршил <ref>Македонска енциклопедија, МАНУ, Скопје, 2009, стр. 85.</ref>. Во Солун се запознал со анрахистичките идеи на Гемиџиите и станал дел од нив. Како таков учествувал во [[Солунски атентати|Солунските атентати]] во 1903 година. На 28 април (нов стил) [[Димитар Мечев]], [[Илија Трчков]] и Милан Арсов извршиле атентат на железничката линија [[Солун]] - [[Цариград]], од експлозијата биле оштетени локомотивата и неколку вагони, но од патниците немало повредени. Следниот ден Арсов фрлил бомба во летииот театар ''Алхамбра'', крај морето. Иако намерно бил оставен подолг фитил, за да нема човечки жртви, загинал еден келнер.<ref>[http://www.angelfire.com/super2/vmro-istorija/Knigi/pssazf05.html Павел Шатев, „Солунскиот атентат и заточениците во Фезан“, глава 4.]</ref> Арсов е еден од четворицата преживеани гемиџии кој биле изведени пред специјален воен суд. Заедно со [[Павел Шатев]], [[Георги Богданов]] и [[Марко Бошнаков]] е осуден на смрт, но казната била преиначена во [[доживотен затвор]] и тој, заедно со останатите атентатори, бил испратен на [[Фезан]] во [[Африка]]. На [[8 јули]] [[1908]] година во [[Мурзук]] починал од [[туберкулоза]]. Неговиот череп од страна на Павел Шатев и Георги Богданов бил вратен во Македонија.<ref>[http://www.promacedonia.org/bugarash/sa/atentatorite.html Кратки биографии на атентаторите]</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://anamnesis.info/broi2/Solunskite_atentatori.php |title=Мариан Гяурски, „Анархизмът в македоно-одринското националнореволюционно движение: Солунските атентатори“ |accessdate=2011-01-22 |archive-date=2011-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516073345/http://anamnesis.info/broi2/Solunskite_atentatori.php |url-status=dead }}</ref> == Извори == <references /> ==Литература== *Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското националноослободително дело во Солунскиот вилает 1893 - 1903 година, Институт за историја - Филозофски факултет, Скопје. *К. Битоски, Солунски атентати, Скопје, 1985. {{Гемиџии}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Арсов, Милан}} [[Категорија:Гемиџии|А]] [[Категорија:Македонски револуционери|А]] [[Категорија:Македонски анархисти]] [[Категорија:Ораовец]] cy5py2mlyh01qlerzsecze37caabp5z Херкуланеум 0 767618 5649588 5437529 2026-10-25T04:13:08Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649588 wikitext text/x-wiki '''Херкуланеум''' ({{langx|it|Ercolano}}) — антички [[град]] во [[Кампанија]] кој исчезнал за време на ерупцијата на [[вулкан]]от [[Везув]] на [[24 август]] [[79]] година. Според легендите, градот бил основан од [[Херкул]] а на неговото место денес е сместен италјанскиот град [[Ерколано]]. == Галерија == <gallery> Слика:Herculaneum Neptune And Amphitrite.jpg|Ѕиден мозаик - [[Нептун (митологија)]] и [[Афродита]] во куќата бр. 22 Слика:Ercolano 2003.jpg|Куќа позната по многобројните мозаици Слика:Herculaneum Bootshaeuser.jpg|Римска бања во која се пронајдени повеќето од човечките остатоци Слика:Scheletri-ercolano-dettaglio.jpg|Скелети во бања Слика:Roman Road Surface at Herculaneum.jpg|Поплочена улица Слика:Herculaneum Wall 1.Style.jpg|Ѕидни слики од ран стил Слика:Herculaneum Floor.jpg|Мермерен под </gallery> == Поврзано == * [[Помпеја]] * [[Стабија]] == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Ercolano}} * [http://www.areavesuvio.org Област околу Везув] * [http://www.herculaneum.ox.ac.uk Друштво Пријателите на Херкуланеум] * [https://web.archive.org/web/20070621091102/http://www.romanherculaneum.com/ Херкуланеум: Уништување и повторно откривање] * [http://www2.pompeiisites.org/ Локални археолошки власти] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080705124518/http://www2.pompeiisites.org/ |date=2008-07-05 }} {{историја-никулец}} [[Категорија:{{PAGENAME}}]] [[Категорија:Древни градови]] [[Категорија:Археолошки наоѓалишта во Италија]] [[Категорија:Градови во Кампанија]] oy5e7x3sn015vhl45wa2wabm3plqko7 Велика Моравија 0 767832 5649402 5595200 2026-10-24T13:06:06Z Buli 2648 /* Историја */ 5649402 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = {{lang|cu|Морава / ⰏⰑⰓⰀⰂⰀ}} ([[старословенски]])<!--{{native name|cs|Velká Morava}}<br/>{{native name|sk|Veľká Morava}}--><br/>{{small|{{native name|la|Regnum Marauorum/Marahensium}}<!--<br/>{{native name|la|Terra Marauorum/Marahensium}}-->}} |conventional_long_name = Велика Моравија |common_name = Моравија |continent = Европа |region = |country = |era = ран среден век |government_type = монархија |year_start = 833 <!-- used for autocategorisation --> |year_end = 902 |life_span = 833<ref>Great Moravia was founded in 833, when Mojmír I unified two neighbouring states; the "Principality of Nitra" and the "Principality of Moravia"</ref> – 902 |event_pre = |date_pre = |event_start = |date_start = |event_end = |date_end = |p1 = |flag_p1 = |s1 = |flag_s1 = |image_flag = |image_coat = |image_map = Great Moravia (orthographic projection).svg |image_map_caption= | |capital = Велиград<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nase-rodina.cz/article.php?clanek=321 |title=Tajemství Velehradu |accessdate=2011-08-27 |archive-date=2012-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331070428/http://www.nase-rodina.cz/article.php?clanek=321 |url-status=dead }}</ref> |national_motto = |national_anthem = |common_languages = [[словенски јазици|словенски]]<ref>Old Church Slavonic and Latin were used for liturgical purposes at some point.</ref> |religion = [[словенска митологија]], [[христијанство]], [[паганство]] |currency = |leader1 = [[Мојмир I]] (прв) |year_leader1 = 833-846 |title_leader = [[Династија Мојмирови|Принц]] |today = {{знаме|Slovakia}} (цела)<br />{{знаме|Czech Republic}} (цела)<br />{{знаме|Hungary}} (цела)<br />{{знаме|Poland}} (дел)<br />{{знаме|Germany}} (дел)<br />{{знаме|Ukraine}} (дел)<br />{{знаме|Romania}} (дел)<br />{{знаме|Serbia}} (дел)<br />{{знаме|Croatia}} (дел)<br />{{знаме|Slovenia}} (дел) |footnotes = Извор:<ref>{{Наведена книга|last=Frucht|first=Richard C.|title=Eastern Europe: an introduction to the people, lands, and culture |url=http://books.google.com/?id=lVBB1a0rC70C&pg=PA288&dq=great+moravia+833&cd=8#v=onepage&q=great%20moravia%20833|isbn=9781576078006|year=2005}}</ref> }} '''Велика Моравија''' била [[Словени|словенска]] држава во [[Средна Европа]] која опстојувала околу 70 години за време на [[9 век]].<ref>Anton Špiesz, Duśan Čaplovič, Ladislaus J. Bolchazy, [http://books.google.co.uk/books?id=e3PGLuHH2EcC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Illustrated Slovak history: a struggle for sovereignty in Central Europe], Bolchazy-Carducci Publishers, 2006, p. 9</ref> Велика Моравија била вазалска држава на [[Источна Франкија]], на која им плаќала даноци. Денес постои спор за тоа која територија била сржта на државата. Според поголем број научници, централната територија била долината на реката [[Морава]], односно денешни западна [[Словачка]] и [[Моравија]] и [[Бохемија]] во [[Чешка]].<ref>{{Наведена книга|title=World and Its Peoples: Europe|url=https://archive.org/details/worlditspeoplese0010unse|year=2009|series=World and Its Peoples Volume 7 |publisher=Marshall Cavendish|page=886|isbn=9780761478942}}</ref> Подоцна, државата се проширила во [[Унгарија]], [[Полска]], [[Австрија]], [[Словенија]], [[Хрватска]], [[Србија]], [[Романија]], [[Украина]] и [[Германија]].<ref name='bm'>{{Наведена книга| last = Bruce-Mitford | first = Rupert Leo Scott | authorlink = |author2=Poulík, Josef & Holmqvist, Wilhelm | title = Recent Archaeological Excavations in Europe | publisher = Routledge & Kegan Paul | year = 1975 | location = London | pages = | url =https://archive.org/details/recentarchaeolog0000unse_m7g3| doi = | id = | isbn = 071007963X }}</ref> == Име == Значењето на името на Велика Моравија е предмет на дебата.{{sfn|Rogers|2010|p=293}} Ознаката „Велика Моравија“—''Мегали Моравија'' ({{lang|grc|Μεγάλη Μοραβία}}) на [[Грчки јазик|грчки]]<ref>''Константин Порфирогенит: За управувањето со царството'' (ch. 13., 38., 40.), pp. 64-65., 172-173., 176-177.</ref>—произлегува од делото ''[[За управувањето со царството]]'' напишано од византискиот император [[Константин VII Порфирогенит]] околу 950.{{sfn|Barford|2001|p=109}}{{sfn|Štefan|2011|p=333}} Императорот ја користи придавката ''мегали'' кога се осврнувал на настани кои се случиле после нејзиниот пад, што имплицира дека таа треба да се преведе како „стара“ наместо „велика“.{{sfn|Bowlus|1995|p==10}} Според трета теорија, ''мегали'' се однесува на територија која се наоѓа зад границите на Византиската империја.{{sfn|Škvarna|Bartl|Čičaj|Kohútova|2002|p=237}}{{sfn|Goldberg|2006|p=138}} Историчарот Љубомир E. Хавлик пишува дека византиските учени ја користеле оваа придавка кога зборувале за татковините на номадските народи, како што е примерот со „[[Велика Бугарија]]“.{{sfn|Havlík|2004|p=227}} == Историја == [[Податотека:Mojmir kniieza Velkomoravske.jpg|мини|лево|Мојмир I на банкнота од Словачката држава (1944).]] Територијата меѓу реките [[Дија]] и [[Свратка]] била под власта на владетел по име Мојмир од {{околу|830}} до 846 година, кој го нападнал [[Прибина]] во [[Нитра]] во одреден момент помеѓу 833 и 836 година. Бидејќи мисијата од Салцбург најверојатно веќе дејствувала во Моравија, Мојмир можеби бил христијанин до времето на неговиот напад на Прибина. Се чини дека тој не бил сам во својата одлука да премине во христијанство, бидејќи токму во тоа време може да се датираат и најраните цркви во Моравија.{{sfn|Curta|2019|p=117}} Од друга страна, Прибина дефинитивно не бил христијанин во времето на нападот на Мојмир, бидејќи се знае дека подоцна бил крстен во Траизмауер. Без разлика дали религијата имала некаква врска со нападот врз неговиот сосед, Мојмир можеби го сметал Прибина како агент на моќта на Франките во регионот. Како и да е, Прибина побегнал во Источната Марка на Франките и неговото кнежевство најверојатно било припоено под власта на Мојмир.{{sfn|Curta|2019|p=117}} Од овој момент до крајот на своето постоење, Моравија се чини дека била управувана од една династија, чии членови биле сите роднини на Мојмир, кои во изворите се споменуваат како ''duces'' или (само по исклучок) ''reges''. Државата имала две јадра, едното во јужна Моравија (регионот помеѓу реките Дија и Свратка) и другото во југозападна Словачка, околу Нитра, со тоа што второто вообичаено било управувано од поспоредни членови на династијата.{{sfn|Curta|2019|p=117}} Ексклузивната и никогаш неспорна улога на династијата се чини дека се заснова на нејзината света легитимизација што произлегува од преобраќањето во христијанство. === Христијанизација === ==== Почетоци на христијанството ==== Христијанството започнало да се шири меѓу Моравјаните уште пред пристигнувањето на византиската мисија на [[Кирил и Методиј]] во 863 година. Во раниот IX век на моравска територија дејствувале мисионери поврзани со баварските епископии, особено [[Пасауска епископија|Пасауската епископија]], како и духовници од областите под црковна надлежност на [[Аквилејска патријаршија|Аквилејската патријаршија]]. Според подоцнежните пасауски црковни извори, епископот Регинхар во 831 година извршил крштевање на Моравјаните, при што најверојатно станувало збор првенствено за припадниците на владејачката и аристократската елита.{{sfn|Žemlička|2014|pp=22–23}}{{sfn|Vavřínek|2014|p=12}} Археолошките истражувања потврдуваат дека христијанството било присутно во Моравија уште кон крајот на VIII и почетокот на IX век. Во областа на Старе Место и Ухерске Храдиште се откриени рани црковни градби, христијански погребувања и предмети со христијанска симболика. Во текот на IX век во овој простор биле изградени најмалку четири камени цркви. Овие откритија укажуваат дека во времето на пристигнувањето на Кирил и Методиј христијанството веќе имало воспоставено значајни упоришта, иако меѓу населението продолжиле да опстојуваат и претхристијански верувања и обичаи.{{sfn|Galuška|2014|pp=74–76}} ==== Моравската мисија ==== Настојувањето на кнезот [[Ростислав]] да ја зацврсти политичката самостојност на Велика Моравија било поврзано и со обидите за воспоставување независна црковна организација. Бидејќи моравското духовништво во голема мера се наоѓало под влијание на баварските епископии, Ростислав настојувал да обезбеди сопствена црковна управа. Околу 860 година се обратил до папата [[Николај I]], но неговото барање не довело до посакуваниот резултат. Потоа побарал помош од византискиот цар [[Михаил III (византиски цар)|Михаил III]], кој одговорил со испраќање мисија предводена од солунските браќа Константин Филозоф и Методиј.{{sfn|Vavřínek|2014|pp=12–13}} Константин и Методиј пристигнале во Моравија во 863 година. Нивната задача била да го унапредат христијанското образование, да подготват домашно духовништво и да создадат предуслови за воспоставување самостојна црковна организација. За потребите на мисијата Константин создал посебно словенско писмо, познато како [[глаголица]], и заедно со Методиј и нивните соработници започнал со преведување на богослужбени и библиски текстови на словенски јазик. Со тоа биле поставени основите на [[Старословенски јазик|старословенската книжевност]] и словенската богослужбена традиција.{{sfn|Vavřínek|2014|pp=13–15}} Употребата на словенскиот јазик во богослужбата предизвикала противење кај дел од латинското духовништво, кое дејствувало во Моравија уште пред пристигнувањето на византиските мисионери. За да обезбедат црковно признание за својата дејност и ракополагање на учениците, браќата заминале во Рим. Таму биле примени од папата [[Адријан II]], кој ја поддржал нивната книжевна дејност и дозволил богослужба на словенски јазик. По смртта на Константин во 869 година, Методиј ја продолжил мисијата.{{sfn|Vavřínek|2014|pp=15–16}} ==== Црковна организација ==== Воспоставувањето на самостојна моравска црковна организација било постепен процес, поврзан со политичките односи меѓу Моравија, Источнофранечкото Кралство и папството. Методиј првично добил епископски овластувања поврзани со Панонија и дејствувал како папски претставник во словенските области. Неговата положба предизвикала противење кај баварските епископи, кои го сметале подрачјето на неговата дејност за дел од сопствената црковна надлежност. Во текот на овие судири Методиј бил затворен, а по интервенцијата на папата [[Јован VIII]] во 873 година бил ослободен и ја продолжил својата дејност во Моравија.{{sfn|Jan|2014|pp=204–206}}{{sfn|Betti|2014|pp=213–214}} Важен настан во развојот на моравската црковна организација претставувало издавањето на папското писмо ''Industriae tuae'' во 880 година, упатено до кнезот Свјатополк. Со него Јован VIII ја потврдил положбата на Методиј како архиепископ на Моравската црква и го одобрил користењето на словенскиот јазик во богослужбата. Во исто време, папата го ракоположил [[Вихинг]] за епископ на Нитра, со што бил поставен првиот потчинет епископ во новата црковна организација. Било предвидено создавање и на други епископии, но нивното воспоставување не било целосно остварено.{{sfn|Jan|2014|p=206}}{{sfn|Betti|2014|pp=214–215}} По смртта на Методиј во 885 година, положбата на словенското духовништво во Моравија значително се влошила. Под влијание на противниците на словенската богослужба, особено на епископот Вихинг, учениците и соработниците на Методиј биле изложени на прогон. Дел од нив биле протерани, а други нашле засолниште надвор од Моравија. Иако мисијата ја изгубила својата првобитна положба во моравската држава, нејзиното книжевно и богослужбено наследство продолжило да се развива особено во Бугарија, а потоа се проширило и меѓу другите словенски народи.{{sfn|Vavřínek|2014|pp=17–18}} == Наводи== {{наводи}} === Литература === {{Наведена книга|title=Eastern Europe in the Middle Ages (500—1300)|last=Curta|first=Florin|publisher=Brill|year=2019|isbn=978-9-0043-4257-6|location=Leiden and Boston|pages=113-127|chapter=Great Moravia}} == Поврзано== * [[Словени]] * [[Чешка]] * [[Словачка]] ==Надворешни врски== *[http://www.cea.livinghistory.cz/ Податоци за Велика Моравија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100206223902/http://www.cea.livinghistory.cz/ |date=2010-02-06 }} *[http://www.moraviamagna.cz/index.htm Статии за Велика Моравија] {{рв|Great Moravia}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Велика Моравија|*]] [[Категорија:Поранешни словенски држави]] fvfx485wzyjb40i3po3kb8xgf2y2mf0 5649405 5649402 2026-10-24T13:20:49Z Buli 2648 /* Литература */ 5649405 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = {{lang|cu|Морава / ⰏⰑⰓⰀⰂⰀ}} ([[старословенски]])<!--{{native name|cs|Velká Morava}}<br/>{{native name|sk|Veľká Morava}}--><br/>{{small|{{native name|la|Regnum Marauorum/Marahensium}}<!--<br/>{{native name|la|Terra Marauorum/Marahensium}}-->}} |conventional_long_name = Велика Моравија |common_name = Моравија |continent = Европа |region = |country = |era = ран среден век |government_type = монархија |year_start = 833 <!-- used for autocategorisation --> |year_end = 902 |life_span = 833<ref>Great Moravia was founded in 833, when Mojmír I unified two neighbouring states; the "Principality of Nitra" and the "Principality of Moravia"</ref> – 902 |event_pre = |date_pre = |event_start = |date_start = |event_end = |date_end = |p1 = |flag_p1 = |s1 = |flag_s1 = |image_flag = |image_coat = |image_map = Great Moravia (orthographic projection).svg |image_map_caption= | |capital = Велиград<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nase-rodina.cz/article.php?clanek=321 |title=Tajemství Velehradu |accessdate=2011-08-27 |archive-date=2012-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331070428/http://www.nase-rodina.cz/article.php?clanek=321 |url-status=dead }}</ref> |national_motto = |national_anthem = |common_languages = [[словенски јазици|словенски]]<ref>Old Church Slavonic and Latin were used for liturgical purposes at some point.</ref> |religion = [[словенска митологија]], [[христијанство]], [[паганство]] |currency = |leader1 = [[Мојмир I]] (прв) |year_leader1 = 833-846 |title_leader = [[Династија Мојмирови|Принц]] |today = {{знаме|Slovakia}} (цела)<br />{{знаме|Czech Republic}} (цела)<br />{{знаме|Hungary}} (цела)<br />{{знаме|Poland}} (дел)<br />{{знаме|Germany}} (дел)<br />{{знаме|Ukraine}} (дел)<br />{{знаме|Romania}} (дел)<br />{{знаме|Serbia}} (дел)<br />{{знаме|Croatia}} (дел)<br />{{знаме|Slovenia}} (дел) |footnotes = Извор:<ref>{{Наведена книга|last=Frucht|first=Richard C.|title=Eastern Europe: an introduction to the people, lands, and culture |url=http://books.google.com/?id=lVBB1a0rC70C&pg=PA288&dq=great+moravia+833&cd=8#v=onepage&q=great%20moravia%20833|isbn=9781576078006|year=2005}}</ref> }} '''Велика Моравија''' била [[Словени|словенска]] држава во [[Средна Европа]] која опстојувала околу 70 години за време на [[9 век]].<ref>Anton Špiesz, Duśan Čaplovič, Ladislaus J. Bolchazy, [http://books.google.co.uk/books?id=e3PGLuHH2EcC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Illustrated Slovak history: a struggle for sovereignty in Central Europe], Bolchazy-Carducci Publishers, 2006, p. 9</ref> Велика Моравија била вазалска држава на [[Источна Франкија]], на која им плаќала даноци. Денес постои спор за тоа која територија била сржта на државата. Според поголем број научници, централната територија била долината на реката [[Морава]], односно денешни западна [[Словачка]] и [[Моравија]] и [[Бохемија]] во [[Чешка]].<ref>{{Наведена книга|title=World and Its Peoples: Europe|url=https://archive.org/details/worlditspeoplese0010unse|year=2009|series=World and Its Peoples Volume 7 |publisher=Marshall Cavendish|page=886|isbn=9780761478942}}</ref> Подоцна, државата се проширила во [[Унгарија]], [[Полска]], [[Австрија]], [[Словенија]], [[Хрватска]], [[Србија]], [[Романија]], [[Украина]] и [[Германија]].<ref name='bm'>{{Наведена книга| last = Bruce-Mitford | first = Rupert Leo Scott | authorlink = |author2=Poulík, Josef & Holmqvist, Wilhelm | title = Recent Archaeological Excavations in Europe | publisher = Routledge & Kegan Paul | year = 1975 | location = London | pages = | url =https://archive.org/details/recentarchaeolog0000unse_m7g3| doi = | id = | isbn = 071007963X }}</ref> == Име == Значењето на името на Велика Моравија е предмет на дебата.{{sfn|Rogers|2010|p=293}} Ознаката „Велика Моравија“—''Мегали Моравија'' ({{lang|grc|Μεγάλη Μοραβία}}) на [[Грчки јазик|грчки]]<ref>''Константин Порфирогенит: За управувањето со царството'' (ch. 13., 38., 40.), pp. 64-65., 172-173., 176-177.</ref>—произлегува од делото ''[[За управувањето со царството]]'' напишано од византискиот император [[Константин VII Порфирогенит]] околу 950.{{sfn|Barford|2001|p=109}}{{sfn|Štefan|2011|p=333}} Императорот ја користи придавката ''мегали'' кога се осврнувал на настани кои се случиле после нејзиниот пад, што имплицира дека таа треба да се преведе како „стара“ наместо „велика“.{{sfn|Bowlus|1995|p==10}} Според трета теорија, ''мегали'' се однесува на територија која се наоѓа зад границите на Византиската империја.{{sfn|Škvarna|Bartl|Čičaj|Kohútova|2002|p=237}}{{sfn|Goldberg|2006|p=138}} Историчарот Љубомир E. Хавлик пишува дека византиските учени ја користеле оваа придавка кога зборувале за татковините на номадските народи, како што е примерот со „[[Велика Бугарија]]“.{{sfn|Havlík|2004|p=227}} == Историја == [[Податотека:Mojmir kniieza Velkomoravske.jpg|мини|лево|Мојмир I на банкнота од Словачката држава (1944).]] Територијата меѓу реките [[Дија]] и [[Свратка]] била под власта на владетел по име Мојмир од {{околу|830}} до 846 година, кој го нападнал [[Прибина]] во [[Нитра]] во одреден момент помеѓу 833 и 836 година. Бидејќи мисијата од Салцбург најверојатно веќе дејствувала во Моравија, Мојмир можеби бил христијанин до времето на неговиот напад на Прибина. Се чини дека тој не бил сам во својата одлука да премине во христијанство, бидејќи токму во тоа време може да се датираат и најраните цркви во Моравија.{{sfn|Curta|2019|p=117}} Од друга страна, Прибина дефинитивно не бил христијанин во времето на нападот на Мојмир, бидејќи се знае дека подоцна бил крстен во Траизмауер. Без разлика дали религијата имала некаква врска со нападот врз неговиот сосед, Мојмир можеби го сметал Прибина како агент на моќта на Франките во регионот. Како и да е, Прибина побегнал во Источната Марка на Франките и неговото кнежевство најверојатно било припоено под власта на Мојмир.{{sfn|Curta|2019|p=117}} Од овој момент до крајот на своето постоење, Моравија се чини дека била управувана од една династија, чии членови биле сите роднини на Мојмир, кои во изворите се споменуваат како ''duces'' или (само по исклучок) ''reges''. Државата имала две јадра, едното во јужна Моравија (регионот помеѓу реките Дија и Свратка) и другото во југозападна Словачка, околу Нитра, со тоа што второто вообичаено било управувано од поспоредни членови на династијата.{{sfn|Curta|2019|p=117}} Ексклузивната и никогаш неспорна улога на династијата се чини дека се заснова на нејзината света легитимизација што произлегува од преобраќањето во христијанство. === Христијанизација === ==== Почетоци на христијанството ==== Христијанството започнало да се шири меѓу Моравјаните уште пред пристигнувањето на византиската мисија на [[Кирил и Методиј]] во 863 година. Во раниот IX век на моравска територија дејствувале мисионери поврзани со баварските епископии, особено [[Пасауска епископија|Пасауската епископија]], како и духовници од областите под црковна надлежност на [[Аквилејска патријаршија|Аквилејската патријаршија]]. Според подоцнежните пасауски црковни извори, епископот Регинхар во 831 година извршил крштевање на Моравјаните, при што најверојатно станувало збор првенствено за припадниците на владејачката и аристократската елита.{{sfn|Žemlička|2014|pp=22–23}}{{sfn|Vavřínek|2014|p=12}} Археолошките истражувања потврдуваат дека христијанството било присутно во Моравија уште кон крајот на VIII и почетокот на IX век. Во областа на Старе Место и Ухерске Храдиште се откриени рани црковни градби, христијански погребувања и предмети со христијанска симболика. Во текот на IX век во овој простор биле изградени најмалку четири камени цркви. Овие откритија укажуваат дека во времето на пристигнувањето на Кирил и Методиј христијанството веќе имало воспоставено значајни упоришта, иако меѓу населението продолжиле да опстојуваат и претхристијански верувања и обичаи.{{sfn|Galuška|2014|pp=74–76}} ==== Моравската мисија ==== Настојувањето на кнезот [[Ростислав]] да ја зацврсти политичката самостојност на Велика Моравија било поврзано и со обидите за воспоставување независна црковна организација. Бидејќи моравското духовништво во голема мера се наоѓало под влијание на баварските епископии, Ростислав настојувал да обезбеди сопствена црковна управа. Околу 860 година се обратил до папата [[Николај I]], но неговото барање не довело до посакуваниот резултат. Потоа побарал помош од византискиот цар [[Михаил III (византиски цар)|Михаил III]], кој одговорил со испраќање мисија предводена од солунските браќа Константин Филозоф и Методиј.{{sfn|Vavřínek|2014|pp=12–13}} Константин и Методиј пристигнале во Моравија во 863 година. Нивната задача била да го унапредат христијанското образование, да подготват домашно духовништво и да создадат предуслови за воспоставување самостојна црковна организација. За потребите на мисијата Константин создал посебно словенско писмо, познато како [[глаголица]], и заедно со Методиј и нивните соработници започнал со преведување на богослужбени и библиски текстови на словенски јазик. Со тоа биле поставени основите на [[Старословенски јазик|старословенската книжевност]] и словенската богослужбена традиција.{{sfn|Vavřínek|2014|pp=13–15}} Употребата на словенскиот јазик во богослужбата предизвикала противење кај дел од латинското духовништво, кое дејствувало во Моравија уште пред пристигнувањето на византиските мисионери. За да обезбедат црковно признание за својата дејност и ракополагање на учениците, браќата заминале во Рим. Таму биле примени од папата [[Адријан II]], кој ја поддржал нивната книжевна дејност и дозволил богослужба на словенски јазик. По смртта на Константин во 869 година, Методиј ја продолжил мисијата.{{sfn|Vavřínek|2014|pp=15–16}} ==== Црковна организација ==== Воспоставувањето на самостојна моравска црковна организација било постепен процес, поврзан со политичките односи меѓу Моравија, Источнофранечкото Кралство и папството. Методиј првично добил епископски овластувања поврзани со Панонија и дејствувал како папски претставник во словенските области. Неговата положба предизвикала противење кај баварските епископи, кои го сметале подрачјето на неговата дејност за дел од сопствената црковна надлежност. Во текот на овие судири Методиј бил затворен, а по интервенцијата на папата [[Јован VIII]] во 873 година бил ослободен и ја продолжил својата дејност во Моравија.{{sfn|Jan|2014|pp=204–206}}{{sfn|Betti|2014|pp=213–214}} Важен настан во развојот на моравската црковна организација претставувало издавањето на папското писмо ''Industriae tuae'' во 880 година, упатено до кнезот Свјатополк. Со него Јован VIII ја потврдил положбата на Методиј како архиепископ на Моравската црква и го одобрил користењето на словенскиот јазик во богослужбата. Во исто време, папата го ракоположил [[Вихинг]] за епископ на Нитра, со што бил поставен првиот потчинет епископ во новата црковна организација. Било предвидено создавање и на други епископии, но нивното воспоставување не било целосно остварено.{{sfn|Jan|2014|p=206}}{{sfn|Betti|2014|pp=214–215}} По смртта на Методиј во 885 година, положбата на словенското духовништво во Моравија значително се влошила. Под влијание на противниците на словенската богослужба, особено на епископот Вихинг, учениците и соработниците на Методиј биле изложени на прогон. Дел од нив биле протерани, а други нашле засолниште надвор од Моравија. Иако мисијата ја изгубила својата првобитна положба во моравската држава, нејзиното книжевно и богослужбено наследство продолжило да се развива особено во Бугарија, а потоа се проширило и меѓу другите словенски народи.{{sfn|Vavřínek|2014|pp=17–18}} == Наводи== {{наводи}} === Литература === * {{Наведена книга|title=Eastern Europe in the Middle Ages (500—1300)|last=Curta|first=Florin|publisher=Brill|year=2019|isbn=978-9-0043-4257-6|location=Leiden and Boston|pages=113-127|chapter=Great Moravia}} * {{Наведена книга| last = Žemlička| first = Josef| chapter = The Christianisation and State Formation Process in Central Europe| editor-last = Kouřil| editor-first = Pavel | title = The Cyril and Methodius Mission and Europe: 1150 Years Since the Arrival of the Thessaloniki Brothers in Great Moravia| year = 2014| publisher = The Institute of Archaeology of the Academy of Sciences of the Czech Republic| location = Brno| pages = 22–27| isbn = 978-80-86023-51-9| ref = harv}} * {{Наведена книга| last = Vavřínek| first = Vladimír| chapter = The Universalism of the Cyrillo-Methodian Mission| editor-last = Kouřil| editor-first = Pavel| title = The Cyril and Methodius Mission and Europe: 1150 Years Since the Arrival of the Thessaloniki Brothers in Great Moravia| year = 2014| publisher = The Institute of Archaeology of the Academy of Sciences of the Czech Republic| location = Brno| pages = 12–18| isbn = 978-80-86023-51-9| ref = harv}} * {{Наведена книга| last = Galuška| first = Luděk| chapter = Christianity in the Period of the Byzantine Mission and the Archbishopric of Methodius on the Basis of Archaeological Sources in the Area of Veligrad – Staré Město and Uherské Hradiště| editor-last = Kouřil| editor-first = Pavel| title = The Cyril and Methodius Mission and Europe: 1150 Years Since the Arrival of the Thessaloniki Brothers in Great Moravia| year = 2014| publisher = The Institute of Archaeology of the Academy of Sciences of the Czech Republic| location = Brno| pages = 74–85| isbn = 978-80-86023-51-9| ref = harv}} * {{Наведена книга| last = Jan| first = Libor| chapter = The Origins of Moravian Religious Organisation and the Character of Methodius’ Archbishopric| editor-last = Kouřil| editor-first = Pavel| title = The Cyril and Methodius Mission and Europe: 1150 Years Since the Arrival of the Thessaloniki Brothers in Great Moravia| year = 2014 | publisher = The Institute of Archaeology of the Academy of Sciences of the Czech Republic| location = Brno| pages = 204–211| isbn = 978-80-86023-51-9| ref = harv}} * {{Наведена книга| last = Betti| first = Maddalena| chapter = The Foundation of Sancta Ecclesia Marabensis: Letters of Pope John VIII (872–882)| editor-last = Kouřil| editor-first = Pavel| title = The Cyril and Methodius Mission and Europe: 1150 Years Since the Arrival of the Thessaloniki Brothers in Great Moravia| year = 2014 | publisher = The Institute of Archaeology of the Academy of Sciences of the Czech Republic| location = Brno| pages = 212–215| isbn = 978-80-86023-51-9| ref = harv}} == Поврзано== * [[Словени]] * [[Чешка]] * [[Словачка]] ==Надворешни врски== *[http://www.cea.livinghistory.cz/ Податоци за Велика Моравија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100206223902/http://www.cea.livinghistory.cz/ |date=2010-02-06 }} *[http://www.moraviamagna.cz/index.htm Статии за Велика Моравија] {{рв|Great Moravia}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Велика Моравија|*]] [[Категорија:Поранешни словенски држави]] qj2ih2m01bff5rp3cmvonwy3ww12nqu 5649408 5649405 2026-10-24T13:43:46Z Buli 2648 /* Моравската мисија */ 5649408 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country |native_name = {{lang|cu|Морава / ⰏⰑⰓⰀⰂⰀ}} ([[старословенски]])<!--{{native name|cs|Velká Morava}}<br/>{{native name|sk|Veľká Morava}}--><br/>{{small|{{native name|la|Regnum Marauorum/Marahensium}}<!--<br/>{{native name|la|Terra Marauorum/Marahensium}}-->}} |conventional_long_name = Велика Моравија |common_name = Моравија |continent = Европа |region = |country = |era = ран среден век |government_type = монархија |year_start = 833 <!-- used for autocategorisation --> |year_end = 902 |life_span = 833<ref>Great Moravia was founded in 833, when Mojmír I unified two neighbouring states; the "Principality of Nitra" and the "Principality of Moravia"</ref> – 902 |event_pre = |date_pre = |event_start = |date_start = |event_end = |date_end = |p1 = |flag_p1 = |s1 = |flag_s1 = |image_flag = |image_coat = |image_map = Great Moravia (orthographic projection).svg |image_map_caption= | |capital = Велиград<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nase-rodina.cz/article.php?clanek=321 |title=Tajemství Velehradu |accessdate=2011-08-27 |archive-date=2012-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331070428/http://www.nase-rodina.cz/article.php?clanek=321 |url-status=dead }}</ref> |national_motto = |national_anthem = |common_languages = [[словенски јазици|словенски]]<ref>Old Church Slavonic and Latin were used for liturgical purposes at some point.</ref> |religion = [[словенска митологија]], [[христијанство]], [[паганство]] |currency = |leader1 = [[Мојмир I]] (прв) |year_leader1 = 833-846 |title_leader = [[Династија Мојмирови|Принц]] |today = {{знаме|Slovakia}} (цела)<br />{{знаме|Czech Republic}} (цела)<br />{{знаме|Hungary}} (цела)<br />{{знаме|Poland}} (дел)<br />{{знаме|Germany}} (дел)<br />{{знаме|Ukraine}} (дел)<br />{{знаме|Romania}} (дел)<br />{{знаме|Serbia}} (дел)<br />{{знаме|Croatia}} (дел)<br />{{знаме|Slovenia}} (дел) |footnotes = Извор:<ref>{{Наведена книга|last=Frucht|first=Richard C.|title=Eastern Europe: an introduction to the people, lands, and culture |url=http://books.google.com/?id=lVBB1a0rC70C&pg=PA288&dq=great+moravia+833&cd=8#v=onepage&q=great%20moravia%20833|isbn=9781576078006|year=2005}}</ref> }} '''Велика Моравија''' била [[Словени|словенска]] држава во [[Средна Европа]] која опстојувала околу 70 години за време на [[9 век]].<ref>Anton Špiesz, Duśan Čaplovič, Ladislaus J. Bolchazy, [http://books.google.co.uk/books?id=e3PGLuHH2EcC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Illustrated Slovak history: a struggle for sovereignty in Central Europe], Bolchazy-Carducci Publishers, 2006, p. 9</ref> Велика Моравија била вазалска држава на [[Источна Франкија]], на која им плаќала даноци. Денес постои спор за тоа која територија била сржта на државата. Според поголем број научници, централната територија била долината на реката [[Морава]], односно денешни западна [[Словачка]] и [[Моравија]] и [[Бохемија]] во [[Чешка]].<ref>{{Наведена книга|title=World and Its Peoples: Europe|url=https://archive.org/details/worlditspeoplese0010unse|year=2009|series=World and Its Peoples Volume 7 |publisher=Marshall Cavendish|page=886|isbn=9780761478942}}</ref> Подоцна, државата се проширила во [[Унгарија]], [[Полска]], [[Австрија]], [[Словенија]], [[Хрватска]], [[Србија]], [[Романија]], [[Украина]] и [[Германија]].<ref name='bm'>{{Наведена книга| last = Bruce-Mitford | first = Rupert Leo Scott | authorlink = |author2=Poulík, Josef & Holmqvist, Wilhelm | title = Recent Archaeological Excavations in Europe | publisher = Routledge & Kegan Paul | year = 1975 | location = London | pages = | url =https://archive.org/details/recentarchaeolog0000unse_m7g3| doi = | id = | isbn = 071007963X }}</ref> == Име == Значењето на името на Велика Моравија е предмет на дебата.{{sfn|Rogers|2010|p=293}} Ознаката „Велика Моравија“—''Мегали Моравија'' ({{lang|grc|Μεγάλη Μοραβία}}) на [[Грчки јазик|грчки]]<ref>''Константин Порфирогенит: За управувањето со царството'' (ch. 13., 38., 40.), pp. 64-65., 172-173., 176-177.</ref>—произлегува од делото ''[[За управувањето со царството]]'' напишано од византискиот император [[Константин VII Порфирогенит]] околу 950.{{sfn|Barford|2001|p=109}}{{sfn|Štefan|2011|p=333}} Императорот ја користи придавката ''мегали'' кога се осврнувал на настани кои се случиле после нејзиниот пад, што имплицира дека таа треба да се преведе како „стара“ наместо „велика“.{{sfn|Bowlus|1995|p==10}} Според трета теорија, ''мегали'' се однесува на територија која се наоѓа зад границите на Византиската империја.{{sfn|Škvarna|Bartl|Čičaj|Kohútova|2002|p=237}}{{sfn|Goldberg|2006|p=138}} Историчарот Љубомир E. Хавлик пишува дека византиските учени ја користеле оваа придавка кога зборувале за татковините на номадските народи, како што е примерот со „[[Велика Бугарија]]“.{{sfn|Havlík|2004|p=227}} == Историја == [[Податотека:Mojmir kniieza Velkomoravske.jpg|мини|лево|Мојмир I на банкнота од Словачката држава (1944).]] Територијата меѓу реките [[Дија]] и [[Свратка]] била под власта на владетел по име Мојмир од {{околу|830}} до 846 година, кој го нападнал [[Прибина]] во [[Нитра]] во одреден момент помеѓу 833 и 836 година. Бидејќи мисијата од Салцбург најверојатно веќе дејствувала во Моравија, Мојмир можеби бил христијанин до времето на неговиот напад на Прибина. Се чини дека тој не бил сам во својата одлука да премине во христијанство, бидејќи токму во тоа време може да се датираат и најраните цркви во Моравија.{{sfn|Curta|2019|p=117}} Од друга страна, Прибина дефинитивно не бил христијанин во времето на нападот на Мојмир, бидејќи се знае дека подоцна бил крстен во Траизмауер. Без разлика дали религијата имала некаква врска со нападот врз неговиот сосед, Мојмир можеби го сметал Прибина како агент на моќта на Франките во регионот. Како и да е, Прибина побегнал во Источната Марка на Франките и неговото кнежевство најверојатно било припоено под власта на Мојмир.{{sfn|Curta|2019|p=117}} Од овој момент до крајот на своето постоење, Моравија се чини дека била управувана од една династија, чии членови биле сите роднини на Мојмир, кои во изворите се споменуваат како ''duces'' или (само по исклучок) ''reges''. Државата имала две јадра, едното во јужна Моравија (регионот помеѓу реките Дија и Свратка) и другото во југозападна Словачка, околу Нитра, со тоа што второто вообичаено било управувано од поспоредни членови на династијата.{{sfn|Curta|2019|p=117}} Ексклузивната и никогаш неспорна улога на династијата се чини дека се заснова на нејзината света легитимизација што произлегува од преобраќањето во христијанство. === Христијанизација === ==== Почетоци на христијанството ==== Христијанството започнало да се шири меѓу Моравјаните уште пред пристигнувањето на византиската мисија на [[Кирил и Методиј]] во 863 година. Во раниот IX век на моравска територија дејствувале мисионери поврзани со баварските епископии, особено [[Пасауска епископија|Пасауската епископија]], како и духовници од областите под црковна надлежност на [[Аквилејска патријаршија|Аквилејската патријаршија]]. Според подоцнежните пасауски црковни извори, епископот Регинхар во 831 година извршил крштевање на Моравјаните, при што најверојатно станувало збор првенствено за припадниците на владејачката и аристократската елита.{{sfn|Žemlička|2014|pp=22–23}}{{sfn|Vavřínek|2014|p=12}} Археолошките истражувања потврдуваат дека христијанството било присутно во Моравија уште кон крајот на VIII и почетокот на IX век. Во областа на Старе Место и Ухерске Храдиште се откриени рани црковни градби, христијански погребувања и предмети со христијанска симболика. Во текот на IX век во овој простор биле изградени најмалку четири камени цркви. Овие откритија укажуваат дека во времето на пристигнувањето на Кирил и Методиј христијанството веќе имало воспоставено значајни упоришта, иако меѓу населението продолжиле да опстојуваат и претхристијански верувања и обичаи.{{sfn|Galuška|2014|pp=74–76}} ==== Моравската мисија ==== Настојувањето на кнезот [[Ростислав]] да ја зацврсти политичката самостојност на Велика Моравија било поврзано и со обидите за воспоставување независна црковна организација. Бидејќи моравското духовништво во голема мера се наоѓало под влијание на баварските епископии, Ростислав настојувал да обезбеди сопствена црковна управа. Околу 860 година се обратил до папата [[Николај I]], но неговото барање не довело до посакуваниот резултат. Потоа побарал помош од византискиот цар [[Михаил III]], кој одговорил со испраќање мисија предводена од солунските браќа Константин Филозоф и Методиј.{{sfn|Vavřínek|2014|pp=12–13}} Константин и Методиј пристигнале во Моравија во 863 година. Нивната задача била да го унапредат христијанското образование, да подготват домашно духовништво и да создадат предуслови за воспоставување самостојна црковна организација. За потребите на мисијата Константин создал посебно словенско писмо, познато како [[глаголица]], и заедно со Методиј и нивните соработници започнал со преведување на богослужбени и библиски текстови на словенски јазик. Со тоа биле поставени основите на [[Старословенски јазик|старословенската книжевност]] и словенската богослужбена традиција.{{sfn|Vavřínek|2014|pp=13–15}} Употребата на словенскиот јазик во богослужбата предизвикала противење кај дел од латинското духовништво, кое дејствувало во Моравија уште пред пристигнувањето на византиските мисионери. За да обезбедат црковно признание за својата дејност и ракополагање на учениците, браќата заминале во Рим. Таму биле примени од папата [[Папа Адријан II|Адријан II]], кој ја поддржал нивната книжевна дејност и дозволил богослужба на словенски јазик. По смртта на Константин во 869 година, Методиј ја продолжил мисијата.{{sfn|Vavřínek|2014|pp=15–16}} ==== Црковна организација ==== Воспоставувањето на самостојна моравска црковна организација било постепен процес, поврзан со политичките односи меѓу Моравија, Источнофранечкото Кралство и папството. Методиј првично добил епископски овластувања поврзани со Панонија и дејствувал како папски претставник во словенските области. Неговата положба предизвикала противење кај баварските епископи, кои го сметале подрачјето на неговата дејност за дел од сопствената црковна надлежност. Во текот на овие судири Методиј бил затворен, а по интервенцијата на папата [[Папа Јован VIII|Јован VIII]] во 873 година бил ослободен и ја продолжил својата дејност во Моравија.{{sfn|Jan|2014|pp=204–206}}{{sfn|Betti|2014|pp=213–214}} Важен настан во развојот на моравската црковна организација претставувало издавањето на папското писмо ''Industriae tuae'' во 880 година, упатено до кнезот Свјатополк. Со него Јован VIII ја потврдил положбата на Методиј како архиепископ на Моравската црква и го одобрил користењето на словенскиот јазик во богослужбата. Во исто време, папата го ракоположил [[Вихинг]] за епископ на Нитра, со што бил поставен првиот потчинет епископ во новата црковна организација. Било предвидено создавање и на други епископии, но нивното воспоставување не било целосно остварено.{{sfn|Jan|2014|p=206}}{{sfn|Betti|2014|pp=214–215}} По смртта на Методиј во 885 година, положбата на словенското духовништво во Моравија значително се влошила. Под влијание на противниците на словенската богослужба, особено на епископот Вихинг, учениците и соработниците на Методиј биле изложени на прогон. Дел од нив биле протерани, а други нашле засолниште надвор од Моравија. Иако мисијата ја изгубила својата првобитна положба во моравската држава, нејзиното книжевно и богослужбено наследство продолжило да се развива особено во Бугарија, а потоа се проширило и меѓу другите словенски народи.{{sfn|Vavřínek|2014|pp=17–18}} == Наводи== {{наводи}} === Литература === * {{Наведена книга|title=Eastern Europe in the Middle Ages (500—1300)|last=Curta|first=Florin|publisher=Brill|year=2019|isbn=978-9-0043-4257-6|location=Leiden and Boston|pages=113-127|chapter=Great Moravia}} * {{Наведена книга| last = Žemlička| first = Josef| chapter = The Christianisation and State Formation Process in Central Europe| editor-last = Kouřil| editor-first = Pavel | title = The Cyril and Methodius Mission and Europe: 1150 Years Since the Arrival of the Thessaloniki Brothers in Great Moravia| year = 2014| publisher = The Institute of Archaeology of the Academy of Sciences of the Czech Republic| location = Brno| pages = 22–27| isbn = 978-80-86023-51-9| ref = harv}} * {{Наведена книга| last = Vavřínek| first = Vladimír| chapter = The Universalism of the Cyrillo-Methodian Mission| editor-last = Kouřil| editor-first = Pavel| title = The Cyril and Methodius Mission and Europe: 1150 Years Since the Arrival of the Thessaloniki Brothers in Great Moravia| year = 2014| publisher = The Institute of Archaeology of the Academy of Sciences of the Czech Republic| location = Brno| pages = 12–18| isbn = 978-80-86023-51-9| ref = harv}} * {{Наведена книга| last = Galuška| first = Luděk| chapter = Christianity in the Period of the Byzantine Mission and the Archbishopric of Methodius on the Basis of Archaeological Sources in the Area of Veligrad – Staré Město and Uherské Hradiště| editor-last = Kouřil| editor-first = Pavel| title = The Cyril and Methodius Mission and Europe: 1150 Years Since the Arrival of the Thessaloniki Brothers in Great Moravia| year = 2014| publisher = The Institute of Archaeology of the Academy of Sciences of the Czech Republic| location = Brno| pages = 74–85| isbn = 978-80-86023-51-9| ref = harv}} * {{Наведена книга| last = Jan| first = Libor| chapter = The Origins of Moravian Religious Organisation and the Character of Methodius’ Archbishopric| editor-last = Kouřil| editor-first = Pavel| title = The Cyril and Methodius Mission and Europe: 1150 Years Since the Arrival of the Thessaloniki Brothers in Great Moravia| year = 2014 | publisher = The Institute of Archaeology of the Academy of Sciences of the Czech Republic| location = Brno| pages = 204–211| isbn = 978-80-86023-51-9| ref = harv}} * {{Наведена книга| last = Betti| first = Maddalena| chapter = The Foundation of Sancta Ecclesia Marabensis: Letters of Pope John VIII (872–882)| editor-last = Kouřil| editor-first = Pavel| title = The Cyril and Methodius Mission and Europe: 1150 Years Since the Arrival of the Thessaloniki Brothers in Great Moravia| year = 2014 | publisher = The Institute of Archaeology of the Academy of Sciences of the Czech Republic| location = Brno| pages = 212–215| isbn = 978-80-86023-51-9| ref = harv}} == Поврзано== * [[Словени]] * [[Чешка]] * [[Словачка]] ==Надворешни врски== *[http://www.cea.livinghistory.cz/ Податоци за Велика Моравија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100206223902/http://www.cea.livinghistory.cz/ |date=2010-02-06 }} *[http://www.moraviamagna.cz/index.htm Статии за Велика Моравија] {{рв|Great Moravia}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Велика Моравија|*]] [[Категорија:Поранешни словенски држави]] 0h01mav1p8pncpm19wwzh0vgnzq7wg1 Халберштат 0 773045 5649572 5439146 2026-10-25T01:09:19Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649572 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Германија |Art = Град |image_photo = Liebfrauenkirche Halberstadt.jpg |Wappen = DE-ST 15-0-85-135 Halberstadt COA.svg |lat_deg = 51 |lat_min = 53 |lat_sec = 45 |lon_deg = 11 |lon_min = 2 |lon_sec = 48 |Lageplan = Halberstadt in HZ.png |Bundesland = Sachsen-Anhalt |Landkreis = Харц |Höhe = 119 |Fläche = 143 |Einwohner = 44151 |Stand = 2008-12-31 |PLZ = 38820 |Vorwahl = 03941 |Kfz = HZ |Gemeindeschlüssel = 15 0 85 135 |LOCODE = DE HST |NUTS = DEE09 |Gliederung = 5 |Adresse = Холцмаркт 1<br />38805 Халберштат |Website = [http://www.halberstadt.de/ www.halberstadt.de] |Bürgermeister = Андреас Хенке |Partei = PDS }} '''Халберштат''' ({{langx|de|Halberstadt}}) — [[град]] во [[Германија|германската]] покраина [[Саксонија-Анхалт]] и е главен град на [[Харц (округ)|округот Харц]]. Се наоѓа на [[Германски пат на дрвени куќи|германскиот пат на дрвени куќи]] и [[Железничка линија Магдебург-Тале|железничката линија Магдебург-Тале]]. Градот бил сериозно оштетен во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], но задржал многу историски важни згради и голем дел од неговиот стар изглед на градот. Познати места во Халберштат се [[Либфрауенкирхе]] и [[Катедрала Свети Стефан]], црквите се изградени во XII и XIII век, соодветно. Халберштат е местото на првите документирани големи, постојани [[оргули]], поставени во 1361. Катедралата е познати во северните европски градови, по тоа што го има задржано средновековното богатство во речиси целосна состојба. Меѓу нејзините богатства се и најстарата зачувана таписерија во [[Европа]], која потекнува од XII век. [[Германија Халберштат]] е фудбалски клуб, кој игра во Халберштат. == Историја == Халберштат бил [[епископско седиште]] во 814 и бил популарно трговска место во XIII и XIV век. [[Халберштатска Архиепископија|Халберштатската Архиепископија]] била секуларизирана во 1648 година, според [[Вестфалски мир|Вестфалскиот мир]] и станала [[Кнежевство Халберштат]], во рамките на [[Бранденбург-Прусија]]. Халберштат станал дел од [[Кралство Прусија|Кралството Прусија]] во 1701, но станало дел од [[Кралство Вестфалија|Кралството Вестфалија]], земја под влијание на [[Наполеон]] во 1807. По поразот на Наполеон, градот бил вратен на Прусија, а потоа администриран во рамките на [[Провинција Саксонија|Провинцијата Саксонија]]. Градот станал дел од [[Саксонија-Анхалт]] од 1945 до 1952, потоа бил во рамките на [[Округ Магдебург]] во [[Источна Германија]]. По [[повторното обединување на Германија]], Халберштат станал дел од обновената Саксонија-Анхалт. [[Податотека:Halberstadt St-Burchardi-Kirche.jpg|thumb|left|200px|Црква Свети Бурхарди]] === Светски најбавниот, најдолг концерт === Изведбата на музичкиот дел за [[оргули (музика)|оргули]] ''[[As Slow As Possible]]'' на [[Џон Кејџ]] започна во Бурхардикирхе во Халберштат во септември 2001; изведбата се очекува да трае 639 години. Концертот започнал на 5 септември 2001 година со пауза во изминативе 17 месеци. Во деновите кога се менуваат звуците, црквата обично е многу посетена. == Еврејска култура == Во 17 век, Халберштат ја имал една од најголемите [[Јудаизам|еврејски]] заедници во Средна Европа. Во тоа време, скоро една дваесеттина од градските жители, скоро 700 луѓе, биле Евреи. Познат меѓу нив бил [[Исахар Беренд Леман|Беренд Леман]]. Еден пример од работата на Леман е импресивната синагога, која ја финансирал во Бакенштрасе, која е завршена во 1712 година. Во 1938, по ''[[Кристална ноќ|кристалната ноќ]]'', повеќето згради биле уништени од нападот, а оние што преостанале биле во опасност од колабирање. На кратко растојание од синагогата, во алеата Розенвинкел, Леман исто така изградил куќа за студентите по [[Јудаизам]], со збирка на [[теологија|теолошки]] текстови. Оваа зграда, позната како „Клаус“, била местото каде што многу важни студенти на [[Талмуд]] и како [[рабин]]и биле подучувани. „Клаус“ му дал Халберштат углед на важен центар во изучувањето на [[Тора]]та. Денес, Академијата [[Мозес Менделсон]] е основана тука; се организираат изложби, конгреси и презентации и обезбедува широк опсег на информации околу еврејската култура и начин на живот. == Познати жители == * [[Каспар Абел]] - теолог, историчар и поет * [[Јохан Кристијан Јозеф Абс]] - учител и училиштен раководител * [[Мартин Борман]] - приватен секретар на [[Адолф Хитлер]] * [[Лили Браун]] - феминистичка писателка * [[Вибке Брунс]] - новинар и автор, автор на „[[Земјата на мојот татко]]“ * [[Готфрид Август Биргер]] - поет * [[Јохан Августус Еберхард]] - теолог и филозоф * [[Јохан Вилхелм Лудвиг Глајм]] - поет * [[Адалберт Хамбуршки]] - архиепископ на [[Хамбург-Бремен]] * [[Фердинанд Хајне]] - орнитологист * [[Азриел Хилдесхајмер]] - рабин * [[Густаф Едуард фон Хиндерзин]] - генерал * [[Јохан Георг Јакоби]] - поет * [[Израел Јакобсон]] - филантропист и татко на [[Реформираниот Јудаизам]] * [[Александер Клуге]] - филмски режисер и автор * [[Исахар Беренд Леман]] - банкар * [[Паул Лорентиус]] - теолог * [[Џорџ Милер]] - христијански евангелист и администратор на сиропиталиште * [[Адолф Ројбке]] - градител * [[Јирген Шпарвасер]] - фудбалер и менаџер * [[Адолф Штекер]] - теолог и политичар * [[Валтер Вислиценус]] - астроном == Меѓународни односи == {{Главна|Список на збратимени градови во Германија}} Халберштат е [[збратимени градови|збратимен]] со: * {{знамеикона|Словачка}} [[Банска Бистрица]], [[Словачка]] * {{знамеикона|Германија}} [[Волфсбург]], [[Германија]] * {{знамеикона|Чешка}} [[Наход]], [[Чешка]] * {{знамеикона|Франција}} [[Вилар, Лоара]], [[Франција]] <gallery> KLG 0014 Halberstadt.jpg|Поглед кон Халберштат Fachwerkhäuser in Halberstadt, DDR-Zeit, 1985.jpg|Стариот град 1985 година, куќите биле оставени да се распаднат за време на ерата на ГДР Städtisches Museum Halberstadt 2006.jpg|Музеј во Халберштат </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.moses-mendelssohn-akademie.de Академија Мозез Менделсон] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130326012053/http://www.moses-mendelssohn-akademie.de/ |date=2013-03-26 }} * [https://web.archive.org/web/20091214090957/http://www.halberstadt.de/ Службена страница] {{commons|Halberstadt}} {{Градови во Харц (округ)}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Халберштат]] [[Категорија:Градови во Харц]] [[Категорија:Харц (округ)]] [[Категорија:Ханза]] [[Категорија:Саксонија (пруска покраина)]] e4uki1ac8nwioqt7l8x6snzec0cqa9u Фибоначиева низа 0 779728 5649515 5637392 2026-10-24T20:41:26Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649515 wikitext text/x-wiki '''Фибоначиева низа''' — [[целобројна низа|низа]] каде секој член е збир од претходните два члена.<ref>{{МатЛек|412}}</ref> Броевите во оваа низа се нарекуваат '''Фибоначиеви броеви''' (симбол: {{бп|{{мат|''F''{{динд|''n''}}}}{{space|hair}}}}). Првичните елементи на низата се {{мат|1= ''F''{{динд|1}} = 1}} и {{мат|1= ''F''{{динд|2}} = 1}}, иако многу автори вклучуваат нулти елемент {{мат|1= ''F''{{динд|0}} = 0}}.<ref>Richard A. Brualdi, ''Introductory Combinatorics'', Fifth edition, Pearson, 2005</ref><ref>Peter Cameron, ''Combinatorics: Topics, Techniques, Algorithms'', Cambridge University Press, 1994</ref> Почнувајќи од {{мат|''F''{{динд|0}}}}, низата гласи : 0, 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89, 144, ... {{OEIS|A000045}} [[Податотека:Fibonacci Squares.svg|мини|300п|[[Квадрат]]и со страни чии должини се последователни Фибоначиеви броеви: 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13 и 21]] Овие броеви биле присутни во [[индиска математика|индиската математика]] уште во [[стар век|стариот век]]. Во 200&nbsp;г.&nbsp;п.н.е. [[Пингала]] ги опишува во дело за набројување на можните обрасци во [[санскрит]]ска поезија од слогови со две должини.<ref name="GlobalScience" /><ref name="HistoriaMathematica" /><ref name="Donald Knuth 2006 50" /> Наречени се по италијанскиот математичар Леонардо Пизански, наречен [[Фибоначи]], кој ја вовел низата во западноевропската математика во неговото дело „Книга за абакот“ од 1202&nbsp;г.{{Sfn|Sigler|2002|pp=404–05}} Фибоначиевите броеви се јавуваат неочекувано често во математиката, до тој степен што постои научно списание ''Fibonacci Quarterly'' посветено на нив. Тие се применуваат во сметачките алгоритми како Фибоначиевата техника на пребарување и [[податочна структура|податочната структура]] „[[Фибоначиев куп]]“ и [[граф]]ови наречени [[Фибоначиев куб|Фибоначиеви кубови]] користени за меѓусебно поврзување на напоредни и распределени системи. Се јавуваат и во биологијата: разгранувањето на дрвата, [[филотаксија|распоредот на листови на дршка]], плодните изданоци на [[ананас]]от, цветањето на [[артичока]]та и распоредот на припероците на [[шишарка|шишарките]] (иако не кај сите видови). Фибоначиевите броеви се исто така силно поврзани со [[златен пресек|златниот пресек]]: [[#Бинеова формула|Бинеовата формула]] го изразува {{мпром|n}}-тиот Фибоначиев број користејќи {{мпром|n}} и златниот пресек, со што покажува дека соодносот на два последователни Фибоначиеви броја тежнее кон златниот пресек со зголемувањето на {{мпром|n}}. Фибоначиевите броеви се во блиско сродство со [[Ликин број|Ликините броеви]], кои го задоволуваат истиот [[рекурентна формула|рекурентен однос]] и со Фибоначиевите броеви образуваат комплементен пар на Ликини низи. ==Дефиниција== [[Податотека:Fibonacci Spiral.svg|мини|Фибоначиевата спирала: приближување на [[златна спирала|златната спирала]] создадено со цртање на [[кружен лак|кружни лакови]] што ги поврзуваат спротивните агли на квадратите во Фибоначиевото поплочување.]] Фибоначиевите броеви може да се дефинираат со [[рекурентна формула|рекурентниот однос]]{{Sfn | Lucas | 1891 | p=3}} <math display=block>F_0=0,\quad F_1= 1,</math> и <math display=block>F_n=F_{n-1} + F_{n-2}</math> за {{мат|''n'' > 1}}. Според некои постари дефиниции, вредноста на <math>F_0 = 0</math> се изоставува, така што низата почнува од {{nobr|<math>F_1=F_2=1</math>.{{Sfn | Beck | Geoghegan | 2010}}{{Sfn | Bóna | 2011 | p=180}}}} Првиот 21 Фибоначиев број {{мат|''F{{динд|n}}''}} е: :{| class="wikitable" style="text-align:right" ! {{мат|''F''{{динд|0}}}} ! {{мат|''F''{{динд|1}}}} ! {{мат|''F''{{динд|2}}}} ! {{мат|''F''{{динд|3}}}} ! {{мат|''F''{{динд|4}}}} ! {{мат|''F''{{динд|5}}}} ! {{мат|''F''{{динд|6}}}} ! {{мат|''F''{{динд|7}}}} ! {{мат|''F''{{динд|8}}}} ! {{мат|''F''{{динд|9}}}} ! {{мат|''F''{{динд|10}}}} ! {{мат|''F''{{динд|11}}}} ! {{мат|''F''{{динд|12}}}} ! {{мат|''F''{{динд|13}}}} ! {{мат|''F''{{динд|14}}}} ! {{мат|''F''{{динд|15}}}} ! {{мат|''F''{{динд|16}}}} ! {{мат|''F''{{динд|17}}}} ! {{мат|''F''{{динд|18}}}} ! {{мат|''F''{{динд|19}}}} ! {{мат|''F''{{динд|20}}}} |- | 0 | 1 | 1 | 2 | 3 | 5 | 8 | 13 | 21 | 34 | 55 | 89 | 144 | 233 | 377 | 610 | 987 | 1597 | 2584 | 4181 |6765 |} Фибоначиевата низа може да се прошири на негативни целобројни индекси следајќи го истиот рекурентен однос во негативна насока {{OEIS|A039834}}: {{тмат|1= F_1=1}}, {{тмат|1= F_0= 0}} и {{тмат|1= F_{n}=F_{n+2} - F_{n+1} }} for {{мат|''n'' < 0 }}. Речиси сите нивни својства не зависат од позитивноста или негативноста. Вредностите за позитивните и негативните индекси го задоволуваат односот:<ref>{{наведена книга | last = Vajda | first = Steven | year = 1989 | title = Fibonacci & Lucas Numbers, and the Golden Section: Theory and Applications | place = Chichester | publisher = Ellis Horwood | isbn = 0-7458-0715-1 | page = 10 }}</ref> <math display=block> F_{-n} = (-1)^{n+1} F_n. </math> == Историја == ===Индија=== [[Податотека:Fibonacci Sanskrit prosody mk.svg|мини|Тринаесет ({{мат|''F''{{динд|7}}}}) начини на распоредување на долги и кратки слогови во такт со должина шест. Одум ({{мат|''F''{{динд|6}}}}) завршуваат со краток слог, а пет ({{мат|''F''{{динд|5}}}}) со долг.]] Фибоначиевата низа се јавува во [[индиска математика|индиската математика]] во врска со [[санскрит]]ската прозодија.<ref name="HistoriaMathematica">{{наведување|first=Parmanand|last=Singh|title= The So-called Fibonacci numbers in ancient and medieval India|journal=Historia Mathematica|volume=12|issue=3|pages=229–244|year=1985|doi = 10.1016/0315-0860(85)90021-7|doi-access=free}}</ref><ref name="knuth-v1">{{наведување|title=The Art of Computer Programming|volume=1|first=Donald|last=Knuth |publisher=Addison Wesley|year=1968|isbn=978-81-7758-754-8|url=https://books.google.com/books?id=MooMkK6ERuYC&pg=PA100|page=100|quote=Пред Фибоначи да го напише неговото дело, низата Fn веќе била разгледувана од индиски проучувачи, кои долго се интересирале за ритмички обрасци&nbsp;... Гопала (пред 1135&nbsp;г.) Хемачандра (ок.&nbsp;1150) изречно ги спомнуваат броевите 1,2,3,5,8,13,21 [погл. P. Singh Historia Math 12 (1985) 229–44]" стр. 100 (3 изд.)&nbsp;...}}</ref>{{sfn|Livio|2003|p=197}} Во санскритската поетска традиција имало интерес да се набројат сите обрасци на долги (Д) слогови со траење од 2 единици, сопоставени со кратки (К) слогови со траење од 1 единица. Набројувајќи ги разните обрасци на последователни Д и К со дадено вкупно траење води до Фибоначиеви броеви: бројот на обрасци со траење {{мпром|m}} единици е {{мат|''F''{{динд|''m''+1}}}}.<ref name="Donald Knuth 2006 50">{{наведување|title = The Art of Computer Programming | volume = 4. Generating All Trees – History of Combinatorial Generation | first = Donald | last = Knuth |publisher= Addison–Wesley |year= 2006 | isbn= 978-0-321-33570-8 | page = 50 | url= https://books.google.com/books?id=56LNfE2QGtYC&q=rhythms&pg=PA50 | quote = било природно да се разгледа множеството на сите низи на [Д] и [К] што имаат точно m нагласоци. ... ги има точно Fm+1. На пример 21-та низа кога {{мат|1=''m'' = 7}} е: [дава список]. Така, индиските прозодисти дошле до откритието на Фибоначиевата низа, како што увидовме во Оддел 1.2.8 (од том 1)}}</ref> Низата ја познавал уште индискиот математичар [[Пингала]] ({{околу}}&nbsp;450&nbsp;–200&nbsp;п.н.е.). Синг ја наведува Пингалината криптична формула ''мисрау ча'' („се мешаат двете“) и се толкува дека бројот на обрасци за {{мпром|m}} нагласоци ({{мат|''F''{{динд|''m''+1}}}}) се добива со додавање недно [К] кон {{мат|''F''{{динд|''m''}}}} случаи и едно [Д] кон {{мат|''F''{{динд|''m''−1}}}} случаи.<ref>{{наведување | last = Agrawala | first = VS | year = 1969 | title = ''Pāṇinikālīna Bhāratavarṣa'' (Hn.). Varanasi-I: TheChowkhamba Vidyabhawan | quote = Садгуру Шишја пишува дека Пингала бил помлад брат на [[Панини]] [Agrawala 1969, lb]. Постои друго мислење дека му бил вујко на Панини [Vinayasagar 1965, Preface, 121]. ... Agrawala [1969, 463–76], по внимателно испитување, земајќи ги предвид гледиштата на претходните учени, тој заклучил дека Панини живеел помеѓу 480 и 410&nbsp;г.&nbsp;п.н.е.}}</ref> Барата Муни исто така покажува познавање на низата во делото „Натја шастра“ ({{околу}}&nbsp;100&nbsp;–{{околу}}&nbsp;350).<ref name=GlobalScience>{{наведување|title=Toward a Global Science|first=Susantha|last=Goonatilake|publisher=Indiana University Press|year=1998|page=126|isbn=978-0-253-33388-9|url=https://books.google.com/books?id=SI5ip95BbgEC&pg=PA126}}</ref><ref name="HistoriaMathematica"/> Меѓутоа, најјасно излагање на низата добиваме во делото на Вираханка ({{околу}}&nbsp;700), чија сопствена работа е изгубена, но е цитарана од Гопала ({{околу}}&nbsp;1135):{{sfn|Livio|2003|p=197}} <blockquote>Варијациите во двата претходни метри [е варијацијата]&nbsp;... На пример, за [метар на траење] од четири, при мешање на варијациите во метрите од два [и] три, добиваме пет. [ги разработува примерите 8, 13, 21]&nbsp;... Вака треба да се проследи постапката за сите ''матра-врти'' [прозодиски комбинации].{{efn|„За четири, со мешање на варијациите на метрите од два [и] три добиваме пет. За пет, мешањето на варијациите на претходните два—три [и] четири, добиваме осум. На овој начин, за шест, со мешање на [варијации] од четири [и] од пет, добиваме тринаесет. И така со мешање на варијациите на двата претходни метра, седум [[мора (лингвистика)|мори]] [е] дваесет и еден. Така треба да се следи постапката за сите матра-врти“<ref>{{наведување|last=Velankar|first=HD|year=1962|title='Vṛttajātisamuccaya' of kavi Virahanka|publisher=Rajasthan Oriental Research Institute|location=Jodhpur|page=101}}</ref>}}</blockquote> Низата му била позната и на [[Хемачандра]] ({{околу}}&nbsp;1150),<ref name=GlobalScience/> кој напишал дека „збирот од последниот и претпоследниот е бројот&nbsp;... на следната матра-врта.“{{sfn|Livio|2003|p=197–198}}<ref>{{наведување|last1=Shah|first1=Jayant|year=1991|title=A History of Piṅgala's Combinatorics|url=https://web.northeastern.edu/shah/papers/Pingala.pdf|publisher=Northeastern University|page=41|access-date=4 јануари 2019}}</ref> ===Европа=== [[Податотека:Liber abbaci magliab f124r.jpg|мини|исправено=1.25|Страница од [[Фибоначи]]евата „Книга за абакот“ со 13 ставки на Фибоначиевата низа.]] Фибоначиевата низа за првпат се јавува во „Книга за абакот“ (''Liber Abaci'', 1202) на [[Леонардо Фибоначи]],{{Sfn|Sigler|2002|pp=404–405}}<ref>{{наведување|url=https://www.math.utah.edu/~beebe/software/java/fibonacci/liber-abaci.html|title=Fibonacci's Liber Abaci (Book of Calculation)|date=13 декември 2009|website=The University of Utah|access-date=28 ноември 2018}}</ref> каде се користи за пресметување на прирастот на популацијата на зајаци.<ref>{{наведување | last = Tassone | first = Ann Dominic | date = април 1967 | doi = 10.5951/at.14.4.0285 | issue = 4 | journal = The Arithmetic Teacher | jstor = 41187298 | pages = 285–288 | title = A pair of rabbits and a mathematician | volume = 14}}</ref> Дибоначи го разгледува прирастот на идеализирана ([[биологија|биолошки]] неостварлива) популација на [[зајак|зајаци]], под претпоставка дека: новородениот размножувачки пар зајаци се ставени во поле; секој пар се пари на старост од еден месец, и на крајот од вториот месец секогаш раѓаат свој пар зајаци; и зајаците никогаш не умираат, туку продолжуваат бесконечно да се размножуваат. Дибоначи поставил [[математички проблем]] за зајаците: колку пара ќе има за една година? * На крајот од првиот месец се парат, но и понатаму останува еден пар. * На крајо од вториот месец создаваат нов пар, така што има 2 пара во полето. * На крајот од третииот месец првичниот пар создава втор пар, но за вториот, женката допрва ќе биде бремена во претстојниот месец, така што има вкупно 3 пара. * На крајот од четвртиот месец првичнипт пар создал уште еден нов пар, а парот роден пред два месеци исто создава прв свој пар, така што има 5 пара. На крајот од {{мпром|n}}-тиот месец, бројот на парови е еднаков на бројот на зрели парови (т.е. бројот на парови во месец {{мат|''n'' – 2}}) плус бројот на парови што живееле претходниот месец (месец {{мат|''n'' – 1}}). Бројот во {{мпром|n}}-тиот месец е {{мпром|n}}-тиот Фибоначиев број.<ref>{{наведување | last = Knott | first = Ron | title = Fibonacci's Rabbits | url = http://www.maths.surrey.ac.uk/hosted-sites/R.Knott/Fibonacci/fibnat.html#Rabbits | publisher = University of Surrey Faculty of Engineering and Physical Sciences | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150110183546/http://www.maths.surrey.ac.uk/hosted-sites/R.Knott/Fibonacci/fibnat.html#Rabbits | accessdate = 2026-04-24 | archivedate = 2015-01-10 | url-status = dead}}</ref> Називот „Фибоначиева низа“ е воведен во XIX век од теоретичарот [[Едуар Лика]].<ref>{{наведување | first = Martin | last = Gardner |title=Mathematical Circus |publisher = The Mathematical Association of America |year=1996 |isbn= 978-0-88385-506-5 | quote = Иронично е тоа што Леонардо, кој дал значајни придонеси за математиката, денес се памети главно поради францускиот теоретичар на броевите Едуар Лика од XIX век... го взрал името Фибоначи за бројна низа што се јавува во тривијален проблем во Книга за абакот | page = 153}}</ref> [[Податотека:Fibonacci Rabbits mk.svg|мини|лево|исправено=1.5|Решение на Фибоначиевиот проблем со зајаците: Во растечко идеално население, бројот на парови сочинува Фибоначиева низа. На ''крајот од n''-тиот месец, бројот на парови е еднаков на ''F{{динд|n.}}'']] {{среди|left}} == Поврзаност со златниот пресек == ===Израз од затворен облик <span class="anchor" id="Бинеова формула"></span>=== Како секоја [[низа (математика)|низа]] дефинирана од хомогена линеарна рекуренција со постојани коефициенти, Фибоначиевите броеви имаат [[аналитичко решение|израз од затворен облик]].<ref>{{наведена книга |title=Discrete Mathematics with Ducks |first=sarah-marie|last=belcastro|edition=2 |publisher=CRC Press |year=2018 |isbn=978-1-351-68369-2 |page=260 |url=https://books.google.com/books?id=xoqADwAAQBAJ}} [https://books.google.com/books?id=xoqADwAAQBAJ&pg=PA260 Extract of page 260]</ref> Позната е како '''Бинеова формула''', наречена по францускиот математичар [[Жак Филип Мари Бине]], иако веќе им била позната на [[Абрахам де Моавр]] и [[Даниел Бернули]]:<ref>{{наведување | last1 = Beutelspacher | first1 = Albrecht | last2 = Petri | first2 = Bernhard | contribution = Fibonacci-Zahlen | doi = 10.1007/978-3-322-85165-9_6 | pages = 87–98 | publisher = Vieweg+Teubner Verlag | title = Der Goldene Schnitt | series = Einblick in die Wissenschaft | year = 1996| isbn = 978-3-8154-2511-4 }}</ref> <math display=block> F_n = \frac{\varphi^n-\psi^n}{\varphi-\psi} = \frac{\varphi^n-\psi^n}{\sqrt 5}, </math> каде {{тмат|\varphi}} е [[златен пресек|златниот пресек]], а {{тмат|\psi}} е неговиот конјугат,{{Sfn | Ball | 2003 | p = 156}} <math display=block>\begin{align} \varphi &= \tfrac12\bigl(1 + \sqrt{5}~\!\bigr)= \phantom{-}1,61803\ldots, \\[5mu] \psi &= \tfrac12\bigl(1 - \sqrt{5}~\!\bigr) = -0,61803\ldots. \end{align}</math> Броевите {{тмат|\varphi}} и {{тмат|\psi}} се двете решенија на [[квадратна равенка|квадратната равенка]] {{тмат|1=\textstyle x^2 - x - 1 = 0}}, т.е. {{тмат|1= (x - \varphi)(x - \psi) = x^2 - x - 1}}, и затоа ги задоволуваат идентитетите {{тмат|1= \varphi + \psi = 1}} и {{тмат|1= \varphi\psi = -1}}. Бидејќи <math>\psi = -\varphi^{-1}</math>, Бинеовата формула може да се запише како <math display=block> F_n = \frac{\varphi^n - (-\varphi)^{-n}}{\sqrt 5} = \frac{\varphi^n - (-\varphi)^{-n}}{2\varphi - 1}. </math> За да се увиди врската помеѓу низата и овие константи,{{Sfn | Ball | 2003 | pp = 155–156}} да забележиме дека <math>\varphi</math> and <math>\psi</math> исто така се корени од <math>x^n = x^{n-1} + x^{n-2},</math> така што степените на <math>\varphi</math> и <math>\psi</math> ја задоволуваат Фибоначиевата низа. До други зборови, <math display=block>\begin{align} \varphi^n &= \varphi^{n-1} + \varphi^{n-2}, \\[3mu] \psi^n &= \psi^{n-1} + \psi^{n-2}. \end{align}</math> Следува дека за сите вредности {{мпром|a}} и {{мпром|b}}, низата дефинирана од <math display=block>U_n=a \varphi^n + b \psi^n</math> ја задоволува истата рекуренција. Ако се изберат {{мпром|a}} и {{мпром|b}} така што {{мат|1=''U''{{динд|0}} = 0}} и {{мат|1=''U''{{динд|1}} = 1}} тогаш добиената низа {{мат|''U''{{динд|''n''}}}} мора да биде Фибоначиева низа. Ова е исто со барањето {{мпром|a}} и {{мпром|b}} да го задоволат системот на равенки: <math display=block> \begin{align} a \varphi^0 + b \psi^0 &= 0 \\ a \varphi^1 + b \psi^1 &= 1\end{align} </math> кој има решение <math display=block> a = \frac{1}{\varphi-\psi} = \frac{1}{\sqrt 5},\quad b = -a, </math> давајќи ја бараната формула. Земајќи ги почетните вредности {{мат|''U''{{динд|0}}}} и {{мат|''U''{{динд|1}}}} како произволни константи го решаваме системот на равенки и до го добиваме општото решение <math display=block>\begin{align} a&=\frac{U_1-U_0\psi}{\sqrt 5}, \\[3mu] b&=\frac{U_0\varphi-U_1}{\sqrt 5}. \end{align}</math> Особено, ако го избереме {{мат|1=''a'' = 1}}, тогаш {{мпром|n}}-тиот елемент на низата е блископриближен на {{мпром|n}}-тиот степен на {{тмат|\varphi}} за доволно големи вредности на {{мпром|n}}. Ова се јавува кога {{мат|1=''U''{{динд|0}} = 2}} и {{мат|1=''U''{{динд|1}} = 1}}, што ја дава низата од [[Ликин број|Ликини броеви]]. === Пресметување со заокружување === Бидејќи <math display=inline>\left|\frac{\psi^{n}}{\sqrt 5}\right| < \frac{1}{2}</math> за сите {{мат|''n'' ≥ 0}}, бројот {{мат|''F''{{динд|''n''}}}} е најблискиот [[цел број]] до <math>\frac{\varphi^n}{\sqrt 5}</math>. Затоа, него можеме да го најдеме со [[заокружување]], користејќи се со најблиската целобројна функција: <math display=block>F_n=\left\lfloor\frac{\varphi^n}{\sqrt 5}\right\rceil,\ n \geq 0.</math> Впрочем, грешкат апри заокружување набргу станува мнногу мала со порастот на {{мпром|n}}, помала од 0,1 за {{мат|''n'' ≥ 4}}, и помала од 0,01 за {{мат|''n'' ≥ 8}}. Оваа формула можеме лесно да ја инвертираме за да го најдеме индексот на Фибоначиев број {{мпром|F}}: <math display=block>n(F) = \left\lfloor \log_\varphi \sqrt{5}F\right\rceil,\ F \geq 1.</math> Наместо тоа, ја користиме [[долна и горна цела вредност|долната цела вредност]] што ни го дава најголемиот индекс на Фибоначиев број кој не е поголем од {{мпром|F}}: <math display=block>n_{\mathrm{max}}(F) = \left\lfloor \log_\varphi \sqrt{5}(F+1/2)\right\rfloor,\ F \geq 0,</math> каде <math>\log_\varphi(x) = \ln(x)/\ln(\varphi) = \log_{10}(x)/\log_{10}(\varphi)</math>, <math>\ln(\varphi) = 0,481211\ldots</math>,<ref>{{наведен OEIS|1=A002390|2=Decimal expansion of natural logarithm of golden ratio|mode=cs2}}</ref> and <math>\log_{10}(\varphi) = 0,208987\ldots</math>.<ref>{{наведен OEIS|1=A097348|2=Decimal expansion of arccsch(2)/log(10)|mode=cs2}}</ref> === Величина === Бидејќи ''F{{динд|n}}'' е [[асимптотска анализа|асимтотска]] на <math>\varphi^n/\sqrt5</math>, бројот на цифри во {{мат|''F''{{динд|''n''}}}} е асимптотски на <math>n\log_{10}\varphi\approx 0,2090\, n</math>. Како последица од тоа, за секој цел број {{мат|''d'' > 1}} постојат или 4 или 5 Фибоначиеви броеви со {{мпром|d}} децимални цифри. Поопшто земено, претставено на [[бројна основа|бројната основа]] {{мпром|b}}, бројот на цифри во {{мат|''F''{{динд|''n''}}}} е асимптотски на <math>n\log_b\varphi = \frac{n \log \varphi}{\log b}.</math> === Граница на последователни количници === [[Јоханес Кеплер]] забележал дека соодносот на последователни Фибоначиеви броеви [[конвергентна низа|конвергира]]. Напишал дека „како што е 5 спрема 8 така е 8 спрема 13, практично, и како што е 8 спрема 13, така е 13 спрема 21, речиси“, и заклучил дека овие соодноси се доближуваат до златниот пресек {{тмат|\varphi}}:<ref>{{наведување|last=Kepler |first=Johannes |title=A New Year Gift: On Hexagonal Snow |year=1966 |isbn=978-0-19-858120-8 |publisher=Oxford University Press |page= 92}}</ref><ref>{{наведување | title = Strena seu de Nive Sexangula | year = 1611}}</ref> <math display=block>\lim_{n\to\infty}\frac{F_{n+1}}{F_n}=\varphi.</math> Оваа конвергенција важи без оглед на почетните вредности <math>U_0</math> and <math>U_1</math>, освен ако <math>U_1 = -U_0/\varphi</math>. Ова може да се провери со [[#Бинеова формула|Бинеовата формула]]. На пример, првичните вредности 3 и 2 ја создаваат низата 3, 2, 5, 7, 12, 19, 31, 50, 81, 131, 212, 343, 555, ...&thinsp;. Соодносот на последователни елементи во оваа низа ја покажува истата конвергенција кон златниот пресек. Општо речено, <math>\lim_{n\to\infty}\frac{F_{n+m}}{F_n}=\varphi^m </math>, бидејќи соодносите меѓу последователни Фибоначиеви броеви се доближува до <math>\varphi</math>. === Разложување на степени === Бидејќи златниот пресек ја задоволува равенката <math display=block>\varphi^2 = \varphi + 1,</math> овој израз може да послужи за разложување повисоки степени <math>\varphi^n</math> како линеарна функција од пониски степени, кои пак може да се разложат сè до линеарна комбинација од <math>\varphi</math> и 1. Добиените [[рекурентна формула|рекурентни односи]] даваат Фибоначиеви броеви како линеарни [[коефициент]]и: <math display=block>\varphi^n = F_n\varphi + F_{n-1}.</math> Оваа равенка може да се [[математички доказ|докаже]] со [[математичка индукција|индукција]] на {{мат|''n'' ≥ 1}}: <math display=block>\begin{align} \varphi^{n+1} &= (F_n\varphi + F_{n-1})\varphi = F_n\varphi^2 + F_{n-1}\varphi \\ &= F_n(\varphi+1) + F_{n-1}\varphi = (F_n + F_{n-1})\varphi + F_n = F_{n+1}\varphi + F_n. \end{align}</math> За <math>\psi = -1/\varphi</math>, исто така важи дека <math>\psi^2 = \psi + 1</math> и воедно важи дека <math display=block>\psi^n = F_n\psi + F_{n-1}.</math> Овие изрази важат и за {{мат|''n'' < 1}} доколку Фибоначиевата низа ''F{{динд|n}}'' се прошири на негативни цели броеви користејќи го Фибоначиевото правило <math>F_n = F_{n+2} - F_{n+1}.</math> === Распознавање === Бинеовата формула дава доказ дека позитивниот целоброен {{мпром|x}} е Фибоначиев број [[ако и само ако]] барем еден од <math>5x^2+4</math> или <math>5x^2-4</math> е [[квадратен број|совршен квадрат]].<ref>{{наведување | title = Fibonacci is a Square | last1 = Gessel | first1 = Ira | journal = The Fibonacci Quarterly | volume = 10 | issue = 4 | pages = 417–19 |date=октомври 1972 | url = https://www.fq.math.ca/Scanned/10-4/advanced10-4.pdf | access-date = 11 април 2012 }}</ref> Ова следува затоа што Бинеовата формула, која може да се запише како <math>F_n = (\varphi^n - (-1)^n \varphi^{-n}) / \sqrt{5}</math>, може да се помножи со <math>\sqrt{5} \varphi^n</math> и да се реши како [[квадратна равенка]] во <math>\varphi^n</math> преку [[квадратна формула|квадратната формула]]: <math display=block>\varphi^n = \frac{F_n\sqrt{5} \pm \sqrt{5{F_n}^{\!2} + 4{(-1)}^n}}{2}.</math> Кога ќе го споредиме тоа со <math>\varphi^n = F_n \varphi + F_{n-1} = (F_n\sqrt{5} + F_n + 2 F_{n-1})/2</math>, следува дека : <math display=block>5{F_n}^{\!2} + 4(-1)^n = (F_n + 2F_{n-1})^2\,.</math> Поконкретно, левата страна е совршен квадрат. == Матричен облик == Еден дводимензионален систем на линеарни разликовни равенки што опишува Фибоначиевата низа е <math display=block> \begin{pmatrix} F_{k+2} \\ F_{k+1} \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix} \begin{pmatrix} F_{k+1} \\ F_{k}\end {pmatrix} </math> поинаку запишано <math display=block> \vec F_{k+1} = \mathbf{A} \vec F_{k},</math> што дава <math>\vec F_n = \mathbf{A}^n \vec F_0</math>. [[Сопствена вредност|Сопствените вредности]] на [[матрица (математика)|матрицата]] {{мат|'''A'''}} се <math>\varphi=\tfrac12\bigl(1+\sqrt5~\!\bigr)</math> и <math>\psi=-\varphi^{-1}=\tfrac12\bigl(1-\sqrt5~\!\bigr)</math> што одговараат на соодветните [[сопствен вектор и сопствена вредност|сопствени вектори]] <math display=block>\vec \mu=\begin{pmatrix} \varphi \\ 1 \end{pmatrix}, \quad \vec\nu=\begin{pmatrix} -\varphi^{-1} \\ 1 \end{pmatrix}.</math> Бидејќи првичната вредност е <math display=block> \vec F_0=\begin{pmatrix} 1 \\ 0 \end{pmatrix}=\frac{1}{\sqrt{5}}\vec{\mu}\,-\,\frac{1}{\sqrt{5}}\vec{\nu}, </math> следува дека {{мпром|n}}-тиот елемент ќе биде <math display=block>\begin{align} \vec F_n\ &= \frac{1}{\sqrt{5}}A^n\vec\mu-\frac{1}{\sqrt{5}}A^n\vec\nu \\ &= \frac{1}{\sqrt{5}}\varphi^n\vec\mu - \frac{1}{\sqrt{5}}(-\varphi)^{-n}\vec\nu \\ &= \cfrac{1}{\sqrt{5}}\left(\cfrac{1+\sqrt{5}}{2}\right)^{\!n}\begin{pmatrix} \varphi \\ 1 \end{pmatrix} \,-\, \cfrac{1}{\sqrt{5}}\left(\cfrac{1-\sqrt{5}}{2}\right)^{\!n}\begin{pmatrix}{c} -\varphi^{-1} \\ 1 \end{pmatrix}. \end{align}</math> Оттука, {{мпром|n}}-тиот елемент во Фибоначиевата низа може непосредно да се распознае како израз од затворен облик: <math display=block> F_n = \cfrac{1}{\sqrt{5}}\left(\cfrac{1+\sqrt{5}}{2}\right)^{\!n} - \, \cfrac{1}{\sqrt{5}}\left(\cfrac{1-\sqrt{5}}{2}\right)^{\!n}. </math> Еквивалентно, истата пресметка може да се направи со [[дијагонализабилна матрица|дијагонализација]] на {{мат|'''A'''}} при употреба на нејзиното [[сопствено разложување на матрица|сопствено разложување]]: <math display=block>\begin{align} A & = S\Lambda S^{-1}, \\[3mu] A^n & = S\Lambda^n S^{-1}, \end{align}</math> каде <math display=block> \Lambda=\begin{pmatrix} \varphi & 0 \\ 0 & -\varphi^{-1}\! \end{pmatrix}, \quad S=\begin{pmatrix} \varphi & -\varphi^{-1} \\ 1 & 1 \end{pmatrix}. </math> Така, изразот од затворен облик за {{мпром|n}}-тиот елемент во Фибоначиевата низа е даден од <math display=block>\begin{align} \begin{pmatrix} F_{n+1} \\ F_n \end{pmatrix} & = A^{n} \begin{pmatrix} F_1 \\ F_0 \end{pmatrix}\ \\ & = S \Lambda^n S^{-1} \begin{pmatrix} F_1 \\ F_0 \end{pmatrix} \\ & = S \begin{pmatrix} \varphi^n & 0 \\ 0 & (-\varphi)^{-n} \end{pmatrix} S^{-1} \begin{pmatrix} F_1 \\ F_0 \end{pmatrix} \\ & = \begin{pmatrix} \varphi & -\varphi^{-1} \\ 1 & 1 \end{pmatrix} \begin{pmatrix}\varphi^n & 0 \\ 0 & (-\varphi)^{-n} \end{pmatrix} \frac{1}{\sqrt{5}}\begin{pmatrix} 1 & \varphi^{-1} \\ -1 & \varphi \end{pmatrix} \begin{pmatrix} 1 \\ 0 \end{pmatrix}, \end{align}</math> што повторно дава <math display=block> F_n = \cfrac{\varphi^n-(-\varphi)^{-n}}{\sqrt{5}}. </math> Матрицата {{мат|'''A'''}} има [[детерминанта]] −1, и затоа претставува {{мат|2 × 2}} унимодуларна матрица. Ова својство може да се разбере како претстава на непрекината дропка за златниот пресек {{мпром|φ}}: <math display=block> \varphi = 1 + \cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{1 + \cfrac{1}{1 + \ddots}}}. </math> [[Верижна дропка#Конвергенти|Конвергентите]] на непрекинатата дропка за {{мпром|φ}} се соодноси на последователните Фибоначиеви броеви: {{мат|1=''φ''{{динд|''n''}} = ''F''{{динд|''n''+1}} / ''F''{{динд|''n''}}}} е {{мпром|n}}-тиот конвергент, а {{мат|(''n'' + 1)}}-виот конвергент може да се најде од рекурентниот однос {{мат|1=''φ''{{динд|''n''+1}} = 1 + 1 / ''φ''{{динд|''n''}}}}.<ref>{{нмс |title=The Golden Ratio, Fibonacci Numbers and Continued Fractions. |url=https://nrich.maths.org/2737 |access-date=22 март 2024 |website=nrich.maths.org |language=en}}</ref> Матрицата образувана од последователни конвергенти на секоја непрекината дропка има детерминанта of +1 or −1. Матричната претстава го дава следниов израз од затворен облик за Фибоначиевите броеви: <math display=block> \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}^n = \begin{pmatrix} F_{n+1} & F_n \\ F_n & F_{n-1} \end{pmatrix}. </math> За даден {{мпром|n}}, оваа матрица може да се пресмета во {{мат|''O''(log ''n'')}} аритметички операции,{{efn|Ова ги смета произволнопрецизните аритметички операции како {{мат|''O''(1)}}. Ако ја земеме предвид битовата должина, степенувањето со квадрирање сепак е значајно подобрување, но во сеопштата сложеност преовладува најпоследниот чекор на множењето; во резултатот има {{мат|''O''(''n'')}} цифри, и задачата бара да ги дадеме сите.}} користејќи го методот на [[степенување со квадрирање]]. Ако ја земеме детерминантата од двете страни на оваа равенка го добиваме Касиниевиот идентитет, <math display=block>(-1)^n = F_{n+1}F_{n-1} - {F_n}^2.</math> Покрај тоа, бидејќи {{мат|'''A'''{{гинд|''n''}}'''A'''{{гинд|''m''}} {{=}} '''A'''{{гинд|''n''+''m''}}}} за секоја [[квадратна матрица]] {{мат|'''A'''}}, може да се изведат следните [[идентитет (математика)|идентитети]] (се добиваат од два различни коефициента на [[множење на матрици|матричен производ]], и можеме лесно да го изведеме вториот од првиот заменувајќи го {{мпром|n}} со {{мат|''n'' + 1}}), <math display=block>\begin{align} {F_m}{F_n} + {F_{m-1}}{F_{n-1}} &= F_{m+n-1}, \\[3mu] F_{m} F_{n+1} + F_{m-1} F_n &= F_{m+n} . \end{align}</math> Особено, со {{мат|1=''m'' = ''n''}}, <math display=block>\begin{align} F_{2 n-1} &= {F_n}^2 + {F_{n-1}}^2 \\[6mu] F_{2 n\phantom{{}-1}} &= (F_{n-1}+F_{n+1})F_n \\[3mu] &= (2 F_{n-1}+F_n)F_n \\[3mu] &= (2 F_{n+1}-F_n)F_n. \end{align}</math> Последниве два идентитета ни даваат начин за пресметување на Фибоначиеви броеви [[рекурзија (информатика)|рекурзивно]] во {{мат|''O''(log ''n'')}} аритметички операции. Ова одговара на времето за пресметување на {{мпром|n}}-тиот Фибоначиев број од матричната формула со затворен облик, но со помалку излишни чекори ако избегнеме повторна пресметка на веќе пресметан Фибоначиев број (рекурзија со [[мемоизација]]).<ref>{{наведување|title=In honour of Fibonacci|first=Edsger W.|last=Dijkstra|year=1978|url=https://www.cs.utexas.edu/users/EWD/ewd06xx/EWD654.PDF}}</ref> == Комбинаторни идентитети == === Комбинаторни докази === Повеќето идентитети со Фибоначиеви броеви можат да се докажат со комбинаторски аргументи според фактот што <math>F_n</math> може да се толкува како бројот на (можеби празни) низи на единици и двојки чиј збир изнесува <math>n-1</math>. Ова може да се земе како дефиниција на <math>F_n</math> со начините <math>F_0 = 0</math>, што значи дека не постои низа чиј збир изнесува&nbsp;−1, а <math>F_1 = 1</math>, што значи дека празната низа дава збир од 0. Во следново, <math>|{...}|</math> е [[кардиналност]]а на [[множество]]: : <math>F_0 = 0 = |\{\}|</math> : <math>F_1 = 1 = |\{()\}|</math> : <math>F_2 = 1 = |\{(1)\}|</math> : <math>F_3 = 2 = |\{(1,1),(2)\}|</math> : <math>F_4 = 3 = |\{(1,1,1),(1,2),(2,1)\}|</math> : <math>F_5 = 5 = |\{(1,1,1,1),(1,1,2),(1,2,1),(2,1,1),(2,2)\}|</math> На овој начин рекурентниот однос <math display=block>F_n = F_{n-1} + F_{n-2}</math> може да се разбере како делење на <math>F_n</math> низи на две непреклопувачки множества каде сите низи почнуваат со 1 или со 2: <math display=block>F_n = |\{(1,...),(1,...),...\}| + |\{(2,...),(2,...),...\}|</math> Изземајќи го првиот елемент, збирот на останатите членови во секоја низа изнесува <math>n-2</math> или <math>n-3</math>, а кардиналноста на секое множество е <math>F_{n-1}</math> или <math>F_{n-2}</math> што дава вкупно <math>F_{n-1}+F_{n-2}</math> низи, и покажува дека ова е еднакво на <math>F_n</math>. На сличен начин можеме да покажеме дека збирот од првите Фибоначиеви броеви до {{мпром|n}}-тиот е еднаков на {{мат|(''n'' + 2)}}-тиот Фибоначиев број минус&nbsp;1.{{Sfn | Lucas | 1891 | p = 4}} Со симболи: <math display=block>\sum_{i=1}^n F_i = F_{n+2} - 1</math> Ова се гледа со делење на сите низи што даваат збир <math>n+1</math> според положбата на првата 2. Поконкретно, секое множество се состои од оние низи кои почнуваат <math>(2,...), (1,2,...), ..., </math> до последните две множества <math>\{(1,1,...,1,2)\}, \{(1,1,...,1)\}</math> секое со кардиналност 1. Следејќи ја истата логика како претходно, собирајќи ја кардиналноста на секое множество увидуваме дека : <math>F_{n+2} = F_n + F_{n-1} + ... + |\{(1,1,...,1,2)\}| + |\{(1,1,...,1)\}|</math> ... каде последните два члена ја имаат вредноста <math>F_1 = 1</math>. Оттука следува дека <math>\sum_{i=1}^n F_i = F_{n+2}-1</math>. Сличен аргумент, групирање на збирови според положбата на првата&nbsp;1 наместо првата&nbsp;2, дава уште два идентитета: <math display=block>\sum_{i=0}^{n-1} F_{2 i+1} = F_{2 n}</math> и <math display=block>\sum_{i=1}^{n} F_{2 i} = F_{2 n+1}-1.</math> Изразено со зборови, збирот на првите Фибоначиеви броеви со [[парност|непарен]] индекс до <math>F_{2 n-1}</math> е {{мат|(2''n'')}}-тиот Фибоначиев број, а збирот од првите Фибоначиеви броеви со [[парност|парен]] индекс до <math>F_{2 n}</math> е {{мат|(2''n'' + 1)}}-тиот Фибоначиев број минус&nbsp;1.<ref>{{наведување|title = Fibonacci Numbers |last1 = Vorobiev |first1 = Nikolaĭ Nikolaevich |first2 = Mircea|last2= Martin |publisher = Birkhäuser |year = 2002 |isbn = 978-3-7643-6135-8 |chapter=Chapter 1 |pages = 5–6}}</ref> Можеме да се послужиме со поинаква финта за да го докажеме <math display=block>\sum_{i=1}^n F_i^2 = F_n F_{n+1}</math> или со зборови, збирот на квадратите на првите Фибоначиеви броеви до <math>F_n</math> е производ од {{мпром|n}}-тите и {{мат|(''n'' + 1)}}-тите Фибоначиеви броеви. За да го видиме ова, почнуваме со Фибоначиев правоаголник со големина <math>F_n \times F_{n+1}</math> и го разложуваме на квадрати со големина <math>F_n, F_{n-1}, ..., F_1</math>; од ова следи идентитетот со споредување на плоштини: [[Податотека:Fibonacci Squares.svg|безрамка|260x260п]] === Индуктивни докази === Фибоначиевите идентитети можат лесно да се докажат со [[математичка индукција]]. На пример, да го преиспитаме <math display=block>\sum_{i=1}^n F_i = F_{n+2} - 1.</math> Додаваме <math>F_{n+1}</math> на двете страни : <math>\sum_{i=1}^n F_i + F_{n+1} = F_{n+1} + F_{n+2} - 1</math> така ја имаме формулата за <math>n+1</math> <math display=block>\sum_{i=1}^{n+1} F_i = F_{n+3} - 1</math> Слично на тоа, додаваме <math>{F_{n+1}}^2</math> на двете страни <math display=block>\sum_{i=1}^n F_i^2 = F_n F_{n+1}</math> и добиваме <math display=block>\sum_{i=1}^n F_i^2 + {F_{n+1}}^2 = F_{n+1}\left(F_n + F_{n+1}\right)</math> <math display=block>\sum_{i=1}^{n+1} F_i^2 = F_{n+1}F_{n+2}</math> === Докази со Бинеовата формула === Бинеовата формула гласи <math display=block>\sqrt5F_n = \varphi^n - \psi^n.</math> Со ова можеме да докажуваме Фибоначиеви идентитети. На пример, за да докажеме дека <math display=inline>\sum_{i=1}^n F_i = F_{n+2} - 1</math> забележуваме дека левата страна помножена со <math>\sqrt5</math> станува <math display=block> \begin{align} 1 +& \varphi + \varphi^2 + \dots + \varphi^n - \left(1 + \psi + \psi^2 + \dots + \psi^n \right)\\ &= \frac{\varphi^{n+1}-1}{\varphi-1} - \frac{\psi^{n+1}-1}{\psi-1}\\ &= \frac{\varphi^{n+1}-1}{-\psi} - \frac{\psi^{n+1}-1}{-\varphi}\\ &= \frac{-\varphi^{n+2}+\varphi + \psi^{n+2}-\psi}{\varphi\psi}\\ &= \varphi^{n+2}-\psi^{n+2}-(\varphi-\psi)\\ &= \sqrt5(F_{n+2}-1)\\ \end{align}</math> по потреба, користејќи ги фактите <math display=inline>\varphi\psi =- 1</math> и <math display=inline>\varphi-\psi=\sqrt5</math> за да ги упростиме равенките. == Други идентитети == Можеме да изведеме бројни други идентитети по пат на различни методи. Еве некои од нив:<ref name="MathWorld">{{MathWorld|urlname=FibonacciNumber |title=Fibonacci Number|mode=cs2}}</ref> === Касиниев и Каталанов идентитет === Касиниевиот идентитет вели дека <math display=block>F_n^2 - F_{n+1}F_{n-1} = (-1)^{n-1}</math> Катакаловиот идентитет е воопштување: <math display=block>F_n^2 - F_{n+r}F_{n-r} = (-1)^{n-r}F_r^2</math> === д’Окањов идентитет === <math display=block>F_m F_{n+1} - F_{m+1} F_n = (-1)^n F_{m-n}</math> <math display=block>F_{2 n} = F_{n+1}^2 - F_{n-1}^2 = F_n \left (F_{n+1}+F_{n-1} \right ) = F_nL_n</math> каде {{мат|''L''{{динд|''n''}}}} е {{мпром|n}}-тиот [[Ликин број]]. Последниот е идентитет за удвојување на {{мпром|n}}; други идентитети од овој вид се <math display=block>F_{3 n} = 2F_n^3 + 3 F_n F_{n+1} F_{n-1} = 5F_n^3 + 3 (-1)^n F_n</math> според Касиниевиот идентитет. <math display=block>F_{3 n+1} = F_{n+1}^3 + 3 F_{n+1}F_n^2 - F_n^3</math> <math display=block>F_{3 n+2} = {F_{n+1}}^3 + 3 F_{n+1}^2 F_n + F_n^3</math> <math display=block>F_{4 n} = 4 F_n F_{n+1} \left ( F_{n+1}^2 + 2F_n^2 \right ) - 3F_n^2 \left (F_n^2 + 2F_{n+1}^2 \right )</math> Овие може да се добијат опитно користејќи сведување на мрежа, и се корисни во поставувањето на специјалниот метод на сито во бројно поле за [[факторизација|факторизирање]] на Фибоначиев број. Поопшто,<ref name="MathWorld" /> <math display=block>F_{k n+c} = \sum_{i=0}^k \binom k i F_{c-i} F_n^i F_{n+1}^{k-i}.</math> или пак <math display=block>F_{k n+c} = \sum_{i=0}^k \binom k i F_{c+i} F_n^i F_{n-1}^{k-i}.</math> Ако ставиме {{мат|1=''k'' = 2}} во оваа формула, повторно ги добиваме формулите на крајот од одделот [[#Матричен облик|Матричен облик]]. == Производни функции == === Обична === [[производна функција|Обичната производна функција]] на Фибоначиеват а низа е [[степенски ред|степенскиот ред]] <math display=block> s(z) = \sum_{k=0}^\infty F_k z^k = 0 + z + z^2 + 2z^3 + 3z^4 + 5z^5 + \cdots. </math> Оваа низа е конвергентна за секој [[комплексен број]] <math>z</math> satisfying <math>|z| < 1/\varphi \approx 0,618,</math> и неговиот збир има единствен затворен облик:<ref>{{наведување | last = Glaister | first = P | title = Fibonacci power series | journal = The Mathematical Gazette | year = 1995 | doi = 10.2307/3618079 | volume = 79 | issue = 486| pages = 521–25 | jstor = 3618079 | s2cid = 116536130 }}</ref> <math display=block>s(z)=\frac{z}{1-z-z^2}.</math> Ова може да се докаже со множење со <math display="inline">(1-z-z^2)</math>: <math display=block>\begin{align} (1 - z- z^2) s(z) &= \sum_{k=0}^{\infty} F_k z^k - \sum_{k=0}^{\infty} F_k z^{k+1} - \sum_{k=0}^{\infty} F_k z^{k+2} \\ &= \sum_{k=0}^{\infty} F_k z^k - \sum_{k=1}^{\infty} F_{k-1} z^k - \sum_{k=2}^{\infty} F_{k-2} z^k \\ &= 0z^0 + 1z^1 - 0z^1 + \sum_{k=2}^{\infty} (F_k - F_{k-1} - F_{k-2}) z^k \\ &= z, \end{align}</math> каде сите членови со <math>z^k</math> for <math>k \ge 2</math> се поништуваат поради дефиницискиот Фибоначиев рекурентен однос. Примената на <math>z={10}^{-n}</math> ги изложува Фибоначиевите броеви преку претпоследниот број со <math>n</math> цифри во децималното проширување на <math>s(z)</math>. На пример, <math display=block> s(10^{-3}) = \frac{0,001}{0,998999} = \frac{1000}{998999} = 000,\,001\,001\,002\,003\,005\,008\,013\,\ldots.</math> [[Разложување на парцијални дропки|Разложувањето на парцијални дропки]] е дадено со <math display=block>s(z) = \frac{1}{\sqrt5}\left(\frac{1}{1 - \varphi z} - \frac{1}{1 - \psi z}\right)</math> каде <math display=inline>\varphi = \tfrac12\left(1 + \sqrt{5}\right)</math> е златниот пресек, а <math>\psi = \tfrac12\left(1 - \sqrt{5}\right)</math> е неговиот конјугат. === Експоненцијална === [[производна функција|Експоненцијалната производна функција]] на Фибоначиевата низа може да се добие и од рекурентниот однос, давајќи [[хомогена равенка|хомогена]] [[линеарна диференцијална равенка]]: <math display=block>\begin{align}\sum_{k=0}^{\infty} F_{k+2} \frac{x^{k}}{k!} = {} & \sum_{k=0}^{\infty} F_{k+1} \frac{x^{k}}{k!} + \sum_{k=0}^{\infty} F_{k} \frac{x^{k}}{k!}\\ F^{\prime\prime}(x) = {} & F^{\prime}(x) + F(x) \end{align}</math> Својствениот полином на оваа равенка е <math display=inline>r^2 = r + 1</math>, чии решенија се точно [[златен пресек|златниот пресек]] <math display=inline>\varphi</math> и неговиот конјугат <math display=inline>\psi</math>. Заедно со првичните вредности <math display=inline>F_{0}=F(0)=0</math> и <math display=inline>F_{1}=F^{\prime}(0)=1</math>, експоненцијалната производна функција на Фибоначиевите броеви е дадена од [[цела функција|целата функција]] <math display=block>F(x) = \frac{e^{\varphi x} - e^{\psi x}}{\sqrt{5}}</math> Пресметката на [[изводи]]те на експоненцијалната производна функција во <math display=inline>x=0</math> ја дава Бинеовата формула: <math display=block>F^{(n)}(0) = F_{n} = \frac{\varphi^{n} - \psi^{n}}{\sqrt{5}}</math> == Реципрочни збирови == Бесконечните збирови над [[реципрочна вредност|реципрочни]] Фибоначиеви броеви понекогаш можат да се пресметаат преку [[тета-функција|тета-функции]]. На пример, збирот на сите непарно индексирани реципрочни Фибоначиеви броеви може да се изрази како <math display=block>\sum_{k=1}^\infty \frac{1}{F_{2 k-1}} = \frac{\sqrt{5}}{4} \; \vartheta_2\!\left(0, \frac{3-\sqrt 5}{2}\right)^2 ,</math> а збирот од квадрираните реципрочни Фибоначиеви броеви како <math display=block>\sum_{k=1}^\infty \frac{1}{{F_k}^2} = \frac{5}{24} \!\left(\vartheta_2\!\left(0, \frac{3-\sqrt 5}{2}\right)^4 - \vartheta_4\!\left(0, \frac{3-\sqrt 5}{2}\right)^4 + 1 \right).</math> Ако додадеме 1 кон секој Фибоначиев број од првиот збир, го имаме и затворениот облик <math display=block>\sum_{k=1}^\infty \frac{1}{1+F_{2 k-1}} = \frac{\sqrt{5}}{2},</math> а имаме и ''вгнезден'' збир од квадрирани Фибоначиеви броеви, што ја дава реципрочната вредност на [[златен пресек|златниот пресек]], <math display=block>\sum_{k=1}^\infty \frac{(-1)^{k+1}}{\sum_{j=1}^k {F_{j}}^2} = \frac{\sqrt{5}-1}{2} .</math> Збирот од сите парно индексирани Фибоначиеви броеви е<ref>Landau (1899)<!-- најверојатно: {{наведување | author = Landau, E. | title = Sur la Série des Invers de Nombres de Fibonacci | journal = Bull. Soc. Math. France | volume = 27 | year = 1899 | pages = 298–300}} --> цитирано според Борвајн, стр. 95, Вежба 3b.</ref> <math display=block>\sum_{k=1}^{\infty} \frac{1}{F_{2 k}} = \sqrt{5} \left(L(\psi^2) - L(\psi^4)\right) </math> со Ламбертова низа <math>\textstyle L(q) := \sum_{k=1}^{\infty} \frac{q^k}{1-q^k} ,</math> бидејќи <math>\textstyle \frac{1}{F_{2 k}} = \sqrt{5} \left(\frac{\psi^{2 k}}{1-\psi^{2 k}} - \frac{\psi^{4 k}}{1-\psi^{4 k}} \right)\!.</math> Така, реципрочната Фибоначиева константа is<ref>{{наведен OEIS|1=A079586|2=Decimal expansion of Sum_{k>=1} 1/F(k) where F(k) is the {{мпром|k}}-тиот Фибоначиев број|mode=cs2}}</ref> <math display=block>\sum_{k=1}^{\infty} \frac{1}{F_k} = \sum_{k=1}^\infty \frac{1}{F_{2 k-1}} + \sum_{k=1}^{\infty} \frac {1}{F_{2 k}} = 3,359885666243 \dots</math> Покрај тоа, докажано е дека овој број е [[ирационален број|ирационален]] од Ришар Андре-Жанен.<ref>{{наведување | last = André-Jeannin | first = Richard | title = Irrationalité de la somme des inverses de certaines suites récurrentes | journal = Comptes Rendus de l'Académie des Sciences, Série I | volume = 308 | year = 1989 | issue = 19 | pages = 539–41 |mr=0999451}}</ref> '''Милиновиот ред''' го дава идентитетот<ref>{{наведување|title=Mathematical Gems III|volume=9|series=Dolciani Mathematical Expositions|first=Ross|last=Honsberger|publisher=American Mathematical Society|year=1985|isbn=9781470457181|contribution=Millin's series|pages=135–136|contribution-url=https://books.google.com/books?id=vl_0DwAAQBAJ&pg=PA135}}</ref> <math display=block>\sum_{k=0}^{\infty} \frac{1}{F_{2^k}} = \frac{7 - \sqrt{5}}{2},</math> кој следи од затворениот облик за неговите парцијални збирови како што {{мпром|N}} тежнее кон бесконечност: <math display=block>\sum_{k=0}^N \frac{1}{F_{2^k}} = 3 - \frac{F_{2^N-1}}{F_{2^N}}.</math> == Прости броеви и деливост == === Своства на деливост === Секој трет број од низата е парен (кратно на <math>F_3=2</math>) и, поопшто речено, секој {{мпром|k}}-ти број од низата е кратно на ''F{{динд|k}}''. Со тоа Фибоначиевата низа е пример за низа на деливост. Всушност, Фибоначиевата низа го задоволува посилното својство на деливост<ref>{{наведување | first = Paulo | last = Ribenboim | title = My Numbers, My Friends | publisher = Springer-Verlag | year = 2000}}</ref><ref>{{наведување | last1 = Su | first1 = Francis E | others = et al | publisher = HMC | url = http://www.math.hmc.edu/funfacts/ffiles/20004.5.shtml | contribution = Fibonacci GCD's, please | year = 2000 | title = Mudd Math Fun Facts | access-date = 23 февруари 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091214092739/http://www.math.hmc.edu/funfacts/ffiles/20004.5.shtml | archive-date = 14 декември 2009 | url-status = dead }}</ref> <math display=block>\gcd(F_a,F_b,F_c,\ldots) = F_{\gcd(a,b,c,\ldots)}\,</math> каде {{мат|gcd}} е функцијата на [[најголем заеднички делител]]. (Овој однос е поинаков ако се користи поинаков начин на индексирање, како оној што ја отпочнува низата со {{тмат|1=F_0 = 1}} и {{тмат|1=F_1 = 1}}.) Особено, секои три последователни Фибоначиеви броеви are [[заемно прости броеви|заемно прости]] по парови бидејќи истовремено <math>F_1=1</math> и <math>F_2 = 1</math>. То ест, : <math>\gcd(F_n, F_{n+1}) = \gcd(F_n, F_{n+2}) = \gcd(F_{n+1}, F_{n+2}) = 1</math> за секој {{мпром|n}}. Секој [[прост број]] {{мпром|p}} дели Фибоначиев број кој може да се определи според вредноста на {{мпром|p}} [[модуларна аритметика|по модул]]&nbsp;5. Ако {{мпром|p}} е складен со 1 или 4 по модул 5, тогаш {{мпром|p}} го дели {{мат|''F''{{динд|''p''−1}}}}, и ако {{мпром|p}} е складен со 2 или 3 по модул 5, тогаш, {{мпром|p}} divides {{мат|''F''{{динд|''p''+1}}}}. Останатиот случај е кога {{мат|1=''p'' = 5}}, и во овој случај {{мпром|p}} го дели ''F{{динд|p}}''. <math display=block>\begin{cases} p =5 & \Rightarrow p \mid F_{p}, \\ p \equiv \pm1 \pmod 5 & \Rightarrow p \mid F_{p-1}, \\ p \equiv \pm2 \pmod 5 & \Rightarrow p \mid F_{p+1}.\end{cases}</math> Овие случаи можат да се здружат во една неподелна формула, користејќи го [[Лежандров симбол|Лежандровиот симбол]]:<ref>{{наведување | last = Williams | first = H. C. | doi = 10.4153/CMB-1982-053-0 | doi-access=free | issue = 3 | journal = Canadian Mathematical Bulletin | mr = 668957 | pages = 366–70 | title = A note on the Fibonacci quotient <math>F_{p-\varepsilon}/p</math> | volume = 25 | year = 1982| hdl = 10338.dmlcz/137492 | hdl-access = free }}. Вилијамс го нарекува ова својство „добро познато“.</ref> <math display=block>p \mid F_{p \,-~\! \left(\frac{5}{p}\right)}.</math> === Проверка на простота === Гореспоменатата формула служи за [[проверка на простота]]та во смисла дека ако <math display=block>n \mid F_{n \,-~\! \left(\frac{5}{n}\right)},</math> каде Лежандровиот симбол е заменет со [[Јакобиев симбол]], тогаш ова докажува дека {{мпром|n}} е прост број, и ако не важи, дека {{мпром|n}} дефинитивно не е прост. Ако {{мпром|n}} е [[сложен број]] и ја задоволува формулата, тогаш {{мпром|n}} е ''Фибоначиев псевдопрост број''. Кога {{мпром|m}} е голем{{snd}}да речеме 500-[[бит]]ен број{{snd}}тогаш можеме да го пресметаме {{мат|''F''{{динд|''m''}} (mod ''n'')}} делотворно со матричниот облик. Затоа, <math display=block> \begin{pmatrix} F_{m+1} & F_m \\ F_m & F_{m-1} \end{pmatrix} \equiv \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix}^m \pmod n.</math> Тука матричниот степен {{мат|''A''{{гинд|''m''}}}} се пресметува со помош на модуларно степенување, кој може да се прилагоди за матрици.<ref>''Prime Numbers'', Richard Crandall, Carl Pomerance, Springer, second edition, 2005, стр. 142.</ref> === Фибоначиеви прости броеви === ''Фибоначиев прост број'' е Фибоначиев број што е [[прост број|прост]]. Првите неколку се:<ref>{{наведен OEIS|1=A005478|2=Prime Fibonacci numbers|mode=cs2}}</ref> : 2, 3, 5, 13, 89, 233, 1597, 28657, 514229, ... Пронајдени се Фибоначиеви прости броеви со илјадници цифри, но не е познато дали ги има бесконечно многу.<ref>{{наведување | last = Diaconis | first = Persi | editor1-last = Butler | editor1-first = Steve | editor2-last = Cooper | editor2-first = Joshua | editor3-last = Hurlbert | editor3-first = Glenn | contribution = Probabilizing Fibonacci numbers | contribution-url = https://statweb.stanford.edu/~cgates/PERSI/papers/probabilizing-fibonacci.pdf | isbn = 978-1-107-15398-1 | mr = 3821829 | pages = 1–12 | publisher = Cambridge University Press | title = Connections in Discrete Mathematics: A Celebration of the Work of Ron Graham | year = 2018 | access-date = 23 ноември 2022 | archive-date = 11 ноември 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20231118192225/https://statweb.stanford.edu/~cgates/PERSI/papers/probabilizing-fibonacci.pdf | url-status = dead }}</ref> {{мат|''F''{{динд|''kn''}}}} е делив со {{мат|''F''{{динд|''n''}}}}, така што, освен {{мат|1=''F''{{динд|4}} = 3}}, секој Фибоначиев прост број мора да има прост индекс. Бидејќи постојат произволно долги низи од [[сложен број|сложени броеви]], така постојат и произволно долги низи од сложени Фибоначиеви броеви. Ниеден Фибоначиев број поголем од {{мат|1=''F''{{динд|6}} = 8}} не може да се разликува за 1 од прост број.<ref>{{наведување | first = Ross | last = Honsberger | title = Mathematical Gems III | journal = AMS Dolciani Mathematical Expositions | year = 1985 | isbn = 978-0-88385-318-4 | page = 133 | issue = 9}}</ref> Единствениот нетривијален [[квадратен број|квадратен]] Фибоначиев број е 144.<ref>{{наведување | last = Cohn | first = J. H. E. | doi = 10.1112/jlms/s1-39.1.537 | journal = The Journal of the London Mathematical Society | mr = 163867 | pages = 537–540 | title = On square Fibonacci numbers | volume = 39 | year = 1964}}</ref> Атила Пете во 2001 г. докажал дека дека постои конечен број на Фибоначиеви броеви од [[совршен степен]].<ref>{{наведување | first = Attila | last = Pethő | title = Diophantine properties of linear recursive sequences II | journal = Acta Mathematica Academiae Paedagogicae Nyíregyháziensis | volume = 17 | year = 2001 | pages = 81–96}}</ref> Во 2006 г. И. Бижо, М. Мињот и С, Сиксек докажале дека 8 и 144 е единствените такви нетривијални совршени броеви.<ref>{{наведување|first1=Y|last1=Bugeaud|first2=M|last2= Mignotte|first3=S|last3=Siksek|title = Classical and modular approaches to exponential Diophantine equations. I. Fibonacci and Lucas perfect powers | journal = Ann. Math.|volume = 2 | year = 2006 | pages = 969–1018 | issue = 163 | bibcode = 2004math......3046B | arxiv = math/0403046| doi = 10.4007/annals.2006.163.969|s2cid=10266596}}</ref> Единствените [[триаголен број|триаголни]] Фибоначиеви броеви се 1, 3, 21 и 55, кои ги претпоставил Вернер Хогат, а ги докажал Луо Минг.<ref>{{наведување|first=Ming|last=Luo|title = On triangular Fibonacci numbers | journal = Fibonacci Quart. | volume = 27 | issue = 2 | year = 1989 | pages = 98–108 |doi=10.1080/00150517.1989.12429576 | url = https://www.fq.math.ca/Scanned/27-2/ming.pdf }}</ref> Ниеден Фибоначиев број не може да биде [[совршен број]].<ref name="Luca2000">{{наведување | first=Florian | last=Luca | title=Perfect Fibonacci and Lucas numbers | journal=Rendiconti del Circolo Matematico di Palermo | year=2000 | volume=49 | issue=2 | pages=313–18 | doi=10.1007/BF02904236 | mr=1765401 | s2cid=121789033 | issn=1973-4409 }}</ref> Поопшто, ниеден Фибоначиев број освен 1 не може да биде помножено совршен,<ref name="BGLLHT2011">{{наведување | first1=Kevin A. | last1=Broughan | first2=Marcos J. | last2=González | first3=Ryan H. | last3=Lewis | first4=Florian | last4=Luca | first5=V. Janitzio | last5=Mejía Huguet | first6=Alain | last6=Togbé | title=There are no multiply-perfect Fibonacci numbers | journal=Integers | year=2011 | volume=11a | page=A7 | url=https://math.colgate.edu/~integers/vol11a.html | mr=2988067 }}</ref> и ниеден сооднос на два Фибоначиеви броја не може да биде совршен.<ref name="LucaMH2010">{{наведување | first1=Florian | last1=Luca | first2=V. Janitzio | last2=Mejía Huguet | title=On Perfect numbers which are ratios of two Fibonacci numbers | journal=Annales Mathematicae at Informaticae | year=2010 | volume=37 | pages=107–24 | url=http://ami.ektf.hu/index.php?vol=37 | mr=2753031 | issn=1787-6117 | accessdate=2026-04-24 | archive-date=2019-07-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190722092928/http://ami.ektf.hu/index.php?vol=37 | url-status=dead }}</ref> === Прости делители === Со исклучок на 1, 8 и 144 ({{мат|1=''F''{{динд|1}} = ''F''{{динд|2}}}}, {{мат|''F''{{динд|6}}}} и {{мат|''F''{{динд|12}}}}) секој Фибоначиев број има прост множител that is not a множител of any smaller Фибоначиев број (Кармајклова теорема).<ref>{{наведување | first = Ron | last = Knott | url = http://www.maths.surrey.ac.uk/hosted-sites/R.Knott/Fibonacci/fibtable.html | title = The Fibonacci numbers | publisher = Surrey | place = UK | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180314041719/http://www.maths.surrey.ac.uk/hosted-sites/R.Knott/Fibonacci/fibtable.html | accessdate = 2026-04-24 | archivedate = 2018-03-14 | url-status = dead}}</ref> Поради тоа, 8 и 144 ({{мат|''F''{{динд|6}}}} и {{мат|''F''{{динд|12}}}}) се единствените Фибоначиеви броеви кои се производ од други Фибоначиеви броеви.<ref>{{наведен OEIS|1=A235383|2=Fibonacci numbers that are the product of other Fibonacci numbers|mode=cs2}}</ref> Деливоста на Фибоначиевите броеви со прост {{мпром|p}} е сврзана со [[Лежандров симбол|Лежандровиот симбол]] <math>\bigl(\tfrac{p}{5}\bigr)</math> кој се пресметува вака: <math display=block>\left(\frac{p}{5}\right) = \begin{cases} 0 & \text{ако } p = 5\\ 1 & \text{ако } p \equiv \pm 1 \pmod 5\\ -1 & \text{ако } p \equiv \pm 2 \pmod 5.\end{cases}</math> Ако {{мпром|p}} е прост број, тогаш <math display=block> F_p \equiv \left(\frac{p}{5}\right) \pmod p \quad \text{и}\quad F_{p-\left(\frac{p}{5}\right)} \equiv 0 \pmod p.</math><ref>{{наведување | first = Paulo | last = Ribenboim | year = 1996 | title = The New Book of Prime Number Records | place = New York | publisher = Springer | isbn = 978-0-387-94457-9 | page = 64}}</ref>{{Sfn | Lemmermeyer | 2000 | loc = ex. 2.25–28 | pp = 73–74}} На пример, <math display=block>\begin{align} \bigl(\tfrac{2}{5}\bigr) &= -1, &F_3 &= 2, &F_2&=1, \\ \bigl(\tfrac{3}{5}\bigr) &= -1, &F_4 &= 3,&F_3&=2, \\ \bigl(\tfrac{5}{5}\bigr) &= 0, &F_5 &= 5, \\ \bigl(\tfrac{7}{5}\bigr) &= -1, &F_8 &= 21,&F_7&=13, \\ \bigl(\tfrac{11}{5}\bigr)& = +1, &F_{10}& = 55, &F_{11}&=89. \end{align}</math> Не е познато дали постои прост {{мпром|p}} таков што <math display=block>F_{p\,-~\!\left(\frac{p}{5}\right)} \equiv 0 \pmod{p^2}.</math> Ваквите прости броеви (ако постојат) би се нарекувале Вол–Сун-Сунови прости броеви. Исто така, ако {{мат|''p'' ≠ 5}} е непарен прост број, тоаш:{{Sfn | Lemmermeyer | 2000 | loc = ex. 2.28 | pp = 73–74}} <math display=block>5 {F_{\frac{p \pm 1}{2}}}^2 \equiv \begin{cases} \tfrac{1}{2} \left (5\bigl(\tfrac{p}{5}\bigr)\pm 5 \right ) \pmod p & \text{ако } p \equiv 1 \pmod 4\\ \tfrac{1}{2} \left (5\bigl(\tfrac{p}{5}\bigr)\mp 3 \right ) \pmod p & \text{ако } p \equiv 3 \pmod 4. \end{cases}</math> '''Пример 1.''' {{мат|1=''p'' = 7}}, во овој случај {{мат|1=''p'' ≡ 3 (mod 4)}} и имаме: <math display=block>\bigl(\tfrac{7}{5}\bigr) = -1: \qquad \tfrac{1}{2}\left(5 \bigl(\tfrac{7}{5}\bigr)+3 \right ) =-1, \quad \tfrac{1}{2} \left(5\bigl(\tfrac{7}{5}\bigr)-3 \right )=-4.</math> <math display=block>F_3=2 \text{ и } F_4=3.</math> <math display=block>5{F_3}^2=20\equiv -1 \pmod {7}\;\;\text{ и }\;\;5{F_4}^2=45\equiv -4 \pmod {7}</math> '''Пример 2.''' {{мат|1=''p'' = 11}}, во овој случај {{мат|1=''p'' ≡ 3 (mod 4)}} и имаме: <math display=block>\bigl(\tfrac{11}{5}\bigr) = +1: \qquad \tfrac{1}{2}\left( 5\bigl(\tfrac{11}{5}\bigr)+3 \right)=4, \quad \tfrac{1}{2} \left(5\bigl(\tfrac{11}{5}\bigr)- 3 \right)=1.</math> <math display=block>F_5=5 \text{ и } F_6=8.</math> <math display=block>5{F_5}^2=125\equiv 4 \pmod {11} \;\;\text{ и }\;\;5{F_6}^2=320\equiv 1 \pmod {11}</math> '''Пример 3.''' {{мат|1=''p'' = 13}}, во овој случај {{мат|1=''p'' ≡ 1 (mod 4)}} и имаме: <math display=block>\bigl(\tfrac{13}{5}\bigr) = -1: \qquad \tfrac{1}{2}\left(5\bigl(\tfrac{13}{5}\bigr)-5 \right) =-5, \quad \tfrac{1}{2}\left(5\bigl(\tfrac{13}{5}\bigr)+ 5 \right)=0.</math> <math display=block>F_6=8 \text{ и } F_7=13.</math> <math display=block>5{F_6}^2=320\equiv -5 \pmod {13} \;\;\text{ и }\;\;5{F_7}^2=845\equiv 0 \pmod {13}</math> '''Пример 4.''' {{мат|1=''p'' = 29}}, во овој случај {{мат|1=''p'' ≡ 1 (mod 4)}} и имаме: <math display=block>\bigl(\tfrac{29}{5}\bigr) = +1: \qquad \tfrac{1}{2}\left(5\bigl(\tfrac{29}{5}\bigr)-5 \right)=0, \quad \tfrac{1}{2}\left(5\bigl(\tfrac{29}{5}\bigr)+5 \right)=5.</math> <math display=block>F_{14}=377 \text{ и } F_{15}=610.</math> <math display=block>5{F_{14}}^2=710645\equiv 0 \pmod {29} \;\;\text{ и }\;\;5{F_{15}}^2=1860500\equiv 5 \pmod {29}</math> За непарен {{мпром|n}}, сите непарни прости делители на {{мат|''F''{{динд|''n''}}}} се складни со 1 по модул 4, што значи дека сите непарни делители на {{мат|1=''F''{{динд|''n''}}}} (како производи на непарни прости делители) се складни со 1 по модул 4.{{Sfn | Lemmermeyer | 2000 | loc = ex. 2.27 | p = 73}} На пример, <math display=block>F_1 = 1,\ F_3 = 2,\ F_5 = 5,\ F_7 = 13,\ F_9 = {\color{Red}34} = 2 \cdot 17,\ F_{11} = 89,\ F_{13} = 233,\ F_{15} = {\color{Red}610} = 2 \cdot 5 \cdot 61.</math> Сите познати множители на Фибоначиевите броеви {{мат|''F''(''i'')}} за сите {{мат|''i'' < 50000}} се собрани во релевантните збирки.<ref>{{наведување | url = https://mersennus.net/fibonacci/ | title = Fibonacci and Lucas factorizations | publisher = Mersennus}} ги собира сите познати делители на {{мат|''F''(''i'')}} со {{мат|''i'' < 10000}}</ref><ref>{{наведување | url =http://fibonacci.redgolpe.com/ | title =Factors of Fibonacci and Lucas numbers | publisher =Red golpe }}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} collects all known множители of {{мат|''F''(''i'')}} with {{мат|10000 < ''i'' < 50000}}</ref> === Периодичност по модул ''n'' === Ако членовите на Фибоначиевата низа се земат mod&nbsp;{{мпром|n}}, добиената низа е периодична со период од највеќе&nbsp;{{мат|6''n''}}.<ref>{{наведување | title = Problems and Solutions: Solutions: E3410 | last1 = Freyd | first1 = Peter | last2 = Brown | first2 = Kevin S. | journal = The American Mathematical Monthly | volume = 99 | issue = 3 | pages = 278–79 |date= 1993 | doi=10.2307/2325076| jstor = 2325076 }}</ref> Должините на периодите за разни {{мпром|n}} ги образуваат т.н. Пизанови периоди.<ref>{{наведен OEIS|1=A001175|2=Pisano periods (or Pisano numbers): period of Fibonacci numbers mod n|mode=cs2}}</ref> Утврдувањето на општа формула за Пизановите периоди е отворен проблем, кој како потпроблем има посебен случај на проблемот за наоѓање на мултипликативниот ред на [[модуларна аритметика|модуларен цел број]] или на елемент на [[конечно поле]]. Меѓутоа, за секој еден {{мпром|n}}, Пизановиот период може да се најде како примерок на пронаоѓање на циклуси. == Воопштувања == Фибоначиевата низа е една од најпростите и најрано откриени низи дефинирани со [[рекурентна формула|рекурентен однос]], и поточно со линеарна разликовна равенка. Сите овие низи може да се сметаат за воопштувања на Фибоначиевата низа. Особено, Бинеовата формула може да се воопшти до секоја низа која е решение на хомогена линеарна разликовна равенка со постојани коефициенти. Еве примери кои во извесна смисла се блиски до Фибоначиевата низа: * Воопштување на индексот до негативни цели броеви за добивање на негафибоначиевите numbers. * Воопштување на индексот до [[реален број|реални броеви]] со изменет облик на Бинеовата формула.<ref name="MathWorld" /> * Почнување со други цели броеви. [[Ликин број|Ликини броеви]] имаат {{мат|1=''L''{{динд|1}} = 1}}, {{мат|1=''L''{{динд|2}} = 3}}, а {{мат|1=''L{{динд|n}}'' = ''L''{{динд|''n''−1}} + ''L''{{динд|''n''−2}}}}. Низите без прости броеви ја користат Фибоначиевата рекурзија со други почетни точки за создавање на низи каде сите броеви се сложени. * Поставување на бројот како линеарна функција (освен збирот) на двата претходни броја. [[Пелов број|Пеловите броеви]] имаат {{мат|1=''P{{динд|n}}'' = 2''P''{{динд|''n''−1}} + ''P''{{динд|''n''−2}}}}. Ако на коефициентот на претходната вредност му доделиме променлива вредност {{мпром|x}}, резултатот е низа од Фибоначиеви полиноми. * Не ги собираме непосредно претходните броеви. Падовановата низа и [[Перенов број|Переновите броеви]] имаат {{мат|1=''P''(''n'') = ''P''(''n'' − 2) + ''P''(''n'' − 3)}}. * Создавање на следниот број со собирање на 3 броја (трибоначиеви броеви), 4 броја (тетраначиеви броеви) или повеќе. Добиените низи се познати како ''Фибоначиеви броеви од n-чекор''.<ref>{{наведување | last1 = Lü | first1 = Kebo | last2 = Wang | first2 = Jun | journal = Utilitas Mathematica | mr = 2278830 | pages = 169–177 | title = {{мпром|k}}-step Fibonacci sequence modulo {{мпром|m}} | url = https://utilitasmathematica.com/index.php/Index/article/view/410 | volume = 71 | year = 2006}}</ref> == Примена == === Математика === [[Податотека:Pascal triangle fibonacci.svg|мини|исправено=1.2|Фибоначиевите броеви се збирови од дијагоналите (со црвено) на лево подреден [[Паскалов триаголник]].]] Фибоначиевите броеви се јавуваат како збирови од [[биномен коефициент|биномни коефициенти]] во „плитките“ дијагонали на [[Паскалов триаголник|Паскаловиот триаголник]]:{{Sfn | Lucas | 1891 | p = 7}} <math display=block>F_n = \sum_{k=0}^{\left\lfloor\frac{n-1}{2}\right\rfloor} \binom{n-k-1}{k}.</math> Ова може да се докаже со проширување на производната функција <math display=block>\frac{x}{1-x-x^2} = x + x^2(1+x) + x^3(1+x)^2 + \dots + x^{k+1}(1+x)^k + \dots = \sum\limits_{n=0}^\infty F_n x^n</math> и собирање на слични членови на <math>x^n</math>. За да видиме како се користи формулата, можеме збировите да ги подредиме според бројот на присутни членови: :{| | {{мат|5}} | {{мат|1== 1+1+1+1+1}} |- | | {{мат|1== 2+1+1+1}} | {{мат|1== 1+2+1+1}} | {{мат|1== 1+1+2+1}} | {{мат|1== 1+1+1+2}} |- | | {{мат|1== 2+2+1}} | {{мат|1== 2+1+2}} | {{мат|1== 1+2+2}} |} што е <math>\textstyle \binom{5}{0}+\binom{4}{1}+\binom{3}{2}</math>, каде ги избираме положбите ба {{мпром|k}} двојки од {{мат|''n''−''k''−1}} членови. [[Податотека:Fibonacci climbing stairs.svg|мини|десно|Примена на Фибоначиевата низа за набројување {{бп|{1,&thinsp;2}-ограничени}} композиции]] Овие броеви исто така даваат решение за извесни набројувачки проблеми,<ref>{{наведување|last=Stanley|first=Richard|title=Enumerative Combinatorics I (2nd ed.)|year=2011|publisher=Cambridge Univ. Press|isbn=978-1-107-60262-5|page=121, Ex 1.35}}</ref> од кои најчест е броењето на начини на запишување на даден број {{мпром|n}} како подреден збир од единици и двојки (наречен композиции); постојат {{мат|''F''{{динд|''n''+1}}}} начини да се изведе тоа (еквивалентно, воедно е бројот на домино-поплочувања на <math>2\times n</math> правоаголник). На пример, постојат {{мат|1=''F''{{динд|5+1}} = ''F''{{динд|6}} = 8}} начини да се качиме на скала со 5 скалила, правејќи по еден или два чекора наеднаш: :{| | {{мат|5}} | {{мат|1== 1+1+1+1+1}} | {{мат|1== 2+1+1+1}} | {{мат|1== 1+2+1+1}} | {{мат|1== 1+1+2+1}} | {{мат|1== 2+2+1}} |- | | {{мат|1== 1+1+1+2}} | {{мат|1== 2+1+2}} | {{мат|1== 1+2+2}} |} Илустрацијата покажува дека 8 може да се разложи на 5 (бројот на начини да се искачат 4 скалила, проследен од единечен чекор) плус 3 (бројот на начини да се искачат 3 скалила, проследен од двоен чекор). Истата постпака се применува [[рекурзија|рекурзивно]] до еден чекор, кој може да се искачи на само еден начин. Фибоначиевите броеви се среќаваат на различни начини меѓу разни [[двоичен броен систем|двоични]] [[низа (информатика)|низи]], или еквивалентно, меѓу [[подмножество|подмножествата]] на дадено множество. * Бројот на двоични низи со должина {{мпром|n}} без последователни единици е Фибоначиевиот број {{мат|''F''{{динд|''n''+2}}}}. Н апример, од 16-те двоични низи со должина 4, има {{мат|1=''F''{{динд|6}} = 8}} без последователни единици — тие се {{моно|0000}}, {{моно|0001}}, {{моно|0010}}, {{моно|0100}}, {{моно|0101}}, {{моно|1000}}, {{моно|1001}} и {{моно|1010}}. Таквите низи се двоични претставници на фибинарни броеви. Еквивалентно, {{мат|''F''{{динд|''n''+2}}}} е бројот на подмножества {{мпром|S}} на {{мат|{{ммнож|1, ..., ''n''}}}} без последователни цели броеви, т.е. оние {{мпром|S}} за кои {{мат|{{ммнож|''i'', ''i'' + 1}} ⊈ ''S''}} за секој {{мпром|i}}. [[Биекција]] со збировите до {{мат|''n''+1}} го заменува 1 со {{моно|0}}, а 2 со {{моно|10}}, а последната нула се испушта. * Бројот на двоични низи со должина {{мпром|n}} без непарен број од последователни единици е Фибоначиевиот број {{мат|''F''{{динд|''n''+1}}}}. На пример, од 16-те двоични низи со должина 4, постојат {{мат|1=''F''{{динд|5}} = 5}} без непарен број во последователни единици — тие се {{моно|0000}}, {{моно|0011}}, {{моно|0110}}, {{моно|1100}}, {{моно|1111}}. Еквивалентно, бројот на подмножества {{мпром|S}} на {{мат|{{ммнож|1, ..., ''n''}}}} без непарен број на последователни цели броеви е {{мат|''F''{{динд|''n''+1}}}}. Биекцијата на двата збира до {{мпром|n}} го заменува 1 со {{моно|0}}, а 2 со {{моно|11}}. * Бројот на двоични низи со должина {{мпром|n}} без парен број на последователни нули or единици е {{мат|2''F''{{динд|''n''}}}}. На пример, од 16-те двоични низи со должина 4, постојат {{мат|1=2''F''{{динд|4}} = 6}} без парен број на последователни нули или единици — тие се {{моно|0001}}, {{моно|0111}}, {{моно|0101}}, {{моно|1000}}, {{моно|1010}}, {{моно|1110}}. Има еквивалентен исказ за подмножества. * Јуриј Матијасевич успеал да покаже дека Фибоначиевите броеви може да се дефинираат со [[Диофантова равенка]], што го довело да го реши Хилбертовиот десетти проблем.<ref>{{наведување|title=Review of Yuri V. Matiyasevich, ''Hibert's Tenth Problem''|journal=Modern Logic|first=Valentina|last=Harizanov|volume=5|issue=3|year=1995|pages=345–55|url=https://projecteuclid.org/euclid.rml/1204900767}}</ref> * Фибоначиевите броеви исто така претставуваат пример за потполна низа. Ова значи дека секој позитивен цел број може да се запише како збир од Фибоначиеви броеви, каде ниеден број не се повторува. * Меѓутоа, секој позитивен цел број може да е запише на единстен начин како збир од ''еден или повеќе'' различни Фибоначиеви броеви така што збирот нема да има два последователни Фибоначиеви броја. Ова е познато како [[Цекендорфова теорема]], а збирот од Фибоначиеви броеви кој ги задоволува тие услови се нарекува Цекендорфово претставување. Цекендорфовото претставување на еден број може да послужи за да се добие неговото Фибоначиево кодирање. * Почнувајќи од 5, секој втор Фибоначиев број е должината на [[хипотенуза]]та на [[правоаголен триаголник]] со целобројни страни, или, со други зборови, најголемиот број во [[Питагорина тројка]], добиен од формулата <math display=block>(F_n F_{n+3})^2 + (2 F_{n+1}F_{n+2})^2 = {F_{2 n+3}}^2.</math> Низата од Питагорини триаголници добиени од оваа формула има страни со должини (3,4,5), (5,12,13), (16,30,34), (39,80,89), ...&thinsp;. Средната страна на секој од овие триаголници е збир од трите страни на претходниот триаголник.<ref>{{наведување | last = Pagni | first = David | date = септември 2001 | issue = 4 | journal = Mathematics in School | jstor = 30215477 | pages = 39–40 | title = Fibonacci Meets Pythagoras | volume = 30}}</ref> * Фибоначиевиот куб е [[граф|ненасочен граф]] со Фибоначиев број на јазли кој е предложен како [[мрежна топологија]] за [[напоредна обработка]]. * Фибоначиевите броеви се јавуваат во лемата за прстенот, со што се докажува врската помеѓу теоремата за насложување на кругови и [[конформно пресликување|конформните пресликувања]].<ref>{{наведување|last=Stephenson|first=Kenneth|isbn=978-0-521-82356-2|mr=2131318|publisher=Cambridge University Press|title=Introduction to Circle Packing: The Theory of Discrete Analytic Functions|year=2005}}; see especially Lemma 8.2 (Ring Lemma), [https://books.google.com/books?id=38PxEmKKhysC&pg=PA73 стр. 73–74], and Appendix B, The Ring Lemma, стр. 318–321.</ref> === Информатика === [[Податотека:Fibonacci Tree 6.svg|мини|исправено=1.2|Фибоначиево дрво со висина 6. Рамнотежните множители се со зелено; висините со црвено.]] * Фибоначиевите броеви се важни во [[анализа на алгоритми|анализата на пресметковната временска сложеност]] на [[Евклидов алгоритам|Евклидовиот алгоритам]] за одредување на [[најголем заеднички делител]] од два цели броја: најлошата влезна вредност за овој алгоритам е пар од последователни Фибоначиеви броеви.<ref>{{наведување| first= Donald E |last= Knuth | year =1997|title=The Art of Computer Programming | volume = 1: Fundamental Algorithms|edition= 3 | publisher = Addison–Wesley |isbn=978-0-201-89683-1 | page = 343}}</ref> * Фибоначиевите броеви се користат во повеќефазната верзија на алгоритамот за [[подредување со спојување]] каде неподредениот список се дели на два списока чии должини одговараат на последователни Фибоначиеви броеви — со делење на списокот така што двата дела ќе бидат со должина во приближниот сооднос на {{мпром|φ}}. Познатата книга „Уметноста на сметачкото програмирање“ опишува примена на полифазното подредување со спојување за уреди со магнетна лента. * {{котва|Фибоначиево дрво}}Фибоначиевото дрво е [[бинарно стебло]] чии поддрва (рекурзивно) се разликуваат по висина за точно 1. Затоа, тоа е [[АВЛ-дрво]], со најмалку јазли за дадена висина — „најтенкото“ АВЛ-дрво. Овие дрва имаат број на темиња кои се Фибоначиев број минус еден, важен факт во анализата на АВЛ-дрвата.<ref>{{наведување|last1=Adelson-Velsky|first1=Georgy|last2=Landis|first2=Evgenii|year=1962|title=An algorithm for the organization of information|journal=Proceedings of the USSR Academy of Sciences|volume=146|pages=263–266|language=ru}} [https://zhjwpku.com/assets/pdf/AED2-10-avl-paper.pdf English translation] by Myron J. Ricci in ''Soviet Mathematics - Doklady'', 3:1259–1263, 1962.</ref> * Фибоначиевите броеви се користат од некои [[генератор на посевдослучајни броеви|генератори на пседвослучајни броеви]].<!-- Knuth vol. 2 --> * Фибоначиевите броеви се јавуваат во анализата на податочната структура на [[Фибоначиев куп]]. * Еднодимензионалниот метод на оптимизација наречен Фибоначиева техника на пребарување користи Фибоначиеви броеви.<ref>{{наведување| first1 = M | last1 = Avriel | first2 = DJ | last2 = Wilde | title= Optimality of the Symmetric Fibonacci Search Technique |journal=Fibonacci Quarterly|year=1966 |issue=3 |pages= 265–69| doi = 10.1080/00150517.1966.12431364 }}</ref> * Фибоначиевата бројна низа изборното [[беззагубно збивање]] во звучноподатотечен формат IFF 8SVX кај сметачите „[[Амига]]“. Бројната низа го компандира изворниот звучен бран слично на логаритамските методи како μ-законот.<ref>{{наведување | title = Amiga ROM Kernel Reference Manual | publisher = Addison–Wesley | year = 1991}}</ref><ref>{{наведување | url = https://wiki.multimedia.cx/index.php?title=IFF#Fibonacci_Delta_Compression | contribution = IFF | title = Multimedia Wiki}}</ref> * Некои агилни екипи користат изменета низа наречена „изменета Фибоначиева низа“ за плански покер, како алатка за проценување. Планскиот покер е формален дел од размерената агилна рамка (SAFe).<ref>{{наведување|author=Dean Leffingwell |url=https://www.scaledagileframework.com/story/ |title=Story |publisher=Scaled Agile Framework |date=1 јули 2021 |access-date=15 август 2022}}</ref> * Фибоначиево кодирање * Негафибоначиево кодирање === Во природата === [[Податотека:FibonacciChamomile.PNG|мини|Цветна глава на жолта камилица: распореденост во 21 (сини) и 13 (тиркизни) спирали. Ваквиот распоред со последователни Фибоначиеви броеви се јавува кај најразлични растенија.]] Фибоначиевата низа се јавува во природата,<ref>{{наведување |first1=S |last1=Douady |first2=Y |last2=Couder |title=Phyllotaxis as a Dynamical Self Organizing Process |journal=Journal of Theoretical Biology |year=1996 |issue=3 |pages=255–74 |url=http://www.math.ntnu.no/~jarlet/Douady96.pdf |doi=10.1006/jtbi.1996.0026 |volume=178 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060526054108/http://www.math.ntnu.no/~jarlet/Douady96.pdf |archive-date=26 мај 2006 }}</ref> како кај разгранувањето на дрвата, [[филотаксија|распоредот на листовите на дршката]], плотчињата на [[ананас]]от,<ref>{{наведување | first1=Judy |last1=Jones | first2=William | last2=Wilson |title=An Incomplete Education |publisher=Ballantine Books |year=2006 |isbn=978-0-7394-7582-9 |page=544 |chapter=Science}}</ref> цветањето на [[артичока]]та, листовите на многулисната алоја<ref>{{нмс |title=The Wonder of Fibonacci in our Gardens {{!}} UC Master Gardeners of San Mateo & San Francisco Counties |url=https://ucanr.edu/blog/uc-master-gardeners-san-mateo-san-francisco-counties/article/wonder-fibonacci-our-gardens |access-date=18 ноември 2025 |website=ucanr.edu |language=en}}</ref> (''Aloe polyphylla''), распореденоста на [[шишарка]]та,<ref>{{наведување| first=A | last=Brousseau |title=Fibonacci Statistics in Conifers | journal=Fibonacci Quarterly |year=1969 | volume=7 |issue=5 |pages=525–32 | doi=10.1080/00150517.1969.12431136 }}</ref> и семејната лоза на [[медоносна пчела|медоносните пчели]].<ref>{{наведување |url = https://www.cs4fn.org/maths/bee-davinci.php |work = Maths |publisher = Computer Science For Fun: CS4FN |title = Marks for the da Vinci Code: B– |archiveurl = https://web.archive.org/web/20251205062047/https://www.cs4fn.org/maths/bee-davinci.php |accessdate = 2026-04-24 |archivedate = 2025-12-05 |url-status = dead}}</ref><ref>{{наведување|first1=T.C.|last1=Scott|first2=P.|last2=Marketos| url = http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Publications/fibonacci.pdf | title = On the Origin of the Fibonacci Sequence | publisher = MacTutor History of Mathematics archive, University of St Andrews| date = март 2014}}</ref> [[Јоханес Кеплер]] го забележал присуството на Фибоначиевата низа во природата, и со него го образложил [[петаголник|петаголниот]] облик на некои цветови во врска со [[златен пресек|златниот пресек]].{{sfn|Livio|2003|p=110}} Полските [[маргаритка|маргаритки]] најчесто имаат ливчиња во количина на Фибоначиеви броеви.{{sfn|Livio|2003|pp=112–13}} Во 1830 г. Карл Фридрих Шимпер и [[Александар Браун]] откриле дека парастихиите (спирална [[филотаксија]]) на растенијата често се изразени како дропки со Фибоначиеви броеви.<ref>{{наведување |first =Franck |last = Varenne |title = Formaliser le vivant - Lois, Théories, Modèles | access-date = 30 октомври 2022| url = https://www.numilog.com/LIVRES/ISBN/9782705670894.Livre | page = 28 | date = 2010| isbn = 9782705678128|publisher = Hermann|quote = En 1830, K. F. Schimper et A. Braun [...]. Ils montraient que si l'on représente cet angle de divergence par une fraction reflétant le nombre de tours par feuille ([...]), on tombe régulièrement sur un des nombres de la suite de Fibonacci pour le numérateur [...].|language = fr}}</ref> Пшемислав Прушинкевич ја изнел идејата дека вистинските случаи може да се сфатат како израз на извесни алгебарски константи ограничувања на [[слободна група|слободни групи]], поточно како извесни [[L-систем|Линденмајерови граматики]].<ref>{{наведување|first1 = Przemyslaw |last1 = Prusinkiewicz | first2 = James | last2 = Hanan| title = Lindenmayer Systems, Fractals, and Plants (Lecture Notes in Biomathematics) |publisher= Springer-Verlag |year=1989 |isbn=978-0-387-97092-9}}</ref> [[Податотека:SunflowerModel.svg|мини|Илустрација на Фогеловиот модел за {{мат|''n'' {{=}} 1 ... 500}}]] Хелмут Фогел во 1979 г. предложил модел за образецот на цветчиња во главата на [[сончоглед]].<ref>{{наведување | last =Vogel | first =Helmut | title =A better way to construct the sunflower head | journal = Mathematical Biosciences | issue =3–4 | pages = 179–89 | year = 1979 | doi = 10.1016/0025-5564(79)90080-4 | volume = 44}}</ref> This has the form <math display=block>\theta = \frac{2\pi}{\varphi^2} n,\ r = c \sqrt{n}</math> каде {{мпром|n}} е индексниот број на цветчето, а {{мпром|c}} е константниот размерувачки множител; така, цветчињата лежат на [[Фермаова спирала]]. [[Агол]]от на разидување, околу 137,51°, е [[златен агол]], кој ја дели кружницата со златен пресек. Бидејќи пресекот е ирационален, ниедно цветче нема сосед под точно ист агол кон средиштето, па затоа тие се ефикасно насложени. Бидејќи рационалните приближувања до златниот пресек се од обликот {{мат|''F''(&thinsp;''j''):''F''(&thinsp;''j'' + 1)}}, најблиските соседи на број {{мпром|n}} на цветче се оние со {{мат|''n'' ± ''F''(&thinsp;''j'')}} за истиот индекс {{мпром|j}}, што зависи од {{мпром|r}}, растојанието од средиштето. Сончогледот и сличните цветови често имаат спирали од цветчиња насочени надесно или налево во износ на соседни Фибоначиеви броеви,{{sfn|Livio|2003|p=112}} обично сметани од најнадворешниот опсег на полупречници.<ref>{{наведување | last1 = Prusinkiewicz | first1 = Przemyslaw | last2 = Lindenmayer | first2 = Aristid | title = The Algorithmic Beauty of Plants | publisher = Springer-Verlag | year = 1990 | pages = [https://archive.org/details/algorithmicbeaut0000prus/page/101 101–107] | chapter = 4 | chapter-url = https://algorithmicbotany.org/papers/#webdocs | isbn = 978-0-387-97297-8 | url = https://archive.org/details/algorithmicbeaut0000prus/page/101 }}</ref> Фибоначиевите броеви исто така се јавуваат во родословијата на [[пчела|пчелите]] (кои се [[хаплодиплоидија|хаплодиплоиди]]), согласно следниве правила: * Ако јајцето е положено но не е оплодено, се раѓа мажјак (или [[трут]] кај медоносните пчели). * Но ако јајцето е оплодено, се раѓа женка. Така, машката пчела секогаш има еден родител, а женската два. Ако го проследиме родословието на било која машка пчела (1 пчела), таа ќе има 1 родител (1 пчела), 2 од следното поколение, 3 од тоа пред него, 5 од тоа пред него итн. Оваа низа од броеви на родители е Фибоначиева низа. Бројот на предци на секое ниво, {{мат|''F''{{динд|''n''}}}}, е бројот на женски предци, кој е {{мат|''F''{{динд|''n''−1}}}}, плус бројот на машки предци, кој е {{мат|''F''{{динд|''n''−2}}}}.<ref>{{наведување | url = https://www.fq.math.ca/Scanned/1-1/basin.pdf | title = The Fibonacci sequence as it appears in nature | journal = The Fibonacci Quarterly | volume = 1 | number = 1 | pages = 53–56 | year = 1963| doi = 10.1080/00150517.1963.12431602 | last1 = Basin | first1 = S. L. }}</ref><ref>Yanega, D. 1996. Sex ratio and sex allocation in sweat bees (Hymenoptera: Halictidae). J. Kans. Ent. Soc. 69 Suppl.: 98-115.</ref> Ова е под неостварливата претпоставка дека предците од секое ниво не се во сродство. Слично е забележано дека бројот на можни предци на наследната линија по [[X-хромозом]] во дадено поколение на предците исто така следи Фибоначиевата низа.<ref name="xcs">{{наведување|last=Hutchison|first=Luke|date=септември 2004|title=Growing the Family Tree: The Power of DNA in Reconstructing Family Relationships|url=http://fhtw.byu.edu/static/conf/2005/hutchison-growing-fhtw2005.pdf|journal=Proceedings of the First Symposium on Bioinformatics and Biotechnology (BIOT-04)|access-date=3 септември 2016|archive-date=25 септември 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925132536/https://fhtw.byu.edu/static/conf/2005/hutchison-growing-fhtw2005.pdf|url-status=dead}}</ref> Машкото има X-хромозом, кој го добил од мајката, и [[Y-хромозом]], кој го добил од таткото. Машкото се смета за „почеток“ на неговиот X-хромозом (<math>F_1=1</math>), и во родителското поколение, неговиот X-хромозом доаѓа од еден родител {{бп|(<math>F_2=1</math>)}}. Мајката на машкото добила еден X-хромозом од нејзината мајка (бабата на синот по мајка), и еден од нејзинио татко (дедото на синот по мајка), така што двајца претходници (баби/дедовци) допринеле за X-хромозомот на машкиот потомок {{бп|(<math>F_3=2</math>)}}. Дедото по мајка го добил неговиот X-хромозом од мајка му, а бабата по мајка ги добила нејзиниот X-хромозоми од двајцата родители, така што три прародители придонеле кон X-хромозомот на машкиот потомок {{бп|(<math>F_4=3</math>)}}. Пет пра-прародители придонеле за X-хромозомот на машкиот потомок {{бп|(<math>F_5=5</math>)}} итн. ===Друго=== * Во [[оптика]]та, кога еден светлински сноп ќе падне под агол низ две напластени проѕирни плочи од различни материјали (со различен [[показател на прекршување|показатели на прекршување]]) тој може да одбие од три површини: горната, средната и долната на двете плочи. Бројот на различни патеки на сноповите што имаат {{мпром|k}} одбивања, за {{мат|''k'' > 1}}, еthe {{мпром|k}}-тиот Фибоначиев број. (Меѓутоа, кога {{мат|1=''k'' = 1}}, има три патеки на одбивање, а не две, по една за секоја од трите површини.){{sfn|Livio|2003|pp=98–99}} * Степените на Фибоначиево повлекување наоѓаат широка примена во [[техничка анализа]] за тргувањето на финансискиот пазар. * Бидејќи множителот на претворање 1,609344 за милји во километри е близок до златниот пресек, со разложување на растојанието во милји на збир од Фибоначиеви броеви доаѓаме многу блиску до еден километар кога Фибоначиевите броеви ќе се заменат со нивните наследници. Оваа постапка се сведува на префрлање на [[обработувачки регистар|регистар]] на [[бројна основа]] 2 во златнопресечна основа {{мпром|φ}}. За да претвориме од километри во милји, регистарот го поместуваме надолу по Фибоначиевата низа.<ref>{{наведување | url = https://www.encyclopediaofmath.org/index.php/Zeckendorf_representation | contribution = Zeckendorf representation | title = Encyclopedia of Math}}</ref> * Измерените вредности на напоните и струите во бесконечното коло на верижни отпорници (наречено и отпорничка скала или бесконечно последователно напоредно коло) следат Фибоначиева низа. Меѓурезултатите од собирањето на наизменичната низа и напоредните отпори даваат дропки сочинети од последователни Фибоначиеви броеви. Еквивалентниот отпор на целото коло е еднаков на златниот пресек.<ref>{{наведување | last1 = Patranabis | first1 = D. | last2 = Dana | first2 = S. K. | date = декември 1985 | doi = 10.1109/tim.1985.4315428 | issue = 4 | journal = IEEE Transactions on Instrumentation and Measurement | pages = 650–653 | title = Single-shunt fault diagnosis through terminal attenuation measurement and using Fibonacci numbers | volume = IM-34| bibcode = 1985ITIM...34..650P | s2cid = 35413237 }}</ref> * Браш и др. 2012 покажуваат како воопштена Фибоначиева низа може да се поврзе со полето на [[економија]]та.<ref name="Brasch et al. 2012">{{наведување| first1 =T. von | last1 = Brasch | first2 = J. | last2 = Byström | first3 = L.P. | last3 = Lystad| title= Optimal Control and the Fibonacci Sequence |journal = Journal of Optimization Theory and Applications |year=2012 |issue=3 |pages= 857–78 |doi = 10.1007/s10957-012-0061-2 |volume=154 | hdl = 11250/180781 | s2cid = 8550726 | url = https://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:ltu:diva-24073 | hdl-access = free }}</ref> Особено, покажано е како воопштената Фибоначиева низа влегува во проблемите на контролната функција на динамичката оптимизација со конечен хоризонт со една состојбена и една контролна променлива. Постапката е илустрирана во примерот на Брок–Мирмановиот модел за економски раст. * Марио Мерц ја вклучил Фибоначиевата низа во некои од неговите уметнички дела почнувајќи од 1970 г.{{sfn|Livio|2003|p=176}} * Јосиф Шилингер (1895–1943) разработил систем на компонирање кој се служи со Фибоначиеви интервали во некои од неговите мелодии; нив ги сметал за музички пандан на сложената хармонија што се забележува во природата.{{sfn|Livio|2003|p=193}} Погл. и {{slink|Golden ratio|Music}}. * Во [[разработка на програми|разработката на програми]] Фибоначиевите броеви често се користат од агилни екипи што работат во [[скрум (развој на софтвер)|скрум]]-рамка за одредување на големината на артиклите во производен заостаток.<ref>{{нмс |last1=Kathuria |first1=Madhur |title=A Guide to Using the Fibonacci Sequence in Scrum |url=https://resources.scrumalliance.org/Article/guide-using-fibonacci-sequence-scrum |website=Scrum Alliance |access-date=8 август 2025}}</ref> == Поврзано == * [[Златен пресек]] * [[Фибоначиева спирала]] * [[Фибоначиев збор]] * [[Вајтхофова табела]] == Белешки == {{белешки}} == Наводи == {{наводи}} ===Наведени дела=== * {{наведување | title= Strange Curves, Counting Rabbits, and Other Mathematical Explorations | first= Keith M | last = Ball |publisher= Princeton University Press| place= Princeton, NJ | year= 2003 | chapter= 8: Fibonacci's Rabbits Revisited |isbn= 978-0-691-11321-0}}. * {{наведување |title= The Art of Proof: Basic Training for Deeper Mathematics |first1= Matthias |last1= Beck |first2 = Ross |last2=Geoghegan |publisher=Springer |place=New York |year= 2010 |isbn=978-1-4419-7022-0}}. * {{наведување |title=A Walk Through Combinatorics |edition= 3 |first= Miklós |last= Bóna|publisher= World Scientific | place=New Jersey |year= 2011 |isbn= 978-981-4335-23-2}}. * {{котва|Борвајн}}{{наведување | last1 =Borwein | first1 =Jonathan M. | first2=Peter B.|last2= Borwein | title =Pi and the AGM: A Study in Analytic Number Theory and Computational Complexity | pages =91–101 | publisher =Wiley | date=јули 1998 | url =http://www.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-047131515X.html | isbn = 978-0-471-31515-5 }} * {{наведување | first = Franz | last = Lemmermeyer | year = 2000 | title = Reciprocity Laws: From Euler to Eisenstein | series = Springer Monographs in Mathematics | place = New York | publisher = Springer | isbn = 978-3-540-66957-9}}. * {{наведување | last = Livio | first = Mario | title = The Golden Ratio: The Story of Phi, the World's Most Astonishing Number | url = https://books.google.com/books?id=bUARfgWRH14C | orig-year = 2002 | edition = Прво поголемо мекоподвезно | year = 2003 | publisher = Broadway Books | location = New York City | isbn = 0-7679-0816-3 }} * {{наведување |title=Théorie des nombres |first= Édouard |last= Lucas |publisher= Gauthier-Villars|year= 1891 | volume = 1 | language = fr | place = Paris | url = https://archive.org/details/thoriedesnombr01lucauoft}}. * {{наведување | first = L. E. | last = Sigler | title = Fibonacci's Liber Abaci: A Translation into Modern English of Leonardo Pisano's Book of Calculation |series=Sources and Studies in the History of Mathematics and Physical Sciences | publisher=Springer | year=2002 | isbn=978-0-387-95419-6}} == Надворешни врски == {{рвр|Fibonacci numbers}} * [https://matematickitalent.mk/uploads/books/y_cTIyiu5EK26TExuEPmtA.pdf Фибиначиевите броеви, Теоријата на Елиот и тргувањето со хартии од вредност], Владимир Јорданов, Математички омнибус, 2021 {{mk}} * [http://www.youtube.com/watch?v=EpDaTwH92I4 Видеопрезентација за Фибоначиевата низа и златниот пресек] — [[ОУ "Живко Брајковски" - Бутел - 1|ОУ „Живко Брајковски“]], Скопје (YouTube) {{mk}} {{Метални пресеци}} {{Низи и редови}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Фибоначиеви броеви| ]] [[Категорија:Целобројни низи]] 18gxh8jinsdjbxmzyase4cf9omhac7z Кристијан Хајгенс 0 781938 5649518 5449233 2026-10-24T20:58:42Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Christiaan_Huygens-painting.jpeg]] со [[File:Caspar_Netscher_-_Christiaan_Huygens,_the_astronomer,_1671.jpg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Art 5649518 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = Кристијан Хајгенс | image = Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg | image_size = 200px | caption = портрет на Кристијан Хајгенс | birth_date = {{Birth date|df=yes|1629|04|14}} | birth_place = [[Хаг]], [[Холандска република]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1695|07|08|1629|04|14}} | death_place = Хаг, Холандска република | residence = Холандија, Франција | nationality = [[Холандија|Холанѓанец]] | field = [[Физика]]<br/> [[Математика]] <br /> [[Астрономија]] <br /> [[Хорологија]] | work_institution = [[Кралско друштво|Кралско друштво на Лондон]]<br>Француска академија на науките | alma_mater = Универзитет Лиден<br>Анжевски Универзитет | known_for = [[Титан (месечина)|Титан]]<br />Објаснување на [[Прстени на Сатурн|прстените на Сатурн]]<br />[[Центрифугална сила]]<br />[[Судар]]на формула<br />[[Механички часовник]]<br />[[Хајгенс-Френелов принцип]]<br />[[Бран|Бранова теорија]]<br />[[Бирефрингенција]]<br />[[Еволута]]<br />[[Окулар]] | influences = [[Галилео Галилеј]]<br/>[[Рене Декарт]]<br/>[[Франс фон Шутен]] | influenced = [[Готфрид Вилхелм Лајбниц]]<br/>[[Исак Њутн]]<ref name="CohenSmith2002">{{Наведена книга|author1=I. Bernard Cohen|author2=George E. Smith|title=The Cambridge Companion to Newton|url=http://books.google.com/books?id=3wIzvqzfUXkC&pg=PA69|accessdate=15 May 2013|date=25 April 2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-65696-2|page=69}}</ref><ref name="Guicciardini2009">{{Наведена книга|author=Niccolò Guicciardini|title=Isaac Newton on mathematical certainty and method|url=http://books.google.com/books?id=U4I82SJKqAIC&pg=PA344|accessdate=15 May 2013|year=2009|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-01317-8|page=344}}</ref> | prizes = | religion = [[Христијанство]] | footnotes = }} '''Кристијан Хајгенс''' ({{langx|nl|Christiaan Huygens}}; {{роден|14|април|1625}} - {{починал|8|јули|1695}}) — [[Холандија|холандски]] [[математичар]], [[астрономија|астроном]], [[Физика|физичар]] и [[хорологија|хоролог]]. Хајгенс бил син на богат холандски трговец. Францускиот филозоф [[Рене Декарт]] го насочил во првите проучувања, а студирал [[право]] и [[математика]] на [[Универзитет во Лајден|Универзитетот во Лајден]] пред да се посвети на [[наука]]та. Освен извонредната теорија за [[светлина]]та, тој е познат и по значајниот научен придонес, на пример, развојот на начинот на пресметување и првата книга за [[теорија на веројатноста|теоријата на веројатноста]]. Тој ги конструирал најсовршените [[телескоп]]и во тоа време, го открил најголемата месечина на [[Сатурн]] и го открил часовникот со клатно. ==Извор== {{ЕнцОпштаНаука}} == Наводи == {{наводи}} {{Холандија-биог-никулец}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хајгенс, Кристијан}} [[Категорија:Холандски математичари]] [[Категорија:Холандски астрономи]] [[Категорија:Холандски физичари]] [[Категорија:Откривачи на месечини]] [[Категорија:Луѓе од Хаг]] [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Теориски физичари]] [[Категорија:Родени во 1629 година]] o62nxgitk2ne40te00mk8vvi2805avv Турнир Вијареџо 0 1043616 5649413 5459673 2026-10-24T14:07:18Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649413 wikitext text/x-wiki '''Турнирот во Вијареџо''' ({{langx|it|Torneo di Viareggio}}) е еден од најважните фудбалски турнири за млади играчи во светот. Тој е основан во 1949 година и се одржува секоја година во [[италија]]нскиот град [[Вијареџо]] сместен во регионот [[Тоскана]]. Турнирот трае две недели и завршува во последната недела од градскиот карневал. Поради ова купот го добива и името '''Куп на Карневалот''' (Копа Карневале, на {{langx|it|Coppa Carnevale}}). Местото на најмногу освоени првенства на турнирот го држат италијанските клубови [[ФК Милан|Милан]] и [[ФК Јувентус|Јувентус]] кои по 9 пати биле прваци. На турнирот главен претставник на Македонија е [[Струмица|струмичка]] [[ФК Беласица|Беласица]] која дебитира на купот во 2001 година со златната генерација во која се вбројуваат и [[Горан Пандев]] и [[Ацо Стојков]], кои токму преку овој турнир ќе бидат забележани од светски фудбалски скаути.<ref>{{нмс|title=Како започна Гоче - првото пионерско финале на Македонија|url=http://ffm.mk/kako-zapochna-goche---prvoto-pionersko-finale-na-makedonija|work=[[ФФМ]]|accessdate=14 ноември 2019|archive-date=2022-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20221015173950/https://ffm.mk/kako-zapochna-goche---prvoto-pionersko-finale-na-makedonija|url-status=dead}}</ref> Во 2016 година за првпат на турнирот учествува и [[ФК Академија Пандев|Академија Пандев]]. Од 2009 година па наваму на турнирот за најталентираните се доделува и наградата „Златно момче“ која ја добива играчот кој ќе добие најмногу гласови од жирито составено од спортски новинари од Италија. == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== * [https://web.archive.org/web/20170731112220/http://www.viareggiocup.com/ Официјално мрежно место] {{Никулец}} nx1n8o95xgm7p4h1ngk22b76hqwul5b Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Модрич 0 1056847 5649471 4694880 2026-10-24T17:53:19Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5649471 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Успение на Пресвета Богородица |слика = Dormition of the Theotokos Modrich 07.JPG |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Струшко |парохија = Втора струшка |координати = {{Coord|41|21|55.1|N|20|34|20|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Модрич |општина = Струга |држава = Македонија |патрон = [[Успение на Пресвета Богородица]] |изградба = |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Успението на Пресвета Богородица''' — главна селска [[црква (градба)|црква]] во селото [[Модрич]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|page=40}}</ref> Сместена е на околу стотина метри од сретселото. == Историја == Црквата била обновена во [[1894]] година врз темелите од стара манастирска црква. Во [[ноември]] [[2012]] година, по налог од [[Владата на Македонија]], од оваа црква биле одземени 27 вредни икони, кои биле складирани во музејските згради, а сè со цел да се спречи нивно крадење.<ref>„[https://vecer.mk/kultura/vrednite-ikoni-kje-se-chuvaat-vo-muzejski-depoa Вредните икони ќе се чуваат во музејски депоа]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}“. ''[[Вечер (дневен весник)|Вечер]]''. 20 ноември 2012.</ref> == Архитектура == Градбата на црквата има правоаголна основа со полукружна [[апсида]] во задниот дел. Главниот влез е сместен на западната страна. Над него има застаклена слика во дрвена рамка на која е прикажано [[Успение на Пресвета Богородица|Успението на Пресвета Богородица]], а над сликата има окно. До внатрешноста на црквата води и спореден влез кој е сместен на јужната страна. Јужниот и северниот ѕид содржат по три прозорци, од кои прозорецот кој е најблиску до западната страна на обата ѕида се наоѓа повисоко, додека во средишниот дел на апсидата има [[монофора]]. Објектот е изграден од [[варовник]], а на рабовите се забележуваат камени тули. Црквата во целост е покриена со кров од [[ќерамида|ќерамиди]]. Дворот на црквата е ограден со камена ограда од предната страна и во него се сместени [[камбанарија]]та, селските гробишта и фонтана. Камбанаријата има квадратна основа и е сместена непосредно од левата страна по влезот во дворот на црквата. Таа се состои од четири дела и на секоја страна од деловите има по една [[монофора]], освен на најнискиот дел од источната страна каде што е сместен влезот. Покриена е со лимен пирамидален кров. == Галерија == <gallery mode=packed heights=130px> Податотека:Поглед на црквата „Успение на Пресвета Богородица“ во Модрич.jpg|Поглед на црквата со околината Податотека:Поглед на црквата „Св. Атанасиј“ во Модрич (2).jpg|Црквата со камбанаријата покрај патот Податотека:Поглед на црквата „Св. Атанасиј“ во Модрич (6).jpg|Црквата со селските гробишта Податотека:Поглед на црквата „Св. Атанасиј“ во Модрич (7).jpg|Западната и јужната страна на црквата Податотека:Поглед на црквата „Св. Атанасиј“ во Модрич (4).jpg|Западната страна на црквата Податотека:Dormition of the Theotokos Modrich 12.JPG|Сликата над влезот на црквата Податотека:Поглед на црквата „Св. Атанасиј“ во Модрич (5).jpg|Јужната страна на црквата Податотека:Dormition of the Theotokos Modrich 10.JPG|Источната страна на црквата Податотека:Поглед на црквата „Св. Атанасиј“ во Модрич (1).jpg|Апсидата на црквата Податотека:Поглед на црквата „Св. Атанасиј“ во Модрич (3).jpg|Камбанаријата на црквата Податотека:Dormition of the Theotokos Modrich 04.JPG|Фонтана со селските гробишта во дворот на црквата Податотека:Dormition of the Theotokos Modrich 05.JPG|Селските гробишта Податотека:Поглед на црквата „Св. Атанасиј“ во Модрич (8).jpg|Западната страна на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Црква „Св. Никола“ - Модрич|Црква „Св. Никола“]] * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Модрич|Црква „Св. Атанасиј“]] * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Модрич|Црква „Св. Ѓорѓи“]] * [[Црква „Св. Архангел Гаврил“ - Модрич|Црква „Св. Архангел Гаврил“]] * [[Модрич]] * [[Дебарско-кичевска епархија]] * [[Струшко архијерејско намесништво]] * [[Втора струшка парохија]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{ризница-ред|Dormition of the Theotokos Church (Modrič)‎}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Успение, Модрич}} [[Категорија:Модрич]] [[Категорија:Храмови посветени на Успението на Пресвета Богородица во Македонија|Модрич]] [[Категорија:Дела на Дебарската школа]] 6mtsabihdy2ki9bnnkkqgd56zjfymz6 5649472 5649471 2026-10-24T17:53:31Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5649472 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Успение на Пресвета Богородица |слика = Dormition of the Theotokos Modrich 07.JPG |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Струшко |парохија = Втора струшка |координати = {{Coord|41|21|55.1|N|20|34|20|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Модрич |општина = Струга |држава = Македонија |патрон = [[Успение на Пресвета Богородица]] |изградба = |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Успението на Пресвета Богородица''' — главна селска [[црква (градба)|црква]] во селото [[Модрич]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|page=40}}</ref> Сместена е на околу стотина метри од сретселото. == Историја == Црквата била обновена во [[1894]] година врз темелите од стара манастирска црква. Во [[ноември]] [[2012]] година, по налог од [[Владата на Македонија]], од оваа црква биле одземени 27 вредни икони, кои биле складирани во музејските згради, а сè со цел да се спречи нивно крадење.<ref>„[https://vecer.mk/kultura/vrednite-ikoni-kje-se-chuvaat-vo-muzejski-depoa Вредните икони ќе се чуваат во музејски депоа]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}“. ''[[Вечер (дневен весник)|Вечер]]''. 20 ноември 2012.</ref> == Архитектура == Градбата на црквата има правоаголна основа со полукружна [[апсида]] во задниот дел. Главниот влез е сместен на западната страна. Над него има застаклена слика во дрвена рамка на која е прикажано [[Успение на Пресвета Богородица|Успението на Пресвета Богородица]], а над сликата има окно. До внатрешноста на црквата води и спореден влез кој е сместен на јужната страна. Јужниот и северниот ѕид содржат по три прозорци, од кои прозорецот кој е најблиску до западната страна на обата ѕида се наоѓа повисоко, додека во средишниот дел на апсидата има [[монофора]]. Објектот е изграден од [[варовник]], а на рабовите се забележуваат камени тули. Црквата во целост е покриена со кров од [[ќерамида|ќерамиди]]. Дворот на црквата е ограден со камена ограда од предната страна и во него се сместени [[камбанарија]]та, селските гробишта и фонтана. Камбанаријата има квадратна основа и е сместена непосредно од левата страна по влезот во дворот на црквата. Таа се состои од четири дела и на секоја страна од деловите има по една [[монофора]], освен на најнискиот дел од источната страна каде што е сместен влезот. Покриена е со лимен пирамидален кров. == Галерија == <gallery mode=packed heights=120px> Податотека:Поглед на црквата „Успение на Пресвета Богородица“ во Модрич.jpg|Поглед на црквата со околината Податотека:Поглед на црквата „Св. Атанасиј“ во Модрич (2).jpg|Црквата со камбанаријата покрај патот Податотека:Поглед на црквата „Св. Атанасиј“ во Модрич (6).jpg|Црквата со селските гробишта Податотека:Поглед на црквата „Св. Атанасиј“ во Модрич (7).jpg|Западната и јужната страна на црквата Податотека:Поглед на црквата „Св. Атанасиј“ во Модрич (4).jpg|Западната страна на црквата Податотека:Dormition of the Theotokos Modrich 12.JPG|Сликата над влезот на црквата Податотека:Поглед на црквата „Св. Атанасиј“ во Модрич (5).jpg|Јужната страна на црквата Податотека:Dormition of the Theotokos Modrich 10.JPG|Источната страна на црквата Податотека:Поглед на црквата „Св. Атанасиј“ во Модрич (1).jpg|Апсидата на црквата Податотека:Поглед на црквата „Св. Атанасиј“ во Модрич (3).jpg|Камбанаријата на црквата Податотека:Dormition of the Theotokos Modrich 04.JPG|Фонтана со селските гробишта во дворот на црквата Податотека:Dormition of the Theotokos Modrich 05.JPG|Селските гробишта Податотека:Поглед на црквата „Св. Атанасиј“ во Модрич (8).jpg|Западната страна на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Црква „Св. Никола“ - Модрич|Црква „Св. Никола“]] * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Модрич|Црква „Св. Атанасиј“]] * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Модрич|Црква „Св. Ѓорѓи“]] * [[Црква „Св. Архангел Гаврил“ - Модрич|Црква „Св. Архангел Гаврил“]] * [[Модрич]] * [[Дебарско-кичевска епархија]] * [[Струшко архијерејско намесништво]] * [[Втора струшка парохија]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{ризница-ред|Dormition of the Theotokos Church (Modrič)‎}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Успение, Модрич}} [[Категорија:Модрич]] [[Категорија:Храмови посветени на Успението на Пресвета Богородица во Македонија|Модрич]] [[Категорија:Дела на Дебарската школа]] a40v70jdzg05ahks6xj1tl37n0axw0r Црвеноврат нуркач 0 1076112 5649613 5614287 2026-10-25T09:04:13Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649613 wikitext text/x-wiki {{pp-move-indef}} {{Taxobox | name = Црвеноврат нуркач | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN2012>{{IUCN|id=106003638 |title=''Podiceps grisegena'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Grèbejougrisparade.jpg | image_width = 240px | image_caption = Подарокот водни тревки, како дел од додворувањето | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Нуркачовидни]] | familia = [[Нуркачи]] | genus = ''[[Нуркач (птица)|Нуркач]]'' | species = ''Црвеноврат нуркач''' | binomial = ''Podiceps grisegena'' | binomial_authority = (Boddaert, 1783) | synonyms = ''Podiceps griseigena'' (''Lapsus'') | range_map = Podiceps grisegena -range map-2c.png | range_map_width = 240px | range_map_caption ={{color box|Yellow}} Гнездење {{color box|Blue}} Презимување }}</big></div> '''Црвеновратниот нуркач''' е водна [[птица]] преселница којашто ја среќаваме во умерените региони од северната полутопка. Зимското живеалиште во голема мера е ограничено на мирните води надвор од брановите на брегот на океанот, но некои птици презимуваат на големи езера. Тие ги претпочитаат плитките води на [[езеро|езерата]], [[мочуриште|мочуриштата]] или рибните езера како места за парење. Го има и во [[Македонија]]. Бил користен како птица-работничка во [[риболов со птици|риболовот со птици]] на [[Дојранско Езеро|Дојранското Езеро]]<ref>[http://datazone.birdlife.org/userfiles/file/sowb/countries/Macedonia2012.pdf Состојба со птиците во Македонија 2012]</ref> Црвеновратниот нуркач има неопределено темносива боја во зима. Во текот на сезоната на парење тие стекнуваат карактеристично црвена боја на вратот и пердувите, црна капа и бледосива боја на лицето од каде е добиено и неговото име. Тие, исто така, имаат развиено систем на додворување и разновидни гласни повици за парење. Откако ќе се спари, таа гради гнездо од водни растенија на врвот на подвижна растителност во плитките езера или мочуришта. Како сите водни птици црвеновратниот нуркач е добар пливач и особено добар нуркач и одговара на опасност повеќе со нуркање отколку со летање. Нозете му се поставени позади на телото, блиску до опашката, што ја прави птицата тромава на копно. Таа нурка за риба или за инсекти надвор од растителноста. Исто така, ги голта своите пердуви за да го заштити својот дигестивен систем. Заштитата на нејзините два подвида - ''P. g. grisegena'' кои се наоѓаат во [[Европа]] и западна [[Азија]], и поголемата ''P. g. holbollii'' во [[Северна Америка]] и источен [[Сибир]] - се оценува како најмалку важна, бидејќи глобалната популација ѝ е стабилна или расте. ==Таксономија== Нуркачите се мали до средноголеми водни птици со лопатести или поретко со мрежести прсти. Постојат повеќе родови од кои најзастапен е ''[[Podiceps]]'' со девет вида и еден неодамна исчезнат. Најблизок роднина на црвеновратниот нуркач е рибојадниот нуркач [[кокаљка]] (шатор)- од Европа и Западна Азија.<ref name= Ogilvie8>Ogilvie & Rose (2002) 8–9</ref> Можно е црвеновратниот нуркач првично да еволуирал во Северна Америка, а подоцна да се проширил во Европа каде што ја менува исхраната со повеќе инсекти, за да ја намали конкуренцијата со нивниот роднина.<ref name= Johnsgard2>Johnsgard, PA (1987) 130–135</ref> Фосилите на овие видови, кои датираат од средниот [[плеистоцен]] се пронајдени во [[Италија]].<ref>{{Наведено списание|author=Bedetti, C.|year=2001|title=Update Middle Pleistocene fossil birds data from Quartaccio quarry (Vitinia, Italy) – The World of Elephants|pages=18–22|journal=Proceedings 1st International Congress – Rome, October 16–20|url=http://www.sovraintendenzaroma.it/content/download/4737/62191/.../18_22.pdf}}</ref> Родот со име ''Podiceps'' доаѓа од латинскиот ''podicis'' со значење на „пропустливи“ или „анусот“, и ''pes'' што значи „стапало“, а се однесува на поставеноста на нозете на птиците кон задниот дел на нејзиното тело.<ref name= Ogilvie98>Ogilvie & Rose (2002) 98</ref> Видовите со име ''grisegena'' се од латинскиот ''griseus'' (сива) и ''Gena'' (образ) и се однесува на лицето од возрасните птици за време на парење.<ref name= Ogilvie102>Ogilvie & Rose (2002) 102</ref> Црвеновратниот нуркач има два подвида, посочените подвидови ''P. g. grisegena'' во Европа и западна Азија, и ''P. g. holbollii'', именувана по данскиот истражувач на гренландски птици Карл Петер Холбел (Carl Peter Holbøll), во северна Америка и источен Сибир. Источната азиска птица има мали разлики од американската форма. Сепак, разликите се премногу мали за да се сметаат како трет подвид.<ref name= Ogilvie57>Ogilvie & Rose (2002) 57–60</ref> ==Опис== Црвеновратниот нуркач е средно голем нуркач, помал од [[кокаљка]]та на Евроазија.<ref name = Sibley>Sibley (2000) 29</ref> Возрасните единки се долги 40–50&nbsp;см, со 77–85&nbsp;см просечен распон на крилјатa, и тежат 692-925 грама. Кога се во период размножување, имаат црна капа која се протега под окото, многу бледосиви образи и грло, црвен врат, темносив грб и слабини и бели долни делови. Очите се темнокафеави а долгиот, зашилен клун е црн со жолта основа.<ref name= Mullarney>Mullarney ''et al.'' 18</ref> [[Image:Podiceps grisegena9.jpg|thumb|left|upright|Возрасен американски нуркач со пиле]] Зимските пердуви на црвеновратниот нуркач се потемни од оние на другите нуркачи, неговата темносива капа е помалку дефинирана и се соединува со сивото лице, а бледата полумесечина која врти околу задниот дел на лицето ѝ претставува контраст со остатокот од главата. Предниот дел на вратот е белузлав или светлосив, задниот дел од вратот е потемносив; жолтиот дел од клунот е помалку видлив во лето.<ref name=" Mullarney" /> Иако кај црвеновратниот нуркач не може да има грешка во пердувите, тој е помалку препознатлив во зима, и може да биде помешан со слични видови. Тој е поголем од [[Ушест нуркач|ушестиот нуркач]], со релативно поголем клун и повеќе сиво, отколку бело лице. Тој по големина е поблиску до [[кокаљка]]та, но тој вид има подолг врат, поконтрастна шара на главата, и секогаш има бела боја над окото.<ref name=" Mullarney"/> Половите се слични во изгледот, иако машките се во просек потешки од женките. Пилињата имаат пругаво-шарена глава и гради, а постарите малечки имаат пругаво-шарено лице, придушено-темна капа, бледоцрвен врат и интензивно жолта боја на клунот.<ref name=" Mullarney"/> Подвидот ''P. g. holbollii'' е поголем од именуваната раса со 43–56&nbsp;см должина, со 61–88&nbsp;см распон на крилјата, и тежина од 750 до 1.600 грама.<ref name= Ogilvie92>Ogilvie & Rose (2002) 92</ref> Перјата се исти како оние на именуваната раса, иако клунот на возрасните е поинтензивно жолт.<ref name = cornell>{{Наведена мрежна страница |title=Red-necked Grebe |work=BirdFacts |url=http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Red-necked_Grebe_dtl.html |publisher=Cornell Laboratory of Ornithology |accessdate=26 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080614204644/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Red-necked_Grebe_dtl.html |archive-date=2008-06-14 |url-status=dead }}</ref> Разликата во големината помеѓу половите е поголема за овој подвид во споредба со ''P. g. grisegena''.<ref name= Ogilvie57/> Црвеновратниот нуркач лета со долгиот врат испружен напред, а големите нозе му заостануваат зад телото, со што се добива еден растегнат изглед.<ref name= Fjeldsa2>Fjeldsa (2004) 140</ref> Релативно малите крилја се сиви, малку бели и многу брзо мавта со нив.<ref name=" Mullarney"/> Малата површина на неговите крила значи дека нуркачот не е во можност да полета од земја,<ref name= Fjeldsa31>Fjeldsa (2004) 31</ref> и му треба подолго трчање по вода за да постигне брзина потребна за полетување.<ref name= Johnsgard4>Johnsgard (1987) 26–36</ref> Како и сите нуркачи, црвеновратниот нуркач е експерт за пливање, тој ги користи своите нозе како движечка сила под вода, и управува со ротирање на нозете, бидејќи неговата опашка е премногу кратка за оваа намена.<ref name= Fjeldsa3>Fjeldsa (2004) 10</ref> Ова е една од најгласните птици – нуркачи за време на сезоната на парење, но, како и нејзините роднини, таа е главно тивка во другиот дел на годината. Таа има силен, завивачки или врескачки повик „оууууууух“, испуштен од страна на една птица или пар птици во дует, ноќе или во текот на денот, а често и од засолниште. Долги секвенци до 60 последователни ноти можат да се чујат во текот на пеењето помеѓу птиците од соперничките територии. Голема разноликост на квакање, кокодакање, шиштење, кркотење и гугутење може да се чујат, и тоа, со многу поединечни варијации. ==Распространетост и живеалиште== [[Image:Podiceps griseigena 2-4c.jpg|thumb|Возрасна единка во сезона на парење]] Размножувањето се одвива во плитките слатководни езера, заливи на поголеми езера, мочуришта, и други внатрешни водни тела, често помали од 3 хектари во обем и помалку од 2 m длабоки. Црвеновратниот нуркач претпочита води во пошумени области или, понатаму на север, во грмушкести тундри, и фаворизира места со изобилство растителност, како што се местата каде расте трска.<ref name=BirdLife>{{Наведена мрежна страница | title = BirdLife International Species factsheet: ''Podiceps grisegena'' | publisher = BirdLife International | url = http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=3638&m=0 | accessdate = 12 August 2008 | archive-date = 2008-11-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081130184212/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=3638&m=0 | url-status = dead }}</ref> Најдобри живеалишта се езерцата каде има риба, кои имаат изобилство храна како и задоволување на другите потреби за живот.<ref name= Kloskowski >{{Наведено списание | last= Kloskowski | first= Janusz | year=2004 | title= Food provisioning in red-necked grebes (''Podiceps grisegena'') at common carp (''Cyprinus carpio'') ponds | journal= Hydrobiologia | volume=525 | issue= 1–3| pages=131–138 | doi= 10.1023/B:HYDR.0000038860.37405.d0 }}</ref> Американската подвидови се помалку врзани за водени површини каде има густ растителен свет, и понекогаш се размножуваат на прилично отворени езера.<ref name = Johnsgard2/> Сите популации се миграциски и во зима, главно се на море, обично во утоки и заливи, но често и подалеку од брегот каде што рибите се на дофат за нуркање во близина на плитки брегови или острови.<ref name= Ogilvie57/> Посакуваната промена и зимското живеалиште претставува вода поплитка од 15 метри со песок или чакал на дното, распрскани карпи и места со морски алги.<ref name=BirdLife/> Во текот на зимата, птиците обично се хранат сами и ретко се собираат во јата, но за преселба, се групираат повеќе од 2000 птици на поедини омилени локации.<ref name=BirdLife/> Преселбата е обично во текот на ноќта, но може да се случи и во текот на денот, особено кога летаат над вода. Ова е особено забележливо во есен на [[Големи Езера|Големите Езера]] во [[Америка]], кога до 18.000 птици може да поминат преку езерото Супериор; за кои се смета дека се канадски млади птици упатени кон Атлантскиот Океан за зимување. Оваа источна маршрута е подолга од онаа на Тихиот Океан, но се избегнуваат [[Карпести Планини|Карпестите Планини]].<ref name = Ogilvie57/> Просторот за размножување на '''црвеновратниот нуркач''' се поклопува со оној на [[Ушест нуркач|ушестиот нуркач]], иако вториот вид има тенденција да се дислоцира од локациите погодни за двата вида. Црвеновратниот нуркач претпочита копнена умерена клима, и е помалку успешен во близина на морски брегови и во субарктички и умерено топли зони. Тоа е обично птица, која живее во низини и која се размножува на висина под 100 m, иако таа прави гнезда и до 1800 метри висина во [[Турција]]. Именуваните подвидови се размножуваат од јужна Шведска и Данска, преку Средна и Источна Европа, на исток до западен Сибир, а презимуваат, главно во Северно и Балтичко Море, со помал број во [[Јадранско Море]], [[Црно Море]], [[Касписко Море]], [[Средоземно Море]] и во езерата во внатрешноста.<ref name= Harrison>Harrison (1988) 217</ref> ''P g. holbollii'' се размножува во [[Северна Америка]], во [[Алјаска]], западна и централна [[Канада]], како и северниот дел на [[САД]] источно до [[Минесота]], во [[Азија]] се гнезди во источен [[Сибир]] од [[Камчатка]], јужно до [[Хокаидо]] и западно до [[Монголија]]. Азиските птици презимуваат во морето од [[Јапонија]] до [[Источнокинеско Море|Источнокинеското Море]], и американските птици презимуваат на [[Тихиот Океан]], главно од Јужна Алјаска до [[Британска Колумбија]] (со помал број на југ до [[Калифорнија]]), и на [[Атлантик]]от од [[Њуфаундленд]] и [[Лабрадор]] до [[Флорида]]. Некои птици остануваат на Големите Езера, доколку тие се доволно одмрзнати.<ref name= Harrison/> Овој вид понекогаш се јавува како заскитан вид преку зима во [[Авганистан]], [[Пакистан]]<ref>{{Наведено списание|author=Savage, CDW |year=1968|title=Rednecked Grebe ''Podiceps griseigena'' (Boddaert) again sighted in West Pakistan|journal=J. Bombay Nat. Hist. Soc.|volume= 65|issue=3|page= 773}}</ref> и некои делови од северна и западна Индија.<ref>{{Наведена книга|author=Rasmussen, PC & JC Anderton|year=2005|isbn=84-87334-67-9|title=Birds of South Asia. The Ripley Guide.|publisher=Smithsonian Institution and Lynx Edicions}}</ref><ref>{{Наведено списание|author=Gaston, A J; Pandey, S |year=1987|title= Sighting of Rednecked Grebes (''Podiceps grisegena'') on the Pong Dam Lake, Himachal Pradesh|journal= J. Bombay Nat. Hist. Soc.|volume= 84|issue=3|pages= 676–677}}</ref><ref>{{Наведено списание|author=Mundkur, Taej; Pravez, Rishad |year=1989|title= Sight record of Rednecked Grebe ''Podiceps griseigena'' near Rajkot, Gujarat|journal= J. Bombay Nat. Hist. Soc. |volume=86|issue=3|page=440}}</ref> ==Размножување и опстанок== Црвеновратните нуркачи вообичаено се гнездат во изолирани парови на далечина поголема од 50 m од гнездо до гнездо иако и полуколонијално гнездење може да се случи на погодни локации, каде што до 20 пара може да бранат една територија.<ref name = BirdLife/> Полуколонијално размножување поверојатно е да се случи на локации каде што има големи пловечки површини од растителност без никаква врска со брегот. Таквите локации, безбедни од многуте грабливци и доволно големи да обезбедат заштита од ветер и бранови, имаат гнезда на птиците многу поблиску помеѓу себе отколку кај птиците на брегот, односно на помала оддалеченост од 10 m.<ref name= Sachs >{{Наведено списание | last= Sachs | first= Joel l. |author2= Hughes, Colin R.; Nuechterlein, Gary L.; Buitron, Deborah |year=2007 | title= Evolution of coloniality in birds: a test of hypotheses with the red-necked grebe (''Podiceps grisena'') | url= https://archive.org/details/sim_auk_2007-04_124_2/page/628 | journal= The Auk | volume= 124| issue= 2| pages=628–642 | doi= 10.1642/0004-8038(2007)124[628:EOCIBA]2.0.CO;2 }}</ref> Паровите кои се гнездат во овие колонии снесуваат поголем број јајца за квачење, кои порано се испилуваат и резултираат во покрупни младенчиња.<ref name= Nuechterlein>{{Наведено списание| last= Nuechterlein | first= Gary L. |author2= Buitron, Deborah; Sachs, Joel L.; Hughes, Colin R. | year=2003 | title= Red-necked grebes become semicolonial when prime nesting substrate is available | url= https://archive.org/details/sim_condor_2003-02_105_1/page/80 | journal= The Condor | volume=105 | issue=1 | pages=80–94| doi =10.1650/0010-5422(2003)105[80:RNGBSW]2.0.CO;2 }}</ref> Територијата се брани со покажување на разни начини на заплашување, вклучувајќи ширење на крилјата, интуиција, и со испружување на клуновите, паровите кои се размножуваат во колонии се поагресивни, и помалку е веројатно да го напуштат гнездото незаштитени и покажуваат поголема тенденција да се отселат од колонијата кога не се во процес на инкубација.<ref name= Klatt>{{Наведено списание | last= Klatt | first= Paul H. |author2= Nuechterlein, Gary L.; Buitron, Deborah | year=1999 | title= Frequency and distribution of behaviour of red-necked grebes breeding colonially and in classic territories | journal= Behaviour | volume= 141 | issue= 3| pages= 263–277 | doi= 10.1163/156853904322981842}}</ref> Размножувањето е често во слаба врска со галебите или други колонијални водени птици. [[Image:Lütt-Witt Moor-2.jpg|thumb|left|Места за гнездење со растителност]] Моногамното парење започнува во април или мај при преселбата или водата каде што се размножуваат, и ритуалот на гласно додворување започнува. Претставата пред самото размножување вклучува тресење на главата, спуштање на главата надолу, паралелно трчање во вертикална позиција и заедничко дарување на разновидно зеленило, а кулминира со „пингвин“ танц во којшто членовите на парот го подигаат целото тело исправено, гради до гради.<ref name=" Mullarney"/><ref name= cornell/> Како и сите нуркачи, така и црвеновратниот нуркач се гнезди близу вода во којашто тој може да избега, бидејќи позицијата на неговите нозе далеку позади на телото го спречува да може брзо да се движи по копно. Тој, за разлика од другите нуркачи, често се размножува и подалеку во трските. Гнездото претставува една пловечка платформа составена од растенија и отпорна на потонување или пак новоизрасната растителност, во вода со длабочина од 0.5 до 0.75 m, со поголемиот дел од гнездото под линија на водата.<ref name= Johnsgard2/> Полагањето на јајцата главно се случува од средината на април до мај во Европа, а нешто подоцна, од средината на мај до јуни, во Северна Америка.<ref name= Johnsgard2/> Родителите може да го напуштат гнездото во значајни периоди од ноќта, веројатно да избегаат од ноќните грабливци. Не е јасно дали ова претставува самозаштита или заштита на јајцата со свртување внимание од гнездото, и изгледа дека квачилото во гнездото, не трпи ништо од ова привремено напуштање, која било и да е причината.<ref name= Jablow >{{Наведено списание | last=Jablow | first=Valerie | year=2003 | title=Bringing Up Baby: Scientists zero in on the caring and cunning ways of a seldom-seen waterbird | url=http://www.smithsonianmag.com/science-nature/Bringing_Up_Baby.html | journal=Smithsonian | volume=34 | issue=1 | pages=333–337 | access-date=2013-04-09 | archive-date=2014-01-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140108235829/http://www.smithsonianmag.com/science-nature/Bringing_Up_Baby.html | url-status=dead }}</ref> [[Image:Podiceps cristatus 3 (Lukasz Lukasik).jpg|right|thumb|Пилиња на грбот од родителот]] [[File:Podiceps grisegena MHNT.ZOO.2010.11.39.10.jpg|thumb|''Podiceps grisegena'']] Црвеновратниот нуркач снесува четири или пет (од едно до девет) темнобели или бледосини јајца, просечно широки 3,4&nbsp;см, 5,1&nbsp;см долги и тешки околу 30,5 грама, при што 10% тежи лушпата.<ref name =BTO>{{Наведена мрежна страница| title= Red-necked Grebe ''Podiceps grisegena'' (Boddaert, 1783)|work= Bird facts |url= http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob100.htm |publisher=[[British Trust for Ornithology]] |accessdate=14 August 2008 }}</ref> Родителите се менуваат при квачењето на јајцата од 21 до 33 дена, сè додека не се испилат пердувести пилиња кои веднаш се качуваат на грбот од родителите и таму престојуваат поголем дел од времето додека не наполнат од 10 до 17 дена.<ref name = cornell/><ref name= ogilvie94>Ogilvie & Rose (2002) 94</ref> Младите може да бидат хранети од родителите до 54 дена пред да почнат да летаат, а тие ќе може да летаат од 50. до 70. ден.<ref name= ogilvie94/> Родителите не се мешаат при хранењето на малечките кога тие сè уште водат грижа за нив. Подоцна, тие се грижат за помладите уште некој период, а се агресивни кон постарите пилиња. Со ова се изедначува опстанокот на сите млади по нивното полетување и ја охрабрува нивната независност.<ref name= Kloskowski2>{{Наведено списание | last= Kloskowski | first= Janusz | year= 2001| title= Temporal patterns of parental resource distribution in the red-necked grebe: equalizing the share of the survivors | journal= Behaviour | volume=138 | issue= 11 | pages=1355–1370 | doi= 10.1163/156853901317367636 }}</ref> Младите пилиња може да бидат одвоени така што секој родител храни само едно од пилињата. На овој начин, потребата за хранење на младите подеднакво се дели меѓу родителите.<ref name=Lott >Lott (1991) 74, 76, 146</ref> По размножувањето возрасните ги менуваат пердувите на крилата (се митарат) и привремено не можат да летаат, а преселбата започнува веднаш штом пердувите повторно израснат.<ref name = BirdLife/> Црвеновратниот нуркач обично има едно легло, иако второто легло и повторното гнездење, ако квачилото се изгубило, може да продолжи во јули или август. Јајцата можат да бидат уништени и младите убиени од голем број грабливци, вклучувајќи го ракунот во Северна Америка и чавката мршојадец во Европа.<ref name= Johnsgard2/><ref name =usfws >{{Наведена мрежна страница | title= Red-necked Grebe (''Podiceps grisegena'') | work= "Marshbird" species conservation status assessment | url= http://www.fws.gov/birds/waterbirds/statusassessment/Redneckedgrebe6.pdf | publisher= [[United States Fish and Wildlife Service]] | accessdate= 16 August 2008 | archive-date= 2011-08-04 | archive-url= https://web.archive.org/web/20110804235819/http://www.fws.gov/birds/waterbirds/statusassessment/Redneckedgrebe6.pdf | url-status= dead }}</ref> Штуката може да ги улови младите при пливање. Во просек, за секоја возрасна птица, 0.65 млади птици се сè уште живи до нивниот четврти месец, иако стапката на морталитет кај возрасните птици е непозната. Црвеновратниот нуркач се обидува да ги избегне птиците грабливки со помош на нуркање. Кога се храни, во просек нурка помалку од 30 секунди, времето на нуркање потребно за спасување се пролонгира.<ref name= Johnsgard2/> ===Хранење=== [[Image:Podiceps grisegena -chick in Alaska-6-4c.jpg|thumb|Родителите ги хранат пилињата неколку недели]] На местото за размножување, Црвеновратниот нуркач главно се храни со безрбетници, вклучувајќи возрасни и ларвовидни водни инсекти, како што се водните бубачки и ларвите на морските коњчиња, вид ракчиња и мекотели. Рибата<ref>{{Наведено списание|author=Piersma, T|year=1988|title=Body size, nutrient reserves and diet of red-necked and Slavonian grebes ''Podiceps grisegena'' and ''P. auritus'' on Lake IJsselmeer, The Netherlands|journal=Bird Studies|volume=35|issue=1|pages=13–24|doi=10.1080/00063658809476975|url=https://pure.rug.nl/ws/files/3373065/1988BirdStudyPiersma.pdf }}</ref>) може да биде важна локално или сезонски, особено за американските подвидови, а раковите може да претставуваат и до 20% од исхраната на еден нуркач. Птиците кои живеат на брегот често летаат во потрага по храна кон езерата во внатрешноста или кон морето.<ref name= BirdLife/> Пленот од водата се обезбедува со нуркање или со пливање на површината со главата потопена, а копнените инсекти и нивните ларви се клукаат од растителноста. Косата линија надолу од окото до врвот на отворената пониска мандибула (долна вилица) може да се користи за забележување на пленот пред нуркање или кога плива под вода. Нуркачот веројатно го отвора својот клун и гледа надолу во линија на окото кон целта.<ref name= Ficken >{{Наведено списание | last= Ficken | first= Robert W. | author2= Matthiae, Paul E.; Horwich Robert | year= 1971 | title= Eye Marks in Vertebrates: Aids to Vision | url= http://www.communityconservation.org/publications/science173.4000.1971.pdf | journal= Science | volume= 173 | issue= 4000 | pages= 936–939 | doi= 10.1126/science.173.4000.936 | pmid= 17751319 | access-date= 2013-04-09 | archive-date= 2014-01-09 | archive-url= https://web.archive.org/web/20140109002202/http://www.communityconservation.org/publications/science173.4000.1971.pdf | url-status= dead }}</ref> Европските птици, кои треба да се натпреваруваат со ушестиот нуркач во лов на риба, јадат повеќе безрбетници во споредба со американските подвидови со долги клунови, иако двата вида главно во зима јадат риба.<ref name= Johnsgard2/> Птиците од споменатите подвидови од најсеверните популации во Финска и Русија, каде не престојува ушестиот нуркач, имаат подолг и потенок клун од оние на југ, и тоа се одразува во имање повеќе риба во нивната исхрана, бидејќи нивниот главен конкурент е отсутен.<ref name= Fjeldsa >{{Наведено списание | last= Fjeldsa | first= Jon | year=1982 | title= The adaptive significance of local variations in the bill and jaw anatomy of North European red-necked grebes ''Podiceps grisegena'' | journal= Ornis Fennica | volume=59 | issue=2–3 | pages=84–9 | doi = }}</ref> Ако храната е ретка, родителите може да ги напуштат неизведените јајца, или да дозволат најмалите пилиња да гладуваат, иако таа стратегија не е особено ефикасна во заштита на постарите пилиња.<ref name= Kloskowski /> Како и другите нуркачи, црвеновратниот нуркач внесува во себе големи количини сопствени пердуви, кои остануваат во стомакот на птицата. Пердувите не се голтаат само од страна на возрасните, и тоа главно во периодот на самочистење, туку често им се даваат како храна на младите, понекогаш и само на еден ден од испилувањето. Овие пердуви наскоро се распаѓаат во вид на аморфна маса.<ref name= Johnsgard1>Johnsgard (1987) 37–53</ref> Функцијата на пердувите во стомакот е непозната, иако се смета дека тие помагаат да се заштити долниот дигестивен тракт од коски и друг тежок, несварлив материјал.<ref name = cornell/> ==Статус== [[Image:Podiceps grisegena6.jpg|thumb|Возрасна единка со пилиња]] Црвеновратниот нуркач живее на голема територија која се протега од 1 до 10 милиони квадратни километри и глобалната бројка изнесува од 150 000 до 370 000 единки,<ref name= iucn>{{IUCN2011.1 |assessors= BirdLife International|year= 2009|id= 144597|title= Podiceps grisegena|downloaded= 19 August 2011}}</ref> а заедно со ''P. g. holbollii'' околу двапати побројнo.<ref name= Ogilvie96>Ogilvie & Rose (2002) 96</ref> Популацијата не е сè уште точно изброена, но забележан е пад (опаѓање на повеќе од 30% во последните 10 години или за три генерации) според IUCN Црвената листа. Поради овие причини овој вид се оценува како најмалку загрижувачки.<ref name=IUCN2012/> Црвеновратниот нуркач е еден од видовите на кои се однесува Договорот за заштита на африканско-евроазиските птици преселници [[AEWA]].<ref name = AEWA>{{Наведена мрежна страница |title= Annex 2: Waterbird species to which the Agreement applies |work= Agreement on the conservation of African-Eurasian migratory Waterbirds (AEWA) |url= http://www.unep-aewa.org/documents/agreement_text/eng/pdf/aewa_agreement_text_annex2.pdf |publisher= UNEP/ AEWA Secretariat |accessdate= 4 July 2008 |archive-date= 2012-03-30 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120330091814/http://www.unep-aewa.org/documents/agreement_text/eng/pdf/aewa_agreement_text_annex2.pdf |url-status= dead }}</ref> Од договорните страни се бара да вклучат широк спектар стратегии за заштита, кои се опишани во деталниот акционен план. Планот е наменет за решавање на клучни прашања, како што се: заштита на видовите и живеалиштата, управување со хуманите активности, истражување, едукација и имплементација.<ref name = AEWAintro>{{Наведена мрежна страница |title= Introduction |work= African-Eurasian Waterbird Agreement |url= http://www.unep-aewa.org/about/introduction.htm |publisher= UNEP/ AEWA Secretariat |accessdate= 4 July 2008 |archive-date= 2012-02-11 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120211082252/http://www.unep-aewa.org/about/introduction.htm |url-status= dead }}</ref> Црвеновратниот нуркач бил ловен од страна на луѓето во северна Европа, во периодите [[мезолит]] и [[палеолит]]<ref>{{Наведено списание|author=Simmons, Tal; Dani Nadel|title=The avifauna of the early Epipalaeolithic site of Ohalo II (19 400 years BP), Israel: species diversity, habitat and seasonality|url=https://archive.org/details/international-journal-of-osteoarchaeology_march-april-1998_8_2/page/79|journal=International Journal of Osteoarchaeology|volume=8|issue=2|pages=79–96|year=1998|doi=10.1002/(SICI)1099-1212(199803/04)8:2<79::AID-OA386>3.0.CO;2-I}}</ref><ref>{{Наведено списание|author=Zhilin MG, Karhu AA|year=2002|title=Exploitation of birds in the early Mesolithic of Central Russia. In: Proceedings of the 4th Meeting of the ICAZ Bird Working Group Kraków, Poland, 11–15 September 2001|journal=Acta Zoologica Cracoviensia|volume=45|pages=109–116|url=http://www.isez.pan.krakow.pl/journals/azc_v/pdf/45/08.pdf|access-date=2013-04-09|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304114318/http://www.isez.pan.krakow.pl/journals/azc_v/pdf/45/08.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name = Mannermaa >{{Наведена мрежна страница | author= Mannermaa, Kristiina | title= The archaeology of wings: Birds and people in the Baltic Sea region during the Stone Age | work= Academic dissertation | url= https://oa.doria.fi/bitstream/handle/10024/38327/thearcha.pdf?sequence=1 | publisher= Faculty of Arts at the University of Helsinki | accessdate= 31 August 2008 | archive-date= 2011-05-23 | archive-url= https://web.archive.org/web/20110523230904/https://www.doria.fi/bitstream/handle/10024/38327/thearcha.pdf?sequence=1 | url-status= dead }}</ref>, но не постојат докази за некој позначителен лов во денешно време. Во северна Америка постојат потенцијални закани од загадувачите како што се полихлорирани бифенили (PCBs) пестициди, како што се ДДТ кои предизвикуваат намален репродуктивен успех, поради стерилност на јајцата и потенка лушпа. Областите за размножување може да биде загрозени поради модификација и деградација на езерата и од човечките нарушувања на водата поради разни рекреациони активности.<ref name = BirdLife/> Не постојат докази кои сугерираат дека овие закани може да резултираат со значителен ризик за целокупната популација на птиците, повеќе од 70% од популацијата на црвеновратниот нуркач во Северна Америка се размножува во Канада каде што таа е стабилна или се зголемува.<ref name=usfws/> ==Наводи== {{reflist|colwidth=30em}} {{refbegin}} *{{Наведена книга | last = Fjeldsa | first = Jon |title = The Grebes: Podicipedidae | url = https://archive.org/details/grebespodicipedi0000fjel | year =2004 | publisher = Oxford University Press| location = Oxford| isbn = 0-19-850064-5 }} *{{Наведена книга | last = Harrison | first = Peter | title = Seabirds | url = https://archive.org/details/seabirds0000harr | year = 1988 | publisher = Christopher Helm|location = London | isbn = 0-7470-1410-8 }} *{{Наведена книга | last = Johnsgard | first = Paul A. | title = Diving Birds of North America | year =1987 |location = Lincoln | publisher = University of Nebraska | isbn = 0-8032-2566-0 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1005&context=bioscidivingbirds}} *{{Наведена книга | last = Lott | first = Dale F. | title = Intraspecific Variation in the Social Systems of Wild Vertebrates | url = https://archive.org/details/intraspecificvar0000lott | year =1991 | publisher = CUP Archive| isbn = 0-521-37024-8}} *{{Наведена книга |last = Mullarney |first = Killian |author = Svensson, Lars; Zetterstrom, Dan; Grant, Peter |title = Collins Bird Guide |year = 1999 |location = London |publisher = HarperCollins |isbn = 0-00-219728-6}} *{{Наведена книга | last = Ogilvie | first = M.A.|author2= Rose, Chris | title = Grebes of the World | url = https://archive.org/details/grebesofworld0000olgi | year = 2002|location = New York | publisher = Bruce Coleman Books | isbn =1-872842-03-8 }} * Root, Terry Louise. (1988). ''Atlas of Wintering North American Birds: An Analysis of Christmas Bird Count Data''. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 0-226-72540-5. *{{Наведена книга | author=Sibley, David | title= The North American Bird Guide | publisher= Pica Press | year=2000 | isbn=1-873403-98-4 | authorlink= David Allen Sibley}} *{{Наведена книга | last = Snow | first = David |author2= Perrins, Christopher M (eds.)| title = [[The Birds of the Western Palearctic]] (BWP) concise edition (2 volumes) | publisher = Oxford University Press |year = 1998| location =Oxford | isbn = 0-19-854099-X}} {{refend}} ==Надворешни врски== {{Commons|Podiceps grisegena}} *[http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i0020id.html USGS&nbsp;– Red-necked Grebe Information] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210318214630/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i0020id.html |date=2021-03-18 }} *[http://www.flickr.com/search/groups/?w=42637302@N00&q=red-necked+grebe&m=pool Flicker Field Guide Birds of the World] Photographs *[http://ibc.lynxeds.com/species/red-necked-grebe-podiceps-grisegena Red-necked Grebe videos]{{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110524142019/http://ibc.lynxeds.com/species/red-necked-grebe-podiceps-grisegena |date=2011-05-24 }} on the Internet Bird Collection {{featured article}} {{Grebes}} [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Нуркачи]] p3abfj3t2h7hm86draoiou5y2lizjlw Црква „Св. Илија“ - Добрејци 0 1077539 5649505 4718439 2026-10-24T19:51:34Z Ehrlich91 24281 5649505 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Илија |слика = Црква „Св. Илија“ - Добрејци.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Струмичка |намесништво = Струмичко |парохија = |координати = {{coord|41|27|39|N|22|39|9|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Добрејци |општина = Струмица |држава = Македонија |патрон = [[Свети Илија]] |изградба = 1812 или 1871 |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = трикорабна псевдобазилика |архитектонски стил= доцнопреродбенички }} '''Свети Илија''' — главна селска црква во [[Струмичко Поле|струмичкото]] село [[Дабиље]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа во средишниот дел на селото, во непосредна близина на [[ПУ „Сандо Масев“ - Добрејци|основното училиште]]. == Историја == За црквата во некои извори се тврди дека била изградена во 1812 година,<ref name="Чаловска">{{cite journal|last=Чаловска|first=Емилија Апостолова|year=2022|title=Осврт на преродбенската црковна архитектура во Струмичкиот Регион|journal=Македонски фолклор|issue=81|url=https://ifmc.ukim.mk/wp-content/uploads/spisanie/Broj_81/11._Емилија_Апостолова_Чаловска_197-229.pdf}}</ref> но според зачуваниот натпис врежан врз плоча на горниот агол од јужната фасада, таа била изградена во 1871 година. Текстот гласи „Мајстор Андон февруари 1871“.<ref name="МПКН"/> Црквата на трипати била или рушена или ограбувана од страна на османлиската власт. Денешната црква која била изградена во 1812 година е поразлична за разлика од останатите две кои некогаш опстојувале. == Архитектура == Градбата на црквата трикорабна со западна галерија и низа други придружни објекти. Истата е во задоволителна состојба, при што во 2015-2016 година, била извршена реконструкција на столбовите во ентериерот (заменети со армирано-бетонски столбови), бил дограден трем на северната страна и бил препокриен кровот со нови керамиди.<ref name="МПКН">{{Наведена мрежна страница|url=https://monitoring.icomos.org.mk/churches/293/view|title=Св. Илија|work=monitoring.icomos.org.mk |accessdate=2026-10-24}}</ref> Поради забележувањето на влага во долните партии, на црквата треба да се изведе дренажа.<ref name="МПКН"/> Трите кораби на црквата се покриени со „лажни“ полуцилиндрични сводови.<ref name="Чаловска"/> === Фрескоживопис === Внатрешноста на црквата не е живописана.<ref name="МПКН"/> === Икони и иконостас === Во 1873 година, [[Григориј Пецанов]] насликал неколку икони за црквата.<ref name="Чаловска"/> Иконите не се реставрирани и интервенција имало само на иконите од царскиот ред (прв ред).<ref name="МПКН"/> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 10.jpg|Помошен објект Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 11.jpg|Источната страна Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 12.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 13.jpg|Окна над апсидата Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 14.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 15.jpg|Јужната страна Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 16.jpg|Натписна плоча Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 17.jpg|Прозорци на јужната страна Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 18.jpg|Оградата на црквата Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 2.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 3.jpg|Припратата (запад) Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 4.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 5.jpg|Припратата (север) Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 6.jpg|Влезната порта Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 7.jpg|Чешма во дворот Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 8.jpg|Помошен објект Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 9.jpg|Трпезаријата Податотека:St. Elijah's Church (Dobrejci).JPG|Црквата во 2016 г. </gallery> == Поврзано == * [[Струмичко архијерејско намесништво]] * [[Добрејци]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|St. Elijah Church (Dobrejci)}} * [https://monitoring.icomos.org.mk/churches/293/view Детален извештај за мониторинг од ИКОМОС Македонија] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Илија, Добрејци}} [[Категорија:Храмови посветени на Светата Троица во Македонија|Добрејци]] okga4z6dso0ujl106g3xbdgz396so9n 5649506 5649505 2026-10-24T19:54:33Z Ehrlich91 24281 5649506 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Илија |слика = Црква „Св. Илија“ - Добрејци.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Струмичка |намесништво = Струмичко |парохија = |координати = {{coord|41|27|39|N|22|39|9|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Добрејци |општина = Струмица |држава = Македонија |патрон = [[Свети Илија]] |изградба = 1812 или 1871 |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = трикорабна псевдобазилика |архитектонски стил= доцнопреродбенички }} '''Свети Илија''' — главна селска црква во [[Струмичко Поле|струмичкото]] село [[Добрејци]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа во средишниот дел на селото, во непосредна близина на [[ПУ „Сандо Масев“ - Добрејци|основното училиште]]. == Историја == За црквата во некои извори се тврди дека била изградена во 1812 година,<ref name="Чаловска">{{cite journal|last=Чаловска|first=Емилија Апостолова|year=2022|title=Осврт на преродбенската црковна архитектура во Струмичкиот Регион|journal=Македонски фолклор|issue=81|url=https://ifmc.ukim.mk/wp-content/uploads/spisanie/Broj_81/11._Емилија_Апостолова_Чаловска_197-229.pdf}}</ref> но според зачуваниот натпис врежан врз плоча на горниот агол од јужната фасада, таа била изградена во 1871 година. Текстот гласи „Мајстор Андон февруари 1871“.<ref name="МПКН"/> Црквата на трипати била или рушена или ограбувана од страна на османлиската власт. Денешната црква која била изградена во 1812 година е поразлична за разлика од останатите две кои некогаш опстојувале. == Архитектура == Градбата на црквата трикорабна со западна галерија и низа други придружни објекти. Истата е во задоволителна состојба, при што во 2015-2016 година, била извршена реконструкција на столбовите во ентериерот (заменети со армирано-бетонски столбови), бил дограден трем на северната страна и бил препокриен кровот со нови керамиди.<ref name="МПКН">{{Наведена мрежна страница|url=https://monitoring.icomos.org.mk/churches/293/view|title=Св. Илија|work=monitoring.icomos.org.mk |accessdate=2026-10-24}}</ref> Поради забележувањето на влага во долните партии, на црквата треба да се изведе дренажа.<ref name="МПКН"/> Трите кораби на црквата се покриени со „лажни“ полуцилиндрични сводови.<ref name="Чаловска"/> === Фрескоживопис === Внатрешноста на црквата не е живописана.<ref name="МПКН"/> === Икони и иконостас === Во 1873 година, [[Григориј Пецанов]] насликал неколку икони за црквата.<ref name="Чаловска"/> Иконите не се реставрирани и интервенција имало само на иконите од царскиот ред (прв ред).<ref name="МПКН"/> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 10.jpg|Помошен објект Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 11.jpg|Источната страна Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 12.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 13.jpg|Окна над апсидата Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 14.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 15.jpg|Јужната страна Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 16.jpg|Натписна плоча Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 17.jpg|Прозорци на јужната страна Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 18.jpg|Оградата на црквата Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 2.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 3.jpg|Припратата (запад) Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 4.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 5.jpg|Припратата (север) Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 6.jpg|Влезната порта Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 7.jpg|Чешма во дворот Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 8.jpg|Помошен објект Податотека:Црква „Св. Илија“ - Добрејци 9.jpg|Трпезаријата Податотека:St. Elijah's Church (Dobrejci).JPG|Црквата во 2016 г. </gallery> == Поврзано == * [[Струмичко архијерејско намесништво]] * [[Добрејци]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|St. Elijah Church (Dobrejci)}} * [https://monitoring.icomos.org.mk/churches/293/view Детален извештај за мониторинг од ИКОМОС Македонија] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Илија, Добрејци}} [[Категорија:Храмови посветени на Светата Троица во Македонија|Добрејци]] c018oym5lquxshfdwsnwyuhgzhqt0ec Црква „Св. Троица“ - Дабиље 0 1078124 5649443 4715608 2026-10-24T16:09:35Z Ehrlich91 24281 5649443 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Света Троица |слика = Црква „Св. Троица“ - Дабиље 14.jpg |големина на слика = 250п |опис = Воздушен поглед на црквата |епархија = Струмичка |намесништво = Струмичко |парохија = |координати = {{coord|41|26|34|N|22|41|25|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Дабиље |општина = Струмица |држава = Македонија |патрон = [[Свето Тројство]] |изградба = 1868 |завршено = |осветување = |живопис = 1868 |ктитор = |зограф = [[Григориј Пецанов]] |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = трикорабна псевдобазилика |архитектонски стил= доцнопреродбенички }} '''Света Троица''' — главна селска црква во [[Струмичко Поле|струмичкото]] село [[Дабиље]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа во средишниот дел на селото. == Историја == Црквата била изградена во 1868 година.<ref name="Чаловска">{{cite journal|last=Чаловска|first=Емилија Апостолова|year=2022|title=Осврт на преродбенската црковна архитектура во Струмичкиот Регион|journal=Македонски фолклор|issue=81|url=https://ifmc.ukim.mk/wp-content/uploads/spisanie/Broj_81/11._Емилија_Апостолова_Чаловска_197-229.pdf}}</ref> Натписот е врежан над апсидата на надворешниот источен ѕид.<ref name="МПКН">{{Наведена мрежна страница|url=https://monitoring.icomos.org.mk/churches/254/view|title=Св. Троица|work=monitoring.icomos.org.mk |accessdate=2026-10-24}}</ref> Црквата била изградена од дебарски мајстори.<ref name="МПКН"/> == Архитектура == Храмот има облик на [[кораб (архитектура)|трикорабна]] псевдобазилика со рамен дрвен таван и пет пара столбови. Првобитно имала отворен трем на западната и јужната страна. Камбанаријата е присоединета на западната фасада. Апсидата на црквата нема ниту еден прозорец.<ref name="Чаловска"/> Градбата на црквата е во добра состојба, откако во 2015 година била реновирана. Тогаш на црквата било извршено премалтерисување на фасадата и внатрешноста, препокривање на покривот со нови ќерамиди, а биле изведени и санациони интервенции во камбанаријата.<ref name="МПКН"/> === Фрескоживопис === Црквата има живопис во централниот кораб насликан од зографот [[Григориј Пецанов]] во 1868 година.<ref name="Чаловска"/> Истото е во задоволителна состојба.<ref name="МПКН"/> === Икони и иконостас === За црквата, зографот Пецанов изработил и неколку икони.<ref name="Чаловска"/> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 10.jpg|Ќумбе во дворот Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 11.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 12.jpg|Натпис на камбанаријата Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 2.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 3.jpg|Источната страна Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 4.jpg|Годината на изградба Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 5.jpg|Базен за верски обреди Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 6.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 7.jpg|Летниковец Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 8.jpg|Крст во дворот Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 9.jpg|Помошен објект Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље.jpg|Поглед на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Струмичко архијерејско намесништво]] * [[Дабиље]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Holy Trinity Church (Dabilje)}} * [https://monitoring.icomos.org.mk/churches/254/view Детален извештај за мониторинг од ИКОМОС Македонија] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Троица, Дабиље}} [[Категорија:Храмови посветени на Светата Троица во Македонија|Дабиље]] 1rfd600uk2sdemxdi1yqsv7h50rp5cy 5649444 5649443 2026-10-24T16:12:07Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5649444 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Света Троица |слика = Црква „Св. Троица“ - Дабиље 14.jpg |големина на слика = 250п |опис = Воздушен поглед на црквата |епархија = Струмичка |намесништво = Струмичко |парохија = |координати = {{coord|41|26|34|N|22|41|25|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Дабиље |општина = Струмица |држава = Македонија |патрон = [[Свето Тројство]] |изградба = 1868 |завршено = |осветување = |живопис = 1868 |ктитор = |зограф = [[Григориј Пецанов]] |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = трикорабна псевдобазилика |архитектонски стил= доцнопреродбенички }} '''Света Троица''' — главна селска црква во [[Струмичко Поле|струмичкото]] село [[Дабиље]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа во средишниот дел на селото. == Историја == Црквата била изградена во 1868 година.<ref name="Чаловска">{{cite journal|last=Чаловска|first=Емилија Апостолова|year=2022|title=Осврт на преродбенската црковна архитектура во Струмичкиот Регион|journal=Македонски фолклор|issue=81|url=https://ifmc.ukim.mk/wp-content/uploads/spisanie/Broj_81/11._Емилија_Апостолова_Чаловска_197-229.pdf}}</ref> Натписот е врежан над апсидата на надворешниот источен ѕид.<ref name="МПКН">{{Наведена мрежна страница|url=https://monitoring.icomos.org.mk/churches/254/view|title=Св. Троица|work=monitoring.icomos.org.mk |accessdate=2026-10-24}}</ref> Црквата била изградена од дебарски мајстори.<ref name="МПКН"/> == Архитектура == Храмот има облик на [[кораб (архитектура)|трикорабна]] псевдобазилика со рамен дрвен таван и пет пара столбови. Првобитно имала отворен трем на западната и јужната страна. Камбанаријата е присоединета на западната фасада. Апсидата на црквата нема ниту еден прозорец.<ref name="Чаловска"/> Градбата на црквата е во добра состојба, откако во 2015 година била реновирана. Тогаш на црквата било извршено премалтерисување на фасадата и внатрешноста, препокривање на покривот со нови ќерамиди, а биле изведени и санациони интервенции во камбанаријата.<ref name="МПКН"/> === Фрескоживопис === Црквата има живопис во централниот кораб насликан од зографот [[Григориј Пецанов]] во 1868 година.<ref name="Чаловска"/> Истото е во задоволителна состојба.<ref name="МПКН"/> === Икони и иконостас === За црквата, зографот Пецанов изработил и неколку икони.<ref name="Чаловска"/> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 10.jpg|Ќумбе во дворот Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 11.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 12.jpg|Натпис на камбанаријата Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 2.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 3.jpg|Источната страна Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 4.jpg|Годината на изградба Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 5.jpg|Базен за верски обреди Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 6.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 7.jpg|Летниковец Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 8.jpg|Крст во дворот Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 9.jpg|Помошен објект Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље.jpg|Поглед на црквата Податотека:Holy Trinity Church (Dabilje) (1).JPG|Црквата во 2016 г. </gallery> == Поврзано == * [[Струмичко архијерејско намесништво]] * [[Дабиље]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Holy Trinity Church (Dabilje)}} * [https://monitoring.icomos.org.mk/churches/254/view Детален извештај за мониторинг од ИКОМОС Македонија] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Троица, Дабиље}} [[Категорија:Храмови посветени на Светата Троица во Македонија|Дабиље]] 8e55zbxplms557cv61rpzasj86oexay 5649455 5649444 2026-10-24T17:20:24Z Ehrlich91 24281 5649455 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Света Троица |слика = Црква „Св. Троица“ - Дабиље 14.jpg |големина на слика = 250п |опис = Воздушен поглед на црквата |епархија = Струмичка |намесништво = Струмичко |парохија = |координати = {{coord|41|26|34|N|22|41|25|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Дабиље |општина = Струмица |држава = Македонија |патрон = [[Свето Тројство]] |изградба = 1868 |завршено = |осветување = |живопис = 1868 |ктитор = |зограф = [[Григориј Пецанов]] |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = трикорабна псевдобазилика |архитектонски стил= доцнопреродбенички }} '''Света Троица''' — главна селска црква во [[Струмичко Поле|струмичкото]] село [[Дабиље]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа во средишниот дел на селото. == Историја == Црквата била изградена во 1868 година.<ref name="Чаловска">{{cite journal|last=Чаловска|first=Емилија Апостолова|year=2022|title=Осврт на преродбенската црковна архитектура во Струмичкиот Регион|journal=Македонски фолклор|issue=81|url=https://ifmc.ukim.mk/wp-content/uploads/spisanie/Broj_81/11._Емилија_Апостолова_Чаловска_197-229.pdf}}</ref> Натписот е врежан над апсидата на надворешниот источен ѕид.<ref name="МПКН">{{Наведена мрежна страница|url=https://monitoring.icomos.org.mk/churches/254/view|title=Св. Троица|work=monitoring.icomos.org.mk |accessdate=2026-10-24}}</ref> Црквата била изградена од дебарски мајстори.<ref name="МПКН"/> == Архитектура == Храмот има облик на [[кораб (архитектура)|трикорабна]] псевдобазилика. Трите [[Брод (архитектура)|кораб]]а се разделени со пет пара столбови. На столбовите, ластари од лоза се изменуваат со комплексни барокни преплети во златни и темни тонови. Присутни се и насликани имитации на палмини листови. Таванот е касетиран и се состои од бројни полиња врамени со профилирани обоени рамки, при што секое поле содржи насликан цветен мотив. Во централниот кораб, во еден овален медалјон е насликана допојасна претстава на Исус Христос Седржател, како замена за купола. Медалјоните во централниот кораб се надополнети со радијално аранжирани, резбани и позлатени дрвени прачки, групирани по три, кои создаваат тродимензионален ефект потенциран преку контрастот на нивните златни одблесоци наспроти темната заднина.<ref name="Чаловска"/> Првобитно имала отворен трем на западната и јужната страна. Камбанаријата е присоединета на западната фасада. Апсидата на црквата нема ниту еден прозорец. Има четири полукружни пиластри, како и два полупиластри на аглите; тие веројатно првично биле поврзани со лакови, создавајќи слепи ниши, кои исчезнале при подоцнежните обнови на црквата.<ref name="Чаловска"/> Градбата на црквата е во добра состојба, откако во 2015 година била реновирана. Тогаш на црквата било извршено премалтерисување на фасадата и внатрешноста, препокривање на покривот со нови ќерамиди, а биле изведени и санациони интервенции во камбанаријата.<ref name="МПКН"/> === Фрескоживопис === Црквата има живопис во централниот кораб насликан од зографот [[Григориј Пецанов]] во 1868 година.<ref name="Чаловска"/> Истото е во задоволителна состојба.<ref name="МПКН"/> === Икони и иконостас === За црквата, зографот Пецанов изработил и неколку икони.<ref name="Чаловска"/> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 10.jpg|Ќумбе во дворот Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 11.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 12.jpg|Натпис на камбанаријата Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 2.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 3.jpg|Источната страна Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 4.jpg|Годината на изградба Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 5.jpg|Базен за верски обреди Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 6.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 7.jpg|Летниковец Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 8.jpg|Крст во дворот Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље 9.jpg|Помошен објект Податотека:Црква „Св. Троица“ - Дабиље.jpg|Поглед на црквата Податотека:Holy Trinity Church (Dabilje) (1).JPG|Црквата во 2016 г. </gallery> == Поврзано == * [[Струмичко архијерејско намесништво]] * [[Дабиље]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Holy Trinity Church (Dabilje)}} * [https://monitoring.icomos.org.mk/churches/254/view Детален извештај за мониторинг од ИКОМОС Македонија] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Троица, Дабиље}} [[Категорија:Храмови посветени на Светата Троица во Македонија|Дабиље]] 2k46b9sjmx4955dib2t9eil6xv13jzs Очекувана вредност 0 1078309 5649517 4817738 2026-10-24T20:58:39Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Christiaan_Huygens-painting.jpeg]] со [[File:Caspar_Netscher_-_Christiaan_Huygens,_the_astronomer,_1671.jpg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Art 5649517 wikitext text/x-wiki '''Очекуваната вредност''' заедно со [[медијана]]та и [[модус]]от се параметри кои ја карактеризираат [[средна вредност|средната вредност]]. Очекуваната вредност на случајна променлива е пондериран просек на сите можни вредности кои оваа случајна променлива може да ги земе. Очекуваната вредност уште се нарекува [[математичко очекување]] или, во овој контекст, „[[аритметичка средина]]“. Во практиката поимот очекувана вредност на случајната променлива <math>{X}</math> се поистоветува со аритметичката средина на основната популација. Оттука следи [[равенка]]та: : <math> {E}[X]={M_x}={M}</math> == Историја == [[Податотека:Blaise pascal.jpg|thumb|mini|Блез Паскал]] [[Податотека:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|thumb|mini|Кристијан Хајгенс]] Идејата на очекуваната вредност потекнува од средината на 17 век од студијата на т.н. [[проблем на бодови]]. Проблемот бил: “Како да се поделат влоговите на фер начин меѓу два играчи, кои мораат да ја завршат својата игра пред таа да биде правилно завршена?“ Овој проблем бил дебатиран со векови и многу спротивставени предлози и решенија биле предложени во текот на годините. Во 1654 ова прашање му било поставено на [[Блез Паскал]] од страна на француски благородник [[Шевалие де Мере]]. Де Мере тврдел дека овој проблем не може да се реши и дека тоа покажува колку недостатоци има [[математика]]та кога станува збор за нејзината примена во реалниот свет. Паскал, како матемачар, бил испровоциран и решен да го реши проблемот еднаш и засекогаш. Тој почнал да разговара за проблемот во сега познатата серија на писма со [[Пјер де Фермат]]. Наскоро тие двајца самостојно излегле со решение. Проблемот бил решен на различни [[пресметковни начини]], но резултатите биле [[идентични]], бидејќи нивните [[пресметки]] се базирале на истиот принцип. Принципот бил дека вредноста на идната добивка треба да биде директно [[пропорционална]] со шансите за добивање. Презадоволни од фактот што пронашле во основа исто решение, тие биле истовремено и апсолутно убедени дека го решиле проблемот. Сепак, дотичните [[научник|научници]] не ги објавувале своите [[пронајдок|пронајдоци]]. Тие само информирале мал круг на научници и пријатели во [[Париз]]. Три години подоцна, во 1657, холандскиот [[математичар]] [[Кристијан Хајгенс]], кој штотуку го посетил [[Париз]], објавил [[расправа]] "Dе ratiociniis in ludo aleæ" за [[теорија а веројатност|теоријата на веројатност]]. Во оваа книга бил проучуван [[пробелм на бодови|проблемот на бодови]] и било дадено решение врз основа на истиот принцип како решенијата на [[Блез Паскал|Паскал]] и [[Пјер де Ферма|Ферма]]. [[Кристијан Хајгенс|Хајгенс]], исто така, го проширил концептот на очекување со додавање на правила за тоа како да се пресметаат очекувањата во покомплицирани ситуации од оригиналот проблем (на пример, за три или повеќе играчи). Во оваа смисла, оваа [[книга]] може да се види како прв успешен обид со кој се положени темелите на [[теорија на веројатност|теоријата на веројатност]]. Во предговорот на својата книга, Хајгенс напишал: "Треба да се каже, исто така, дека веќе некое време некои од најдобрите математичари од [[Франција]] се занимавале со овој вид на [[анализа]], така што никој не треба да ми ја припишува мене честа на првиот пронајдок. Таа не ми припаѓа мене. Но овие [[научници]], иако ставајќи се на тест едни со други преку поставување на прашања тешки за решавање, ги сокриле своите [[методи]]. Поради тоа, јас морав да истражувам и да продрам длабоко во оваа проблематика тргнувајќи од основното а исто така и невозможно за мене. Од таа причина да тврдам дека сум почнал со истите [[принципи]]. Но, конечно најдов дека моите одговори во многу случаи не се разликуваат од нивните.”-цитирано од Едвардс (2002). Подоцна во 1656, од неговата преписка со [[Карвари]] тој дознал дека неговиот метод во основа бил ист како на [[Блез Паскал|Паскал]], така што пред неговата книга да излезе во печат во 1657, тој знаел за [[Паскалов приоритет|Паскаловиот приоритет]] во оваа тема. Ниту Паскал, ниту пак [[Хајгенс]] не го користеле терминот "[[очекување]]" во својата модерна смисла. Повеќе од сто години подоцна, во 1814 година, [[Пјер Симон Лаплас]] го објавил своето дело “Theorie analytique des probabilites", каде што концептот на очекуваната вредност бил дефиниран експлицитно. Оваа предност во [[теорија на можности|теоријата на можности]] е производ на посакуваната сума и веројатноста за добивање на истата. Тоа делумно е сумата која треба да резултира кога не сакате да ризикувате, претпоставувајќи дека поделбата е направена пропорционално со [[веројатност]]ите. Оваа поделба е единствено правична кога сите непознати околности се елиминирани, бидејќи еднаков степен на [[веројатност]] дава еднакво право за посакуваната сума. Ние ќе ја наречеме оваа предност [[математичка надеж]]. Употреба на буквата <math>{E}</math> за означување на очекуваната вредност се поврзува со [[Ва Витворт]] во 1901 година. Симболот станал популарен, откако за англиските писатели означувала ''expectation'' („очекување“), за Германците ''Erwartungswert'' („очекувана вредност“), а за Французите ''espérance mathématique'' („математичко очекување“). == Очекувана вредност на прекината случајна променлива == Очекуваната вредност на [[прекинатата случајна променлива]] <math>{X}</math> претставува збир од производот на секоја можна вредност на <math>{X}</math> и соодветните [[веројатнос]]ти. [[Формула]]та со која се изразува очекуваната вредност на дискретната [[случајна променлива]] е: <math> \operatorname{E}[X] = x_1p_1 + x_2p_2 + \dotsb + x_np_n \;.</math> Како објаснување може да послужи следниот пример: се фрла хомогена [[коцка]], а [[број]]от кој се појавува на [[коцка]]та претставува случајна променлива <math>{X}</math> , нејзиниот [[распоред на веројатности]]те го претставуваме на следниот начин : {| class="wikitable" |- | <math>{X}</math> || <math>{1}</math> || <math>{2}</math> || <math>{3}</math> || <math>{4}</math> || <math>{5}</math> || <math>{6}</math> |- | <math>{P_i} {=} {P(X=x_i)}</math> || <math>\frac{1}{6}</math> || <math>\frac{1}{6}</math>|| <math>\frac{1}{6}</math> || <math>\frac{1}{6}</math> || <math>\frac{1}{6}</math> || <math>\frac{1}{6}</math> |} Табелата ни го покажува распоредот на веројатности на <math>{X}</math> при едно фрлање коцка. При фрлање на коцка, секоја страна од коцката има еднакви шанси од <math>\frac{1}{6}</math> да се падне. Врз основа на горенаведеното, очекуваната вредност на прекинатата случајна променлива X може да се пресмета како: <math> \operatorname{E}[X] = 1\cdot\frac16 + 2\cdot\frac16 + 3\cdot\frac16 + 4\cdot\frac16 + 5\cdot\frac16 + 6\cdot\frac16 = 3,5</math> [[Податотека:Grafikon.PNG|рамка|центар]] Овој резултат, <math> \operatorname{E}[X] = 3,5</math> претставува просечен очекуван резултат на сите можни опити, а не вредност која се очекува во статистичкиот експеримент. == Очекувана вредност на непрекината случајна променлива == Непрекинатата случајна променлива <math>{X}</math> може да се дефинира со законот на веројатностите <math>{f(x)}</math> за вредност од <math>{-\infty}</math> до <math>{+\infty}</math>. Очекуваната вредност кај континуираната случајна променлива се пресметува преку формулата:<ref name="Philippe Jorion 1997">Philippe Jorion, ''Value at Risk: The New Benchmark for Controlling Market Risk''. New York et al.: McGraw-Hill, 1997, стр. 71.</ref> <math> \operatorname{E}[X] = \int_{-\infty}^\infty x f(x)\, \operatorname{d}x . </math> == Особини на математичкото очекување == # Ако <math>{X=c}</math>, каде што <math>{c}</math> е константа, тогаш <math>{E(c)=c}</math> # <math>{E(X+Y)=E(X)+ E(Y)}</math> за секои случајни променливи <math>{X}</math> и <math>{Y}</math><ref name="Philippe Jorion 1997"/> # <math>{E(cX)=cE(X)}</math>, каде што <math>{c}</math> е константа. # Ако <math>{a}</math> ≤ <math>{X}</math>≤ <math>{b}</math>, тогаш и <math>{a}</math> ≤ <math>{E(X)}</math> ≤ <math>{b}</math> Исто така, ако некоја случајна променлива ''Y'' е [[линеарна трансформација]] од друга случајна променлива ''X'', на пример, ''Y'' = a + b''X'', тогаш ''E''(a + b''X'') = a + b''E''(''X'').<ref name="Philippe Jorion 1997"/> == Литература == # Ристески Славе, Тевдовски Драган (2010): „Статистика за бизнис и економија“, четврто издание, Скопје: Економски факултет - Скопје. # http://en.wikipedia.org/wiki/Expected_value == Наводи == {{наводи}} {{Теорија на веројатносните распределби}} [[Категорија:Веројатносни распределби]] [[Категорија:Теорија на веројатноста]] [[Категорија:Теорија на веројатносните распределби]] [[Категорија:Коцкање]] asqnwexy2e16pdm2d3j8jbuntlyx01c Тропрст галеб 0 1079510 5649397 5590237 2026-10-24T12:45:51Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649397 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Тропрст галеб | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106003255 |title=''Rissa tridactyla'' | assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Rissa tridactyla (Vardø, 2012).jpg | image_width = | image_caption = | range_map =Rissa tridactyla area all.PNG | range_map_caption = {{legend0|#2BFF2B|Лето|border=solid 1px black}} {{legend0|#0000FF|Зима|border=solid 1px black}} | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Бекасови]] | familia = [[Галеби]] | genus = ''Rissa'' | species = '''Тропрст галеб''' | binomial = ''Rissa tridactyla'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) }} '''Тропрстиот галеб''' (''Rissa tridactyla'') е вид птица од семејството [[галеби]]. Го има и во [[Македонија]]. Овој вид за првпат бил опишан од [[Карл Лине]] во 1758 како ''Larus tridactylus''.<ref>{{la icon}} {{Наведена книга| last=Linnaeus | first=C | authorlink=Carolus Linnaeus | title=Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata. | publisher=Holmiae. (Laurentii Salvii). | year=1758| quote = L, albicans dorso canescente, rectricibus excepto extimo nigris, pedibus tridaclylis.|pages=136}}</ref> ==Опис== Возрасниот тропрст галеб е долг 37-41&nbsp;см со распон на крилјата 91 – 105&nbsp;см и тежина од 305 до 525 грама.<ref>[http://www.allaboutbirds.org/guide/Black-legged_Kittiwake/lifehistory] (2011).</ref> Има бела глава и тело, сив грб и сиви крилја обрабени со црно. Има црни нозе и жолт клун. Некои единки имаат розово-сиви до црвеникави нозе. Во зима, овој вид има темносива дамка зад окото и сива лента на вратот како гердан. Се огласува со врескаво „кити-во-аајк, кити-во-аајк“. ==Распространетост и размножување== Тропрстиот галеб се размножува на бреговите на северниот [[Тихи Океан]] и северниот [[Атлантски Океан]], често среќаван во Северна Америка и Европа. Се размножува во големи колонии на бреговите и тогаш се многу бучни. Снесуваат 1 или 2 сивкасти јајца со потемни дамки, во гнездо наредено со мов или алги. Малечките се сосема бели без никакви камуфлажни пердуви бидејќи не излегуваат веднаш од гнездото да шетаат наоколу. За разлика од другите галеби, овие го напуштаат брегот и навлегуваат во отворениот океан, вон сезоната на парење. ==Подвидови== Има два подвида: * ''Rissa tridactyla tridactyla'' во северен Атлантски Океан; * ''Rissa tridactyla pollicaris'' во северен Тихи Океан. ==Галерија== <gallery> File:Black-legged-Kittiwake.jpg| File:Black-legged Kittiwake RWD2.jpg| File:Rissa tridactyla standing.jpg| File:Black-legged Kittiwake.jpg| File:arcticskua.jpg| File:Dreizehenmoewen.jpg| File:Dreizehenmoewenpaar.jpg| File:Black-legged Kittiwake and Chick.jpg| File:Dreizehenmöwe.jpg| File:Gullislandeagle.jpg| Rissa tridactyla MHNT.ZOO.2010.11.125.1.jpg |Museum specimen </gallery> ==Наводи==<!-- FaunAbh26:63. --> *Harrison, Peter (1988). ''Seabirds: An Identification Guide''. London: Christopher Helm. ISBN 0-7470-1410-8 {{Reflist}} ==Надворешни врски== * [http://www.bsc-eoc.org/avibase/species.jsp?lang=EN&id=9B02A4E6134E43E6&ts=1220379903239&sec=flickr Avibase]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i0400id.html Black-legged Kittiwake - ''Rissa tridactyla''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160303214003/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i0400id.html |date=2016-03-03 }} USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter * [https://web.archive.org/web/20060518015559/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Black-legged_Kittiwake.html Black-legged Kittiwake Species Account] - Cornell Lab of Ornithology * {{Commons category-inline|Rissa tridactyla}} * {{wikispecies-inline|Rissa tridactyla}} * {{field guide birds of the world|Rissa tridactyla}} [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Галеби]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] nuxt63qwpzym7rhwrie5mnm0asi6u6j Веројатност 0 1084715 5649516 5641160 2026-10-24T20:58:20Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:Christiaan_Huygens-painting.jpeg]] со [[File:Caspar_Netscher_-_Christiaan_Huygens,_the_astronomer,_1671.jpg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Art 5649516 wikitext text/x-wiki {{Веројатност}} [[Податотека:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|мини|140п|[[Кристијан Хајгенс]], кој ја објавил првата книга за веројатност]] Секоја реализација на „случка“ при однапред определени услови се нарекува „опит“. Притоа, '''веројатноста''' е процена на можноста да се случи одреден резултат (исход, настан) при спроведување на некој опит. ==Историја на веројатноста== Научната работа на полето на веројатноста потекнува од творештвото на [[Џироламо Кардано]] (''Girolamo Cardano'') кој бил страстен љубител на комарот. Во 1565 година, Кардолано го објавил [[есеј]]от за комарот „Liber de Ludo Alae“, кој претставува првиот сериозен обид да се постават основните принципи на веројатноста. Голем чекор напред во развојот на веројатноста се случил во 1654 година, кога еден француски [[Благородништво|благордник]] го замолил [[Блез Паскал]] да реши еден проблем поврзан со комарот. Во таа прилика, Паскал ги поставил основите на веројатноста. Кардано и Паскал го дефинирале [[Веројатносна распределба|веројатносната распределба]], кој покажува колку пати одредена вредност може да се случи при спроведувањето на некој замислен опит.<ref>Philippe Jorion, ''Value at Risk: The New Benchmark for Controlling Market Risk''. New York et al.: McGraw-Hill, 1997, стр. 68.</ref> ==Основни принципи во веројатноста== Настанот кој е потполно сигурен има веројатност еднаква на 1 или 100%. Настан кој е невозможен има веројатност еднаква на 0 или 0%. Сите други можни веројатности се наоѓаат меѓу 0 и 1. {| class="wikitable" border="1" cellspacing="2" cellpadding="2" | <font color="#0000CC"><strong>Опит</strong></font> | <div align="center"><strong>Резултат</strong></div> | <div align="center"><strong>Веројатност</strong></div> | <div align="center"><strong>Веројатност</strong> (%)</div> |- | <font color="#0000CC">Извлекување топче од кутија со црвени топчиња</font> | <div align="center"><font color="#006600">извлечиме црвено топче</font></div> | <div align="center"><font color="#006600">p=1</font></div> | <div align="center"><font color="#006600">p=100%</font></div> |- | <font color="#0000CC">Извлекување топче од кутија со црвени топчиња</font> | <div align="center"><font color="#FF0000">извлечиме бело топче</font></div> | <div align="center"><font color="#FF0000">p=0</font></div> | <div align="center"><font color="#FF0000">p=0%</font></div> |- | <font color="#0000CC">Фрлање фер монета</font> | <div align="center"><font color="#0000CC">паѓа глава</font></div> | <div align="center"><font color="#0000CC">p=0.5</font></div> | <div align="center"><font color="#0000CC">p=50%</font></div> |- | <font color="#0000CC">Фрлање две фер коцки</font> | <div align="center"><font color="#0000CC">разликата е 1</font></div> | <div align="center"><font color="#0000CC">p={{Дропка|10|36}}=0.278</font></div> | <div align="center"><font color="#0000CC">p=27.8%</font></div> |- | <font color="#0000CC">Жена патник на Титаник</font> | <div align="center"><font color="#0000CC">опстане</font></div> | <div align="center"><font color="#0000CC">p=0.73</font></div> | <div align="center"><font color="#0000CC">p=73%</font></div> |} ==Опит== Еден опит е добро дефиниран ако: * Опитот може под исти услови да се повтори голем број (безброј) пати * Познати се сите можни исходи (резултати) од спроведувањето на опитот * Еден и само еден исход е можен при секое спроведување на опитот Во веројатноста, секој настан чиј исход е неизвесен се нарекува ''експеримент'', а секое повторување на експерименот се нарекува ''опит''. Можните резултати од експериментот се нарекуваат ''исходи'', [[множество]]то од сите можни исходи од еден експеримент се нарекува ''простор на исходите'', додека секое подмножество на просторот на исходите се нарекува ''настан''. Настанот што се состои од еден исход се нарекува ''едноставен (прост) настан''. Притоа, во рамките на просторот на исходите, одделните исходи може да имаат иста или различна можност за да се случат. На пример, ако фрламе дена монета, тогаш постојат два можни исхода: да падне „писмо“ или „глава“. Оттука, ако овие два исхода ги означиме со П и Г, тогаш просторот на исходите е: S = {П, Г}. Ако пак фрламе две монети истворемено, тогаш се можни следниве настани: да паднат две „глави“, да паднат две „писма“, да падне „глава“ на првата монета и писмо на втората, и да падне „писмо“ на првата монета и глава на втората. Оттука, просторот на исходите е: S = {ГГ, ПП, ГП, ПГ}.<ref>Roland E. Larson, Bruce H. Edwards, David E. Heyd, ''Finite Mathematics''. D. C. Heath and Company, Lexington, Massachusetts and Toronto, 1991, стр. 257-258.</ref> Зборот експеримент најчесто се користи за повторување на истиот опит одреден број пати. Еден опит се вика стохастичен или случаен ако опитот е добро дефиниран. При спроведувањето на опитот, исходот не се знае однапред. На пример, фрлањето [[монета]] е стохастичен опит, зашто можните исходи се знаат: „глава“ и „петка“, но при фрлањето не се знае однапред кој исход ќе се оствари. Веројатноста е наука во која се проучуваат стохастични процеси (опити). Емпириската веројатност на еден исход ''х'' при спроведување на еден опит N пати е еднаков на {{Дропка|M|N}}, каде: M = „колку пати се случил исходот ''х''. Емпириската веројатност е број помеѓу 0 и 1, односно процент помеѓу 0% и 100%. Теоретската веројатност на еден исход при спроведувањето на еден опит е број помеѓу 0 и 1 и претставува математичка проценка на емпириската веројатност на исходот при безбројно многу спроведувања. Значи, доколку се спроведува опитот голем број пати, тогаш би требало емпириската веројатност и теоретската веројатност да бидат приближно еднакви. Веројатноста ''P'' на еден исход ''х'' од еден опит се означува: ''P(x)''. Ако ''х'' е можен исход на еден опит, тогаш: 0 ≤ P(x)≤ 1, а збирот на сите можни исходи = 1. ==Својства на веројатноста== Ако настанот ''A'' има ''n''(''A'') исходи со подеднакви изгледи и ако просторот на исходите има ''n''(''S'') исходи со еднакви изгледи, тогаш веројатноста да се случи настанот ''A'' изнесува:<ref name="Roland E. Larson 1991">Roland E. Larson, Bruce H. Edwards, David E. Heyd, ''Finite Mathematics''. D. C. Heath and Company, Lexington, Massachusetts and Toronto, 1991, стр. 259.</ref> ::<math>P(A) = \ \frac{n(A)}{n(S)}</math> Ако ''A'' е настан кој претставува подмножество од конечен простор на исходи ''S'', тогаш:<ref name="Roland E. Larson 1991"/> * 0 ≤ ''P''(''A'') ≤ 1 * ''P''(Ø) = 0 * ''P''(''S'') = 1 * Ако ''P''(''A'') = 0, тоа значи дека настанот ''A'' не може да се случи и тој се нарекува невозможен настан * Ако ''P''(''A'') = 1, тоа значи дека настанот ''A'' мора да се случи и тој се нарекува извесен настан. ==Пресметка на веројатноста== ===Меѓусебно исклучиви настани=== Два настани, ''A'' и ''B'' кои припаѓаат на истиот простор на исходи меѓусебно се исклучуваат ако немаат заеднички исход, односно нивниот пресек е празно множество. Веројатноста за да се случи еден од двата меѓусебно исклучиви настани се пресметува како збир на веројатностите за случување на секој поедничен настан. Оттука, ако ''A'' и ''B'' се два меѓусебно исклучиви настани, тогаш веројатноста да се случи ''A'' или ''B'' е: ''P''(''A'' ∪ ''B'') = ''P''(''A'') + ''P''(''B''). Во општ случај, ако ''A''<small>1</small>, ''A''<small>2</small>, ''A''<small>3</small>... ''A''<small>''n''</small> се меѓусебно исклучиви настани од истиот простор на исходи, тогаш: ''P''(''A''<small>1</small> ∪ ''A''<small>2</small> ∪ ''A''<small>3</small>... ∪ ''A''<small>''n''</small>) = ''A''<small>1</small> + ''A''<small>2</small> + ''A''<small>3</small> + ... ''A''<small>''n''</small>. Притоа, ако ''A''<small>1</small>, ''A''<small>2</small>, ''A''<small>3</small>, .... ''A''<small>''n''</small> се меѓусебно исклучиви настани кои припаѓаат на просторот на исходи ''S'' така што ''A''<small>1</small> ∪ ''A''<small>2</small> ∪ ''A''<small>3</small>... ∪ ''A''<small>''n''</small>) = ''S'', тогаш важи принципот на собирање на веројатноста според кој ''P''(''A''<small>1</small> + ''A''<small>2</small> + ''A''<small>3</small>... + ''A''<small>''n''</small>) = 1. Доколку ''A'' и ''B'' не се неопходно меѓусебно исклучиви настани, но се наоѓаат во истиот простор на исходи ''S'', тогаш веројатноста на унијата на двата настана, ''P''(''A'' ∪ ''B'') = ''P''(''A'') + ''P''(''B'') - ''P''(''A''∩''B''). Се разбира, со примена на оваа формула може да се најде и веројатноста на пресекот на два настана, која се пресметува на следниов начин: ''P''(''A'' ∩ ''B'') = ''P''(''A'') + ''P''(''B'') - ''P''(''A''∪''B''). Ако пак ''A'' е еден настан, тогаш множеството на сите исходи во просторот на исходи ''S'' кои не влегуваат во ''A'' се нарекува комплемент на настанот ''A''. Притоа, ''A'' и неговиот комплемент се меѓусебно исклучиви настани зашто нивниот пресек е празно множество. Исто така, бидејќи настанот ''A'' и неговиот комплемент припаѓаат на истиот простор на исходи, збирот на нивните веројатности е еднаков на 1. На тој начин, веројатноста да се случи комплементот на ''A'' е еднаква на 1 - ''P''(''A'').<ref>Roland E. Larson, Bruce H. Edwards, David E. Heyd, ''Finite Mathematics''. D. C. Heath and Company, Lexington, Massachusetts and Toronto, 1991, стр. 265-270.</ref> ===Условна веројатност=== Условна веројатност е веројатноста да се случи еден настан доколку веќе се случил некој друг настан. Веројатноста да се случи настанот ''A'' под услов да се случил настанот ''B'' се означува како ''P''(''A''|''B''). Притоа, условната веројатност се пресметува на следниов начин: <math>P(A \mid B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}</math>.<ref>Roland E. Larson, Bruce H. Edwards, David E. Heyd, ''Finite Mathematics''. D. C. Heath and Company, Lexington, Massachusetts and Toronto, 1991, стр. 278-279.</ref> ===Бајесова теорема=== Англискиот математичар [[Томас Бајес]] (''Thomas Bayes'') ја поставил формулата која овозможува условната веројатност да се пресмета и на друг начин. Според неа, условната веројатност да се случи настанот ''A'' доколу се случил настанот ''B'' се пресметува како: {{Equation box 1 |indent = |title= |equation = <math>P(A\mid B) = \frac{P(B \mid A) P(A)}{P(B)}</math> |cellpadding= 6 |border |border colour = #0073CF |background colour=#F5FFFA}} ===Независни настани=== Два настана се независни ако случувањето на едниот настан нема никакво влијание врз случувањето на другиот настан. Оттука, два настана се независни ако ''P''(''A''|''B'') = ''P''(''A'') или ако ''P''(''B''|''A'') = ''P''(''B''). Наспроти тоа, два настана кои не се независни се нарекуваат зависни. Ако два настана се независни, тогаш веројатноста да се случат двата настана заедно изнесува: ''P''(''A'' ∩ ''B'') = ''P''(''A'') • ''P''(''B'').<ref>Roland E. Larson, Bruce H. Edwards, David E. Heyd, ''Finite Mathematics''. D. C. Heath and Company, Lexington, Massachusetts and Toronto, 1991, стр. 282.</ref> ==Литература== #[http://en.wikipedia.org/wiki/Probability/ Probability on Wikipedia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130425011711/http://en.wikipedia.org/wiki/Probability |date=2013-04-25 }} #[http://en.wikipedia.org/wiki/Empirical_probability/ Empirical Probability on Wikipedia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120302101035/http://en.wikipedia.org/wiki/Empirical_probability |date=2012-03-02 }} == Наводи == {{наводи}} [[Описна статистика]] {{информатика}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Веројатност]] [[Категорија:Бездимензионални броеви]] 4f8w712ty0rolwmza7tmdvwgajottml Црвеноклуна блатна кокошка 0 1086433 5649615 5614079 2026-10-25T09:07:17Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649615 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Црвеноклуна блатна кокошка | image = Common Moorhen (Gallinula chloropus) in a Nelumbo nucifera (Indian Lotus) pond W IMG_8779.jpg | image_width = 240px | image_caption = | image2 = Gallinula chloropus - Common Moorhen XC432931.mp3 | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN2012>{{IUCN|id=106002937 |title=''Gallinula chloropus'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Жеравовидни]] | familia = [[Блатни кокошки]] | genus = Gallinula | species = '''Црвеноклуна блатна кокошка''' | binomial = ''Gallinula chloropus'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) | range_map = Gallinula chloropus distribution map.png | range_map_width = 240px | range_map_caption = Распространетост<br/>Жолто: лето, размножување<br/>Сино: преку цела година, постојан жител<br/>Зелено: зимување. | subdivision_ranks = [[подвид]]ови | subdivision = види во текстот | synonyms = ''Fulica chloropus'' <small>Linnaeus, 1758</small> | synonyms = ''Gallinula brodkorbi'' <small>McCoy, 1963</small><br /> ''Gallinula galeata'' }} '''Црвеноклуната блатна кокошка''' ({{науч|Gallinula chloropus}}) е птица од [[семејство (биологија)|семејството]] [[блатни кокошки]] која има речиси светска распространетост. Но, орнитолошките здруженија на Северна и Јужна Америка гласаа во јули 2011 година да ја издвојат американската форма на оваа птица во посебен вид, имплементирајќи ја одлуката веднаш, но другите светски здруженија сè уште не ја промениле таксономијата.<ref name=Chesser/> Оваа птица ја има и во [[Македонија]]. ==Опис== [[File:Moorhen feet.jpg|thumb|left|Нозете на црвеноклуната блатна кокошка]] Црвеноклуната блатна кокошка е многу специфичен вид, со темно перје одозгора, бело под опашката, жолти нозе и црвен штит на лицето. Младенчињата се покафеави и немаат црвено на лицето. Имаат широк спектар жабурливи повици, а гласно с’скаат кога се во опасност.<ref name=Snow/> Тие се средни до големи блатни кокошки со должина од 30 до 38 см, [[распон на крилја]]та од 50 до 62 см и тежина од 192 до 500 грама.<ref>[http://www.arkive.org/common-moorhen/gallinula-chloropus/#text=Facts Common moorhen videos, photos and facts – Gallinula chloropus] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121013055422/http://www.arkive.org/common-moorhen/gallinula-chloropus/#text=Facts |date=2012-10-13 }}. ARKive. Посетено на 2013-02-25.</ref><ref>[http://www.allaboutbirds.org/guide/Common_Moorhen/lifehistory Common Gallinule, Life History, All About Birds – Cornell Lab of Ornithology]. Allaboutbirds.org. Посетено на 2013-02-25.</ref> Таа е вообичаена птица во мочурливите предели и езерцата со бујна растителност. Популациите од посеверните предели каде езерата замрзнуваат, како јужна [[Канада]], северни [[САД]], источна [[Европа]], се [[птици преселници]]. Оваа птица се храни со разни растенија и мали водни животни. Тие „пасат“ крај или во плитката вода. Вообичаено се прикриени во растителноста, но знаат да бидат и питоми. И покрај загубата на [[живеалиште (екологија)|живеалиштата]], тие се широко распространети. Се борат за својата територија. [[Птичје гнездо|Гнездото]] им претставува кошничка на земјата или во густата растителност. [[Квачење|Лежењето]] им започнува напролет и обично несат околу 8 [[јајце|јајца]]. Второто легло е послабо со 5-8 јајца. Гнездото подоцна може да го употреби друга женка. Инкубацијата трае околу 3 недели, а ја извршуваат обата родитела. И малечките ги хранат двајцата родители. Малите се оперјуваат по 40-50 дена, а по неколку недели сатнуваат независни. Може да создадат свое легло следната пролет. Кога се во опасност, малечките може да се закачат на телото од родителот, по што тој одлетува на посигурно место.<ref name=Snow/><ref name=Mann/> <gallery> Image:Waterhoennest.JPG|Гнездо Image:Teichhuhn 0507241b.jpg|Пиле старо 1–2 недели Image:Common Moorhen (Immatures) I IMG 8880.jpg|Млади на возраст од 1 месец, сè уште без перје Image:Gallinula chloropus young.jpg|Младенче на возраст од 3–4 месеци </gallery> ==Статус== Иако на некои места популацијата им се намалува, сепак, оваа птица е широко распространета и вообичаена, па според класификацијата спаѓа во вид со [[најмала загриженост]].<ref name=IUCN2012/><ref name=IUCN2012/> ==Подвидови== Има дванесетина [[подвид]]а кои денес се сметаат за валидни, а неколку кои се прифатени како синонимски. {| style="width:98%;" class="wikitable" ! style="text-align:center; background:#d3d3a4;" colspan="4"|'''Список на подвидови според датата на опис''' |- ! style="width:23%; text-align:center;"|Име ! ! style="width:25%; text-align:center;"|Опис ! style="width:25%; text-align:center;"|Распространетост |- |'''Црвеноклуна блатна кокошка'''<br>''G. c. chloropus'' <small>(Linnaeus, 1758)</small><br/>Вклучувајќи ги и ''correiana'' и ''indica''. |<center>[[File:Kokoszka(Grzecho Lukasik).jpg|500x160px]]</center> |Крилјата и грбот се црномаслинести |Распространета е од севрозападна [[Европа]] до севeрна [[Африка]], на исток до централен [[Сибир]] и југоисточна [[Азија]], до [[Јапонија]]. |- |''G. c. galeata'' <small>(Lichtenstein, 1818)</small> |<center>[[File:Common Moorhen.jpg|500x160px]]</center> |Крилјата и грбот се кафеносивкави. |Ја има во [[Тринидад и Тобаго]] и од [[Бразил]] јужно до [[Амазон]], северна [[Аргентина]] и [[Уругвај]]. |- |''G. c. orientalis'' <small>(Horsfield, 1821)</small> | |Помала е, со светлосивкави горни делови на крилјата и голем штит на лицето. |Ја има на [[Сејшели]]те, [[Андамански и Никобарски Острови]], јужна [[Малезија]], преку [[Индонезија]]; а исто така и на [[Филипини]]те и [[Палау]]. Во [[Микронезија]] популацијата е присутна од 1980-тите, веројатно од овој подвид, или од пореткиот ''G. c. guami''.<ref name = wiles2000/><ref name = wiles2004/><br/> |- |''G. c. meridionalis'' <small>(C. L. Brehm, 1831)</small> | |Слична на ''orientalis'', но со помал штит на лицето. |Ја има во потсахарна [[Африка]] и на [[Света Елена]]. |- |''G. c. pyrrhorrhoa'' <small>(Newton, 1861)</small> | |Слична на ''meridionalis'', но под опашката е кремава. |Ја има на островите [[Мадагаскар]], [[Реинион]], [[Маврициус]] и [[Комори]]. |- |''G. c. garmani'' <small>(Allen, 1876)</small> | |Слична на ''galeata'', но поголема. |Ја има на [[Анди]]те, од [[Перу]] до северозападна Аргентина. |- |''G. c. sandvicensis'' <small>(Streets, 1877)</small><br/> |<center>[[File:Hawaiian Common Gallinule RWD3.jpg|500x160px]]</center> |Има голем фацијален штит; телото е црвеникавопортокалово однапред. |[[Ендемски вид]] на [[Хаваи]]те.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.state.hi.us/dlnr/dofaw/cwcs/files/NAAT%20final%20CWCS/Chapters/Terrestrial%20Fact%20Sheets/Waterbirds/hawaiian%20moorhen%20NAAT%20final%20!.pdf |format=PDF |title={{okina}}Alae {{okina}}Ula or Hawaiian Moorhen |work=Hawaii’s Comprehensive Wildlife Conservation Strategy |publisher=State of Hawai{{okina}}i |date=2005-10-01 |accessdate=2009-03-18 |archive-date=2011-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110115172819/http://www.state.hi.us/dlnr/dofaw/cwcs/files/NAAT%20final%20CWCS/Chapters/Terrestrial%20Fact%20Sheets/Waterbirds/hawaiian%20moorhen%20NAAT%20final%20!.pdf |url-status=dead }}</ref> |- |''G. c. cerceris'' <small>(Bangs, 1910)</small><br/> |<center>[[File:Gallinula galeata female nest.jpg|500x160px]]</center> |Има долг клун, големи стапала и е помалку кафеава одозгора. |Ја има на [[Антили]]те, без [[Тринидад и Тобаго]] и [[Барбадос]]; и во јужна [[Флорида]]. |- |''G. c. cachinnans'' <small>(Bangs, 1915)</small><br/> |<center>[[File:Gallinula galeata NBII.jpg|500x160px]]</center> |Слична на ''cerceris'', но боите на горниот дел се слични на ''chloropus''. |Распространета е во југоисточна Канада, преду САД, до западна [[Панама]]; како и на [[Галапагос]] и [[Бермуда]]. |- |''G. c. pauxilla'' <small>(Bangs, 1915)</small> | |Слична на ''cerceris'', но помала. |Ја има во низинските предели на источна [[Панама]] јужно до северозападен [[Перу]]. |- |''G. c. guami'' <small>(Hartert, 1917)</small><br/> | |Перјето на телото е многу темно. |Ендемски вид во северни [[Маријански Острови]], но види и ''G. c. orientalis'' погоре. |- |''G. c. barbadensis'' <small>(Bond, 1954)</small> | |Слична на ''cerceris'', но со посветли глава и врат и помалку сивкаво одозгора. |Ендемски на [[Барбадос]]. |} ==Наводи== {{Reflist|35em|refs= <ref name=Chesser>{{Наведено списание|author=Chesser, R. Terry, Richard C. Banks, F. Keith Barker, Carla Cicero, Jon L. Dunn, Andrew W. Kratter, Irby J. Lovette, Pamela C. Rasmussen, J. V. Remsen, James D. Rising, Douglas F. Stotz, Kevin Winker|year= 2011|title= Fifty-second supplement to the American Ornithologists' Union Check-List of North American Birds|url=https://archive.org/details/sim_auk_2011-07_128_3/page/600|journal= Auk |volume=128|issue=3|pages=600–613|doi=10.1525/auk.2011.128.3.600}}</ref> <ref name=Mann>{{Наведено списание|author=Mann, Clive F.|year=1991|title=Sunda Frogmouth ''Batrachostomus cornutus'' carrying its young|journal=[[Forktail (journal)|Forktail]]|volume=6|pages=77–78|url=http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/6pdfs/Mann-Frogmouth.pdf|access-date=2013-07-02|archive-date=2008-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080828044923/http://www.orientalbirdclub.org/publications/forktail/6pdfs/Mann-Frogmouth.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name=Snow>{{Наведена книга|author=Snow, David W.; Perrins, Christopher M.; Doherty, Paul & Cramp, Stanley |year=1998|title= The complete birds of the western Palaearctic on CD-ROM|publisher= Oxford University Press|isbn=0-19-268579-1}}</ref> <ref name = wiles2000>{{Наведено списание|author=Wiles, Gary J.; Worthington, David J.; Beck, Robert E. Jr.; Pratt, H. Douglas; Aguon, Celestino F. & Pyle, Robert L.|year=2000|title=Noteworthy Bird Records for Micronesia, with a Summary of Raptor Sightings in the Mariana Islands, 1988–1999|journal=Micronesica|volume=32|issue=2|pages=257–284|url=http://www.uog.edu/up/micronesica/dynamicdata/assetmanager/images/vol32/wiles_etal.pdf|access-date=2013-07-02|archive-date=2013-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130423041229/http://www.uog.edu/up/micronesica/dynamicdata/assetmanager/images/vol32/wiles_etal.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name = wiles2004>{{Наведено списание|author=Wiles, Gary J.; Johnson, Nathan C.; de Cruz, Justine B.; Dutson, Guy; Camacho, Vicente A.; Kepler, Angela Kay; Vice, Daniel S.; Garrett, Kimball L.; Kessler, Curt C. & Pratt, H. Douglas|year=2004|title=New and Noteworthy Bird Records for Micronesia, 1986–2003|journal=Micronesica|volume=37|issue=1|pages=69–96|url=http://www.uog.edu/up/micronesica/Vol37abstracts.asp|access-date=2013-07-02|archive-date=2009-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090505164356/http://www.uog.edu/up/micronesica/Vol37abstracts.asp|url-status=dead}}</ref> }} ==Надворешни врски== {{рв|Gallinula chloropus}} * (Common) Moorhen – [http://sabap2.adu.org.za/docs/sabap1/226.pdf Species text in The Atlas of Southern African Birds] * [http://ibc.lynxeds.com/species/common-moorhen-gallinula-chloropus Common Moorhen videos, photos & sounds] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160403195309/http://ibc.lynxeds.com/species/common-moorhen-gallinula-chloropus |date=2016-04-03 }} on the Internet Bird Collection * [https://web.archive.org/web/20090307103546/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Common_Moorhen.html Cornell Lab of Ornithology – Common Moorhen] * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i2190id.html USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter – Common Moorhen Information] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150225085558/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i2190id.html |date=2015-02-25 }} * [http://www.madeirabirds.com/moorhen Madeira Birds – Moorhen breeding in Madeira Island] * [http://www.ibercajalav.net/img/152_MoorhenGchloropus.pdf Ageing and sexing (PDF; 5.7 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131112105433/http://www.ibercajalav.net/img/152_MoorhenGchloropus.pdf |date=2013-11-12 }} [[Категорија:Блатни кокошки]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] b9lwn72wbjqm1dyx1wjg3892a33byyi Централно Конго 0 1107058 5649609 5432334 2026-10-25T08:33:07Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649609 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Централно Конго | native_name = ''Kongo central'' | type = [[Покраини во Демократска Република Конго|Покраина]] | image_skyline = Zongo, Province du Bas-Congo, RD Congo. Une vue sur les superbes chutes de Zongo sur la rivière Inkisi, dont les eaux bouillonnantes plongent d’une hauteur de 65 mètres. (19213974360).jpg | image_caption = Водопад на реката Инкиси | image_flag = | image_seal = | image_map = DCongoKongoCentral.png | mapsize = 200px | latd = 05 |latm = 49 |lats = |latNS = S | longd = 13 |longm = 29 |longs = |longEW = E | coordinates_type = type:adm1st_region:CD | coordinates_display = inline,title | coordinates_region = CD | subdivision_type = Земја | subdivision_name = {{COD}} | seat_type = Адм. центар | seat = [[Матади]] | seat1_type = Најголем град | seat1 = [[Матади]] | blank_name_sec1 = Службен јазик | blank_info_sec1 = [[француски јазик|француски]] | blank1_name_sec1 = Национален јазик | blank1_info_sec1 = [[конгоански јазик|конгоански]] | area_total_km2 = 53920 | leader_title = Управник | leader_name = Симон Мбаки Бачија | population_total = 4522942 | population_as_of = 2010 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | website = [http://www.kongocentral.net/ kongocentral.net] }} '''Централно Конго''' ({{langx|fr|Kongo central}}) — [[покраини во Демократска Република Конго|покраина]] во [[Демократска Република Конго]] и единствената што излегува на море.<ref>На море излегува и главиот град [[Киншаса]], кој може да се смета за град-покраина.</ref> ==Историја== Покраината Долно Конго првобитно се нарекувала '''Централно Конго''' (''{{јаз|fr|Kongo Central}}''),<ref>{{нмс |title=Constitution de la République Démocratique du Congo du 1er août 1964 |work=Global Legal Information Network |url=http://www.glin.gov/view.action?glinID=191255 |year=1964 |accessdate=22 May 2012 |archive-date=2012-08-02 |archive-url=https://archive.today/20120802095049/http://www.glin.gov/view.action?glinID=191255 |url-status=dead }} (Член 4)</ref><ref>{{нмс |title=Constitution de la République Démocratique du Congo du 24 juin 1967 |work=Global Legal Information Network |url=http://www.glin.gov/view.action?glinID=191256 |year=1967 |accessdate=22 May 2012 |archive-date=2012-08-02 |archive-url=https://archive.today/20120802082035/http://www.glin.gov/view.action?glinID=191256 |url-status=dead }} (Член 1)</ref> а потоа '''Долен Заир''' (''{{јаз|fr|Bas-Zaïre}}''). Во времето на остамостојувањето на ДР Конго, оваа територија била дел од поголемата покраина [[Леополдвил]], во чиј состав влегувале подрачјата на градот [[Киншаса]] и окрузите [[Кванго (округ)|Кванго]], [[Квилу]] и Мај-Ндомбе. ==Географија== [[Податотека:Bas-congo.JPG|мини|десно|Предел во Централно Конго]] [[Податотека:Masques BaKongo.JPG|мини|десно|[[Вуду]]-маски од Централно Конго]] Ова е единствената покраина во земјата што излегува на Море. Се граничи со градот [[Киншаса]] на североисток, покраината [[Кванго (покраина)|Кванго]], [[Ангола]] на југ и [[Република Конго]] и анголската ексклава [[Кабинда]] на север. ==Населени места== Административен центар на покраината е [[Матади]]. Единствениот друг град е [[Бома]]. Останатите населени места се помали и влегуваат во окрузите Долна Река, Катаракт и Лукаја. {| class="wikitable sortable" ! Населено<br>место !! Округ !! Територија !! Население<br>(2010)<ref name="world-gazetteer">{{нмс|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1263071407&men=gcis&lng=en&des=gamelan&geo=-46&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=-851|title=Bas-Congo: largest cities and towns and statistics of their population|publisher=World Gazetteer|archiveurl=https://archive.today/20121216155903/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=1263071407&men=gcis&lng=en&des=gamelan&geo=-46&srt=npan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=-851|archivedate=2012-12-16|accessdate=2014-04-16|url-status=dead}}</ref> !! Местоположба<ref name="world-gazetteer"/> |- | [[Бома]]|| — || — || 167.326 || {{coord|5.85|S|13.05|E|type:city|format=dms|name=Бома}} |- | [[Инга (ДР Конго)|Инга]]|| Долна Река || Чела || 10.417 || {{coord|5.65|S|13.65|E|type:city|format=dms|name=Инга}} |- | [[Касангулу]]|| Лукаја || Касангулу || 30.724 || {{coord|4.58|S|15.18|E|type:city|format=dms|name=Касангулу}} |- | [[Кимвула]] || Лукаја || Кимвула || || {{coord|5.717412|S|15.962191|E|type:city|format=dms|name=Кимвула}} |- | [[Кимпесе]]|| Катаракт || Сонгоголо || 53.660 || {{coord|5.55|S|14.43|E|type:city|format=dms|name=Кимпесе}} |- | [[Кинзау-Мвуете]]|| Долна Река || Чела || 17.870 || {{coord|5.48|S|13.28|E|type:city|format=dms|name=Кинзау-Мвуете}} |- | [[Кисанту]]|| Лукаја || Касангулу || 77.797 || {{coord|5.13|S|15.07|E|type:city|format=dms|name=Кисанту}} |- | [[Лукула]]|| Долна Река || Лукула || 31.394 || {{coord|5.38|S|12.95|E|type:city|format=dms|name=Лукула}} |- | [[Луози]]|| Катаракт || Луози || 13.258 || {{coord|4.95|S|14.13|E|type:city|format=dms|name=Луози}} |- | [[Мадимба]] || Лукаја || Мадимба || || {{coord|4.980084|S|15.14622|E|format=dms|name=Мадимба}} |- | [[Матади]]|| — || — || 291.338 || {{coord|5.82|S|13.48|E|type:city|format=dms|name=Матади}} |- | [[Мбанза-Нгунгу]]|| Катаракт || Мбанза-Нгунгу || 97.037 || {{coord|5.25|S|14.86|E|type:city|format=dms|name=Мбанза-Нгунгу}} |- | [[Муанда]]|| — || Муанда || 86.896 || {{coord|5.93|S|12.35|E|type:city|format=dms|name=Муанда}} |- | [[Секе-Банза]]|| Долна Река || Секе-Банза || 6.015 || {{coord|5.33|S|13.27|E|type:city|format=dms|name=Секе-Банза}} |- | [[Сонгололо]]|| Катаракт || Сонгололо|| 12.382 || {{coord|5.70|S|14.03|E|type:city|format=dms|name=Сонгололо}} |- | [[Чела]] || Долна Река || Чела || 45.588 || {{coord|4|58|0|S|12|56|0|E|type:city|format=dms|name=Чела}} |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Bas-Congo}} * [https://web.archive.org/web/20110822090224/http://kongocentral.net/ Портал на Централно Конго] {{fr}} {{Покраини во ДР Конго}} [[Категорија:Покраини во Демократска Република Конго]] [[Категорија:Централно Конго| ]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1963 година]] 6494ijoghma8q8tio2a4nlxscuk97bs Аренсбург 0 1114463 5649427 5436110 2026-10-24T15:05:17Z Mef.ellingen 58402 5649427 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Германија |Art = Stadt |image_photo = P1400196-Bearbeitet, Ahrensburg, Wasserschloss.jpg |image_caption = Замок Аренсбург |Wappen = Wappen_Ahrensburg.svg |lat_deg = 53 |lat_min = 40 | lat_sec = 29 |lon_deg = 10 |lon_min = 14 | lon_sec = 28 |Lageplan = Ahrensburg in OD.svg |Bundesland = Schleswig-Holstein |Kreis = Штормарн |Höhe = 46 |Fläche = 35.3 |Einwohner = 31652 |Stand = 2009-04-01 |PLZ = 22926 |Vorwahl = 04102 |Kfz = OD |Gemeindeschlüssel = 01 0 62 001 |Gliederung = 5 |Adresse = Manfred-Samusch-Str. 5<br />22926 Аренсбург |Website = [http://www.ahrensburg.de/ www.ahrensburg.de] |Bürgermeister = Михаел Зарах |Partei = SPD }} '''Аренсбург''' ({{langx|de|Ahrensburg}}) — најголем [[град]] во округот [[Штормарн]], во сојузната покраина [[Шлезвиг-Холштајн]], [[Германија]]. Дел е од [[Хамбург (метрополитенска област)|метрополитенската област Хамбург]]. Негова позната знаменитост е [[ренесанса|ренесансниот]] замок од 1595 година. Други знаменитости се блиската црква. Аренсбург се наоѓа во Тунелтал (''Tunneltal''), во која [[Алфред Руст]] ископал многу артефакти од [[Ледено доба|леденото доба]]. До Аренсбург лесно се доаѓа со автомобил и воз, сместен на автопатот А1 и железничката линија помеѓу [[Ханза|Ханзините]] градови [[Хамбург]] и [[Либек]]. == Историја == === Рана историја === Аренбуршката Тунелтал е место на бројни ископувања од културата на доцниот [[палеолит]]. Културата од историчарите е наречена Аренсбуршка култура. === Среден век === Градот потекнува од {{римски|13}} век, кога грофовите на Шауенбург го основале селото Волденхорн (кое подоцна станало град Аренсбург) и соседните села Аренсфелде, Мајлсдорф и Бајмор. Волденхорн е првпат споменат во 1314 година. Во 1327 година, селото припаднало на цистерцијанскиот манастир Рајнфелд, а Волденхорн станал седиште на манастирскиот управник и останал како таков до средината на {{римски|16}}. Замокот Арнесвелде (''Arx Arnsburga'') бил изграден околу 1200 година. Руини на замокот се видливи во шумата Хаген јужно од градот. Грбот на градот го прикажува замокот го горниот дел. Постојат документи за управници на замокот во 1295 и 1304 година. Во 1326 година, грофот Јохан III од Шауенбург го преместил своето седиште во [[Тритау]] и го напуштил замокот. === Нов период === По распуштањето на манастирите поради [[Протестантска реформација|реформацијата]], целата област потпаднала во посед на кралот на [[Данска]]. Тој ја доделил на неговиот генерал Даниел Ранцау во 1567 година. Неговиот брат и наследник Петер Ранцау го изградил [[ренесанса|ренесансниот]] замок во облик на воден замок, сега симбол на градот, а црквата во замокот околу 1595 година. Изградбата на сиромашните домови непосредно до црквата била пример. Советот на Аренсбург припаѓал на т.н. благороднички совет, кој поседувал голема слобода и самоуправување. Поседот на Ранцау бил тешко задолжен во средината на {{римски|18}} век и во 1759 година припаднал на стопанственикот Хајнрих Карл фон Шимелман. Шимелман го изменил замокот и селото во [[барок]]ен стил и моменталниот изглед на градот ги прикажува овие планови. На 7 јуни 1867 година селото Волденхорн станало слободна [[Прусија|пруска]] заедница и се преименувало во Аренсбург со одлука на советот. Припаѓало на Амтот Аренсбург, од каде како слободна општина излегло во 1912 година. Изградбата на железницата помеѓу [[Хамбург]] и [[Либек]] во 1865 година го направило Аренсбург привлечно одредиште за одмор надвор од Хамбург и бројот на жители се зголемил. До 1910 населението достигнало 2.750 жители. Припојувањето на различни села во 1928 година довело до зголемување на територијата на градот на 5 км<sup>2</sup>. Изградбата на населбите „Дахајм/Хајмгартен“ (делумно на територија на моменталната општина [[Амерсбек]]) и „Ам Хаген“ (првично наречена „Населба [[Франц Зелте]]“) се случила во 1933 година, поради навалата на нови жители од Хамбург, кои барале помирно опкружување. Кога Аренсбург добил градски права во 1949 година, градот имал 17.775 жители — скоро половина од нив биле бегалци од поранешните источни територии на Германија. Градската инфраструктура била значително подобрена и проширена во текот на следните децении. Во исто време многу компании отвориле свои седишта и погони во близина на градот и придонеле Аренсбург да стане познат стопански центар во Шлезвиг-Холштајн. == Религија == Аренсбург бил седиште на лутеранскиот проректор за Штормарн од 1823 до 1899 година. Аренсбург имал мала [[Евреи|еврејска заедница]] до почетокот на 1930-тите. [[Синагога]]та била запалена во текот на [[Кристална ноќ|Кристалната ноќ]] во 1938 година.<ref>{{нмс|url=http://cad-cook.architektur.tu-darmstadt.de/synagogen/main.php?SYN=f3827676e086e0088b8d863bd8000edf&page=Synagogen%2FDetail&id=1457|title=Internet-Archiv "Synagogen in Deutschland" der TU Darmstadt|publisher=Cad-cook.architektur.tu-darmstadt.de|accessdate=11 март 2014|archive-date=2014-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20140311223449/http://cad-cook.architektur.tu-darmstadt.de/synagogen/main.php?SYN=f3827676e086e0088b8d863bd8000edf&page=Synagogen%2FDetail&id=1457|url-status=dead}}</ref> Еврејските гробишта (отворени во 1822 година) сè уште можат да се видат во близина на градот (Аренсбург-Запад). == Меѓународни односи == {{Поврзано|Список на збратимени градови во Германија}} Аренсбург е [[Збратимени градови|збратимен]] со следниве градови: * {{знамеикона|ШПА}} [[Есплугес де Љобрегат]], [[Шпанија]] * {{знамеикона|АВТ}} [[Фелдкирхен во Корушка]], [[Австрија]] * {{знамеикона|ГЕР}} [[Лудвигслуст]], [[Германија]] * {{знамеикона|ЕСТ}} [[Вилјанди]], [[Естонија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Ahrensburg}} * {{официјална|http://www.ahrensburg.de/}} {{de}} * [http://www.evj-ahrensburg.de/ evj-ahrensburg.de] {{de}} * [http://www.schloss-ahrensburg.de/ Замок Аренсбург] {{de}} {{en}} {{Градови во Штормарн (округ)}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Штормарн]] 12yqow41eglnex5t43a83z4maie2u1f Марија Кондовска 0 1128181 5649531 5604976 2026-10-24T21:50:19Z Aprilija50.A.D 119801 /* Театарски претстави */ 5649531 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | наставка = а |име=Марија Кондовска |портрет=Марија Кондовска.jpg |px=170px |опис= |роден-дата= {{роден на и возраст|df=yes|1965|1|20}} |роден-место= [[Скопје]], [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] |починал-дата= |починал-место= | националност = [[Македонија|Македонка]] | народност = [[Македонци|Македонка]] |познат = по улогите во: <br>[[Македонски народни приказни]]<br>[[Викенд на мртовци]]<br>[[5+ фамилија]]<br>[[Неверство во зимска ноќ]]<br>[[Ах, љубов моја (филм)|Ах, љубов моја]]<br>[[Преспав (телевизиска серија)|Преспав]]<br>[[Пусто турско (филм)|Пусто турско]] |занимање = [[глумица]] }} '''Марија Кондовска''' (р. {{роден на|20|јануари|1965}} во [[Скопје]]) — [[Македонија|македонска]] театарскa, филмскa и телевизискa [[глумица]]. Таа дипломирала на [[Факултет за драмски уметности - Скопје|Факултетот за драмски уметности]] при [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] во [[Скопје]], во класата на [[професор]]от [[Владимир Милчин]]. Во [[1987]] година, таа се вработила во [[Драмски театар - Скопје|Драмски театар — Скопје]]. Кондовска е ќерка на македонскиот [[сликар]] [[Димитар Кондовски]]. ==Театарски претстави== * Викенд на мртовци од [[Миле Попоски]], р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1985: * Душичката — Стапица од Тадеус Ружевич, р. Богдан Хусаковски, [[Драмски театар - Скопје]] 1987; * Бесна — Слободен лов од [[Јордан Плевнеш]], р. [[Љубиша Георгиевски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1988; * Лана — Сказна за времето од Љубиша Ѓоќиќ, р. Љубиша Ѓоќиќ, р. [[Драмски театар - Скопје]] 1988; * Катлин — Долго патување во ноќта од Јуџел Онил, р. Патриша Хамарстром, [[Драмски театар - Скопје]] 1988; * Берта — Татко од Август Стримберг, р. [[Тодорка Кондова-Зафировска]], [[Драмски театар - Скопје]] 1989; * Втора ќерка — Медеја од Дане Захц, р. Вито Тауфер, р. [[Драмски театар - Скопје]] 1989; * Ало Будење од [[Зафир Хаџиманов]], р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1990; * Лиз — Спасени од Едвард Бонд, р. Кристијан Ристевски, [[Драмски театар - Скопје]] 1990; * Кармен — Балконот од Жан Жене, р. Ивуца Кунчевич, [[Драмски театар - Скопје]] 1991; * Елица — Чернодрински се враќа дома од [[Горан Стефановски]], р. [[Слободан Унковски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1992; * Беба — Грев или шприцер од [[Сашко Насев]], р. [[Димитар Станковски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1992; * Росаура — Животот е сон од Педро Калдерон, р. [[Слободан Унковски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1993; * Трпана — Харем од [[Сашко Насев]], р. [[Димитар Станковски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1994; * Оља — Маратонците го трчаат почесниот круг од Душан Ковачевиќ, р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1994; * Ни ќар ни зијан од [[Братислав Димитров]], р. [[Димитар Станковски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1996; * Елена — Вујко Вања од [[Антон Павлович Чехов]], р. [[Димитар Станковски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1997; * Бела — Словенски ковчег од [[Венко Андоновски]], р. [[Димитар Станковски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1998; * Александра — Платонов од [[Антон Павлович Чехов]], р. [[Димитар Станковски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1999; * Смерадилна — Арлекин слуга на двајца господари од Карло Голдони, р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 1999; * Тереза — Мефисто од Клаус Ман, р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 2000; * Хиполита — Сон на летната ноќ од [[Вилијам Шекспир]], р. [[Димитар Станковски]], [[Драмски театар - Скопје]] 2001; * Олга — Три сестри од [[Антон Павлович Чехов]], р. [[Димитар Станковски]], [[Драмски театар - Скопје]] 2004; * Касилда — Што ги тера жените да трчаат ноќе по улиците на Мадрид од Педро Калдерон, р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 2004; * Мравката — Како се станува цар од [[Афродита Кирјаковска]], р. [[Зоја Бузалковска]], [[Драмски театар - Скопје]] 2004; * Весела — Нашиот непрежален од Карино Васки, р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 2006 * Сон на летната ноќ од [[Вилијам Шекспир]], р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 2008; * Кристина – Жена ми се вика Борис од Рафа Шарт, р. [[Коле Ангеловски]], Дом на АРМ 2011; * Фани мани од Реј Куни, р. [[Коле Ангеловски]], [[Универзална сала – Скопје]] 2012; * Селанка — Македонска крвава свадба од [[Војдан Чернодрински]], р. Сташа Зуровац, [[Драмски театар - Скопје]] 2012; * Евдокија — Солунски патрдии од [[Миле Попоски]], р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 2013; * Берта — Стјуардеси од Марк Камолети, р. Синиша Ефтимов, [[Театар Комедија]] 2013; * Верче — Чија си од [[Сашко Насев]], р. [[Љупчо Ѓоргиевски]], [[Драмски театар - Скопје]] 2013; * Злата — Живот во тесни чевли од Душан Радовиќ, р. Ненад Витанов, [[Драмски театар - Скопје]] 2014; * Молба до господ од [[Коле Ангеловски]], р. [[Коле Ангеловски]], Народен театар Антон Панов Струмица 2015; * Жена ми се вика Борис од Рафи Шарт, р. Синиша Ефтимов, [[Театар Комедија]] 2017; * Секс таблетки * Секретарката — Ничија земја од Данис Тановиќ, р. Александар Морфов, [[Македонски народен театар]] 2018; * Реџина - Како да се ограби банка од Сами Фејд, р. Иван Манасковски, [[Драмски театар - Скопје]] 2018; * Птица со главата меѓу нозе од [[Коле Ангеловски]], р. [[Коле Ангеловски]], [[Драмски театар - Скопје]] 2021; * Марија Антоновна — Ревизор Николај Василевич, р. Андреј Цветановски, [[Театар Комедија]] 2023; * Олга - Три сестри во Москва, од [[Владимир Талески]], р. [[Јани Бојаџи]], [[Драмски театар - Скопје]] 2026. ==Филмографија== Кондовска ги остварила филмските улоги:<ref>{{нмс| title=Marija Kondovska| url=https://www.imdb.com/name/nm1394077/ | work= | publisher=IMDb | date= | accessdate=5 февруари 2023}}</ref> {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 | '''Година''' | '''Филм''' | '''Улога''' |- | 1988 || [[Втора смена]] ТВ-серија || Воспитувачката |- | 1988 || [[Викенд на мртовци]] ТВ-филм || Ана |- | 1991 || [[Стрес или погрешна нота]] ТВ-филм || Милица |- | 1992 || [[Чудовиштата во нашиот град]] ТВ-серија || Роги |- | 1997 || [[Вујко Вања]] ТВ-филм || Елена |- | 2002 || [[Наше маало]] ТВ-серија || Инструкторка |- | 2003 || [[Време за плачење]] || Маки |- | 2003 || [[Лото, лото (телевизиска серија)|Лото, лото]] ТВ-серија || |- | 2004 || [[Неверство во зимска ноќ]] ТВ-филм || Вера |- | 2005 || [[Седмица лото или смрт]] || |- | 2005 || [[Обични луѓе]] ТВ-серија || Евдокија |- | 2006 || [[Пусто турско (филм)|Пусто турско]] ТВ-филм || Тодорка |- | 2007 || [[Превртено (филм)|Превртено]] ТВ-филм || |- | 2007 || [[Стапица]] ТВ-филм || Мајката на Соња |- | 2008 || [[Куќен совет]] ТВ-филм || Мариче |- | 2009 || [[Седумка, љубов или смрт (филм)|Седумка, љубов или смрт]] ТВ-филм || Мара |- | 2012 || [[Македонски приказни]] ТВ-серија || |- | 2014-2015 || [[Македонски стари приказни]] ТВ-серија |- | 2015-2021 || [[5+ фамилија]] ТВ-серија || Тетка Душка |- | 2016 || [[Џган]] ТВ-филм || Магдалена |- | 2016 || [[Црвената соба]] ТВ-филм || Лили |- | 2016-2018 || [[Преспав (телевизиска серија)|Преспав]] ТВ-серија || Сестра |- | 2016 || [[Среќа во вреќа (серија)|Среќа во вреќа]] ТВ-серија || Милка |- | 2017 || [[Ах, љубов моја (филм)|Ах, љубов моја]] ТВ-серија || Госпоѓа Трпкова |- | 2019 || [[Дедо и внук]] ТВ-серија || Вера |- | 2019 || [[Фамилија Марковски (телевизиска серија)|Фамилија Марковски]] ТВ-серија || Мајката на Александар |- | 2020 || [[Драмски театар - Скопје|Мојот Драмски]] ТВ-серија || |- | 2022 || [[Тајниот изум]] ТВ-филм || Душка |- | 2022 || [[Баунти]] ТВ-филм || Мајката Стефан |- | 2022-2023 || [[Бистра вода (серија)|Бистра вода]] ТВ-серија || |- | 2023 || [[Бизнисот на задоволството]] ТВ-филм || |- | 2024 || [[Преспав]] ТВ-серија || Маринела |- | 2026 || [[И Божана сака чоколадо]] ТВ-филм || |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{IMDb name|1394077}} * [https://dramskiteatar.com.mk/mk/about/akteri/140/marija-kondova Животипис на Марија Кондовска], на страницата на Драмски театар {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кондовска, Марија }} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Глумици од Скопје]] [[Категорија:Македонски театарски глумци]] [[Категорија:Македонски телевизиски глумци]] [[Категорија:Македонски филмски глумци]] [[Категорија:Македонски гласовни глумци]] [[Категорија:Апсолвенти на Факултетот за драмски уметности - Скопје]] pufallz1p7hth3awyq9e4ug46t140fi Фридрајхова атаксија 0 1128857 5649567 5615778 2026-10-24T23:50:51Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649567 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Protein FXN PDB 1ekg.png|мини|Структура на белковината FXN. Врз основа на PyMOL рендерирање на PDB 1kg]] '''Фридрајхова атаксија''' (ФА) — [[ретка болест]] која го погодува [[Нервен систем|нервниот систем]] и срцето. Прв оваа болест ја опишал германскиот лекар [[Николаус Фридрајх]] во [[1863]] година по чие име и оваа болест го добива своето име.<ref name="Delatycki M, Williamson R, Forrest S 2000 1–8 As">{{Наведено списание |author=Delatycki M, Williamson R, Forrest S |title=Friedreich ataxia: an overview |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-medical-genetics_2000-01_37_1/page/n2 |journal=J Med Genet |volume=37 |issue=1 |pages=1–8 As |year=2000|pmid=10633128 |doi=10.1136/jmg.37.1.1 |pmc=1734457}}</ref> ==Причина== Причината за оваа болест е недостатокот на белковината [[фратаксин]]. Се верува дека фратаксинот делува како резервоар на железо, ослободувајќи го истото само кога е потребно. Во случаи кога фратаксинот е во недоволно количество, железото во митохондриите на клетките се натрупува во абнормални вредности, каде следи оксидативен стрес, што е е есенцијална причина за оштетување на митохондриите, а потоа и на самата клетка. Митохондријата делува како примарен извор на енергија за скоро сите клетки во нашето тело, па и оттаму значењето на влијанието на фратаксинот на клетките на нервниот систем, срцето, а често и на другите ткива. Главните невролошки симптоми вклучуваат мускулна слабост и атаксија, губење рамнотежа и координација на движење. Интелектот останува недопрен. Засегнатоста на срцето започнува во вид на благи до сериозони абнормалности опасни по живот. Фридрајховата атаксија е наследна болест поради мутација на гените која може да се пренесува од генерација на генерација, а стотини години да не се препознае од членовите од семејството, а со тоа и да не знаат дека се носители. Во светот оваа болест погодува 1 од 50.000 луѓе и припаѓа на групата меѓусебно поврзани пореметувања, познати како наследна атаксија. Обично, атаксијата првин ги зафаќа нозете и торзото, што доведува до чести сопнувања, нестабилни движења. Способноста да се одржи рамнотежата и да се координира движењето со текот на времето продолжува да опаѓа, а мускулите на нозете стануваат слаби и лесно се заморуваат, па на пациентот движењето му е се потешко. Потребата од инвалидската количка се јавува помеѓу 5 и 15 година од почетокот на болеста. Неколку години подоцна, луѓето со Фридрајхова атаксија може да имаат проблеми со говорот и нивните зборови ги перцепираме како бавен, чуден начин, подобро познат како „каскаден говор“ или дизартрија. Овој проблем е предизвикан од недостаток на координација и слабост на јазикот и другите мускули на лицето, а не од оштетување на јазичните вештини или интелектот. Некои луѓе, исто така, развиваат проблеми со голтањето, односно дисфагија што може да доведе да храната навлезе во дишните патишта, односно до задушување или респираторни инфекци.<ref>[http://curefa.org/clinical-care-guidelines/ FARA]</ref> ==Сетилно оштетување== Губењето на чувството за допир исто така може да биде еден од симптомите на Фридрајхова атаксија, но често може да се открие само преку лабораториско тестирање. Конфузија во одредување каде е сместен предметот во просторот е одлика на почетните фази од болеста, додека проблемот со перцепцијата на светлината, болката и температурата е поврзан со подоцнежните фази. Кај мал број на пациенти, болеста исто така доведува до нарушен вид и слух. ==Скелетни абнормалности== Одредени скелетни абнормалности се вообичаени кај Фридрајховата атаксија. Повеќе од половина од пациентите имаат „Пес кавус“ - стапало со висок свод. За оние кои сè уште одат, овој деформитет може да предизвика задебелување и плускавци на стапалата. Овие деформитети предизвикуваат зголемување на оптоварувањето на метатарзалните коски, која што може да доведе до појава на болка во регионот на коската на стапалото. Кај 80% од случаите може точно да се идентификуваат причините на пес кавус и можат да имаат невромускулни болести (мускулна дистрофија, церебрална парализа, детска парализа, сирингомиелија), фрактури, изгореници, а кај останатите 20% од случаите причините сепак не се доволно познати и се претпоставува дека постои некоја генетска склоност. Кај две третини од пациентите присутна е тешка и агресивна сколиоза на ’рбетот што може да предизвика болка. Овие скелетни абнормалности често се јавуваат кај невромускулните заболувања. Сепак, со оглед на тоа што „Пес кавус“ и сколиозата се јавуваат рано кај Фридрајховата атаксија (кај некои и сколиозата е дури и првиот симптом), постојат шпекулации дека недостатокот на фратаксин директно влијае на развојот на коските. ==Срцеви проблеми== Срцевите аномалии се јавуваат кај 75% од лицата со Фридрајхова атаксија, но има разлики во тежината и сериозноста на наодите. Сепак, кај повеќето луѓе, срцевите проблеми се опасни по животот, така што срцевите проблеми се водечка причина за смрт. Левокоморната хипертрофија на левата комора е вообичаен наод при Фридрајхова атаксија, односно зголемување на срцевиот мускул, кој ја стеснува комората исполнета со крв во срцето, го намалува капацитетот на пумпање и може да доведе до аритмија која не може соодветно и ефикасно да се прилагоди на барањата на организмот. Екстремен замор, болка во градите, останување без здив може да бидат симптоми на намалена срцева функција. Пренаталната дијагностика е можна кај семејства со веќе позната и идентификувана мутација. Генетско советување: Фридрајховата атаксија се наследува автосомно рецесивно. Можно е генетско советување. ==Менаџирање и третман== Лек за ова заболување засега нема, а менаџирањето е мултидисциплинарно. Физикалната терапија и употребата на помагала за одење, протезите и инвалидските колички помагаат во одржување на активен, здрав животен стил. Можна е потреба и од логопед. Програмите за истегнување и употребата на фармаколошки агенси (баклофен и ботулнискиот токсин) помагаат во редукација на спастичноста. Третманот на срцевите заболувања вклучува антикоагуланси, антиаритмични агенси и пејсмејкери. Пациентите со дијабетес мелитус обично имаат потреба од инсулин. Како опција може да се понуди и психолошко советување. Последователното следење на состојбата кај овие пациенти треба да вклучува ЕКГ, ехокардиографија и тестирање на нивото на гликоза во крвта и глициранот хемоглобин (HbA1c). ==Прогноза== Можностите за поповолна прогноза се зголемени, но квалитетот на животот сè уште е значително засегнат. Просечниот животен век изнесува околу 40 години, во зависност од возраста на клиничкиот почеток на ова заболување, како и на присуствотото на дијабетес и кардиомиопатија. Леталниот исход главно се должи на срцевите заболувања (срцева слабост или аритмија) и бронхопневмонија. ФА има свој почеток обично во [[детство]]то, помеѓу 10 и 15 години, но не може да се дијагностицира од 2-50 години. Претходно почетокот обично е поврзан со потежок тек на болеста. За повеќето пациенти, [[атаксија]] е првиот симптом, а останатите, вклучувајќи проблеми со срцето, се случува подоцна. Подредување и тежината на симптомите зависи од личност до личност, ФА е многу многу поединечна болест, тие велат дека постојат две личности со исто ФА. ===Атаксија, слабост и спастицитет=== Обично, атаксијата прво влијае на нозете и [[торзото]], што доведува до нестабилна прошетка. Способноста да се одржи рамнотежа и координација на движења со текот на времето продолжува да опаѓа и мускулите на нозете стануваат слаби и лесно се уморуваат, па болните сè повеќе и повеќе тешко одат. Меѓу 5 и 15 години од почетокот, болеста доведува до приврзаност за инвалидски колички. Неколку години подоцна, луѓето со ФА може да имаат тешкотии со говорот и нивните зборови се смета како бавна форма, подобро позната како "говор каскада", или [[дизартрија]]. Овој проблем е предизвикан од страна на некоординираност и слабост на јазикот и другите мускули на лицето. Кај некои пациенти може да се развие проблеми со голтање, или - [[дисфагија]], што може да ѝ овозможи на храната да влезе во дишните патишта, што може да доведе до гушење или респираторни инфекции. Подоцна во текот на болеста, атаксијата може да доведе до нарушување на фината моторика, како што е на пример пишувањето. За многумина, силата и координацијата на горниот дел од телото се зачувани и повеќе години после губењето на способноста да оди. Спастицитет (спазам и болка во мускули) е честа појава во сите ФА, главно во напредна фаза на болеста. Лево вентрикуларна хипертрофија е чест наод во ФА, и зголемување на срцевиот мускул, го намалува капацитетот и транспортот на крвта и исто така може да доведе до аритмии кои не можат да бидат соодветни и ефективни на барањата на телото. Екстремниот замор, болката во градите, отежнатото дишење можат да бидат знаци на намалување на срцевата функција. Ако овие симптоми се јавуваат редовно, тоа е императив за консултација со кардиолог. ===Дијабетес=== Околу 10% од луѓето со ФА имаат [[дијабетес]], и уште 20% имаат блага форма наречена гликоза. И двете се јавуваат кога панкреасот го намалува своето производство на [[инсулин]]. Се чини дека на ФА е директен резултат на недостатокот на фратаксин во панкреасот. ==Животниот век== Студиите од [[1980]] до [[1990]] година доведоа до заклучок дека очекуваното траење на животот на лицата со Фридрајхова атаксија бил околу 30 до 40 години по дијагнозата, во прилог на срцева слабост, дијабетес, па дури и влијае на скратување на животниот век. Постојаниот напредок на медицината придонела за зголемување на очекуваното траење на животот, како и подобрување на квалитетот на животот на пациентите. ==Третман на Фридрајховата атаксија== Историски гледано, третмани за ФА целат на повеќе специфични симптоми од самата болест и во голема мера, овој вид на третман останува стандардна нега за пациентите ФА. За среќа, хипертрофична кардиомиопатија, симптом кој најмногу го загрозува животот на ФА, може да се контролира со третмани развиени за употреба во општата популација. На пример, некои лекови како ангиотензин претворачки ензим, инхибитори, диуретици и бета блокатори може да го намалат обемот на работа на срцето, [[пејсмејкер]] може да ја стабилизира срцева аритмија. Покрај тоа, на крајот на [[2010]] година со мислење се појавил д-р Пејн, кој верувал дека бета блокаторите не се добро решение, но треба да се користи АКЕ инхибитори со кои ќе се олесни работата на срцето со проширување на крвните садови и намалување на крвниот притисок. Исто така, шеќерната болест може да се контролира со примена на инсулин. Постојат хируршки процедури за да се поправат појави на деформитети и сколиоза, и обично се ефективни. Се прави вид на операција што подразбира исправка на ’рбетот, а потоа поставување на мал дел од коската што расте заедно со ’рбетните коски. Иако не постои начин да се запре прогресијата на атаксија и мускулна слабост на ФА, со неколку видови на рехабилитациона терапија може да им помогне на пациентите да се справат со овие проблеми. На пример, физиотерапевт може да помогне кај затегнати мускули со истегнување, со што се подобрува нивната флексибилност. Исто така,за говорот, со патолог може да се подобри јачината на мускулите на лицето и подобрување на говорот и голтањето.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.ninds.nih.gov/Disorders/Patient-Caregiver-Education/Fact-Sheets/Friedreichs-Ataxia-Fact-Sheet/ |title=NIH |accessdate=2020-02-07 |archive-date=2020-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108232213/https://www.ninds.nih.gov/Disorders/Patient-Caregiver-Education/Fact-Sheets/Friedreichs-Ataxia-Fact-Sheet |url-status=dead }}</ref> ==Дијагноза== Невролог има неколку тестови за утврдување Фридрајховата атаксија. Обично, прво се направат неколку основни физички преглед и внимателно проучување на историјата на семејството. Особено внимание и време е посветен на тестирање рефлексии. На почетокот на губење на рефлексиите е речиси универзална одлика на ФА. После тоа, невролозите мора да користат специјализирани тестови за проценка на функцијата на мускулите и нервите. [[Електромиографија]] (ЕМГ) е процес со кој електроди се вметнуваат во мускулите, а камерата снима електрични сигнали генерирани при контракција. Се тестира брзината на нервната спроводливост (NCV),тоа се врши со ставање на површински електроди на кожата на различни локации низ нервите. Една електрода емитира шок нерви, а другата врши снимање на нервните одговори. Поради тоа што ФА ги оштетува нервите, одговорите се помалку од нормалната вредност. [[Магнетна резонанца]] (МРИ) или компјутеризирана томографија (КТ) може да се направи кога ќе бараат големи промени во малиот мозок, но тие се повеќе заеднички во спиноцеребеларната атаксија отколку со ФА. И двете се користат за да се провери хемиска нерамнотежа која се јавува кај други болести, освен на ФА. Можеби најважно, крвните клетки се состојат од [[ДНК]], што може да се користи за генетско тестирање. Иако последните истражувања ги опишуваат дека ретки варијанти ФА не се поврзани со [[ген]] фратаксин, тестови за фратаксин мутации се многу сигурни и може да се користат за да се потврди или исклучи дијагнозата во речиси сите случаи. Генетските тестови може да се користат во пренаталниот, и за утврдување на статус на пренесувачот. == Наследност== Мутациите се создаваат тивко низ генерациите, бидејќи болеста се наследува на автосомно - рецесивна форма. Во секоја човечка клетка е 46 хромозоми, односно 22 пара т.н. Од нив 46 хромозоми, 23 хромозоми (еден сет од 22 автосомни хромозоми и еден секс хромозом) се наследени од еден родител, а 23 хромозоми од другиот родител. ФА генот се наоѓа на хромозомот 9. Рецесивна значи дека појавата на болеста бара почитување на личноста и на таткото и на мајката го наследи еден мутиран ген. Во рецесивни нарушувања се луѓе кои имаат еден мутиран и еден здрав ген се етикетирани како носители на болеста, а со нив и симптоми на болеста нема да се случат. Значи, тоа може да изгледа дека ФА дојдоа "од ведро небо". Но, во реалноста, двајцата родители се носители на ФА, и не го знаеле тоа. 1 од 100 луѓе низ целиот свет се FA-носители, но во некои етнички групи на честота и повисоко. Најчестиот вид на мутација frataksinskog генот наречен нестабилна ''проширување на тринуклеотидните бројот''. Нормално, ген содржи 5-33 повторувања три букви хемиски фраза - {"GAA"} - но кај луѓето со ФА може да има стотици од овие повторувања. А поголем број на повторувања има тенденција да предизвика болест порано и предизвикува брзиот напредок. Во некои случаи, ситуацијата е посложена: проширување на тринуклеотидните бројот припаѓа на таканаречените. Динамична мутации. Ова значи дека бројот на повторувања во генот може да се промени во текот на преносот на потомство. Во овие болести, во зависност од бројот на повторувања кои носат гени се нарекува нормално, мутирани или премутирани. Во ФА, како нормални гени се оние кои го одбележаа 5-33 повторувања, и тие се пренесуваат стабилно низ генерации, на пример, обично без менување на бројот на повторувања. Како премутирани гени (или нормална мутабилни гени) се означени оние кои имаат 34-65 повторувања. Овие гени не предизвикуваат болест, но кога пренесување на семе може да биде голем пораст на бројот на повторувања (проширување) и појавата на вистински мутирани гени кои имаат 66-1700 повторува и може да предизвика болест. Околу 98% од пациентите, а во генот наследен од таткото и генот наследен од мајката таму е ова - {} GAA - проширување ([[хомозиготни]] проширување). Само 2% од пациентите имаат експанзија во еден ген ([[хетерозиготи|хетерозиготни]] проширување), туку затоа што во втората мутација која не е проширувањето тип - {} GAA - се повторува од т.н.. испрекинатата мутации.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.curefa.org/scientific-news/rare-disease-day-2017-friedreich-ataxia-researchers-from-fratagene-therapeutics-and-the-university-of-rome-tor-vergata-identify-a-new-therapeutic-target/ |title=FARA |accessdate=2020-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205160532/http://www.curefa.org/scientific-news/rare-disease-day-2017-friedreich-ataxia-researchers-from-fratagene-therapeutics-and-the-university-of-rome-tor-vergata-identify-a-new-therapeutic-target |archive-date=2020-02-05 |url-status=dead}}</ref> Број на повторувања влијаат на некои одлики на болеста: * [[Дијабетес]] и [[кардиомиопатија]] е се јавуваат главно кај пациенти со голем број - {} GAA - се повторува (> 650-700) * Постои инверзна корелација меѓу бројот на повторувања и возраста на дијагноза (поголем број на повторувања, болеста е веројатно да започне порано). == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Медицински извори}} [[Категорија:Ревматологија]] [[Категорија:Нефрологија]] [[Категорија:Автоимуни болести]] [[Категорија:Ретки болести]] s72nq74wq7ktwsah1fugjtzmfjflqbb Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Костинци 0 1150840 5649631 4693757 2026-10-25T10:21:58Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649631 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Рождество на Пресвета Богородица |слика = Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Костинци 6.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Прилепско |парохија = Долненско-секиречка |координати = {{coord|41|30|17.4|N|21|24|22.2|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Костинци |општина = Долнени |држава = Македонија |патрон = [[Богородица Марија]] |изградба = |завршено = 1624/1625 |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Рождество на Пресвета Богородица''' — [[црква (градба)|црква]] во селото [[Костинци]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски|page=18}}</ref> Сместена е во крајниот северен дел од селото, на десната страна од патот кој продолжува до соседното село [[Долгаец]]. Црквата е прогласена за [[Културно наследство на Македонија|споменик на културата]]. == Историја == Црквата била изградена во 1624/1625 година. Од натписот над влезната врата во внатрешноста на црквата се дознава дека ктитори кои ја подигнале црквата биле поп Стојко, Милош и Коста од блиското село [[Стровија]]. Денешниот изглед се должи на неколку фази на изградба. Во првата фаза од 1624/1625 година, храмот е подигнат како мала еднокорабна црква со полукружен [[свод]] и тристрана [[апсида]] на источната страна. Во XVII век, црквата била проширена од западната страна, така што добила [[припрата]] и [[трем]].<ref name="oldprilep">„[http://www.oldprilep.com/crkva-sveta-bogorodica-selo-kostinci/ Црква „Света Богородица“, село Костинци] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210621161331/http://www.oldprilep.com/crkva-sveta-bogorodica-selo-kostinci/ |date=2021-06-21 }}“. ''OldPrilep''. 25 февруари 2012.</ref> Неодамна откриената мермерна плоча од 1918 година — напишана на македонски јазик со кирилско писмо — сведочи дека [[камбанарија]]та ја подариле браќата Костадин и Стојче Димоски. == Архитектура == Градбата на црквата има правоаголна основа со мала многуаголна апсида на источната страна над која има полукружна [[фреска]]. Влезот на црквата се наоѓа на западната страна и над него има ниша со фреска на којашто е прикажано [[Рождество на Пресвета Богородица|Рождеството на Пресвета Богородица]]. Ниша со фреска на Богородица со Исус има и на јужниот ѕид. Кон дел од јужната страна бил дограден помошен објект, а на неговиот јужен крај се издига камбанаријата. Таа има квадратна основа и на секоја страна во горниот дел има по една [[монофора]]. Дворот на црквата е ограден со ограда од бетонски тули и во него се сместени селските гробишта. == Живопис == Црквата е [[фрескопис|живописана]] во сите нејзини делови. Живописот во [[наос]]от се состои од два слоја кои потекнуваат од XVII и XIX век, додека во припратата се среќава живопис од XVII, XVIII и XIX век.<ref name="oldprilep"/> Фрескописот бил изработен од околни зографи, кој се истакнува со своите уметнички дострели, а исто така во црквата има и ретки дрвени [[икона|икони]] од почетокот на XIX век. Иконите на Исус Христос, на апостолите и на Богородица ја потврдуваат големата уметничка вредност, a фрескописот го отсликува Исусовиот пат од неговото создавање, страдање па сè до распетието и неговото воскреснување. ==Галерија== <center>'''Надворешност'''</center> <gallery mode=packed heights=130px> Податотека:Црква Рождество на Пресвета Богородица - Костинци 01.JPG|Северната и источната страна Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Костинци 4.jpg|Западната страна Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Костинци 5.jpg|Влезната врата Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Костинци 7.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Костинци 8.jpg|Јужната страна Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Костинци 9.jpg|Нишата на јужната страна </gallery> <center>'''Внатрешност'''</center> <gallery mode=packed heights=130px> Податотека:Црква Рождество на Пресвета Богородица - Костинци 07.JPG|Фрескоживописот во внатрешноста (XVII век) Податотека:Црква Рождество на Пресвета Богородица - Костинци 06.JPG|Натпис над фрескоживописот во внатрешноста (XVII век) Податотека:Црква Рождество на Пресвета Богородица - Костинци 05.JPG|Фрескоживописот над влезната врата (XIX век) Податотека:Стари дрвени икони во црквата Рождество на Пресвета Богородица - Костинци 03.JPG|Стари дрвени икони во црквата Податотека:Kostinci Church Fresco.jpg|Детал од фрескоживописот во внатрешноста (XVII-XVIII век) Податотека:Црква Рождество на Пресвета Богородица - Костинци 09.JPG|Поглед на [[иконостас]]от и фрескоживописот на северниот ѕид Податотека:Црква Рождество на Пресвета Богородица - Костинци 12.JPG|Поглед на иконостасот и фрескоживописот на јужниот ѕид Податотека:Црква Рождество на Пресвета Богородица - Костинци 14.JPG|Иконостасот во внатрешноста на црквата Податотека:Црква Рождество на Пресвета Богородица - Костинци 08.JPG|Фрескоживописот во внатрешноста (XVII-XVIII век) Податотека:Црква Рождество на Пресвета Богородица - Костинци 11.JPG|Фрескоживописот во внатрешноста (XVIII век) </gallery> <center>'''Објекти во дворот'''</center> <gallery mode=packed heights=130px> Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Костинци.jpg|Влезната порта од дворот на црквата Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Костинци 2.jpg|Помошниот објект со камбанаријата Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Костинци 3.jpg|Камбанаријата Податотека:Гробишта во Костинци.jpg|Селските гробишта Податотека:Гробишта во Костинци 2.jpg|Гробови во дворот на црквата </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{ризница-ред|Nativity of the Theotokos Church (Kostinci)}} {{КНМ-Долнени}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Богородица, Костинци}} [[Категорија:Костинци]] [[Категорија:Храмови посветени на Раѓањето на Пресвета Богородица во Македонија|Костинци]] 62l1mncwbudsuo93b851jpmkbcspkyc Фототранзистор 0 1152561 5649547 5227820 2026-10-24T22:40:40Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649547 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Fototranzystor.jpg|Фототранзистор со метално куќиште|мини|десно|130п]] '''Фототранзистор''' – [[транзистор]] чија колекторска [[електрична струја|струја]] се менува под влијание на [[светлина]]та која паѓа на него.<ref>[http://www.e-ucebnici.mon.gov.mk/pdf/40_Elektrotehnika%20i%20elektronika%20za%20IV_MAK_PRINT.pdf д-р Чешелкоска В., д-р Попниколова-Радевска М., ЕЛЕКТРОТЕХНИКА И ЕЛЕКТРОНИКА, Министерство за образование и наука на Република Македонија, ISBN 978-608-226-293-2 (е-учебник), стр. 140]</ref> Заради таа особина наоѓа примена како електронски [[сетилник]] (сензор) и [[засилувач]]. Битна особина на фототранзисторот е дека тој, за разлика од [[фотодиода]]та, освен детекција врши улога и на засилувач. Фототранзисторот се изработува од [[полуспроводник|полуспроводнички]] материјал како и обичниот биполарен транзистор. Базата на фототранзисторот е отворена за влез на светлината. Ако [[фотон]]ите од светлината кои паѓаат се со доволно висока честота (доволна енергија) ќе створат струја на базата, која засилена станува значителна струја на колекторот. Со оглед дека базата е всушност детектор, фототранзисторите најчесто немаат посебен базен извод туку имаат само колектор и емитер. == Примена == Заради брзата реакција на нивото на светлина, фототранзисторите се користат за поголемиот број на примени во оптоелектрониката. Постојат многу видови кои се осетливи на инфрацрвениот дел од спектарот. Пример за нивна употреба се оптичките изолациони парови (оптокаплери), [[сетилник|сетилници]] на позиции (енкодери), бројачаи на производи на фабричка лента и др. == Материјал == Како и за обичниот биполарен транзистор, и за фототранзисторот како материјал за изработка се користи [[силициум]]от (Si). Постојат [[НПН]] и [[ПНП]] видови. == Симбол == Симболот на фототранзисторот е прикажан на сликата. [[Податотека:Phototransistor.symbol.npn.svg|Симбол на фототранзистор|мини|десно|130п]] == Предности и мани == Предности се ниската цена и брзата работа (во однос на [[фотоотпорник]]от). Маана е нешто побавното време на реакција од [[фотодиода]]та. == Наводи == {{наводи}} == Поврзано == * [[Оптоелектроника]] * [[Фотоотпорник]] * [[Фотодиода]] == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Phototransistors}} * [https://web.archive.org/web/20070513103510/http://instruct1.cit.cornell.edu/courses/ee476/FinalProjects/s2007/bl222_wh84/bl222_wh84/index.html Користење фототранзистор во робот за следење линии] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Електроника]] [[Категорија:Оптоелектроника]] [[Категорија:Транзистори]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] [[Категорија:Неологизми]] tlq6wp21iv0y9g7n9474vsg74xli2mk Црква „Вознесение Христово“ - Долнени 0 1152813 5649619 4693838 2026-10-25T09:38:36Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649619 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Вознесение Христово |слика = Црква „Вознесение Христово“ - Долнени.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Прилепско |парохија = Долненско-секиречка |координати = {{coord|41|25|38.5|N|21|27|14.2|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Долнени |општина = Долнени |држава = Македонија |патрон = [[Вознесение Христово]] |изградба = |завршено = 1857 |осветување = |живопис = 1857 |ктитор = |зограф = Димитриј, Ефтим и Ѓорѓи Андонови |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Вознесение Христово''' — главна селска [[црква (градба)|црква]] во селото [[Долнени]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски|page=18}}</ref> Сместена е во северниот дел од селото. == Историја == Црквата била изградена и зографисана во 1857 година во време на пелагонискиот митрополит [[Бенедикт Византиски]].<ref name="црква">„[http://www.oldprilep.com/crkva-voznesenie-hristovo-dolneni/ Црква „Вознесение Христово“, село Долнени] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200203094611/http://www.oldprilep.com/crkva-voznesenie-hristovo-dolneni/ |date=2020-02-03 }}“. ''OldPrilep''. 26 јануари 2015.</ref> == Архитектура == Градбата на црквата е еднокорабна, со правоаголна основа и петострана [[апсида]] на источната страна.<ref name="црква"/> На секоја страна од апсидата има по една слепа ниша. Влезот на храмот се наоѓа на јужната страна и над него има ниша со [[фреска]] во лоша состојба. Објектот е изграден од [[варовник]] и е покриен со кров од [[ќерамида|ќерамиди]]. Внатрешноста на црквата е живописана, а [[фрескопис]]от е дело на браќата Димитриј, Ефтим и Ѓорѓи Андонови од [[Гари]].<ref name="црква"/> Дворот на црквата од јужната страна е ограден со метална ограда, а храмот дополнително е ограде од помошен објект на јужната и западната страна, додека на источната страна има бетонска ограда. На јужната страна од помошниот објект се наоѓа влезната прота која води до потесниот двор пред црквата и над неа се издига [[камбанарија]]та. Таа е со квадратна основа и се состои од два дела, така што на секоја страна во горниот дел има по една [[монофора]]. Во потесниот двор на црквата, во близина на јужната страна има два гробни споменика. == Галерија == <gallery mode=packed heights=130px> Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Долнени 2.jpg|Влезната порта од дворот со камбанаријата Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Долнени 3.jpg|Влезната порта од дворот на црквата Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Долнени 6.jpg|Јужната страна Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Долнени 7.jpg|Влезната врата Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Долнени 4.jpg|Источната страна Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Долнени 5.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Долнени 9.jpg|Помошниот објект Податотека:Voznesenie Hristovo- Dolneni natpis.jpg|Ктироскиот натпис во црквата Податотека:Црква „Вознесение Христово“ - Долнени 8.jpg|Ктиторска плоча на камбанаријата Податотека:Voznesenie Hristovo- Dolneni freska.jpg|Внатрешноста на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Црква „Св. Троица“ - Долнени]] * [[Долнени]] * [[Преспанско-пелагониска епархија]] * [[Прилепско архијерејско намесништво]] * [[Долненско-секиречка парохија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{ризница-ред|Church of the Ascension of Christ (Dolneni)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Вознесение Христово, Долнени}} [[Категорија:Долнени]] [[Категорија:Храмови посветени на Вознесението Христово во Македонија|Долнени]] [[Категорија:Дела на Дебарската школа]] sj5vbiv2wm9zcbbb2u9dkn0da8ap3qf Ужгород 0 1156333 5649423 5586065 2026-10-24T14:52:33Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649423 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |official_name = Ужгород |native_name = Ужгород |nickname = |image_skyline = |imagesize = 250px |image_caption = Панорама на Ужхгрод |image_flag = Flag of Uzhhorod.svg |image_shield = Coat of arms of the city of Uzhhorod.svg |nickname = |motto = |image_map = |mapsize |map_caption = |coordinates_display =inline,title |coordinates_region =UA |subdivision_type = [[Земја]] |subdividion_type1 = [[Области во Украина|Област]] |subdivision_name ={{знаме|Украина}} |subdivision_name1 = [[Закарпатска Област]] |established_title = Основан |established_date = IX век |established_title1 = |established_date1 = |leader_title = [[Градоначалник]] |leader_name = Богдан Андреев |area_magnitude = |area_total_km2 = 65 |area_land_km2 = |area_water_km2 = |population_as_of = 2022 |population_note = |population_total = 115449|population_footnotes= |population_metro =| population_density_km2 = 4172|pushpin_map=Украина |pushpin_label_position = |pushpin_map_caption =Местоположба на Ужгород |pushpin_mapsize = |latd=48 |latm=37 |lats=26 |latNS=N |longd=22 |longm=17|longs=32|longEW=E |elevation_m = 169 ||postal_code_type=[[Поштенски број|Пошт. бр.]] |postal_code = 88000 |area_code = +380/312 |blank_info = |blank1_info = |website = [http://umr.uzhgorod.ua/ Ужгород] |footnotes = }} [[File:Театральна 10 (1).jpg|thumb|Поранешната Ужгородска синагога, сега филхармонија]] '''Ужгород''' ({{langx|uk|Ужгород}}, {{langx|rue|Уґоград}}, {{langx|hu|Ungvár}}) — град во западна [[Украина]], на границата со [[Словачка]] и во близина на [[Унгарија]]. Градот е главен град (административен центар) на [[Закарпатска Област|Закарпатската Област]] и на [[Ужгородски Реон|Ужгородскиот Реон]]. Според проценка од 2022 година градот имал 115.449 жители. ==Име== Градот името го добива од реката [[Уж]] која го дели градот на два дела: стар и нов, а „хород“ е [[Старословенски јазик|старословенскиот]] збор „градъ“. Ова име е ново, и датира од XX век. Пред тоа градот бил познат како Унгвар/Онгвар/Хунгвар (Ungvár / Ongvár / Hungvár). Исто така е користено и Унгујвар (Unguyvar) кое значи “Тврдина на Уж” каде “Унг” е унгарско име за Уж, а “вар” е тврдина. Градот е познат и под други имиња како: {{langx|cs|Užhorod}}; {{langx|sk|Užhorod}}; {{langx|de|link=no|Ungwar, Ungarisch Burg}}; {{langx|pl|Użhorod}}; {{langx|ro|Ujgorod}}. ==Историја== ===Рана историја=== [[File:Вранішніми вуличками.jpg|thumb|left|225px|Стариот град и римокатоличката црква]] Основачи на градот се [[старите Словени]], едно од нивните племиња [[Бели Хрвати]] живеело на тие простори во втората половина на првиот милениум. Во IX век Ужгород прераснал во тврдина која била центар на словенско кнежевство на чело со [[Лаборец]] кој бил вазал на [[Велика Моравија]]. Во 895 г. [[Унгарци|унгарските]] племиња на чело со [[Арпад]] го нападнале и уништиле Ужгород, притоа Лаборец бил обезглавен и фрлен во реката која и ден денес го носи неговото име во источна Словачка. Со доаѓањето на Унгарците, малиот град започнал да се проширува. Во периодот 1241-1242, Монголците предводени од Бату Кан ја запалиле населбата. Во раниот XIV век Ужгород покажал силен отпор кон новите унгарски владетели од Анжујската династија. Од 1318 па се во наредните 360 години со градот владееле италијанските грофови Другет. Во тој период [[Филип Другет]] го изградил [[Ужгородски замок|Ужгородскиот замок]]. Заедно со замокот, процветал и градот. Од 1430 г. Ужгород станал слободен кралски град. Во XVI и XVII век во Ужгород било развиено мануфактурното занаетчиство. Во истиот период градот бил зафатен од религиозни војни меѓу [[Протестантство|протестантската]] [[Трансилванија]] и [[Римокатоличка црква|католичката]] [[Австрија]]. Во 1646 г. била прогласена [[Ужгородски Сојуз|Ужгородскиот Сојуз]] и [[Русинска гркокатоличка црква|Русинската гркокатоличка црква]] била воспоставена во Поткарпатија со церемонија водена од пратеник од Ватикан – Аегис. Во 1707 г. Ужгород бил дом на [[Ференц II Ракоци]], водач на народноослободителната војна на Унгарците против [[Виена]]. Почетокот на XIX век бил карактеризиран со економски промени, биле отворени првите индустриски капацитети во градот. Најголемо влијание на Ужгород имала [[Унгарска револуција (1848)|унгарската револуција]], во која унгарското благородништво го отфрлило влијанието на Австриската империја и го добила правото да ги управува Унгарците во империјата. 27 март 1848 официјално се славел во Ужгород како ден на отфрлување на монархијата во Унгарија. Во 1872 г. била отворена првата железница со која Ужгород бил поврзан со [[Чоп]]. ===XX век=== Според пописот од 1910 г. градот имал 16919 жиели од кои: 13590 (80.3%) биле [[Унгарци]], 1219 (7.2%) [[Словаци]], 1151 (6.8%) [[Германци]], 641 (3.8%) [[Русини]] and 1.6% [[Чеси]].<ref>Atlas and Gazetteer of Historic Hungary 1914, [http://www.talmakiado.hu/ Talma Kiadó] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170114044438/http://www.talmakiado.hu/ |date=2017-01-14 }}</ref> Во исто време општинската област на градот имала 10541 (39.05%) Унгарци, 9908 (36.71%) Словаци, и 5520 (20.45%) Русини.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.talmamedia.com/php/district/district.php?county=Ung |title=Ung County |accessdate=17 March 2007 |work=Genealogy Online |publisher= |archive-date=2008-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080329022251/http://www.talmamedia.com/php/district/district.php?county=Ung |url-status=dead }}</ref> [[Прва светска војна|Првата светска војна]] го забавила темпото на развојот на градот. На 10 септември 1919 г. Карпатската Рутенија била официјално предадена на [[Чехословачка]]. Ужгород станал административен центар на истата. За време на Чехословачка Ужгород станал архитектонски модерен град. После [[Мир во Трианон|Мирот во Трианон]] од 1920 г. градот станал дел од словачката половина од новата Чехословачка држава. [[File:Горянська церква Св.Миколи 140503 2333.jpg|thumbnail|Црква Св. Микола (Никола)]] После [[Прва виенска арбитража|првата виенска арбитража]] во 1938 г. Ужгород бил предаден на Унгарија. {{ref}} На 27 октомври 1944 градот бил ослободен од 4-тиот украински фронт на Црвената Армија. {{ref}} Овој период донел значајни промени за градот. Биле отворени нови претпријатија надвор од градот, а старите биле реновирани. {{ref}} На 29 јуни 1945 г. Подкарпатската Украина била анексирана од [[СССР]] и станала најзападниот дел од [[Украинска ССР|Украинската ССР]]. Таа година бил отворен и УДУ (Ужгородски Национален Универзитет). Од јануари 1946 г. градот станал центар на новоформираната [[Закарпатска Област]]. Од 1991 Ужгород станал еден од 24 обласни главни градови на Украина. Ужгород е најмалиот и најзападниот обласен главен град во [[Украина]]. Во 2002, после контроверзиите, на главниот плоштад во градот била поставена биста на [[Томаш Гариг Масарик]], прв претседател на [[Чехословачка]]. Слична биста била откриена и во 1928 г., во чест на десетгдишнита од Чехословачката независност. Истата биста била уништена кога Унгарците во 1939 г. го добиле градот. {{wide image|Uzhhorod-castle-main-building.jpg|1100px|align-cap=centre| [[Ужхородски замок]]}} ==Клима== [[File:Сакура в Ужгороді.JPG|thumbnail|Сакура во Ужгород]] Ужгород има морска клима, блиску на умереноконтинентална клима со свежи до ладни зими и жешки лета. Најстуден месец е јануари со просечна температура од 1.7&nbsp;°C, додека најтопол месец е јули со просечна температура од 20.9&nbsp;°C.<ref name="pogoda" /> Најниска температура е забележана е -28.2&nbsp;°C и најтоплата температура е 38.6&nbsp;°C. Просечните врнежи од дожд се 744 мм.<ref name="pogoda" /> Просечно Ужгород има 1950 сончеви часови годишно.<ref name="HKO" /> [[File:Uzhhorod River Uzh 1.JPG|thumbnail|реката [[Уж]]]] [[File:Шелестівська Михай-лівська церква 2.jpg|thumb|150px|Дрвена гркокатоличка црква во [[Музеј на народна архитектура и живот|Музејот на народната архитектура и живот]]]] {{Weather box|width=auto | location = Ужгород | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 13.3 | Feb record high C = 17.2 | Mar record high C = 25.4 | Apr record high C = 28.6 | May record high C = 31.4 | Jun record high C = 34.1 | Jul record high C = 38.6 | Aug record high C = 36.5 | Sep record high C = 34.4 | Oct record high C = 26.1 | Nov record high C = 21.1 | Dec record high C = 15.6 | year record high C = 38.6 | Jan high C = 1.3 | Feb high C = 3.7 | Mar high C = 9.8 | Apr high C = 16.7 | May high C = 22.0 | Jun high C = 24.6 | Jul high C = 26.9 | Aug high C = 26.6 | Sep high C = 21.2 | Oct high C = 15.4 | Nov high C = 8.2 | Dec high C = 2.7 | year high C = 14.9 | Jan mean C = -1.7 | Feb mean C = -0.1 | Mar mean C = 5.0 | Apr mean C = 11.0 | May mean C = 16.1 | Jun mean C = 18.8 | Jul mean C = 20.9 | Aug mean C = 20.3 | Sep mean C = 15.5 | Oct mean C = 10.3 | Nov mean C = 4.7 | Dec mean C = -0.2 | year mean C = 10.1 | Jan low C = -4.8 | Feb low C = -3.7 | Mar low C = 0.6 | Apr low C = 5.5 | May low C = 10.4 | Jun low C = 13.1 | Jul low C = 15.0 | Aug low C = 14.5 | Sep low C = 10.3 | Oct low C = 5.7 | Nov low C = 1.4 | Dec low C = -3.0 | year low C = 5.4 | Jan record low C = -28.2 | Feb record low C = -26.3 | Mar record low C = -17.5 | Apr record low C = -6.2 | May record low C = -0.9 | Jun record low C = 1.5 | Jul record low C = 5.4 | Aug record low C = 4.4 | Sep record low C = -2.2 | Oct record low C = -9.3 | Nov record low C = -21.8 | Dec record low C = -24.7 | year record low C = -28.2 | Jan precipitation mm = 53 | Feb precipitation mm = 50 | Mar precipitation mm = 43 | Apr precipitation mm = 49 | May precipitation mm = 74 | Jun precipitation mm = 76 | Jul precipitation mm = 80 | Aug precipitation mm = 74 | Sep precipitation mm = 72 | Oct precipitation mm = 56 | Nov precipitation mm = 57 | Dec precipitation mm = 68 | year precipitation mm = 752 | Jan rain days = 11 | Feb rain days = 10 | Mar rain days = 13 | Apr rain days = 15 | May rain days = 16 | Jun rain days = 16 | Jul rain days = 15 | Aug rain days = 13 | Sep rain days = 13 | Oct rain days = 13 | Nov rain days = 14 | Dec rain days = 13 | year rain days = 162 | Jan snow days = 14 | Feb snow days = 12 | Mar snow days = 5 | Apr snow days = 1 | May snow days = 0.03 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0.3 | Nov snow days = 5 | Dec snow days = 12 | year snow days = 49 | Jan humidity = 82 | Feb humidity = 76 | Mar humidity = 67 | Apr humidity = 62 | May humidity = 65 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 67 | Aug humidity = 69 | Sep humidity = 73 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 80 | Dec humidity = 83 | year humidity = 72 | Jan sun = 58.9 | Feb sun = 87.6 | Mar sun = 142.6 | Apr sun = 189.0 | May sun = 244.9 | Jun sun = 249.0 | Jul sun = 272.8 | Aug sun = 254.2 | Sep sun = 192.0 | Oct sun = 151.9 | Nov sun = 63.0 | Dec sun = 46.5 | year sun = 1952.4 | source 1 = Pogoda.ru.net<ref name="pogoda">{{Наведена мрежна страница | url = http://www.pogodaiklimat.ru/climate/33631.htm | title = Pogoda.ru.net | work = Weather and Climate for Uzhhorod |language=ru | accessdate = 24 May 2013}}</ref> | source 2 = Hong Kong Observatory<ref name="HKO">{{Наведена мрежна страница | url = http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/ukr_lith/uzgorod_e.htm | title = Climatological Information for Uzgorod, Ukraine | publisher = [[Hong Kong Observatory]] | accessdate = 26 April 2012 | archive-date = 2014-09-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140910195611/http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/ukr_lith/uzgorod_e.htm | url-status = dead }}</ref> | date = April 2012}} ==Демографија== Според украинскиот попис од 2001 г. населението на Ужгород по националност е:<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/Zakarpattia/ |title=Zakarpattia Region |accessdate=17 March 2007 |work=[[Ukrainian Census (2001)|Ukrainian 2001 census]] |publisher= |archive-date=2007-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070911044252/http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/Zakarpattia/ |url-status=dead }}</ref> * [[Украинци]] (вклучувајќи [[Русини]]) (77.8%) * [[Руси]] (9.6%) * [[Унгарци]] (6.9%) * [[Словаци]] (2.2%) * [[Роми]] (1.5%) == Сообраќај == [[File:Bahnhof uzhhorod 2004.jpg|thumb|[[ЦЖС Ужхород|ЦЖС Ужгород]].]] Ужгород има [[ЦЖС Ужхород|централна железничка станица]] и истиот е поврзана со [[Чоп]] понатаму со [[Словачка]] и [[Унгарија]] и со [[Лавов|Лвив]] понатаму со [[Киев]]. Ужгород има и меѓународен [[Меѓународен аеродром Ужхород|аеродром]] со директни летови кон [[Меѓународен аеродром Киев|Киев]]. Локалниот јавен превоз е по принципот “маршрутка”. ==Спорт== Градот е дом на [[СК Рус Ужхород|СК Рус Ужгород]], фудбалски клуб формиран во 1925 г. Сопернички клуб му е [[ФК Говерла Ужхород|ФК Говерла Ужгород]] кој дебитирал и во Украинската премиер лига 2001-02. ==Меѓународни односи== ===Збратимени градови=== Ужгород е збратимен со: *{{знамеикона|HUN}} [[Бекешчаба]], [[Унгарија]] *{{знамеикона|HUN}} [[Њиреѓихаза]], [[Унгарија]] *{{знамеикона|HUN}} [[Сомбатхели]], [[Унгарија]] *{{знамеикона|CRO}} [[Трогир]], [[Хрватска]] *{{знамеикона|CRO}} [[Пула]], [[Хрватска]] *{{знамеикона|USA}} [[Корвалис, Орегон|Корвалис]], [[Орегон]], [[САД]] *{{знамеикона|GER}} [[Дармштад]], [[Германија]], од 1992<ref name="Darmstadt twinnings">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.darmstadt.de/standort/staedtepartnerschaften-und-internationales/index.htm|title=Städtepartnerschaften und Internationales|accessdate=26 July 2013|work=Büro für Städtepartnerschaften und internationale Beziehungen|language=de|archive-date=2013-07-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130723212417/http://www.darmstadt.de/standort/staedtepartnerschaften-und-internationales/index.htm|url-status=dead}}</ref> *{{знамеикона|SVK}} [[Кошице]], [[Словачка]], од 1993<ref name="Košice twinnings">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kosice.sk/clanok.php?file=gov_s_c-00_uk.html|title=Twin cities of the City of Kosice|accessdate=27 July 2013|work=Magistrát mesta Košice, Tr.|archive-date=2013-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105130201/http://www.kosice.sk/clanok.php?file=gov_s_c-00_uk.html|url-status=dead}}</ref> *{{знамеикона|POL}} [[Кросно]], [[Полска]], од 2008<ref name="Twin">''{{Наведена мрежна страница|url=http://www.krosno.pl/?node=30|title=Krosno Official Website – Partner Cities|publisher=[[File:Flag of Poland.svg|border|8px]]{{fontcolor|Green|(in}} [[Polish language|{{fontcolor|Green|Polish}}]]) [[copyright|]] 1998 – 2001 Urząd Miasta Krosna|accessdate=23 October 2008}}''</ref> *{{знамеикона|POL}} [[Јарослав (Полска)|Јарослав]], [[Полска]], од 2002<ref name="Twin2">''{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jaroslaw.pl/miasta-partnerskie|title=Jarosław Official Website – Partner Cities|publisher=[[File:Flag of Poland.svg|border|8px]]{{fontcolor|Green|(in}} [[Polish language|{{fontcolor|Green|Polish}}]]) [[copyright|]] 2008 Urząd Miasta Jarosław. Ul. Rynek 1, 37–500 Jarosław|accessdate=23 October 2008|archive-date=2018-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626192315/http://www.jaroslaw.pl/miasta-partnerskie|url-status=dead}}''</ref> *{{знамеикона|CZE}} [[Чешка Липа]], [[Чешка]] *{{знамеикона|ROU}} [[Сату Маре]], [[Романија]]<ref name="Uzhhorod-Satu Mare">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.satu-mare.ro/evenimente/2006/12/04/ProtocolDeColaborareUjgorod-SatuMare.html|title=Protocol de colaborare Ujgorod-Satu Mare|publisher=www.satu-mare.ro|language=ro|accessdate=27 June 2009|archive-date=2013-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130527123705/http://www.satu-mare.ro/evenimente/2006/12/04/ProtocolDeColaborareUjgorod-SatuMare.html|url-status=dead}}</ref> *{{знамеикона|ROU}} [[Таргу Муреш]], [[Романија]] {{пстк}} ==Значајни личности== * [[Владимир Коман]], фудбалер роден во Украина, а игра за Унгарија * [[Јанош Ердељи]], унгарски поет, критичар, автор, филозоф и етнограф * [[Шломо Габзфрид]], православен рабин и посек * [[Јозеф Каспарек]], полски правник, историчар и политички научник. * [[Михаил Копелман]], виолинист * [[Самуел Липшиц]], шахист * [[Јожев Сабо]], советски фудбалер, по националност Унгарец * [[Авхустин Волошин]], подкарпатски политичар, учител и есеист * [[Анатоли Затин]], композитор, пијанист и диригент * [[Грегориј Заткович]], прв гувернер на Карпатска Рутенија ==Поврзано== *[[Закарпатска Област]] *[[:Категорија:Ужхород|Категорија:Ужгород]] ==Наводи== {{Reflist|colwidth=30em}} ==Надворешни врски== {{sisterlinks|Uzhhorod|voy=Uzhhorod}} * [http://www.umr.uzhgorod.ua Владино мрежно место] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111125210809/http://umr.uzhgorod.ua/ |date=2011-11-25 }} * [https://web.archive.org/web/20201031110245/http://ungvar.vox.com.ua/ Стари разгледници од Ужгород] {{Закарпатска Област}} {{Administrative divisions of Ukraine}} {{нормативна контрола}} [[Категорија:Ужгород| ]] [[Категорија:Градови во Закарпатската Област]] [[Категорија:Населени места основани во IX век]] [[Категорија:Градови од регионално значење (Украина)]] [[Категорија:Населени места основани во 9 век]] efofbji36rhcexo1zjp939n2vf0m32z Црква „Св. Никола“ - Вевчани 0 1157218 5649463 5016454 2026-10-24T17:41:52Z Ehrlich91 24281 5649463 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Никола |слика = Главната селска црква во Вевчани.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Струшко |парохија = Вевчанска |координати = {{coord|41|14|22|N|20|35|24|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Вевчани |општина = Вевчани |држава = Македонија |патрон = [[Свети Никола]] |изградба = 1834 |завршено = 1864 |осветување = 1876 |живопис = 1879 |ктитор = |зограф = [[Аврам Дичов]] |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = [[Кораб (архитектура)|трикорабна]] |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Никола''' (наречена уште и '''Горна црква''') — главната [[Црква (градба)|црква]] во селото [[Вевчани]], а воедно и [[Парохија|парохиски]] [[храм]] на [[Вевчанска парохија|Вевчанската парохија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> == Историја == Изградбата или можеби обновата на оваа црква започнала во 1834 година. Градбата на црквата била завршена во 1864 година.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://vevchani-info.mk/mk/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B0|title=Светилишта {{!}} Vevchani Info|work=vevchani-info.mk|accessdate=2018-12-09}}</ref> == Архитектура == [[Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 56.jpg|155п|мини|лево|[[Апсида]]та на црквата.]] Црквата претставува [[Кораб (архитектура)|трикорабна]] [[базилика]] со [[олтар]], лаѓа и [[балкон]]. Црквата е долга 18, а широка 12,5 метри. Изградена е со рамен под, што во тоа време не било дозволено од [[Османслиска Империја|османлиските]] власти. Црквата е градена од рачно делкан [[камен]], а влезната врата е ѕидана со калај. Над неа, како и над другите отвори, во каменот се врежани [[Библија|библиски]] симболи. Каменот бил ваден од Мајдан, во [[планина]]та над Вевчани, а бил носен со волови.<ref name=":0" /> === Фрескоживопис === Зографисувањето е дело на [[Аврам Дичов]], најстариот син на [[Дичо Зограф]], а се работело во истовреме за да заврши во 1879 година. Црквата со импозантни димензии, градена со фантазија и богато зографисана, е еден од најубавите [[Македонска преродба|преродбенски]] споменици во [[Македонија]].<ref name=":0" /> === Иконостас === Иконите во црквата се изработени од [[Дичо Зограф]] од село [[Тресонче]]. Овој истакнат [[Мијаци|мијачки]] зограф во овој свет храм оставил вредни дела. Првата негова [[икона]] за црквата најверојатно е изработена во 1849 година. Од раката на Дичо се изработени и престолните икони во 1876 година, која што се смета и за година на осветување на црквата.<ref name=":0" /> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="100px"> Податотека:St Nicholas Church Vevcani Proteses Niche Avram Dichov.png|Фреска од Аврам Дичов Податотека:Црква „Св. Никола“ - Вевчани 02.jpg| Податотека:Црква „Св. Никола“ - Вевчани 03.jpg| Податотека:Црква „Св. Никола“ - Вевчани 04.jpg| Податотека:Главната црква „Св. Никола“ во Вевчани (2).jpg|Поглед на црквата Податотека:Главната црква „Св. Никола“ во Вевчани.jpg|Поглед на црквата Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 57.jpg|Гробови во дворот Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 59.jpg|Помошна градба на црквата Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 55.jpg|Влезната порта на црквата Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 60.jpg|Помошен влез во црквата Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 61.jpg|Помошен влез во црквата Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 62.jpg|Фреска над влезот на црквата Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 54.jpg|Макета на црква Податотека:Avram Dichov - A Righteous Confession - 1879 Saint Nicholas Church in Vevchani.jpg Податотека:John the Angel of Desert (18th c., St. Nicholas Church, Vevcani).jpg|Икона од црквата Податотека:St Nicholas Church Vevcani Diaconicon Avram Dichov.png|Фреска во црквата Податотека:Пресвета Богородица со Христос oд Вевчани.jpg|Икона од црквата Податотека:Свети Никола од Вевчани.jpg|Икона од црквата </gallery> == Поврзано == * [[Струшко архијерејско намесништво]] * [[Вевчанска парохија]] * [[Вевчани]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Nicholas Church (Vevčani)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Никола, Вевчани}} [[Категорија:Вевчани]] [[Категорија:Храмови посветени на Свети Никола во Македонија|Вевчани]] [[Категорија:Дела на Дебарската школа]] g737jrxuuhd98ihdsojesn01f2apteb 5649464 5649463 2026-10-24T17:42:34Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5649464 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Никола |слика = Главната селска црква во Вевчани.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Струшко |парохија = Вевчанска |координати = {{coord|41|14|22|N|20|35|24|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Вевчани |општина = Вевчани |држава = Македонија |патрон = [[Свети Никола]] |изградба = 1834 |завршено = 1864 |осветување = 1876 |живопис = 1879 |ктитор = |зограф = [[Аврам Дичов]] |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = [[Кораб (архитектура)|трикорабна]] |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Никола''' (наречена уште и '''Горна црква''') — главната [[Црква (градба)|црква]] во селото [[Вевчани]], а воедно и [[Парохија|парохиски]] [[храм]] на [[Вевчанска парохија|Вевчанската парохија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> == Историја == Изградбата или можеби обновата на оваа црква започнала во 1834 година. Градбата на црквата била завршена во 1864 година.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://vevchani-info.mk/mk/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B0|title=Светилишта {{!}} Vevchani Info|work=vevchani-info.mk|accessdate=2018-12-09}}</ref> == Архитектура == [[Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 56.jpg|155п|мини|лево|[[Апсида]]та на црквата.]] Црквата претставува [[Кораб (архитектура)|трикорабна]] [[базилика]] со [[олтар]], лаѓа и [[балкон]]. Црквата е долга 18, а широка 12,5 метри. Изградена е со рамен под, што во тоа време не било дозволено од [[Османслиска Империја|османлиските]] власти. Црквата е градена од рачно делкан [[камен]], а влезната врата е ѕидана со калај. Над неа, како и над другите отвори, во каменот се врежани [[Библија|библиски]] симболи. Каменот бил ваден од Мајдан, во [[планина]]та над Вевчани, а бил носен со волови.<ref name=":0" /> === Фрескоживопис === Зографисувањето е дело на [[Аврам Дичов]], најстариот син на [[Дичо Зограф]], а се работело во истовреме за да заврши во 1879 година. Црквата со импозантни димензии, градена со фантазија и богато зографисана, е еден од најубавите [[Македонска преродба|преродбенски]] споменици во [[Македонија]].<ref name=":0" /> === Иконостас === Иконите во црквата се изработени од [[Дичо Зограф]] од село [[Тресонче]]. Овој истакнат [[Мијаци|мијачки]] зограф во овој свет храм оставил вредни дела. Првата негова [[икона]] за црквата најверојатно е изработена во 1849 година. Од раката на Дичо се изработени и престолните икони во 1876 година, која што се смета и за година на осветување на црквата.<ref name=":0" /> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="100px"> Податотека:Црква „Св. Никола“ - Вевчани 02.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Никола“ - Вевчани 03.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Никола“ - Вевчани 04.jpg|Поглед на црквата Податотека:Главната црква „Св. Никола“ во Вевчани (2).jpg|Поглед на црквата Податотека:Главната црква „Св. Никола“ во Вевчани.jpg|Поглед на црквата Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 57.jpg|Гробови во дворот Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 59.jpg|Помошна градба на црквата Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 55.jpg|Влезната порта на црквата Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 60.jpg|Помошен влез во црквата Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 61.jpg|Помошен влез во црквата Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 62.jpg|Фреска над влезот на црквата Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 54.jpg|Макета на црква Податотека:St Nicholas Church Vevcani Proteses Niche Avram Dichov.png|Фреска од Аврам Дичов Податотека:Avram Dichov - A Righteous Confession - 1879 Saint Nicholas Church in Vevchani.jpg|Фреска во црквата Податотека:John the Angel of Desert (18th c., St. Nicholas Church, Vevcani).jpg|Икона од црквата Податотека:St Nicholas Church Vevcani Diaconicon Avram Dichov.png|Фреска во црквата Податотека:Пресвета Богородица со Христос oд Вевчани.jpg|Икона од црквата Податотека:Свети Никола од Вевчани.jpg|Икона од црквата </gallery> == Поврзано == * [[Струшко архијерејско намесништво]] * [[Вевчанска парохија]] * [[Вевчани]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Nicholas Church (Vevčani)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Никола, Вевчани}} [[Категорија:Вевчани]] [[Категорија:Храмови посветени на Свети Никола во Македонија|Вевчани]] [[Категорија:Дела на Дебарската школа]] doimv6s2n2c8rl27uzkellbo8it30m6 Црква „Св. Великомаченица Варвара и Св. Сава Ерусалимски“ - Вевчани 0 1157219 5649469 5016457 2026-10-24T17:49:35Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5649469 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Света Великомаченица Варвара и Св. Сава Ерусалимски |слика = Црква „Св. Великомаченица Варвара и Св. Сава Ерусалимски“ - Вевчани 04.jpg |големина на слика = 250п |опис = Црквата во 2023 година |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Струшко |парохија = Вевчанска |координати = {{coord|41|14|49|N|20|35|40|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Вевчани |општина = Вевчани |држава = Македонија |патрон = [[Света Варвара]], [[Свети Сава]] |изградба = 1996 |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Света Великомаченица Варвара и Св. Сава Ерусалимски''' — [[Гробишта|гробјанска]] [[Црква (градба)|црква]] во селото [[Вевчани]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа северно од [[Вевчани]], на едно мало возвишение, среде [[даб]]ова шума. Меѓу овие дрвја има и неколку повеќевековни стебла што укажува на староста на ова светилиште.<ref name=":0" /> == Историја == Во минатото оваа црква била [[параклис]], кој покрај денешното име на црквата „Св. Варвара“, во времето на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]], бил нарекуван и „Св. Сава“.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://vevchani-info.mk/mk/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B0|title=Светилишта {{!}} Vevchani Info|work=vevchani-info.mk|accessdate=2018-12-09}}</ref> Стариот параклис е срушен во 1996 година и на истото место, но со поголеми димензии изградена е црквата.<ref name=":0" /> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="140px"> Податотека:Црква „Св. Великомаченица Варвара и Св. Сава Ерусалимски“ - Вевчани 01.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Великомаченица Варвара и Св. Сава Ерусалимски“ - Вевчани 02.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Великомаченица Варвара и Св. Сава Ерусалимски“ - Вевчани 03.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Великомаченица Варвара и Св. Сава Ерусалимски“ - Вевчани 05.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Варвара“ во Вевчани (1).jpg|Страничен поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Варвара“ во Вевчани (3).jpg|Страничен поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Варвара“ во Вевчани (2).jpg|Поглед на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Струшко архијерејско намесништво]] * [[Вевчанска парохија]] * [[Вевчани]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Barbara Church (Vevčani)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Варвара, Вевчани}} [[Категорија:Вевчани]] [[Категорија:Храмови посветени на Света Варвара во Македонија|Вевчани]] [[Категорија:Храмови посветени на Света Сава во Македонија|Вевчани]] 8pf2960eop88kf6r9s1csdsylwrz214 5649470 5649469 2026-10-24T17:49:53Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5649470 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Света Великомаченица Варвара и Св. Сава Ерусалимски |слика = Црква „Св. Великомаченица Варвара и Св. Сава Ерусалимски“ - Вевчани 04.jpg |големина на слика = 250п |опис = Црквата во 2023 година |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Струшко |парохија = Вевчанска |координати = {{coord|41|14|49|N|20|35|40|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Вевчани |општина = Вевчани |држава = Македонија |патрон = [[Света Варвара]], [[Свети Сава]] |изградба = 1996 |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Света Великомаченица Варвара и Св. Сава Ерусалимски''' — [[Гробишта|гробјанска]] [[Црква (градба)|црква]] во селото [[Вевчани]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа северно од [[Вевчани]], на едно мало возвишение, среде [[даб]]ова шума. Меѓу овие дрвја има и неколку повеќевековни стебла што укажува на староста на ова светилиште.<ref name=":0" /> == Историја == Во минатото оваа црква била [[параклис]], кој покрај денешното име на црквата „Св. Варвара“, во времето на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]], бил нарекуван и „Св. Сава“.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://vevchani-info.mk/mk/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B0|title=Светилишта {{!}} Vevchani Info|work=vevchani-info.mk|accessdate=2018-12-09}}</ref> Стариот параклис е срушен во 1996 година и на истото место, но со поголеми димензии изградена е црквата.<ref name=":0" /> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="140px"> Податотека:Црква „Св. Великомаченица Варвара и Св. Сава Ерусалимски“ - Вевчани 01.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Великомаченица Варвара и Св. Сава Ерусалимски“ - Вевчани 02.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Великомаченица Варвара и Св. Сава Ерусалимски“ - Вевчани 03.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Великомаченица Варвара и Св. Сава Ерусалимски“ - Вевчани 05.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Варвара“ во Вевчани (1).jpg|Страничен поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Варвара“ во Вевчани (3).jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Варвара“ во Вевчани (2).jpg|Поглед на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Струшко архијерејско намесништво]] * [[Вевчанска парохија]] * [[Вевчани]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Barbara Church (Vevčani)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Варвара, Вевчани}} [[Категорија:Вевчани]] [[Категорија:Храмови посветени на Света Варвара во Македонија|Вевчани]] [[Категорија:Храмови посветени на Света Сава во Македонија|Вевчани]] sr4261ql2x8audiu4jfrqbyf4mdbhy5 Црква „Св. Спас Долни“ - Вевчани 0 1157220 5649458 5016462 2026-10-24T17:36:08Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5649458 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Вознесение Христово |слика = Црква „Св. Спас Долни“ - Вевчани 03.jpg |големина на слика = 250п |опис = Црквата во 2023 година |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Струшко |парохија = Вевчанска |координати = {{coord|41|14|30.63|N|20|35|46.99|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Вевчани |општина = Вевчани |држава = Македонија |патрон = [[Вознесение Христово]] |изградба = 1986 |завршено = 1996 |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Вознесение Христово''' (повеќе позната како '''Свети Спас Долни''') — [[Црква (градба)|црква]] во [[Села во Македонија|селото]] [[Вевчани]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> Вевчанци, Свети Спас го почитуваат како сопствен заштитник и често го спомнуваат во молитвите. == Местоположба == Црквата се наоѓа на влезот во [[Вевчани]], од неговата североисточна страна.<ref name=":0" /> == Историја == Изградена е на свето место, на почетокот само како дрвена куќарка ([[параклис]]), а по обновувањето од 1986-1996 претставува градба на [[Црква (градба)|црква]] направена од делкан камен.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://vevchani-info.mk/mk/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B0|title=Светилишта {{!}} Vevchani Info|work=vevchani-info.mk|accessdate=2018-12-10}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 09.jpg|Црквата во 2018 година Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 07.jpg|Натписна плоча Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 10.jpg|Поглед на црквата, 2018 година Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 08.jpg|Влезот во црквата, 2018 година Црква „Св. Спас Долни“ - Вевчани 01.jpg|Црквата во 2023 година Црква „Св. Спас Долни“ - Вевчани 02.jpg|Црквата во 2023 година Црква „Св. Спас Долни“ - Вевчани 04.jpg|Црквата во 2023 година Црква „Св. Спас Долни“ - Вевчани 05.jpg|Црквата во 2023 година </gallery> == Поврзано == * [[Струшко архијерејско намесништво]] * [[Вевчанска парохија]] * [[Вевчани]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Church of the Ascension of Christ Dolni (Vevčani)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Спас Долни, Вевчани}} [[Категорија:Вевчани]] [[Категорија:Храмови посветени на Вознесението Христово во Македонија|Вевчани]] lv3hohnpyn0ddif7pnbtlg1eqsejtx8 5649459 5649458 2026-10-24T17:36:30Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5649459 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Вознесение Христово |слика = Црква „Св. Спас Долни“ - Вевчани 03.jpg |големина на слика = 250п |опис = Црквата во 2023 година |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Струшко |парохија = Вевчанска |координати = {{coord|41|14|30.63|N|20|35|46.99|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Вевчани |општина = Вевчани |држава = Македонија |патрон = [[Вознесение Христово]] |изградба = 1986 |завршено = 1996 |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Вознесение Христово''' (повеќе позната како '''Свети Спас Долни''') — [[Црква (градба)|црква]] во [[Села во Македонија|селото]] [[Вевчани]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> Вевчанци, Свети Спас го почитуваат како сопствен заштитник и често го спомнуваат во молитвите. == Местоположба == Црквата се наоѓа на влезот во [[Вевчани]], од неговата североисточна страна.<ref name=":0" /> == Историја == Изградена е на свето место, на почетокот само како дрвена куќарка ([[параклис]]), а по обновувањето од 1986-1996 претставува градба на [[Црква (градба)|црква]] направена од делкан камен.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://vevchani-info.mk/mk/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B0|title=Светилишта {{!}} Vevchani Info|work=vevchani-info.mk|accessdate=2018-12-10}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 09.jpg|Црквата во 2018 година Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 07.jpg|Натписна плоча Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 10.jpg|Поглед на црквата, 2018 година Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 08.jpg|Влезот во црквата, 2018 година Податотека:Црква „Св. Спас Долни“ - Вевчани 01.jpg|Црквата во 2023 година Податотека:Црква „Св. Спас Долни“ - Вевчани 02.jpg|Црквата во 2023 година Податотека:Црква „Св. Спас Долни“ - Вевчани 04.jpg|Црквата во 2023 година Податотека:Црква „Св. Спас Долни“ - Вевчани 05.jpg|Црквата во 2023 година </gallery> == Поврзано == * [[Струшко архијерејско намесништво]] * [[Вевчанска парохија]] * [[Вевчани]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Church of the Ascension of Christ Dolni (Vevčani)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Спас Долни, Вевчани}} [[Категорија:Вевчани]] [[Категорија:Храмови посветени на Вознесението Христово во Македонија|Вевчани]] bth902ftwhlg4mkj12a1e6mnj96jt3d Триатлон на Летните олимписки игри 2016 0 1158770 5649392 5637044 2026-10-24T12:06:29Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649392 wikitext text/x-wiki {{Infobox Olympic event | event = Триатлон | games = 2016 Summer | image = | caption = | venue = [[Тврдина Копакабана]] | dates = 18–20 август 2016 | competitors = 110 | nations = | prev = [[Триатлон на Летните олимписки игри 2012|2012]] | next = [[Триатлон на Летните олимписки игри 2020|2020]] }} {{Триатлон на ЛОИ 2016}} Натпреварите во '''[[триатлон]]''' на '''[[Летни олимписки игри 2016|Летните олимписки игри 2016]]''' во [[Рио де Жанеиро]] беа одржани од 18 до 20 август 2016 година на [[тврдина Копакабана]]. По педесет и пет спортисти се натпреваруваа во две конкуренции.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rio2016.com/en/the-games/olympic/sports/triathlon|title=Rio 2016: Triathlon|publisher=[[Rio 2016]]|accessdate=31 January 2015|archive-date=2015-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151008192523/http://www.rio2016.com/en/the-games/olympic/sports/triathlon|url-status=dead}}</ref> ==Формат на натпреварување== [[File:COPACABANA 2009.jpg|мини|Поглед на Копакабана]] [[File:Course Triathlon Rio 2016 en.png|мини|Мапа на патеката]] [[Триатлон на Летните олимписки игри|Олимпискиот триатлон]] се состои од три дисциплини; 1.5 км пливање, 40 км велосипедизам, и 10 км трчање.<ref>{{наведени вести|title=London 2012 Olympics: triathlon guide|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/olympics/7904274/London-2012-Olympics-triathlon-guide.html|accessdate=11 May 2011|newspaper=The Daily Telegraph|date=11 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721032616/http://www.telegraph.co.uk/sport/othersports/olympics/7904274/London-2012-Olympics-triathlon-guide.html|archive-date=2011-07-21|url-status=dead}}</ref> Натпреварувањето зема форма на поединечен натпревар помеѓу сите учесници без квалификации. ==Квалификации== Периодот за квалификување на олимпиското натпреварување во триатлон бил од 20 мај 2014 година до 15 мај 2016 година. Вкупно 110 натпреварувачи (55 во двете конкуренции) се борат за место на Олимписките игри. Првите осум најдобропласирани [[Национален олимписки комитет|национални олимписки комитети]] можат да пријават по три натпреварувачи по дисциплина, додека другите национални олимписки комитети можат да квалификуваат по два натпреварувачи по дисциплина. За да се квалификуваат за игрите, сите натпреварувачи мораат да исполнат норма преку континенталните квалификациски натпреварувања, да остварат пласман во најдобрите три преку светските квалификациски натпреварувања и да бидат меѓу најдобрите 140 натпреварувачи на олимпискиот квалификациски список, на рангирањето на Светската триатлон серија, и на списокот со бодови.<ref name=itu-qual>{{наведени вести|title=Rio 2016 – ITU Triathlon Qualification System|url=http://www.triathlon.org/uploads/docs/2014-02_-_Rio_2016_-_Qualification_System_-_FINAL_-_Triathlon_-_EN_-_IOC_Comments.pdf|format=[[PDF]]|publisher=[[International Triathlon Union|ITU]]|accessdate=15 June 2015}}</ref><ref>{{наведени вести|author=Ерин Грин|title=ITU announces 2016 Olympic Games qualification system|url=http://www.triathlon.org/news/article/itu_announces_2016_olympic_games_qualification_system|publisher=[[International Triathlon Union|ITU]]|accessdate=15 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150712170334/http://www.triathlon.org/news/article/itu_announces_2016_olympic_games_qualification_system|archive-date=2015-07-12|url-status=dead}}</ref> Триесет и девет натпреварувачи во двете конкуренции се квалификуваат преку својот ранг, потоа следат петте континентални шампиони и најдобропласираните три на Меѓународниот квалификациски турнир, одржан во Рио де Жанеиро на 1 и 2 август 2015 година. Земјата домаќин, [[Бразил на Летните олимписки игри 2016|Бразил]], добива едно место по дисциплина, додека две места се доделуваат од страна на трипатритната комисија. На крајот, последните пет места се распределуваат помеѓу националните олимписки комитети кои немаат исполнето норма преку списокот со бодови на ITU.<ref name=itu-qual/> ==Распоред== <small>Сите саатници се по [[Време во Бразил|Бразилско време]] ([[UTC-3]]). ''Сите саатници се предмет на промена''. </small> {| class="wikitable" ! Конкуренција ! Датум ! Почеток |- | style=background:lemonchiffon|Триатлон за мажи || style=background:lemonchiffon| 18 август || style=background:lemonchiffon|11:00 |- | style=background:lemonchiffon|Триатлон за жени || style=background:lemonchiffon| 20 август || style=background:lemonchiffon|11:00 |} ==Земји учеснички== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagIOC|ARG|2016|2}} *{{flagIOC|AUS|2016|6}} *{{flagIOC|AUT|2016|3}} *{{flagIOC|AZE|2016|1}} *{{flagIOC|BAR|2016|1}} *{{flagIOC|BEL|2016|4}} *{{flagIOC|BER|2016|1}} *{{flagIOC|BRA|2016|2}} *{{flagIOC|CAN|2016|5}} *{{flagIOC|CHI|2016|1}} *{{flagIOC|CHN|2016|2}} *{{flagIOC|CRC|2016|1}} *{{flagIOC|CZE|2016|1}} *{{flagIOC|DEN|2016|1}} *{{flagIOC|ECU|2016|1}} *{{flagIOC|EST|2016|1}} *{{flagIOC|FRA|2016|4}} *{{flagIOC|GER|2016|5}} *{{flagIOC|GBR|2016|6}} *{{flagIOC|HUN|2016|4}} *{{flagIOC|IRL|2016|2}} *{{flagIOC|ISR|2016|1}} *{{flagIOC|ITA|2016|4}} *{{flagIOC|JPN|2016|4}} *{{flagIOC|JOR|2016|1}} *{{flagIOC|MRI|2016|1}} *{{flagIOC|MEX|2016|5}} *{{flagIOC|NED|2016|2}} *{{flagIOC|NZL|2016|5}} *{{flagIOC|POL|2016|1}} *{{flagIOC|POR|2016|3}} *{{flagIOC|RUS|2016|5}} *{{flagIOC|SVK|2016|1}} *{{flagIOC|SLO|2016|1}} *{{flagIOC|RSA|2016|4}} *{{flagIOC|ESP|2016|6}} *{{flagIOC|SWE|2016|1}} *{{flagIOC|SUI|2016|3}} *{{flagIOC|UKR|2016|1}} *{{flagIOC|USA|2016|6}} {{div col end}} ==Освојувачи на медали== {| {{MedalistTable|type=Дисциплина}} |- |Триатлон за мажи<br />{{DetailsLink|Триатлон на Летните олимписки игри 2016 – мажи}} |{{спортистзнаме|[[Алистер Браунли| Алистер Браунли 1:45:01]]|ВБР}} |{{спортистзнаме|[[Џони Браунли|Џонатан Браунли 1:45:07]]|ВБР}} |{{спортистзнаме|[[Хенри Шуман| Хенри Шуман 1:45:43]]|ЈАР}} |- |Триатлон за жени<br />{{DetailsLink|Триатлон на Летните олимписки игри 2016 – жени}} |{{спортистзнаме|[[Гвен Јоргенсен| Гвен Јоргенсен 1:56:16]]|САД}} |{{спортистзнаме|[[Никола Шпириг| Никола Шпириг Хуг 1:56:56]]|ШВА}} |{{спортистзнаме|[[Вики Холанд| Вики Холанд 1:57:01]]|ВБР}} |} ==Табела на медали== {| {{RankedMedalTable|class=wikitable sortable}} |- |1||align=left|{{flagIOC|GBR|2016}}||1||1||1||3 |- |2||align=left|{{flagIOC|USA|2016}}||1||0||0||1 |- |3||align=left|{{flagIOC|SUI|2016}}||0||1||0||1 |- |4||align=left|{{flagIOC|RSA|2016}} ||0||0||1||1 |- !colspan=2| Вкупно || 2 || 2|| 2 || 6 |} ==Наводи== {{наводи}} {{Спортови на ЛОИ 2016}} [[Категорија:Спортови на Летните олимписки игри 2016]] [[Категорија:Триатлон на Летните олимписки игри]] [[Категорија:Триатлон на Летните олимписки игри 2016| ]] tovq9es0v92hvknvwyza55ci7mikyzb Центрипетална сила 0 1165844 5649610 5594794 2026-10-25T08:33:34Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649610 wikitext text/x-wiki {{Classical mechanics}} [[Податотека:Centripetal acceleration.JPG|мини|На телото кое се движи во кружница делува центрипетална сила која е упатена од точката на должот на полупречникот на кругот кон кружницата во која во тој миг телото се наоѓа кон центрот на кружницата.]] '''Центрипеталната сила''' (од латински ''centrum'' „центар“ и ''petere''„да бара“<ref>{{Наведена книга |title=A new universal etymological, technological and pronouncing dictionary of the English language: embracing all terms used in art, science, and literature, Volume 1 |first1=John |last1=Craig |publisher=Harvard University |year=1849 |page=291 |url=https://books.google.com/books?id=0nxBAAAAYAAJ}} [https://books.google.com/books?id=0nxBAAAAYAAJ&pg=PA291 Extract of page 291]</ref>) — [[сила]] која предизвикува телото да следи закривена патека. Насоката е секогаш ортогонална на движењето на телото и кон неподвижната точка во [[Оскулационен круг|центарот на закривеноста]]. [[Исак Њутн]] ја опишал како „сила од која телата се присилени, или на било кој начин тежнеат кон една точка во центарот“<ref>{{Наведена книга|last=Newton|first=Isaac|title=The principia : mathematical principles of natural philosophy|year=2010|publisher=Snowball Pub.|location=[S.l.]|isbn=978-1-60796-240-3|pages=10}}</ref>. Во Њутновата механика, гравитацијата ја обезбедува центрипеталната сила потребна за астрономските орбити. Еден најчест пример кој ја вклучува центрипеталната сила е случајот во кој тело се движи со постојана брзина по кружна патека. Центрипеталната сила е насочена ортогонално на движењето и по должината на полупречникот кон центарот на кружната патека.<ref name=Hibbeler>{{Наведена книга |title=Engineering Mechanics: Dynamics |author=Russelkl C Hibbeler |url=https://books.google.com/?id=tOFRjXB-XvMC&pg=PA131 |page=131 |chapter=Equations of Motion: Normal and tangential coordinates |isbn=0-13-607791-9 |year=2009 |edition=12 |publisher=Prentice Hall}}</ref><ref name=Tipler0>{{Наведена книга |title=Physics for scientists and engineers |page=129 |author1=Paul Allen Tipler |author2=Gene Mosca |url=https://books.google.com/?id=2HRFckqcBNoC&pg=PA129 |isbn=0-7167-8339-8 |edition=5 |publisher=Macmillan |year=2003 }} </ref> Математичкиот опис е добиен во 1659 од Холандскиот физичар [[Кристијан Хајгенс]].<ref> {{Наведена книга | url = https://books.google.com/books?id=d04Cax7KMfcC&pg=PA194 | title = Theoretical and Applied Mechanics |editor1=P. Germain |editor2=M. Piau |editor3=D. Caillerie | publisher = Elsevier | year = 2012 | isbn = 9780444600202 }}</ref> == Равенки == Големината на центрипеталната сила на тело со маса ''m'' движејќи се со површинска брзина ''v'' по пат со пречник ''r'' е:<ref>{{Наведена книга | title = Facts and Practice for A-Level: Physics | author = Chris Carter | year = 2001 | isbn = 978-0-19-914768-7 | page = 30 | publisher = Oxford University Press | location = S.l. }}</ref> : <math>F = ma_c = \frac{m v^2}{r}</math> каде a_c е центрипеталното забрзување. Насоката на сила кон центарот на кругот во кој објектот се движи, или оскулаторниот круг (кругот кој најдобро одговара на локалниот пат на објектот,ако патот не е кружен).<ref> {{Наведена книга | title = Experimental physics |author1=Eugene Lommel |author2=George William Myers | publisher = K. Paul, Trench, Trübner & Co | year = 1900 | isbn = | page = 63 | url = https://books.google.com/?id=4BMPAAAAYAAJ&pg=PA63&dq=centripetal-force+osculating-circle }}</ref> Брзината на формулата е на квадрат,па двапати по брзината на која и е потребна четирипати по силата.Обратниот однос со полупречникот од искривувањето покажува дека половина од радијално растојание бара двапати од силата.Оваа сила е исто така, понекогаш напишана е во однос на аголна брзина ''w'' на објектот околу центарот на кругот, во врска со површната брзина со формулата. : <math>v = \omega r</math> па затоа : <math>F = m r \omega^2 \,.</math> Изразено со помош на орбиталниот период T за едно вртење на кругот, : <math>\omega = \frac{2\pi}{T} \,</math> равенката станува : <math>F = m r \left(\frac{2\pi}{T}\right)^2.</math><ref>{{Наведена мрежна страница|last=Colwell|first=Catharine H.|title=A Derivation of the Formulas for Centripetal Acceleration|url=http://dev.physicslab.org/Document.aspx?doctype=3&filename=CircularMotion_CentripetalAcceleration.xml|work=PhysicsLAB|accessdate=31 July 2011}}</ref> Во акцелератор на честички, брзина може да биде многу висока (блиску до брзината на светлината во вакуум), па во истата маса, остатокот сега се врши поголема инерција (релативистичка маса) со што се бара поголема сила за истото центрипетално забрзување, па Равенката станува: : <math>F = \frac{\gamma m v^2}{r}</math> каде : <math>\gamma = \frac{1}{\sqrt{1-v^2/c^2}}</math> е наречена Лоренцовиот фактор Повеќе интуитивно: : <math>F = \gamma m v \omega</math> што е стапката на промена на релативистичкиот интензитет (<math>\gamma m v</math>) == Извори на центрипеталната сила == [[File:Centripetal force diagram.svg|thumb|Тело под дејство на [[кружно движење]] има центрипетална сила, насочена по оската како што е прикажано, за да се оствари кружно движење по кружна траекторија.]] Во случај на објект кој е занишан околу на крајот на јажето во хоризонтална рамнина,центрипеталната сила на објектот е обезбедена од страна на тензијата на јажето.Примерот со јажето е пример на вклучување на сила со "влечење".Центрипеталната сила, исто така може да бидат доставенa како сила на "притисок", како на пример во случај кога една нормална реакција во ѕид снабдува центрипетална сила за ѕидот на смрта на возачот. Идејата на центрипеталната сила на Њутн одговара на она што денес се нарекува централна сила.Кога сателит е во орбитата околу планета, гравитацијата се смета за центрипетална сила, дури и покрај тоа што во случај на ексцентрични орбити, гравитациската сила е насочена кон фокус, а не кон моментален центарот на кривина.<ref> {{Наведена книга | title = In Quest of the Universe | edition=6 | author = Theo Koupelis | publisher = Jones & Bartlett Learning | year = 2010 | isbn = 978-0-7637-6858-4 | page = 83 | url = https://books.google.com/books?id=GVlpKZ67DscC&pg=PA83 }}</ref> Друг пример на центрипеталната сила се јавува во спирала која е следена кога една честичка се движи во магнетно поле во отсуство на други надворешни сили. Во овој случај, но и магнетната сила е центрипеталната сила која дејствува кон оската на спирала. ==Разгледување на неколку случаи == Подолу се три примери на растечката комплексност, со изводи од формулите со кои се регулира брзината и забрзувањето. ===Кружно движење === {{Поврзано|Кружно движење}} Подеднаквите кружни движења се однесуваат на случај на постојана брзина на ротација. Еве два примери за опис на овој случај. === Математичко изведуање === Во две димензии, вектор на позицијата \textbf{r}, која има магнитуда <math>r</math> и е насочен во еден агол <math>\theta</math> над x-оската, може да се изрази во Декартовите координати со користење на векторите <math>\hat{x}</math> and <math alt="y-hat">\hat{y}</math>:<ref> {{Наведена книга | title = Vectors in physics and engineering | author = A. V. Durrant | publisher = CRC Press | year = 1996 | isbn = 978-0-412-62710-1 | page = 103 | url = https://books.google.com/books?id=cuMLGAO-ii0C&pg=PA103 }}</ref> :: <math> \textbf{r} = r \cos(\theta) \hat{x} + r \sin(\theta) \hat{y}. </math> Да претпоставиме подеднакви кружни движења, кои бараат три работи. 1.Објектот се движи само во круг. 2.Полупречникот на кругот r не се менува на време. 3.Објектот се движи со константна аголна брзина \omega околу кругот.Затоа, \theta = \omega t каде t време. Сега најдете ги брзината v и забрзувањето a на движењето со преземање на деривати на позиција во однос на времето. :::: <math> \textbf{r} = r \cos(\omega t) \hat{x} + r \sin(\omega t) \hat{y} </math> :: <math> \dot{\textbf{r}} = \textbf{v} = - r \omega \sin(\omega t) \hat{x} + r \omega \cos(\omega t) \hat{y} </math> :: <math> \ddot{\textbf{r}} = \textbf{a} = - r \omega^2 \cos(\omega t) \hat{x} - r \omega^2 \sin(\omega t) \hat{y} </math> :::: <math> \textbf{a} = - \omega^2 (r \cos(\omega t) \hat{x} + r \sin(\omega t) \hat{y}) </math> Забележете дека терминот во загради е оригиналниот израз r во Декартовиte координати. Како резултат на тоа, :: <math> \textbf{a} = - \omega^2 \textbf{r}. </math> негативнoтo (-) покажува дека забрзувањето е насочено кон центарот на кругот (наспроти полупречникот), па затоа се нарекува "центрипеталната" (т.е. "центар-бараат"). Додека предметите природно го следат вистинскиот пат (поради инерција), оваа центрипетално забрзување опишува кружни патеки на движење предизвикано од центрипетална сила. === Изведување со употреба на вектори === [[File:Circular motion vectors.svg|right|thumb|Односот на векторите при кружното движење, при што векторот '''Ω''' го прикажува вртењето кое е нормално на рамнината во орбита чија поларност е определена со [[првило на десна рака|правилото на десна рака]] и големина ''dθ'' /''dt''.]] Сликата на деснo покажува векторски односи за исти кружни движења. Самата ротација е претставена од страна на аголната брзина вектор Ω, што е нормално на рамнината на орбитата (со користење на правилото на десна страна) и големината дадена со: : <math> |\mathbf{\Omega}| = \frac {\mathrm{d} \theta } {\mathrm{d}t} = \omega \ , </math> со θ аголна позиција во време t. Во овој дел, dθ / се претпоставува константна, независна од времето. Поминатото растојание dℓ на честичката во време dt по кружен пат е : <math> \mathrm{d}\boldsymbol{\ell} = \mathbf {\Omega} \times \mathbf{r}(t) \mathrm{d}t \ , </math> кои со својства на крстот производ на вектор, има големина rdθ и е во насока тангента на кружна патека. Како резултат на тоа, : <math>\frac {\mathrm{d} \mathbf{r}}{\mathrm{d}t} = \lim_{{\Delta}t \to 0} \frac {\mathbf{r}(t + {\Delta}t)-\mathbf{r}(t)}{{\Delta}t} = \frac{\mathrm{d} \boldsymbol{\ell}}{\mathrm{d}t} \ .</math> со други зборови : <math> \mathbf{v}\ \stackrel{\mathrm{def}}{ = }\ \frac {\mathrm{d} \mathbf{r}}{\mathrm{d}t} = \frac {\mathrm{d}\mathbf{\boldsymbol{\ell}}}{\mathrm{d}t} = \mathbf {\Omega} \times \mathbf{r}(t)\ . </math> Диференцирање во однос на времето, : <math> \mathbf{a}\ \stackrel{\mathrm{def}}{ = }\ \frac {\mathrm{d} \mathbf{v}} {d\mathrm{t}} = \mathbf {\Omega} \times \frac{\mathrm{d} \mathbf{r}(t)}{\mathrm{d}t} = \mathbf{\Omega} \times \left[ \mathbf {\Omega} \times \mathbf{r}(t)\right] \ .</math> Лагранжовата равенка гласи: : <math> \mathbf{a} \times \left ( \mathbf{b} \times \mathbf{c} \right ) = \mathbf{b} \left ( \mathbf{a} \cdot \mathbf{c} \right ) - \mathbf{c} \left ( \mathbf{a} \cdot \mathbf{b} \right ) \ .</math> Примена на формулата Лагранж со забелешката дека Ω • r (t) = 0 за секој пат :: <math> \mathbf{a} = - {|\mathbf{\Omega|}}^2 \mathbf{r}(t) \ .</math> Со зборови, забрзувањето е да се покажува директно спротивна на радијална поместување r на сите времиња, и има големина: :: <math> |\mathbf{a}| = |\mathbf{r}(t)| \left ( \frac {\mathrm{d} \theta}{\mathrm{d}t} \right) ^2 = r {\omega}^2\ </math> каде вертикалните барови | ... | означуваат на вектор степени според Рихтер, кој во случај на r (t) е едноставно полупречник r на патот. Овој резултат се согласува со претходниот дел, иако нотација е малку поинаква. Кога стапката на ротација е направена постојано во анализата на nonuniform кружни движења, анализата се согласува со ова. Заслугата за пристап на векторот е дека е очигледно независно од каков било координатен систем. ==== Пример: Закривено вртење ==== {{Главна|Закривено вртење}} {{Поврзано|Реактивна центрифугална сила}} [[File:Banked turn.svg|thumb|Горе: Топка на закривена кружна патека движејќи се со постојана брзина ''v''; Доле: Сили кои дејствуваат на топката]] == Поврзано == * [[Централна сила]] * [[Замислена сила]] * [[Центрифугална сила]] * [[Кружно движење]] * [[Кориолисова сила]] * [[Реактивна центрифугална сила]] * [[Бертранова теорема]] * [[Оротогонални координати]] * [[Статика]] * [[Кинетика (физика)|Кинетика]] * [[Кинематика]] * [[Применета механика]] * [[Аналитичка механика]] * [[Динамика (физика)]] * [[Класична механика]] == Наводи == {{наводи}} == Дополнителна литература == * {{Наведена книга |author1=Serway, Raymond A. |author2=Jewett, John W. | title = Physics for Scientists and Engineers |url=https://archive.org/details/physicssciengv2p00serw | edition=6 | publisher = Brooks/Cole | year= 2004 | isbn = 0-534-40842-7 }} * {{Наведена книга | author = Tipler, Paul | title = Physics for Scientists and Engineers: Mechanics, Oscillations and Waves, Thermodynamics | url = https://archive.org/details/physicsforscient0000tipl_y7c5 | edition=5 | publisher = W. H. Freeman | year = 2004 | isbn = 0-7167-0809-4 }} * [http://regentsprep.org/Regents/physics/phys06/bcentrif/default.htm Centripetal force] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180804151453/http://regentsprep.org/Regents/physics/phys06/bcentrif/default.htm |date=2018-08-04 }} vs. [http://regentsprep.org/Regents/physics/phys06/bcentrif/centrif.htm Centrifugal force] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180804144558/http://regentsprep.org/Regents/physics/phys06/bcentrif/centrif.htm |date=2018-08-04 }}, from an online Regents Exam physics tutorial by the Oswego City School District == Надворешни врски == * [http://theory.uwinnipeg.ca/physics/circ/node6.html Notes from University of Winnipeg] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180923004302/http://theory.uwinnipeg.ca/physics/circ/node6.html |date=2018-09-23 }} * [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/HBASE/cf.html#cf Notes from Physics and Astronomy HyperPhysics at Georgia State University]; see also [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/HBASE/hframe.html home page] * [http://www.britannica.com/eb/topic-102869/centripetal-acceleration Notes from Britannica] * [http://www.ac.wwu.edu/~vawter/PhysicsNet/Topics/RotationalKinematics/CentripetalForce.html Notes from PhysicsNet] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100605114931/http://www.ac.wwu.edu/~vawter/PhysicsNet/Topics/RotationalKinematics/CentripetalForce.html |date=2010-06-05 }} * [http://www-istp.gsfc.nasa.gov/stargaze/Scircul.htm NASA notes by David P. Stern] * [http://farside.ph.utexas.edu/teaching/301/lectures/node87.html Notes from U Texas]. * [http://gicl.cs.drexel.edu/wiki/Smart_Yo-yo Analysis of smart yo-yo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130319235118/http://gicl.cs.drexel.edu/wiki/Smart_Yo-yo |date=2013-03-19 }} * [http://www.fofweb.com/onfiles/SEOF/Science_Experiments/6-17.pdf The Inuit yo-yo] * [http://kmoddl.library.cornell.edu/index.php Kinematic Models for Design Digital Library (KMODDL)]<br />Movies and photos of hundreds of working mechanical-systems models at Cornell University. Also includes an [https://web.archive.org/web/20090726130838/http://kmoddl.library.cornell.edu/e-books.php e-book library] of classic texts on mechanical design and engineering. {{DEFAULTSORT:Центрипетална сила}} [[Категорија:Сила]] [[Категорија:Механика]] [[Категорија:Кинематика]] [[Категорија:Вртење]] [[Категорија:Забрзување]] 5vvfqh8bwkwk7t0wmepyx81dxa5oz0k Иван Апостолов 0 1175911 5649438 5590115 2026-10-24T15:30:19Z Andrew012p 85224 5649438 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име= Иван Апостолов| опис= | портрет= Karakoy-Alibotush-Gathering.jpg| px = 200п | наставка= | роден-дата= {{роден на|||1847}}| роден-место= [[Куманич (Драмско)|Куманич]], Неврокопско| починал-дата= {{починал на|||1926}}| починал-место= [[Долна Бања]], Бугарија| }} '''Иван Апостолов''', наречен '''Копаран Чауш''' или '''Даскалот''' (1847 — 1926) — македонски револуционер, и член на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]].<ref>Енциклопедија ВМРО, Скопје, 2015, стр. 11 и 12</ref> ==Животопис== Иван Апостолов е роден во [[1847]] година, во [[Куманич (Драмско)|Куманич]], Неврокопско, Пиринска Македонија. Учествувал како доброволец во [[Руско-турска војна (1877-1878)|Руско-турската војна]] во 1877 и 1878 година. Дејствувал во Кресненско, Пиринска Македонија. Бил уапсен од турската власт и осуден на [[доживотен затвор]]. За издржување на казната бил испратен на островот [[Родос]], Грција. По амнестирањето во 1897 година се вратил во родниот крај, каде бил назначен за учител. Учествувал во [[Илинденското востание]], и учествувал во неколку судири со турската војска во Неврокопско. По востанието, станал комита во четата на војводата [[Атанас Тешовалијата]]. Починал во [[Долна Бања]], [[Бугарија]], во [[1926]] година. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Македонски преселници во Долна Бања]] [[Категорија:Учесници во Илинденското востание]] [[Категорија:Учесници во Македонското востание]] [[Категорија:Учесници во Мелничкото востание]] 1hxr6sovp1u78qat3bmrg8536ahg47n Иско 0 1177461 5649496 5490306 2026-10-24T19:24:38Z Carshalton 30527 5649496 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Иско | fullname = Франсиско Роман Аларкон Суарес | image = [[File:Liver-RM (5) (cropped).jpg|220px|]] | image_size = | caption = Иско играјќи за Реал Мадрид, 2018 | birth_date = {{birth date and age|1992|4|21|df=y}} | birth_place = Беналмадена, [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{convert|1.76|m|abbr=on}} | position = {{Football/MF}} | currentclub = {{Fb team Real Madrid}} | clubnumber = 22 | youthyears1 = 1997–1999 | youthclubs1 = ПМД Беналмадена | youthyears2 = 1999–2006 | youthclubs2 = Атлетико Бенамиел | youthyears3 = 2006–2009 | youthclubs3 = {{Fb team Valencia}} | years1 = 2009–2011 | clubs1 = {{Fb team Valencia B}} | caps1 = 52 | goals1 = 16 | years2 = 2010–2011 | clubs2 = {{Fb team Valencia}} | caps2 = 4 | goals2 = 0 | years3 = 2011–2013 | clubs3 = {{Fb team Malaga}} | caps3 = 69 | goals3 = 14 | years4 = 2013– | clubs4 = {{Fb team Real Madrid}} | caps4 = 161 | goals4 = 33 | nationalyears1 = 2008 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Spain national under-16 football team|Шпанија 16]] | nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 1 | nationalyears2 = 2008–2009 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Spain national under-17 football team|Шпанија 17]] | nationalcaps2 = 21 | nationalgoals2 = 6 | nationalyears3 = 2010 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Spain national under-18 football team|Шпанија 18]] | nationalcaps3 = 1 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2010–2011 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Spain national under-19 football team|Шпанија 19]] | nationalcaps4 = 12 | nationalgoals4 = 7 | nationalyears5 = 2011 | nationalteam5 = {{flagsport|ESP}} [[Spain national under-20 football team|Шпанија 20]] | nationalcaps5 = 6 | nationalgoals5 = 1 | nationalyears6 = 2011–2014 | nationalteam6 = {{flagsport|ESP}} [[Spain national under-21 football team|Шпанија 21]] | nationalcaps6 = 19 | nationalgoals6 = 14 | nationalyears7 = 2012 | nationalteam7 = {{flagsport|ESP}} [[Spain national under-23 football team|Шпанија 23]] | nationalcaps7 = 5 | nationalgoals7 = 0 | nationalyears8 = 2013– | nationalteam8 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | nationalcaps8 = 19 | nationalgoals8 = 3 | pcupdate = 21 May 2017 | ntupdate = 28 March 2017 }} '''Франсиско Роман Аларкон Суарес''' (роден на 21 април 1992), попознат како '''Иско''' ({{IPA-es|ˈisko}}) — [[Шпанци|шпански]] [[фудбал]]ер, {{Football/MF/player}} на [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] и на [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.goal.com/en-us/news/1587/olympics/2012/07/26/3266791/marco-fabian-isco-and-the-young-stars-who-could-emerge-at|title=Marco Fabian, Isco and the young stars who emerged at the 2012 Olympics|publisher=Goal.com|date=26 July 2012|accessdate=26 July 2012}}</ref> Тој ја започнал својата кариера во [[ФК Валенсија|Валенсија]], но претежно настапувал за резервниот тим од [[Месталја|Местаља]]. Во 2011 година, тој се преселил во [[ФК Малага|Малага]] каде што со добрите игри ја заработил наградата ''[[Златно момче (награда)|Златно момче]]'' во 2012 година, а подоцна направил трансфер во Реал Мадрид за 30 милиони [[Евро|евра]], во јуни 2013 година. Иско ја претставувал [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] во различни младински категории, вклчувајќи го и настапот за [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|олимписката репрезентација]] на [[Летни олимписки игри 2012|Летните олимписки игри 2012 година]], а своето деби за сениорскиот тим на Шпанија го направил во 2013 година. ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр-авто}} *[http://www.realmadrid.com/en/football/squad/francisco-roman--alarcon Real Madrid official profile] *[http://www.bdfutbol.com/en/j/j300520.html BDFutbol profile] *[http://www.ciberche.net/histoche/jugadores/19?pid=749&show_all=1 CiberChe biography] {{es}} *{{NFT player|pid=51055}} *{{FIFA player|313374}} *[http://www.whoscored.com/Players/82989 Isco] - WhoScored Profile {{Состав на Шпанија на ЛОИ 2012 фудбал (м)}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 2018}} {{Navboxes |bg = gold |fg = black |bordercolor = solid 1px #000; |title = Награди |list1 = {{Добитници на наградата „Златно момче“}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Иско}} [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Валенсија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Малага]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Севиља]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Бетис]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1992 година]] ka8r5b0h7u0uot0snrym9gv409zip8s Кики Мусампа 0 1180330 5649497 5329219 2026-10-24T19:25:19Z Carshalton 30527 5649497 wikitext text/x-wiki {{Infobox Football biography-retired |name = Кики Мусампа |image = [[File:KikiMusampa.jpg|200px|]] |fullname = Кизито Мусампа |height = {{height|m=1,78}} |birth_date = {{birth date and age|df=yes|1977|7|20}} |birth_place = [[Киншаса]], [[Заир]] |nationality = {{flagsport|NED}} [[Холандија]] |currentclub = |clubnumber = |position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]], [[Напад (Фудбал)|напад]] |retired = 2009 <small>(32 г.)</small> |youthyears1 = 1990–1994 |youthclubs1 = {{Fb team Ajax}} |years1 = 1994-1997 |clubs1 = {{Fb team Ajax}} |caps1= 42 |goals1 = 6 |years2 = 1997-1999 |clubs2 = {{Fb team Bordeaux}} |caps2 = 33 |goals2 = 5 |years3 = 1999-2003 |clubs3 = {{Fb team Malaga}} |caps3 = 96 |goals3 = 22 |years4 = 2003-2006 |clubs4 = {{Fb team Atletico Madrid}} |caps4 = 34 |goals4 = 2 |years5 = 2005-2006 |clubs5 = →{{Fb team Manchester City}} |caps5 = 41 |goals5 = 3 |years6 = 2006-2007 |clubs6 = {{Fb team Trabzonspor}} |caps6 = 14 |goals6 = 0 |years7 = 2007-2008 |clubs7 = {{Fb team AZ Alkmaar}} |caps7 = 5 |goals7 = 0 |years8 = 2008 |clubs8 = {{Fb team FC Seoul}} |caps8 = 3 |goals8 = 0 |years9 = 2009 |clubs9 = {{Fb team Willem II}} |caps9 = 6 |goals9 = 0 |nationalyears1 = 1994–1995 |nationalteam1 = {{flagsport|NED}} [[Фудбалска репрезентација на Холандија под 20 години|Холандија 20]] |nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 0 |nationalyears2 = 1996–2000 |nationalteam2 = {{flagsport|NED}} [[Фудбалска репрезентација на Холандија под 21 година|Холандија 21]] |nationalcaps2 = 25 | nationalgoals2 = 8 }} '''Кизито "Кики" Мусампа''' (роден на 20 јули 1977 во [[Киншаса]], [[Заир]], сега [[Демократска Република Конго|ДР Конго]]) — поранешен [[Холандија|холандски]] [[фудбалер]], роден во [[Демократска Република Конго|ДР Конго]], [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. Кариерата на Мусампа била патувачка, но имал забележителни настапи во екипи како [[ФК Ајакс|Ајакс]], [[ФК Бордо|Бордо]], [[ФК Малага|Малага]], [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]] и [[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]]. Исто така, тој имал забележано 28 настапи во младинските категории на Холандија, со репрезентациите под 20 и под 21 година. ==Наводи== {{reflist}} [[Категорија:Холандски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ајакс]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Бордо]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Малага]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Атлетико Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Манчестер Сити]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Трабзонспор]] 9e1pbe3wdmv7ql8dosj2e94yseqtus0 5649498 5649497 2026-10-24T19:25:41Z Carshalton 30527 5649498 wikitext text/x-wiki {{Infobox Football biography-retired |name = Кики Мусампа |image = [[File:KikiMusampa.jpg|200px|]] |fullname = Кизито Мусампа |height = {{height|m=1,78}} |birth_date = {{birth date and age|df=yes|1977|7|20}} |birth_place = [[Киншаса]], [[Заир]] |nationality = {{flagsport|NED}} [[Холандија]] |currentclub = |clubnumber = |position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]], [[Напад (Фудбал)|напад]] |retired = 2009 <small>(32 г.)</small> |youthyears1 = 1990–1994 |youthclubs1 = {{Fb team Ajax}} |years1 = 1994-1997 |clubs1 = {{Fb team Ajax}} |caps1= 42 |goals1 = 6 |years2 = 1997-1999 |clubs2 = {{Fb team Bordeaux}} |caps2 = 33 |goals2 = 5 |years3 = 1999-2003 |clubs3 = {{Fb team Malaga}} |caps3 = 96 |goals3 = 22 |years4 = 2003-2006 |clubs4 = {{Fb team Atletico Madrid}} |caps4 = 34 |goals4 = 2 |years5 = 2005-2006 |clubs5 = →{{Fb team Manchester City}} |caps5 = 41 |goals5 = 3 |years6 = 2006-2007 |clubs6 = {{Fb team Trabzonspor}} |caps6 = 14 |goals6 = 0 |years7 = 2007-2008 |clubs7 = {{Fb team AZ Alkmaar}} |caps7 = 5 |goals7 = 0 |years8 = 2008 |clubs8 = {{Fb team FC Seoul}} |caps8 = 3 |goals8 = 0 |years9 = 2009 |clubs9 = {{Fb team Willem II}} |caps9 = 6 |goals9 = 0 |nationalyears1 = 1994–1995 |nationalteam1 = {{flagsport|NED}} [[Фудбалска репрезентација на Холандија под 20 години|Холандија 20]] |nationalcaps1 = 3 | nationalgoals1 = 0 |nationalyears2 = 1996–2000 |nationalteam2 = {{flagsport|NED}} [[Фудбалска репрезентација на Холандија под 21 година|Холандија 21]] |nationalcaps2 = 25 | nationalgoals2 = 8 }} '''Кизито "Кики" Мусампа''' (роден на 20 јули 1977 во [[Киншаса]], [[Заир]], сега [[Демократска Република Конго|ДР Конго]]) — поранешен [[Холандија|холандски]] [[фудбалер]], роден во [[Демократска Република Конго|ДР Конго]], [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. Кариерата на Мусампа била патувачка, но имал забележителни настапи во екипи како [[ФК Ајакс|Ајакс]], [[ФК Бордо|Бордо]], [[ФК Малага|Малага]], [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]] и [[ФК Манчестер Сити|Манчестер Сити]]. Исто така, тој имал забележано 28 настапи во младинските категории на Холандија, со репрезентациите под 20 и под 21 година. ==Наводи== {{reflist}} [[Категорија:Холандски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ајакс]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Бордо]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Малага]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Атлетико Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Манчестер Сити]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Трабзонспор]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Аз Алкмар]] avdfv9142layyhhd91d8l0dyhbv9lo1 Фернандина 0 1184718 5649512 4788879 2026-10-24T20:20:11Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649512 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = Фернандина | photo = fernandina isabela.jpg | photo_caption = Фернандина | area_km2 = 642 | elevation_m = 1,476 | highest = Shield Volcano | elevation_ref = | prominence = | map = Ecuador Galápagos Islands | map_caption = | label_position = | location = [[Галапагос]], [[Еквадор]] | range = | coordinates = {{coord|0.37|S|91.55|W|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}} | topo = | type = [[Shield volcano]] | age = | last_eruption = 28 април 2009 | first_ascent = | easiest_route = }} '''Фернандина''' — вулкански остров кој се наоѓа во [[Галапагос]], [[Еквадор]]<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Fernandina|url=https://www.galapagos.org/about_galapagos/about-galapagos/the-islands/fernandina/|website=[[Galapagos Conservancy]]|publisher=galapagos.org|accessdate=6 June 2017}}</ref>. Тој е трет по големина и е најзападниот од главните острови на архипелагот. Островот се појавува за првпат на картите за навигација направени од британскиот пират Амброус Каули во [[1684]] година. Островот Фернандина е именуван по арагонскиот крал [[Фердинанд II (Арагон)|Фердинанд II]], кој го финансирал [[Кристофер Колумбо]]. == Геологија == Фернандина е вулкански остров. Неговата површина е 642&nbsp;км<sup>2</sup>, највисоката точка е вулканот [[Ла Кумбре]], кој се издига на 1.476 метри надморска височина. Фернандина е најмладиот и највулканскиот остров на архипелагот. Последната ерупција на вулканот Ла Кумбре била забележана во април [[2009]] година. Бидејќи на островот нема човечки жители, ниедна населба не била загрозена. Паркот Ренџерс и туристички брод што поминал, првично го набљудувале вулканот во 10:00 часот. месно време на [[10 април]] [[2009]] година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.yahoo.com/s/ap/20090412/ap_on_re_la_am_ca/lt_ecuador_galapagos_volcano |title=Galapagos volcano erupts, could threaten wildlife |date=2009-04-15 |access-date=2016-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415162111/http://news.yahoo.com/s/ap/20090412/ap_on_re_la_am_ca/lt_ecuador_galapagos_volcano |archivedate=2009-04-15 |df= }}</ref>. Сеизмичката станица во Порто Ајора, на блискиот остров Санта Крус, не забележала земјотреси поврзани со оваа ерупција. Поради неодамнешната вулканска активност, на островот нема многу голем растителен свет и островот главно има карпеста површина. Посетителите на островот Фернандина можат да ги видат само предградијата на кратерот од безбедносни причини. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *{{cite gvp|vn=353010|name=Fernandina}} *[https://web.archive.org/web/20060721153119/http://www.darwinfoundation.org/news/news16052005.html Special Report: Volcano Erupts on Fernandina Island]. ''Charles Darwin Foundation'' *[https://web.archive.org/web/20210228124352/http://www.geo.cornell.edu/geology/GalapagosWWW/Fernandina.html Fernandina] *[http://www.worldhistoryblog.com/2007/05/benjamin-morrell-and-galapagos-eruption.html Benjamin Morell and the Galápagos Eruption of 1825] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170707164204/http://www.worldhistoryblog.com/2007/05/benjamin-morrell-and-galapagos-eruption.html |date=2017-07-07 }} *[http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=38197&src=iotdrss Eruption on Isla Fernandina] ''NASA Earth Observatory'' {{Галапагос}} [[Категорија:Галапагос]] [[Категорија:Вулкани во Еквадор]] [[Категорија:Планини во Еквадор]] [[Категорија:Активни вулкани]] [[Категорија:Калдери во Еквадор]] 2wmiqbx6d1fq95ft9p9plti4hbae57t Химни за благодарност 0 1189531 5649593 4659193 2026-10-25T05:02:16Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649593 wikitext text/x-wiki '''Химни за благодарноста''' или '''''Ходајот''''' е еден од првите седум пронајдени свитоци крај [[Мртво Море|Мртвото Море]] во 1947 година од страна на [[бедуин]]. Името на свитокот доаѓа поради тоа што изразот „Ти благодарам“ се користи често во поемите, па затоа е наречен ‘„Свиток за благодарноста“ или Ходајот ([[хебрејски јазик|хебрејски]] збор за „благодарам“ или „благодарност“). Се нарекува '''Свиток за благодарноста''',<ref>Mansoor 1961.</ref> '''Псалми за благодарноста''',<ref>Wise 1995, p.84.</ref> и '''Свиток на химни'''.<ref>These latter, for example, translate the French name given in Puech, Emile, "Quelques aspects de la restauration du Rouleau des Hymnes (1QH)." Journal of Jewish Studies 39 (1988), 35-55.</ref> Главниот свиток бил најден во 1947 година и назначен како 1QH<sup>a</sup>. Другите фрагменти на овој текст биле најдени во пештерите 1 и 4 (1Q35, 4Q427-432). Но сепак недостасува голем дел од текстот. Научниците можат само да претпоставуваат колкав број на хиимни, поеми односно псалми биле вклучени првобитно, но речиси се сигурни дека повеќе од половината се спасени, иако не се целосни.{{Fact|date=February 2007}} Стилот на химните е сличен на оние од Стариот завет, заради што научниците ги опишуваат како „мозаик на текстови од Стариот завет“.<ref>Holm-Nielsen 1960; 301.</ref> Налик на библиските „псалми на жалење“, и овие користат интимен и личен јазик. Ова ги навело научниците да веруваат дека оној што ги кажува химните е конкретен човек, можеби [[Учител на Правдата]] кој е споменат во [[Документот од Дамаск]] и [[Хабакук коментар]].{{Fact|date=February 2007}} Содржината се разликува од поема до поема, но постојат и главни теми: прво и основно свитокот зборува за и на Господ кој е во контраст со слабоста, зависноста, недостојноста и очајноста на човечката состојба (со што се слави божјата моќ и совршенство). Другите теми се: спасение на праведникот и уништување на злите, благодарност за божествениот увид, личен егзил / прогон. Како пример, следи извадок од текстот во кој се гледа дека стилот на изразување е личен и дека благодарноста е упатена кон Бога заради неговата милост: <blockquote> „Злите брзаат против мене со нивните маки, и по цел ден ми ја кршат душата. Но Ти, О Боже мој, ја претвораш бурата во шепот, и животот на потресените го изнесуваш на сигурно, како птица спасена од стапица и пленот оспасен од лавовите.“ (1QH, Col. 13 линии 17-19).<ref>Wise 1996, p.98.</ref> </blockquote> Постојат неколку теории за тоа како биле користени химните. некои веруваат дека ова се секојдневни молитви, или брошура со морални инструкции дури и воени песни што се пееле после победа. Менаем Мансур смета дека „Химните за благодарност“ биле приватни [[псалтир]]и за одбрана група кои го славеле Бога заради избавувањето. Свед Холм-Нилсен смета дека овие текстови служеле за литургиски цели како песни што се пејат при одредени церемонии, како на пример церемониите за иницијација опишани во [[Правило на заедницата]] (1QS) и [[Воен свиток|Воениот свиток]] (1QM). Научниците дебатираат околу одредени делови на химните, бидејќи не е јасно што значи текстот. Пронајдени биле послични текстови за благодарност во пештерите 1 и 4 кај Кумран. Во пештерата 4 биле пронајдени шест документи кои се поврзани со овие химни: (4Q427-32, 4Q433, 433a, 4Q44o, и 44oa). Според ова излегува дека Химните за благодарност биле важни за заедницата во Кумран.<ref>VanderKam, 86</ref> == Наводи == {{наводи}} ==Литература== *Davies, Philip R., George J. Brook and Philip R. Callaway. ''The Complete World of the Dead Sea Scrolls''. London: Thames & Hudson, 2002. *Holm-Nielsen, Svend. ''Hodayot: Psalms from Qumram''. ''Acta Theologica Danica''. Vol 2. Universitetsforlaget I Aarhus, 1960. *Hughes, Julie A. "Scriptural Allusions and Exegesis in the Hodayot." ''Studies on the Texts of the Desert of Judah.'' Vol 59. Boston, 2006. *Mansoor, Menahem. "The Thanksgiving Hymns." ''Studies on the Texts of the Desert of Judah.'' Vol. 3. Grand Rapids, 1961. *Merrill, Eugene H. "Qumran and Predestination: A Theological Study of the Thanksgiving Hymns". ''Studies on the Texts of the Desert of Judah.'' Vol. 8. Leiden, 1975. *Puech, Émile. “Hodayot” Trans. Robert E. Shillenn. ''The Encyclopedia of the Dead Sea Scrolls.'' Ed. Lawrence H. Schiffman and James C. VanderKam. Oxford: Oxford University Press, 2000. *Wise, Michael O., Martin G. Abegg Jr. and Edward M. Cook. ''The Dead Sea Scrolls: A New Translation''. San Francisco: HarperSanFrancisco, 1995. ==Надворешни врски== * [https://web.archive.org/web/20180222221632/http://orion.mscc.huji.ac.il/cave/megila4.shtml Фотографии] * [https://web.archive.org/web/20080526073530/http://www.princeton.edu/~aamihay/Hodayot.html Библиографија] {{Свитоци од Мртвото Море}} [[Категорија:Свитоци од Мртвото Море]] q8hx0nsnn5g0f36qau1ml74aqd1ssp6 Ханс Бете 0 1202457 5649574 5630428 2026-10-25T01:40:31Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649574 wikitext text/x-wiki {{Нобеловец}} {{Infobox scientist | birth_name = Ханс Албрехт Бете | image = Hans Bethe.jpg | image_size = | birth_date = {{birth date|1906|7|2}} | birth_place = [[Стразбур]], [[Германско Царство|Германија]] | residence = Германија<br />САД | nationality = Германец<br />американец | death_date = {{death date and age|2005|3|6|1906|7|2}} | death_place = [[Итака]], [[Њуjорк]], САД | field = [[Јадрена физика]] | alma_mater = [[Франкфуртски универзитет]]<br />[[Минхенски универзитет]] | work_institution = {{unbulleted list |[[Тибиненски универзитет]] |[[Корнелов универзитет]]|[[Бристолски универзитет]] |[[Манчестерски универзитет]]}} | doctoral_advisor = [[Арнолд Зомерфелд]] | doctoral_students = {{unbulleted list | [[Питер Каратерс]] | [[Аџој Гатак]] | [[Џефри Голдстон]] | [[Роман Џакив]] | [[Роберт Јуџин Маршак]] | Гордон Шо | [[Дејвид Толес]] }} | notable_students = [[Фриман Дајсон]] | known_for = {{unbulleted list|style=white-space:nowrap; |[[Јадрена физика]] |[[Ѕвездена нуклеосинтеза]] |[[Квантна електродинамика]] |[[Бете–Салпетерова равенка]] |[[Бете-Слејтерова крива]] |[[Бетеова равенка]] |[[Бете–Фајнманова равенка]] |[[Бетеова решетка]] |[[Бетеов анзац]] |[[Бете–Вајцекерова равенка]] |[[Бете–Вајцекеров процес]]}} | prizes = {{unbulleted list|style=white-space:nowrap; |{{smaller|1947}} [[Хенри Драперов медал]] |{{smaller|1957}} [[Член на Кралското друштво]]<ref name=frs/>|{{smaller|1959}} [[Френклинов медал]] |{{smaller|1961}} [[Едингтонов медал]] |{{smaller|1961}} [[Награда „Енрико Ферми“]] |{{smaller|1963}} [[Румфордова награда]] |{{smaller|1967}} [[Нобелова награда за физика]] |{{smaller|1975}} [[Национален медал за физика]] |{{smaller|1989}} [[Златен медал „Ломоносов“]] |{{smaller|1993}} [[Ерстедов медал]] |{{smaller|2001}} [[Брусов медал]] |{{smaller|2005}} [[Медал „Бенџамин Френклин“]]}} | spouse = {{longitem|Роза {{nowrap|Евалд (ож.1939;}} две деца)}} | signature = Hans Bethe (signature).png | footnotes = }} '''Ханс Албрехт Бете''' ({{рн|2|јули|1906}} - {{пн|6|март|2005}}) — германско-американски [[нукллеарна физика|јадрен]] [[физичар]] кој направил значаен придонес кон [[астрофизика]]та,[[квантна електродинамика|квантната електродинамика]] и [[физика на цврсто тело|физиката на цврсто тело]], добитник на [[Нобелова награда за физика|Нобеловата награда за физика]] во 1967 година за неговата работа за теоријата на [[ѕвездена нуклеосинтеза]].<ref name=frs>{{Наведено списание |doi=10.1098/rsbm.2007.0018 |title=Hans Albrecht Bethe. 2 July 1906 -- 6 March 2005: Elected ForMemRS 1957 |date=2007 |last1=Lee |first1=S. |last2=Brown |first2=G. E. |journal=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society |volume=53 |pages=1}}</ref><ref>{{Наведено списание |doi=10.1038/scientificamerican1092-32 |title=Illuminator of the Stars |url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1992-10_267_4/page/n35 |date=1992 |last1=Horgan |first1=John |journal=Scientific American |volume=267 |issue=4 |pages=32|bibcode = 1992SciAm.267d..32H }}</ref> Во поголемиот дел од својата кариера, Бете бил професор на [[Корнелов универзитет|Корнеловиот универзитет]].<ref name="Keck1947">Available at www.JamesKeckCollectedWorks.org [http://www.jameskeckcollectedworks.org] are the class notes taken by one of his students at Cornell from the graduate courses on Nuclear Physics and on Applications of Quantum Mechanics he taught in the spring of 1947.</ref> Во текот на Втората светска војна, тој бил одговорен за теорискиот оддел во тајната [[Национална лабораторија Лос Аламос|лабораторија Лос Аламос]], која ги создаде првите [[атомска бомба|атомски бомби]]. Таму тој имал клучна улога во пресметувањето на [[критична маса|критичната маса]] на бомбите, како и развивањето на теоријата за [[видови на јадрени оружја|имплозивниот метод]] кој се користел при [[Тринити (проба)|Тринити]] и [[Дебелко]], бомбата која била фрлена на [[Атомско бомбардирање на Хирошима и Нагасаки|Нагасаки]]. По Втората светска војна Бете, исто така, одиграл важна улога во развојот на [[Водородна бомба|водородната бомба]], иако тој првично се приклучил на проектот со надеж дека ќе докаже дека не можно да се направи. Бете подоцна заедно со [[Алберт Ајнштајн]] и [[Итен одбор на атомските научници|Итниот одбор на атомските научници]] против [[тестирање на јадрено оружје|јадрени тестирања]] и [[јадрена трка|јадрената трка]] за вооружување. Тој помогнал да ја убеди администрацијата на [[Кенеди]] и [[Никсон]] да го потпишат [[Договорот за делумна забрана на јадрени тестирања]] во 1963 и [[Противбалистички ракетен договор|Противбалистичкиот ракетниот договор]] и [[преговори за стратешко ограничување на вооружувањето|САЛТ]]. Тој не престанал со својата истражувачка работа и продолжил да објавуваа трудови и во неговите деведесетти години, што го прави еден од ретките научници кои објавиле барем еден голем труд во својата област во текот на секоја деценија од неговата кариера, во неговиот случај станува збор за седумдесет години. [[Фриман Дајсон]], кој бил еден од неговите студенти, својот учител го нарекол „Врвен решавач на проблеми во {{римски|20}}век“.<ref name="Wark2007">{{Наведено списание |title=The Supreme Problem Solver |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-01-11_445_7124/page/149 |journal=Nature |date=11 January 2007 |first=David |pages=149 |last=Wark |volume=445|doi=10.1038/445149a |bibcode=2007Natur.445..149W |issue=7124}}</ref> == Младост == Бете е роден во [[Стразбур]] на 2 јули 1906 година во тогашна [[Германија]], како единец на Ана и Албрехт Бете професор доцент по физиологија на [[Стразбуршки универзитет|Стразбуршкиот универзитет]]{{sfn|Bernstein|1980|p=7}}. Иако неговата мајка била ќерка на професор на Стразбуршкиот универзитет а воедно и [[Евреи|еврејка]]{{sfn|Bernstein|1980|p=8}}, тој бил израснат како [[протестантство|протестант]] како и неговиот татко{{sfn|Schweber|2012|pp=32–34}}. И покрај тоа што имал верско минато,<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Interview with Hans Bethe by Charles Weiner at Cornell University|url=http://www.aip.org/history/ohilist/4504_2.html|publisher=American Institute of Physics|accessdate=25 April 2012|date=November 17, 1967|quote=When asked by Charles Weiner if there was religion in his home, Bethe replied: "No. My father was, I think, slightly religious. I was taught to pray in the evening before going to bed, and I attended the Protestant religious instruction, which was given in the schools in Germany. I was also confirmed, and the instruction which I got in this connection got religion out of my system completely. It was never very strong before, and the confirmation had the consequence that I just didn't believe."|archive-date=2015-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20150221063507/http://www.aip.org/history/ohilist/4504_2.html|url-status=dead}}</ref> тој не бил верски определен подоцна во својот живот, и се опишувал себеси како [[атеист]]{{sfn|Brian|2001|p=117}}. [[Податотека:Hans Bethe, aged 12.jpg|мини|лево|Бете на 12 годишна возраст, со своите родители]] Неговиот татко ја прифатил позицијата професор и директор на Институтот за физиологија на [[Килски универзитет|Килскиот универзитет]] во 1912 година, а семејството се преселило во станот наменет за директорот во Институтот. Тој првично бил школуван дома од професионален учител како дел од група од осум девојчиња и момчиња.{{sfn|Schweber|2012|pp=30–31}} Семејството повторно се преселило во 1915 година, кога неговиот татко станал одговорен за новиот Институт за физиологија на [[Франкфуртски универзитет|Франкфуртскиот универзитет]].{{sfn|Schweber|2012|pp=32–34}} Бете се школувал во [[гимназија „Гете“|гимназијата „Гете“]] во [[Франкфурт]], Германија. Неговото образование било прекинато во 1916 година, кога се дознало дека боледува од [[туберкулоза]], па тој бил испратен во [[Бад Кројцнах]] за да се опорави. Во 1917 година, тој се опоравил доволно за да се школува во месното „[[училиште]]“, а следната година бил испратен во приватниот [[интернат]] [[Оденвалдшуле]].{{sfn|Schweber|2012|pp=36–40}} Тој повторно до крајот на своето средно образование ја посетувал гимназијата „Гете“, од 1922 до 1924 година.{{sfn|Schweber|2012|p=45}} По [[матура]]та Бете своето образование го продолжил на Франкфуртскиот универзитет. Тој одлучил да студира [[хемија]]. Наставата по физиката била слаба, исто така во Франкфурт работеле и истакнатите математичари како [[Карл Лудвиг Сигел]] и [[Ото Сас]], на Бете не му се допаѓале нивните приоди, кои ја предавале математиката без да ги вклучат останатите науки.{{sfn|Bernstein|1980|pp=11–12}} Бете сфатил дека бил слаб експериментатор тој си го уништил својот лабораториски мантил истурајчи врз него [[сулфурна киселина]], за да увиди дека [[Валтер Герлах]] предавал напредна физика, која побудила голем интерес во него.{{sfn|Bernstein|1980|pp=11–12}}{{sfn|Schweber|2012|pp=70–73}} Герлах заминал во 1925 година и бил заменет од [[Карл Мајснер]], кој му посочил на Бете дека треба да студира на факултет кој има подобри предавања по теориска физика, као што бил [[Минхенски универзитет|Минхенскиот универзитет]], каде што можел да студира кај познатиот физичар [[Арнолд Зомерфелд]].{{sfn|Bernstein|1980|p=13}}{{sfn|Schweber|2012|p=93}} Бете се запишал на Минхенскиот универзитет во април 1926 година, при што Зомермерфелд го прифатил како студент по препорака на Мајснер.{{sfn|Schweber|2012|pp=118–119}} Зомерфелд предавал напреден курс за диференцијални равенки во физиката, што му се допаднало на Бете. Бидејќи бил мошне познат научник, Зомерфелд честопати ги добивал однапред примероците од научните трудови, по што истите биле ставени за дебата на неговите неделни предавања. Кога Бете пристигнал, Зомерфелд само што го добил трудот на [[Ервин Шредингер]] за [[Шредингерова равенка|брановата механика]].{{sfn|Bernstein|1980|pp=15–16}} За својата докторска теза, Зомерфелд му предложил на Бете да ја испита [[електронска дифракција|електронската дифракција]] во [[кристали]]те. Како појдовна точка, Зомерфелд му го предложил трудот на [[Паул Евалд]] од 1914 година за [[рендгенска дифракција|рендгенската дифракција]] во кристалите. Бете се сеќава на тие моменти како бил премногу амбициозен и во потрага по поголема точност, неговите пресметки станале непотребно сложени.{{sfn|Bernstein|1980|pp=20–21}} Кога за првпат го запознал [[Волфганг Паули]], Паули му рекол: „По раскажувањата на Зомерфелд за тебе, очекував многу подобар труд од тебе“.{{sfn|Schweber|2012|p=142}} Бете подоцна рекол дека знаејќи го Паули „тоа беше комплимент“.{{sfn|Schweber|2012|p=142}} == Почетоци == Откако Бете го добил својот докторат, [[Ервин Меделунг]] му понудил да биде асистент во Франкфурт, а во септември 1928 година Бете се преселил со својот татко, кој неодамна се развел од неговата мајка. Неговиот татко на почетокот на годината се запознал со Вера Конгел, и во текот на 1929 година се оженил со неа. Тие имале две деца, Дорис, родена во 1933 година, и Клаус, роден во 1934 година.{{sfn|Schweber|2012|pp=156–157}} Бете не ја сметал својата работата во Франкфурт за многу стимулативна, па во 1929 година прифатил понуда од Евалд во „Техничкото училиште“ во [[Штутгарт]]. Додека работел таму, тој го напишал својот најголем труд,{{sfn|Bernstein|1980|pp=25–27}} („Теорија за минување на брзи честични зраци низ материјата“).<ref>{{Наведено списание |last=Bethe |first=Hans |journal=Annalen der Physik |title=Zur Theorie des Durchgangs schneller Korpuskularstrahlen durch Materie |language=de |volume=397 |issue=3 |date=1930 |pages=325–400 |doi=10.1002/andp.19303970303 |bibcode = 1930AnP...397..325B }}</ref> Започнувајќи со толкувањата на [[Макс Борн]] на [[Шредингерова равенка|Шредингеровата равенка]], Бете извел упростена равенка за судирните проблеми користејќи [[Фурјеова трансформација]], која денес е позната како [[Бетеова равенка]]. Тој овој свој труд го поднел за неговата ''[[хабилитација]]'' во 1930 година.{{sfn|Bernstein|1980|pp=25–27}}{{sfn|Schweber|2012|p=181}}{{sfn|Brown|Lee|2006|p=7}} Зомерфелд го препорачал Бете да ја добие патувачката стипендија од [[Рокфелерова фондација|Рокфелероваta фондација]] во 1929 година. Ова му обезбедило 150 долари месечно (околу ${{Inflation|US|0,15|1929|r=0}}.000 во {{#expr:{{CURRENTYEAR}}-1}} долари {{Inflation-fn|US|group=upper-alpha}}) за студирање во странство. Во 1930 година, Бете избрал својата постдокторска работа да ја обави во [[Кавендишова лабораторијата|Кевендишовата лабораторија]] на [[Кембрички универзитет|Кембричкиот универзитет]] во Англија, каде што работел под надзор на [[Ралф Фаулер]].{{sfn|Schweber|2012|pp=182–183}} По барање на [[Патрик Блекет]], кој работел со [[Вилсонова комора]], Бете запишал нова [[Специјалната релативност|релативистичка]] равенка за Бетеовата равенка.{{sfn|Schweber|2012|p=187}} Бете исто така бил познат по неговиот хумор, а со [[Гвидо Бек]] и [[Волфганг Ризлер]], двајца други постдокторндски [[научен соработник|научни соработници]], создадале труд за „За квантната теорија при температурата од апсолутна нула", каде ја пресметал [[константа на фината структура|константата на фината структура]] од апсолутната нула изразена преку целзиусови степени.<ref>{{Наведено списание | doi= 10.1007/BF01523870 | title= Zuschriften | url= https://archive.org/details/sim_naturwissenschaften_1931-01-09_19_2/page/37 | date= 1931 | last1= Corlin | first1= Axel | last2= Stein | first2= J. S. | last3= Beck | first3= G. | last4= Bethe | first4= H. | last5= Riezler | first5= W. | journal= Die Naturwissenschaften | volume= 19 | issue= 2 | pages= 37|bibcode = 1931NW.....19...37C }}</ref> овој труд потикнал смеа за одредена класа на трудови за теориска физика, кои биле целосно шпекулативни и засновани на сомнителни бројчени записи како што бил обидот на еденпрвичен труд на [[Артур Едингтон]] да ја објасни вредноста на [[константа на фината структура|константата на фината структура]] од основните величини. По што тие биле присилени официјално да се извинат.{{sfn|Schweber|2012|pp=190–192}} За втората половина од неговата стипендија, Бете во февруари 1931 година избрал да работи во лабораторијата на [[Енрико Ферми]] во Рим. Тој бил во голема мера импресиониран од Ферми и се покајал што првично не заминал во Рим.{{sfn|Schweber|2012|p=193}} Бете го оформил [[Бетеов анзац|Бетеовиот анзац]], метод за изнаоѓање на точните решенија на [[единечна вредност|единечните вредности]] и [[единечни вектори|единечните вектори]] за одредени еднодимензионални квантни модели за повеќе тела.{{sfn|Schweber|2012|pp=199–202}} Тој бил под влијание на Фермиевата едноставност и Зомерфелдовата строгост во пристапот на проблемите, и сите овие квалитети го прателе до крајот на неговиот иустражувачки живот.{{sfn|Schweber|2012|p=195}} Рокфелеровата фондација му понудила продолжување на неговата стипендија, овозможувајќи му да се врати во Италија во 1932 година.{{sfn|Schweber|2012|pp=202–208}} Во меѓувреме, Бете работел со Зомермерфелд во Минхен како „приватдоцент“. Бидејќи Бете течно зборувал англиски, Зомерфелд го назначил да ги надгледува сите негови постдокторанди од англиското говорно подрачје, вклучувајќи го и [[Лојд Смит]] од [[Корнелов универзитет|Корнеловиот универзитет]].{{sfn|Bernstein|1980|p=32}} Бете го прифатил барањето на [[Карл Шил]] да напише статија за „Прирачникот за физиката“ за [[квантна механика|квантната механика]] на водородот и хелиумот. Разгледувајќи ја статијата неколку децении подоцна, [[Роберт Бахер]] и [[Виктор Вајскопф]] забележале дека е невообичаено задлабочена и опширина во опфатот на темата, но била потребна само мала измена за изданието од 1959 година. Од Бете од страна на Зомерфелд било побарано да му помогне со трудот за електроните во металите. Трудот ја опфатил основата на она што сега се нарекува [[физика на кондензирана материја]]. Бете се вклучил во за него ново поле на физиката и обезбедил јасно, совпадливо и целосно покритие на истата.{{sfn|Schweber|2012|pp=202–208}} Неговата работа на статиите од ''прирачникот'' опфатила поголем дел од неговото време во Рим, но исто така успеал да биде соавтор со Ферми на друго ново поле од физиката, [[квантна електродинамика|квантната електродинамика]], опишувајќи ги релативистичките заемодејства на наелектризираните честички.{{sfn|Schweber|2012|pp=211, 220–221}} Во 1932 година Бете бил назначен за помошник професор на [[Тибингенски универзитет|Тибингенскиот универзитет]], каде [[Ханс Гајгер]] бил професор по експериментална физика.{{sfn|Bernstein|1980|p=33}}{{sfn|Schweber|2012|pp=223–224}} Еден од првите закони што ги донела новата [[Националсоцијалистичка германска работничка партија|национално-социјалистичка]] влада бил [[Закон за возобновување на професионалната државна служба|Законот за возобновување на професионалната државна служба]]. Поради неговото еврејско потекло, Бете бил отпуштен од својата работа на универзитетот, која била државно работно место. Гајгер одбил да помогне, но Зомерфелд веднаш го повикал назад Бете на Минхенскиот универзитет. Зомермфелд поминал поголем дел од летото во 1933 година, наоѓајќи места за еврејските студенти и колеги.{{sfn|Bernstein|1980|p=35}} Бете ја напуштил Германија во 1933 година и се преселил во Англија, откако добил понуда да биде предавач професор на [[Манчестерски универзитет|Манчестерскиот универзитет]] околу една година благодарение на познанството на Зомерфелд со [[Вилијам Лоренс Брег]].{{sfn|Bernstein|1980|p=35}} Тој се преселил и живеел заедно со својот пријател [[Рудолф Пирлс]] и неговата сопруга Џенија. Пирлс исто така бил германски физичар, на кого му било забрането да добива академски работни места во Германија, бидејќи неговите родители биле евреи. Ова значело дека Бете имал со кого да говори на германски и не морал да ја јаде англиската храна.{{sfn|Schweber|2012|pp=237–240}} Нивниот однос бил професионален, како и личен. Пирлс предизвикал интерес кај Бете за [[Јадрена физика|јадрената физика]].{{sfn|Schweber|2012|p=244}} Откако [[Џејмс Чедвик]] и [[Морис Голдхабер]] го откриле [[фотораспад]]от на [[деутериум]],<ref>{{Наведено списание |doi=10.1038/134237a0 |title=A 'Nuclear Photo-effect': Disintegration of the Diplon by γ-Rays |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1934-08-18_134_3381/page/237 |date=1934 |last1=Chadwick |first1=J. |last2=Goldhaber |first2=M. |journal=Nature |volume=134 |issue=3381 |pages=237|bibcode = 1934Natur.134..237C }}</ref> Чедвик ги повикал Бете и Пирлс да излезат со теоретско објаснување за оваа појава. Ова тие двајца го разрешиле на четиричасовното патување со воз од Кембриџ до Манчестер.{{sfn|Brown|Lee|2009|p=9}} А во наредениот период Бете продолжил подлабоко да ја истражува појавата.{{sfn|Schweber|2012|p=244}} Во 1933 година, одделот за физика на Корнеловиот универзитет бил во потрага по нов теориски физичар, а Лојд Смит упорно го препорачувал Бете. Ова го поддржувал и Брег, кој во тоа време бил во посета на Корнел. Во август 1934 година, Корнеловиот универзитет му понудил на Бете работно место како помошник професор. Бете веќе имал стипендија за една година да работи со [[Невил Мот]] на [[Бристолски универзитет|Бристолскиот универзитет]] во текот на еден семестар, при што Корнеловиот универзитет се согласил да му дозволи да започне во пролетта 1935 година.{{sfn|Schweber|2012|pp=262–263}} Пред да замине за САД , тој го посетил институтот на [[Нилс Бор]] во [[Копенхаген]] во септември 1934 година, каде ја запросил [[Хилде Леви]], која прифатила да му биде сопруга. Сепак на овој брак се спротивставила мајката на Бете, бидејќи не сакала својот син да се ожени со еврејка, иако и самата била еврејка, по што Бете ја прекинал свршувачката неколку дена пред свадбата во декември.{{sfn|Schweber|2012|pp=272–275}} [[Нилс Бор]] и [[Џејмс Франк]] биле толку шокирани од однесувањето на Бете, што повотрно го поканиле на институтот дури по завршувањето на [[Втора светска војна|Втората светска војна]].{{sfn|Schweber|2012|p=279}} == САД == Бете пристигнал во САД во февруари 1935 година, и станал дел од предавачите на Корнеловиот универзитет за плата од 3.000 американски долари.{{sfn|Brown|Lee|2006|p=136}} Бете бил назначен во одделот за јадрена физика како дел од намерата на новиот шеф на одделот за физика, [[Розвел Клифтон Гибс]].{{sfn|Schweber|2012|pp=296–298}} Гибс ги вработил и [[Милтон Стенли Ливингстон]], кој работел со [[Ернест Лоренс]], да изработат [[циклотрон]] на Корнеловиот универзитет.{{sfn|Schweber|2012|pp=296–298}} За да ја докомплетира екипата, на Корнеловиот универзитет му бил потребен и експериментатор и, по препорака на Бете и Ливингстон бил вработен [[Роберт Бахер]]. Бете добил понуда да ги посети [[Колумбиски универзитет|Колумбискиот универзитет]] од [[Исидор Ајзек Раби]], [[Принстонски универзитет|Принстонскиот универзитет]] од [[Едвард Кондон]], [[Рочерстерски универзитет|Рочестерскиот универзитет]] од [[Ли Дубриџ]], [[Пердјуов универзитет|Пердјуовиот универзитет]] од [[Карл Ларк-Хоровиц]], [[Илиноиски универзитет|Илиноискиот универзитет]] од [[Франсис Вилер Лумис]] и [[Харвард]] од [[Џон Хазбрук ван Флек]]. За да спречи Бете да му бисе грабнат од конкуренцијата, Гибс го назначил за редовен помошник професор во 1936 година, со ветување дека набрзо ќе биде и професор.{{sfn|Schweber|2012|pp=305–307}} Заедно со Бахер и Ливингстон, Бете објавил серија од три труда,<ref>{{Наведено списание | last=Bethe | first=H. | last2=Bacher |first2=R | title=Nuclear Physics. A: Stationary States of Nuclei | date=1936 | journal=Reviews of Modern Physics| volume=8 | pages=82–229 | doi= 10.1103/RevModPhys.8.82 | bibcode=1936RvMP....8...82B | issue=2}}</ref><ref>{{Наведено списание | last=Bethe | first=H. | title=Nuclear Physics. B: Nuclear Dynamics, Theoretical | date=1937 | journal=Reviews of Modern Physics | volume=9 | pages=69–244 | doi= 10.1103/RevModPhys.9.69 | bibcode=1937RvMP....9...69B | issue=2}}</ref><ref>{{Наведено списание | last=Bethe | first=H. |last2=Livingston |first2=M. S. | title=Nuclear Physics. C: Nuclear Dynamics, Experimental | date=1937 | journal=Reviews of Modern Physics | volume=9 | pages=245–390 | doi= 10.1103/RevModPhys.9.245 | bibcode=1937RvMP....9..245L | issue=2}}</ref> кои збирно обработувале сè што се знаело за темата јадрена физика дотогаш, и истите се сметале за „Бетеова библија“, и останале стандард за темата со години. Надоврзувајќи се на ова, тој исто така ја продолжувал работата каде многумина застанале, пополнувајќи ги празнините во литературата.{{sfn|Brown|Lee|2009|p=11}} Лумис му понудил на Бете полно професорско работно место на Илиноискиот универзитет, но Корнеловиот универзитет ја надвјасал понудата, и понудената плата од $6,000.{{sfn|Schweber|2012|p=313}} Тој и пишал на својата мајка:{{quote|Јас сум водечкиот теоретичар во Америка. Но не и најдобриот. [[Јуџин Вигнер|Вигнер]] сигурно подобар [[Роберт Опенхајмер|Опенхајмер]] и [[Едвард Телер|Телер]] се исто така добри како мене. Но јас повеќе работам и зборувам и тоа е значаен придонес {{sfn|Schweber|2012|p=370}}}} {{multiple image | align = left | direction = vertical | width = 220 | image1 = Fusion in the Sun.svg | caption1 = Приказ на [[протонско-протонски ланец|протонско-протонската верижна реакција]] | image2 = CNO Cycle.svg | caption2 = Преглед на циклусот CNO-I. Јадрото на хелиум се ослободува горе лево. }} На 17 март 1938 година Бете присуствувал на четвртата годишна конференција за теориска физика организирана од страна на [[Институт за наука „Карнеги“|Институтот за наука „Карнеги“]] и [[Универзитет „Џорџ Вашингтон“|универзитетот „Џорџ Вашингтон]]. Имало само 34 поканети учесници, меѓу кои беа и [[Грегори Брајт]], [[Субраманијан Чандрасекар]], [[Георги Гамов]], [[Доналд Мензел]], [[Џон фон Нојман]], [[Бенгт Стремгрен]], [[Едвард Телер]] и [[Мерле Туве]]. Бете првично ја одбил поканата да присуствува, бидејќи темата на конференцијата, [[ѕвездена нуклеосинтеза]], не го интересирала, но Телер го убедил да дојде. На конференцијата, Стремгрен детално ги објаснил температурите, густината и хемискиот состав на Сонцето, и ги предизвикал физичарите да излезат со објаснување. Ганмов и [[Карл Фридрих фон Вајцзекер]] имале предложено во труд од 1937 година дека енергијата на Сонцето се добива како резултат на т.н. [[протон–протон циклус|p-p циклус]]:{{sfn|Bernstein|1980|pp=45–47}}{{sfn|Schweber|2012|pp=345–347}} {| border="0" align="center" |- style="height:2em;" |{{SubatomicParticle|link=yes|Proton}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|link=yes|Proton}}||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|деутериум|2}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|link=yes|Positron}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|link=yes|Electron Neutrino}} |} Но овде не биле земени предвид набљудуваните елементи потешки од хелиум. До крајот на конференцијата, Бете, работејќи заедно со [[Чарлс Кричфилд]], дошле до низа на постепени јадрени реакции кои објасниле како сјае Сонцето:{{sfn|Schweber|2012|p=347}} {| border="0" align="center" |- |{{nuclide|link=yes|деутериум|2}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|Proton|link=yes}}&nbsp;||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|хелиум|3}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|link=yes|Gamma}} |- |{{nuclide|link=yes|хелиум|3}}&nbsp;||+&nbsp;||{{nuclide|link=yes|хелиум|3}}&nbsp;||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|хелиум|4}}&nbsp;||+&nbsp;||2&nbsp;{{SubatomicParticle|Proton|link=yes}} |- |{{nuclide|link=yes|хелиум|3}}&nbsp;||+&nbsp;||{{nuclide|link=yes|хелиум|4}}&nbsp;||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|берилиум|7}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|link=yes|Gamma}} |- |{{nuclide|link=yes|берилиум|7}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|link=yes|Electron}}&nbsp;||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|литиум|7}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|link=yes|Electron Neutrino}} |- |{{nuclide|link=yes|литиум|7}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|Proton|link=yes}}&nbsp;||→&nbsp;||2&nbsp;{{nuclide|link=yes|хелиум|4}} |} Но ова не ги објаснувало процесите во потешките ѕвезди. Во тој период постоеле сомнежи дали p-p процесот ги опишувал процесите во Сонцето, но неодамнешните мерења на сончевите температури во јадрото и сјајот покажале дека се точни.{{sfn|Bernstein|1980|pp=45–47}} Кога се вратил на Корнеловиот универзитет, Бете ги проучувал важните [[јадрена ракција|јадрени реакции]] и [[ефективен напречен пресек|напречниот пресек]] на реакциите, што довело до откривањето на [[јаглеродно-азотно-кислороден циклус|јаглеродно-азотно-кислородниот циклус]] (CNO-циклус):{{sfn|Schweber|2012|pp=348–350}} {| border="0" align="center" |- style="height:2em;" |{{nuclide|link=yes|јаглерод|12}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|Proton|link=yes}}&nbsp;||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|азот|13}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|link=yes|Gamma}} |- style="height:2em;" |{{nuclide|link=yes|азот|13}}&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|јаглерод|13}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|Positron|link=yes}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|link=yes|Electron Neutrino}} |- style="height:2em;" |{{nuclide|link=yes|јаглерод|13}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|Proton|link=yes}}&nbsp;||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|азот|14}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|Gamma|link=yes}} |- style="height:2em;" |{{nuclide|link=yes|азот|14}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|Proton|link=yes}}&nbsp;||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|кислород|15}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|Gamma|link=yes}} |- style="height:2em;" |{{nuclide|link=yes|кислород|15}}&nbsp;||&nbsp;||&nbsp;||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|азот|15}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|Positron|link=yes}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|Electron Neutrino|link=yes}} |- style="height:2em;" |{{nuclide|link=yes|азот|15}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|Proton|link=yes}}&nbsp;||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|јаглерод|12}}&nbsp;||+&nbsp;||{{nuclide|link=yes|хелиум|4}} |} Двата труда, едниот за p-p циклусот, каде соавтор му бил Кричфилд, а другиот за CNO-циклусот, биле испратени до списанието ''Physical Review'' за да бидат објавени.{{sfn|Schweber|2012|pp=351–352}} По ''[[Кристалната ноќ]]'', мајката на Бете се плашела да остане во Германија. Користејќи го своето потекло од Стразбур, имала можност да се пресели во САД 1939 година како дел од француската квота, наместо со германската, која била пополнета.{{sfn|Bernstein|1980|p=39}} Дипомецот на Бете, [[Роберт Маршак]] забележал дека [[Њујоршка академија за науките|Њујоршката академија за науките]] нудела награда од $500 долари за најдобриот необјавен труд со тема за сончевата и ѕвездената енергија. Па така Бете, на кој му требале $250 да го исплати мебелот на својата мајка, го повлекол трудот за CNO-циклусот и го испратил до Њујоршката академија за науките. Ја добил наградата, и Бете на Маршак му дал $50, искористил $250 да го исплати мебелот на својата мајка. Трудот сепак подоцна бил објавен во ''Physical Review'' во март. Станувал збор за пробив во разбирањето на ѕвездите, и ќе му ја донесе на Бете [[Нобелова награда за физика|Нобеловата награда за физика]] во 1967 година.{{sfn|Bernstein|1980|pp=51–52}}{{sfn|Schweber|2012|pp=351–352}} Во 2002 година, на возраст од 96 години, Бете му испратил рачно напишана белешка на [[Џон Бакал]] честитајќи му за употребата на набљудувањата на сончевите неутрина да покаже дека CNO-циклусот обезбедува околу 7% од сончевата енергија, набљудувањата на неутрината започнало со [[Рејмонд Дејвис]], чиј експеримент се засновал на Бахаловите пресметки и охрабрување, што довело до тоа Дејвис да ја добие Нобеловата награда за физика во 2002 година.{{sfn|Brown|Lee|2006|p=149}} Бете се оженил со Роза Евалд, ќерката на [[Паул Евалд]], на 13 септември 1939 година, со обична граѓанска прослава.{{sfn|Bernstein|1980|pp=54–55}} Тие имале две деца, Хенри и Моника.<ref name="Nobel" /> (Хенри бил специјалист за играње [[Бриџ]] и е поранешен сопруг на [[Кити Купер]].)<ref>Alan Truscott [https://www.nytimes.com/1988/02/24/nyregion/bridge-son-of-nobel-prize-winner-is-famed-in-his-own-right.html "Bridge: Son of Nobel Prize Winner Is Famed in His Own Right"]. ''The New York Times''. February 24, 1988. Retrieved April 11, 2015.</ref> Тој станал [[натурализација|американец]] во месец март 1941 година.{{sfn|Schweber|2012|p=382}} Пишувајќи му на Зомерфелд во 1947 година, Бете му се доверил дека „Јас се чувствувам повеќе како американец отколку германец. Како да се родив во Германија по грешка, и пристигнав во мојата вистинска татковина на 28 години“.{{sfn|Brown|Lee|2006|p=143}} == Проектот Менхетен == [[File:Hans Bethe ID badge.png|right|thumb|Бетовата идентификациона картичка од [[Национална лабораторија Лос Аламос|Националната лабораторија Лос Аламос]].]] Кога започнала Втората светска војна, Бете сакал да придонесе во воените напори,{{sfn|Bernstein|1980|p=61}} но не бил во можност да работи на класифицирани проекти додека не станал државјанин. Следејќи го советот на [[аеродинамика|аеродинамичар]]от од [[Калифорниски универзитет|Калифорнискиот универзитет]], [[Теодор фон Карман]], Бете соработувал со својот пријател Телер на теоријата за ударни бранови кои се создаваат при преминот на проектилот низ гас. Бете оваа работа ја сметал за еден од најважните трудови во неговиот живот. Тој исто така работел и натеоријата на пробивање на оклопи, која веднаш била класифицирана од страна на армијата, правејќи ја недостапна за Бете, кој во тој период не бил американец.{{sfn|Brown|Lee|2009|pp=13–14}} По добивањето на безбедносен сертификат во декември 1941 година Бете се приклучил на [[Лабораторија за зрачење|Лабораторијата за зрачење]] при МИТ, каде што ja измислил [[дирекциона спојка|дирекционата спојка]], која се користи во микробрановодите, како оние што се користат во [[радар]]ите.{{sfn|Brown|Lee|2009|p=13}} Во Чикаго во јуни 1942 година, а потоа и на [[Калифорниски универзитет|Калифорнискиот универзитет]], во јули учествувал на низа состаноци по покана на Роберт Опенхајмер, на кој биле разгледани првите замисли за [[атомска бомба|атомската бомба]]. Тие преминале на прелиминарните пресметки на [[Роберт Сербер]], [[Стан Франкел]] и други, и дискутирале за можностите за користење на [[ураниум]]-235 и [[плутониум]]. Телер размислувал за тремојадрена направа наречена [[Историја на Телер-Уламовата замисла|историјата на Телер-Уламовата замисла]]. Во еден момент Телер го поставил прашањето дали е можно азотот во атмосферата да се запали. Па Бете и [[Емил Конопински]] требале да ги направат пресметките за да покажат дека тоа е невозможен настан.{{sfn|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=42–47}}Тој подоцна се потсеќа дека „цепната бомба морала да се направи“, „бидејќи најверојатно и германците работеле на истата“.<ref name="New York Times" /> Кога Опенхајмер бил задолжен за создавањето на тајна лабораторија за осмислување на оружје, [[Национална лабораторија Лос Аламос|Националната лабораторија Лос Аламос]], го назначил Бете, за шеф на теоретскиот оддел, најмалаиот, но најпрестижниот дел на лабораторијата. Ова ги вознемирило подеднакво квалификуваните, но тешки за соработка Телер и [[Феликс Блох]], кои ја посакувале истото работно место.{{sfn|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=92–83}}{{sfn|Szasz|1992|pp=19–20}} Серијата несогласувања меѓу Бете и Телер помеѓу февруари и јуни 1944 година над релативниот приоритет на Супер истражувањата довеле до тоа групата на Телер да биде отстранета од теорискиот оддел и да биде ставена под раководство на Опенхајмер. Во септември станала дел од новиот оддел на Ферми наречен F-оддел.{{sfn|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=204, 246}} Работата на Бете во Лос Аламос вклучувала пресметување на [[критична маса|критичната маса]] и ефикасноста на [[ураниум]]от-235 и мултиплицирање на [[јадрено цепење|јадреното цепење]] во експлодирачката атомска бомба. Заедно со [[Ричард Фајнман]], тој развил равенка за пресметување на експлозивниот принос на бомбата.{{sfn|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=179–184}} По август 1944 година, кога лабораторијата била реорганизирана и преорентирана за да се реши проблемот со [[имплозија]]та на [[плутониум]]ската бомба, Бете го поминал поголемиот дел од своето време, проучувајќи ги хидродинамичките гледишта за имплозијата, работа на која работел во 1944 година.{{sfn|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|p=129}} Во 1945 година работел на [[неутрон]]скиот стартер, а подоцна и на радијационата распределба од експлодирачката атомска бомба.{{sfn|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=308–310}} Па така пробата [[Тринити (проба)|Тринити]] ја потврдила точноста на резултатите на теорискиот оддел.{{sfn|Hoddeson|Henriksen|Meade|Westfall|1993|pp=344–345}} Кога експлодирала во пустините на Њумексико на 16 јули 1945 година, Бете бил загрижен за ефикасноста на операцијата а на е за нејзините морални влијанија. Се вели дека во тие моменти изјавил: „Јас не сум филозоф".<ref>{{Наведено списание |journal= Nature (journal)|date=March 8, 2005 |doi=10.1038/news050307-7 |title=Hans Bethe – Nuclear physicist dies at 98 |first=Mark |last=Peplow }}</ref> == Водородна бомба == По војната, Бете тврдел дека не треба да се започнува забрзан проект за [[водородна бомба]], и тоа по најавата на проектот од страна на претседателот [[Хари Труман]], како и избувнувањето на [[Корејска војна|Корејската војна]], каде Бете имал клучна улога во развојот на оружјето. Иако тој ќе биде вклучен во проектот до неговиот крај, Бете се надевал дека би било невозможно да се создаде водородната бомба.{{sfn|Bernstein|1980|pp=92–96}} Тој подоцна ќе забележи во 1967 година на спротивставувањата во неговите ставови, бидејќи првично се противел на создавањето на оружјето, за подоцна истиот да помагал во неговото создавање: {{Quote|Само неколку месеце претходно, започна Корејската војна, и за првпат го водов директниот судир со [[комунист]]ите. Тоа беше доста вознемирувачко. [[студена војна|Студената војна]] по се изгледаше дека ќе стане жешка. Тогаш знаед дека јас треба да го сменам мојот претходен став. Ако не работев на бомбата, ќе работеше некој друг — и си мислев дека ако јас бев во Лос Аламос можам да бидам сила за разоружување. Затоа се сложив да учествувам во создавањето на [[водородна бомба|водородната бомба]]. Ми изгледаше доста логично. Но понекогаш посакувам да бев попостојан [[идеализам|идеалист]].{{sfn|Schweber|2000|p=166}} }} А за сопствената улога во овој проект и неговата поврзаност со [[Историја на Телер-Уламовата замисла#Уламовите и Телеровите придонеси|спорот околу тоа кој бил заслужен за замислата]], Бете подоцна изјавил: {{Quote|Откако беше направена водородната бомба, известувачите започнале да го нарекуваат телер татко на водородната бомба. За да биде историски вистинито, јас мислам дека епопрецизно да се каже дека [[Станислав Улам|Улам]] е таткото, бидејќи тој го обезбедил семето, додека пак Телер е мајката, бидејќи тој останал со детето. А пак што се однесува на мене, јас сум [[акушерка]]та.{{sfn|Schweber|2000|p=166}} }} Во 1954 година Бете сведочел во име на [[Роберт Опенхајмер]] за време на случајот [[безбедносно сослушување на Опенхајмер|безбедносното сослушување на Опенхајмер]]. Поточно, Бете тврдел дека ставовите на Оппенхајмер против развојот на водородната бомба кон крајот на 1940-тите не го попречувале нејзиниот развој, тема што се сметаше за клучен мотивирачки фактор зад сослушувањето. Бете тврдел дека развојот на настаните што довеле до успешна [[Историја на Телер-Уламовата замисла|Телер-Уламова замисла]] биле прашање на сериозност, а не прашање на работна сила или логички развој на претходно постоечките идеи. За време на сослушувањето Бете и неговата сопруга, исто така, се обиделе да го убедат [[Едвард Телер]] да не сведочи. Сепак, Телер не се согласил, а неговото сведочење одиграло голема улога во одземањето на [[безбедносна дозвола|безбедносната дозвола]] на Опенхајмер. Додека Бете и Телер биле во многу добри односи за време на предвоените години, конфликтот меѓу нив за време на [[Проект „Менхетн“|проектот „Менхетен“]], а особено поради сведочењето на сослушувањето на Опенхајмер, трајно го нарушило нивниот однос.{{sfn|Bernstein|1980|pp=97–99}} == Подоцнежна работа == === Ламбово поместување === [[File:Bethe hans.jpg|thumb|Ханс Бете како предавач на [[универзитет Делхаузи|универзитетот Делхаузи]] во 1978 година.]] По завршетокот на војната, Бете се вратил на Корнеловиот универзитет. Во јуни 1947 година, тој учествувал на [[Конференција „Шелтер Ајланд|конференцијата „Шелтер Ајланд“]]. Спонзорирана од страна на [[Национална академија на науките|Националната академија на науките]] се одржувала во кафаната Рамс Хед во [[Шелтер Ајланд (Њујорк)|Шелтер Ајланд]], [[Њујорк]], на тема „Основите на квантната механика“ и била првата поголема конференција за физика одржана по војната. Тоа било шанза за американските физичари да се соберат, да продолжат од каде што застанале и да воспостават насока за повоеното истражување.{{sfn|Brown|Lee|2006|pp=157–158}}{{sfn|Brown|Lee|2009|p=15}} Голема тема за разговор на конференцијата било откритието на [[Вилис Ламб]] и неговиот дипломец [[Роберт Радерфорд]] кое се случило кратко пред да започне конференцијата и според истото една од можните квантни состојби на водородот имало малку повеќе еднергија од онаа предвидена од теоријата на [[Пол Дирак]], појавата била позната како [[Ламбово поместување]]. Опенхајмер и Вајскопф предложиле дека појавата е резултат на [[квантно колебање|квантни колебања]] на електромагнетното поле. Предвоената [[квантна електродинамика]] (КЕД) давала неверојатни, бесконечни вредности, но Ламбовото поместување покажувало дека е вистинито и конечно. [[Ханс Крамерс]] предложил [[ренормализација]] како решение, но никој не знаел како да ги направи пресметките.<ref>{{Наведено списание| author=H. Bethe| year=1947| title=The Electromagnetic Shift of Energy Levels| url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1947-08-15_72_4/page/339| journal=Physical Review| volume=72 | pages=339–341| doi=10.1103/PhysRev.72.339 |bibcode = 1947PhRv...72..339B | issue=4 }}</ref>{{sfn|Brown|Lee|2006|pp=157–158}} Бете успеал да го разреши патувајчи на возот од Њујорк до [[Скенектади]]. Тој ја добил вредноста одн 1040&nbsp;MHz, крајно блиска до онаа која експериментално ја добиле Ламб и Радерфорд. Ова го постигнал, согледувајќи дека не станува збор за нерелативистички процес што доста ги упростило пресметките. Неговиот труд, објавен во ''Physical Review'' во август 1947 година била само на две страници и содржел само 12 математички равенки, но бил крајно значаен. Следствено, се претпоставило дека бесконечните вредности на КЕД биле грешни од самиот почеток, и дека е потреба нова радикална теорија. Бете покажал дека нема потреба од таков тек.{{sfn|Brown|Lee|2006|pp=158–159}} Еден од Бетеовите најпознати трудови е еден кој никогаш не го напишал, станува збор за [[Алфер–Бете–Гамов труд|Алфер–Бете–Гамовиот труд]] од 1948 година.<ref>{{Наведено списание |last1=Alpher |first1=R. A. |first2=H. |last2=Bethe |first3=G. |last3=Gamow |date=1 April 1948 |url=http://www.snolab.ca/public/JournalClub/michael1.pdf |accessdate=March 10, 2011 |title=The Origin of Chemical Elements |journal=Physical Review |volume=73 |issue=7 |pages=803–804 |doi=10.1103/PhysRev.73.803 |bibcode=1948PhRv...73..803A |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6HxCbSd5r?url=http://www.snolab.ca/public/JournalClub/michael1.pdf |archivedate=8 July 2013 |df= }}</ref> [[Георги Гамов]] го додал името на Бете (in absentia) без да се посоветува со него, знаејќи дека на Бете нема да му смета, и напротив желбите на [[Ралф Алфер]]. Ова најверојатно била одлика на хуморот на Гамов, кој посакувал да има наслов на трудот кој ќе наликува на првите три букви од старогрчката азбука. Како еден од прегледувачитер на списанието ''Physical Review'', Бете го видел трудот и ги прешкртал зборовите „in absentia“.{{sfn|Bernstein|1980|p=46}} ===Астрофизика=== Бете верувал дека [[Атомско јадро|атомското јадро]] било како [[полуемпириска масена равенка|квнатна течна капка]]. Тој ја истражувал [[јадрена материја|јадрената материја]] надоврзувајќи се на работата на [[Кит Брукнер]] за [[теорија за растројувањето|теоријата за растројувањето]]. Работејќи за [[Џефри Голдстоун]], тој дал решение за случајот каде што постоел бесконечен јадрен потенцијал. Тогаш, работејќи се Бајрд Брендов и Алберт Петшек, тој стигнал до приближност којаја сменила равенката за [[теорија на расејување|расејувањето]] во лесно разрешлива [[диференцијална равенка]]. Ова подоцна го довело до Бете-Фадеевата равенка, воопштување на пристапот на [[Лудвиг Фадеев]] за расејување на тројно тело. Тој подоцна ги искористил овие техники за да ги испитува [[неутронска ѕвезда|неутронските ѕвезди]], кои имаат густини слични на оние во јадрото.{{sfn|Brown|Lee|2006|pp=165–171}} Бете продолжил да ги истражува [[Супернова|супернови]]те, неутронски ѕвезди, [[Црна дупка|црните дупки]] и други проблеми во теориската астрофизика, иако имал деведесетина години. На тоа поле, тој соработувал со [[Џералд Браун]]. Во 1978 година, Браун предложил да соработуваат за суперновите. Тие биле разумно добро објаснети во овој период, но пресметките сè уште биле проблематични. Користејќи техники користени од децении работење со јадрената физика, како и искуствата со пресметки кои вклучуваат јадрени експлозии, Бете се осврнал на проблемите со ѕвездениот [[гравитациски колапс]] и начинот на кој различните фактори влијаеле на експлозијата на супернова. Уште еднаш, тој успеал да го упрости проблемот на збир од диференцијални равенки и да ги реши.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://aps.org/programs/honors/prizes/prizerecipient.cfm?name=Gerald%20E%2E%20Brown&year=2001 |title=Hans A. Bethe Prize winners |publisher=American Physical Society |accessdate=July 7, 2013}}</ref>{{sfn|Brown|Lee|2006|pp=176–180}} На 85-годишна возраст, Бете напишал важен труд за [[проблем за сончево неутрино|проблемот за сончево неутрино]], каде тој помогнал во воспоставувањето на механизмот за претворање на [[електрони]] во [[мион]]и предложен од [[Станислав Михеев]], [[Алексеј Смирнов]] и [[Линколн Волфенштајн]] за да објаснат големо несовпаѓање помеѓу теоријата и експериментот. Бете тврдел дека физика над [[стандардниот модел]] е потребна за да се разбере проблемот со сончевите неутрина, бидејќи претпоставувал дека неутрината немаат маса, и затоа не можат да се претвораат едни во други, додека пак МСВ ефектото побарувал ова да се случи. Бете се надевал дека ќе најде поддржувачки докази во испитувањата од [[Садберска неутринска опсерваторија|Садберската неутринска опсерваторија]] (СНО) во [[Онтарио]], [[Канада]], во текот на својот 90-ти роденден, но повикот од СНО не пристигнал дури кога тој имал скоро 95 години.{{sfn|Brown|Lee|2006|pp=151–153}}<ref>{{Наведено списание |first=J.N. |last=Bahcall |first2=H.A. |last2=Bethe |title=A solution of the solar neutrino problem |journal=Physical Review Letters |volume=65 |pages=2233–2235 |date=1990 |doi=10.1103/PhysRevLett.65.2233 |bibcode = 1990PhRvL..65.2233B |issue=18 }}</ref> Во 1996 година, [[Кип Торн]] им пристапил на Бете и Браун за [[ЛИГО]], ласерската интерферометриска гравитациско-бранова опсерваторија, замислена како детектор на гравитациските бранови од неутронски ѕвезди и црни дупки во спојување. Бидејќи Бете и Браун биле добри во пресметување на проблеми кои не можат да бидат видени, можеле ли да ги видат овие споојувања? Деведесет годишниот Бете бил исполнет со ентузијазам, и ги започнал пресметките. Резултатот бил труд од 1998 година за „Развој на двојни компактни тела кои се спојуваат“, за кој Браун сметал дека е најдобриот за кој и двајцата соработувале.{{sfn|Brown|Lee|2006|p=182}}<ref>{{Наведено списание |journal=Astrophysical Journal |issue=2 |volume=506 |pages=780–789 |date=1998 |doi=10.1086/306265 |arxiv = astro-ph/9802084 |bibcode = 1998ApJ...506..780B |title=Evolution of Binary Compact Objects That Merge |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1998-10-20_506_2/page/780 |last1=Bethe |first1=Hans A. |last2=Brown |first2=G. E. }}</ref> == Политички ставови == [[Податотека:Hans Albrecht Bethe (1906-2005).jpg|мини|Интервју со Ханс Бете]] Во 1968 Бете, заедно со физичарот [[Ричард Гарвин]], објавил труд во кој детално го критикувал системот за одбрана противракетниот [[ИКБР]]-систем предложен од [[Министерство за одбрана на САД|Министерството за одбрана на САД]]. Двајцата физичари во трудот дале опис дека за речиси секоја мерка преземена од САД, лесно ќе биде спречена со распоредувањето на релативно едноставни мамки..<ref>{{Наведено списание | last=Garwin | first=R. L. |author2=Bethe, H.A. | title=Anti-Ballistic Missile Systems | url=https://archive.org/details/sim_scientific-american_1968-03_218_3/page/21 | journal=Scientific American | volume=218 | issue=3 | pages=21–31 | doi= 10.1038/scientificamerican0368-21|date=March 1968|bibcode = 1968SciAm.218c..21G }}</ref> Бете бил еден од главните поборници во научната заедница за потпишувањето на [[Договор за делумна забрана на тестирања|договорот за делумна забрана на тестирања]] од 1963 година со кој се забрануваат понатамошни атмосферски тестови на [[јадрено оружје|јадрени оружја]].{{sfn|Bernstein|1980|pp=107–112}} Во текот на 1980-тите и 1990-тите Бете водел кампања за мирно користење на [[јадрена енергија|јадрената енергија]]. По катастрофата во [[Чернобилска несреќа|Чернобил]], Бете бил дел од комитетот на експерти кои ја рагледувале и истражувале несреќата. Тие заклучиле дека при осмислата на реакторот, тој во самата основа имал недостатоци, но во истото учествувала и човековата грешка како значителна причина за несреќата. „Моите колеги и јас заклучивме,“ тој објаснува „дека Чернобилската несреќа ни кажува за недостатоците на Советскиот политички и управен ситем, наместо за проблемите поврзани со јадрената енергија.“<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/reaction/readings/chernobyl.html |first=Richard |last=Rhodes |title=Chernobyl |publisher=PBS |accessdate=July 6, 2013 }}</ref> Низ неговиот живот Бете останал силен промотор на струјата добиена од јадрената енергија, за која во 1977 година напишал дека е „потреба, а не само опција.“{{sfn|Brown|Lee|2006|p=266}} Во 1980-тите тој и другите физичари се спротивставија на ракетен систем за [[Иницијатива за систем за одбрана|СДИ]] замислен од администрацијата на [[Роналд Реган]].{{sfn|Bethe|1991|pp=113–131}} Во 1995 година, на возраст од 88 година, Бете напишал јавно писмо повикувајќи ги сите научници да „престанат и да се противат“ на работа поврзана на кој и да е начин за развој и производство на јадрени оружја .<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.nuclearfiles.org/menu/library/biographies/bio_bethe-hans.htm |title=Hans Albrecht Bethe |publisher=Nuclear Age Peace Foundation |accessdate=July 6, 2013 |archive-date=2013-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130419084517/http://www.nuclearfiles.org/menu/library/biographies/bio_bethe-hans.htm |url-status=dead }}</ref> Во 2004 година, се придружил на други 47 [[Нобелова награда за физика|добитници на Нобелова награда]] во потпишувањето на писмо, барајќи од [[Џон Кери]] кандидатот за претседател на САД, како некој кој ќе „врати науката на соодветното место во владата“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.gwu.edu/~action/2004/kerry/kerrynobel062104.html |publisher=George Washington University|title=48 Nobel Winning Scientists Endorse Kerry-June 21, 2004 |accessdate=July 6, 2013}}</ref> Историчарот Грег Херкен:{{quote|Кога Опенхајмер починал, неговиот долгогодишен пријател, Ханс Бете, ја презема покровката на научник совест на оваа земја. Како Џеферсон и Адамс, Телер и Бете ќе живеет во новиот век кој тие и нивните колеги сторија многу да го обликуваат.{{sfn|Herken|2002|p=334}} }} == Приватен живот == Хобињата на Бете вклучувале и страст за собирање на поштенски марки.{{sfn|Schweber|2012|p=44}} Тој ја сакал природата, и бил голем ентузијаст за планинарење во текот на целиот свој живот, истражувајќи ги [[Алпи]]те и [[Карпести планини|Карпестите планини]].{{sfn|Brown|Lee|2006|pp=126–128}} Тој починал во својот дом во [[Итака (Њујорк)|Итака]] [[Њујорк]] на 6 март 2005 година<ref>[[n:Nobel Laureate Hans Bethe passes away at age of 98|Nobel Laureate Hans Bethe passes away at age of 98]], March 7, 2005, Wikinews</ref> поради престанок на работата на срцето.<ref name="New York Times">{{наведени вести |newspaper=The Washington Post |title=Hans Bethe Dies; Nobel Prize Winner Worked on A-Bomb |first=Martin |last=Weil |date=March 8, 2005 |page=B06 }}</ref> Него го надживеале неговата сопруга и двете деца.<ref>{{наведени вести |url=https://www.theguardian.com/life/science/story/0,12996,1432583,00.html |title=Obituary: Hans Bethe |newspaper=The Guardian Newspaper|date=March 8, 2005 |first=Anthony |last=Tucker}}</ref> Во моментот на смртта тој бил професор во пензија на [[Корнелов универзитет|Корнеловиот униоверзитет]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.aip.org/history/acap/biographies/bio.jsp?betheh |title=Hans Bethe |publisher=Array of Contemporary Physicists |accessdate=July 7, 2013 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100830074606/http://www.aip.org/history/acap/biographies/bio.jsp?betheh |archivedate=August 30, 2010 |df= }}</ref> == Почести и награди == Бете добил бројни почести и награди во текот на својот живот и посмртно. * Тој станува [[почесен член|член]] на [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на уметностите и науките]] во 1947 година,<ref name=AAAS>{{Наведена мрежна страница|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter B|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterB.pdf|publisher=American Academy of Arts and Sciences|accessdate=June 24, 2011}}</ref> *[[Медал „Хенри Драпер“]] во 1947 година од страна на [[Национална академија на науките|Националната академија на науките]].<ref name=Draper>{{Наведена мрежна страница|title=Henry Draper Medal|url=http://www.nasonline.org/site/PageServer?pagename=AWARDS_draper|publisher=National Academy of Sciences|accessdate=February 24, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120722010759/http://nas.nasonline.org/site/PageServer?pagename=AWARDS_draper|archivedate=July 22, 2012}}</ref> *[[Медал „МАкс Планк“]] во 1955 година, *[[Френклинов медал]] во 1959 година, *[[Едингтонов медал]] во 1961 година од страна на [[Кралско астрономско друштво|Кралското астрономско друштво]] *[[Награда „Енрико Ферми“]] во 1961 година од страна на [[Комисија за атомска енергија на САД|Комисијата за атомска енергија на САД]],{{sfn|Brown|Lee|2009|p=17}} *[[Рамфордова награда]] во 1963 година,<ref name=Rumford>{{Наведена мрежна страница|title=Past Recipients of the Rumford Prize|url=http://www.amacad.org/about/rumford.aspx|publisher=American Academy of Arts and Sciences|accessdate=February 24, 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120927075008/http://www.amacad.org/about/rumford.aspx|archivedate=September 27, 2012}}</ref> *[[Нобелова награда за физика]] во 1967 година,<ref name="Nobel">{{Наведена мрежна страница |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1967/bethe-bio.html |title=Hans Bethe – Biographical |publisher=The Nobel Foundation |accessdate=July 7, 2013 }}</ref> *[[Национален медал за наука]] во 1975 година,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.cfm?recip_id=42 |title=The President's national Medal of Science |publisher=National Science Foundation}}</ref> *[[Ерстедов медал]] во 1993 година,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.aapt.org/Programs/awards/oersted.cfm |title=Oersted Medal |accessdate=July 7, 2013 }}</ref> *[[Брусов медал]] во 2001 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Past Winners of the Catherine Wolfe Bruce Gold Medal|url=http://astrosociety.org/membership/awards/pastbruce.html|publisher=Astronomical Society of the Pacific|accessdate=24 February 2011}}</ref> *[[Медал Бенџамин френклин]] посмртно во 2005 година од страна на [[Американско филозовско друштво|Американското филозовско друштво]].<ref name="franklinscience_recipients">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.amphilsoc.org/prizes/franklinscience |title=Benjamin Franklin Medal for Distinguished Achievement in the Sciences Recipients |publisher=American Philosophical Society|accessdate=November 26, 2011}}</ref> * Надворешен член на [[Кралско друштво|Кралското друштво]] во 1957 година,<ref name=frs/> а во 1993 година го оддржал [[Бејкеров медал на Кралското друштво|Бејкеровското предавање]] во Кралското друштво за механизмот на суперновите.<ref>{{Наведено списание | journal = Philos. Trans. R. Soc. Lond. | title = Mechanism of Supernovae | year = 1994 | last = Bethe | first = Hans A. | volume = A 346 | pages = 251–258 }}</ref> *Во 1978 година е избран за член на [[Академија за науките Леополдина|Академијаta за науките Леополдина]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.leopoldina.org/en/members/list-of-members/member/1956/|title=List of Members|website=www.leopoldina.org|accessdate=8 October 2017|archive-date=2017-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008180726/http://www.leopoldina.org/en/members/list-of-members/member/1956/|url-status=dead}}</ref> Корнеловиот универзитет го именувал третиот од петте нови [[студентски дом]]ови, секој од тие бил именуван по значајна личност член на Корнеловиот универзитет,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.hansbethehouse.cornell.edu/ |title=Hans Bethe House |publisher=Cornell University |accessdate=July 7, 2013 }}</ref> како што е и центарот „Ханс Бете“, 322 4-та St. NE, Вашингтон, седиштето на [[Совет за живиот свет|Советот за живиот свет]], каде Бете бил долгогодишен член,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.livableworld.org/who/legacy/ |title=Council for a Livable World, Our Legacy |accessdate=July 7, 2013 }}</ref> и центарот „Бете“ за теориска физика на [[Бонски универзитет|Бонскиот универзитет]] во Германија.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kroha.uni-bonn.de/research/bctp |title=Bethe Center for Theoretical Physics |accessdate=July 7, 2013 |archive-date=2020-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807205151/https://www.kroha.uni-bonn.de/research/bctp |url-status=dead }}</ref> Во негова чест е именуван и [[астероид]]от, [[30828 Бете]], откриен во 1990 година,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=30828+Bethe |title=JPL Small-Body Database Browser on 30828 Bethe |publisher=NASA|accessdate=July 7, 2013 }}</ref> како и [[награда „Ханс Бете“|наградата „Ханс Бете“]] на [[Американско друштво на физичарите|Американското друштво на физичарите]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.aps.org/programs/honors/prizes/bethe.cfm |title=Hans A. Bethe Prize Prize for astrophysics, nuclear physics, nuclear astrophysics and related fields |accessdate=July 7, 2013 |publisher=American Physical Society}}</ref> == Одбрани дела == * Bethe, H. A. [http://www.osti.gov/cgi-bin/rd_accomplishments/display_biblio.cgi?id=ACC0099&numPages=17&fp=N "Theory of High Frequency Rectification by Silicon Crystals"], Massachusetts Institute of Technology (MIT) Radiation Laboratory, United States Department of Energy (through predecessor agency the United States Atomic Energy Commission), (октомври 1942). * Bethe, H. A. [http://www.osti.gov/cgi-bin/rd_accomplishments/display_biblio.cgi?id=ACC0100&numPages=30&fp=N "Theoretical Estimate of Maximum Possible Nuclear Explosion"], Knolls Atomic Power Laboratory-Schenectady, N.Y., United States Department of Energy (through predecessor agency the United States Atomic Energy Commission), (јануари 1950). * Bethe, H. A.; Rajaraman, R. [http://www.osti.gov/cgi-bin/rd_accomplishments/display_biblio.cgi?id=ACC0101&numPages=98&fp=N "Three-body Problem in Nuclear Matter"], University of Southern California-Los Angeles, United States Department of Energy (through predecessor agency the United States Atomic Energy Commission), (1967). * Bethe, H. A. [http://www.osti.gov/cgi-bin/rd_accomplishments/display_biblio.cgi?id=ACC0102&numPages=9&fp=N "Note on Inverse Bremsstrahlung in a Strong Electromagnetic Field"], Los Alamos National Laboratory (LANL), United States Department of Energy (through predecessor agency the United States Atomic Energy Commission), (септември 1972). * Bethe, H. A. [http://www.osti.gov/cgi-bin/rd_accomplishments/display_biblio.cgi?id=ACC0103&numPages=11&fp=N "Pauli Principle and Pion Scattering"], Los Alamos National Laboratory (LANL), [United States Department of Energy (through predecessor agency the United States Atomic Energy Commission), (октомври 1972). * Bethe, H. A. [http://www.osti.gov/cgi-bin/rd_accomplishments/display_biblio.cgi?id=ACC0104&numPages=30&fp=N "Fusion Hybrid Reactor"], Sandia National Laboratories, United States Department of Energy, (август 1981). == Поврзано == *[[Ѕвездена нуклеосинтеза]] *[[Јадрена физика]] *[[Квантна електродинамика]] *[[Нобелова награда за физика]] *[[Квантна механика]] *[[Корнелов универзитет]] *[[Шредингерова равенка]] *[[Астрофизика]] == Наводи == {{наводи|30em}} == Белешки == {{notelist-ua}} == Надворешни врски == *[http://openvault.wgbh.org/catalog/V_4883F5B3D049498CA208AFD5B9545FCC 1986 Video Interview] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180805132840/http://openvault.wgbh.org/catalog/V_4883F5B3D049498CA208AFD5B9545FCC |date=2018-08-05 }} War and Peace in the Nuclear Age *[http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/hans-bethes-interview 1993 Audio Interview with Hans Bethe by Richard Rhodes] Voices of the Manhattan Project *[http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/hans-bethes-interview-1982 1982 Audio Interview with Hans Bethe by Martin Sherwin] Voices of the Manhattan Project *[http://manhattanprojectvoices.org/oral-histories/rose-bethes-interview 2014 Video Interview with Rose Bethe by Cynthia C. Kelly] Voices of the Manhattan Project * [https://web.archive.org/web/20110710014152/http://bethe.cornell.edu/index.html Three Lectures by Hans Bethe], from the Cornell University * [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?1961QJRAS...2..107. Text of the Eddington Medal award speech] ** [http://www.economist.com/people/displayStory.cfm?story_id=3764700 Hans Bethe obituary] from The Economist magazine ** [https://www.theguardian.com/life/science/story/0,12996,1432583,00.html Hans Bethe obituary] from The Guardian Newspaper * [http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people/Bethe,+Hans Annotated bibliography for Hans Bethe from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060426205017/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people%2FBethe%2C+Hans |date=2006-04-26 }} * [http://www.aip.org/history/ohilist/4503.html Oral History interview transcript with Hans Bethe 17 January 1967, American Institute of Physics, Niels Bohr Library and Archives] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150112075413/http://www.aip.org/history/ohilist/4503.html |date=2015-01-12 }} * [http://osulibrary.orst.edu/specialcollections/events/1995paulingconference/video-s4-1-schweber.html Video of a talk titled "Writing the Biography of a Living Scientist: Hans Bethe,"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130514123204/http://osulibrary.orst.edu/specialcollections/events/1995paulingconference/video-s4-1-schweber.html |date=2013-05-14 }} delivered by S.S. Schweber * [http://webofstories.com/gl/hans.bethe Hans Bethe tells his life story] at Web of Stories * {{MacTutor Biography|id=Bethe}} * {{MathGenealogy|id=48688}} * {{Наведена мрежна страница|last=Bowley|first=Roger|title=αβγ – The Alpha Beta Gamma Paper|url=http://www.sixtysymbols.com/videos/alphabetagamma.htm|work=Sixty Symbols|publisher=Brady Haran for the University of Nottingham|last2=Merrifield|first2=Michael|last3=Padilla|first3=Antonio (Tony)|accessdate=2018-06-17|archive-date=2016-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417074913/http://www.sixtysymbols.com/videos/alphabetagamma.htm|url-status=dead}} {{Нобелова награда за физика}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бете, Ханс}} [[Категорија:Физичари од 20 век]] [[Категорија:Луѓе од Стразбур]] [[Категорија:Американски атеисти]] [[Категорија:Американски нобеловци]] [[Категорија:Американски физичари]] [[Категорија:Американски јадрени физичари]] [[Категорија:Универзитет „Корнел“]] [[Категорија:Добитници на наградата „Енрико Ферми“]] [[Категорија:Германски атеисти]] [[Категорија:Германски нобеловци]] [[Категорија:Германски физичари]] [[Категорија:Германски јадрени физичари]] [[Категорија:Еврејски атеисти]] [[Категорија:Еврејски физичари]] [[Категорија:Учесници во проектот „Менхетн“]] [[Категорија:Носители на Националниот научен медал]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за физика]] [[Категорија:Странски членови на Кралското друштво]] [[Категорија:Наградени од Националната академија на науките на САД]] [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] [[Категорија:Теориски физичари]] [[Категорија:Носители на медалот „Макс Планк“]] [[Категорија:Членови на Леополдина]] [[Категорија:Носители на прускиот Орден за заслуги (граѓански)]] [[Категорија:Еврејски нобеловци]] [[Категорија:Странски членови на Руската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Американското филозофско друштво]] 2593wvuoxqgx97wh5mdx8jnz7zgsljf Црква „Св. Јован Крстител“ - Ѕвегор 0 1204089 5649645 5559723 2026-10-25T11:29:28Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649645 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Јован Крстител |слика = Црквата во Ѕвегор.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Брегалничка |намесништво = Делчевско |парохија = Ѕвегорска |координати = {{coord|41|58|03.8|N|22|48|27.9|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Ѕвегор |општина = Делчево |држава = Македонија |патрон = [[Свети Јован Крстител]] |изградба = 2 август 2001 |завршено = 2017 |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Јован Крстител''' — главна селска [[Црква (градба)|црква]] во [[Пијанец|пијанечкото]] село [[Ѕвегор]], а воедно и парохиски [[храм]] на [[Ѕвегорска парохија|Ѕвегорската парохија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> Црквата е сместена во средишниот дел од селото, на десниот брег на реката [[Ѕвегор (река)|Ѕвегор]], спроти поранешната [[Џамија (Ѕвегор)|џамија]] од другата страна на реката. == Историја == [[Податотека:Влезот во црквата во Ѕвегор.jpg|мини|200п|лево|Припратата и влезот на црквата]] Камен-темелник за изградба на црквата бил поставен на [[2 август]] [[2001]] година<ref>„[http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/2014-03-17-20-33-02/2010-01-15-21-58/62-2009-12-19-06-50-19 Ѕвегорска парохија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180930193531/http://www.bregalnickaeparhija.org.mk/index.php/2014-03-17-20-33-02/2010-01-15-21-58/62-2009-12-19-06-50-19 |date=2018-09-30 }}“. ''[[Брегалничка епархија]]''.</ref> и истата била завршена во 2017 година. Објектот бил изграден со помош на донации од мештаните.<ref name="религија">„[http://religija.mk/po-15-godini-konechno-izgradena-crkvata-vo-zvegor/ По 15 години, конечно изградена црквата во Звегор] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180630071041/http://religija.mk/po-15-godini-konechno-izgradena-crkvata-vo-zvegor/ |date=2018-06-30 }}“. ''Религија''. 20 јануари 2017.</ref> == Архитектура == Градбата на црквата претставува [[крстокуполен храм]] и содржи приземје и кат на кој е сместен главниот простор на храмот. Куполата на храмот е со осумаголна основа и на секоја од осумте страни има по една [[монофора]]. Во продолжение на западниот ѕид е догадена [[припрата]] до која водат скали изградени од камени блокови, додека на источниот ѕид од градбата се истакнува осумаголната [[апсида]]. Храмот содржи влезна врата на јужниот ѕид која води до приземниот простор, додека на страничните ѕидови забележителни се неколку монофори. Влезната врата е дрвена и над неа има црно-бела икона на [[Јован Крстител]]. Приземјето од градбата е изградено од камени блокови, ѕидовите во висина на првиот кат од тули, а куполата од камен. Градбата не е фасадирана и е покриена со [[ќерамида|ќерамиди]], а куполата има метален покрив над кој има крст. == Икони и фрески во иновативна техника == Внатрешноста на црквата содржи [[иконостас]] кој бил изработен рачно од ореово дрво од страна на прилепски мајстор и е со благослов од митрополитот на [[Брегалничка епархија|Брегалничката епархија]] [[Иларион Брегалнички|г. Иларион]]. Иконите кои се изложени во црквата биле дигитално изработени во [[Пловдив]] и, според ктиторот на црквата, имаат двојно подолг рок на траење од обичните.<ref name="религија"/> Фреските се изработени од изведувачи од Пловдив, Бугарија со дигитално печатење на платно со стаклена прашина, а потоа нанесени на ѕидовите. Ова е првата црква во Македонија со ваков живопис.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mia.mk/story/%D1%81%D0%B5-%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%80%D1%88%D1%83%D0%B2%D0%B0-%D1%84%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D1%82-%D0%B2%D0%BE-%D1%86%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D0%B2.%D1%98%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB-%D0%B2%D0%BE-%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%87%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE-%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE-%D1%95%D0%B2%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80|title=Се довршува фрескописот во црквата Св.Јован Крстител во делчевското село Ѕвегор|last=Делчево|first=Валери Спасевски|date=11 јануари 2024|work=МИА|language=|accessdate=12 јануари 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240112060405/https://mia.mk/story/%D1%81%D0%B5-%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%80%D1%88%D1%83%D0%B2%D0%B0-%D1%84%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D1%82-%D0%B2%D0%BE-%D1%86%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D1%81%D0%B2.%D1%98%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BA%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB-%D0%B2%D0%BE-%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%87%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%82%D0%BE-%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%BE-%D1%95%D0%B2%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80|archive-date=2024-01-12|url-status=dead}}</ref> == Поврзано == * [[Делчевско архијерејско намесништво]] * [[Ѕвегорска парохија]] * [[Ѕвегор]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. John the Baptist Church (Dzvegor)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јован Крстител, Ѕвегор}} [[Категорија:Ѕвегор]] [[Категорија:Храмови посветени на Свети Јован Крстител во Македонија|Ѕвегор]] kq6046qasyhrrny08mm8k0ylfyovc71 Христо Тасламиче 0 1205284 5649603 3864067 2026-10-25T06:38:18Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649603 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Malo Ruvci Church Inscription.jpg|мини|десно|250п|Натпис од 1893 г. на црквата „[[Црква „Вознесение Христово“ - Мало Рувци|Вознесение Христово]]“ во [[Мало Рувци]] со името на Тасламиче.]] '''Христо Тасламиче''' — македонски мајстор-ѕидар од XIX век, роден во [[Прилеп]]. == Градби == Заедно со Петре Лауцо и Коста Лауцо, Христо Тасламиче е најпознатиот прилепски градител во XIX век. Со Коста Лауцо ги граделе црквата „[[Црква „Св. Благовештение“ - Прилеп|Св. Благовештение]]“ во Прилеп (1838) и училиштето, а со Петре Лауцо: [[Саат-кула (Прилеп)|Саат кула]] во Прилеп. Тасламиче учествувал и во подигнувањето на конаците на манастирот Трескавец во 1867 година.<ref>{{Наведено списание|last=Бабиќ|first=Бошко|date=1961|title=Неколку податоци за ѕидарите и сликарите во прилепскиот крај од XIX век|url=|journal=Стремеж|volume=1961|pages=59-61}}</ref> Градители мајстори кои учествувале во овој потфат, покрај добро познатите Коста Лауцо, Перо Лауцо и Ристе Тасламиче, биле и повеќемина мајстори од Прилеп. Како самостоен градител Христо Тасламиче се јавува на црквата „Вознесение Христово“ во селото [[Мало Рувци]]. == Градењето на црквата „Св. Благовештение“ == Најзначајниот објект на којшто работел Тасламиче била прилепската [[црква]] „[[Црква „Св. Благовештение“ - Прилеп|Св. Благовештение]]“. Турските власти не дозволиле „нејзино надворешно нагласување, па затоа нејзината монументалност може многу повеќе да се согледа одвнатре“.<ref>{{Наведена книга|title=170 години од осветувањето на црквата „Св. Благовештение“|last=Ангелески|first=Златко|publisher=|year=2008|isbn=|location=Прилеп|pages=25}}</ref> Самата црква била со димензии: 32 метри долга, 26 метри широка, а 9 метри висока. Црквата била вкопана шест скалила од улицата која поминувала покрај неа. Била ѕидана од делкан бигорлив [[варовник]], со многу колони од северната, западната и јужната страна, додека на исток се наоѓа олтарната [[апсида]]. Црквата има 3 влеза од западната страна и 1 влез од јужната страна. Околу црквата биле подигнати [[Трем|тремови]] (на југ, север и запад). Над тремовите се наоѓале галерии, додека пак, над западниот трем било подигнато место каде што требало да пее хорот за време на светите литургии. Од секоја страна каде што имало трем бил направен влез, па така преку нив можело да се влегува во самата црква. На западната страна од црквата била изградена камбанарија во [[Барок|барокен стил]] (1869 година).<ref>{{Наведена книга|title=Прилеп и Прилепско во XIX век (културно-историски процеси)|last=Ковилоски|first=Славчо|publisher=Современост|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=218-220}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Прилеп и његова околина|last=Хаџи Васиљевић|first=Јован|publisher=|year=1902|isbn=|location=Београд|pages=94-95}}</ref> == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20220308082752/http://www.oldprilep.com/risto-taslamice/ мрежно место на oldprilep.com] * [https://blagovesti.wordpress.com/tag/%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%B5/ БЛАГОВЕСТИ, Официјален блог на црквата „Свето Благовештение“ – Прилеп] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Тасламиче, Христо}} [[Категорија:Македонски архитекти]] [[Категорија:Македонија во 19 век]] [[Категорија:Прилеп]] irqq1h651rxeng7kg02js160jyw1n16 Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 0 1206142 5649636 5603594 2026-10-25T10:28:21Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649636 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Рождество на Пресвета Богородица |слика = Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 19.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Прилепско |парохија = Прилепечко-витолишка |координати = {{coord|41|15|32|N|21|34|7|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Штавица |општина = Прилеп |држава = Македонија |патрон = [[Богородица]] |изградба = 1881 |завршено = |осветување = |живопис = 1882 |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = еднокорабна |архитектонски стил= }} '''Рождество на Пресвета Богородица''' — главна селска црква во [[прилеп]]ското село [[Штавица]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа во средишниот дел на селото. == Историја == [[Податотека:Anastas Naletov.jpg|лево|мини|150п|Отец Анастас Налетоски]] Црквата била изградена во 1881 година. Црквата била изградена благодарение на парохискиот свештеник Анастас Налетоски, а била осветена од Пелагонискиот митрополит Бенедикт. Во дворот на црквата има мермерни споменици од наоѓалиштето [[Браненица (Штавица)|Браненица]].<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|318}}</ref> == Архитектура == Црквата е еднокорабна градба,<ref name="МПКН">{{Наведена мрежна страница|url=https://monitoring.icomos.org.mk/churches/633/view |title=Св. Богородица|work=monitoring.icomos.org.mk |accessdate=2026-01-10}}</ref> со полукружна [[апсида]] на источната страна, која надвор е расчленета на осум слепи ниши. Северниот и јужниот ѕид се со пиластри и се расчленети на плитки ниши.<ref>[http://www.oldprilep.com/crkva-presveta-bogorodica-stavica/ ЦРКВА „РОЖДЕСТВО НА ПРЕСВЕТА БОГОРОДИЦА“, СЕЛО ШТАВИЦА] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180623222119/http://www.oldprilep.com/crkva-presveta-bogorodica-stavica/ |date=2018-06-23 }} на семрежното место на Олд Прилеп</ref> Црквата е во добра состојба. Бил обновен покривот со ќерамиди, а подот бил поплочен со гранитни плочи.<ref name="МПКН"/> === Фрескоживопис === Црквата поседува живопис, кој бил насликан во 1882 година од страна на браќата [[Вангел Анастасов|Вангел]], [[Никола Анастасов|Никола]] и [[Коста Анастасов|Коста Анастасови]] од [[Крушево]]. Состојбата на живописот е лоша, при што се забележува отпаѓање на поголеми парчиња малтер со сликарски композиции, поради што е потребна итна интервенција.<ref name="МПКН"/> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="100px"> Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 10.jpg|Ниша над споредниот влез Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 11.jpg|Летниковец Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 12.jpg|Печка Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 13.jpg|Лулашки во дворот Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 14.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 15.jpg|Трпезарија Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 16.jpg|Трпезарија Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 17.jpg|Трпезарија Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 18.jpg|Чешма Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 20.jpg|Камен споменик Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 21.jpg|Базен за верски обреди Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 22.jpg|Помошен објект Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 23.jpg|Црковниот двор Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 2.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 3.jpg|Јужната страна Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 4.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 5.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 6.jpg|Западната страна Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 7.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 8.jpg|Ниша над главниот влез Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица 9.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Штавица.jpg|Поглед на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Прилепско архијерејско намесништво]] * [[Прилепечко-витолишка парохија]] * [[Штавица]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Nativity of the Theotokos Church (Štavica)}} * [https://monitoring.icomos.org.mk/churches/633/view Детален извештај за мониторинг од ИКОМОС Македонија] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Рождество на Пресвета Богородица, Штавица}} [[Категорија:Храмови посветени на Раѓањето на Пресвета Богородица во Македонија]] 19p8ilehbptfthvns2l10pgthn811rn Црква „Св. Никола“ - Вишни 0 1208605 5649462 4693595 2026-10-24T17:39:28Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5649462 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Никола |слика = Викиекспедиција во Дримкол 157.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Струшко |парохија = Втора струшка |координати = {{coord|41|11|53.6|N|20|35|26.11|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Вишни (село){{!}}Вишни |општина = Струга |држава = Македонија |патрон = [[Свети Никола]] |изградба = 1999 |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Никола''' — помала селска [[Црква (градба)|црква]] во [[дримкол]]ското село [[Вишни (село)|Вишни]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> Црквата се наоѓа на патот од десна страна кој ги поврзува селата Вишни и [[Горна Белица]]. == Историја == Црквата е изградена во 1999 година. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 156.jpg|Апсидата на црквата Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 158.jpg|Фреска над влезот Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 159.jpg|Огниште во црковниот двор Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 160.jpg|Годината на изградба на црквата Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 161.jpg|Иконостасот на црквата Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 162.jpg|Внатрешноста на црквата Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 184.jpg|Фреска на таванот </gallery> == Поврзано == * [[Струшко архијерејско намесништво]] * [[Втора струшка парохија]] * [[Вишни (село)|Вишни]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Nicholas Church (Višni)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Атанасиј, Вишни}} [[Категорија:Вишни (село)]] [[Категорија:Храмови посветени на Свети Никола во Македонија|Вишни]] o2o5alqymxms52yytns12fux1kbq0pj Ференц Ердеи 0 1209757 5649511 4341456 2026-10-24T20:17:12Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649511 wikitext text/x-wiki '''Ференц Ердеи ''' (24 декември 1910 година &ndash; 11 мај 1971) е [[Унгарија|унгарски]] политичар, кој служел како министер за Внатрешни работи во неофицијалната привремена влада на чело со Бела Миклош. По советската окупација на Унгарија, оваа влада официјално добила власт во март 1945 година. == Комунистички период == Под комунистичка власт, Ердеи служел како министер за земјоделство во 1949-53. Како министер тој бил одговорен за повеќето земјоделски случаи во селата на Унгарија. Во јули 1953 година тој бил прогласен за министер за правда.<ref name="Lexikon">Hungarian Biographical Dictionary (in Hungarian) [http://mek.oszk.hu/00300/00355/html/ Retrieved 4 July 2017.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20121204132922/http://mek.oszk.hu/00300/00355/html/ |date=2012-12-04 }}</ref> == Револуцијата од 1956 == Ердеи станал заменик-премиер за време на [[Унгарска револуција (1956)|Унгарската револуција во 1956 година]], и исто така бил еден од водачите на унгарската делегација кои неуспешно преговарале со [[Сојуз на Советските Социјалистички Републики|Советскиот Сојуз]]. На 3 ноември тој бил уапсен заедно со министерот за одбрана [[Пал Малетер]], но по неколку недели Ердеи бил ослободен поради интервенција од страна на Јанос Кадар. == Подоцнежни објави == Во 1957 година тој станал генерален секретар на унгарската Академија на Науки. Тој бил награден со Кошутовата награда двапати, во 1948 година и 1962 година. Тој, исто така бил назначен за генерален секретар на Националниот совет на фронтот на патриоти помеѓу 1964 и 1970 година. == Наводи == {{Reflist|30em}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ердеи, Ференц}} [[Категорија:Родени во 1910 година]] [[Категорија:Починати во 1971 година]] [[Категорија:Членови на Унгарската академија на науките]] bx0d8i6xfdy7wshwnxepdo20ku6tdww Црква „Св. Петка Римска“ - Враништа 0 1210731 5649460 5033212 2026-10-24T17:37:33Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5649460 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Света Петка Римска |слика = Викиекспедиција во Дримкол 120.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Струшко |парохија = Вранишка |координати = {{coord|41|12|38|N|20|39|50|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Враништа |општина = Струга |држава = Македонија |патрон = [[Света Петка Римска]] |изградба = 2001 |завршено = |осветување = 16 септември 2007 |живопис = Васе и Тони Чурковски,<br />Никола Костоски ([[иконостас]]) |ктитор = Верниците и црковниот одбор од [[Враништа]] |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Света Петка Римска''', нарекувана и '''Света Петка Римјанка''', — помала [[Црква (градба)|црква]] во [[Села во Македонија|селото]] [[Враништа]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> Црквата се наоѓа кај [[ОУ „Дедо Лазор Циркоски“ - Враништа|ОУ „Дедо Лазор Циркоски“]]. == Историја == Таму постоела мала [[Црква (градба)|црквичка]] изградена по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], која повторно била изградена. На тоа место постоеле и два суви [[брест]]а кои никој не смеел да ги исече, но поради старост паднале и двата.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Охридско-струшка област|last=Трифуноски|first=Јован|publisher=Српска академија на науките и уметностите|year=1992|isbn=|location=Белград |pages=180-183}}</ref> Почетокот на изградбата на црквата „Св. Петка Римјанка“ почнал во 2001 година, кога од страна на [[владика]]та [[Тимотеј Дебарско-кичевски|г. Тимотеј]] бил осветен камен темелникот. Ктитори на црквата се верниците и црковниот одбор од [[Враништа]], на чело со парохискиот свештеник Ристе Наумоски. Проектант на црквата е Петко Груевски. Фреските и иконите на иконостасот ги изработиле Васе и Тони Чурковски од [[Струга]], а резбаниот иконостас е дело на Никола Костоски. Црквата била осветена на 16 септември 2007 година.<ref>{{нмс | author=Игор Никовски | title=Осветување на нова црква на света Петка во с. Враништа, струшко | url=http://www.mpc.org.mk/svetaktuelno.asp?id=2309 | archiveurl= | work= | publisher=[[Македонска Православна Црква]] | archivedate= | date= | accessdate= 21 јули 2023}}</ref> == Галерија == <gallery mode=packed heights=120px> Податотека:Paraskevi of Rome Vranishte 02.JPG|Поглед на црквата Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 122.jpg|Влезот во црквата Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 123.jpg|Страничен поглед на црквата Податотека:Paraskevi of Rome Vranishte 07.JPG|Внатрешноста на црквата Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 121.jpg|Бунар во дворот Податотека:Црква „Св. Петка Римска“ - Враништа 01.jpg||Внатрешноста во 2023 година Податотека:Црква „Св. Петка Римска“ - Враништа 02.jpg||Внатрешноста во 2023 година Податотека:Црква „Св. Петка Римска“ - Враништа 03.jpg||Внатрешноста во 2023 година Податотека:Црква „Св. Петка Римска“ - Враништа 04.jpg||Внатрешноста во 2023 година Податотека:Црква „Св. Петка Римска“ - Враништа 05.jpg||Внатрешноста во 2023 година Податотека:Црква „Св. Петка Римска“ - Враништа 07.jpg||Внатрешноста во 2023 година Податотека:Црква „Св. Петка Римска“ - Враништа 08.jpg||Внатрешноста во 2023 година Податотека:Црква „Св. Петка Римска“ - Враништа 06.jpg||Натписот посветен на денот на осветување </gallery> == Поврзано == * [[Струшко архијерејско намесништво]] * [[Ложанска парохија]] * [[Враништа]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Paraskevi of Rome Church (Vranište)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Петка, Враништа}} [[Категорија:Враништа]] [[Категорија:Храмови посветени на Света Петка во Македонија|Враништа]] 6msa0plkc4nfobklo08l8edpg6o8r9t Локални избори во Полска (2018) 0 1210943 5649546 5383471 2026-10-24T22:38:58Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:PSL-logo.jpg|PSL-logo.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Masur|Masur]] поради: [[:c:COM:NETCOPYRIGHT|Copyright violation]], found elsewhere on the web and unlikely to be own work ( 5649546 wikitext text/x-wiki {{Infobox Election | election_name = Локални избори во Полска (2018)<br>''Wybory samorządowe w Polsce (2018)'' | country = Poland | type = parliamentary | ongoing = no | previous_election = Локални избори во Полска (2014) | previous_year = 2014 | next_election = Локални избори во Полска (2024) | next_year = 2024 | seats_for_election = [[Војводства во Полска|552 мандати во Сејмики на Војводства]] | election_date = 21 октомври и 4 ноември 2018 | image1 = | leader1 = Јарослав Качињски | party1 = [[Право и Правосудство (Полска)|ПиП]] | leaders_seat1 = | last_election1 = 171 | seats1 = 254 | seat_change1 = {{increase}} 83 | popular_vote1 = | percentage1 = 34,13% | image2 = | leader2 = Гжегож Схетина | party2 = [[Граѓанска Платформа (Полска)|ГП]] | leaders_seat2 = | last_election2 = 179 | seats2 = 194 | seat_change2 = {{increase}} 15 | popular_vote2 = | percentage2 = 26,97% | image3 = | leader3 = Бладислав Кошињак-Камиш | party3 = [[Полска Селанецселска Партија|ПСП]] | leaders_seat3 = | last_election3 = 157 | seats3 = 70 | seat_change3 = {{decrease}} 87 | popular_vote3 = | percentage3 = 12,07% | image4 = | leader4 = | party4 = [[Независен политичар|Независни]] | leaders_seat4 = | last_election4 = 4 | seats4 = 15 | seat_change4 = {{increase}} 11 | popular_vote4 = | percentage4 = 5,28% | image5 = | leader5 = Влоѓимјеж Чажасти | party5 = [[Сојуз на Демократиска Левица (Полска)|СЛД]] | leaders_seat5 = | last_election5 = 28 | seats5 = 11 | seat_change5 = {{decrease}} 17 | popular_vote5 = | percentage5 = 6,62% | image6 = | leader6 = Ришард Галла | party6 = [[Гермнаско Малцинство (партија во Полска)|ГМ]] | leaders_seat6 = | last_election6 = 7 | seats6 = 5 | seat_change6 = {{decrease}} 2 | popular_vote6 = | percentage6 = | image7 = [[Податотека:Logo Kukiz'15.svg|50п]] | leader7 = Павел Кукиз | party7 = [[Кукиз15|К15]] | leaders_seat7 = | last_election7 = - | seats7 = 0 | seat_change7 = {{steady}} | popular_vote7 = | percentage7 = 5,63% | image8 = | leader8 = Јануш Корвин-Микке | party8 = [[Слобода (партија во Полска)|Слобода]] | leaders_seat8 = | last_election8 = 0 | seats8 = 0 | seat_change8 = {{steady}} | popular_vote8 = | percentage8 = 1,59% | image9 = [[Податотека:Razem-logo.svg|50п]] | leader9 = | party9 = [[Заедно (партија во Полска)|Заедно]] | leaders_seat9 = | last_election9 = - | seats9 = 0 | seat_change9 = {{steady}} | popular_vote9 = | percentage9 = 1,57% }} '''Локални избори во Полска во 2018 година''' ([[Полски јазик|пол.]] ''Wybory Samorządowe w Polsce - 2018'') - локални избори во [[Војводства во Полска|војводствата]], [[Окрузи во Полска|окрузите]] и [[Општини во Полска|општините]] во Полска. Се одржале на 21 октомври и 4 ноември 2018 година. {{Bar box |title=Резултати |titlebar=#ddd |width=600px |barwidth=310px |bars= {{Столбен постоток|Право и Правосудство (PiS)|{{Право и Правосудство/meta/color}}|34.13}} {{Столбен постоток|Граѓанска Платформа (PO)|{{Граѓанска Платформа (Полска)/meta/color}}|26.97}} {{Столбен постоток|Полска Селанецселска Партија (PSL)|{{Полска Селанецселска Партија/meta/color}}|12.07}} {{Столбен постоток|Сојуз на Демократиска Левица (SLD)|{{Сојуз на Демократиска Левица (Полска)/meta/color}}|6.62}} {{Столбен постоток|Кукиз'15 (K'15)|{{Кукиз'15/meta/color}}|5.63}} {{Столбен постоток|Независни (BS)|{{Независни (BS)/meta/color}}|5.28}} {{Столбен постоток|Слобода (Wolność)|{{KORWiN/meta/color}}|1.59}} {{Столбен постоток|Заедно (Razem)|{{Заедно (партија во Полска)/meta/color}}|1.57}} {{Столбен постоток|Народно Движење (RN)|{{Народно Движење (Полска)/meta/color}}|1.26}} {{Столбен постоток|Зелени (Zieloni)|{{Партија Зелени (Полска)/meta/color}}|1.15}} {{Столбен постоток|Други партии|{{други партии/meta/color}}|3.73}} }} [[Категорија:Политика на Полска]] [[Категорија:Избори во Полска]] [[Категорија:Полска во 2018 година]] [[Категорија:Избори во 2018]] hx5qc7gbzrqk1taz83a09wagpg79oms Куќа на Поповци (Вевчани) 0 1211597 5649468 5419022 2026-10-24T17:47:48Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5649468 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Зграда | name = Куќа на Поповци | status = [[Список на културно наследство на Македонија|Споменик на културата]] | image = Викиекспедиција во Дримкол 95.jpg | caption = Куќата во 2018 година | map_type = | map_alt = | map_caption = | web = | altitude = | building_type = [[куќа]] | architectural_style = [[Македонска староградска архитектура|староградски]] | structural_system = | cost = | ren_cost = | client = | owner = | current_tenants = | landlord = | location = [[Вевчани]] | address = | location_town = | location_country = [[Македонија]] | iso_region = | coordinates_display = | latitude = | longitude = | coordinates = {{coord|41|14|31.6|N|20|35|18.3|E|type:landmark_region:MK|display=inline,title}} | groundbreaking_date = | start_date = 1820 | completion_date = | opened_date = | floor_count = 2 | floor_area = 85 м<sup>2</sup> | architect = | architecture_firm = | structural_engineer = | services_engineer = | civil_engineer = | other_designers = | quantity_surveyor = | awards = | designations = | references = }} '''Куќа на Поповци''' — [[Македонска староградска архитектура|староградска]] [[куќа]] во [[струшко]]то [[Села во Македонија|село]] [[Вевчани]], [[Македонија]]. Куќата е прогласена за [[Список на културно наследство на Македонија|споменик на културата на Македонија]].<ref name="СЗД">{{СЗД}}</ref> == Историја == Била прогласена за значајно [[Список на културно наследство на Македонија|културно наследство на Македонија]] со решение од 17 февруари 2012 година од страна на [[Управа за заштита на културното наследство на Македонија|Управата за заштита на културното наследство]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2024/11/REGISTRIRANO-NEDVIZNO-KULTURNO-NASLEDSTVO-2024-za-web-%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB.pdf|title=Национален регистар на културното наследство|date=ноември 2024|work=Управа за заштита на културното наследство|accessdate=1 септември 2025}}</ref> == Архитектура == Куќата на Поповци претставува куќа со висока архитектонска и структурална изразеност со карактеристична и специфична типологија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://vevchani-info.mk/mk/%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0|title=Архитектура|last=|first=|date=|work=Vevcani info| archive-date= 2016-08-22 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160822224850/https://vevchani-info.mk/mk/%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0|dead-url=|accessdate=17 ноември 2018}}</ref> == Галерија == <gallery mode=packed heights=130px> Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 96.jpg|Поглед на куќата, од југоисток, 2018 година Податотека:Заштитени културни споменици во Вевчани (1).jpg|Поглед на куќата, од југоисток, 2018 година Податотека:Куќа на Поповци 01.jpg|Куќата во 2023 година Податотека:Куќа на Поповци 02.jpg|Куќата во 2023 година Податотека:Куќа на Поповци 03.jpg|Куќата во 2023 година Податотека:Куќа на Поповци 04.jpg|Куќата во 2023 година </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|House of Popovci}} {{КНМ-Вевчани}} [[Категорија:Куќи во Вевчани|Поповци]] [[Категорија:Македонска староградска архитектура|Поповци]] f8wvigibcfoxvxd0s6s9imwgvri4tt7 Куќа на Ќитановци (Вевчани) 0 1211612 5649473 5419004 2026-10-24T17:54:40Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5649473 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Зграда | name = Куќа на Ќитановци | status = [[Список на културно наследство на Македонија|Споменик на културата]] | image = Заштитени културни споменици во Вевчани (2).jpg | caption = Поглед кон куќата | map_type = | map_alt = | map_caption = | web = | altitude = | building_type = [[куќа]] | architectural_style = [[Македонска староградска архитектура|староградски]] | structural_system = | cost = | ren_cost = | client = Андре Китаноски | owner = | current_tenants = | landlord = | location = [[Вевчани]], [[Струшко]] | address = | location_town = | location_country = [[Македонија]] | iso_region = | coordinates_display = | latitude = | longitude = | coordinates = {{coord|41|14|28.29|N|20|35|28.55|E|type:landmark_region:MK|display=inline,title}} | groundbreaking_date = | start_date = 1904 | completion_date = 1906 | opened_date = | floor_count = 3 | floor_area = 193 м<sup>2</sup> | architect = | architecture_firm = | structural_engineer = | services_engineer = | civil_engineer = | other_designers = | quantity_surveyor = | awards = | designations = | references = }} '''Куќа на Ќитановци''', позната и како '''Куќа на Китановци''' — [[Македонска староградска архитектура|староградска]] [[куќа]] во [[Села во Македонија|селото]] [[Вевчани]], [[Македонија]]. Куќата е прогласена за [[Список на културно наследство на Македонија|споменик на културата на Македонија]].<ref name="СЗД">{{СЗД}}</ref> == Историја == === Заднина === Претходниот дом на Ќитановци, поточна на Андре Ќитаноски, била веднаш над стариот среден јаз што тече низ [[Вевчани]]. Ќитановци тоа место го викале „Долни Ќитаној“. Од оваа куќа е сочуван [[камен]] од ќошот на кого е издлабена годината 1872 година. Истиот камен е сега во куќата на Андре.<ref name="брошура"/> === Изградба и почетоци === [[Податотека:Куќа на Ќитановци 08.jpg|мини|лево|Годината на изградба (1906) е издлабена на североисточниот ќош.]] Куќата почнал да ја гради Андре Ќитаноски со негови средства стекнати во градот Галати, [[Влашка]],<ref name="брошура3"/> денешна [[Романија]], кој во 1898 година го купил плацот и почнал да го рамни местото.<ref name="брошура"/> Камен-темелникот бил поставен пролетта 1904 година. На свеченоста присуствувале [[охрид]]скиот [[валија]] и чаушот со дваесетина војници. Куќата била завршена во 1906 година. Во целата [[градба]] (куќата, авлиите, просториите за стоката и економијата, плевната, куличето и подѕидувањето на јазот и целиот простор) се вградени околу 2.500 кубни метри камен. Тогаш, за прват бил употребен [[цемент]] во некоја куќа од [[Струшко]]-[[Охридско|охридскиот]] регион.<ref name="брошура">{{Наведена книга |title=Куќата на Ќитановци во Вевчани, Македонија |last=Ќитаноски|first=Мишо |page=де факто 2 (нема наведено страници во брошурата)|date=|work=|accessdate=5 јули 2023}}</ref> Просториите во кои бил користен цемент служеле како простории за личната хигиена. Во периодот колку што траела градбата постојано биле ангажирани 25 работници, а греди и друг материјал се носеле од планината [[Јабланица]].<ref name="брошура"/> Каменот, кој го делкале познатите [[дримкол]]ски мајстори, бил плаќал во [[Златник|злато]]. Биле воспоставени и пет [[вар]]ници. Подоцна, една од тие пет варници, служела како [[бунар]]. Дрвенаријата била правена на лице место од вевчански мајстори. Бил изграден и дрвен мост кој ја поврзувал куќата со дворот, авлијата и бавчата. Во 1906 година, Ќитановци се вселиле во куќата.<ref name="брошура3"/> Еден дел од дворот бил покриен (сулдерма) со ќерамиди, на крајот на двор имало [[чешма]] која постојано течела.<ref name="брошура"/> Во 1908 година, од [[Солун]] бил купен тросед, двосед, [[Фотелја|фотељи]], [[огледало]] и [[пиштол]] со дрвена футрола.<ref name="брошура3"/> Постоела и семејна стражарница, за да ги чува децата и жените од [[Албанци|арнаутските]] банди, чија цел на напади биле богатите печалбарски семејства.<ref name="публ">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.publicitet.mk/vo-potraga-po-trajnata-ubavina/item/3685-vesnikot-nova-makedonija-pishuva-vo-vevchani-kukjata-na-kitanovci-110-godini-mu-odeleva-na-vremeto|title=Весникот „Нова Македонија“ пишува: Во Вевчани Куќата на Китановци 110 години му оделева на времето|last=|first=|date=29 октомври 2016|work=publicitet.mk|archive-url=https://web.archive.org/web/20230210221800/https://www.publicitet.mk/vo-potraga-po-trajnata-ubavina/item/3685-vesnikot-nova-makedonija-pishuva-vo-vevchani-kukjata-na-kitanovci-110-godini-mu-odeleva-na-vremeto|archive-date=2023-02-10|dead-url=|accessdate=10 февруари 2023|url-status=dead}}</ref> Во 1925 година, во оваа куќа е направен и првиот [[Македонски јазик|македонско]]-[[романски]] речник со 87 збора.<ref name="брошура3"/> Во 1941 година дел од имотнината на куќата бил одземен од [[Кралство Албанија (1938-1943)|албанските власти]]. Подоцна, тука била сместена и партизанската радиостаница. За време на [[Народноослободителна борба во Вардарска Македонија|НОБ]], во 1944 година во куќата бил одржан првиот состанок на [[Народноослободителен одбор|НОО]] за [[Струшко]]. Во неа е формиран и првиот Народен одбор на струшката околија. Во знак на заслуга, на 2 август 1954 година, на куќата е откриена и спомен плоча.<ref name="брошура3"/><ref name="публ"/> Во 1946 година, за прв пат бил сменет покривот. Во 1994 година, повторно бил сменет покривот.<ref name="брошура3"/> Пролетта 2006 година бил поправан симсот на [[балкон]]ите.<ref name="брошура3"/> Била прогласена за значајно [[Список на културно наследство на Македонија|културно наследство на Македонија]] со решение од 30 декември 2011 година од страна на [[Управа за заштита на културното наследство на Македонија|Управата за заштита на културното наследство]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://uzkn.gov.mk/mk/wp-content/uploads/2024/11/REGISTRIRANO-NEDVIZNO-KULTURNO-NASLEDSTVO-2024-za-web-%D1%84%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB.pdf|title=Национален регистар на културното наследство|date=ноември 2024|work=Управа за заштита на културното наследство|accessdate=1 септември 2025}}</ref> == Архитектура == [[Податотека:Куќа на Ќитановци 04.jpg|мини|Чардакот.]] Куќата на Ќитановци претставува високо развиена куќа со троделна поделба на основата и средиштно поставен [[чардак]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://vevchani-info.mk/mk/%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0|title=Архитектура|last=|first=|date=|work=Vevcani info| archive-date= 2016-08-22 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160822224850/https://vevchani-info.mk/mk/%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0|dead-url=|accessdate=17 ноември 2018}}</ref> [[Икона]]-заштитничка на куќата е [[Богородица]], донесена од [[Одеса]] како подарок, која била вградена во еден од ѕидовите, во присуство на три попови.<ref name="брошура3">{{Наведена книга |title=Куќата на Ќитановци во Вевчани, Македонија |last=Ќитаноски|first=Мишо |page=де факто 3 (нема наведено страници во брошурата)|date=|work=|accessdate=5 јули 2023}}</ref><ref name="публ"/> Мебелот во куќата бил донесен од [[Европа|европските]] средишта, а целиот приход кој семејството го заработил од ресторанот на брегот на [[Црно Море|Црното Море]], го насочувале кон изградба на куќата во највисок стил. == Поистакнати лица кои живееле во куќата == * [[Мишо Китаноски]] ― публицист и хроничар на Вевчани<ref name="публ"/> == Познати лица кои влегле во куќата == * [[Кузман Јосифовски Питу]] и [[Владо Малески]] престојувале за време на [[Втората светска војна]]<ref name="публ"/> == Куќата во уметноста == Куќата е спомената во [[Песна|песните]] „''У Китаној''“ од Сашо Бетоски, и „''Куќата вевчанска китаноска''“ од Васил Мукаетов.<ref name="публ"/> Еден од сопствениците на куќата, Мишо Ќитаноски, ја напишал песната „''Песна за Вевчани''“ каде ја спомнува неговата куќа.<ref name="брошура4">{{Наведена книга |title=Куќата на Ќитановци во Вевчани, Македонија |last=Ќитаноски|first=Мишо |page=де факто 4 (нема наведено страници во брошурата)|date=|work=|accessdate=5 јули 2023}}</ref> == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 89.jpg|Спомен-плоча за одржан состанок во НОБ Податотека:Куќа на Ќитановци 05.jpg|Влезот Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 87.jpg|Куќата во 2018 година Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 90.jpg|Куќата во 2018 година Податотека:Заштитени културни споменици во Вевчани (3).jpg|Куќата во 2018 година Податотека:Куќа на Ќитановци 01.jpg|Куќата во 2023 година Податотека:Куќа на Ќитановци 02.jpg|Куќата во 2023 година Податотека:Куќа на Ќитановци 03.jpg|Куќата во 2023 година Податотека:Куќа на Ќитановци 06.jpg|Куќата во 2023 година </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|House of Ḱitanovci}} {{КНМ-Вевчани}} [[Категорија:Куќи во Вевчани|Ќитановци]] [[Категорија:Македонска староградска архитектура|Ќитановци]] [[Категорија:Згради и градби завршени во 1906 година]] [[Категорија:Појавено во 1906 година во Македонија]] [[Категорија:Појавено во 1906 година во Отоманското Царство]] mfwiceywd3m1fxuev3pqvyp2xm87c8m Црква „Св. Никола“ - Октиси 0 1211822 5649461 5514675 2026-10-24T17:38:31Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5649461 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Никола |слика = Црква „Св. Никола“ - Октиси.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Струшко |парохија = Вевчанска |координати = {{coord|41|14|8|N|20|36|3|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Октиси |општина = Струга |држава = Македонија |патрон = [[Свети Никола]] |изградба = 1925 |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Никола''' — главна селска [[Црква (градба)|црква]] во селото [[Октиси]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> == Историја == Црквата била изградена во 1925 година на претходни темели.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Охридско-струшка област|last=Трифуноски|first=Јован|publisher=Српска академија на науките и уметностите|year=1992|isbn=|location=Белград |pages=184}}</ref> Тие темели биле од многу стара црква — [[Св. Никола (Октиси)|старохристијанска базилика во селото]] украсена со мозаици, изградена на почетокот на [[V век]].<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|397}}</ref> На ѕидовите на храмот биле испишани навредливи и погрдни пораки во текот на јануари 2012 година. Пораките осамнале по повеќедневните етнички тензии во [[Струга]] и протестите на [[Македонски Албанци|албанското население]], што се јавиле како реакција на исмејувањето на [[ислам]]от и [[Куран]]от на [[Вевчански карневал|карневалот во Вевчани]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ohridlive.com/index.php?option=com_content&task=view&id=10925&Itemid=100|title="Умрете каури"-порака на црква во Октиси|last=|first=|date=29 јануари 2012|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=21 ноември 2018}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 177.jpg|Помошен објект во црковниот двор Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 178.jpg|Поглед на црквата Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 179.jpg|Апсидата на црквата Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 181.jpg|Внатрешноста на црквата Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 180.jpg|Внатрешноста на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Св. Никола (Октиси)|Св. Никола]] — археолошкото наоѓалиште на старохиристијанската базилика на истото место * [[Струшко архијерејско намесништво]] * [[Вевчанска парохија]] * [[Октиси]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Nicholas Church (Oktisi)}} {{КНМ-Струга}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Никола, Октиси}} [[Категорија:Октиси]] [[Категорија:Храмови посветени на Свети Никола во Македонија|Октиси]] auvatqo1j6luwfw5bz1111z5t1c6xp3 Хавајски Острови 0 1213509 5649570 5591828 2026-10-25T00:51:30Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649570 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands |name = Хавајски Острови |native_name = {{native name|haw|Mokupuni o Hawai‘i|paren=omit}} |native_name_link = Hawaiian language |native_name_lang = haw |image = Hawaje-NoRedLine.jpg |image_size = 260px |image_caption = Сателитска снимка на Хавајските Острови |map_image = Hawaiianislandchain USGS.png |location = [[Тихи Океан]] |total_islands = 137 |highest_mount = {{ubl|[[Mauna Kea]]|{{convert|13796|ft|m|0|abbr=on}}}} |country = [[САД]] |country_admin_divisions_title = Сојузна држава |country_admin_divisions = [[Хаваи]] |country_largest_city = [[Хонолулу]] }} '''Хавајските Острови''' се [[архипелаг]] од 8 поголеми острови, неколку [[атол]]и, и голем број на мали островчиња и [[Подводни|подводни планини]] кои се наоѓаат во северниот дел на [[Тихи Океан|Тихиот Океан]]. Целиот архипелаг се протега во должина од 2400 км од [[Хаваи остров|Хаваи]] (островот) на југ, до атолот [[Куре]] кој се наоѓа на најсеверниот дел од архипелагот. Порано оваа група на острови од [[Европејци]]те и [[Американци]]те била нарекувана Сендвич Острови ([[Англиски јазик|англ.]] Sandwich Islands). Името им било дадено од страна на [[Џејмс Кук]], во чест на [[Џон Монтагу|Џон Монтагу, четвртиот ерл од Сендвич]]. Сегашното име на архипелагот Хаваи е име и на најголемиот остров на архипелагот. Хавајската монархија била соборена во [[1893]] година од богатите европски и американски доселеници на островите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://libweb.hawaii.edu/digicoll/annexation/blount/br0588.php|title=Annexation of Hawaii {{!}} University of Hawaii at Manoa Library|work=libweb.hawaii.edu|accessdate=2018-12-18}}</ref> Била воспоставена република, и покрај спротставувањето на поголемиот дел од хавајскиот народ.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/303518509|title=The Americans.|last1=Danzer|first1=Gerald A|last2=McDougal Littell|date=2009|publisher=McDougal Littell|isbn=9780618916290|location=Evanston, IL|oclc=303518509 |language=en}}</ref> Доселениците во [[1898]] година успешно се договриле со [[Соединети Американски Држави|САД]] за анексија на островите.<ref>{{Наведена книга|title=Hawaii: Islands Under the Influence|last=Kent|first=Noel J.|date=October 1993 |publisher=University of Hawaii Press|isbn=0-8248-1552-1|location=|pages=}}</ref> Хавајските острови се прогласени за најмлада, 50–та држава на САД, и тука спаѓаат скоро сите острови на хавајскиот архипелаг, вклучувајќи ги и ненаселените [[Северозападни Хавајски Острови]], освен [[Мидвејски Атол]] кој е неинкорпорирана територија на САД во склоп на [[Мали оддалечени острови на САД|Малите оддалечени острови на САД]]. Хавајските острови се издигнати врвови на големиот подводен планински венец, кој бил формиран од [[вулканската активност]] на [[Врела точка|врелите точки]] на [[Обвивка на Земјиното јадро|обвивката на Земјиното јадро]]. Островите се оддалечени 3000 км од најблиското копно. == Острови и гребени == [[Џејмс Кук]] дошол на островот на 18 јануари 1778 година и ги нарекол Сендвич острови, според името на [[Џон Монтагу|Џон Монтагу, четвртиот ерл од Сендвич]], кој како прв лорд во Адмиралитетот<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=O5AqNKtDqX0C&pg=PA222|title=A Voyage to the Pacific Ocean: Undertaken, by the Command of His Majesty, for Making Discoveries in the Northern Hemisphere, to Determine the Position and Extent of the West Side of North America, Its Distance from Asia, and the Practicability of a Northern Passage to Europe : Performed Under the Direction of Captains Cook, Clerke, and Gore, in His Majesty's Ships the Resolution and Discovery, in the Years 1776, 1777, 1778, 1779, and 1780|last1=Cook|first1=James|last2=Clerke|first2=Charles|last3=Gore|first3=John|last4=King|first4=James|date=1784|publisher=W. and A. Strahan|language=en}}</ref> ја спонзорирал експедицијата на Кук. Ова име останало во употреба сѐ до [[1840]] година, кога постепено било заменето со локалното име Хаваи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://evols.library.manoa.hawaii.edu/bitstream/handle/10524/495/JL14054.pdf?sequence=2|title=From Cook to the 1840 Constitution: The Name Change from Sandwich to Hawaiian Islands|last=Clement|first=Russell|date=|work=University of Hawai'i at Manoa Hamilton Library|archive-url=|archive-date=|accessdate=}}</ref> Површината на целиот архипелаг изнесува 16636,5 км<sup>2</sup>, со исклучок на Мидвејскиот Атол.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://files.hawaii.gov/dbedt/census/geo/hi_gslcg.pdf|title=Guide to State and Local Census Geography – Hawaii|last=|first=|date=|work=Washington, DC: U.S. Census Bureau. 2013-09-09. pp. 1–2. Retrieved 2016-09-16.|archive-url=https://web.archive.org/web/20161006175353/http://files.hawaii.gov/dbedt/census/geo/hi_gslcg.pdf|archive-date=2016-10-06|accessdate=|url-status=dead}}</ref> === Главни острови === Архипелагот има осум големи острови, кои се нарекуваат уште и Хавајски ветровити острови. Сите острови се населени, освен островот [[Кахоолаве]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://worldpopulationreview.com/states/hawaii-population/|title=Hawaii Population 2016 (Demographics, Maps, Graphs)|last=|first=|date=|work=worldpopulationreview.com|archive-url=|archive-date=|accessdate=2018-12-18}}</ref> {| class="wikitable sortable" id="95" ! id="98" |Остров ! id="100" |Друго име ! id="102" |Површина ! id="104" |Население<br />(во 2010&nbsp;г.) ! id="106" |Густина ! id="108" |Највисок врв ! id="110" |Висина ! id="112" |Геолошка старост (Ma)<ref>{{Cite book|title=Kauai's Geologic History|last=Chuck Blay and Robert Siemers (Editor)|date=|isbn=0974472301 }}</ref> ! id="115" |Локација |- id="117" | id="118" |'''[[Хаваи (Голем Остров)|Хаваи]]'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:3:0::NO::P3_FID:365308|title=GNIS Detail - Island of Hawaiʻi|work=geonames.usgs.gov|accessdate=2018-12-18|archive-date=2020-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128193301/https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:3:0::NO::P3_FID:365308|url-status=dead}}</ref> | id="121" |Големиот Остров | id="123" style="text-align:right;" |10432,5&nbsp;км<sup>2</sup> | id="125" style="text-align:right;" |185079 | id="127" style="text-align:right;" |<span style="display:none">4</span> <span class="sortkey" style="display:none">45.94811</span>17,7407/км<sup>2</sup> | id="129" |Mauna Kea | id="132" style="text-align:right;" |<span style="display:none">1</span> 4205&nbsp;m | id="134" |0,4 | id="136" |<span class="plainlinks nourlexpansion">[//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=Hawaiian_Islands&params=19_34_N_155_30_W_type:isle&title=Hawaii <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">19°34′N</span> <span class="longitude">155°30′W</span></span></span><span class="geo-multi-punct"> / </span><span class="geo-nondefault"><span class="vcard"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">19.567°N 155.500°W</span><span style="display:none"> / <span class="geo">19.567; -155.500</span> (<span class="fn org">Hawaii</span>)</span></span></span>]</span> |- id="137" | id="138" |'''[[Мауи]]'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:3:0::NO::P3_FID:362237|title=GNIS Detail - Maui|work=geonames.usgs.gov|accessdate=2018-12-18}}{{Мртва_врска|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | id="141" |Заливскиот Остров | id="143" style="text-align:right;" |<span style="display:none">2</span> 1883,4&nbsp;км<sup>2</sup> | id="145" style="text-align:right;" |144444 | id="147" style="text-align:right;" |<span style="display:none">2</span> <span class="sortkey" style="display:none">198.63036</span><span class="sortkey" style="display:none">76.69161</span>76,692/км<sup>2</sup> | id="149" |Haleakalā | id="152" style="text-align:right;" |<span style="display:none">2</span> 3055&nbsp;m | id="154" |1,3–0,8 | id="156" |<span class="plainlinks nourlexpansion">[//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=Hawaiian_Islands&params=20_48_N_156_20_W_type:isle&title=Maui <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">20°48′N</span> <span class="longitude">156°20′W</span></span></span><span class="geo-multi-punct"> / </span><span class="geo-nondefault"><span class="vcard"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">20.800°N 156.333°W</span><span style="display:none"> / <span class="geo">20.800; -156.333</span> (<span class="fn org">Maui</span>)</span></span></span>]</span> |- id="157" | id="158" |'''[[Оаху]]'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:3:0::NO::P3_FID:359508|title=GNIS Detail - Oʻahu|work=geonames.usgs.gov|accessdate=2018-12-18|archive-date=2017-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170712030922/https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:3:0::NO::P3_FID:359508|url-status=dead}}</ref> | id="161" |Местото на собирање | id="163" style="text-align:right;" |1545,4&nbsp;км<sup>2</sup> | id="165" style="text-align:right;" |953207 | id="167" style="text-align:right;" |<span style="display:none">1</span> <span class="sortkey" style="display:none">1,597.4644</span>616,78/км<sup>2</sup> | id="169" |Mount Ka<span class="unicode">ʻ</span>ala | id="172" style="text-align:right;" |<span style="display:none">5</span> 1220&nbsp;m | id="174" |3,7–2,6 | id="176" |<span class="plainlinks nourlexpansion">[//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=Hawaiian_Islands&params=21_28_N_157_59_W_type:isle&title=Oahu <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">21°28′N</span> <span class="longitude">157°59′W</span></span></span><span class="geo-multi-punct"> / </span><span class="geo-nondefault"><span class="vcard"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">21.467°N 157.983°W</span><span style="display:none"> / <span class="geo">21.467; -157.983</span> (<span class="fn org">Oahu</span>)</span></span></span>]</span> |- id="177" | id="178" |'''[[Кауај]]'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:3:0::NO::P3_FID:358305|title=GNIS Detail - Kauaʻi|work=geonames.usgs.gov|accessdate=2018-12-18|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111002200/https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:3:0::NO::P3_FID:358305|url-status=dead}}</ref> | id="181" |Островот Градина | id="183" style="text-align:right;" |<span style="display:none">4</span> 1430,5&nbsp;км<sup>2</sup> | id="185" style="text-align:right;" |66921 | id="187" style="text-align:right;" |<span style="display:none">3</span> <span class="sortkey" style="display:none">121.16784</span><span class="sortkey" style="display:none">46.7</span>46,783/км<sup>2</sup> | id="189" |Kawaikini | id="192" style="text-align:right;" |<span style="display:none">3</span> 1598&nbsp;m | id="194" |5,1 | id="196" |<span class="plainlinks nourlexpansion">[//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=Hawaiian_Islands&params=22_05_N_159_30_W_type:isle&title=Kauai <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">22°05′N</span> <span class="longitude">159°30′W</span></span></span><span class="geo-multi-punct"> / </span><span class="geo-nondefault"><span class="vcard"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">22.083°N 159.500°W</span><span style="display:none"> / <span class="geo">22.083; -159.500</span> (<span class="fn org">Kauai</span>)</span></span></span>]</span> |- id="197" | id="198" |'''[[Молокај]]'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:3:0::NO::P3_FID:362468|title=GNIS Detail - Molokaʻi|work=geonames.usgs.gov|accessdate=2018-12-18|archive-date=2020-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111002214/https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:3:0::NO::P3_FID:362468|url-status=dead}}</ref> | id="201" |Пријателскиот Остров | id="203" style="text-align:right;" |<span style="display:none">5</span> 673,4&nbsp;км<sup>2</sup> | id="205" style="text-align:right;" |7345 | id="207" style="text-align:right;" |<span style="display:none">5</span> <span class="sortkey" style="display:none">28.25000</span><span class="sortkey" style="display:none">10.907386</span>10,9074/км<sup>2</sup> | id="209" |Kamakou | id="212" style="text-align:right;" |<span style="display:none">4</span> 1512&nbsp;m | id="214" |1,9–1,8 | id="216" |<span class="plainlinks nourlexpansion">[//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=Hawaiian_Islands&params=21_08_N_157_02_W_type:isle&title=Molokai <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">21°08′N</span> <span class="longitude">157°02′W</span></span></span><span class="geo-multi-punct"> / </span><span class="geo-nondefault"><span class="vcard"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">21.133°N 157.033°W</span><span style="display:none"> / <span class="geo">21.133; -157.033</span> (<span class="fn org">Molokai</span>)</span></span></span>]</span> |- id="217" | id="218" |'''[[Ланај]]'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:3:0::NO::P3_FID:361712|title=GNIS Detail - Lānaʻi|work=geonames.usgs.gov|accessdate=2018-12-18|archive-date=2020-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128193244/https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:3:0::NO::P3_FID:361712|url-status=dead}}</ref> | id="221" |Островот Ананас | id="223" style="text-align:right;" |<span style="display:none">6</span> 363,9&nbsp;км<sup>2</sup> | id="225" style="text-align:right;" |3135 | id="227" style="text-align:right;" |<span style="display:none">6</span> <span class="sortkey" style="display:none">22.31317</span> <span class="sortkey" style="display:none">8.61516</span>8,615/км<sup>2</sup> | id="229" |Lāna<span class="unicode">ʻ</span>ihale | id="231" style="text-align:right;" |<span style="display:none">6</span> 1026&nbsp;m | id="233" |1,3 | id="235" |<span class="plainlinks nourlexpansion">[//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=Hawaiian_Islands&params=20_50_N_156_56_W_type:isle&title=Lanai <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">20°50′N</span> <span class="longitude">156°56′W</span></span></span><span class="geo-multi-punct"> / </span><span class="geo-nondefault"><span class="vcard"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">20.833°N 156.933°W</span><span style="display:none"> / <span class="geo">20.833; -156.933</span> (<span class="fn org">Lanai</span>)</span></span></span>]</span> |- id="236" | id="237" |'''[[Ниихау]]'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:3:0::NO::P3_FID:359509|title=GNIS Detail - Niʻihau|work=geonames.usgs.gov|accessdate=2018-12-18}}{{Мртва_врска|date=April 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | id="240" |Забранетиот Остров | id="242" style="text-align:right;" |<span style="display:none">7</span> 180,0&nbsp;км<sup>2</sup> | id="244" style="text-align:right;" |170 | id="246" style="text-align:right;" |<span style="display:none">7</span> <span class="sortkey" style="display:none">2.4460</span><span class="sortkey" style="display:none">0.94442</span>0,944/км<sup>2</sup> | id="248" |Mount Pānī<span class="unicode">ʻ</span>au | id="250" style="text-align:right;" |<span style="display:none">8</span> 381&nbsp;m | id="252" |4,9 | id="254" |<span class="plainlinks nourlexpansion">[//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=Hawaiian_Islands&params=21_54_N_160_10_W_type:isle&title=Niihau <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">21°54′N</span> <span class="longitude">160°10′W</span></span></span><span class="geo-multi-punct"> / </span><span class="geo-nondefault"><span class="vcard"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">21.900°N 160.167°W</span><span style="display:none"> / <span class="geo">21.900; -160.167</span> (<span class="fn org">Niihau</span>)</span></span></span>]</span> |- id="255" | id="256" |'''[[Кахоолаве]]'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:3:0::NO::P3_FID:359804|title=GNIS Detail - Kahoʻolawe|work=geonames.usgs.gov|accessdate=2018-12-18|archive-date=2018-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913114534/https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:3:0::NO::P3_FID:359804|url-status=dead}}</ref> | id="259" |Целниот Остров | id="261" style="text-align:right;" |<span style="display:none">8</span>115,5&nbsp;км<sup>2</sup> | id="263" style="text-align:right;" |0 | id="265" style="text-align:right;" |<span style="display:none">8</span> 0/км<sup>2</sup> | id="267" |Pu<span class="unicode">ʻ</span>u Moaulanui | id="269" style="text-align:right;" |<span style="display:none">7</span> 452&nbsp;m | id="271" |1,0 | id="273" |<span class="plainlinks nourlexpansion">[//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?pagename=Hawaiian_Islands&params=20_33_N_156_36_W_type:isle&title=Kahoolawe <span class="geo-default"><span class="geo-dms" title="Maps, aerial photos, and other data for this location"><span class="latitude">20°33′N</span> <span class="longitude">156°36′W</span></span></span><span class="geo-multi-punct"> / </span><span class="geo-nondefault"><span class="vcard"><span class="geo-dec" title="Maps, aerial photos, and other data for this location">20.550°N 156.600°W</span><span style="display:none"> / <span class="geo">20.550; -156.600</span> (<span class="fn org">Kahoolawe</span>)</span></span></span>]</span> |} === Помали острови === [[Податотека:ISS-38_Hawaiian_Island_chain.jpg|мини|Поглед на Хавајските Острови од вселената.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=82975|title=Hawaii : Image of the Day|work=nasa.gov|date=2014-01-29 |accessdate=4 June 2015}}</ref>|алт=|384x384пкс]] Помали острови, атоли, и гребени (сите западно од Нихоа се ненаселени) се дел од Северозападните Хавајски Острови: *[[Нихоа]] (Мокумана) *[[Некер]] (Мокуманамана) *[[Француски Фригат Шолс]] (Канемилохаи) *[[Гарднер Пинаклс]] (Пухахону) *[[Гребенот Маро]] (Налукакала) *[[Лајсан]] (Кауо) *[[Лисјански Остров]] (Папа апохо) *[[Перл и Хермес Атол]] (Холоикауауа) *[[Мидвејски Атол]] (Пихеману) *[[Куре Атол]] (Мокупапапа) === Островчиња === [[Податотека:2003-3d-hawaiian-islands-usgs-i2809.jpg|мини|3-D перспектива на југоисточните Хавајски Острови, со белите врвови на [[Мауна Лоа]] (4170&nbsp;м) и [[Мауна Кеја]] (4206&nbsp;м). Островите се всушност врвови на вулкани, чиј најголем дел лежи под морската површина. Океанските длабочини се обоени од виолетово (5.750 m длабочина североисточно од Мауи) и индиго до светлосиво (најплитко). Историските лавини текови се прикажани со црвена боја.|алт=|384x384пкс]] Хавајските Острови бројат 137 острови во хавајскиот ланец. Во овој број се вклучени сите мали острови и островчиња, или многу мали острови, надвор од главните острови (наведени погоре) и поединечните островчиња на секој атол. Подолу се наброени само неколку: *[[Форд Остров]] (Мокуумеуме) *[[Лехуа]] *[[Куала]] *[[Каохикаипу]] *[[Манана]] *[[Моколеа]] *[[На Мокулуа]] *[[Молокини]] *[[Моколии]] *[[Моку Мана]] *[[Моку Ола]] (Кокосови Острови, Хаваи) *[[Моку о Лое]] (Кокосови Острови, Оаху) *[[Песочен Остров]] *[[Тревен Остров]] == Геологија == Овој синџир на острови е дел од [[Тихоокеанска Плоча|Тихоокеанската Плоча]], која се движи полека кон северозапад, преку [[Врела точка|врелите точки]] на [[Обвивка на Земјиното јадро|обвивката на Земјиното јадро]], со брзина од 51 км во милион години. Поради тоа југоисточните острови се вулкански активни, додека островите на северозападниот крај од архипелагот се геолошки постари и помали по површина, што се должи на нивната изложеност на [[ерозија]]. Староста на архипелагот е утврдена со користење на калиум-аргон методата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.botany.hawaii.edu/Faculty/Morden/BotZool450/Clague1989.pdf|title=Tectonics, geochronology, and origin of the Hawaiian-Emperor Volcanic Chain|last=|first=|date=1989|work=The Geology of North America, Volume N: The Eastern Pacific Ocean and Hawaii. The Geology Society of America.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110611080721/http://www.botany.hawaii.edu/Faculty/Morden/BotZool450/Clague1989.pdf|archive-date=2011-06-11|accessdate=|url-status=bot: unknown}}</ref> Од ова мерење, и други слични,<ref>{{Наведено списание|last1=Swanson|first1=D. A.|last2=McDOUGALL|first2=I. a. N.|date=1972-12-01|title=Potassium-Argon Ages of Lavas from the Hawi and Pololu Volcanic Series, Kohala Volcano, Hawaii|url=https://pubs.geoscienceworld.org/gsa/gsabulletin/article-abstract/83/12/3731/7435/potassium-argon-ages-of-lavas-from-the-hawi-and|journal=GSA Bulletin|language=en|volume=83|issue=12|pages=3731–3738|doi=10.1130/0016-7606(1972)83[3731:PAOLFT]2.0.CO;2|issn=0016-7606}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://pubs.geoscienceworld.org/gsabulletin|title=GSA Bulletin {{!}} GeoScienceWorld|work=pubs.geoscienceworld.org|accessdate=2018-12-18}}</ref> било утврдено дека најсевероисточниот остров, атолот [[Куре (атол)|Куре]], е најстар и има околу 28 милиони години, додека најјугоисточниот остров, [[Хаваи (остров)|Хаваи]], е стар околу 400 000 години. Единствениот активен вулкан во последните 200 години, наречен [[Лоихи]], се наоѓа на југоисточниот дел на островот Хаваи, и е под нивото на морето, но постојано се издигнува. [[Хавајска вуканска опсерваторија|Хавајската вуканска опсерваторија]] (англ., ''Hawaiian Volcano Observatory'' крат. HVO) на [[Геолошки топографски институт на САД|Геолошкиот топографски институт на САД]] (англ., ''United States Geological Survey'', крат. USGS) комплетно ги документира скорешните вулкански активности и обезбедува слики и толкувања на вулканизмот. Вулканот [[Килауеја]], на островот Хаваи, е континуирано активен од 1983 година. Скоро целата [[магма]] од врелите точки е составена од [[базалт]], така да хавајските вулкани се изградени скоро потполно од овој еруптивен материјал. Освен базалтот, во магмата има многу малку [[габро]] и [[долерит]], а [[нефелинит]]от се наоѓа екстремно ретко. Најголем број на вулканските ерупции се типични [[Хавајска ерупција|Хавајски ерупции]], каде [[лава]]та тече од отворот со релативно слаби ерупции. [[Податотека:Hawaii_hotspot.jpg|мини|Ерупциите од Хавајската врела точка создале подводни планини во Тихиот Океан, во текот на милиони години, кои се нарекуваат Хавајски императорски гребен (англ. Hawaiian–Emperor seamount chain). |алт=|лево|493x493пкс]] Островот Хаваи (Големиот остров) — најголемиот и најмлад остров во веригата, а е изграден од пет вулкани. [[Мауна Лоа]] зазема околу половина од Големиот остров, и претставува најголемиот [[штитест вулкан]] на планетава. Висината, мерена од морското ниво до највисоката точка (врвот), изнесува повеќе од 4 километри; од морското ниво до океанското дно има уште дополнителни 5 километри.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/mauna_loa/|title=USGS: Volcano Hazards Program HVO Mauna Loa|work=volcanoes.usgs.gov|accessdate=2018-12-18|archive-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116211200/https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/mauna_loa/|url-status=dead}}</ref> Ако се игнорираат континенталните маси, Мауна Лоа би била највисокиот вулкан во Сончевиот Систем, бидејќи е 2 километри повисока од најголемиот вулкан на планетата [[Марс (планета)|Марс]] - [[Олимп (Марс)|Олимп]]. === Земјотреси === Хавајските Острови се сеизмички активно тло, со чести [[земјотрес]]и, што се должи на вулканската активност. Повеќето од првите документации на земјотреси биле изведени на [[Хило (Хаваи)|Хило]], од мисионерите Тајтус Коен, Сара Џ. Лиман и нејзиното семејство. Од 1833 до 1896 година, биле пријавувани околу 4-5 земјотреси годишно.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/hawaii/history.php|title=Hawaii|work=web.archive.org|language=en|accessdate=2018-12-18|archive-date=2009-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090419112209/http://earthquake.usgs.gov/regional/states/hawaii/history.php|url-status=bot: unknown}}</ref> Од сите земјотреси со магнитуда поголема од 3,5 степени според [[Рихтерова скала|Рихтеровата скала]] регистрирани во САД, во периодот од 1974 – 2003 година, 7,3% биле регистрирани на Хавајските Острови. Хавајските Острови се трето рангирана држава во САД по број на земјотреси веднаш по [[Калифорнија]] и [[Алјаска]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://earthquake.usgs.gov/regional/states/top_states.php|title=Top Earthquake States|date=2009-08-31|work=web.archive.org|accessdate=2018-12-18|archive-date=2009-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20090831032740/http://earthquake.usgs.gov/regional/states/top_states.php|url-status=bot: unknown}}</ref> На 15 октомври 2006 година, на северозападниот брег на островот Хаваи, блиску до Кона регионот, имало земјотрес со јачина од 6,7 степени според Рихтеровата скала, а пет минути по првиот следел втор потрес со јачина од 5,7 степени според Рихтеровата скала. Биле забележани умерени оштетувања на големиот остров. На неколку поголеми автопати имало одрони од карпи, имало прекини на електричната струја со траење од неколку часа до неколку дена, но немало смртни случаи. На 4 мај 2018 година имало земјотрес со јачина од 6,9 степени според Рихтеровата скала, со епицентар во зоната на вулканската активност на Килауеја. Земјотресите се мониторирани од страна на Хавајската вуканска опсерваторија на Геолошкиот топографски институт на САД. == Цунами == [[Податотека:1960-Chilean-tsunami-Hilo-HI-USGS.jpg|мини|Последици од [[Земјотрес во Чиле (1960)|цунамито предизвикано од земјотресот во Чиле]], од 1960 година, во Хило, Хаваи, каде загинале 61 лице, а 282 биле сериозно повредени. Брановите достигнале височина од 11 метри.|алт=|237x237пкс]] Хавајските Острови се често погодени од [[цунами]], кои се предизвикани од земојотресите во Тихиот Океан. Создадените бранови можат да се движат со брзина од 600–800&nbsp;км/ч и можат да разурнат крајбрежја со голема оддалеченост од епицентарот. Цунамито може да потекнува и од самиот Хавајски Архипелаг, каде причината се експлозивните вулкански активности. На островот [[Молокај]] се случила катастрофална лавина пред повеќе од милион години; ова подводно лизгање на земјиштето најверојатно предизвикало цунами. Најпогодената населба од цунамија на Големиот Остров е градот Хило, каде големите бранови дополнително се зајакнуваат како резултат на релјефот на заливот Хило. Сите крајбрежни градови на Хавајскиот Архипелаг имаат поставено предупредувачки сирени. Цунамито кое било предизвикано од [[Земојотрес во Чиле (2010)|земојотресот во Чиле]] го погодило островот на 27 февруари 2010 година. Благодарение на современата технологија и навременото евакуирање на населението немало поголеми штети. Цунамито предизвикано од [[Земјотрес во Сендај 2011|земјотресот во Јапонија]] ги погодило островите на 11 март 2011 година, но и тогаш последиците биле минимални поради навремено преземените мерки. Штетата од цунамита била проценета на 30,1 милиони долари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://pubs.usgs.gov/of/2012/1229/of2012-1229_text.pdf|title=Tohoku-Oki Earthquake Tsunami Runup and Inundation Data for Sites Around the Island of Hawai'i|last=Trusdell, Frank A.; Chadderton, Amy; Hinchliffe, Graham; Hara, Andrew; Patenge, Brent; Weber, Tom|date=2012-11-15|work=USGS. pp. 3–4|archive-url=|archive-date=|accessdate=}}</ref> == Екологија == Островите се дом на многу [[Ендемизам|ендемски видови]]. Првите луѓе кои се населиле на островите, [[Полинезија|Полинезијците]], донеле со себе растенија и животни кои не се автохтони за островите. Во овие страни животински видови спаѓаат стаорците и свињите, кои предизвикале голема штета на автохтоните популации на птици и други животни и растенија. Зголемувањето на човечката популација, заедно со паралелното зголемено уништување на шумите и општо на средината, довело до изумирање на многу видови кои живееле или зависеле од шумското живеалиште. Доаѓањето на Европејците на островите имало уште поголемо негативно влијание, посебно поради воведувањето на земјоделството на големи површини и одгледувањето на добиток. За таа цел биле сечени шуми во огромни размери, па бројот на загрозените видови на организми драстично се зголемил. Денес постои список на сите животински видови на Хавајските Острови кои биле истребени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nas.er.usgs.gov/default.aspx|title=Nonindigenous Aquatic Species|work=nas.er.usgs.gov|accessdate=2018-12-18}}</ref> Според податоците од 2009 година, многу од останатите ендемски видови се ставени во групата на [[Загрозен вид|загрозени видови]]. == Национални споменици == На 15 јуни 2006 година, претседателот на САД, [[Џорџ В. Буш|Џ. В. Буш]], го прогласил [[Северозападен национален споменик на Хавајските Острови|Северозападниот национален споменик на Хавајските Острови]] (англ. Papahānaumokuākea Marine National Monument) за заштитена зона. Со ова северозападните Хавајски Острови и околната морска површина е прогласена за најголем светски морски резерват на живиот свет.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.nationalgeographic.com/2016/08/obama-creates-world-s-largest-park-off-hawaii/|title=Hawaii Is Now Home to an Ocean Reserve Twice the Size of Texas|date=2016-08-26|work=National Geographic News|accessdate=2018-12-18}}</ref> Во август 2010 година, од комитетот при [[Обединети нации|Обединетите нации]] за заштита на светското богатство, оваа област е ставена на [[Светско наследство на УНЕСКО|Списокот на светското културно и природно наследство на УНЕСКО]].<ref>{{Cite news|last=Wikinews contributors|date=2010-08-05|title=21 sites added to Unesco World Heritage list|url=https://en.wikinews.org/wiki/21_sites_added_to_Unesco_World_Heritage_list|newspaper=Wikinews}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://intransit.blogs.nytimes.com/2010/08/04/unesco-adds-21-sites-to-world-heritage-list/|title=Unesco Adds 21 Sites to World Heritage List|last=Saltzstein|first=Dan|date=2010-08-04|work=In Transit Blog|language=en-US|accessdate=2018-12-18}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://whc.unesco.org/en/news/647/|title=World Heritage Committee inscribes a total of 21 new sites on UNESCO World Heritage List|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|work=UNESCO World Heritage Centre|language=en|accessdate=2018-12-18}}</ref> Претседателот на САД, [[Барак Обама]], на 26 август 2016 година, со указ оваа површина ја зголемил за четири пати.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.staradvertiser.com/2016/08/25/breaking-news/ige-tells-obama-he-supports-expansion-of-papahanaumokuakea/|title=Obama expands Papahanaumokuakea marine reserve; plans Oahu trip|first=Sophie Cocke|date=2016-08-25|work=Honolulu Star-Advertiser|language=en-US|archive-url=|archive-date=|accessdate=2018-12-18|last3=August 25|first3=2016 Updated|last4=2016 8:17pm}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2016/08/26/fact-sheet-president-obama-create-worlds-largest-marine-protected-area|title=Fact Sheet: President Obama to Create the World's Largest Marine Protected Area|date=2016-08-26|work=whitehouse.gov|language=en|accessdate=2018-12-18}}</ref> == Клима == Климата на Хавајските Острови е [[Тропска клима|тропска]], но може да има варијации кои зависат од географската широчина и времето.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=BJjf0Oh2EBIC&pg=PA49|title=Hydrology of the Hawaiian Islands|last1=Lau|first1=Leung-Ku Stephen|last2=Mink|first2=John Francis|date=2006|publisher=University of Hawaii Press|isbn=9780824829483|language=en}}</ref> Крајбрежните делови, посебно јужните и западните падини, се со посува клима. Општо, пониските делови од островите се поврнежливи во зимскиот период (од октомври до април). Сувите периоди траат од мај до септември. [[Тропска бура|Тропските бури]], а понекогаш [[ураган]]и, се најчести од јули до ноември.<ref name=":0" /> == Поврзано == *[[Хаваи]] == Наводи == <references /> == Литература == * {{Cite book|last=Morgan|first=Joseph R.|year=1996|title=Hawai'i: A Unique Geography – Volcanic Landforms|url=https://archive.org/details/hawaiiuniquegeog0000morg|location=Honolulu, HI|publisher=Bess Press|isbn=1-57306-021-6}} * [https://web.archive.org/web/20110810103107/http://apdrc.soest.hawaii.edu/Hawaii/ An integrated information website focused on the Hawaiian Archipelago] from the [https://web.archive.org/web/20110927143543/http://apdrc.soest.hawaii.edu/PRIDE/ Pacific Region Integrated Data Enterprise (PRIDE)]. * Macdonald, G. A., A. T. Abbott, and F. L. Peterson. 1984. ''Volcanoes in the Sea: The Geology of Hawaii'', 2nd edition. University of Hawaii Press, Honolulu. 517 pp. * ''[http://radlab.soest.hawaii.edu/atlas/ The Ocean Atlas of Hawai‘i] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220407053417/http://radlab.soest.hawaii.edu/atlas/ |date=2022-04-07 }}'' – SOEST at University of Hawai{{Окина}}i. * {{Наведена мрежна страница|url=http://volcano.oregonstate.edu/education/hawaii/intro/intro.html|title=Hawaiian Volcanoes – Introduction – Department of Geosciences|location=Corvallis, OR, USA|archive-url=https://web.archive.org/web/20120305015414/http://volcano.oregonstate.edu/education/hawaii/intro/intro.html|archive-date=March 5, 2012|url-status=dead|accessdate=May 12, 2012|quote=[http://volcano.oregonstate.edu Volcano World {{!}}; Your World is Erupting] – [[Oregon State University College of Science]]}} [[Категорија:Физичка океанографија]] [[Категорија:Поделени региони]] [[Категорија:Архипелази во САД]] [[Категорија:Архипелази во Океанија]] [[Категорија:Архипелази во Тихиот Океан]] [[Категорија:Острови на Хаваите]] psqyw69uwqb2y3fpzaqfa3j4ped87if Црква „Св. Ѓорѓи“ - Пашино Рувци 0 1213564 5649640 4714461 2026-10-25T11:08:36Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649640 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Ѓорѓи |слика = Црква „Св. Ѓорѓи“ - Пашино Рувци.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Прилепско |парохија = Обршанска |координати = {{coord|41|16|16.9|N|21|23|24.9|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Пашино Рувци |општина = Кривогаштани |држава = Македонија |патрон = [[Свети Ѓорѓи]] |изградба = 1991 - 1993 |завршено = |осветување = 1993 |живопис = |ктитор = Живко Кочоски |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= }} '''Свети Ѓорѓи''' — главна манастирска [[Црква (градба)|црква]] на [[Пашинорувски манастир|Пашинорувскиот манастир]] во прилепското село [[Пашино Рувци]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pppe.mk/prilepsko-namesnistvo/obrsanska-parohija/|title=Обршанска Парохија {{!}} Преспанско - Пелагониска Православна Епархија|language=|accessdate=2022-01-09}}</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа во источниот дел на селото [[Пашино Рувци]], на оддалеченост од околу километар и пол од него. == Историја == Според пишаните податоци, темелите на старата црква се откриени на 12 февруари 1991 година, а денешната црква е изградена и осветена на 8 мај 1993 година. Ктитор на црквата е Живко Кочоски.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.oldprilep.com/manastir-sveti-georgij-pasino-ruvci/|title=Манастир „Свети Георгиј“, Пашино Рувци|date=2013-05-20|work=OLDPRILEP.COM|language=mk-MK|accessdate=2018-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621015622/http://www.oldprilep.com/manastir-sveti-georgij-pasino-ruvci/|archive-date=2018-06-21|url-status=dead}}</ref> == Архитектура == Манастирската црква „Свети Ѓорѓи“ во Пашино Рувци има крстовидна форма на градба, со централна купола и две помали куполи на јужниот и северниот дел. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Пашино Рувци 2.jpg|Западната страна Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Пашино Рувци 8.jpg|Натписна плоча на црквата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Пашино Рувци 6.jpg|Куполите Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Пашино Рувци 5.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Пашино Рувци 3.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Пашино Рувци 7.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Пашино Рувци 4.jpg|Споредниот влез </gallery> == Поврзано == * [[Прилепско архијерејско намесништво]] * [[Обршанска парохија]] * [[Пашино Рувци]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. George's Church (Pašino Ruvci)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ѓорѓи, Пашино Рувци}} [[Категорија:Пашино Рувци]] [[Категорија:Храмови посветени на Свети Ѓорѓи во Македонија|Пашино Рувци]] [[Категорија:Пашинорувски манастир]] ik9pc6ndz8x9jj1fcbubhoonuor6t32 Целе 0 1227592 5649607 5560966 2026-10-25T07:56:24Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649607 wikitext text/x-wiki {{другиместа|Целе}} {{Инфокутија Место во Германија |German_name = Celle |type = Stadt |image_photo = Schlosscelle.jpg |image_caption = Замокот во Целе |image_coa = Celle Coat of Arms.svg |lat_deg = 52 |lat_min = 37 |lat_sec = 32 |lon_deg = 10 |lon_min = 04 |lon_sec = 57 |image_plan = Celle in CE.svg |state = Niedersachsen |district = Целе |elevation = 40 |area = 176.01 |population = 71185 |Stand = 2007-01-01 |postal_code = 29221–29229 |area_code = 05141, 05145, 05086 |licence = CE |Gemeindeschlüssel = 03 3 51 006 |LOCODE = CEL |divisions = 17 |Adresse = Markt 14/16<br/>29221 Celle |website = [https://www.celle.de/ www.celle.de] |mayor = Јерг Ниге |party = CDU }} '''Целе''' ({{langx|de|Celle}}) — [[град]] и административно седиште на [[Целе (округ)|истоимениот]] округ, во сојузната покраина [[Долна Саксонија]], [[Германија]]. Градот важи како јужна порта на [[Линебуршко Поле|Линебуршкото Поле]] и поседува стар град со повеќе од 400 куќи во [[фахверк]], како и замок во ренесанса и барок. Изграден е на бреговите на реката [[Алер]], притока на [[Везер]]. Од 1378 до 1705 година бил официјална резиденција на Линебуршката гранка на војводите на [[Војводство Брауншвајг-Линебург|Брауншвајг-Линебург]], кои биле протерани од нивното првично седиште од тамошните жители.<ref>Michelin et Cie (1993). Michelin Tourist Guide ''Germany'' (1st ed.) Clermont-Ferrand: Michelin. {{ISBN|2-06-150401-9}}.</ref> == Географија == [[Податотека:Celle4.jpg|мини|220п|лево|Стариот град на Целе]] Целе се наоѓа во долината на [[Алер]], притока на реката [[Везер]]. Од главниот град на Долна Саксонија, [[Хановер]], е оддалечен околу 40 километри на југозапад, од градот [[Брауншвајг]] околу 65 километри југоисточно и од градот [[Хамбург]] околу 120 километри на север. Целе претставува втор најголем град по [[Линебург]] помеѓу Хановер и Хамбург. Површината на градското подрачје изнесува 176,05&nbsp;км². Во рамки на градот, во реката Алер на исток се влева реката [[Лахте]], а на запад реката [[Фузе]]. === Соседни општини === Следниве општини се граничат со градот Целе. Почнувајќи од север на десно, сите припаѓаат на округот Целе: градот [[Берген (Долна Саксонија)|Берген]], [[Ешеде]], [[Беденбостел]] и [[Лахендорф]] (обете во општинската заедница [[Лахендорф (општинска заедница)|Лахендорф]]), [[Винхаузен]] (општинска заедница [[Флотведел]]), [[Нинхаген (Долна Саксонија)|Нинхаген]] и [[Аделхајдсдорф]] (обете во општинската заедница [[Ватлинген (општинска заедница)|Ватлинген]]), [[Хамбирен]] и [[Винзен (Алер)|Винзен]]. === Градски единици === Градот е поделен на следниве градски делови: (податоци од 31 декември 2016 г.<ref>{{нмс|url=https://www.celle.de/Celle/Daten-und-Statistik/Statistik/Bev%C3%B6lkerung|title=Bevölkerung|accessdate=2017-12-02|work=celle.de|format=PDF|language=de|archive-date=2016-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160916011509/https://www.celle.de/Celle/Daten-und-Statistik/Statistik/Bev%C3%B6lkerung|url-status=dead}}</ref>) {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" |- ! Градски дел ! Жители ! Површина<br />во км² ! Жители<br />по км² |- | Алтенцеле || 4.804 || 24,280 || 198 |- | Алтенхаген || 856 || 7,102 || 121 |- | Блумлаге/Алтштат || 8.374 || 4,011 || 2.088 |- | Бостел || 602 || 5,359 || 112 |- | Боје || 841 || 8,449 || 100 |- | Гарсен || 2.725 || 32,891 || 83 |- | Грос Хелен || 2.846 || 14,950 || 190 |- | Хелентор || 7.746 || 3,530 || 2.194 |- | Хуштет || 558 || 14,198 || 39 |- | Клајн Хелен || 5.795 || 4,997 || 1.160 |- | Лахтехаузен || 642 || 7,461 || 86 |- | Нојенхојзен || 7.951 || 2,970 || 2.677 |- | Нојштат/Хезе || 10.728 || 10,216 || 1.050 |- | Шојен || 1.047 || 13,093 || 80 |- | Форверк || 3.185 || 3,894 || 818 |- | Вештерцеле || 6.936 || 7,967 || 871 |- | Виценбрух || 4.837 || 10,671 || 453 |- | Вкупно || 70.473 || 176,045 || 400 |} === Клима === Годишниот просек на врнежи изнесува 692&nbsp;mm, што претставува пониско од просекот на Германија. Најсув месец е февруари, додека најмногу врнежи паѓаат во август. Годишната просечна температура изнесува 8,9&nbsp;°C. Најтопли месеци се јули со просечни 17,5&nbsp;°C и август со 17,1&nbsp;°C, додека најладни се јануари со 0,6&nbsp;°C и февруари со 1,1&nbsp;°C. == Историја == === Среден век === [[Податотека:Celle Stadtmauerrest.JPG|мини|300п|десно|Остатоци од градските ѕидини од 1530 година на една куќа]] Целе бил првпат споменат во документ од 985 година како Келу (''Kellu''<ref>Adolf Bach: ''Deutsche Namenkunde.'' Band II, 1: ''Die deutschen Ortsnamen''. Heidelberg 1953, p. 36</ref>; што означува „населба на река“<ref>Heinrich Wesche: ''Unsere niedersächsischen Ortsnamen.'' o. O. 1957, S. 38</ref>). Му било дозволено да кова сопствени монети во текот на {{римски|11}} век и неколку монети биле пронајдени во Сандур на [[Фарски Острови|Фарските Острови]]. Во 1292 година, војводата Отон II од Брауншвајг-Линебург (1277–1330), кој го водел [[Кнежевство Линебург|Кнежевството Линебург]] од 1277 до 1330 година го напуштил Алтенцеле, каде имале ѕидини во облик на прстен од {{римски|10}} век и основале правоаголна населба до постоечкиот замок (''Burg''), 4 километри на северозапад. Во 1301 година му ги доделил градските права на Целе,<ref>Heinrich Gottfried Gengler: ''Regesten und Urkunden zur Verfassungs- und Rechtsgeschichte der deutschen Städte im Mittelalter'', Erlangen 1863, [https://books.google.de/books?id=NdkcAAAAMAAJ&pg=PA479 S. 479–482]; поврзано [https://books.google.de/books?id=NdkcAAAAMAAJ&pg=PA982 S. 982–983].</ref> а во 1308 година ја започнале изградбата на градската црква. Во 1378 година, Целе станал резиденција на војводите на Саксо-Витенберг, а во 1433 година принцовите на Линебург ја пренеле резиденцијата во замокот (''Schloss''). Војводскиот замок бил сместен на триаголник помеѓу Алер и нејзината притока, Фузе. Ендек кој ги поврзувал реките бил изграден во 1433 година, претворајќи го градското јадро во остров. Во 1452 година, Фридрих Пиј од Линебург го основал францисканскиот манастир. Во 1464 година, монополот за жито поттикнал стопанско чудо за градот. === Ран нов период === Во 1524 година била воведена [[Протестантска реформација|реформарцијата]] во градот. Во 1570 година, војводата Вилхелм Помладиот изградил капела во замокот, која била осветена во 1585 година. Од 1665 до 1705 година, Целе доживеал културно издигнување како резиденција на војводата Георг Вилхелм. Ова особено било засилено поради неговата француска сопруга, Елеонор д’Олбрес, која ги донела сонародниците хугенотските христијански и италијански архитекти во Целе. Во тоа време биле поставени француски и италијански градини и бил изграден театарот во замокот. Во 1705 година починал последниот војвода на Брауншвајг-Линебург и Целе, заедно со Кнежевството Линебург, поради што градот преминал на хановерската линија на Велфската династија. Како надомест за губењето на статусот на војводска резиденција, во градот биле основани бројни административни установи, како што бил Високиот апелациски суд (''Oberappellationsgericht''), затворот и Државното [[ергеле]]. Со тоа градот се развил во административно и судско средиште. И денес, во градот е сместен Покраинскиот социјален суд за Долна Саксонија и Бремен и Високиот покраински суд, еден од трите во покраината. Исто така, во Целе уште се наоѓа затворот (''Justizvollzugsanstalt Celle''). Во минатото, граѓаните на Целе имаат одбрано да имаат затвор во градот наместо универзитет. Во август 1714 година, [[Џорџ I|Георг, војвода на Брауншвајг-Линебург]] (крал Џорџ I) го наследил британскиот престол. Оттогаш до 1866 година, кога градот станал пруски при [[Австриско-пруска војна|Австриско-пруската војна]] како дел од покраината Хановер, Целе бил во посед на британската хановерска линија. Во 1786 година, [[Албрехт Тер]] го основал првиот германски земјоделски институт во ливадите на Дамаш (денешни градини Тер). === Нов период === [[Податотека:CelleRathaus.jpg|мини|300п|десно|Старото Градско собрание во везеров ренесансен стил (1579)]] Во 1842 година биле изградени касарните „Кембриџ-Драгонер“ (''Cambridge-Dragoner-Kaserne'') за истоимената единица именувана по хановерскиот војвода Адолф Фридрих. Откако биле проширени во 1913 година и делумно обновено по пожар во 1936 година, биле преименувани во „Гудвуд“ (''Goodwood Barracks'') во 1945 година, а од 1976 до 1996 година биле седиште на бригадата 33 на [[Бундесвер|германската војска]]. Во 1989 година повторно биле преименувани во касарни „Кембриџ-Драгонер“. Од 1996 година биле користени како младински центар, еден од најголемите во покраината Долна Саксонија. Од 1869 до 1872 година биле изградени касарни за 77. бригада, по која била именувана и главната улица, која поминувале пред касарните. Во 1938 година биле преименувани како касарни „Хајде“ (''Heidekaserne''). По Втората светска војна, касарните биле користени од британската војска до 1993 година. Во нив била сместена Кралската артилериска бригада повеќе од 25 години, а потоа кратко биле сместени и 14. сигнална бригада, која била преместена од Шојен додека касарните не биле вратени на локалните власти. Денес, Новото Градско собрание (''Neue Rathaus'') и градските власти се сместени во обновената тулна градба. На остатокот биле изградени станбени згради и градски парк. Во 1892 година - со помошта на бројни донации од граѓани - бил основан денешниот музеј „Боман“ (''Bomann Museum'') со своите важни фолклорни збирки и збирката за градската историја. Во 1913 година била изградена [[камбанарија]]та на градската црква во висина од 74 метри, која била обновена во 2008 година. Локалната фабрика за сапун во 1932 година се споила со таа во [[Пајне]]. Овој концерн се проширила во текот на нацизмот. Подружница основана во 1936 година работела за војската во повеќе германски градови. Нејзин производ била свилата за падобрани потребна на Вермахтот.<ref>Hubertus Feußner, Die Spinnhütte, = Apoldaer Heimat. Beiträge zur Natur und Heimatgeschichte der Stadt Apolda und ihrer Umgebung 2008, S. 29ff.</ref> Во септември 1929 година, [[Рудолф Карштат]] го отворил трговскиот центар [[Карштат]] во центарот на Целе, чија фасада била идентична со онаа на Херманплац во [[Берлин]]. Истиот бил срушен во 1960-тите години и заменет со контроверзна нова градба, чија алуминиумска фасада требало да ги претставува [[фахверк]]-куќите во Целе. === Нацистичко време === [[Податотека:Denkmal "Celler Hasenjagd".jpg|мини|300п|десно|Споменикот во Целе за жртвите во масакрот во Целе]] Во текот на [[Кристална ноќ|Кристалната ноќ]], антиеврејскиот погром во [[Трет Рајх|Нацистичка Германија]] ноќта на 9 ноември 1938 година, синагогата во Целе била единствено спасена од целосно уништување, бидејќи била ризик за блиската фабрика за кожа и другите делови од историскиот Алтштат. На 1 април 1939 година, Алтенхојзен, Клајн Хелен, Нојенхојзен, Форверк и Виценбрух биле припоени кон Целе. На 8 април 1945 година се случиле единствените сериозни сојузнички напади на градот во текот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Само 2,2% од градот бил уништен, особено индустрискиот дел и станицата за товарниот железнички сообраќај. Воз, во кој биле пренесувани 4.000 затвореници до соседниот концентрациски камп Берген-Белзен бил погоден. Во нападот загинале стотина, но некои од затворениците успеале да избегаат во блиската шума. Подоцна, војниците од одредите [[Шуцштафел|СС]] и граѓаните на Целе тргнале во т.н. „лов на зајаци“ (''Celler Hasenjagd'').<ref>{{Наведена книга|last=Celinscak|first=Mark|title=Distance from the Belsen Heap: Allied Forces and the Liberation of a Concentration Camp|year=2015|publisher=University of Toronto Press|location=Toronto|isbn=9781442615700}}</ref> Во „ловот“ биле убиени стотина и траел до 10 април 1945 година и претставува најтемниот дел од историјата на Целе.<ref>''"Shifting Memories. The Nazi Past in the New Germany"'' K. Neumann. University of Michigan Press, 2000</ref> Точниот број на жртвите не бил утврден. Неколку од виновниците подоцна биле обвинети за овој воен злостор. Градот бил поштеден од понатамошно уништување откако се предал без борба со напредувањето на сојузничките трупи на 12 април 1945 година, така што историскиот дел од градот и замокот ја преживеале војната нечепнати. === Војска === Во текот на Третиот Рајх, Целе бил важен гарнизонски центар. Делови на 17. и на 73. пешадиски полк и на 19. артилериски полк биле сместени во градот. Целе бил исто така седиште на окружната воена команда и на воената документациска служба. Германската војска ги користела касарните во Шојен и касарните Кембриџ во градот за седиште на 33. вооружена бригада до 1990-тите години. Воздушната база Целе (касарни Имелман) во округот Виценбрух, денес се користи како седиште на тренинг-центарот на војската, а касарните Кембриџ станале младински културен центар. Касарните на британската војска биле предадени на германските власти на 5 ноември 2012 година. По [[Повторно обединување на Германија|повторното обединување на Германија]], градот ја изгубил улогата на важен гарнизонски град. === Повоено време === По војната, Целе се пријавил, заедно со [[Бон]] и [[Франкфурт на Мајна]], да стане седиште на парламентарниот совет (''Parlamentarischer Rat''), непосредно повоено владино тело во Германија, подоцна заменето од западногерманскиот [[Бундестаг]]. На крај, советот му припаднал на [[Бон]]. На 1 јануари 1973 година, Целе го загубил статусот на слободен град (''Kreisfreie Stadt'') и станал најголема општина во новиот истоимен округ. Исто така, станал најголем град во административниот округ (''[[Regierungsbezirk]]'') Линебург. Истовремено, местата Умерн, Полхефен и Ханенхорн биле припоени во округот [[Гифхорн (округ)|Гифхорн]]. Оттогаш, општината Хоне имала шест села (Хоне, Хелмеркамп, Шпехтсхорн, Умерн, Полхефен и Ханенхорн) во два окрузи. Градот Целе, исто така, припоил голем број на села од околината. На 25 јули 1978 година бил извршен бомбашки напад на надворешниот ѕид на затворот. Првично била обвинета [[Фракција на црвената армија|франкцијата на црвената армија]], но подоцна било откриено дека било дел на тајната служба на Долна Саксонија. Во 2004 година, округот Линебург бил распуштен заедно со другите административни окрузи во Долна Саксонија. Целе, моментално, е 12. најголем град во [[Долна Саксонија]]. === Припојување на општини === * 1 април 1939 г.: Алтенхојзен, Клајн Хелен, Нојенхојзен, Форверк и Виценбрух * 1 јануари 1973 г.: Алтенцеле, Алтенхаген, Алферн, Бостел, Боје, Бург, Гарсен, Грос Хелен, Хуштет, Лахтехаузен, Шојен и Вестерцеле. === Раст на населението === Во средниот век и почетокот на новото време, Целе имал само неколку илјади жители. Населението растела бавно, а се намалувала значително како последица на многуте војни, епидемии и периоди на глад. До почетокот на индустријализацијата во {{римски|19}} век, населението не се зголемувало. Достигнало вкупно 8.800 во 1818 година, но во 1900 година градот имал повеќе од 20.000 жители. Припојувањето на околните села на 1 април 1939 година довело до значителен (вештачки) раст на бројот на жители, на 38.000. Кратко по Втората светска војна, многуте бегалци и протерани од германските области во Источна Европа довеле до значителен раст на бројот на жители во период од неколку месеци, кога градот стигнал од 17.000 на 55.000 жители во декември 1945 година. Припојувањето на општините на 1 јануари 1973 година довело бројката на жители да надмине 75.000, што било историско највисоко ниво. На 30 јуни 2005 година, согласно статистичката служба на Долна Саксонија, во градот живееле 71.402 (само жители). Следниов преглед го покажува населението во градот. Бројката од 1818 година е само прогноза, додека останатите се податоци од пописи или официјални податоци од службата за статистика. Од 1871 година, бројките ги покажуваат присутните лица, од 1925 година постојаната популација и од 1987 година, населението што живее во нивното главно живеалиште. {| |- | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! style="background: #E0E0E0;" | Година ! style="background: #E0E0E0;" | Население |- | 1818 || style="text-align:right;"| 8.800 |- | 3 декември 1855 ¹ || style="text-align:right;"| 13.117 |- | 3 декември 1861 ¹ || style="text-align:right;"| 14.100 |- | 3 декември 1864 ¹ || style="text-align:right;"| 14.900 |- | 3 декември 1867 ¹ || style="text-align:right;"| 16.200 |- | 1 декември 1871 ¹ || style="text-align:right;"| 16.147 |- | 1 декември 1875 ¹ || style="text-align:right;"| 18.200 |- | 1 декември 1880 ¹ || style="text-align:right;"| 18.800 |- | 1 декември 1885 ¹ || style="text-align:right;"| 18.800 |- | 1 декември 1890 ¹ || style="text-align:right;"| 18.901 |- | 2 декември 1895 ¹ || style="text-align:right;"| 19.438 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! style="background: #E0E0E0;" | Година ! style="background: #E0E0E0;" | Население |- | 1 декември 1900 ¹ || style="text-align:right;"| 19.883 |- | 1 декември 1905 ¹ || style="text-align:right;"| 21.390 |- | 1 декември 1910 ¹ || style="text-align:right;"| 23.263 |- | 1 декември 1916 ¹ || style="text-align:right;"| 20.521 |- | 5 December 1917 ¹ || style="text-align:right;"| 19.997 |- | 8 октомври 1919 ¹ || style="text-align:right;"| 23.589 |- | 16 јуни 1925 ¹ || style="text-align:right;"| 25.456 |- | 16 јуни 1933 ¹ || style="text-align:right;"| 27.734 |- | 17 мај 1939 ¹ || style="text-align:right;"| 37.799 |- | 31 декември 1945 || style="text-align:right;"| 55.059 |- | 29 октомври 1946 ¹ || style="text-align:right;"| 52.281 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! style="background: #E0E0E0;" | Година ! style="background: #E0E0E0;" | Население |- | 13 септември 1950 ¹ || style="text-align:right;"| 59.667 |- | 25 септември1956 ¹ || style="text-align:right;"| 57.239 |- | 6 јуни 1961 ¹ || style="text-align:right;"| 58.506 |- | 31 декември 1965 || style="text-align:right;"| 58.766 |- | 27 мај 1970 ¹ || style="text-align:right;"| 57.155 |- | 31 декември 1975 || style="text-align:right;"| 74.347 |- | 31 декември 1980 || style="text-align:right;"| 72.820 |- | 31 декември 1985 || style="text-align:right;"| 70.482 |- | 25 мај 1987 ¹ || style="text-align:right;"| 71.222 |- | 31 декември 1990 || style="text-align:right;"| 72.260 |- | 31 декември 1995 || style="text-align:right;"| 73.936 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |- class="hintergrundfarbe5" ! style="background: #E0E0E0;" | Година ! style="background: #E0E0E0;" | Население |- | 31 декември 2000 || style="text-align:right;"| 72.127 |- | 30 јуни 2005 || style="text-align:right;"| 71.402 |- | 1 јануари 2006 || style="text-align:right;"| 71.371 |- | 1 јануари 2008 || style="text-align:right;"| 70.850 |- | 31 декември 2011 || style="text-align:right" | 69.972 |- | 31 декември 2017 || style="text-align:right" | 69.706 |} |} ¹ податоци од попис == Политика == [[Податотека:Celle Partnerstaedte Siegel 2014-07.jpg|мини|300п|десно|Споменик на збратимените градови]] При гласање на претставници во [[Бундестаг]]от, градот припаѓа на изборната единица Целе-Илцен. Во 1983, 1987, 1990 и 1994 година, Клаус-Јирген Хедрих ([[Демохристијански сојуз на Германија|CDU]]) ги освоил директните избори. Во 1998, 2002 и 2005 година победил Петер Штрук ([[Социјалдемократска партија на Германија|SPD]]). Во 2009, 2013 и 2017 година победил Хенинг Оте (CDU). За долносаксонскиот парламент (''Landtag''), градот припаѓа на единицата Целе-Штат со околината. === Градски совет === Градскиот совет се состои о 42 избрани членови, како и директно избраниот градоначалник. Тие припаѓале на следниве партии односно здруженија: {| class="wikitable" |- ! !![[Демохристијански сојуз на Германија|CDU]] !! [[Социјалдемократска партија на Германија|SPD]] !! [[Слободна демократска партија|FDP]]!! [[Сојуз 90/Зелени|Зелени]] !! WG !! BSG-CE !![[Републиканци (Германија)|REP]] !![[Левица (Германија)|Linke]]!!Независни ![[Партијата|DIE PARTEI]]!![[Алтернатива за Германија|AfD]]!!Вкупно |- | 2006 || 17 (41,3 %) || 13 (30,6 %)|| 5 (12,4 %)|| 4 (8,9 %) || 1 (3,4 %)|| 1 (1,4 %)|| 1 (1,2 %) || 0 || 0 |0 |0||42 места |- | 2011 || 14 (32,9 %) || 13 (32,4 %) || 2 (4,2 %)|| 5 (11,1 %) || 2 (4,1 %) || 1 (2,5 %)|| 0 || 1 (2,5 %)|| 4 (10,2 %) |0 |0||42 места |- |2016 |15 (35,7 %) |12 (29,4 %) |2 (4,7 %) |3 (7,4 %) |1 (2,8 %) |1 (1,3 %) |0 |1 (2,1 %) |2 (5,7 %) |1 (1,5 %) |4 (9,4 %) |42 места |} <small>последните локални избори биле на 11.9.2016</small><ref>{{нмс|url=http://wahl.landkreis-celle.de/html/app/gw2016stadtratcelle.html|title=Stadtrat Celle 2016. Endergebnis|work=wahl.landkreis-celle.de|accessdate=2016-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926160909/http://wahl.landkreis-celle.de/html/app/gw2016stadtratcelle.html|archive-date=2016-09-26|url-status=dead}}</ref> === Градоначалници === * 1877–1895: Ото Хатендорф (1822–1905) * 1895–1924: Вилхелм Денике (1852-1924) * 1924–1945: Ернст Мајер (1887–1948) * 1945: Макс Фогел * 1945–1946: Валтер Херстман (1898–1977) * 1946–1948: Рихард Шефер * 1948–1952: Франц-Георг Гизети (1901-1982) * 1952–1964: Вилхелм Хајнихен (1883–1967) * 1964–1973: Курт Бланке (1900–1997) * 1973–1985: Хелмут Херстман (CDU, 1909–1993) * 1986–2001: Херберт Северин (CDU) * 2001–2008: Мартин Бирман (CDU) * 2009–2017: Дирк-Улрих Менде (SPD) * од 2017: Јерг Ниге (CDU) === Збратимени градови === {{Поврзано|Список на збратимени градови во Германија}} Целе е [[Збратимени градови|збратимен]] со следниве градови:<ref name="Celle">{{нмс |url=http://www.celle.de/index.phtml?sNavID=342.65&La=2 |title=Stadt Celle |publisher=www.celle.de |accessdate=2010-01-05 |archive-date=2011-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110611173657/http://www.celle.de/index.phtml?sNavID=342.65&La=2 |url-status=dead }}</ref> {|class="wikitable" |- valign="top" | * {{знамеикона|БЕЛ}} [[Волуве-Сен-Ламбер]], [[Белгија]] * {{знамеикона|ПОЛ}} [[Квидзин]], [[Полска]] * {{знамеикона|ИТА}} [[Челе Лигуре]], [[Италија]] * {{знамеикона|ФИН}} [[Хеменлина]], [[Финска]] * {{знамеикона|ДАН}} [[Холбек]], [[Данска]] * {{знамеикона|УКР}} [[Суми]], [[Украина]] || * {{знамеикона|ФРА}} [[Медон]], [[Франција]]<ref name="Meudon twinnings">{{нмс|url=http://www.meudon.fr/decouvrir-meudon/villes-jumelles-313.html|title= Ville de Meudon – Villes jumelles|accessdate=2013-07-29|work=Ville de Meudon|archiveurl= https://web.archive.org/web/20130507111119/http://www.meudon.fr/decouvrir-meudon/villes-jumelles-313.html|archivedate=7 мај 2013}}</ref> * {{знамеикона|ВБР}} [[Тависток]], [[Обединето Кралство]]<ref>{{нмс|url=http://www.twinning.org.uk/uk_twinnings.htm|title=UK Twin Towns|publisher=Dorset Twinning Association|date=11 мај 2007|accessdate=2007-06-28|archiveurl= https://web.archive.org/web/20070624184158/http://www.twinning.org.uk/uk_twinnings.htm|archivedate=24 јуни 2007}}</ref> * {{знамеикона|РУС}} [[Тјумењ]], [[Русија]] * {{знамеикона|САД}} [[Талса (Оклахома)|Талса]], [[САД]]<ref>{{нмс|url=http://www.tulsaglobalalliance.org/SisterCities.htm|title=Tulsa's Sister Cities |publisher=Tulsa Gobal Alliance|accessdate=2007-11-02|archiveurl= https://web.archive.org/web/20071022024933/http://www.tulsaglobalalliance.org/SisterCities.htm|archivedate=22 октомври 2007}}</ref> * {{знамеикона|ИЗР}} [[Мазкерет Батја]], [[Израел]] |} Грбовите на збратимените градови, поставени на споменик во градот. <gallery> Celle Partnerstadt Marienwerder Kwidzyn.jpg|Квидзин Celle Partnerstadt Haemeenlinna.jpg|Хеменлина Celle Partnerstadt Holbaek.jpg|Холбек Celle Partnerstadt Sumy.jpg|Суми Celle Partnerstadt Meudon.jpg|Медон Celle Partnerstadt Tavistock.jpg|Тависток Celle Partnerstadt Tjumen.jpg|Тјумењ Celle Partnerstadt Tulsa.jpg|Талса </gallery> == Знаменитости == [[Податотека:Celle Altstadt Großer Plan.jpg|мини|300п|десно|Поглед на стариот дел на градот]] Градбите во стариот дел на Целе потекнуваат од {{римски|16}} век и помеѓу нив се бројни (и некои 480 обновени) куќи во [[фахверк]], што го прават Целе важен град за туризам во јужниот дел на Линебуршкото Поле. Најимпресивна градба е војводската палата, Замок Целе, кој бил изграден во 1530 година на местото на поранешниот замок. Друга поголема знаменитост е Градската црква (''Stadtkirche'', 1308) со својата бела кула, од каде градскиот трубач двапати дневно труби (стара традиција која била обновена како туристичка атракција). Целе има синагога изградена во 1740 година, една од неколкуте преживеани при нацистичкиот погром во 1938 година, благодарение на својата местоположба во тесна улица со дрвени фахверк куќи и до важна кожарница. Целе е познат како почетна точка за туристите во Линебуршкото Поле. Концентрацискиот камп Берген-Белзен, каде починала [[Ана Франк]] во 1945 година, се наоѓа близу Целе. Денес, постојат споменик и изложбен центар на местото на кампот. Училиштето „Албрехт Тер“ било основано од [[Албрехт Тер]] во 1796 година. Исто така, во градот се одржува Божиќен пазар секоја година во стариот дел. === Музеи === [[Податотека:BomannMuseum.jpg|мини|300п|десно|Поглед на музејот Боман, а во позадина се гледа белата кула на Градската црква]] Музејот Боман спроти замокот има дела од сликарот [[Еберхард Шлотер]] и има поставки за локалниот фолклор и градската историја. Ја поседува збирката Танси, збирка на минијатурни портрети. Уметничкиот музеј Целе (''Kunstmuseum Celle'') со збирката на Роберт Симон е придружен член на музејот Боман. Во самиот замок се наоѓа музеј (''Residenz Museum''), кој има поставка за велфската династија. Гарнизонскиот музеј ја претставува историјата на Целе како гарнизонски град од 1866 година до денес, додека Музејот за пукање (''Schützenmuseum'') во куќата на градскиот ѕид (''Haus der Stadtmauer'') — посветен на историјата на клубот за пукање на Целе. Делото на архитектот Ото Хеслер од Целе се наоѓа во истоимениот музеј. И во стар амбар (''Treppenspeicher'') изграден во 1607 година, како и оранжеријата, изградена во 1677 година за Институтот за земјоделство, може да се погледне изложба за пчеларството. === Театар === Театарот во замокот Целе (''Schlosstheater Celle'') бил основан во 1674 година и е најстар зачуван театар во Германија, кој уште работи, и е најстар барокен театар во Европа. Има голема сала и две помали сцени (''Malersaal'' и ''Turmbühne''), како и дополнителен надворешен простор (''Halle 19''). Сместен на работ на Стариот град (''Altstadt'') се наоѓа уметничкиот театар Кунст & Бине (''Kunst & Bühne''), кој е поддржан од градот и чиј репертоар има од комедија до песни, џез, кабаре и филмови. === Паркови === Сликовитата француска градина се наоѓа веднаш јужно од Стариот град и каде е сместен долносаксонскиот Институт за земјоделствот. Паркот во замокот со своите ровови е на местото на поранешните одбранбени бедеми на војводската палата. Долж Банхофштрасе (''Bahnhofstraße'') се наоѓа јавен парк. На десниот брег на Алер се наоѓаат ливадите Дамаш, омилено одредиште за излети, а веднаш до нив е градината на лековити растенија и градината „Тер“ со неговата мала велепоседничка куќа. До Новото градско собрание (''Neues Rathaus'') — воздигнат градски парк. Други важни отворени области се повеќето градски гробишта, како и сликовитите шумски гробишта (''Waldfriedhof'') со својата градина. == Спорт == Од 1968 година до средината на 1970-тите, фудбалскиот клуб ФК Целе играл во втората германска лига (тогаш наречена Регионална лига). По два банкроти бил префрлен во лигата на Долна Саксонија, а од 2005 година игра во североисточната лига на Долна Саксонија, што е петта лига во германскиот фудбалски систем. Ракометниот клуб Гарсен-Целе имал женски состав кој настапувал во втората дивизија Север од средината на 1990-тите. Во 2009 година завршил прв и станал дел од првата дивизија. Од 1983 година се одржува трката Целе Ваза (''Celler Wasa-Lauf'') секоја година на втората недела во март низ центарот на градот. Трката прераснала во еден од најголемите настани во Германија за растојание помали од маратон и е поделена на трки во неколку категории: детска трка од 2,5 километри и трки од 5, 10, 15 и 20 километри. Неколку години се одржувал и настан за планинарење долж Алер на растение од 11 километри. Во 2004 година имало рекорден број на учесници со 11.232 пријавени жени и мажи на настанот. Целе е еден од петте центри за долносаксонскиот веслачки клуб. Спринтерската регата се одржува секоја година во октомври. == Стопанство и инфраструктура == === Стопанство === Туризмот е важна гранка за стопанството на Целе, особено во летните месеци, кога се одржуваат најразлични фестивали, кои привлекуваат илјадници посетители. Градот не е познат по тешката индустрија, но многу бизниси започнале во Целе и некои, како Роза Граф Козметика, се прошириле и низ светот. Целе има одредени врски со нафтената индустрија, особено со претпријатија за инженерски делови за дупчење. Халибуртон, основана во 1919 година, е еден од најголемите светски снабдувачи на производи и услуги за енергетската индустрија и има седиште во Целе.<ref>"[http://www.halliburton.com/locations/ Halliburton German office location] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090114084458/http://www.halliburton.com/locations/ |date=2009-01-14 }}." ''Halliburton''. Посетено на 13 January 2009.</ref> Друга полесна индустрија во градот се електрониката, прехранбената индустрија и обработката на метал, дрво и пластика. Дополнително, во градот имало производители на мастило, хартија и музички инструменти. Воедно, Целе е дом на институтот за пчели во Германија. Исто така, во Целе има бројни вработени во администрацијата, поради големиот број владини канцеларии. === Сообраќај === ==== Железнички ==== Целе се наоѓа на линијата Хановер-Хамбург. Брзите возови помеѓу Хановер и Хамбург застануваат на секој час на станицата. Возовите на Метроном го поврзуваат градот со Илцен, Хановер и Гетинген преку регионалната железничка мрежа. Целе е крајна станица за рутите 6 и 7 на хановерската С-Железница. Делот помеѓу Целе и Гросбургведел бил изграден во 1920-тите години како брза линија. Го добила прекарот „зајачка железница“ (''Hasenbahn'') поради ефектот врз зајаците во околината. Во 1965 година, овој дел преку [[Лангенхаген]] била електрифицирана за брзите возови од Хамбург до Хановер, со цел да го намали вртењето преку Лерте и менувањето насока до Хановер. Подоцна, била надоградена за сообраќај до 200 км/ч. Порано, постоеле железнички врски од Целе преку [[Швармштет]] до [[Бремен]] и преку Плокхорст до [[Брауншвајг]]; овие биле затворени во 1970-тите години и во голем дел биле расклопени. Во 2004 година, последната преостаната линија од [[Гифхорн]] до Целе преку [[Винхаузен]], која уште се користела за товарен сообраќај, била затворена. Источната хановерска железница превезува товар на неколку преостанати линии во областа околу градот. Железницата Лерте-Целе е важна рута за товарните возови и била претворена во 1998 година во современа линија на С-Железницата. Трамвајска мрежа од две линии била во функција од 1907 година, но била затворена и расклопена помеѓу 1954 и 1956 година. ==== Патен ==== Важни врски во сообраќајот се: * север-југ: автопатот Б3 кој води на север до [[Золтау]]/[[Хамбург]] и на југ до [[Хановер]] * југоисток-запад: сојузниот автопат Б214 до [[Брауншвајг]] * североисток: сојузниот автопат Б191 до [[Илцен]]/[[Линебург]]/[[Лудвигслуст]] * покраинскиот пат 310 преку Фурберг до раскрсницата кај Мелендорф на автопатот А7 * покраинскиот пат 282 преку Беденбостел, Елдинген и Штајнхорст до Витинген * покраинскиот пат 180 преку Винзен до раскрсницата на автопатот А7 ==== Воздушен ==== [[Податотека:Luftbrueckendenkmal Celle.jpg|мини|Споменик за берлинскиот воздушен мост кај Воздухопловната база Целе]] [[Аеродром Хановер|Аеродромот Хановер]] со меѓународни врски се наоѓа на околу 35 километри од градот. Воздухопловната база кај Целе е оддалечена 4,5 километри југозападно од градот. Била користена од британската војска по [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и била користена за време на Берлинскиот воздушен мост. Денес, базата главно се користи од воената воздухопловна школа (''Heeresfliegerwaffenschule'') како тренинг-база од пилотите на хеликоптери. Воздухопловната база Целе-Арло, близу Шојен, се користи како спортски аеродром. ==== Воден ==== Денес, пристаништето во Целе се користи само од туристите. Од Целе, реката Алер низводно претставува сојузна бродска линија; спротиводно брана ги спречува бродовите да поминат. Во минатото, Целе била важна станица за бродовите помеѓу [[Брауншвајг]] и пристаништата во [[Бремен]] преку [[Окер (река)|Окер]], Алер и [[Везер]]. Трговците од Бремен и Брауншвајг имале специфични задачи од војводите на [[Војводство Целе|Целе]] и подоцна од градот Целе со цел да го обезбедат транспортот, поради брзината на Алер во областа Целе, што предизвикало товарење и растоварување на стоката во пристаништето неопходно. Од 1900 година, количината на трговија низ пристаништето на Целе рапидно се намалувало и се префрлила на камиони и возови. До 1970 година, превозот на жито и поташ биле уште значителни. ==== Јавен превоз ==== Низ градот поминуваат осум автобуски линии. Постојат и 15 автобуски регионални линии, со кои се поврзани околните села. === Медиуми === Целеше Цајтунг (''Cellesche Zeitung'') — локален дневен весник со тираж од 34.977 <small>(во 2005 г.)</small>. Дополнително, постои двонеделно списание Целер Курир (''Celler Kurier'') и неделен Целер Блиц (''Celler Blitz''), како и месечно градско списание. === Образование === Во градот постојат гимназијата „Херман Билунг“, гимназијата „Царица Августа Викторија“, гимназијата „Ернестинум“, основана уште во 1328 година, и гимназијата „Хелти“. Во градот постојат и уште три општи училишта, шест комбинирани училишта, како и девет основни училишта. Дополнително, постои католичкото основно училиште и основното и средно училиште Монтесори. Во Целе има четири стручни училишта. Од 2003 година, во градот постои приватната висока школа за економија, која нуди студии во мехатроника и бизнис-администрација. Друга важна образовна установа во Целе е Бормајстершуле, која е техничка школа за дупчење, вадење и технологија за цевководи. Целе е дом и на едно од двете долносаксонски противпожарни училишта. == Познати луѓе == [[Податотека:Celle Albrecht Thaer Denkmal@20160621.JPG|мини|175px|upright|Споменик на [[Албрехт Тер]]]] [[Податотека:Friedrich Wieseler.jpg|thumb|175px|Фридрих Визелер]] [[Податотека:Christian Oliver by David Shankbone.jpg|thumb|175px|Кристијан Оливер]] [[Податотека:Caroline Mathilde Residenzmuseum Celle.JPG|мини|175п|Каролине Матилда]] [[Податотека:Bundesarchiv B 145 Bild-F023743-0013, Bonn, Lübke mit Berliner Bürgermeister Albertz.jpg|мини|175п|Хајнрих Алберц (лево) со претседателот [[Хајнрих Либке]] во 1966 г.]] === Родени во Целе пред 1850 г. === * [[Георг (Брауншвајг-Линебург)]] (1582–1670) — принц на Каленберг од 1635 година * [[Софија Доротеја од Целе]] (1666–1726) — сопруга на [[Џорџ I]] и мајка на [[Џорџ II]] * [[Јохан Ернст Галијард]] (1687–1749) — германски композитор * [[Антон Вилхелм фон Лесток]] (1738–1815) — пруски генерал * [[Албрехт Тер]] (1752–1828) — основач на агрономијата * [[Ернст фон Геминген]] (1759–1813) — германски композитор и артистократ * [[Ернст Шулце (поет)|Ернст Шулце]] (1789–1817) — поет * [[Лудвиг Арон Ганс]] (1794–1871) — германски индустријалец * [[Георг Зојлер]] (1800–1866) — теолог * [[Фридрих Визелер]] (1811–1892) — германски класичен археолог и филолог * [[Карл Гедеке]] (1814–1887) — историчар * [[Георг Бергман]] (1821–70) — сликар * [[Вилхелм Хауерс]] (1836–1905) — архитект === Роден во Целе во периодот 1850-1950 === * [[Едвард фон Капеле]] (1855–1931) — германски адмирал * [[Фридрих Пфотенхауер]] (1859–1939) — петти претседател на Лутеранската црква-Мисури Синод * [[Ернст Емил Херцфелд]] (1879–1948) — германски археолог, ориентолог и епиграф * [[Роберт Лер]] (1883–1956) — политичар * [[Роланд Фрајслер]] (1893–1945) — адвокат, судија и политичар * [[Август Ширмер]] (1905–1948) — архитект, градежен инженер и член на парламентот * [[Херман Шриде]] (1937–1985) — скокач * [[Хајко Харборт]] (р. 1938) — универзитетски професор * [[Фолкер Улрих]] (р. 1943) — историчар, новинар и писател<ref>[http://www.uni-jena.de/PM081208_Ullrich-skin-pdf.pdf "Expert and historian Dr. Volker Ullrich receives honorary doctorate at the University of Jena"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190401042703/http://www.uni-jena.de/PM081208_Ullrich-skin-pdf.pdf |date=2019-04-01 }} (PDF; 124&nbsp;kB), University of Jena, 8 December 2008. Retrieved 22 April 2013.</ref> * [[Волфганг Кубин]] (р. 1945) — поет, есеист, синолог и преведувач * [[Бетина Холс]] (р. 1947) – уметник и дизајнер * [[Клод Геверк]] (р. 1947) — француски политичар === Родени во Целе по 1950 г. === * [[Керстен Мајер]] (1954–2001) — германски пливач * [[Ерни Рајнхарт]] (р. 1955) — глумец * [[Карл-Хенинг Ререн]] (р. 1956) — германски физичар * [[Габи Бауер]] (р. 1962) — новинарка * [[Анте Целк]] (р. 1963) — претприемач * [[Михаел Ренкел]] (р. 1965) — гитарист * [[Матијас Блацек]] (р. 1966) — новинар, историчар и издавач * [[Фрауке Ајкхоф]] (р. 1967) — натпреварувачка во џудо * [[Зилке Шац]] (р. 1967) — уметничка * [[Роберт Хермес]] (р. 1969) — истражувач * [[Кристијан Оливер]] (р. 1972) — глумец * [[Фелекнас Уца]] (р. 1976) — политичар === Жители на Целе === * [[Урбан Региус]] (или Урбан Ригер; 1489–1541) — протестантски реформатор * [[Јохан Арнт]] (1555–1621) — теолог * [[Георг Вилхелм (Брауншвајг-Линебург)]] (1624–1705) — војвода * [[Каролине Матилда]] (1751–1775) — кралица на Данска и Норвешка во егзил * [[Јохан Антон Лајзевиц]] (1752–1806) — писател и адвокат * [[Херман Ленс]] (1866–1914) — уредник и поет * [[Ото Хеслер]] (1880–1962) — архитект * [[Хајнрих-Херман фон Хилзен]] (1895–1982) — генерал-мајор во [[Вермахт]]от * [[Зигфрид Вестфал]] (1902–1982) — офицер * [[Ернст Цирке]] (1905–1972) — член на СС одредите * [[Хајнрих Шмит (лекар)|Хајнрих Шмит]] (1912–2000) — член на СС одредите * [[Фриц Даргес]] (1913–2009) — член на СС одредите * [[Фриц Грасхоф]] (1913–1997) — сликар, писател и текстописец * [[Ерих Топ]] (1914–2005) — командант на подморица * [[Хајнрих Алберц]] (1915–1993) — протестантски теолог, политичар и градоначалник на Западен Берлин * [[Харалд Ранге]] (1948–2018) — адвокат === Почесен граѓанин === * [[Ото Телшов]] (1876–1945) — службеник во Нацистичката партија, член на Рајхстагот 1930–1945. Статусот на почесен граѓанин му бил даден во 1936 година, а му бил укинат во 2007 година. == Поврзано == * [[Хановер-Брауншвајг-Гетинген-Волфсбург]] * [[Масакр во Целе]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Celle}} * [https://www.celle.de/ Официјална страница] {{de}} {{Градови во Целе (округ)}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Целе (округ)]] [[Категорија:Хановер (покраина)]] dsyhb96s86qefqvqg01vpwvn28crq9l Предлошка:NazOl 10 1231188 5649533 4325063 2026-10-24T22:00:44Z Carshalton 30527 5649533 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{flagsport|{{{2}}}}}&nbsp;[[Олимписка {{#switch:{{{3}}}|f|F=женска|m|M=машка}} {{Naz/Sport|{{{1}}} }} {{#if:{{Naz/{{{2}}}}}|Selezione|репрезентација}} {{#if:{{{4|}}}| &#32;{{{4}}}||}}{{ #if:{{Naz/{{{2}}}|d}}|{{Naz/{{{2}}}|d}}|{{Naz/{{{2}}}|b}}{{Naz/{{{2}}}|c}} }}|{{Naz/{{{2}}}|c}}{{#if: {{{4|}}} |{{#if:{{{5|}}}||&#32;{{{4}}}}} |}} {{#if:{{{6|}}}| (ол.)|}}]]</includeonly><noinclude> <noinclude>{{документација}}</noinclude> 90kltp4m04n5gjqts1a2pfkod83wt2b 5649542 5649533 2026-10-24T22:18:50Z Carshalton 30527 5649542 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{flagsport|{{{2}}}}}&nbsp;[[Олимписка {{#switch:{{{3}}}|f|F=женска|m|M=машка}} {{Naz/Sport|{{{1}}} }} {{#if:{{Naz/{{{2}}}}}|Selezione|репрезентација}} {{#if:{{{4|}}}| &#32;{{{4}}}||}}{{ #if:{{Naz/{{{2}}}|d}}|{{Naz/{{{2}}}|d}}|{{Naz/{{{2}}}|b}}{{Naz/{{{2}}}|c}} }}|{{Naz/{{{2}}}|c}}{{#if: {{{4|}}} |{{#if:{{{5|}}}||&#32;{{{4}}}}} |}} (ол.)]]</includeonly><noinclude> <noinclude>{{документација}}</noinclude> 9vj9ogunku5f6aperizavi4lxkbnu29 Предлошка:NazOlBD 10 1231189 5649537 4325064 2026-10-24T22:07:07Z Carshalton 30527 5649537 wikitext text/x-wiki <includeonly>[[Олимписка {{#switch:{{{3}}}|f|F=женска|m|M=машка}} {{Naz/Sport|{{{1}}} }} {{#if:{{Naz/{{{2}}}|tipo}}|Selezione|репрезентација}} {{#if:{{{4|}}}| &#32;{{{4}}}||}}{{ #if:{{Naz/{{{2}}}|d}}|{{Naz/{{{2}}}|d}}|{{Naz/{{{2}}}|b}}{{Naz/{{{2}}}|c}} }}|{{Naz/{{{2}}}|c}}{{#if: {{{4|}}} |{{#if:{{{5|}}}||&#32;{{{4}}}}} |}} {{#if:{{{6|}}}| (ол.)|}}]] {{flagsport|{{{2}}}}}</includeonly><noinclude> <noinclude>{{документација}}</noinclude> tly40gyalpsuwrhhl13lj7zn9x0fw1h 5649543 5649537 2026-10-24T22:19:09Z Carshalton 30527 5649543 wikitext text/x-wiki <includeonly>[[Олимписка {{#switch:{{{3}}}|f|F=женска|m|M=машка}} {{Naz/Sport|{{{1}}} }} {{#if:{{Naz/{{{2}}}|tipo}}|Selezione|репрезентација}} {{#if:{{{4|}}}| &#32;{{{4}}}||}}{{ #if:{{Naz/{{{2}}}|d}}|{{Naz/{{{2}}}|d}}|{{Naz/{{{2}}}|b}}{{Naz/{{{2}}}|c}} }}|{{Naz/{{{2}}}|c}}{{#if: {{{4|}}} |{{#if:{{{5|}}}||&#32;{{{4}}}}} |}} (ол.)]] {{flagsport|{{{2}}}}}</includeonly><noinclude> <noinclude>{{документација}}</noinclude> 37mfavxbs4yg037eyap3a7ks6h09r4a Предлошка:CronoparO 10 1231190 5649534 5648530 2026-10-24T22:00:51Z Carshalton 30527 5649534 wikitext text/x-wiki <includeonly>|- align="center" |style="white-space:nowrap"|{{{1}}}||{{#if:{{{14|}}}|[[{{{14}}}{{!}}{{{2}}}]]|[[{{{2}}}]]}}||align="right"|{{NazOlBD|FUrep|{{{3}}}||{{#if:{{{Екипа1|}}}|{{{Екипа1}}}}}|6={{{Ол1|}}}}}||'''{{{4}}} – {{{5}}}''' {{#ifeq:{{{11|}}}|dts| [[Продолжеток (спорт)|прод.]]|}} {{#ifeq:{{{11|}}}|зг| [[Златен гол|зг]]|}} {{#ifeq:{{{11|}}}|сг| [[Сребрен гол|сг]]|}} {{#ifeq:{{{11|}}}|дод| дод|}} {{#if:{{{12|}}}|<br/><small>({{{12}}} [[Пенал (фудбал)|пен.]])</small>|}}||align="left"|{{NazOl|FUrep|{{{6}}}||{{#if:{{{Екипа2|}}}|{{{Екипа2}}}}}|6={{{Ол2|}}}}}||{{Cronosub|{{{8}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}}}||{{#if:{{{7|}}}|'''{{{7}}}'''|-}}||{{#if:{{{13|}}}|{{{13}}}|}}||{{#if:{{{15|}}}|{{{15|}}}|}}</includeonly><noinclude> {{документација}} [[Категорија:Предлошки за фудбал|Cronopar]] </noinclude> aqk36y39gyyyzit216vfst4kgdm6309 5649535 5649534 2026-10-24T22:02:17Z Carshalton 30527 Отповикано уредување на [[Special:Contributions/Carshalton|Carshalton]] ([[User talk:Carshalton|разговор]]), враќајќи на последната преработка на [[User:Romaleo, Romalea|Romaleo, Romalea]] 5648530 wikitext text/x-wiki <includeonly>|- align="center" |style="white-space:nowrap"|{{{1}}}||{{#if:{{{14|}}}|[[{{{14}}}{{!}}{{{2}}}]]|[[{{{2}}}]]}}||align="right"|{{NazOlBD|FUrep|{{{3}}}||{{#if:{{{Екипа1|}}}|{{{Екипа1}}}}}}}||'''{{{4}}} – {{{5}}}''' {{#ifeq:{{{11|}}}|dts| [[Продолжеток (спорт)|прод.]]|}} {{#ifeq:{{{11|}}}|зг| [[Златен гол|зг]]|}} {{#ifeq:{{{11|}}}|сг| [[Сребрен гол|сг]]|}} {{#ifeq:{{{11|}}}|дод| дод|}} {{#if:{{{12|}}}|<br/><small>({{{12}}} [[Пенал (фудбал)|пен.]])</small>|}}||align="left"|{{NazOl|FUrep|{{{6}}}||{{#if:{{{Екипа2|}}}|{{{Екипа2}}}}}}}||{{Cronosub|{{{8}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}}}||{{#if:{{{7|}}}|'''{{{7}}}'''|-}}||{{#if:{{{13|}}}|{{{13}}}|}}||{{#if:{{{15|}}}|{{{15|}}}|}}</includeonly><noinclude> {{документација}} [[Категорија:Предлошки за фудбал|Cronopar]] </noinclude> n5bmf9fd8js5gmdjjbufl853834ajs8 5649538 5649535 2026-10-24T22:08:25Z Carshalton 30527 5649538 wikitext text/x-wiki <includeonly>|- align="center" |style="white-space:nowrap"|{{{1}}}||{{#if:{{{14|}}}|[[{{{14}}}{{!}}{{{2}}}]]|[[{{{2}}}]]}}||align="right"|{{NazOlBD|FUrep|{{{3}}}||{{#if:{{{Екипа1|}}}|{{{Екипа1}}}}}||{{{Ол1|}}}}}||'''{{{4}}} – {{{5}}}''' {{#ifeq:{{{11|}}}|dts| [[Продолжеток (спорт)|прод.]]|}} {{#ifeq:{{{11|}}}|зг| [[Златен гол|зг]]|}} {{#ifeq:{{{11|}}}|сг| [[Сребрен гол|сг]]|}} {{#ifeq:{{{11|}}}|дод| дод|}} {{#if:{{{12|}}}|<br/><small>({{{12}}} [[Пенал (фудбал)|пен.]])</small>|}}||align="left"|{{NazOl|FUrep|{{{6}}}||{{#if:{{{Екипа2|}}}|{{{Екипа2}}}}}||{{{Ол2|}}}}}||{{Cronosub|{{{8}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}}}||{{#if:{{{7|}}}|'''{{{7}}}'''|-}}||{{#if:{{{13|}}}|{{{13}}}|}}||{{#if:{{{15|}}}|{{{15|}}}|}}</includeonly><noinclude> {{документација}} [[Категорија:Предлошки за фудбал|Cronopar]] </noinclude> ske7oifcoq5pjr9ax8lwzfsz02adceu 5649539 5649538 2026-10-24T22:09:24Z Carshalton 30527 Отповикани уредувања на [[Special:Contributions/Carshalton|Carshalton]] ([[User talk:Carshalton|разговор]]), враќајќи на последната преработка на [[User:Romaleo, Romalea|Romaleo, Romalea]] 5648530 wikitext text/x-wiki <includeonly>|- align="center" |style="white-space:nowrap"|{{{1}}}||{{#if:{{{14|}}}|[[{{{14}}}{{!}}{{{2}}}]]|[[{{{2}}}]]}}||align="right"|{{NazOlBD|FUrep|{{{3}}}||{{#if:{{{Екипа1|}}}|{{{Екипа1}}}}}}}||'''{{{4}}} – {{{5}}}''' {{#ifeq:{{{11|}}}|dts| [[Продолжеток (спорт)|прод.]]|}} {{#ifeq:{{{11|}}}|зг| [[Златен гол|зг]]|}} {{#ifeq:{{{11|}}}|сг| [[Сребрен гол|сг]]|}} {{#ifeq:{{{11|}}}|дод| дод|}} {{#if:{{{12|}}}|<br/><small>({{{12}}} [[Пенал (фудбал)|пен.]])</small>|}}||align="left"|{{NazOl|FUrep|{{{6}}}||{{#if:{{{Екипа2|}}}|{{{Екипа2}}}}}}}||{{Cronosub|{{{8}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}}}||{{#if:{{{7|}}}|'''{{{7}}}'''|-}}||{{#if:{{{13|}}}|{{{13}}}|}}||{{#if:{{{15|}}}|{{{15|}}}|}}</includeonly><noinclude> {{документација}} [[Категорија:Предлошки за фудбал|Cronopar]] </noinclude> n5bmf9fd8js5gmdjjbufl853834ajs8 5649540 5649539 2026-10-24T22:12:02Z Carshalton 30527 5649540 wikitext text/x-wiki <includeonly>|- align="center" |style="white-space:nowrap"|{{{1}}}||{{#if:{{{14|}}}|[[{{{14}}}{{!}}{{{2}}}]]|[[{{{2}}}]]}}||align="right"|{{NazOlBD|FUrep|{{{3}}}||{{#if:{{{Екипа1|}}}|{{{Екипа1}}}}}}}{{#if:{{{Ол1|}}}| (ол.)}}||'''{{{4}}} – {{{5}}}''' {{#ifeq:{{{11|}}}|dts| [[Продолжеток (спорт)|прод.]]|}} {{#ifeq:{{{11|}}}|зг| [[Златен гол|зг]]|}} {{#ifeq:{{{11|}}}|сг| [[Сребрен гол|сг]]|}} {{#ifeq:{{{11|}}}|дод| дод|}} {{#if:{{{12|}}}|<br/><small>({{{12}}} [[Пенал (фудбал)|пен.]])</small>|}}||align="left"|{{NazOl|FUrep|{{{6}}}||{{#if:{{{Екипа2|}}}|{{{Екипа2}}}}}}}{{#if:{{{Ол2|}}}| (ол.)}}||{{Cronosub|{{{8}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}}}||{{#if:{{{7|}}}|'''{{{7}}}'''|-}}||{{#if:{{{13|}}}|{{{13}}}|}}||{{#if:{{{15|}}}|{{{15|}}}|}}</includeonly><noinclude> {{документација}} [[Категорија:Предлошки за фудбал|Cronopar]] </noinclude> qtn5klyk80ln6fncz1bzor38g26ygtc 5649541 5649540 2026-10-24T22:12:46Z Carshalton 30527 5649541 wikitext text/x-wiki <includeonly>|- align="center" |style="white-space:nowrap"|{{{1}}}||{{#if:{{{14|}}}|[[{{{14}}}{{!}}{{{2}}}]]|[[{{{2}}}]]}}||align="right"|{{NazOlBD|FUrep|{{{3}}}||{{#if:{{{Екипа1|}}}|{{{Екипа1}}}}}}}{{#if:{{{ол1|}}}| (ол.)}}||'''{{{4}}} – {{{5}}}''' {{#ifeq:{{{11|}}}|dts| [[Продолжеток (спорт)|прод.]]|}} {{#ifeq:{{{11|}}}|зг| [[Златен гол|зг]]|}} {{#ifeq:{{{11|}}}|сг| [[Сребрен гол|сг]]|}} {{#ifeq:{{{11|}}}|дод| дод|}} {{#if:{{{12|}}}|<br/><small>({{{12}}} [[Пенал (фудбал)|пен.]])</small>|}}||align="left"|{{NazOl|FUrep|{{{6}}}||{{#if:{{{Екипа2|}}}|{{{Екипа2}}}}}}}{{#if:{{{ол2|}}}| (ол.)}}||{{Cronosub|{{{8}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}}}||{{#if:{{{7|}}}|'''{{{7}}}'''|-}}||{{#if:{{{13|}}}|{{{13}}}|}}||{{#if:{{{15|}}}|{{{15|}}}|}}</includeonly><noinclude> {{документација}} [[Категорија:Предлошки за фудбал|Cronopar]] </noinclude> a1ul480jfof3thz496besnt5t6qxn7i 5649544 5649541 2026-10-24T22:26:35Z Carshalton 30527 Отповикани уредувања на [[Special:Contributions/Carshalton|Carshalton]] ([[User talk:Carshalton|разговор]]), враќајќи на последната преработка на [[User:Romaleo, Romalea|Romaleo, Romalea]] 5648530 wikitext text/x-wiki <includeonly>|- align="center" |style="white-space:nowrap"|{{{1}}}||{{#if:{{{14|}}}|[[{{{14}}}{{!}}{{{2}}}]]|[[{{{2}}}]]}}||align="right"|{{NazOlBD|FUrep|{{{3}}}||{{#if:{{{Екипа1|}}}|{{{Екипа1}}}}}}}||'''{{{4}}} – {{{5}}}''' {{#ifeq:{{{11|}}}|dts| [[Продолжеток (спорт)|прод.]]|}} {{#ifeq:{{{11|}}}|зг| [[Златен гол|зг]]|}} {{#ifeq:{{{11|}}}|сг| [[Сребрен гол|сг]]|}} {{#ifeq:{{{11|}}}|дод| дод|}} {{#if:{{{12|}}}|<br/><small>({{{12}}} [[Пенал (фудбал)|пен.]])</small>|}}||align="left"|{{NazOl|FUrep|{{{6}}}||{{#if:{{{Екипа2|}}}|{{{Екипа2}}}}}}}||{{Cronosub|{{{8}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}}}||{{#if:{{{7|}}}|'''{{{7}}}'''|-}}||{{#if:{{{13|}}}|{{{13}}}|}}||{{#if:{{{15|}}}|{{{15|}}}|}}</includeonly><noinclude> {{документација}} [[Категорија:Предлошки за фудбал|Cronopar]] </noinclude> n5bmf9fd8js5gmdjjbufl853834ajs8 Предлошка:Репрезентативни настапиО 10 1231360 5649545 4749636 2026-10-24T22:38:46Z Carshalton 30527 5649545 wikitext text/x-wiki <includeonly>{|class="wikitable sortable" style="font-size:95%; line-height:1.1em; width:100%;" |- ! colspan="9" style="background:#aaaaff; text-align:left" | Хронологија на настапи и постигнати голови за националната селекција{{{4|}}} ― {{NazOlNB|FUrep|{{{1|ITA}}}|{{{3|}}}|{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}} (ол.)}}}} |- ! Дата ! Град ! Домашни ! Резултат ! Гости ! Натпреварување ! Голови ! Инфо ! Детали</includeonly><noinclude> {|align="center" class="toccolours" | <big>'''[[Предлошка:Cronopar/man|Погледни ги напатствијата за користење на оваа предлошка]]'''</big> [[Податотека:Template-info.svg|40px]] |} <div class="center">Предлошка која се користи за приказ на репрезентативни настапи на одделни фудбалери.</div> [[Категорија:Предлошки за репрезентативен фудбал]] </noinclude> 2qsxbue591uxzymiqvpi9rcpej32gv9 5649627 5649545 2026-10-25T09:50:43Z Carshalton 30527 5649627 wikitext text/x-wiki <includeonly>{|class="wikitable sortable" style="font-size:95%; line-height:1.1em; width:100%;" |- ! colspan="9" style="background:#aaaaff; text-align:left" | Хронологија на настапи и постигнати голови за националната селекција{{{4|}}} ― {{NazOlNB(F)|FUrep|{{{1|ITA}}}|{{{3|}}}|{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}} (ол.)}}}} |- ! Дата ! Град ! Домашни ! Резултат ! Гости ! Натпреварување ! Голови ! Инфо ! Детали</includeonly><noinclude> {|align="center" class="toccolours" | <big>'''[[Предлошка:Cronopar/man|Погледни ги напатствијата за користење на оваа предлошка]]'''</big> [[Податотека:Template-info.svg|40px]] |} <div class="center">Предлошка која се користи за приказ на репрезентативни настапи на одделни фудбалери.</div> [[Категорија:Предлошки за репрезентативен фудбал]] </noinclude> dzo3sg7lcxne55rnrkicebaf1ocj6ai Црква „Св. Ѓорѓи“ - Дебреште 0 1235970 5649638 4694016 2026-10-25T10:35:10Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649638 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Ѓорѓи |слика = Црква „Св. Ѓорѓи“ - Дебреште.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Прилепско |парохија = Ропотовска |координати = {{coord|41|28|44|N|21|18|53.4|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Дебреште |општина = Долнени |држава = Македонија |патрон = [[Свети Георги]] |изградба = |завршено = 1932 |осветување = 1932 |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Ѓорѓи''' — главна селска [[Црква (градба)|црква]] во селото [[Дебреште]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|page=19}}</ref> Црквата е сместена во средишниот дел од селото, во непосредна близина на [[Горна џамија (Дебреште)|Горна]], [[Камена џамија (Дебреште)|Камена]] и [[Средна џамија (Дебреште)|Средна џамија]]. == Историја == Црквата била изградена и осветена во 1932 година, а била реновирана во 1979 година.<ref>„[http://www.oldprilep.com/crkva-sveti-georgij-debreste/ Црква „Свети Георгиј“, село Дебреште] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210516130806/https://www.oldprilep.com/crkva-sveti-georgij-debreste/ |date=2021-05-16 }}“. ''OldPrilep''. 22 септември 2012.</ref> == Архитектура == Градбата на црквата има правоаголна основа со полукружна [[апсида]] на источната страна. Влезот на црквата е сместен на западната страна и над него се издига [[камбанарија]]та. Таа има четириаголна основа и на секоја страна од горниот дел има по една [[бифора]], додека во долниот дел сместен непосредно наад влезот на црквата има окно во коешто е впишан крст. Објектот е изграден од варовник и е покриен со кров од [[ќерамида|ќерамиди]]. Од делови на камбанаријата се забележува и употреба на тули. Внатрешноста на црквата е [[фрескопис|живописана]]. Дворот на црквата е ограден со камена ограда и во него има помошен објект. == Галерија == <gallery mode=packed heights=130px> Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Дебреште 7.jpg|Влезната порта од дворот на црквата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Дебреште 6.jpg|Дворот на црквата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Дебреште 3.jpg|Влезот на црквата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Дебреште 5.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Дебреште 4.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Дебреште 2.jpg|Помошниот објект </gallery> == Поврзано == * [[Дебреште]] * [[Преспанско-пелагониска епархија]] * [[Прилепско архијерејско намесништво]] * [[Ропотовска парохија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. George's Church (Debrešte)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ѓорѓи, Дебреште}} [[Категорија:Дебреште]] [[Категорија:Храмови посветени на Свети Ѓорѓи во Македонија|Дебреште]] nils3ehciahpvpcavwogbqtqt36z1km Црква „Св. Ѓорѓи“ - Слепче 0 1236509 5649642 4711522 2026-10-25T11:15:15Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649642 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Ѓорѓи |слика = Црква „Св. Ѓорѓи“ - Слепче 6.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Прилепско |парохија = Долненско-секиречка |координати = {{coord|41|30|04.4|N|21|27|07.3|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Слепче (Прилепско)|Слепче |општина = Долнени |држава = Македонија |патрон = [[Свети Георги]] |изградба = |завршено = XVII-XVIII век |осветување = |живопис = XVII-XVIII век |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Ѓорѓи''' – главна селска [[црква (градба)|црква]] во селото [[Слепче (Прилепско)|Слепче]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски|page=18}}</ref> Сместена е во северниот дел од селото. == Историја == Црквата била изградена и живописана во периодот од XVII-XVIII век, а била обновена во XIX век.<ref name="црква">„[http://www.oldprilep.com/crkva-sveti-georgij-slepce/ Црква „Свети Георгиј“, село Слепче] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200127143851/http://www.oldprilep.com/crkva-sveti-georgij-slepce/ |date=2020-01-27 }}“. ''OldPrilep''. 26 јануари 2015.</ref> == Архитектура == Градбата на црквата е еднокорабна со правоаголна основа и полукружна [[апсида]] на источната страна.<ref name="црква"/> Кон западниот ѕид на црквата е доградена [[припрата]] со два влеза — еден на западната и еден на јужната страна. На јужната страна од храмот има ниша со [[фреска]] во лоша состојба. Објектите на црквата и прилепениот помошен објект во целост се обоении во бела боја и се покриени со кров од [[ќерамида|ќерамиди]]. Во дворот на црквата има уште еден помошен објект, а во него се сместени и селските [[гробишта]]. == Галерија == <gallery mode=packed heights=130px> Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Слепче 2.jpg|Јужната страна на црквата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Слепче 7.jpg|Нишата на јужната страна Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Слепче 5.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Слепче.jpg|Помошниот објект Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Слепче 3.jpg|Западната страна на помошниот објект Податотека:Икона од Св. Ѓорѓи Слепченски.jpg|Икона на Свети Ѓорѓи во црквата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Слепче 4.jpg|Помошниот објект во дворот на црквата Податотека:Гробишта во Слепче.jpg|Селските гробишта </gallery> == Поврзано == * [[Слепченски манастир (Прилепско)|Слепченски манастир]] * [[Црква „Св. Никола“ - Слепче (Прилепско)|Црква „Св. Никола“ - Слепче]] * [[Слепче (Прилепско)|Слепче]] * [[Преспанско-пелагониска епархија]] * [[Прилепско архијерејско намесништво]] * [[Долненско-секиречка парохија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{ризница-ред|St. George's Church (Slepče)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ѓорѓи, Слепче}} [[Категорија:Слепче (Прилепско)]] [[Категорија:Храмови посветени на Свети Ѓорѓи во Македонија|Слепче]] gslfjwr8br51h2wtp5nsf2evecfdk0v Црква „Пресвета Богородица“ - Пешталево 0 1236734 5649629 4693784 2026-10-25T10:16:39Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649629 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Пресвета Богородица |слика = Црква „Св. Богородица“ - Пешталево 4.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Прилепско |парохија = Долненско-секиречка |координати = {{coord|41|27|56.2|N|21|23|56.4|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Пешталево |општина = Долнени |држава = Македонија |патрон = [[Богородица Марија]] |изградба = |завршено = 1965 |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Пресвета Богородица''' – главна и единствена селска [[црква (градба)|црква]] во селото [[Пешталево]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски|page=18}}</ref> Сместена е во крајниот северозападен дел од селото. == Историја == Црквата била изградена во 1965 година.<ref name="црква">„[http://www.oldprilep.com/crkva-presveta-bogorodica-pestalevo/ Црква „Пресвета Богородица“, село Пешталево] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200131132435/http://www.oldprilep.com/crkva-presveta-bogorodica-pestalevo/ |date=2020-01-31 }}“. ''OldPrilep''. 26 јануари 2015.</ref> == Архитектура == Градбата на црквата има правоаголна основа со полукружна [[апсида]] на источната страна. Главниот влез се наоѓа на западната страна, а црквата има и спореден влез на јужната страна. Објектот во целост е варосан и е покриен со кров од [[ќерамида|ќерамиди]]. Во дворот на црквата има две [[камбанарија|камбанарии]], два помошни објекти, а во него се сместени и христијанските селски [[гробишта]]. Првата камбанарија е прилепена до западната страна на црквата и се издига над просторот пред главниот влез. Таа има квадратна основа и се состои од три дела. На целиот простор од западната страна на средниот дел има [[фреска]] на којашто е претставена Богородица со Исус. На секоја страна од горниот дел на камбанаријата има по една [[монофора]]. Покриена е со пирамидален кров од ќерамиди над кој има метален [[крст]] на кој е испишано името на црквата. Втората камбанарија е одделна и се наоѓа непосредно до помалиот помошен објект. Таа е со квадратна основа и се состои од два дела. Во долниот дел од западната страна се наоѓа влезната врата, а горниот дел е отворен од сите четири страни. Покриена е со пирамидален лимен кров. == Галерија == <gallery mode=packed heights=130px> Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Пешталево.jpg|Влезната порта од дворот на црквата Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Пешталево 9.jpg|Главниот влез на црквата Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Пешталево 6.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Пешталево 7.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Пешталево 8.jpg|Јужната и источната страна Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Пешталево 10.jpg|Западната страна со прилепената камбанарија Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Пешталево 3.jpg|Одделната камбанарија Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Пешталево 2.jpg|Помалиот помошен објект Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Пешталево 11.jpg|Поголемиот помошен објект Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Пешталево 5.jpg|Влезот во поголемиот помошен објект Податотека:Гробишта во Пешталево.jpg|Христијанските селски гробишта </gallery> == Поврзано == * [[Пешталево]] * [[Преспанско-пелагониска епархија]] * [[Прилепско архијерејско намесништво]] * [[Долненско-секиречка парохија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{ризница-ред|Church of the Theotokos (Peštalevo)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Богородица, Пешталево}} [[Категорија:Пешталево]] [[Категорија:Храмови посветени на Пресвета Богородица во Македонија|Пешталево]] i0m9h6vj1aknywqa7n2u0pjh0g2jz0t Црква „Св. Ѓорѓи“ - Сарандиново 0 1236740 5649641 4694063 2026-10-25T11:13:23Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649641 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Ѓорѓи |слика = Црква „Св. Ѓорѓи“ - Сарандиново.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата во изградба |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Прилепско |парохија = Долненско-секиречка |координати = {{coord|41|28|44.6|N|21|24|36.3|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Сарандиново |општина = Долнени |држава = Македонија |патрон = [[Свети Георги]] |изградба = |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Ѓорѓи''' – [[црква (градба)|црква]] во изградба во селото [[Сарандиново]]. Просторот на којшто се гради црквата се наоѓа на неколку стотини метри јужно од селото, од левата страна на патот кој води до [[Леталиште Сарандиново|леталиштето]].<ref>„[http://www.oldprilep.com/crkva-sv-georgij-sarandinovo/ Црква „Свети вмч. Георгиј“, село Сарандиново] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200131141551/http://www.oldprilep.com/crkva-sv-georgij-sarandinovo/ |date=2020-01-31 }}“. ''OldPrilep''. 29 јуни 2016.</ref> == Поврзано == * [[Сарандиново]] * [[Преспанско-пелагониска епархија]] * [[Прилепско архијерејско намесништво]] * [[Долненско-секиречка парохија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{ризница-ред|St. George's Church (Sarandinovo)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ѓорѓи, Сарандиново}} [[Категорија:Сарандиново]] [[Категорија:Храмови посветени на Свети Ѓорѓи во Македонија|Сарандиново]] j4gzlee4se4vctophcz9nli6gyy9bkr Црква „Св. Ѓорѓи“ - Новоселани (Прилепско) 0 1236865 5649639 4694412 2026-10-25T11:04:07Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649639 wikitext text/x-wiki {{разликување|Црква „Св. Ѓорѓи“ - Новоселани (Битолско)}} {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Ѓорѓи |слика = Црква „Св. Ѓорѓи“ - Новоселани, Прилепско 7.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Прилепско |парохија = Ропотовска |координати = {{coord|41|24|06.6|N|21|25|50.8|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Новоселани (Прилепско){{!}}Новоселани |општина = Долнени |држава = Македонија |патрон = [[Свети Георги]] |изградба = |завршено = 1837 |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Свети Ѓорѓи''' – главна и единствена селска [[црква (градба)|црква]] во селото [[Новоселани (Прилепско)|Новоселани]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски|page=19}}</ref> Сместена е во крајниот западен дел од селото, на височина којашто ѝ дава доминантна положба во однос на остатокот од селото. == Историја == Црквата била изградена во 1837 година, а нејзин ктитор бил Јовче Вајгалески. Иако му било наредено да го изгради храмот со вклопувањето на пет скалика во земјата, тој истото го сторил со вклопување на три скалила, по што бил тепан и измачуван од страна на отоманските власти.<ref name="црква">„[http://www.oldprilep.com/crkva-sveti-georgij-novoselani/ Црква „Свети Георгиј“, село Новоселани] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200203083752/http://www.oldprilep.com/crkva-sveti-georgij-novoselani/ |date=2020-02-03 }}“. ''OldPrilep''. 29 септември 2012.</ref> == Архитектура == Градбата на црквата е еднокорабна, со правоаголна основа, полукружна [[апсида]] на источната срана и полуобличест [[свод]].<ref name="црква"/> Кон западната страна се доградени [[припрата]] и помошен објект со правец на протегање север-југ. Влезот на припратата се наоѓа на северната страна и над просторот пред него има продожена натстрешница. Влезната врата на црквата се наоѓа на западната страна и над неа има ниша со [[фреска]] на [[Свети Георги]]. Внатрешноста на храмот е живописана. Објектот на храмот во целост е варосан и е покриен со кров од [[ќерамида|ќерамиди]]. Дворот на црквата е ограден со метална ограда и во него се сместени [[камбанарија]]та и селските [[гробишта]]. Камбанаријата е со шестаголна основа и се состои од два дела. Долниот дел во целост е малтерисан и варосан и на западната страна се наоѓа влезот, додека горниот дел е изграден од тули и на секоја негова страна има по една [[монофора]]. == Галерија == <gallery mode=packed heights=130px> Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Новоселани, Прилепско.jpg|Влезната порта од дворот на црквата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Новоселани, Прилепско 3.jpg|Влезот на црквата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Новоселани, Прилепско 6.jpg|Јужната страна Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Новоселани, Прилепско 5.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Новоселани, Прилепско 4.jpg|Помошниот објект Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Новоселани, Прилепско 2.jpg|Камбанаријата Податотека:Гробишта во Новоселани, Прилепско.jpg|Селските гробишта Податотека:Св. Ѓорѓи Новоселански влезна.jpg|Нишата над влезот на црквата Податотека:Икона од Св. Ѓорѓи - Новоселани.jpg|Претстава на Исус Христос </gallery> == Поврзано == * [[Новоселани (Прилепско)|Новоселани]] * [[Преспанско-пелагониска епархија]] * [[Прилепско архијерејско намесништво]] * [[Ропотовска парохија]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{ризница-ред|St. George's Church (Novoselani, Prilep)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Никола, Бело Поле}} [[Категорија:Новоселани (Прилепско)]] [[Категорија:Храмови посветени на Свети Ѓорѓи во Македонија|Новоселани]] 8p62ktfs6gp9flwq6j8flauk6tjzm53 Флорика Багдасар 0 1251311 5649532 5566974 2026-10-24T21:53:43Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649532 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Florica Bagdasar.jpg|мини|Флорика Багдасар, романски комунистички лидер]] '''Флорика Багдасар''' (моминско: '''Цијумети'''; {{родена на|24|јануари|1901}} во {{родена во|Битола}}, [[Отоманско Царство]] - {{почината на|19|декември|1978}} во {{почината во|Букурешт}}) била романски невропсихијатар и прва жена министер во [[Романија]] во Министерството за здравство помеѓу 1946 и 1948 година. == Биографски податоци и образование == Флорика Цијумети потекнувала од [[Власи|влашко]] семејство. Нејзиниот татко беше [[:ro:Sterie Ciumetti (inginer)|Стери Цјумети]] - инженер за мостови и патишта, како и професор по математика во средно училиште. Нејзината мајка била Анастасија Цијемети (родениот Папахаги); нејзиниот брат, Перикле Папахаги, бил признат авторитет за животот и јазиците на народите што зборуваат романти од југот на Дунав, Ароманците.<ref name="ref 1">Alexandra Bellow (2004), Asclepios versus Hades în România (I), Revista 22 - Revista Grupului pentru Dialog Social, 24 August 2004.</ref><ref name="ref 2">Alexandra Bellow (2004), Asclepios versus Hades în România (II), Revista 22 - Revista Grupului pentru Dialog Social, 31 August 2004.</ref><ref name="ref 3">Laurențiu Ungureanu (2014), Interviu Alexandra Bellow, matematician, fiica soților Dumitru și Florica Bagdasar, Adevarul.ro/Cultura/Istorie - 25 October 2014.</ref> Флорика започнала средно училиште во приватниот интернат во Помпилијан (Пенсинул Помпилијан), но поради [[Прва светска војна|Првата светска војна]], таа морала да го продолжи средното училиште во Молдавија, во градот Роман, каде се засолнило семејството. Завршила во гимназијата „Роман Вода“ (модерен дел) во 1920 година. Таа е примена на Медицинскиот факултет во Букурешт, на која дипломира во 1925 година. По повеќегодишна пракса и практикантска работа во букурешката болница „Așez "mintele Brâncovenești“, таа се стекнала со докторска диплома по медицина и хирургија и право на практикување медицина. Во 1927 година се омажила за [[:ro:Dumitru Bagdasar|д-р Думитру Багдасар]] . Новопечените Багдасари заминале во [[Бостон]], [[Масачусетс]] да продолжат со професионална обука; Флорика со цел да посетува курсеви за јавно здравје на [[Харвард|Универзитетот Харвард]], Думитру за да стекне знаење за новите техники на неврохирургија од пионерот на модерната неврохирургија, д-р Харви Кушинг, на неговата Клиника, Питер Бент Бригам.<ref name="ref 1"/><ref name="ref 4">Paul Cortez (1979), Dr. Florica Bagdasar (1901-1978), Rev. Med. Internă Neurol. Psihiatr. Neurochir. 2 (24): 149-50, {{PMID|388575}}</ref> Додека била во Бостон, Флорика Багдасар добила стипендија за Рокфелер. По враќањето во својата земја во 1929 година, парот поминал неколку години во Јимболиа и Цернчуши (Болница за нервни болести), по што пристигнале во Букурешт каде што се населиле и каде останале до крајот на животот. == Професионална активност == Откако ја поминала целата низа потребни испити и натпревари, Флорика Багдасар се здоби со титулата „Примарен психијатар“, со специјалност за ментална хигиена. Таа се посветила на полето на невропсихијатриска и образовна педијатриска нега. Флорика Багдасар и нејзината соработничка, Флорика Николеску (Стафиску), успешно развиле сопствен учебник по азбука („Книгата за сите деца“) во бројни основни училишта и свој аритметички прирачник, двете засновани на идејата за глобално групирање и поедноставено вертикално пишување [8] Овие наставни материјали имале за цел да го привлечат интересот на децата и да ги натераат да учат со задоволство. Во 1946 година д-р Флорика Багдасар го создала Центарот за ментална хигиена во Букурешт, на ул. Василе Ласкир бр. 14, чија мисија било лекување на деца со ментални недостатоци и нарушувања во однесувањето. Овој центар е дизајниран од Флорика Багдасар следејќи ги најсовремените научни методи што се користеле во САД. Како директор на оваа институција, Флорика Багдасар регрутирала и водела одличен тим од експерти за справување со детски проблеми, психолози, педагози, логопеди и кинезиотерапевти . Флорика Багдасар служела како директор на Центарот за ментална хигиена до јануари 1953 година.<ref name="ref 2"/><ref name="ref 4"/> Во 1946 година, по смртта на нејзиниот сопруг, кој во тоа време бил министер за здравство во владата на Петру Гроза, од Флорика Багдасар било побарано да стане министер за здравство, како наследник на нејзиниот сопруг. Таа ја зазела оваа позиција од 26 септември 1946 до 28 август 1948 година.<ref name="ref 4"/><ref name="ref 9">Fondul Dumitru și Florica Bagdasar, 4 volumes, material selected and organized by Ștefan I. Niculescu, assisted by Ana Păunescu, [[National Archives of Romania]]. (The CV and autobiografy of Florica Bagdasar can be found in vol. I, p. 166 and vol. III, p. 900 and p. 910.)</ref> Д-р Флорика Багдасар станала првата жена што раководела министерски кабинет во романската влада. Во годините непосредно по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], и двајцата министри за здравство од Багдасар, нејзиниот сопруг прво, а потоа и таа, се соочиле со сериозни кризи кои итно требало да се решат: санитарни мрежи уништени од војната, сиромаштија, страшен глад - особено во регионот на Молдавија каде што пустошела сушата и жестоката зима - а тоа пак придонело за разорните епидемии на ендемски тифус во Молдавија и маларијата во [[Добруџа|Добруја]] .<ref>Ileana, (1951, 1952), I live again (Trăiesc din nou), Rinehart & Company, Inc., New York, Toronto</ref><ref>Annie Bentoiu (2009), Timpul ce ni s-a dat, Memorii Vol 2, 1947 – 1959, Editura Humanitas, București</ref> [https://www.ziarulevenimentul.ro/stiri/cultura/medicul-paul-cortez--89916.html Д-р Пол Кортес], познатиот романски психијатар, заедно со епидемиологот Михаи Сиучи работеле директно со министерката за здравство - Флорика Багдасар - во кампањите за борба против овие епидемии.<ref name="ref 7">Alice Țuculescu (2004), Generozitatea care schimbă fața lumii, Viața Medicală nr. 23/2004.</ref><ref>Paul Cortez (1987), Înainte de a uita, Editura Eminescu, București.</ref> Во 1949 година, Флорика Багдасар била назначена за вонреден професор на Медицинско-фармацевтскиот институт (ММФ) Букурешт), каде ја вовела специјалноста детската невропсихијатрија (типична и патолошка детска психологија).<ref name="ref 4"/> Таа станала промотор на инфантилна невропсихијатрија, теоретска и практична, притоа создавајќи вредни специјалисти.<ref>Constantin Lupu (2010), 20 Years since the foundation of the Romanian Society of Child and Adolescent Neurology and Psychiatry and allied professions, Journ. of Romanian Child. Adol. Neur. Psych. Vol. 13/1 (110-113)</ref><ref>Constantin Lupu, Sanda Măgureanu, Ana Murguleț (2011), [snpcar.ro/revista.php?level=articole&an=toti&id=449 Dr. Florica Bagdasar la Anniversarea 110 ani de la naștere], Rev. Neur. Pish. a Copilului și Adolescentului din România, Vol., 14/ 3 (7– 16)</ref><ref>Sanda Măgureanu (1989), Florica Bagdasar promotor al neuropsihiatriei infantile în țara noastră, Rev. Neur. Pish. Neurochir. 3(232-233)</ref> == Политичка активност == По ударот на кралот Михаил од 23 август 1944 година, Флорика Багдасар станала член на Романската комунистичка партија . Од 1944 до 1948 година работела во разни масовни организации, како што биле Патриотската одбрана, Сојузот на патриоти и во Унијата на демократски жени во Романија (УФДР). Помеѓу 1946–1951 година, таа била член на Големото национално собрание како претставник на округот Тулцеа. Во август – септември 1946 година, таа била единствената жена од официјалната делегација на Романија на Париската мировна конференција . Од [[Париз]], таа отишла на официјална мисија во [[Стокхолм]] да побара помош од [[Шведска]] (храна и лекови) за Романија. По враќањето во нејзината земја на 26 септември 1946 година, таа била назначена за министер за здравство и ја извршувала оваа функција до 28 август 1948 година.<ref name="ref 4"/><ref name="ref 7"/><ref>Revista 22 (2010), Arestarea Abecedarului – amintirile Floricăi Nicolescu - extrase din articolele nepublicate scrise de Florica Nicolescu în 2010:</ref> Во 1948 година била одликувана со Орден на Ѕвездата на Романската народна република. == Отпуштање и рехабилитација == Фактот дека во 1949 година била назначена за вонреден професор на Медицинскиот и фармацевтски институт Букурешт, а во октомври 1957 година заменик-претседател на организацијата Црвен крст во Романија може да сугерира дека Флорика Багдасар има кариера на непрекинато вознесение. Меѓутоа, меѓу 1953–1956 година таа паднала во немилост, на само еден чекор од погубувањето. Кампањата против Флорика Багдасар започнала во август 1948 година. Таа била на инспекциска задача во [[Добруџа|Добруја за]] време на антималаричната кампања кога било објавено дека е ослободена од функцијата министер за здравство. Одлуката била донесена без претходно образложение.<ref name="ref 2"/> Следувале години на контрадикторни гласини, заплашувања, појава на провокативни агенти. Во 1951 година, нејзиниот најблизок соработник во Центарот за ментална хигиена, Флорика Николеску, бил уапсен, без налог за апсење; таа била ослободена по две години затвор, без судење, без да знае какви се обвинувањата.<ref>Ileana Costea, Doina Țetcu (2010), Secretul longevității: Florica Nicolescu la 100 ani, Revista 22/21 dec. 2010</ref><ref name="ref 8">Revista 22 (2010), Arestarea Abecedarului – amintirile Floricăi Nicolescu - extrase din articolele nepublicate scrise de Florica Nicolescu în 2010: Campania de denigrare, Revista Grupului pentru Dialog Social, December 21, 2010.</ref> Кампањата против д-р Флорика Багдасар кулминирала на 18 јануари 1953 година, со напис во весникот Scînteia под наслов „Да се исчисти педагогијата на анти-научните деформации“.<ref>Scînteia (1953), Articol de fond: Pentru lichidarea deformărilor antiștiințifice în domeniul pedagogiei, 18 ianuarie 1953, p. 2–3</ref> Веднаш по објавувањето на написот, официјална делегација се впуштила во Центарот за ментална хигиена и Флорика Багдасар била отстранета од позицијата директор и принудена да ги предаде досиејата и клучевите на Институтот. Шокот бил толку голем што таа сериозно се разболела, долго време била хоспитализирана во болницата во Филарет и морала да помине многу сериозна операција на белите дробови со минимални шанси за преживување. Но, за чудо, таа успеала да се опорави. Во меѓувреме, како што партијата декларирала, написот за неа во Скинтеја била „дискутиран“ на посебни долги сесии во сите училишта и болници во земјата. Комплетниот напис во Scînteia ја обвинувала Флорика Багдасар за „космополитизам“, за слаб грабеж пред скапаната буржоаска идеологија, за перверзија на инфантилната психијатрија со воведување на опкруантистички пристапи слични на Фројд, итн. Неколкупати била истражувана. Останала без приходи, бидејќи пензијата на нејзиниот сопруг била запрена од Академијата, а „Одделот за домување / Spatiul Locativ“ ја принудил да го сподели својот стан со друго семејство. Острацизацијата била целосна: тоа било период на жестока политичка срамота, прогонства, материјален недостиг, болест.<ref name="ref 1"/><ref name="ref 3"/><ref name="ref 7"/><ref name="ref 5">Valeriu Negru (2004), Text sub un portret anonym, Dilema Veche nr. 7/2004.</ref> Кон крајот на 1956 година, бранот на сталинистички терор поминал и Флорика Багдасар започнала да се „рехабилитира“ (заедно со програмата за десталинизација иницирана од [[Никита Хрушчов]] во [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] ).<ref name="ref 1"/><ref name="ref 3"/> Од неа било побарано повторно да се приклучи на партијата, но таа го одбила. Во октомври 1957 година била назначена за потпретседател на Црвениот крст во Романија, позиција на која работела неколку години. Таа исто така добила дозвола да патува во странство и имала можност да ја посети својата ќерка во САД неколку пати. Таа продолжила да живее во Романија до крајот на нејзините денови во 1978 година, третирана од владата на „квазипосебен“ начин како што наведува Валериу Негру во една статија: „таа беше толерирана политички, но не и се допаѓаше“.<ref name="ref 5"/> Драматичниот крај на Флорика Багдасар го опиша американскиот писател [[Сол Белоу|Саул Белоу]] во неговиот роман Деканскиот декември .<ref>Saul Bellow (1982), The Dean's December, Harper and Row, New York (Iarna Decanului, POLIROM, 2005, România)</ref> Саул Белоу ја придружувал неговата сопруга Александра Белоу (поранешна Александра Јонеску Тулчеа) во Романија кога нејзината мајка, Флорика Багдасар, била тешко болна и умирала. Флорика Багдасар е еден од главните ликови во тој роман. == Во сеќавање == Спомен-плоча беше поставена на зградата на улицата Сперанчеи бр. 13, Букурешт, Сектор 2, потсетувајќи го минувачот дека таму живееле д-р Думитру Багдасар и др. Флорика Багдасар.<ref>Placa memorială dr. Dumitru Bagdasar și dr. Florica Bagdasar, Strada Speranței 13, Sector 2, București, urbo.ro</ref> == Користена литература == {{Наводи|30em}} == Дополнителна литература == * Ро Инсајдер „ [https://web.archive.org/web/20211201153018/https://www.romania-insider.com/romanias-first-woman-minister-florica-bagdasar/ Првата жена министер во Романија - образован лекар од Харвард] “, Романија-Insider.com, 18 јануари 2018 година * Дијана Кондреа, [https://www.uncover-romania.com/about-romania/romanian-people/romanian-women/ „Откријте 15 исклучителни романски жени кои] создадоа [https://www.uncover-romania.com/about-romania/romanian-people/romanian-women/ историја“], ја откриваат Романија * Дејвид Микикс, [https://books.google.com/books?id=5hqZCgAAQBAJ&pg=PT74&lpg=PT74&dq=Florica+Bagdasar&source=bl&ots=lpQkHL0r7Y&sig=mT_bAYk4regvS5x879qpZsGGlJc&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiBtIKrsNrfAhWpIDQIHSFCDcM4ChDoATAEegQIBhAB#v=onepage&q=Florica%20Bagdasar&f=false „Луѓето на Белоу, Како Саул Белоу го направи животот во уметност“], WW Norton & Company, 24.05.2016 * Мариус Ротар, Адријана Теодореску, Корина Ротар (уредници). [https://books.google.com/books?id=bmwxBwAAQBAJ&pg=PA219&lpg=PA219&dq=Florica+Bagdasar&source=bl&ots=YiJw9FQFo1&sig=Q9VAhV6Q9k260j6_at9aZ2CNxog&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwiBtIKrsNrfAhWpIDQIHSFCDcM4ChDoATAFegQIBRAB#v=onepage&q=Florica%20Bagdasar&f=false „Умирање и смрт во Европа од 18-21 век: том 2“], Издаваштво на научници од Кембриџ, 3014 година. * Ден Д. Думитраску, д-р (Клуж, Романија), Марк А. Шампо, д-р, Роберт А. Кајл, д-р [https://www.mayoclinicproceedings.org/article/S0025-6196(11)64918-5/pdf „Думитру Багдасар - татко на романската неврохирургија“], Зборник на клиники Мајо, јануари 1996 година, том 71, број 1, страница 31 * Дан Воинеску, Ричард Константинеску и Александру Влад Сиуреа, [http://www.acad.ro/sectii2002/proceedingsChemistry/doc2017-1/art08.pdf „Думитру Багдасар и американската неврохирургија“], Издавачката куќа на Романската академија, 28 февруари 2017 година. {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Багдасар, Флорика}} [[Категорија:Луѓе од Битола]] [[Категорија:Починати во 1978 година]] [[Категорија:Родени во 1901 година]] [[Категорија:Романски лекари]] [[Категорија:Македонски Власи]] gi4tpemg0v5apz4bjfbb5tpb6xegdgu Привремено извршно тело на Обединетите нации 0 1253366 5649648 5160284 2026-10-25T11:44:06Z Dn9ahx 106441 United Nations Temporary Executive Authority logo.png 5649648 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |native_name = |conventional_long_name = Западна Нова Гвинеја |common_name = Западна Нова Гвинеја |era = Студена војна |status = Протекторат |status_text = [[United Nations protectorate]] |year_start = 1962 |date_start = 1 октомври |year_end = 1963 |date_end = 1 мај |p1 = Холандска Нова Гвинеја |flag_p1 = Morning Star flag.svg |image_p1 = Morning Star flag.svg |s1 = Индонезија |flag_s1 = Flag of Indonesia.svg |image_s1 = Flag of Indonesia.svg |s2 =Република Западна Гвинеја |flag_s2 = |image_s2 = |image_flag = Flag of the United Nations.svg |flag = Знаме на Обединетите нации |image_coat = United Nations Temporary Executive Authority logo.png |symbol = |symbol_type = Грб |image_map = LocationWestPapua.svg |image_map_caption = Местоположба на [[Западна Нова Гвинеја]] во [[Југоисточна Азија]]. |national_motto = |national_anthem = |capital = [[Џајапура]] |latd= |latm= |latNS= |longd= |longm= |longEW= |common_languages = [[холандски]]<br/>[[папуански јазици]]<br/>[[австронезиски јазици]] |currency = {{nowrap|[[Netherlands New Guinean gulden]]}} |title_leader = Администратор |leader1 = Џалал Абде |year_leader1 = 1962&ndash;1963 |stat_year1 = |stat_area1 = 420540 |stat_pop1 = |today = {{flag|Indonesia}} |footnotes = |demonym=|area_km2=|area_rank=|GDP_PPP=|GDP_PPP_year=|HDI=|HDI_year=}} '''Привремена извршна власт на Обединетите нации''' ('''УНТЕА''')/ '''Безбедносни сили на Обединетите нации во Западна Нова Гвинеја''' ('''УНСФ''') — основана во текот на октомври [[1962]] година во согласност со резолуцијата 1752 на Генералното собрание како што се барало во членот два од Њујоршкиот договор за администрација на поранешна Холандска Нова Гвинеја . Администрацијата на УНТЕА завршила на 1 мај 1963 година. == Историја == [[Западна Нова Гвинеја]] станала во фокусот на политичкиот спор меѓу [[Холандија]] и [[Индонезија]] по признавањето на независноста на Индонезија. Индонезиската страна тврдела дека територијата е нејзина, додека холандската страна дека нејзините жители не се Индонезијци и дека Холандија ќе продолжи да ја администрира територијата сè додека не биде способна за самоопределување. Во мај 1959 година дипломат на САД предложил шема за користење на „''специјално доверителство на Обединетите нации над територијата за ограничен број години, на крајот од кој период суверенитетот ќе и се предаде на Индонезија''“;<ref>Foreign Relations of the United States, 1958–1960, Indonesia, Volume XVII; 203. Despatch From the Embassy in Indonesia to the Department of State</ref> Индонезија започнала да слетува падобрани на територијата на Западна Нова Гвинеја во декември 1961 година, што предизвикало политичка криза меѓу Холандија и Индонезија. Соединетите држави посредувале во спорот и ова довело до потпишување на Њујоршкиот договор во септември 1962 година. Договорот понудил трансфер на администрацијата од Холандија во привремен орган на Обединетите нации на 1 октомври 1962 година и им дал дискреција на Обединетите нации да ја пренесат целата или дел од администрацијата во Индонезија. Генералното собрание на Обединетите нации го одобрил договорот и ја прифатил администрацијата на 21 септември 1962 година во резолуцијата 1752 на Генералното собрание; и на 1 мај следната година прифатил ја пренесе администрацијата на територијата во Индонезија. Договорот, исто така, вклучувал гаранции од страна на Индонезија за практиките што би ги користеле доколку Обединетите нации изберат да ја пренесат администрацијата во Индонезија, меѓу гаранциите било и ветувањето дека сите мажи и жени од Западна Нова Гвинеја, кои не биле странски нации, ќе имаат право да гласаат во акт за слободен избор во подоцнежна фаза за утврдување на постојан статус на територијата. Мисијата на Обединетите нации (УНТЕА) првично била предводена од Хосе Ролц-Бенет од [[Гватемала]], а потоа од Џелал Абдох од [[Иран]], кој служел како администратор. Покрај цивилната администрација, УНТЕА имаала и мировна улога преку воени набудувачи. Деветнаесет [[Поштенска марка|поштенски марки]], како и некои поштенски работи за канцелариски материјал, биле издадени од УНТЕА. Овие биле создадени со препечатење на постојните залихи на изданија на Холандиска Нова Гвинеја.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.destiga.com/index.php?option=com_content&task=view&id=49&catid=37|title=UNTEA (UNITED NATIONS TEMPORARY EXECUTIVE AUTHORITY)|archive-url=https://web.archive.org/web/20090204085815/http://destiga.com/index.php?option=com_content&task=view&id=49&catid=37|archive-date=4 February 2009|accessdate=14 March 2010}}</ref> Во тоа време, пакетите со сите марки биле продадени во седиштето на ООН од страна на управата на Обединетите нации и тие останале лесно достапни на малопродажниот пазар. За време на седуммесечниот период на транзиција, холандските државни службеници полека биле повикани во Холандија и заменети со локални и индонезиски службеници. Било договорено по пренесувањето на овластувањата, Е.Ј.Бонај, член на Советот на Нова Гвинеја, да биде назначен за прв гувернер на Индонезија. Пренесувањето на власта се случило на 1 мај 1963 година и Западна Нова Гвинеја станала провинција во Индонезија позната како Ириан Барат, подоцна преименувана во Ириан Јаја . Ова било прв пат во својата историја Обединетите нации да преземат директна административна одговорност за некоја територија. Обединетите нации продолжиле да преземаат слични мисии во [[Камбоџа]] ([[Преодна управа во Камбоџа на Обединетите нации|УНТАК]]), [[Хрватска]] ( УНТАЕС ), [[Република Косово|Косово]] ( [[УНМИК]] ) и Источен Тимор ( УНТАЕТ ). == Администратори на ООН == {| class="wikitable" !Администратор ! Националност ! Мандат на мандатот |- | Хосе Ролц-Бенет | [[Гватемала]] | 1 октомври 1962 година - 15 ноември 1962 година (в.д.) |- | [[:fa:جلال عبده|Џалал Абде]] | Иран | 15 ноември 1962 година - 1 мај 1963 година |} == Поврзано == * Список на територии управувани од Обединетите нации * Република Западна Папуа == Користена литература == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.un.org/Depts/dpko/dpko/co_mission/unsfbackgr.html Обединетите нации - Западна Нова Гвинеја УНСФ] * [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,829255,00.html Списание „Тајм“, октомври / 1962 година] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130823193709/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,829255,00.html |date=2013-08-23 }} * [http://webdiary.com.au/cms/?q=node/1458 Папуанско самоопределување - историски корени XI] * [http://webdiary.com.au/cms/?q=node/1471 Папуанско самоопределување - историски корени XII] * [http://www.papuaweb.org/dlib/s123/saltford/phd.pdf УНТЕА и УНРВИ: Вклучување на Обединетите нации во Западна Нова Гвинеја во текот на 60-тите години на минатиот век] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180205095827/http://papuaweb.org/dlib/s123/saltford/phd.pdf |date=2018-02-05 }} [[Категорија:Политички режими од 1945 до 1991]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1962 година]] [[Категорија:Западна Нова Гвинеја]] [[Категорија:Поранешни држави во Југоисточна Азија]] [[Категорија:Поранешни држави во Океанија]] [[Категорија:Мировни мисии и операции на Обединетите нации]] 6kmahkcxvqlcvp92sz31pygoymh4ql5 Марк Видука 0 1254265 5649625 5634058 2026-10-25T09:48:17Z Carshalton 30527 /* Репрезентативна кариера */ 5649625 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Марк Видука | image = [[Податотека:Mark Viduka 2005 WCQ.jpg|180px]] | fullname = Марк Антони Видука<ref>{{Hugman|20179|accessdate=12 March 2017}}</ref> | height = {{height|m=1.88}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1975|10|9}} | cityofbirth = {{роден во|Мелбурн|}} | countryofbirth = [[Австралија]] | nationality = {{flagsport|AUS}} [[Австралија]] | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | currentclub = | clubnumber = | retired = 2009 <small>(33 г.)</small> | years1 = 1993-1995 | caps1 = 48 | goals1 = 40 | clubs1 = {{Fb team Melbourne Knights}} | years2 = 1995-1998 | caps2 = 84 | goals2 = 40 | clubs2 = {{Fb team Croatia Zagreb}} | years3 = 1998-2000 | caps3 = 37 | goals3 = 30 | clubs3 = {{Fb team Celtic}} | years4 = 2000-2004 | caps4 = 130 | goals4 = 59 | clubs4 = {{Fb team Leeds United}} | years5 = 2004-2007 | caps5 = 72 | goals5 = 26 | clubs5 = {{Fb team Middlesbrough}} | years6 = 2007-2009 | caps6 = 38 | goals6 = 7 | clubs6 = {{Fb team Newcastle United}} | nationalyears1 = 1993-1995 | nationalcaps1 = | nationalgoals1 = | nationalteam1 = {{flagsport|AUS}} [[Фудбалска репрезентација на Австралија под 20 години|Австралија 20]] | nationalyears2 = 1994-1996 | nationalcaps2 = | nationalgoals2 = | nationalteam2 = {{flagsport|AUS}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Австралија|Австралија 23]] | nationalyears3 = 1994-2007 | nationalcaps3 = 43 | nationalgoals3 = 11 | nationalteam3 = {{flagsport|AUS}} [[Фудбалска репрезентација на Австралија|Австралија]] }} '''Марк Видука''' (роден на [[9 октомври]] [[1975]] во [[Мелбурн]]) — поранешен [[Австралија|австралиски]] [[фудбалер]] со [[Хрвати|хрватско]] потекло, кој играл на позицијата [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. Својата кариера ја започнал во родната Австралија играјќи за [[ФК Мелбурн Најтс|Мелбурн Најтс]] две години, а потоа се преселил на Европскиот континент каде најпрво настапувал во екипата на [[ГНК Динамо Загреб|Динамо Загреб]] во Хрватска, земјата на потекло на неговите родители. Во 1998 година потпишал за шкотскиот [[ФК Селтик|Селтик]], a оттаму во 2000 година се преселил во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата на Англија]] каде му се приклучил на [[ФК Лидс Јунајтед|Лидс Јуанјтед]]. По испаѓањето на Лидс, Видука бил продаден на [[ФК Мидлсбро|Мидлсбро]] каде одиграл три сезони, пред да се пресели во [[ФК Њукасл Јунајтед|Њукасл Јунајтед]], клуб во кој ја завршил играчката кариера по крајот на сезоната 2008-2009. Видука бил репрезентативец на [[Фудбалска репрезентација на Австралија|Австралија]] во периодот 1994-2007 во кој одиграл 43 натпревари и постигнал 11 гола за ''Сокеросите''. Тој ја претставувал својата земја на [[Светско првенство во фудбал 2006|Светското првенство 2006]] во [[Германија]], на кое бил капитен на репрезентацијата. Во 2000 година Видука бил избран за [[Океански фудбалер на годината]], а зад себе има оставено уште неколку рекорди: тој е рекордер по бројот на постигнати голови (8) во дресот на {{Fb team (N) Middlesbrough}} во [[Европски фудбалски натпреварувања|европските натпреварувања]]<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=69600/profile/index.html|publisher=[[UEFA]].com|title=Middlesbrough FC|accessdate=9 февруари 2014}}</ref> и досега е австралиски играч кој постигнал најмногу голови (4) во [[УЕФА Лига на шампиони|УЕФА Лигата на шампионите]]. ==Биографија== Видука е роден во [[Мелбурн]], [[Викторија (Австралија)|Викторија]], како дете од родители [[Хрвати|хрватски]] емигранти. Неговиот татко Џо е од Хрватска, од каде емигрирал во Австралија во 60-тите години на минатиот век, додека неговата мајка е од украинско и хрватско потекло. Хрватскиот фудбалер и освојувач на [[Златна топка|Златната топка]], [[Лука Модриќ]], е негов братучед.<ref>[https://books.google.com/books?id=BLNg_4jTzrwC&pg=PA46&dq=bask+gradjanski&hl=pt-PT&sa=X&ei=vqJ7T7P3GYrd8gP0tZTeCA&ved=0CDEQ6AEwAA#v=onepage&q=bask%20gradjanski&f=false The Away Game] by Matthew Hall, pag. 45</ref> Видука е оженет со сопругата Ивана со која имаат три сина: Џозеф (роден 2002 г.), Лукас (роден 2006 г.) и Оливер (роден 2008 г.). Моментално тие живеат во [[Загреб]], каде Видука поседува кафуле.<ref>{{cite web |last1=Radbourne |first1=Lucas |title=VIDUKA NOW A ZAGREB COFFEE SHOP OWNER: 'MY ONLY PRESSURE IS MAKING A GOOD BREW' |url=https://www.ftbl.com.au/news/viduka-now-a-zagreb-coffee-shop-owner-my-only-pressure-is-making-a-good-brew-546036?fbclid=IwAR25LYvsnrkABIBWWj2Aj2OXDEAzLl5AYpnjCQF0saWpJelFmGfjQuMmu2M |accessdate=6 April 2020 |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116180353/https://www.ftbl.com.au/news/viduka-now-a-zagreb-coffee-shop-owner-my-only-pressure-is-making-a-good-brew-546036?fbclid=IwAR25LYvsnrkABIBWWj2Aj2OXDEAzLl5AYpnjCQF0saWpJelFmGfjQuMmu2M |url-status=dead }}</ref> ==Технички карактеристики== Груб напаѓач со очигледна физичка моќ, кој е вешт во ударите со глава и има добар удар од далечина.<ref name="Viduka1">{{cite web|url=http://kom.it/eurocalcio/dbase/255.html|title=Viduka, gigante australiano|publisher=Kom.it|accessdate=2020-11-15|archive-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922032420/http://kom.it/eurocalcio/dbase/255.html|url-status=dead}}</ref> Се докажал како многу корисен за својот тим, бидејќи одлично знае како да ја сочува топката.<ref name="Viduka1"/> ==Клупска кариера== ===Мелбурн Најтс=== Видука ја започнал својата кариера во својата родна Австралија, во редовите на [[ФК Мелбурн Најтс|Мелбурн Најтс]] во 1993 година, а веќе во јуни следната година тој станал [[Фудбалска репрезентација на Австралија|репрезентативец на својата земја]]. Во двете години поминати со Мелбурн Најтс, тој бил најдобар стрелец во [[Национална фудбалска лига (Австралија)|НСЛ]] и двапати го освоил [[Медал Џони Ворен|медалот Џони Ворен]] за НСЛ играч на годината,<ref>{{cite web|url=http://www.ozfootball.net/ark/NSL/NSLawards.shtml|title=Player Of The Year Awards|publisher=OzFootball.net|language=en}}</ref> во 1993-1994 и во 1994-1995. Со клубот, тој исто така, ја освоил националната титула во сезоната 1994-1995. ===Кроација Загреб=== Во 1995 бил купен од [[ГНК Динамо Загреб|Кроација Загреб]], денешен Динамо Загреб. Централната трибина на Стадионот Најтс, домот на Мелбурн Најтс, во негова чест била преименувана во „Марк Видука“, а нејзината изградба била финансирана со добиените пари од неговиот трансфер во Хрватска. Тој поминал три и пол сезони во клубот од [[Главен град|главниот град]] на Хрватска, постигнувајќи 38 гола и освоил три ''[[Двојна круна (фудбал)|двојни круни]]'' ([[Прва фудбалска лига на Хрватска|првенството]]+[[Фудбалски куп на Хрватска|националниот куп]]) во периодот од 1995 до 1998 година. Тој исто така со клубот стигнал до второто квалификациско коло во [[Куп УЕФА 1996-1997|Купот на УЕФА 1996-1997]] и една година подоцна дебитирал во [[УЕФА Лига на шампиони 1997/98|Лигата на шампиони]], каде Кроација Загреб била елиминирана во второто квалификациско коло од [[ФК Њукасл Јунајтед|Њукасл Јунајтед]]. За време на хрватското искуство, сепак, не секогаш на Видука му цветале рози: откако хрватскиот претседател Туѓман веќе немал моќ тој се нашол на удар на навивачите, а Видука, идентификуван како инвестиција на претседателот, ја претрпел истата судбина.<ref name="Viduka1" /> ===Селтик=== [[ФК Селтик|Селтик]] го купил Видука во декември 1998 за 3,5 милиони [[Британска фунта|фунти]]. Во истиот месец во кој се реализирал трансферот, од Селтик објавиле дека Видука ја напуштил Кроација Загреб поради стрес.<ref>{{cite news|title=Viduka rejected Celtic|work=[[BBC Sport]]|publisher=bbc.co.uk|date=10 July 2004|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/celtic/3882507.stm|accessdate=6 May 2008|quote=Viduka enjoyed a successful spell at Parkhead, despite a rocky start which saw him walk out four days after signing due to stress.}}</ref> Една недела подоцна од Кроација Загреб се пожалиле дека не им била исплатена договорената сума од страна на Селтик. Овие проблеми на крајот биле решени и Видука го направи својот прв настап во дресот на Селтик на 16 февруари 1999 година, постигнувајќи погодок за тимот под 21 година како возрасен играч во победата од 4-2 против [[ФК Мадервел|Мадервел]]. Откако дебитирал за првиот тим во натпреварот против [[ФК Данди Јунајтед|Данди Јунајтед]] на 27 февруари 1999 година,<ref>{{cite web|url=http://www.sportinglife.com/football/scottishpremier/celtic/reports/story_get.cgi?STORY_NAME=soccer/99/02/27/SOCCER_Celtic_Nightlead.html&TEAMHD=celtic&DIV=scotsprem&TEAM=CELTIC&RH=Celtic&PREV_SEASON=1997|title=Celtic 2 Dundee United 1|publisher=Sporting Life|date=27 February 1999|accessdate=21 August 2010}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> својте први голови (два) за клубот ги реализирал против [[ФК Гринок Мортон|Гринок Мортон]] во [[Фудбалски куп на Шкотска|Шкотскиот куп]] на 8 март 1999 година.<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/sport/football-viduka-goals-send-celtic-cruising-through-1079444.html|title=Viduka goals send Celtic cruising through|work=The Independent|date=8 March 1999|accessdate=21 August 2010|location=London, UK|first=David|last=McKinney}}</ref> Пет дена подоцна, тој постигнал нови два гола, негови први во шкотското првенство, во победата со 5-1 на гостувањето кај [[ФК Абердин|Абердин]]. На 10 април, тој постигнал гол во полуфиналето на Шкотскиот куп во победата со 2-0 над Данди Јунајтед помагајќи му на својот клуб да се пласира во финалето, во кое биле поразени од лутиот соперник [[ФК Ренџерс|Ренџерс]] со 0-1 а Видука не настапил за ''келтите''. Својата прва полусезона во Шкотска ја завршил со 11 настапи и 8 гола. Следната сезона, тој бил избран за Играч на годината во Шкотска, откако постигнал 27 гола во неговата прва целосна сезона на [[Селтик Парк]]. На 16 октомври 1999, тој постигнал хет-трик во победата со 7-0 над Абердин. Во февруари 2000 година, кога Селтик шокантно бил елиминиран од нисколигашот [[ФК Инвернес|Инвернес]] во третото коло од Шкотскиот куп, за време на паузата на полувремето, Видука, наводно, ги фрлил копачките во корпа за отпадоци и одбил да игра во второто полувреме по расправијата со помошниот тренер, [[Ерик Блек]].<ref>{{cite web|url=http://www.thecelticwiki.com/page/2000-02-08:+Celtic+1-3+Inverness+Caledonian+Thistle,+Scottish+Cup|title=2000-02-08: Celtic 1-3 Inverness Caledonian Thistle, Scottish Cup - The Celtic Wiki|website=Thecelticwiki.com|accessdate=17 January 2018|archive-date=2021-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210209092734/http://www.thecelticwiki.com/page/2000-02-08%3A+Celtic+1-3+Inverness+Caledonian+Thistle%2C+Scottish+Cup|url-status=dead}}</ref> Сепак, следниот месец, тој асистирал за еден од головите во победата со 2-0 над Абердин во финалето на [[Лига куп на Шкотска|Лига купот на Шкотска]], па со оваа победа го освоил својот прв трофеј со клубот. Тој се покажал воедно и како единствен, бидејќи Видука го напуштил клубот по неговата прва целосна сезона во клубот, забележувајќи вкупно 48 настапи и 35 гола за Селтик. ===Лидс Јунајтед=== На 2 јули 2000 година, на инсистирање на менаџерот [[Дејвид О'Лири]], [[ФК Лидс Јунајтед|Лидс Јунајтед]] го купил Видука од [[ФК Селтик|Селтик]] за 6.5 милиони фунти. Идејата на О'Лири била да направи силна напаѓачка линија во која покрај Видука би играле [[Хари Кјуел]], [[Мајкл Бриџис]] и [[Алан Смит (фудбалер 1980)|Алан Смит]]. Сепак, повредите на првите двајца играчи довеле до тоа О'Лири да го игра Видука во тандем со младиот Смит и двајцата оставиле одличен впечаток особено во натпреварите од [[УЕФА Лига на шампиони 2000/01|Лигата на шампионите]], каде двајцата постигнале по 4 гола, на патот на ''белите'' до полуфиналето во кое биле елиминирани од {{Fb team (N) Valencia}}. Своето деби во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата на Англија]] го направил на 19 август 2000, во победата со 2-0 на Еланд Роуд над {{Fb team (N) Everton}}, а својте први голови (два) во англискиот фудбал ги постигнал во победата со 4-3 над {{Fb team (N) Tottenham}} на 30 септември. На 4 ноември, Видука ги постигнал сите 4 гола за Лидс во незаборавната победа со 4-3 над {{Fb team (N) Liverpool}} на Еланд Роуд.<ref>{{cite web|url=https://football-news24.com/news/when-mark-viduka-scored-4-in-a-famous-leeds-win-over-liverpool/|title=When Mark Viduka Scored 4 in a Famous Leeds Win Over Liverpool|publisher=football-news24|date=4 ноември 2020|accessdate=16 ноември 2020}}</ref> Видука одиграл одлична прва сезона во [[Западен Јоркшир]], во која одиграл вкупно 53 натпревари и постигнал 22 гола: 17 во Премиер лигата, 1 во куповите и 4 во Лигата на шампионите. Во летото тој бил поврзуван со неколку клубови, но решил да остане во Лидс и го продолжил својот договор со клубот за уште 5 години. Во сезоната 2001-2002, неговата делотворност се намалила - тој постигнал 11 гола во Премиер лигата, но исто така додал и три гола во Купот на УЕФА, сите во натпреварите од второто коло против француската [[ФК Троа|Троа]]. Во сезоната 2002-2003, Видука постигнал 20 голови во Премиер лигата, завршувајќи на чевтртото место на списокот на стрелците единствено зад [[Руд ван Нистелрој]], [[Тјери Анри]] и [[Џејмс Бити (фудбалер)|Џејмс Бити]]. Неговите голови го спасиле клубот од испаѓање, а особено се памтат головите кој ги постигнал во [[Лондон]]: хет-трикот против [[ФК Чарлтон Атлетик|Чарлтон Атлетик]] во гостинската победа со 1-6<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/2895709.stm | work=BBC News | title=Leeds thrash Charlton | date=5 April 2003}}</ref> и победничкиот гол во успехот со 2-3 на гостувањето кај [[ФК Арсенал|Арсенал]], со кој Лидс изборил опстанок на едно коло до крајот.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.leedsunited.com/news/archive/18650/throwback-report-arsenal-2-leeds-united-3 |title=#OnThisDay: United Are Safe! Arsenal 2 Leeds United 3 |accessdate=2020-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200506055143/https://www.leedsunited.com/news/archive/18650/throwback-report-arsenal-2-leeds-united-3 |archive-date=2020-05-06 |url-status=dead}}</ref> Сепак, финансиската криза во клубот продолжила и резултирала со продажба на клучни играчи, како Хари Кјуел, [[Оливје Дакур]] и [[Роби Кин]]. Како резултат на тоа, делотворноста на Видука повторно се намалила (иако тој повторно бил најдобар стрелец на клубот) и по завршувањето на сезоната 2003-2004 Лидс испаднал во понизок ранг. Својот последен натпревар за Лидс го одиграл во поразот со 4-1 од {{Fb team (N) Bolton}}, во кој постигнал гол од [[пенал]], но во 33-тата минута бил исклучен по добивањето на вториот жолт картон. Вкупно за Лидс Јунајтед одиграл 166 натпревари и постигнал 72 гола. ===Мидлсбро=== По испаѓањето на Лидс, Видука бил продаден на {{Fb team (N) Middlesbrough}} во летото 2004, со цел клубот да се спаси од неговата плата по финансиските потешкотии. Сумата на трансферот изнесувала 4.5 милиони фунти.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2004/jul/08/newsstory.sport6|title=Viduka signs for Middlesbrough|accessdate=21 May 2020|date=8 July 2004|work=[[The Guardian]]}}</ref> Откако во претходната сезона Мидлсбро го освоил [[Лига куп на Англија|Лига купот]] и обезбедил пласман во Купот на УЕФА, клубот се засилил со неколку искусни и проверени имиња за својата европска кампања, а меѓу нив бил и Видука. Своето деби за ''Боро'' го направил на 25 август 2004, започнувајќи го како стартер натпреварот на [[Крејвен Котиџ]] на гостувањето кај [[ФК Фулам|Фулам]]; во 54-тата минута од натпреварот Видука го постигнал својот прв гол за новиот клуб, доведувајќи го Мидлсбро во водство од 1-0 во натпреварот што завршил со победа на неговиот тим од 2-0. На 11 септември, тој ги постигнал двата гола за Мидлсбро (негови први на домашен терен за клубот) во победата со 2-1 над {{Fb team (N) Birmingham}}. Пет дена подоцна, тој додал уште два гола во победата со 3-0 над [[ФК Баник Острава|Баник Острава]] во [[Куп на УЕФА 2004-2005|Купот на УЕФА]], во своето европско деби за Мидлсбро. На 26 декември, во натпреварот против Бирмингем Сити, Видука се повредил и морал да го напушти теренот по 23 минути игра. Оваа повреда целосно ја уништила неговата прва сезона на [[Стадион Риверсајд|Риверсајд]], бидејќи од тој момент до крајот на сезоната одиграл само уште 12 минути, завршувајќи со само 21 одигран натпревар и 7 постигнати погодоци во сите натпреварувања. Во втората сезона, Видука дал значаен придонес за пласманот на Мидлсбро во финалето на [[Куп на УЕФА 2005-2006|Купот на УЕФА]]. Тој најпрво постигнал гол во првото коло против грчкиот претставник [[ФК Кснати|Ксанти]] во победата со 2-0 со која клубот успеал да се пласира во групната фаза, каде тој постигнал уште два гола во победата со 3-0 над [[ФК Днипро|Днипро]]. Во реваншот од четвртфиналето против [[ФК Базел|Базел]], Видука двапати ја погодил мрежата на швајцарците, помагајќи му на Мидлсбро да ја надополни негативата од 2-0 од првиот натпревар и со победа од 4-1 да продолжи понатаму. Тој, исто така, погодил и во реванш полуфиналето, во натпревар во кој англискиот клуб направил големо ''враќање'' на Риверсајд, стигнувајќи од 0-2 до победа од 4-2 над [[ФК Стеауа Букурешт|Стеауа Букурешт]]. Конечно, Видука го започнал и [[Финале на Купот на УЕФА во 2006 година|финалето]] против [[ФК Севиља|Севиља]] на [[Стадион Филипс|Филипс стадионот]] во [[Ајндховен]], во кое сепак тој не успеал да се впише во списокот на стрелците откако шпанците се покажале како пресилен противник и победиле со високи 0-4. Со неговите 6 гола, тој бил втор стрелец во Купот на УЕФА за сезоната, заостанувајќи само зад [[Матијас Делгадо]] од Базел - кој имал гол повеќе. Вкупно сезоната ја завршил со 15 гола. Во август 2006 година, тој бил награден со дресот со број 9 во Мидлсбро, неговиот претпочитан број во сите претходни клубови. Третата сезона на Видука во ''Боро'' била неговата најплодна, постигнувајќи 19 гола во сите натпреварувања. Со оглед на тоа што неговиот договор требало да истече на крајот на [[ФК Мидлсбро сезона 2006-2007|сезоната 2006-2007]], менаџерот на Мидлсбро [[Гарет Саутгејт]] изразил интерес за задржување на Видука. Саутгејт ја повторил својата желба да ги задржи услугите на Видука и открил дека ќе му понуди нов договор. Со оглед на неговата одлична сезона, Видука привлекол интерес од голем број клубови кои се надевале дека ќе го доведат бесплатно откако тој ќе стане слободен играч. На крајот, тој одлучил да го одбие новиот договор кој му бил понуден од Мидлсбро и да стане слободен по истекот на важечкиот во изборот на својот нов клуб во летото 2007 година. Видука е до денес најдобар стрелец на Мидлсбро во историјата на Риверсајд стадионот,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/n/newcastle_united/6729863.stm|title=Viduka makes switch to Newcastle|accessdate=17 January 2018|date=7 June 2007|publisher=bbc.co.uk|work=[[BBC Sport]]}}</ref> а исто така е рекордер по бројот на постигнати голови (8) во дресот на Мидлсбро во [[Европски фудбалски натпреварувања|европските натпреварувања]]. ===Њукасл Јунајтед=== [[File:Mark Viduka in pink scarf.JPG|thumb|170px|Видука на загревање со Њукасл во 2007 година]] На 7 јуни 2007 година, како слободен играч Видука му се приклучил на {{Fb team (N) Newcastle United}}, станувајќи првото засилување на нивниот нов менаџер [[Сем Алардајс]]. Тој потпишал две годишен договор, со опција за трета, доколку двете страни бидат задоволни од соработката. Дебитирал за Њукасл во натпревар од Премиер лигата против Болтон на 11 август, а својот прв гол го постигнал на 26 август - во третиот свој натпревар за ''страчките'' - против неговиот поранешен клуб Мидлсбро. На 23 септември, тој постигнал уште два гола против [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]] за да ја зголеми својата сметка до три гола за Њукасл. На 23 декември, тој повторно постигнал два гола со кој го спасил својот клуб од пораз на домашен терен од "фенерџијата" [[ФК Дарби Каунти|Дарби Каунти]]. По повредата што ја имал на почетокот на новата година, Видука бил вратен назад во составот од страна на новиот менаџер [[Кевин Киган]], каде играл во нападот како дел од формацијата 4–3–3 заедно со [[Мајкл Овен]] и [[Обафеми Мартинс]]. Оваа нова формација донела промена на среќата за Њукасл, бидејќи тројцата напаѓачи го спасиле клубот од битка за испаѓање, со тоа што Видука постигнал уште два гола во остатокот од сезоната и асистирал за уште неколку за Мартинс и Овен пред да се здобие со повреда на [[Ахилова пета|ахиловата пета]] пред последниот натпревар во сезоната. Видука се вратил на терен по повредата после шест месеци пауза во двобојот против поранешниот клуб Мидлсбро, влегувајќи како замена за Мартинс на 29 ноември 2008 година. Ова било големо олеснување за менаџерот [[Џо Кинар]], кој изјавил дека претходно се плашел дека кариерата на австралиецот може предвреме да биде прекината од неговите проблеми со повредите.<ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11095_4596801,00.html|title=Kinnear feared for Viduka|website=Skysports.com|accessdate=17 January 2018}}</ref> Подоцна, Кинир им кажал на новинарите дека Видука би можел да ја заврши својата кариера на крајот на сезоната 2008-2009. Видука, сепак, подоцна изразил желба да продолжи да игра дури и откако се здобил со повреда на препоните кон крајот на декември.<ref>{{cite web|url=http://www.skysports.com/story/0,19528,11095_4682429,00.html|title=Viduka aims to play on|website=Skysports.com|accessdate=17 January 2018}}</ref> По враќањето од повредата, тој веднаш бил искористен од новоназначениот менаџер [[Алан Ширер]] во обид да се спречи испаѓање на тимот. Откако бил избран за играч на натпреварот во победата од 3-1 против Мидлсбро, се чинело дека Марк го постигнал својот прв гол во сезоната против Фулам. Судијата на натпреварот [[Хауард Веб]], сепак, пресудил дека [[Кевин Нолан]] го попречувал видикот на голманот [[Марк Шварцер]] и го поништил голот. Така, Видука ја завршил својата прва и единствена сезона во кариерата без постигнат гол, а Њукасл испаднал во [[Фудбалска лига Чемпионшип|Чемпионшип]]. Веднаш по испаѓањето Њукасл ја одбил опцијата да му го продолжи договорот, а набргу потоа Видука објавил дека ја завршува својата играчка кариера. ==Репрезентативна кариера== Видука најпрво бил повикан во [[Фудбалска репрезентација на Австралија под 20 години|австралиската репрезентација под 20 години]], а со оваа селекција настапил на [[Светско првенство во фудбал за играчи под 20 години 1995|Светското првенство]] во [[Катар]] во 1995 година и оставил одличен впечаток со 4 гола на 4 натпревари. Својот прв настап за [[Фудбалска репрезентација на Австралија|сениорската репрезентација на Австралија]] го имал во пријателски натпревар против {{NazNB|FUrep|RSA}} во јуни 1994 година, на 18-годишна возраст. Својот прв гол за репрезентацијата го постигнал во октомври 1997, во победата со 3-0 над {{NazNB|FUrep|TUN}} во пријателски натпревар. Во 1996 година, бил повикан во [[Олимписка фудбалска репрезентација на Австралија|олимписката репрезентација]] за [[Фудбал на Летните олимписки игри 1996 (мажи)|олимпискиот фудбалски турнир]] на [[Летни олимписки игри 1996|Летните олимписки игри 1996]] во [[Атланта]]. Видука постигнал еден гол на турнирот во победата со 2-1 над {{NazOlNB|FUrep|SAU}}, меѓутоа по поразите од {{NazOlNB|FUrep|FRA}} и {{NazOlNB|FUrep|ESP}}, Австралија била елиминирана уште по групната фаза.<ref>{{cite web|url=http://www.ozfootball.net/ark/Olympics/1996.html|title=Olyroos 1996 Matches|website=Ozfootball.net|accessdate=17 January 2018}}</ref> Следната година бил дел од австралиската репрезентација која настапила на [[ФИФА Куп на конфедерации 1997|Купот на конефедерации]]. Таму постигнал гол во првиот натпревар на Австралија, победата со 3-1 над {{NazNB|FUrep|MEX}}. Репрезентацијата стигнала до финалето на турнирот, каде биле поразени од {{NazNB|FUrep|BRA}} со високи 6-0; Видука го започнал натпреварот во почетната постава на ''сокеросите'', но бил исклучен откако добил директен црвен картон по само 24 минути игра.<ref>{{cite web|url=https://www.fifa.com/confederationscup/archive/saudiarabia1997/teams/team=43976/index.html|title=FIFA Confederations Cup Saudi Arabia 1997 - Teams - Australia - FIFA.com|last=FIFA.com|website=FIFA.com|accessdate=17 January 2018|archive-date=2018-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180118064646/https://www.fifa.com/confederationscup/archive/saudiarabia1997/teams/team=43976/index.html|url-status=dead}}</ref> Во 2000 година, тој настапил повторно на [[Фудбал на Летните олимписки игри 2000 (мажи)|олимпискиот фудбалски турнир]], но овојпат во неговата родна Австралија на [[Летни олимписки игри 2000|Летните олимписки игри 2000]] во [[Сиднеј]]. Во септември 2005, Видука бил назначен за [[капитен]] на [[Фудбалска репрезентација на Австралија|репрезентацијата на Австралија]] заменувајќи го повредениот [[Крег Мур]], кој дотогаш бил капитен на земјата. Во неговиот прв натпревар како капитен, Австралија ги победила [[Соломонските Острови]] со 7-0 во Сиднеј во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2006|квалификациите за Светското првенство 2006]]; во тој натпревар Видука постигнал два гола.<ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/2005-09-03/viduka-stars-in-easy-win-for-socceroos/2096106|title=Viduka stars in easy win for Socceroos|date=3 September 2005|website=Abc.net.au|accessdate=17 January 2018}}</ref> Селекторот [[Гус Хидинк]] одлучил Видука да ја задржи капитенската лента и по враќањето на Мур во екипата. Во ноември 2005, Австралија го одиграла двомечот против {{NazNB|FUrep|URU}} во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2006 - плејоф (КОНМЕБОЛ - ОФК)|интерконтиненталниот бараж]] за пласман на Светското првенство 2006. Во реваншот, во текот на првото полувреме, Видука со пета го проиграл [[Хари Кјуел]] во шеснаесетникот кој пробал да шутира, но топката се одбила до [[Марк Брешано]] кој ја сместил во мрежата. Голот го одвел баражот во продолженија, а потоа и до [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]].<ref>{{cite web|url=http://www.socceroos.com.au/article/greatest-socceroos-moments-in-australia---bresciano-stuns/9byuxj8gwgrh11c7cdz0gqye7|title=Greatest Socceroos moments in Australia – Bresciano stuns Uruguay|website=Socceroos|accessdate=17 January 2018}}</ref> Видука бил единствениот австралиец кој промашил, но и покрај тоа Австралија била подобра со 4-2 на пенали и се пласирала на [[Светско првенство во фудбал 2006|Светското првенство]] во [[Германија]], што им се случило за првпат по 32 години пауза. На 21 мај 2006, Видука бил повикан за Светското првенство на кое настапил како капитен. Тој ги одиграл сите четири натпревари на својата земја на турнирот, а Австралија била елиминирана од подоцнежниот шампион {{NazNB|FUrep|ITA}} во осминафиналето. Следната година како капитен ја претставувал Австралија на [[АФК Азиски куп|Азискиот куп]], во првото учество на оваа земја на ова натпреварување. Тој постигнал гол во поразот од [[Фудбалска репрезентација на Ирак|Ирак]] со 3-1 во групната фаза, а потоа постигнал и два гола во круцијалната победата со 4-0 над [[Фудбалска репрезентација на Тајланд|Тајланд]] која на Австралија и дала влез во четвртфиналето. Сепак, токму во таа фаза ''сокеросите'' биле елиминирани на пенали од {{NazNB|FUrep|JPN}} откако по регуларното време и продолженијата натпреварот завршил нерешено 1-1. По Азискиот куп се појавиле прашалници околу неговото продолжување на репрезентативната кариера.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/internationals/6910619.stm|title=Viduka faces Australia decision|date=22 July 2007|website=News.bbc.co.uk|accessdate=17 January 2018|publisher=BBC News}}</ref><ref>"Viduka mulls over Australia decision", Australian Broadcasting Corporation news website, 23 July 2007; [http://www.abc.net.au/news/stories/2007/07/23/1985099.htm?section=sport] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081227091910/http://www.abc.net.au/news/stories/2007/07/23/1985099.htm?section=sport |date=2008-12-27 }}</ref> Сепак, проблемите со повредите и не можноста да игра стандардно за својот клуб Њукасл Јунајтед довеле до тоа тој никогаш повеќе да не го облече австралискиот дрес. Иако веќе една година претходно објавил крај на својата играчка кариера, се појавиле шпекулации дека тој можеби ќе биде повикан во репрезентацијата за [[Светско првенство во фудбал 2010|Светското првенство 2010]], но тоа сепак не се случило. ==Титули== {{Col-begin}} {{col-2}} ===Клупски=== ===={{flagsport|AUS}} Мелбурн Најтс==== *'''[[Национална фудбалска лига (Австралија)|Национална фудбалска лига]]''' : 1 : 1994-1995 *'''[[НСЛ куп]]''' : 1 : 1994-1995 ===={{flagsport|CRO}} Динамо Загреб==== *'''[[Прва фудбалска лига на Хрватска|Прва ХНЛ]]''' : 3 : 1995–1996, 1996–1997, 1997–1998 *'''[[Фудбалски куп на Хрватска|Куп на Хрватска]]''' : 3 : 1995–1996, 1996–1997, 1997–1998 ===={{flagsport|SCO}} Селтик==== *'''[[Лига куп на Шкотска]]''' : 1 : 1999-2000 ===Репрезентативни=== ===={{flagsport|AUS}} Австралија 20==== *'''[[Првенство во фудбал на Океанија за играчи под 20 години|Првенство на Океанија за играчи под 20 години]]''' : 1 : 1994 {{col-2}} ===Поединечни=== *[[Фудбалер на годината на Океанија]] : 1 : 2000 *[[Спортски медал на Австралија]] : 1 : 2000 *[[ШПФА Играч на годината според фудбалерите]] : 1 : 2000 *Најдобар стрелец во НСЛ: 2 :1993–1994, 1994–1995 *НСЛ Играч на годината (под 21 година) : 2 :1993–1994, 1994–1995 *[[Џони Ворен Медал]] : 2 :1993–1994, 1994–1995 *Најдобар стрелец во [[Премиер лига на Шкотска|Премиер лигата на Шкотска]] : :1999–2000 *Алекс Тобин ОАМ Медал : 2011 *Вклучен во [[Куќа на славните на австралискиот фудбал|Куќата на славните на австралискиот фудбал]]: 2014 {{col-end}} ==Статистика== ===Клупска статистика=== ''Статистиката е ажурирана на 20 ноември 2020''. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || 1992-1993 || rowspan=3|{{flagsport|AUS}} [[Мелбурн Најтс]] || [[Национална фудбалска лига (Австралија) 1992-1993|НСЛ]] || 4 || 2 || [[НСЛ куп 1992-1993|НК]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 4 || 2 |- || 1993-1994 || [[Национална фудбалска лига (Австралија) 1993-1994|НСЛ]] || 20 || 17 || [[НСЛ куп 1993-1994|НК]] || 2 || 1 || - || - || - || - || - || - || 22 || 18 |- || 1994-1995 || [[Национална фудбалска лига (Австралија) 1994-1995|НСЛ]] || 24 || 21 || [[НСЛ куп 1994-1995|НК]] || 3 || 6 || - || - || - || - || - || - || 27 || 27 |- !colspan="3"|Вкупно Мелбурн Најтс || 48 || 40 || || 5 || 7 || || - || - || || - || - || 53 || 47 |- || [[НК Кроација Загреб сезона 1995-1996|1995-1996]] || rowspan=4|{{flagsport|CRO}} {{Fb team (N) Croatia Zagreb}} || [[Прва фудбалска лига на Хрватска 1995-1996|1.ХНЛ]] || 27 || 12 || [[Фудбалски куп на Хрватска 1995-1996|КХ]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 29 || 12 |- || [[НК Кроација Загреб сезона 1996-1997|1996-1997]] || [[Прва фудбалска лига на Хрватска 1996-1997|1.ХНЛ]] || 25 || 18 || [[Фудбалски куп на Хрватска 1996-1997|КХ]] || 3 || 2 || [[Куп на УЕФА 1996-1997|КУ]] || 2 || 3 || - || - || - || 30 || 23 |- || [[НК Кроација Загреб сезона 1997-1998|1997-1998]] || [[Прва фудбалска лига на Хрватска 1997-1998|1.ХНЛ]] || 25 || 8 || [[Фудбалски куп на Хрватска 1997-1998|КХ]] || 5 || 2 || [[УЕФА Лига на шампиони 1997/98|ЛШ]]+[[Куп на УЕФА 1997-1998|КУ]] || 4<ref name=pl>Во квалификациските кола.</ref>+4 || 1<ref name=pl/>+1 || - || - || - || 38 || 12 |- || [[НК Кроација Загреб сезона 1998-1999|авг. - дек. 1998]] || [[Прва фудбалска лига на Хрватска 1998-1999|1.ХНЛ]] || 7 || 2 || [[Фудбалски куп на Хрватска 1998-1999|КХ]] || 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 1997/98|ЛШ]] || 5<ref name=UCLQ2>2 настапи во квалификациските кола.</ref> || 0 || - || - || - || 12 || 2 |- !colspan="3"|Вкупно Кроација Загреб || 84 || 40 || || 10 || 4 || || 15 || 5 || || - || - || 109 || 49 |- || [[ФК Селтик сезона 1998-1999|дек. 1998-1999]] || rowspan=2|{{flagsport|SCO}} {{Fb team (N) Celtic}} || [[Премиер лига на Шкотска 1998-1999|ШПЛ]] || 9 || 5 || [[Фудбалски куп на Шкотска 1998-1999|КШ]] || 2 || 3 || - || - || - || - || - || - || 11 || 8 |- || [[ФК Селтик сезона 1999-2000|1999-2000]] || [[Премиер лига на Шкотска 1999-2000|ШПЛ]] || 28 || 25 || [[Фудбалски куп на Шкотска 1999-2000|КШ]]+[[Лига куп на Шкотска 1999-2000|ЛКШ]] || 1+4 || 0+1 || [[Куп на УЕФА 1999-2000|КУ]] || 4<ref>1 настап во квалификациските кола.</ref> || 1<ref>1 гол во квалификациските кола.</ref> || - || - || - || 37 || 27 |- !colspan="3"|Вкупно Селтик || 37 || 30 || || 7 || 4 || || 4 || 1 || || - || - || 48 || 35 |- | [[АФК Лидс Јунајтед сезона 2000-2001|2000-2001]] || rowspan=4|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Leeds United}} || [[Премиер лига на Англија 2000-2001|ПЛ]] || 34 || 17 || [[ФА Куп 2000-2001|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2000-2001|ЛК]] || 2+1 || 1+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2000/01|ЛШ]] || 16<ref name=UCLQ2/> || 4 || - || - || - || 53 || 22 |- | [[АФК Лидс Јунајтед сезона 2001-2002|2001-2002]] || [[Премиер лига на Англија 2001-2002|ПЛ]] || 33 || 11 || [[ФА Куп 2001-2002|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2001-2002|ЛК]] || 1+1 || 1+1 || [[Куп на УЕФА 2001-2002|КУ]] || 7 || 3 || - || - || - || 42 || 16 |- | [[АФК Лидс Јунајтед сезона 2002-2003|2002-2003]] || [[Премиер лига на Англија 2002-2003|ПЛ]] || 33 || 20 || [[ФА Куп 2002-2003|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2002-2003|ЛК]] || 4+1 || 2+0 || [[Куп на УЕФА 2002-2003|КУ]] || 2 || 0 || - || - || - || 36 || 20 |- | [[АФК Лидс Јунајтед сезона 2003-2004|2003-2004]] || [[Премиер лига на Англија 2003-2004|ПЛ]] || 30 || 11 || [[ФА Куп 2003-2004|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2003-2004|ЛК]] || 1+0 || 1+0 || - || - || - || - || - || - || 31 || 12 |- !colspan="3"|Вкупно Лидс Јунајтед || 130 || 59 || || 11 || 6 || || 25 || 7 || || - || - || 166 || 72 |- | [[ФК Мидлсбро сезона 2004-2005|2004-2005]] || rowspan="3" | {{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Middlesbrough}} || [[Премиер лига на Англија 2004-2005|ПЛ]] || 16 || 5 || [[ФА Куп 2004-2005|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2004-2005|ЛК]] || 2+1 || 0 || [[Куп на УЕФА 2004-2005|КУ]] || 4 || 2 || - || - || - || 23 || 7 |- | [[ФК Мидлсбро сезона 2005-2006|2005-2006]] || [[Премиер лига на Англија 2005-2006|ПЛ]] || 27 || 7 || [[ФА Куп 2005-2006|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2005-2006|ЛК]] || 5+2 || 2+1 || [[Куп на УЕФА 2005-2006|КУ]] || 9 || 6 || - || - || - || 43 || 16 |- | [[ФК Мидлсбро сезона 2006-2007|2006-2007]] || [[Премиер лига на Англија 2006-2007|ПЛ]] || 29 || 14 || [[ФА Куп 2006-2007|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2006-2007|ЛК]] || 7+1 || 5+0 || - || - || - || - || - || - || 37 || 19 |- !colspan="3"|Вкупно Мидлсбро || 72 || 26 || || 18 || 8 || || 13 || 8 || || - || - || 103 || 42 |- | [[ФК Њукасл Јунајтед сезона 2007-2008|2007-2008]] || rowspan="2" | {{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Newcastle United}} || [[Премиер лига на Англија 2007-2008|ПЛ]] || 26 || 7 || [[ФА Куп 2007-2008|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2007-2008|ЛК]] || 2+0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 28 || 7 |- | [[ФК Њукасл Јунајтед сезона 2008-2009|2008-2009]] || [[Премиер лига на Англија 2008-2009|ПЛ]] || 12 || 0 || [[ФА Куп 2008-2009|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2008-2009|ЛК]] || 0+0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 12 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Њукасл Јунајтед || 38 || 7 || || 2 || 0 || || - || - || || - || - || 40 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 409 || 202 || || 53 || 29 || || 57 || 21 || || - || - || 519 || 252 |} ===Репрезентативна кариера=== {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan=3 | [[Фудбалска репрезентација на Австралија|Австралија]] |- !Година!!Настапи!!Голови |- |- |1994||2||0 |- |1995||0||0 |- |1996||0||0 |- |1997||10||2 |- |1998||2||0 |- |1999||0||0 |- |2000||2||0 |- |2001||3||0 |- |2002||0||0 |- |2003||3||1 |- |2004||2||0 |- |2005||7||3 |- |2006||6||0 |- |2007||6||5 |- !Вкупно||43||11 |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Австралија |image3= Flag of Australia.svg }} *[https://int.soccerway.com/players/mark-viduka/722/ Марк Видука на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/mark-viduka/profil/spieler/3242 Марк Видука на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/184798/mark-viduka Марк Видука на espn] *[https://www.whoscored.com/Players/13/Show/Mark-Viduka Марк Видука на whosocered] {{Состав на Австралија на СП фудбал 2006}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Видука, Марк}} [[Категорија:Фудбалери на ФК Динамо Загреб]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Селтик]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Лидс Јунајтед]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Мидлсбро]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Њукасл Јунајтед]] [[Категорија:Австралиски фудбалери]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Родени во 1975 година]] t7sch21uh7knku4h5onq915fxhamtpt Предлошка:NazOlNB 10 1254609 5649549 4357517 2026-10-24T22:47:12Z Carshalton 30527 5649549 wikitext text/x-wiki <includeonly>[[Олимписка {{#switch:{{{3}}}|f|F=женска|m|M=машка}} {{Naz/Sport|{{{1}}} }} {{#if:{{Naz/{{{2}}}}}|Selezione|репрезентација}} {{#if:{{{4|}}}| &#32;{{{4}}}||}}{{ #if:{{Naz/{{{2}}}|d}}|{{Naz/{{{2}}}|d}}|{{Naz/{{{2}}}|b}}{{Naz/{{{2}}}|c}} }}|{{Naz/{{{2}}}|c}}{{#if: {{{4|}}} |{{#if:{{{5|}}}||&#32;{{{4}}}}} (ол.)|}}]]</includeonly><noinclude> <noinclude>{{документација}}</noinclude> dqxfw0x94vkqbflygmb82ylzwwewyb6 5649551 5649549 2026-10-24T22:51:48Z Carshalton 30527 5649551 wikitext text/x-wiki <includeonly>[[Олимписка {{#switch:{{{3}}}|f|F=женска|m|M=машка}} {{Naz/Sport|{{{1}}} }} {{#if:{{Naz/{{{2}}}}}|Selezione|репрезентација}} {{#if:{{{4|}}}| &#32;{{{4}}}||}}{{ #if:{{Naz/{{{2}}}|d}}|{{Naz/{{{2}}}|d}}|{{Naz/{{{2}}}|b}}{{Naz/{{{2}}}|c}} }}|{{Naz/{{{2}}}|c}}{{#if: {{{4|}}} |{{#if:{{{5|}}}||&#32;{{{4}}}}}|}}&#32;(ол.)]]</includeonly><noinclude> <noinclude>{{документација}}</noinclude> 15prqpw1l7l1fja5t2r4h08f05fupg0 5649623 5649551 2026-10-25T09:46:47Z Carshalton 30527 5649623 wikitext text/x-wiki <includeonly>[[Олимписка {{#switch:{{{3}}}|f|F=женска|m|M=машка}} {{Naz/Sport|{{{1}}} }} {{#if:{{Naz/{{{2}}}}}|Selezione|репрезентација}} {{#if:{{{4|}}}| &#32;{{{4}}}||}}{{ #if:{{Naz/{{{2}}}|d}}|{{Naz/{{{2}}}|d}}|{{Naz/{{{2}}}|b}}{{Naz/{{{2}}}|c}} }}|{{Naz/{{{2}}}|c}}{{#if: {{{4|}}} |{{#if:{{{5|}}}||&#32;{{{4}}}}} |}}]]</includeonly><noinclude> <noinclude>{{документација}}</noinclude> hr9gf3y4bfq05exgcb2g5csh8ciz6gh Дарко Брашанац 0 1255199 5649499 5649340 2026-10-24T19:26:44Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5649499 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Дарко Брашанац | image = | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1992|2|12}}<ref name="FIFA"/> | cityofbirth = {{роден во|Чајетина|}} | countryofbirth = [[Србија]] | nationality = {{flagsport|SRB}} [[Србија]] | height = {{height|m=1.78}} | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | currentclub = | clubnumber = | retired = 2026 <small>(34 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Partizan}} | years1 = 2010-2016 | caps1 = 82 | goals1 = 7 | clubs1 = {{Fb team Partizan}} | years2 = 2011-2012 | caps2 = 24 | goals2 = 2 | clubs2 = →{{Fb team Smederevo}} | years3 = 2016-2019 | caps3 = 25 | goals3 = 1 | clubs3 = {{Fb team Betis}} | years4 = 2017-2018 | caps4 = 23 | goals4 = 2 | clubs4 = →{{Fb team Leganes}} | years5 = 2018-2019 | caps5 = 24 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Alaves}} | years6 = 2019-2024 | caps6 = 108 | goals6 = 4 | clubs6 = {{Fb team Osasuna}} | years7 = 2024-2025 | caps7 = 45 | goals7 = 1 | clubs7 = {{Fb team Leganes}} | years8 = 2025-2026 | caps8 = 11 | goals8 = 1 | clubs8 = {{Fb team Malaga}} | nationalyears1 = 2008-2009 | nationalcaps1 = 6 | nationalgoals1 = 1 | nationalteam1 = {{flagsport|SRB}} [[Фудбалска репрезентација на Србија под 17 години|Србија 17]] | nationalyears2 = 2009-2011 | nationalcaps2 = 14 | nationalgoals2 = 1 | nationalteam2 = {{flagsport|SRB}} [[Фудбалска репрезентација на Србија под 19 години|Србија 19]] | nationalyears3 = 2013-2015 | nationalcaps3 = 17 | nationalgoals3 = 1 | nationalteam3 = {{flagsport|SRB}} [[Фудбалска репрезентација на Србија под 21 година|Србија 21]] | nationalyears4 = 2015-2016 | nationalcaps4 = 70 | nationalgoals4 = 8 | nationalteam4 = {{flagsport|SRB}} [[Фудбалска репрезентација на Србија|Србија]] }} '''Дарко Брашанац''' (12 февруари 1992) — [[Србија|српски]] поранешен [[Фудбал|фудбалер]], [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] . Брашанац ја претставувал својата земја на сите младински меѓународни нивоа, собирајќи повеќе од 35 настапи, пред да дебитира за неговиот тим за сениорци во 2015 година. == Клупска кариера == === Партизан === Откако започнал на 6-годишна возраст во неговиот локален клуб Златибор Чајетина, Брашанац се преселил во [[ФК Партизан|Партизан]] сè уште како приправник во 2005 година. Тој бил еден од најперспективните членови на тимот предводен од Слаѓан Чеповиќ кој победил на бројни меѓународни турнири за млади.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://staraarhiva.partizan.rs/vest.php?Jezik=sr&IDV=420&akcija=show&prikaz1=2008&prikaz2=6&sec=2|title=Omladinska škola za ponos!|date=13 June 2008|publisher=partizan.rs|accessdate=11 December 2015}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://staraarhiva.partizan.rs/vest.php?Jezik=sr&IDV=403&akcija=show&prikaz1=2009&prikaz2=6&sec=2|title=Partizan pobednik 27. Memorijala Stevan Nešticki|date=8 June 2009|publisher=partizan.rs|accessdate=11 December 2015}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Следствено, Брашанац бил промовиран во постариот одред во јануари 2010 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://staraarhiva.partizan.rs/vest.php?Jezik=sr&IDV=71&akcija=show&prikaz1=2010&prikaz2=1&sec=2|title=Darko se nameće samo radom|date=26 January 2010|publisher=partizan.rs|accessdate=28 June 2011}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Тој го направил своето деби за Партизан во конкуренција на гостувањето кај Хајдук Кула во гостински терен со 2-0 на 14 март 2010 година, како замена за Клео во 80-та минута <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://staraarhiva.partizan.rs/vest.php?Jezik=sr&IDV=195&akcija=show&prikaz1=2010&prikaz2=3&sec=2|title=Dan posle Kule|date=15 March 2010|publisher=partizan.rs|accessdate=28 June 2011}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> До крајот на сезоната 2009-10, Браќанац забележа уште два настапи во лигата, бидејќи клубот ја освои својата трета последователна шампионска титула. Во јуни 2010 година, заедно со Марко [[Матија Настасиќ|Чеповиќ]] и [[Матија Настасиќ]], Брашанац го потпишале својот прв професионален договор со Партизан.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://staraarhiva.partizan.rs/vest.php?Jezik=sr&IDV=438&akcija=show&prikaz1=2010&prikaz2=6&sec=2|title=Mladost nadolazi|date=24 June 2010|publisher=partizan.rs|accessdate=20 March 2012}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Тој го направил својот прв настап во новата сезона на 4 септември 2010 година, заменувајќи го Саша Илиќ во победата над Хајдук Кула во домашната лига со 2: 0. На 8 декември 2010 година, Брашанац го имал своето деби во [[Лига на шампиони во фудбал|Лигата на шампионите на УЕФА]] во пораз од 1-3 на гостувањето кај [[ФК Арсенал|Арсенал]] на [[Стадион Емирати|стадионот „Емирати“]], влегувајќи како замена за време на повредите за Алмами Мореира .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2011/matches/round=2000118/match=2002903/index.html|title=Walcott settles Arsenal nerves to seal passage|date=8 December 2010|publisher=uefa.com|accessdate=20 March 2012}}</ref> Тој настапил на шест настапи во сите натпреварувања во кампањата 2010-11 година, бидејќи клубот го освои двојникот. Во август 2011 година, Брашанац бил испратен на шестмесечен заем во Смедерево .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.b92.net/sport/fudbal/vesti.php?yyyy=2011&mm=08&dd=19&nav_id=536170|title=Darko Brašanac pozajmljen Smederevu|date=19 August 2011|publisher=b92.net|accessdate=28 October 2011}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол во кариерата за сениори на 26 октомври 2011 година, израмнувајќи го израмнувачкиот погодок во ремито 1-1 на Купот на Србија со Слобода Ужице . Тие на крајот минале во следната рунда со пенали. Во февруари 2012 година, Брашанац бил позајмен назад во Смедерево до крајот на сезоната. Тој го постигнал својот прв лигашки погодок на 4 март 2012 година, наоѓајќи ја мрежата во победата од 1: 0 против БСК Борча . Вкупно, Брашанац настапил на 24 натпревари во лигата и постигна два гола во кампањата во периодот 2011-12 . По една сезонска позајмица, Брашанац се вратил во Партизан, но ретко бил избран да игра во првата половина од кампањата во периодот 2012-13, остварувајќи само два настапи во националниот куп. Тој на крајот добил поголема минутажа во втората половина од сезоната, често играјќи во почетниот состав. Брашанац го постигнал својот прв гол за клубот на 6 март 2013 година, постигнувајќи погодок директно од аголот во победата од 4-0 на гостувањето кај БСК Борча во гостински терен со 4-0.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.b92.net/sport/fudbal/vesti.php?yyyy=2013&mm=03&dd=06&nav_id=692651|title=Partizan ubedljiv u Borči za +8|date=6 March 2013|publisher=b92.net|accessdate=11 December 2015}}</ref> На 7 декември 2013 година, Брашанац го постигнал својот прв гол во тековната сезона, постигнувајќи го победникот во победата од 1-0 на гостувањето кај Шукаришки . Потоа, тој потпишал договор што ќе го задржи во клубот до летото 2017 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sr.partizan.rs/78012-brasanac-produzio-ugovor/|title=Brašanac produžio ugovor|date=17 January 2014|publisher=partizan.rs|accessdate=18 June 2014|archive-date=2014-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140825174611/http://www.sr.partizan.rs/78012-brasanac-produzio-ugovor/|url-status=dead}}</ref> После тоа, Браќанац станал редовен играч на првиот тим, пропушти само еден од 15 натпревари во лигата во вториот дел од кампањата во периодот 2013-14 . Тој продолжил редовно да игра на почетокот на сезоната 2014-15, добивајки ги сите шест стартови во квалификациите за натпреварувањата на УЕФА, пред да претрпи скршеница на реброто додека играше за националниот младински тим во септември 2014 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://sport.blic.rs/fudbal/domaci-fudbal/peh-za-partizan-pred-ligu-evrope-brasanac-slomio-rebro-i-ostetio-plucnu-maramicu/gqw1q2p|title=Peh za Partizan pred Ligu Evrope: Brašanac slomio rebro i oštetio plućnu maramicu!|date=6 September 2014|publisher=blic.rs|accessdate=19 March 2017}}</ref> По целосно закрепнување, Браќанац се врати во почетниот состав по зимската пауза, помагајќи му на Партизан да ја освои шампионската титула. Во сезоната 2015–16, Брашанац бил стартер на Партизан, забележа 40 настапи и постигна четири гола во сите натпреварувања, бидејќи клубот го освоил домашниот куп по пет години. === Бетис === Во август 2016 година, Брашанац бил префрлен во шпанскиот клуб [[Реал Бетис|Бетис]] со петгодишен договор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sr.partizan.rs/145070-145070/|title=Darko Brašanac prešao u Betis iz Sevilje|date=26 August 2016|publisher=partizan.rs|accessdate=19 March 2017|archive-date=2019-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190530231652/http://www.sr.partizan.rs/145070-145070/|url-status=dead}}</ref> Тој го направи своето официјално деби за андалусиската екипа на 11 септември 2016 година, одигра цели 90 минути и доби жолт картон во победата од 3: 2 против [[ФК Валенсија|Валенсија на]] гости. На 23 април 2017 година, Брашанац го постигна својот прв гол во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Ла Лига]], давајќи му победа на неговиот тим од 1-0 на гостувањето кај Селта . ==== Заеми на Леганес и Алавес ==== На 30 август 2017 година, Брашанац бил позајмен на клупскиот клуб ЦД Леганес за една година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://realbetisbalompie.es/en/noticias/last-news/9774/el-real-betis-y-el-cd-leganes-llegan-un-acuerdo-pa|title=Real Betis and CD Leganés reach an agreement for the loan of Brasanac|date=30 August 2017|publisher=Real Betis|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831040716/http://realbetisbalompie.es/en/noticias/last-news/9774/el-real-betis-y-el-cd-leganes-llegan-un-acuerdo-pa|archive-date=31 August 2017|accessdate=30 August 2017}}</ref> Приближно една година подоцна, тој се приклучи на Депортиво Алавес во истата категорија, исто така, во привремена зделка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.realbetisbalompie.es/es/noticias/actualidad/12103/darko-brasanac-se-marcha-cedido-al-deportivo-alave|title=Darko Brasanac se marcha cedido al Deportivo Alavés|date=31 August 2018|publisher=Real Betis|language=es|trans-title=Darko Brasanac moves out on loan at Deportivo Alavés|archive-url=https://web.archive.org/web/20180901003744/http://www.realbetisbalompie.es/es/noticias/actualidad/12103/darko-brasanac-se-marcha-cedido-al-deportivo-alave|archive-date=1 September 2018|accessdate=31 August 2018}}</ref> === Осасуна === На 22 јули 2019 година, Брашанац се согласил на договор на три години со ново промовираниот клуб Осасуна, за сума од [[Евро|€]] 1 милион и дополнителни 750.000 € во бонуси, со Бетис задржување на 10% на иднината продажба; неговата клаузула за ослободување беше утврдена на 8 милиони евра.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.osasuna.es/noticia/_/13143/22-07-2019-darko-brasanac-nuevo-jugador-de-osasuna-hasta-2022.html|title=Darko Brasanac, nuevo jugador de Osasuna hasta 2022|date=22 July 2019|publisher=CA Osasuna|language=es|trans-title=Darko Brasanac, new player of Osasuna until 2022|accessdate=22 July 2019|archive-date=2019-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190722210410/https://www.osasuna.es/noticia/_/13143/22-07-2019-darko-brasanac-nuevo-jugador-de-osasuna-hasta-2022.html|url-status=dead}}</ref> == Меѓународна кариера == Брашанац бил редовен член на репрезентацијата на Србија до 17 години . Тој исто така ја претставувал Србија на УЕФА првенството до 19 години во 2011 година . Тие стигнаа до полуфиналето на турнирот и беа елиминирани од Чешка . На почетокот на 2013 година, Брашанац дебитирал за Србија до 21 година и веднаш станал редовен член на тимот. Тој го постигнал својот прв гол за тимот до 21 година во победата од 3: 0 над Белгија на 5 март 2014 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uefa.com/under21/season=2015/matches/round=2000412/match=2011560/index.html|title=Mitrović heads Serbia to Belgium success|date=5 March 2014|publisher=uefa.com|accessdate=11 December 2015}}</ref> Брашанац исто така бил член на последниот состав на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 2015|УЕФА првенството до 21 година]] до [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 2015|2015 година]] . На 4 септември 2015 година, Брашанац го имал своето целосно меѓународно деби за [[Фудбалска репрезентација на Србија|Србија]], играјќи ги целите 90 минути во победата на Ерменија во квалификациите за [[Европско првенство во фудбал 2016|ЕП 2016 за УЕФА]] 2-0.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2016/matches/round=2000446/match=2013986/index.html|title=Serbia see off Armenia for first win|date=4 September 2015|publisher=uefa.com|accessdate=8 March 2016}}</ref> Тој исто така беше неискористена замена во последните два квалификациски натпревари на тимот на УЕФА Евро 2016 против [[Фудбалска репрезентација на Албанија|Албанија]] и [[Фудбалска репрезентација на Португалија|Португалија]] во октомври 2015 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2016/matches/round=2000446/match=2014028/index.html|title=Serbia spoil Albania's big night|date=8 October 2015|publisher=uefa.com|accessdate=8 March 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2016/matches/round=2000446/match=2014055/index.html|title=Moutinho magic keeps Portugal buoyant|date=11 October 2015|publisher=uefa.com|accessdate=8 March 2016}}</ref> == Статистика за кариера == === Клуб === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Клуб ! rowspan="2" | Сезона ! colspan="2" | Лига ! colspan="2" | Куп ! colspan="2" | Интернационално ! colspan="2" | Вкупно |- ! Настапи ! Голови ! Настапи ! Голови ! Настапи ! Голови ! Настапи ! Голови |- | rowspan="8" | [[ФК Партизан|Партизан]] | 2009–10 година | 3 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 | 3 | 0 |- | 2010–11 | 4 | 0 | 1 | 0 | 1 | 0 | 6 | 0 |- | 2012–13 година | 11 | 1 | 2 | 1 | 0 | 0 | 13 | 2 |- | 2013–14 | 18 | 2 | 1 | 0 | 2 | 0 | 21 | 2 |- | 2014-15 година | 17 | 1 | 3 | 1 | 6 | 0 | 26 | 2 |- | 2015–16 | 25 | 3 | 5 | 0 | 10 | 1 | 40 | 4 |- | 2016–17 | 4 | 0 | 0 | 0 | 2 | 0 | 6 | 0 |- ! Вкупно ! 82 ! 7 ! 12 ! 2 ! 21 ! 1 ! 115 ! 10 |- | Смедерево (заем) | 2011–12 | 24 | 2 | 3 | 1 | colspan="2" | - | 27 | 3 |- | rowspan="1" | [[Реал Бетис|Бетис]] | 2016–17 | 25 | 1 | 1 | 0 | colspan="2" | - | 26 | 1 |- | rowspan="1" | Леганес (заем) | 2017–18 година | 23 | 2 | 5 | 0 | colspan="2" | - | 28 | 2 |- | rowspan="1" | Алавес (заем) | 2018–19 | 18 | 0 | 2 | 0 | colspan="2" | - | 20 | 0 |- ! colspan="2" | Вкупно кариера ! 172 ! 12 ! 23 ! 3 ! 21 ! 1 ! 216 ! 16 |} === Меѓународен === {{Updated|7 May 2018}} {| class="wikitable" style="text-align:center" !Репрезентација ! Година ! Настапи ! Голови |- | rowspan="2" | [[Фудбалска репрезентација на Србија|Србија]] | 2015 година | 1 | 0 |- | 2016 година | 2 | 0 |- ! colspan="2" | Вкупно ! 3 ! 0 |} == Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Soccerway|darko-brasanac/122138}} * {{UEFA player|250005616}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Брашанац, Дарко}} [[Категорија:Српски фудбалери]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1992 година]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Партизан]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Бетис]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Алавес]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Осасуна]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Малага]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] rcazr9kyypwu24chwtp7qekjamgd8f0 Улична пејачка (Мане) 0 1256039 5649429 4547695 2026-10-24T15:15:51Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649429 wikitext text/x-wiki {{Italic title}} [[Податотека:Edouard_Manet_-_Street_Singer_-_Google_Art_Project.jpg|мини|494x494пкс]] '''''Улична пејачка''''' - слика со масло на платно од [[Едуар Мане]] од 1862 година, прикажувајќи улична музичарка во близина на влез на кабаре. Има димензии од 171,1 x 105,8 см и се наоѓа во Музејот за ликовна уметност во Бостон. Сликата била директно вдахната од средба помеѓу уметникот и улична пејачка една вечер. Мане ја замолил да позира за него, но таа одбила, па Мане побарал од омилената манекенка Викторин Меран да позира за работата. ''Улична пејачка'' е или првата или втората од неколкуте големи слики на Мане за кои позирала Меран.<ref name="Mauner_p17">Mauner, G. L., & Loyrette, H. (2000). ''Manet: The Still-life Paintings''. New York: H.N. Abrams in association with the American Federation of Arts. стр. 17. {{ISBN|0-8109-4391-3}}.</ref><ref name="Portraying_Life_p197">Manet, Édouard, Mary Anne Stevens, and Lawrence W. Nichols (2012). ''Manet: Portraying Life''. Toledo: Toledo Museum of Art. стр. 197. {{ISBN|9781907533532}}</ref> На него е прикажана патувачка пејачка во модерен фустан напуштајќи кабаре ноќе, стискајќи гитара кон неа и јадејќи цреши.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://artsandculture.google.com/asset/PAG7zTLoqE-_DA|title=Street Singer - Edouard Manet|work=Google Arts & Culture}}</ref> Стилот на сликата го покажува влијанието на [[Франс Халс]] и шпанските мајстори како [[Диего Веласкес]]. ''Улична пејачка'' е една од низата еднофигурни композиции што Мане ги насликал во 1860-тите, во кои тој ги насликал современите „типови“ во природна големина, нарушувајќи ја конвенцијата ваквите скромни жанровски теми да бидат насликани во мал обем.<ref name="Portraying_Life_p197"/> Историчарот на уметност Џорџ Маунер вели дека конфронтираниот поглед на жената и нејзиното незгодно сфаќање на црешите и гитарата, „што се чини дека е преголемо обемно за да може удобно да управува“, произведува самосвесен ефект што не е очекуван во жанровата слика.<ref name="Mauner_p17"/> Сликата била донирана во Бостонскиот музеј за ликовни уметности во 1966 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://collections.mfa.org/objects/33971/street-singer;jsessionid=444E26A9CADB3657DBF9F40A61946AAE|title=Street Singer|work=collections.mfa.org|accessdate=2020-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190926185739/https://collections.mfa.org/objects/33971/street-singer;jsessionid%3D444E26A9CADB3657DBF9F40A61946AAE|archive-date=2019-09-26|url-status=dead}}</ref> == Наводи == <references /> {{Едуар Мане |state=expanded}} [[Категорија:Слики на Едуар Мане]] [[Категорија:Уметнички слики од 1862 година]] k9fplf8frx77eedck85m7kpopfesigg Херерасаурус 0 1260194 5649587 5614582 2026-10-25T04:12:40Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649587 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | fossil_range = [[доцен тријас]], <br/>~{{fossil range|235|231.4}} | image = Herrerasaurus ischigualastensis DSC 2929.jpg | image_upright = 1.1 | image_alt = | image_caption = | parent_authority = [[Освалдо Риг|Риг]], 1963 | taxon = Herrerasaurus ischigualastensis | authority = Риг, 1963 | synonyms = * ''Ischisaurus cattoi'' <br/><small>Риг, 1963</small> * ''Frenguellisaurus ischigualastensis'' <br/><small>[[Фернандо Новас|Новас]], 1986</small> }} '''''Херерасаурус''''' — род на гуштероколковни диносауруси од периодот на доцниот [[тријас]]. Овој род бил еден од најраните [[диносаурус]]и од фосилните записи. Неговото име во превод значи „''гуштерот на Херера''“, по сточарот кој го открил првиот примерок во [[1958]] година во [[Јужна Америка]]. Сите познати [[фосил]]и на овој месојад се откриени во [[формација Ишигуаласто|формацијата Ишигуаласто]] во периодот [[карник]] (доцниот тријас според [[Меѓународна комисија за стратиграфија|Меѓународната комисија за стратиграфија]], и истиот е датиран дека живеел пред околу 231,4 милиони години)&nbsp;во северозападна [[Аргентина]].<ref name="OARM2010">{{Наведено списание|last=Alcober|first=Oscar A.|last2=Martinez, Ricardo N.|year=2010|title=A new herrerasaurid (Dinosauria, Saurischia) from the Upper Triassic Ischigualasto Formation of northwestern Argentina|url=https://archive.org/details/pubmed-PMC3088398|journal=ZooKeys|issue=63|pages=55–81|doi=10.3897/zookeys.63.550|pmc=3088398|pmid=21594020}}</ref> [[Типски вид|Типскиот вид]], '''''Herrerasaurus ischigualastensis''''', е опишан од [[Освалдо Риг]] во [[1963]] година<ref name="Reig1963">{{Наведено списание|last=Reig|first=O.A.|year=1963|title=La presencia de dinosaurios saurisquios en los "Estratos de Ischigualasto" (Mesotriásico Superior) de las provincias de San Juan y La Rioja (República Argentina)|journal=[[Ameghiniana]]|volume=3|issue=1|pages=3–20}}</ref> и е единствениот [[Вид (биологија)|вид]] доделен на [[Род (биологија)|родот]].''Ischisaurus'' и ''Frenguellisaurus'' се [[Синоним (таксономија)|синоними]]. Долги години, класификацијата на ''Херерасаурус'' била нејасна, бидејќи истата била позната од многу фрагментарни остатоци. Се претпоставувало дека станува збор за [[Базал (филогенетика)|базален]] теропод, базален сауроподоморф, базален сауришијан или воопшто дека не бил диносаурус, туку друг вид архосаурус. Меѓутоа, со откривањето на скоро комплетен скелет и череп во [[1988]] година,<ref name="Sereno1988">{{Наведено списание|last=Sereno|first=P.C.|last2=Novas, F.E.|last3=Arcucci, A.B.|last4=C. Yu|year=1988|title=New evidence on dinosaur and mammal origins from the Ischigualasto Formation (Upper Triassic, Argentina)|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=8|issue=3, supplement|pages=26A|doi=10.1080/02724634.1988.10011734}}</ref><ref name="Sereno1992"/> ''Херерасаурусот'' бил класифициран како ран ѕвероног или ран саурисијан во најмалку пет неодамнешни прегледи за еволуцијата на ѕвероног, и многу истражувачи го класифицираат како најпримитивен член на Теропода.<ref name="Holtz2008">Holtz, Thomas R. Jr. (2011) ''Dinosaurs: The Most Complete, Up-to-Date Encyclopedia for Dinosaur Lovers of All Ages,'' [http://www.geol.umd.edu/~tholtz/dinoappendix/HoltzappendixWinter2010.pdf Winter 2010 Appendix.]</ref> Тоа е член на Herrerasauridae, семејство со слични родови кои биле едни од најраните на диносауриското еволутивно зрачење.<ref name="Nesbittetal2009">{{Наведено списание|last=Nesbitt|first=S. J.|last2=Smith|first2=N. D.|last3=Irmis|first3=R. B.|last4=Turner|first4=A. H.|last5=Downs|first5=A.|last6=Norell|first6=M. A.|last-author-amp=yes|year=2009|title=A complete skeleton of a Late Triassic saurischian and the early evolution of dinosaurs|url=https://archive.org/details/sim_science_2009-12-11_326_5959/page/1530|journal=[[Science (journal)|Science]]|volume=326|issue=5959|pages=1530–1533|bibcode=2009Sci...326.1530N|doi=10.1126/science.1180350|pmid=20007898}}.</ref><ref name="jacksonschool2009">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/121009.html|title=New Meat-Eating Dinosaur Alters Evolutionary Tree|last=Airhart|first=Marc|date=December 10, 2009|work=Jackson School of Geosciences|archive-url=https://web.archive.org/web/20100310173552/http://www.jsg.utexas.edu/news/rels/121009.html|archive-date=March 10, 2010}}</ref> == Опис == [[Податотека:Herrerasaurus_scale.png|лево|мини|Дијаграм на скала што го покажува примерокот холотип (црвено) и најголемиот познат примерок (сив), спореден по големина со човек]] ''Херерасаурус'' бил лесно изграден двоножен месојад со долга опашка и релативно мала глава. Возрасните имале черепи до 56 сантиметри должина и биле до 6 метри долги <ref name="Sereno1992"/> и 350 килограми тешки.<ref name="GSP88">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/predatorydinosau00paul|title=Predatory Dinosaurs of the World|last=Paul|first=G.S.|publisher=Simon and Schuster|year=1988|isbn=978-0-671-68733-5|location=New York|pages=[https://archive.org/details/predatorydinosau00paul/page/248 248–250]|url-access=registration}}</ref> Помалите примероци биле со големина половина на стандардните, со черепи само околу 30 сантиметри во должина.<ref name="Langer04"/> ''Херерасаурусот'' бил целосно двоножен. Поседувал силни задни екстремитети со кратки [[ивер]]и и прилично долги [[Стапало|стапала]], што покажува дека најверојатно станува збор за брз тркач. Стапалото имало пет прсти, но само средните три (со ознака II, III и IV) имале тежина. Надворешните прсти (I и V) биле мали; првиот прст имал мала канџа. Опашкаттаа, делумно зацврстена со преклопувачки проекции на пршлените, го балансирала телото и исто така ја балансирала брзината при трчање односно движење.<ref name="Langer04"/> ''Предните'' екстремитети на ''Херерасаурусите'' имале помалку од половина од должината на задните екстремитети. [[Рамена коска|Рамената]] и [[палечната коска]] биле прилично кратки, додека манусот (раката) била издолжена. Првите два прста и палецот завршувале со заобленост, и имале остри канџи за фаќање на пленот. Четвртиот и петтиот биле мали никулци без канџи.<ref name="Sereno1992">{{Наведено списание|last=Sereno|first=P.C.|last2=Novas, F.E.|year=1992|title=The complete skull and skeleton of an early dinosaur|url=https://archive.org/details/sim_science_1992-11-13_258_5085/page/1137|journal=Science|volume=258|issue=5085|pages=1137–1140|bibcode=1992Sci...258.1137S|doi=10.1126/science.258.5085.1137|pmid=17789086}}</ref><ref name="Sereno1993b">{{Наведено списание|last=Sereno|first=P.C.|year=1993|title=The pectoral girdle and forelimb of the basal theropod ''Herrerasaurus ischigualastensis''|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=13|issue=4|pages=425–450|doi=10.1080/02724634.1994.10011524}}</ref> ''Херерасаурусот'' поседувал црти кои се наоѓаат во различни групи диносауруси и неколку одлики пронајдени во нединосауриските [[архосаури]]. Иако ги дели повеќето од одликите на диносаурусите, постојат неколку разлики, особено во обликот на коските на колкот и нозете. Неговата карлица е како кај сауриските диносауруси, но има коскена ацетабулум (каде што [[ивер]]от се среќава со [[карлица]]та) што бил само делумно отворен. [[Бедрена коска|Бедрената коска]], главната коска на колкот, е поддржана од само две [[Крсна коска|крсни коски]], која му дава базална одлика.<ref name="Langer04">{{Наведена книга|title=The Dinosauria|url=https://archive.org/details/dinosauria0000unse_n9z8|last=Langer|first=Max C.|publisher=University of California Press|year=2004|isbn=978-0-520-24209-8|editor-last=Weishampel, David B.|edition=2|location=Berkeley|pages=[https://archive.org/details/dinosauria0000unse_n9z8/page/25 25]–46|chapter=Basal Saurischia|editor-last2=Dodson, Peter|editor-last3=Osmólska Halszka}}</ref> Сепак, [[Препонска коска|препонската коска]] се наоѓа понаназад, и оваа добиена одлика се среќава уште кај дромеосауридите и [[птици]]те . Дополнително, крајот на пубисот има облик на чизма, како оној во [[аветероподи]]те; а [[Прешлен|’рбетниот центар]] има форма на песочен часовник што е ист случај како и кај ''[[Алосаурус]]''.<ref name="GSP88"/> [[Податотека:Herrerasaurus_ischigualastensis_Illustration.jpg|алт=Lightly-built bipedal reptile|лево|мини|Впечаток на уметникот]] ''Херерасаурус'' имал долг и тесен череп на кој му недостасувале скоро сите специјализации што ги карактеризирале подоцнежните [[диносауруси]],<ref name="Sereno1993">{{Наведено списание|last=Sereno|first=P.C.|last2=Novas, F.E.|year=1993|title=The skull and neck of the basal theropod ''Herrerasaurus ischigualastensis''|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=13|issue=4|pages=451–476|doi=10.1080/02724634.1994.10011525}}</ref> и повеќе наликувал на оние на попримитивните архосауруси како што е [[Еупаркерија]]. Во черепот овој вид на диносаурус имал пет пара фенестри (отвори на черепот), од кои два пара биле наменети за очите и ноздрите. Помеѓу очите и ноздрите имало по две анторибитални фенестри и пар ситни, долги еден сантиметар дупки слични на процепите наречени промаксиларни фенестри.<ref name="Sereno07">{{Наведено списание|last=Sereno|first=P.C.|year=2007|title=The phylogenetic relationships of early dinosaurs: a comparative report|journal=Historical Biology|volume=19|issue=1|pages=145–155|doi=10.1080/08912960601167435}}</ref> ''Херерасаурусот'' имал флексибилен зглоб во долната вилица што можел да се лизне напред или назад и кое му помагало полесно да го зафати залакот во устата.<ref name="Sereno1993"/> Оваа кранијална специјализација е невообичаена меѓу диносаурусите, но еволуирала независно кај некои [[гуштери]].<ref name="McDowell1954">{{Наведено списание|last=McDowell|first=S.B. Jr.|last2=C.M. Bogert|year=1954|title=The systematic position of ''Lanthanotus'' and the affinities of the anguinomorphan lizards|journal=Bulletin of the American Museum of Natural History|volume=105|pages=1–142}}</ref> Задниот дел на долната вилица имал и фенестри. Вилиците биле опремени со големи запчести заби кои служиле за гризење и јадење месо, а вратот бил тенок и доста флексибилен.<ref name="Novas1994">{{Наведено списание|last=Novas|first=F. E.|year=1994|title=New information on the systematics and postcranial skeleton of ''Herrerasaurus ischigualastensis'' (Theropoda: Herrerasauridae) from the Ischigualasto Formation (Upper Triassic) of Argentina|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=13|issue=4|pages=400–423|doi=10.1080/02724634.1994.10011523}}</ref> [[Податотека:Herrerasaurus_skeletal.jpg|мини|Реконструкција на скелетот]] Според авторот Новас (1993), ''Херерасаурус'' може да се разликува врз основа на следниве одлики:<ref>{{Наведено списание|last=Novas|year=1993|title=New information on the systematics and postcranial skeleton of Herrerasaurus ischigualastensis (Theropoda: Herrerasauridae) from the Ischigualasto Formation (Upper Triassic) of Argentina|url=|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=13|issue=4|pages=400–423|doi=10.1080/02724634.1994.10011523}}</ref> присуството на премаксила - [[Горна вилица|максила]] фенестра, а задниот дел на латеротемпоралната фенестра е широк помалку од една третина од вентралниот дел; присуство на гребен на страничната површина на југуларната коска и длабоко засечена супертемпорална јама што се протега низ средниот посторбитален процес; субквадратниот вентрален процес има странична депресија, а квадратотогалната коска се преклопува со постеродорзалното квадратно лице; процесот на птеригоидниот квадрат има вдлабнатина маргина во форма на корито и присуство на тенок ребрест постеродорзален [[Долновилична коска|стоматолошки]] процес; сурангуларната коска има чаталест преден процес за артикулација со постеродорзалниот стоматолошки процес; внатрешниот туберозитет на [[Рамена коска|рамената коска]] е проксимално проектирана и одделена од главата на хумерата со длабок жлеб (исто така присутен кај [[целофизоиди]]те); поседува зголемени раце, кои се со големина од 60% од големината на хумерус + полупречник. == Историја == [[Податотека:Herrerasaurus_ischigualastensis_DSC_2929.jpg|лево|мини|Монтиран модел, Музеј за природна историја во Сенкенберг]] ''Херерасаурус'' го именувал [[Палеонтологија|палеонтологот]] [[Освалдо Риг]] според Викторино Херера, козар од [[Анди]]те, кој прв ги забележал неговите [[фосил]]и во околините во близина на градот Сан Хуан, [[Аргентина]] во [[1959]] година.<ref name="Reig1963"/> Овие карпи, кои подоцна го донеле ''[[Еораптор]]от'',<ref name="Serenoetal1993">{{Наведено списание|last=Sereno|first=P.C.|last2=Forster, C.A.|author-link2=Catherine Forster|last3=Rogers, R.R.|last4=Monetta, A.M.|year=1993|title=Primitive dinosaur skeleton from Argentina and the early evolution of Dinosaurs|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-01-07_361_6407/page/64|journal=Nature|volume=361|issue=6407|pages=64–66|bibcode=1993Natur.361...64S|doi=10.1038/361064a0}}</ref> се дел од [[формација Ишигуаласто|формацијата Ишигуаласто]] и потекнуваат од доцната фаза на Ладиник до раниот [[карник]] во доцниот период на [[тријас]].<ref name="Rogers93">{{Наведено списание|last=Rogers|first=R. R.|last2=Swisher III, C.C.|last3=Sereno, P.C.|last4=Monetta, A.M.|last5=Forster, C.A.|last6=Martinez, R.N.|year=1993|title=The Ischigualasto tetrapod assemblage (Late Triassic, Argentina) and 40Ar/39Ar dating of dinosaur origins|url=https://archive.org/details/sim_science_1993-05-07_260_5109/page/794|journal=Science|volume=260|issue=5109|pages=794–797|bibcode=1993Sci...260..794R|doi=10.1126/science.260.5109.794|pmid=17746113}}</ref> Риг именувал втор диносаурус од овие карпи во истата публикација како ''Херерасаурус''; овој диносаурус, ''Ischisaurus cattoi'', сега се смета за [[Синоним (таксономија)|помлад синоним]] и малолетник од ''Херерасаурус''.<ref name="Novas1994"/> Риг верувал дека ''Херерасаурус'' е ран пример на [[карносаурус]] <ref name="Reig1963"/> но ова било предмет на многу дебати во текот на следните 30 години, а родот бил различно класифициран за тоа време. Во [[1970]] година, Стил го класифицирал ''Херерасаурусот'' како просауропод.<ref name="Steel70">{{Наведено списание|last=Steel|first=R.|year=1970|title=Part 14. Saurischia. Handbuch der Paläoherpetologie/Encyclopedia of Paleoherpetology|journal=Gustav Fischer Verlag, Stuttgart|pages=1–87}}</ref> Во 1972 година, Питер Галтон го класифицирал родот како не дијагностициран подалеку од Саурисија.<ref name="Galton73">{{Наведено списание|last=Galton|first=P.M.|year=1973|title=On the anatomy and relationships of ''Efraasia diagnostica'' (Huene) n.gen., a prosauropod dinosaur (Reptilia: Saurischia) from the Upper Triassic of Germany|url=https://archive.org/details/palaeontologische-zeitschrift_1973-11_47_3-4/page/229|journal=Paläontologische Zeitschrift|volume=47|issue=3/4|pages=229–255|doi=10.1007/BF02985709}}</ref> Подоцна, користејќи [[Кладистика|кладистичка]] анализа, некои истражувачи ги поставиле ''Херерасаурус'' и ''Стаурикосаурус'' во основата на дрвото диносаурус пред да се раздели меѓу орнитичарите и сауријците.<ref name="brinkmansues87">{{Наведено списание|last=Brinkman|first=D.B.|last2=Sues|first2=H.D.|date=1987|title=A staurikosaurid dinosaur from the Upper Triassic Ischigualasto Formation of Argentina and the relationships of the Staurikosauridae|url=http://cdn.palass.org/publications/palaeontology/volume_30/pdf/vol30_part3_pp493-503.pdf|journal=Palaeontology|volume=30|issue=3|pages=493–503|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208053320/http://cdn.palass.org/publications/palaeontology/volume_30/pdf/vol30_part3_pp493-503.pdf|archive-date=2015-12-08|access-date=2015-10-20}}</ref><ref name="novas92">{{Наведено списание|last=Novas|first=F.E.|date=1992|title=Phylogenetic relationships of the basal dinosaurs, the Herrerasauridae|url=http://cdn.palass.org/publications/palaeontology/volume_35/pdf/vol35_part1_pp51-62.pdf|journal=Palaeontology|volume=35|issue=1|pages=51–62|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208063554/http://cdn.palass.org/publications/palaeontology/volume_35/pdf/vol35_part1_pp51-62.pdf|archive-date=2015-12-08|access-date=2015-10-20}}</ref><ref name="Paul1984">{{Наведено списание|last=Paul|first=G.S.|year=1984|title=The segnosaurian dinosaurs: relics of the prosauropod-ornithischian transition?|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=4|issue=4|pages=507–515|doi=10.1080/02724634.1984.10012026}}</ref><ref name="Novas1989">{{Наведено списание|last=Novas|first=F. E.|year=1989|title=The tibia and tarsus in Herrerasauridae (Dinosauria, incertae sedis) and the evolution and origin of the dinosaurian tarsus|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-paleontology_1989-09_63_5/page/677|journal=Journal of Paleontology|volume=63|pages=677–690|doi=10.1017/S0022336000041317}}</ref> Неколку истражувачи ги класифицирале остатоците како не-диносауриски.<ref name="Gauthieretal89">{{Наведена книга|title=The Hierarchy of Life|last=Gauthier, J.A.|last2=Cannatella, D.|last3=Queiroz, K.|last4=Kluge, A.G.|last5=Rowe, T.|publisher=Elsevier Science Publishers B. V.|year=1989|editor-last=Fernholm|editor-first=K. Bremer, & Jörnvall, H.|location=Amsterdam|pages=337–353|chapter=Tetrapod phylogeny|id=|last-author-amp=yes}}</ref> Два други делумни скелети, со материјал од череп, биле именувани како ''Frenguellisaurus ischigualastensis'' од [[Фернандо Новас]] во [[1986]] година,<ref>{{Наведено списание|last=Novas|first=F. E.|year=1986|title=Un probable terópodo (Saurischia) de la Formación Ischigualasto (Triásico superior), San Juan, Argentina|journal=IV Congreso Argentino de Paleontología y Bioestratigrafía, Mendoza, November 23&ndash;27|volume=2|pages=1–6}}</ref> но денес се смета дека и овој вид е синоним.<ref name="Novas1994"/> ''Frenguellisaurus ischigualastensis'' бил откриен во [[1975]] година и бил опишан од Новас (1986) кој го сметал за примитивен сауриски вид, а можеби и за теропод. Новас (1992) и Серено и Новас (1992) ги испитувале остатоците од ''Frenguellisaurus'' и ги поврзале со ''Херерасаурус.''<ref name="Novas 1992">{{Наведено списание|last=Sereno|last2=Novas|year=1992|title=The complete skull and skeleton of an early dinosaur|url=https://archive.org/details/sim_science_1992-11-13_258_5085/page/1137|journal=Science|volume=258|issue=5085|pages=1137–1140|bibcode=1992Sci...258.1137S|doi=10.1126/science.258.5085.1137|pmid=17789086}}</ref>''Ischisaurus cattoi'' бил откриен во [[1960]] година и бил опишан од Риг во [[1963]] година. Новас (1992) и Серено и Новас (1992) ги разгледале неговите остатоци и откриле дека се однесуваат на ''Херерасаурус'' . [[Податотека:Herrerasaurus_skull.jpg|алт=Skull of dinosaur with long jaw, teeth, and hollow head|мини|Прв познат череп, примерок PVSJ 407 и PVSJ 053]] Комплетен череп на ''Херерасаурус'' бил пронајден во [[1988]] година, од тим палеонтолози предводени од [[Пол Серено]].<ref name="Sereno1992"/> Врз основа на новите фосили, авторите како [[Томас Холц]] <ref name="Holtz95">{{Наведено списание|last=Holtz|first=T.R. Jr.|last2=Padian, K.|year=1995|title=Definition and diagnosis of Theropoda and related taxa|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=15|issue=3, supplement|pages=35A}}</ref> и Хосе Бонапарта <ref>{{Наведено списание|last=Bonaparte|first=J.F.|last2=Pumares, J.A.|year=1995|title=Notas sobre el primer cráneo de ''Riojasaurus incertus'' (Dinosauria, Prosauropoda, Melanorosauridae) del Triásico superior de La Rioja, Argentina|journal=[[Ameghiniana]]|volume=32|pages=341–349}}</ref> го класифицирале ''Херерасаурус'' на дното на сауришкото дрво пред дивергенцијата помеѓу прозауроподите и троподите. Сепак, Серено се залагал за класифицирање на ''Herrerasaurus'' (и Herrerasauridae) како примитивни тероподи. Овие две класификации станале најупорни, со Раухут (2003) <ref name="Rauhut03">{{Наведено списание|last=Rauhut|first=O.W.M.|year=2003|title=The interrelationships and evolution of basal theropod dinosaurs|journal=Special Papers in Palaeontology|volume=69|pages=1–213}}</ref> и Битенкур и Келнер (2004) <ref name="BittenKellner">{{Наведено списание|last=Bittencourt|first=J.|last2=Kellner, W.A.|year=2004|title=The phylogenetic position of ''Staurikosaurus pricei'' from the Triassic of Brazil|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=24|issue=3, supplement|pages=39A|doi=10.1080/02724634.2004.10010643}}</ref> кои ја фаворизирале раната [[Хипотеза|хипотеза на]] тероподите и Макс Лангер (2004),<ref name="Langer04"/> Лангер и Бентон (2006),<ref name="LangerBenton06">{{Наведено списание|last=Langer|first=M.C.|last2=Benton, M.J.|year=2006|title=Early dinosaurs: a phylogenetic study|journal=Journal of Systematic Palaeontology|volume=4|issue=4|pages=309–358|doi=10.1017/S1477201906001970}}</ref> и Рандал Ирмис и неговите колеги (2007) <ref name="RIetal07">{{Наведено списание|last=Irmis|first=Randall B.|last2=Nesbitt, Sterling J.|last3=Padian, Kevin|last4=Smith, Nathan D.|last5=Turner, Alan H.|last6=Woody, Daniel|last7=Downs, Alex|year=2007|title=A Late Triassic dinosauromorph assemblage from New Mexico and the rise of dinosaurs|url=https://archive.org/details/sim_science_2007-07-20_317_5836/page/358|journal=Science|volume=317|issue=5836|pages=358–361|bibcode=2007Sci...317..358I|doi=10.1126/science.1143325|pmid=17641198}}</ref> кои ја фаворизирале базалната сауришиска хипотеза. Ако ''Херерасаурус'' навистина бил теропод, тоа би индицирало дека тие, сауроподоморфите и орнитичарите се разидувале дури порано од ерерасауридите, пред средниот Карнијан и дека „''сите три лози независно развиле неколку диносауриски одлики, како што е понапредниот зглоб на глуждот или отворениот ацетабулум''".<ref name="Palaeos">{{Наведено списание|last=White|first=A.T.|last2=Kazlev, M.A.|year=2003|title=Theropoda: Basal Theropods|url=http://www.palaeos.com/Vertebrates/Units/340Theropoda/340.100.html|journal=Science|volume=326|issue=5959|pages=1530–1533|bibcode=2009Sci...326.1530N|doi=10.1126/science.1180350|pmid=20007898|archive-url=https://web.archive.org/web/20070711145402/http://www.palaeos.com/Vertebrates/Units/340Theropoda/340.100.html <!--None-->|archive-date=2007-07-11|access-date=2007-07-20}}</ref> Ова гледиште било дополнително поддржано од ихнолошки записи кои покажуваат големи тридактилни (три прсти) стапалки што може да се припишат само на диносаурус од видот теропод. Овие стапалки датираат од ладинскиот (среден тријас) на формацијата Лос Растрос во Аргентина и претходи на ''Херерасаурус'' од 3 до 5 милиони години.<ref>{{Наведено списание|last=Forster|first=C.A.|last2=Arcucci, A.B.|last3=Marsicano, C.A.|last4=Abdala, F.|last5=May, C.L.|year=1995|title=New vertebrate material from the Los Rastros Formation (Middle Triassic), La Rioja province, northwestern Argentina|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=15|issue=3, supplement|pages=29A|doi=10.1080/02724634.1995.10011277}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Arcucci|first=A. C.|last2=Forster, C.|last3=May, Abdala, F.|last4=Marsicano, C.|year=1998|title=Una nueva icnofauna de la Formación Los Rastros, Triásico Medio, en la Quebrada de Ischichuca Chica (Provincia de La Rioja, Argentina)|journal=Acta Geológica Lilloana|volume=18|pages=152}}</ref> Студијата за рани диносауруси како ''Херерасаурус'' и ''[[Еораптор]]'' има важни импликации врз концептот на диносаурусите како монофилетична група (група потекнува од заеднички предок). Монофијата на диносаурусите експлицитно била предложена во 70-тите години на минатиот век од страна на Галтон и Роберт Т. Бакер,<ref name="Bakker1974">{{Наведено списание|last=Bakker|first=R.T.|last2=Galton, P.M.|year=1974|title=Dinosaur monophyly and a new class of vertebrates|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1974-03-08_248_5444/page/168|journal=Nature|volume=248|issue=5444|pages=168–172|bibcode=1974Natur.248..168B|doi=10.1038/248168a0}}</ref><ref name="Bonaparte1976">{{Наведено списание|last=Bonaparte|first=J. F.|year=1976|title=''Pisanosaurus mertii'' Casimiquela and the origin of the Ornithischia|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-paleontology_1976-09_50_5/page/808|journal=Journal of Paleontology|volume=50|pages=808–820}}</ref> кои составиле список на кранијални и посткранијални синапоморфии (заеднички анатомски одлики добиени од заедничкиот предок). Подоцнежните автори предложиле дополнителни синапоморфии.<ref name="brinkmansues87"/><ref name="novas92"/> ''Обемно'' истражување на ''Херерасаурус'' од Серено во [[1992]] година сугерира дека од овие предложени синапоморфии, само една кранијална и седум посткранијална одлика всушност произлегуваат од заеднички предок, а другите се припишуваат на [[конвергентна еволуција]] . Анализата на Серено за ''Херерасаурус'' исто така го навела да предложи неколку нови синапоморфии на диносауруси.<ref name="Sereno1992"/> == Класификација == [[Податотека:Herrerasaurus_skull_def.jpg|мини|Череп прикажан одозгора, покажувајќи темпорални фенестри]] ''Herrerasaurus'' првично се сметал за род во [[Карносаурија]], кој вклучувал тогаш форми слични на ''[[Мегалосаурус]]'' и ''[[Антродемус]]'' (вториот е еквивалентно на ''[[Алосаурус]]''<ref name="CWG20">{{Наведено списание|last=Gilmore|first=Charles W.|author-link=Charles W. Gilmore|year=1920|title=Osteology of the carnivorous dinosauria in the United States National Museum, with special reference to the genera ''Antrodemus'' (''Allosaurus'') and ''Ceratosaurus''|url=http://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/10107/1/USNMB_1101920_unitfo.pdf|journal=Bulletin of the United States National Museum|volume=110|issue=110|pages=1–159|doi=10.5479/si.03629236.110.i|access-date=2021-02-16|archive-date=2025-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250226173925/http://repository.si.edu/bitstream/handle/10088/10107/1/USNMB_1101920_unitfo.pdf|url-status=dead}}</ref> ), иако ''Herrerasaurus'' живееле многу милиони години пред нив, и задржиле повеќе примитивни одлики. Оваа карносауриска класификација била изменета од страна на Рождественски и Татаринов во [[1964]] година, кои го класифицирале ''Херерасаурус'' во семејството [[Грипонихида]] во карносауријата. Истата година, Вокер објавил различно мислење дека ''Херерасаурус'' наместо тоа бил сојузник со [[Платеосаурид]]от, иако се разликувал во поседувањето на „срамната чизма“. Вокер исто така, предложил дека ''Herrerasaurus'' може наместо тоа да биде блиску до ''Попосаурус'' (денес се смета за pseudosuchian <ref name="Getal11">{{Наведено списание|last=Gauthier|first=J.A.|last2=Nesbitt, S.J.|last3=Schachner, E.R.|last4=Bever, G.S.|last5=Joyce, W.G.|year=2011|title=The bipedal stem crocodilian ''Poposaurus gracilis'': inferring function in fossils and innovation in archosaur locomotion|url=http://www.geo.uni-tuebingen.de/fileadmin/website/arbeitsbereich/palaeo/biogeologie/Images/Joyce_Publications/32__Gauthier_et_al.__Poposaurus__2011.pdf|journal=Bulletin of the Peabody Museum of Natural History|volume=52|issue=1|pages=107–126|doi=10.3374/014.052.0102|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924021606/http://www.geo.uni-tuebingen.de/fileadmin/website/arbeitsbereich/palaeo/biogeologie/Images/Joyce_Publications/32__Gauthier_et_al.__Poposaurus__2011.pdf|archive-date=2015-09-24}}</ref> ), а неименуван теропод од Докумсата група на [[Тексас]] (денес доделени на rauisuchian ''Postosuchus'' <ref name="chatterjee85">{{Наведено списание|last=Chatterjee|first=Sankar|year=1985|title=''Postosuchus'', a new Thecodontian reptile from the Triassic of Texas and the origin of Tyrannosaurs|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|series=Series B, Biological Sciences|volume=309|issue=1139|pages=395–460|bibcode=1985RSPTB.309..395C|doi=10.1098/rstb.1985.0092|doi-access=free}}</ref> ). Во 1985 година, Хариг забележал дека ''Херерасаурус'' е со неизвесна класификација, покажувајќи сличности и со „ просауроподите “ и со „карносаурусите“. Ромер (1966), едноставно забележал дека ''Херерасаурус'' бил просаурод, можеби во рамките на [[Платеосаурид]]от. Во описот на ''Стаурикосаурусот'', Колберт забележал дека има многу сличности помеѓу неговиот таксон и ''Херерасаурус'', но ги класифицирал во одделни семејства, со ''Херерасаурус'' во Тератосауридите. Во 1970 година, Бонапарта, исто така, предложил сличности помеѓу ''Херерасаурус'' и ''Стаурикосаурус'', и додека ги класифицирал двата типа, тој изјавил дека тие се појавиле на начин на кој што не можат да бидат сместени во сегашно семејство. Ова било дополнително поддржано од Бенедето во 1973 година, кој за таксоните го именувал новото семејство Herrerasauridae, кое тој го класифицирал како сауријци, можеби во Теропода, но не и во Сауроподоморфа .<ref name="benedetto73">{{Наведено списание|last=Benedetto|first=J.L.|date=1973|title=Herrerasauridae, nueva familia de saurisquios triasicos|url=http://paleoglot.org/files/Benedetto_73.pdf|journal=Ameghiniana|volume=10|issue=1|pages=89–102}}</ref> Сепак, во 1977 година, Галтон предложил Herrerasauridae да го вклучува само ''Herrerasaurus'' и открил дека тоа е Saurischian ''incertae sedis'' .<ref name="galton77">{{Наведено списание|last=Galton|first=P.M.|date=1977|title=On ''Staurikosaums pricei'', an early saurischian dinosaur from the Triassic of Brazil, with notes on the Herrerasauridae and Poposauridae|journal=Paläontologische Zeitschrift|volume=51|issue=3|pages=234–245|doi=10.1007/BF02986571|issn=0031-0220}}</ref> Предложен во [[1987]] година од Бринкман и Сус, ''Херерасаурус'' на моменти се сметал за основен за Орнитишија и Сауришија, иако Бринкман и Сус сè уште сметале дека се наоѓа во [[Диносаурус|Диносаурија]] . Тие го поддржале ова врз основа на тоа што ''Херерасаурус'' има голема форма педали како латинската буква V и има добро развиен медијален ѕид на ацетабулумот. Бринкман и ''Сус'' сметале дека ''[[Стаурикосаурус]]'' и ''Херерасаурус'' не формираат вистинска група наречена ''Herrerasauridae'', и наместо тоа тие биле сукцесивно попримитивни форми. Исто така, тие сметале дека ликовите користени од Бенедето се неважечки, наместо да претставуваат само [[Кладистика|плезиоморфија]] што се наоѓа во двете таксони.<ref name="brinkmansues87"/> За ова тврдење не се согласил Новас во 1992 година, кој изјавил дека има многу изведени синапоморфии на Herrerasauridae, како што е посебната „чизма“, но сепак ги класифицирал како основни на Орнитишија и Сауришија. Новас го дефинирал семејството како најмалку заеднички предок на ''Херерасаурус'' и ''Стаурикосаурус'' и на сите негови потомци.<ref name="novas92"/> ''Различна'' дефиниција за ''Херерасаурус,'' но не и за ''[[Градско врапче|Пасер домаш,]]'' првпат предложен од Серено (1998), и повнимателно го следи првичното вклучување предложено од Бенедето.<ref name="sereno98">{{Наведено списание|last=Sereno|first=P.C.|date=1998|title=A rational for phylogenetic definitions, with application to the higher-level taxonomy of Dinosauria|journal=Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie - Abhandlungen|volume=210|issue=1|pages=41–83|doi=10.1127/njgpa/210/1998/41}}</ref> Друга група, Herrerasauria била именувана од Галтон во 1985 година, и дефинирана како ''Herrerasaurus,'' но не и ''Liliensternus'' или ''Plateosaurus'' од Langer (2004), која ја користела дефиницијата заснована за Herrerasauridae.<ref name="langer04">{{Наведена книга|title=The Dinosauria|url=https://archive.org/details/dinosauria0000unse_q4o5|last=Langer|first=M.|date=2004|publisher=Indiana University Press|isbn=978-0-520-25408-4|editor-last=Weishampel|editor-first=David B.|edition=2|pages=[https://archive.org/details/dinosauria0000unse_q4o5/page/40 40]–42|chapter=Basal Saurischia|editor-last2=Osmólska|editor-first2=Halzska|editor-last3=Dodson|editor-first3=Peter}}</ref> [[Податотека:Herresaurus.png|лево|мини]] Во ревизијата на базалната Диносаурија, Падијан и Меј (1993) дискутираат за дефиницијата на сечилото и го редефинирале како најнов заеднички предок на ''Трицератопс'' и [[птици]]те . Тие исто така дискутирале што оваа дефиниција би им направила на најбазалните таксони, како што се Herrerasauridae и ''[[Еораптор]]от'' . Падијан и Меј сметаат дека бидејќи и на Herrerasauridae и на ''Eoraptor им'' недостасуваат многу дијагностички одлики на Saurischia или Ornithischia, тие не можат да бидат земени предвид во диносауријата.<ref name="padianmay93">{{Наведена книга|title=The Nonmarine Triassic|last=Padian|first=K.|last2=May|first2=C.L.|date=1993|work=New Mexico Museum of Natural History & Science Bulletin|editor-last=Lucas|editor-first=Spencer G.|volume=3|pages=379–381|chapter=The Earliest Dinosaurs|editor-last2=Morales|editor-first2=M.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=qbP9CQAAQBAJ}}</ref> Подоцна, студијата направена од Новас во 1994 година, го класифицирала ''Херерасаурус'' во рамките на Диносаурија и силно ја поддржувал неговата позиција во Саурисија, како и обезбедени синапоморфии споделени со Теропода. Новас открил дека примитивните одлики на недостаток на ''brevis fossa'' и само две сакрални пршлени се едноставно пронајдени во родот.<ref name="novas94">{{Наведено списание|last=Novas|first=F.E.|date=1994|title=New information on the systematics and postcranial skeleton of ''Herrerasaurus ischigualastensis'' (Theropoda: Herrerasauridae) from the Ischigualasto Formation (Upper Triassic) of Argentina|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=34|issue=4|pages=400–423|doi=10.1080/02724634.1994.10011523}}</ref> Во 1996 година, Новас отишол подалеку, поддржувајќи ја позицијата на тероподи за ''Херерасаурус'' со [[Филогенија|филогенетска]] анализа, што ја поставил поблиску до Неотеропода отколку ''Еораптор'' или Сауроподоморфа.<ref name="novas96">{{Наведено списание|last=Novas|first=F.E.|date=1996|title=Dinosaur Monophyly|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=16|issue=4|pages=723–741|doi=10.1080/02724634.1996.10011361|jstor=4523770}}</ref> Лангер (2004) споменал дека оваа хипотеза е широко прифатена, но дека повеќе подоцнежни автори наместо тоа претпочитале да го ставаат ''Херерасаурус,'' како и основата на ''Еораптор, на Теропода'' и Сауроподоморфа, наречен Eu saurischia . Лангер (2004) спровел филогенетска анализа и открил дека е многу поверојатно дека ''Херерасаурус'' е базален саурисиец, отколку теропод или не-диносаурус.<ref name="langer04"/> Предлогот на Лангер бил поддржан од повеќе студии до откривањето на ''Тава'', кога Несбит''.'' спровел поинклузивна анализа и како резултат на кладограмот, ''Herrerasauridae бил'' поставен базален на ''Eoraptor'', но поблиску до ''Dilophosaurus'' отколку до Sauropodomorpha.<ref name="langer10">{{Наведено списание|last=Langer|first=M.C.|last2=Ezcurra|first2=M.D.|last3=Bittencourt|first3=J.S.|last4=Novas|first4=F.E.|date=2010|title=The origin and early evolution of dinosaurs|url=http://www.paleolab.com.br/assets/uploads/files/pdf/(015)%20Langer%20et%20al%202009.pdf|journal=Biological Reviews|volume=85|issue=1|pages=55–110|doi=10.1111/j.1469-185X.2009.00094.x|pmid=19895605|archive-url=https://web.archive.org/web/20260309000640/http://www.paleolab.com.br/assets/uploads/files/pdf/(015)%20Langer%20et%20al%202009.pdf|archive-date=2026-03-09|access-date=2021-02-16|url-status=dead}}</ref><ref name="nesbitt09">{{Наведено списание|last=Nesbitt|first=S.J.|last2=Smith|first2=N.D.|last3=Irmis|first3=R.B.|last4=Turner|first4=A.H.|last5=Downs|first5=A.|last6=Norell|first6=M.A.|date=2009|title=A Complete Skeleton of a Late Triassic Saurischian and the Early Evolution of Dinosaurs|url=https://www.researchgate.net/publication/40685650|journal=Science|volume=326|issue=5959|pages=1530–1533|bibcode=2009Sci...326.1530N|doi=10.1126/science.1180350|issn=0036-8075|pmid=20007898}}</ref> За разлика од Несбит, Ескура (2010) спровл филогенетска анализа за да го постави својот нов таксон ''Хромогисаурус'' и открил дека Херерасауридите се основи на Еузауришија.<ref name="ezcurra10">{{Наведено списание|last=Ezcurra|first=M.D.|date=2010|title=A new early dinosaur (Saurischia: Sauropodomorpha) from the Late Triassic of Argentina: a reassessment of dinosaur origin and phylogeny|journal=Journal of Systematic Palaeontology|volume=8|issue=3|pages=371–425|doi=10.1080/14772019.2010.484650}}</ref> Во 2010 година, Алкоцер и Мартинес опишале нов таксон на херерасаурид, ''Санџуансаурус'' . Може да се разликува од ''Херерасаурус'' врз основа на повеќе одлики. Во филогенетската анализа, ''Херерасаурус'', ''Санџуансаурус'' и ''Стаурикосаурус'' биле во политомија, а Херерасаурида е најпримитивната група на сауриски, надвор од Еузаурихија, ''Еораптор'' и ''Гуибасаурус'' .<ref name="OARM2010"/> Во 2011 година, Мартинес''.'' го опишал ''Eodromaeus'', базален теропод од истата формација како ''Herrerasaurus'' . Во филогенетска анализа, ''Eoraptor'' бил ставен во Sauropodomorpha, Herrerasauridae бил ставен како најбазални тероподи, и ''Eodromaeus'' бил ставен како следниот најбазален вид.<ref name="martinez11">{{Наведено списание|last=Martinez|first=R.N.|last2=Sereno|first2=P.C.|last3=Alcober|first3=O.A.|last4=Colombi|first4=C.E.|last5=Renne|first5=P.A.|last6=Montañez|first6=I.P.|last7=Currie|first7=B.S.|date=2011|title=A Basal Dinosaur from the Dawn of the Dinosaur Era in Southwestern Pangaea|url=https://www.researchgate.net/publication/49753908|journal=Science|volume=331|issue=6014|pages=206–210|bibcode=2011Sci...331..206M|doi=10.1126/science.1198467|issn=0036-8075|pmid=21233386}}</ref> Понова анализа, од ''Битенкурт.'' (2014), ги сместил Herrerasauridae во политомија со Теропода и Сауроподоморфа, со тоа што ''Еораптор'' исто така останал во нерешена положба. Овој кладограм е прикажан подолу.<ref name="bittencourt13">{{Наведено списание|last=Bittencourt|first=J.S.|last2=Arcucci|first2=A.B.|last3=Marsicano|first3=C.A.|last4=Langer|first4=M.C.|date=2014|title=Osteology of the Middle Triassic archosaur ''Lewisuchus admixtus'' Romer (Chan~ares Formation, Argentina), its inclusivity, and relationships amongst early dinosauromorphs|url=http://sites.ffclrp.usp.br/paleo/pdf/(054)%20Bittencourt%20et%20al%202014.pdf|journal=Journal of Systematic Palaeontology|volume=0|issue=3|pages=189–219|doi=10.1080/14772019.2013.878758}}</ref> [[Податотека:Herrerasaurusskeleton.jpg|мини|''Херерасаурус'' (голем), ''[[Еораптор]]'' (мал) и ''Платеосаурус'' (череп), тројца рани сауријци]] {{clade|{{clade |1=[[Ornithischia]] |label2=[[Saurischia]] |2={{clade |1=''[[Eoraptor]]'' |2=[[Sauropodomorpha]] |label3=[[Herrerasauridae]] |3={{clade |1=''[[Staurikosaurus]]'' |2={{clade |1='''''Herrerasaurus''''' |2=''[[Sanjuansaurus]]'' }} }} |label4=[[Theropoda]] |4={{clade |1=''[[Eodromaeus]]'' |2=''[[Tawa hallae|Tawa]]'' |3=[[Neotheropoda]] }} }} }}|style=font-size:85%; line-height:85%|label1=[[Dinosauria]]}} Другите членови на [[клад]]а може да вклучуваат ''[[Еораптор|Eoraptor]]'' од Исчигуаласто формација на Аргентина како ''Herrerasaurus,'' <ref name="colbert70">{{Наведено списание|last=Colbert|first=E.H.|year=1970|title=A saurischian dinosaur from the Triassic of Brazil|journal=American Museum Novitates|volume=2405|pages=1–39}}</ref> ''Chindesaurus'' од Горна скаменети шумаод Аризона,<ref name="long95">{{Наведено списание|last=Long|first=R.A.|last2=Murry, P.A.|year=1995|title=Late Triassic (Carnian and Norian) Tetrapods from the Southwestern United States|journal=New Mexico Museum of Natural History and Science, Bulletin|volume=4|pages=1–254}}</ref> а можеби ''Caseosaurus'' од формација Тековас на Докумската група во Тексас,<ref name="hunt98">{{Наведено списание|last=Hunt|first=A.P.|last2=Lucas, S.G.|last3=Heckert, A.B.|last4=Sullivan, R.M.|last5=Lockley, M.G.|year=1998|title=Late Triassic Dinosaurs from the Western United States|journal=Geobios|volume=31|issue=4|pages=511–531|doi=10.1016/S0016-6995(98)80123-X}}</ref> иако односите на овие животни не се целосно разбрани, и не сите палеонтолози се согласуваат. Другите можни базални тероподи, ''Алвалкерија'' од доцно-тријазиската формација ''Малери'' од [[Индија]] <ref name="chatterjee94">{{Наведено списание|last=Chatterjee|first=S.|last2=Creisler, B.S.|year=1994|title=''Alwalkeria'' (Theropoda) and ''Morturneria'' (Plesiosauria), new names for preoccupied ''Walkeria'' Chatterjee, 1987 and ''Turneria'' Chatterjee and Small, 1989|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=14|issue=1|pages=142|doi=10.1080/02724634.1994.10011546}}</ref> и ''Тејувасу'', познати од многу фрагментарни остатоци од доцниот тријас на Бразил, може да бидат поврзани.<ref name="kischlat99">{{Наведено списание|last=Kischlat|first=E.-E.|year=1999|title=A new dinosaurian "rescued" from the Brazilian Triassic: ''Teyuwasu barberenai'', new taxon|journal=Paleontologia Em Destaque, Boletim Informativo da Sociedade Brasileira de Paleontologia|volume=14|issue=26|pages=58}}</ref> Пол (1988) забележал дека е погрешно сугерирано дека ''Стаурикосаурус прицеи'' е всушност мал потомок ''на Херерасаурус'' . Ова тврдење било побиено кога биле откриени карлични коски од малолетник на ''Херерасаурус'', кои по прегледот не личеле на карличните коски на ''Стаурикосаурус'' .<ref name="GSP88"/> == Палеобиологија == [[Податотека:Herrerasaurus1.JPG|лево|мини|Реконструиран череп во [[Природонаучен музеј (Милано)|Природонаучниот музеј]] во [[Милано]]]] Забите на ''Херерасаурус'' покажуваат дека станува збор за месојад ; неговата големина укажува на тоа дека би се нашол на малите и средни јадачи на растенија. Овие можат да вклучуваат други диносаурусите, како што ''Pisanosaurus'', како и повеќе обилен rhynchosaurs и [[Синапсиди|synapsids]] .<ref name="Sues1990">{{Наведена книга|title=The Dinosauria|last=Sues, H.D.|publisher=University of California Press|year=1990|isbn=978-0-520-06726-4|editor-last=Weishampel, D.B.|pages=143–47|chapter=''Staurikosaurus'' and Herrerasauridae|editor-last2=Dodson, P.|editor-last3=Osmólska, H.}}</ref> Самиот ''Херерасаурус'' можеби бил жртва на огромните раисушиди како ''Сауросучус'' ; биле откриени рани во еден череп.<ref name="Sereno1993"/> Копролити (фосилизирана измет) кои содржат мали коски, но немаат трага од растителни фрагменти, откриени во формацијата Исчигуаласто, се доделени на ''Херерасаурус'' врз основа на изобилството на фосили. Минералошката и хемиската анализа на овие копролити укажува на тоа дека ако упатувањето на ''Херерасаурус'' било правилно, овој месојад би можел да свари коска.<ref>{{Наведено списание|last=Hollocher|first=K.T.|last2=Alcober, O.A.|last3=Colombi, C.E.|last4=Hollocher, T.C.|year=2005|title=Carnivore coprolites from the Upper Triassic Ischigualasto Formation, Argentina: chemistry, mineralogy, and evidence for rapid initial mineralization|journal=PALAIOS|volume=20|issue=1|pages=51–63|bibcode=2005Palai..20...51H|doi=10.2110/palo.2003.p03-98}}</ref> [[Податотека:Herrerasaurus_DB.jpg|алт=Bipedal dinosaur leaning down to feed on a small, dead mammal-like reptile|мини|Впечаток на уметникот; хранејќи се со мала [[Синапсиди|синапсид]]]] Во студија од 2001 година спроведена од Брус Ротшилд и други палеонтолози, 12 рачни коски и 20 коски на стапалата упатени на ''Херерасаурус'' биле испитани за знаци на фрактура на стрес, но никој не бил пронајден.<ref name="rothschild-dino">Rothschild, B., Tanke, D. H., and Ford, T. L., 2001, Theropod stress fractures and tendon avulsions as a clue to activity: In: ''Mesozoic Vertebrate Life'', edited by Tanke, D. H., and Carpenter, K., Indiana University Press, pp. 331&#x2013;336.</ref> == Палеоекологија == [[Податотека:Herrerasaurus_ischigualastensis_DSC_6182.jpg|лево|мини|Модел прикажан со плен]] Холотипот на ''Херерасаурус'' (PVL 2566) бил откриен во Канча де Бохас на формацијата во Сан Хуан, [[Аргентина]]. Тој бил собран во 1961 година од Викторино Ерера, во седименти што биле наталожени во карнијанската фаза од периодот на тријас, приближно пред 235 до 231 милиони години. Со текот на годините, формацијата Исчигуаласто произведувала други фосили кои на крајот се однесувале на ''Херерасаурус'' . Во 1958 година, А.С. Ромер го открил примерокот MCZ 7063, првично се однесувал на ''Стаурикосаурус'' во ''карниските'' седименти. Примероците од ''Herrerasaurus,'' PVL 2045 и MLP (4) 61, биле собрани во 1959 година и 1960 година, односно, во седименти, кои биле депонирани во Норијанската фаза на периодот тријас, пред околу 228-208,000,000 години. Во 1960 година, Скалија собрала примерок MACN 18.060, првично холотип на ''Ischisaurus cattoi'', во седименти наталожени во ''етапата Карнијан'' . Во 1961 година, бил собран примерок PVL 2558.<ref>{{Наведено списание|last=Sereno|first=P. C.|last2=Forster|first2=C. A.|last3=Rogers|first3=R. R.|last4=Monetta|first4=A. M.|year=1993|title=Primitive dinosaur skeleton from Argentina and the early evolution of Dinosauria|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-01-07_361_6407/page/64|journal=Nature|volume=361|issue=6407|pages=64–66|bibcode=1993Natur.361...64S|doi=10.1038/361064a0}}</ref> Примерокот PVSJ 53, првично холотипот на ''Frenguellisaurus'', бил собран од Гаргило & Оњате во 1975 година во седименти што биле депонирани во фазата на Карнијан.<ref name="Langer04"/> Иако ''Херерасаурус го'' делел обликот на телото на големите месојадни диносауруси, тој живеел во време кога диносаурусите биле мали и безначајни. Тоа било време на нединосауриски влекачи. Фауната на ’рбетниците на формацијата Ишигуаласто и малку подоцнежната формација Лос Колорадос се состоела главно од разновидност на архосаури и [[синапсиди]] .<ref>{{Наведено списание|last=Bonaparte|first=J. F.|year=1982|title=Faunal replacement in the Triassic of South America|journal=Journal of Vertebrate Paleontology|volume=2|issue=3|pages=362–371|doi=10.1080/02724634.1982.10011938}}</ref><ref name="Bonaparte1979">{{Наведено списание|last=Bonaparte|first=J.F.|year=1979|title=Faunas y paleobiogeografía de los tetrápodos mesozoicos de América del Sur|journal=Ameghiniana, Revista de la Asociación Paleontológica Argentina|volume=16|issue=3–4|pages=217–238}}</ref> Во формацијата Ишигуаласто, диносаурусите сочинувале само околу 6% од вкупниот број фосили,<ref name="CompleteDinosaur">{{Наведена книга|title=The Complete Dinosaur|last=Benton|first=Michael J.|publisher=Indiana University Press|year=1999|isbn=978-0-253-21313-6|editor-last=Farlow|editor-first=James O.|pages=204–215|chapter=Origin and early evolution of dinosaurs|editor-last2=Brett-Surman|editor-first2=M.K.}}</ref> но до крајот на тријаскиот период, диносаурусите станувале доминантни големи копнени животни, а другите архосауруси и синапсиди опаѓале по разновидност и број. .<ref name="CompleteDinosaur2">{{Наведена книга|title=The Complete Dinosaur|last=Parrish|first=J. Michael|publisher=Indiana University Press|year=1999|isbn=978-0-253-21313-6|editor-last=Farlow|editor-first=James O.|pages=191–203|chapter=Evolution of the archosaurs|editor-last2=Brett-Surman|editor-first2=M.K.}}</ref> Студиите сугерираат дека [[Животна средина|палеоколината]] на формацијата Ишигуаласто била вулканско активно плавно земјиште, покриено со шуми и подложена на силни сезонски врнежи. Климата била влажна и топла,<ref name="TuckerBenton1982">{{Наведено списание|last=Tucker|first=Maurice E.|author-link=Maurice Tucker|last2=Benton, Michael J.|author-link2=Michael Benton|year=1982|title=Triassic environments, climates, and reptile evolution|url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/benton/reprints/1982triassic.pdf|journal=Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology|volume=40|issue=4|pages=361–379|bibcode=1982PPP....40..361T|doi=10.1016/0031-0182(82)90034-7|id=|archive-url=https://web.archive.org/web/20090126214339/http://palaeo.gly.bris.ac.uk/benton/reprints/1982triassic.pdf|archive-date=2009-01-26|access-date=2009-07-23}}</ref> иако била предмет на сезонски варијации. Растителноста се состоела од [[папрат]] ( ''Cladophlebis'' ), horsetails и џиновски [[четинари]] ''(Protojuniperoxylon).'' <ref name="Bonaparte1979"/> Овие растенија формирале низински шуми покрај бреговите на реките.<ref name="Sereno1992"/> Остатоците од ''Херерасаурус се'' чини дека биле најчести меѓу месојадците на формацијата Ишигуаласто.<ref name="Rogers93"/> Тие живееле во џунглите на доцниот тријас во [[Јужна Америка]] заедно со уште еден ран диносаурус, ''[[еораптор]]'', долг еден метар, како и ''Сауросучус'',<ref>{{Наведено списание|last=Sill|first=W.D.|year=1974|title=The anatomy of ''Saurosuchus galilei'' and the relationships of the rauisuchid thecodonts|journal=Bulletin of the Museum of Comparative Zoology|volume=146|pages=317–362}}</ref> џиновски ''равуисујан кој'' живеел на копно ( ''четворцедесен јадеч'' на месо со череп ''налик'' на теропод ); широко сличен, но помал ''Venaticosuchus'', орнитосухид ; и грабливи [[Терапсиди|therapsid]] chiniquodontids . Тревопасните животни биле многу пообилни од месојадите и биле претставени од ринохосаури како што е ''Hyperodapedon''; етосаури (шилести оклопни влекачи); и therapsids, вклучувајќи kannemeyeriid dicynodonts (крупен, пред-висока-beaked четири нозе животни), како што се ''Ischigualastia'' и traversodontid cynodonts (нешто слично во целокупната форма да dicynodonts, но му недостасува клунови), како што ''Exaeretodon'' . == Користена литература == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * {{Wikibooks-inline|Wikijunior Dinosaurs/Herrerasaurus}} * {{Commons category-inline|Herrerasaurus|''Herrerasaurus''}} * {{Wikispecies-inline|Herrerasaurus|''Herrerasaurus''}} * [http://www.ucmp.berkeley.edu/diapsids/herrerasaurus.html Вовед во ''Херерасаурус''], од Музејот на палеонтологија на Универзитетот во Калифорнија [[Категорија:Гуштерокарлични]] [[Категорија:Диносауруси од доцниот тријас во Јужна Америка]] snzzpgoai909foheumf7747zagmpb6y Ирина Архипова 0 1261881 5649507 5520920 2026-10-24T19:56:11Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Irina_Konstantinovna_Archipova_-_collezione_Tino_Barindelli.tif|Irina_Konstantinovna_Archipova_-_collezione_Tino_Barindelli.tif]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Jameslwoodward|Jamesl 5649507 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Ирина Архипова|image=|caption=|image_size=180 px|birth_name=|birth_date={{Birth date|1925|1|2}}|birth_place=[[Москва]], [[Русија]], [[СССР]]|death_date={{Death date and age|2010|2|11|1925|1|2}}|death_place=Москва, [[Русија]]|resting_place=[[Гробишта Новодевичи]], [[Москва]]|known_for=|occupation=Пејачка ([[мецо-сопран]], [[контра алт]])|title= |awards=[[Орден на Свети Андреја]] {{small|(Русија,2005)}}}} '''Ирина Константиновна Архипова''' ({{langx|ru|Ири́на Константи́новна Архи́пова}}; 2 јануари 1925 година{{spaced ndash}}11 февруари 2010 година, [[Москва]]) била руски мецосопрано, а подоцна и контралто, [[Опера|оперска]] пејачка. Таа пеела главни улоги најпрво во Русија во [[Екатеринбург|Свердловската]] опера и Болшој Театарот, а потоа низ цела Европа и во САД. == Биографија == [[Податотека:Stamp_of_Russia_2012_No_1603_Irina_Arkhipova.jpg|мини|Архипова на руска марка од 2012 година]] Ирина Архипова е родена во Москва.<ref name="Bio">The Soviet Union, A Biographical Dictionary, Macmillan, NY, 1991.</ref> Пред да се префрли на глас, студирала [[архитектура]] на Московскиот архитектонски институт, каде дипломирала во 1948 година. Потоа студирала на Конзерваториумот во Москва. Во 1954 година таа дебитирала во [[Екатеринбург|Свердловск]], а станала членка на Болшој Театарот во 1956 година. Таа станала член на [[Комунистичка партија на Советскиот Сојуз|Комунистичката партија на Советскиот Сојуз]] во 1963 година и била именувана за Народен уметник на СССР во 1966 година. Архипова била на врвот на својата кариера во 60-тите и 70-тите години на минатиот век, за тоа време била меѓународна ѕвезда, извеувајќи го и рускиот и [[италија]]нскиот репертоар. Нејзината техника била неповратна и имала голема изразена моќ. Таа е споредувана со Криста Лудвиг. Една од нејзините најпознати улоги е Марфа во ''Хованшчина'' од [[Модест Мусоргски]], како што е снимено со Борис Кајкин во 1972 година. На 72-годишна возраст, Архипова конечно дебитирла со Метрополитен опера во март 1997 година како Филипјевна во ''Јуџин Онегин''. Таа починала во Москва на 11 февруари 2010 година, на 85-годишна возраст.<ref>[http://www.tributes.com/show/Irina-Arkhipova--87823903 Death of Irina Arkhipova] Tributes.com. 11 February 2010. Retrieved 11 February 2010</ref> == Репертоар == * '''[[Џузепе Верди]]''' ** ''Аида'' (Амнерис) ** ''Дон Карлос'' (Еболи) ** ''Ил троваторе'' (Азуцена) ** ''Un ballo in maschera'' (Улрика) ** ''Falstaff'' (Мег страница) * '''[[Петар Илич Чајковски]]''' ** ''Јуџин Онегин'' (Филипјевна) ** ''Слугинката од Орлеанс'' (Џон од Арк) ** ''Кралицата на лопати'' (грофицата) ** ''Мазепа'' (Љубов) ** ''Волшебничката'' (принцеза Евпраксија Романовна) * '''[[Николај Римски-Корсаков]]''' ** ''Невестата на царот'' (Љубаша) ** ''Садко (Љубава Буслаевна)'' ** ''Снежната девојка (пролетна убавица)'' * '''[[Сергеј Прокофјев|Сергеј Прокофиев]]''' ** ''Војна и мир'' (Елена) ** ''Приказна за вистински човек'' (Клаудија Михајловна) * '''[[Модест Мусоргски|Скромен Мусоргски]]''' ** ''Борис Годунов'' (Марина) ** ''Хованшчина'' (Марфа) * '''[[Александар Даргомижски]]''' ** ''Камен гостин'' (Лора) * '''[[Рихард Вагнер]]''' ** ''Рајско злато'' (Фрика) * '''[[Жорж Бизе]]''' ** ''Кармен'' (Кармен) * '''[[Жил Масне]]''' ** ''Вертер'' (Шарлот) * '''[[Пјетро Маскањи]]''' ** ''[[Кавалерија рустикана]]'' (Сантуца) * '''[[Кристоф Вилибалд Глук]]''' ** ''Iphigénie en Aulide'' (Климемнестра) * '''[[Тихон Креников]]''' ** ''Мајка'' (Ниловна) * '''[[Вано Мурадели]]''' ** ''Октомври'' (грофица) == Почести и награди == [[Податотека:Ирина Архипова и Владимир Путин, 2005.jpg|мини|250x250пкс|Архипова добива Орден Свети Андреј]] * Херој на социјалистичкиот труд (Уредба на Президиумот на Врховниот Совет од 29 декември 1984 година) * Орден на Свети Андреј (2 јануари 2005 година) - за извонреден придонес во развојот на домашната и светската музика, долгогодишни креативни и социјални активности * Орден за заслуги за татковината, 2 класа (30 декември 1999 година) - за извонредни достигнувања во областа на културата и голем придонес кон развојот на националното пишување песни * Три оредени на Ленин (1971, 25.05.1976) * Орден на црвеното знаме на трудот (1971) * Пушкин Медал (4 јуни 1999 година) - по повод 200-годишнината од постоењето на Пушкин за услуги во областа на културата, образованието, литературата и уметноста * Медал „Во чест на 100-годишнината од раѓањето на Владимир Илич Ленин“ (1970) * Диплома на претседател на Руската Федерација (2 јануари 2010 година) - за голем придонес во музичкото образование [10] * Орден на Света Олга, 2ра класа (Руска православна црква, 2000 година) * Ред на Република (Молдавија) (2000) * Крст на Свети Михаил Тверски (2000) * Беџ на честа „За милост и милосрдие“ (2000) * Беџ на честа „За услуги на полската култура“ * Чест на Свети Лука - култура на регионот Јарослав. * Награда Ленин (1978) - за нејзините настапи како Азучена во операта „Ил Троваторе“ на Верди и Љубава во „Садко“ на Римски-Корсаков, како и концерти во последниве години * Државна награда на Руската Федерација (1996) * Руска оперска награда „Каста дива“ (1999) * Награда во Москва (2000) * Награди и медали Рахманинов * Награда Свет на уметност (основана од корпорацијата „Marisha Art Management International“) - „Дијамантска лира“ и титулата „Божица на уметноста“ (1996) * Почесен уметник на РСФСР (1959) * Народен уметник на РСФСР (1961) * Народен уметник на СССР (1966) * Народен уметник на Република Киргистан * Народен уметник на Република Башкортостан (1994) * Почесен уметник на Удмуртија. * Почесен доктор на Молдавската национална академија за музика (1998) * Почесен доктор на RCTU (2001) * Професор на Московскиот државен конзерваториум Архипова беше внесена во Руската книга на рекорди како најистакната руска пејачка. Мала планета број 4424 беше именувана како „Архипова“ во 1995 година. == Наводи == {{Наводи}} == Извори == * Rosenthal, H. and Warrack, J. (изд. ), „Архипова, Ирина“, ''Концизен речник на Оксфорд на опера'', 2-то издание, Универзитетски печат во Оксфорд, 1979. стр.&nbsp;18 == Надворешни врски == * {{Матична|www.arhipova.org/ru/about/persons/arkhipova/}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Архипова, Ирина}} [[Категорија:Добитници на Државната награда на Руската Федерација]] [[Категорија:Добитници на Лениновата награда]] [[Категорија:Носители на Орденот за заслуги пред татковината од II степен]] [[Категорија:Носители на Орденот на Ленин]] [[Категорија:Херои на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Народни уметници на СССР]] [[Категорија:Народни уметници на Руската СФСР]] [[Категорија:Заслужни глумци на Руска СФСР]] [[Категорија:Починати во 2010 година]] [[Категорија:Родени во 1925 година]] [[Категорија:Носители на Орденот на Црвеното знаме на трудот]] [[Категорија:Погребани на Новодевичките гробишта]] [[Категорија:Починати во Москва]] [[Категорија:Руски публицисти]] [[Категорија:Носители на Пушкиновиот медал]] eqj9bdig559uga50ci5x42vj49s87pr ФК Милан сезона 2021-2022 0 1270809 5649488 5647061 2026-10-24T18:34:02Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649488 wikitext text/x-wiki {{Infobox Football club season | клуб = [[ФК Милан|Милан]] | сезона =[[Серија А 2021-2022|2021-2022]] | тренер = [[Стефано Пиоли]] | mgrtitle = Тренер | претседател = [[Паоло Скарони]] | стадион = [[Сан Сиро]] | првенство = [[Серија А]] | првенство резултат = [[Серија А 2021-2022|''1-во'']] | куп1 = [[Куп на Италија во фудбал|Куп на Италија]] | куп1 резултат = [[Куп на Италија во фудбал 2021-2022|'полуфинале'']] | куп2 = [[Лига на шампиони во фудбал|Лига на шампиони]] | куп2 резултат = [[Лига на шампиони во фудбал 2020-2021|''групна фаза'']] | најдобар стрелец во лигата = <br> [[Рафаел Леао]] (11) | најдобар стрелец за сезоната = <br> Рафаел Леао (14) | highest attendance = | lowest attendance = | average attendance = | pattern_la1 = _milan2122h | pattern_b1 = _milan2122h | pattern_ra1 = _milan2122h | pattern_sh1 = _monterrey1213t1 | pattern_so1 = _milan2122hl | leftarm1 = 7D0B1D | body1 = 7D0B1D | rightarm1 = 7D0B1D | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _milan2122a | pattern_b2 = _milan2122a | pattern_ra2 = _milan2122a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = _milan2122al | leftarm2 = EAE2CC | body2 = EAE2CC | rightarm2 = EAE2CC | shorts2 = EAE2CC | socks2 = EAE2CC |pattern_la3 = _acmilan2122t1 |pattern_b3 = _acmilan2122t1 |pattern_ra3 = _acmilan2122t1 |pattern_sh3 = _monterrey1213t1 |pattern_so3 = _milan2122hl |leftarm3 = 000000 |body3 = 000000 |rightarm3 = 000000 |shorts3 = 000000 |socks3 = 000000 | претходна сезона = [[ФК Милан сезона 2020-2021|2020-21]] | следна сезона = [[ФК Милан сезона 2022-2023|2022-23]] }} '''Сезоната 2021-2022 година''' — 123-ра сезона во историјата на [[ФК Милан]] и нивната 88-та во најсилното италијанско фудбалско првенство. Милан се натпреварува во [[Серија А]] и во [[Фудбалски куп на Италија|Купот на Италија]]. Милан исто така се квалификувал во [[Лига на шампиони во фудбал|Лигата на шампиони]]. Милан во последното коло од сезоната ја обезбедил 19-та шампионска титула во Италија, со клупски рекорд од 86 бодови. Тоа била нивната прва титула во лигата од [[ФК Милан сезона 2010-2011|сезоната 2010-11]]. ==Играчи== {|class="wikitable sortable" |- !style="background:#c90c0f; color:white; text-align:center"|{{abbr|Број|Број}} !style="background:#c90c0f; color:white; text-align:center"|Име !style="background:#c90c0f; color:white; text-align:center"|{{abbr|Нац.|Националност}} !style="background:#c90c0f; color:white; text-align:center"|Позиција !style="background:#c90c0f; color:white; text-align:center"|Дата на раѓање (години) !style="background:#c90c0f; color:white; text-align:center;"| Потпишал<br>во !style="background:#c90c0f; color:white; text-align:center;"| Крај на<br>договор !style="background:#c90c0f; color:white; text-align:center;"| Потпишал од !style="background:#c90c0f; color:white; text-align:center;"| Цена на трансфер !style="background:#c90c0f; color:white; text-align:center;"| Забелешка !style="background:#c90c0f; color:white; text-align:center;"| Натпревари !style="background:#c90c0f; color:white; text-align:center;"| Голови |- ! colspan="12" style="background:#000000; color:white; text-align:center" | Голмани |- |style="text-align:right"|'''1''' |[[Чиприан Татарушану]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|ROM}} |[[Голман (фудбал)|GK]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|1986|2|9}} |style="text-align:center"|2020 |style="text-align:center"|2023 |style="text-align:left"|{{знамеикона|FRA}} [[ФК Олимпик Лион|Лион]] |style="text-align:right"|€500,000 | |14 |0 |- |style="text-align:right"|'''16''' |[[Мајк Мењан]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|FRA}} |[[Голман (фудбал)|GK]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|1995|7|3}} |style="text-align:center"|2021 |style="text-align:center"|2026 |style="text-align:left"|{{знамеикона|FRA}} [[ФК Лил|Лил]] |style="text-align:right"|€13,000,000 | |39 |0 |- |style="text-align:right"|'''77''' |[[Алесандро Плицари]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|ITA}} |[[Голман (фудбал)|GK]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|2000|03|12}} |style="text-align:center"|2021 |style="text-align:center"|2023 |style="text-align:left"|{{знамеикона|ITA}} [[ФК Милан Примавера|Милан Примавера]] |style="text-align:right"|слободно |од [[ФК Милан Примавера|Примавера]] |0 |0 |- ! colspan="12" style="background:#000000; color:white; text-align:center" | Одбрана |- |style="text-align:right"|'''2''' |[[Давиде Калабрија]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|ITA}} |[[одбрана (фудбал)|RB]] / [[одбрана (фудбал)|LB]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|1996|12|6}} |style="text-align:center"|2015 |style="text-align:center"|2025 |style="text-align:left"|{{знамеикона|ITA}} [[ФК Милан Примавера|Милан Примавера]] |style="text-align:right"|Слободен |од [[ФК Милан Примавера|Милан Примавера]] |169 |7 |- |style="text-align:right"|'''5''' |[[Фоде Бало-Туре]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|SEN}} |[[Left back (association football)|LB]] / [[Left midfielder|LM]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|1997|1|3}} |style="text-align:center"|2021 |style="text-align:center"|2025 |style="text-align:left"|{{знамеикона|FRA}} [[AS Monaco FC|Monaco]] |style="text-align:right"|€4,200,000 | |11 |0 |- |style="text-align:right"|'''13''' |[[Алесио Ромањоли]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|ITA}} |[[одбрана (фудбал)|CB]] / [[одбрана (фудбал)|LB]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|1995|1|12}} |style="text-align:center"|2015 |style="text-align:center"|2022 |style="text-align:left"|{{знамеикона|ITA}} [[ФК Рома|Рома]] |style="text-align:right"|€25,000,000 |Капитен |246 |10 |- |style="text-align:right"|'''19''' |[[Тео Ернандес]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|FRA}} |[[одбрана (фудбал)|LB]] / [[среден ред (фудбал)|LM]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|1997|10|6}} |style="text-align:center"|2019 |style="text-align:center"|2026 |style="text-align:left"|{{знамеикона|ESP}} [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] |style="text-align:right"|€20,000,000 | |121 |19 |- |style="text-align:right"|'''20''' |[[Пјер Калулу]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|FRA}} |[[одбрана (фудбал)|CB]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|2000|06|05}} |style="text-align:center"|2020 |style="text-align:center"|2025 |style="text-align:left"|{{знамеикона|FRA}} [[ФК Лион|Лион II]] |style="text-align:right"|€480,000 | |54 |3 |- |style="text-align:right"|'''23''' |[[Фикајо Томори]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|ENG}} |[[одбрана (фудбал)|CB]] / [[одбрана (фудбал)|RB]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|1997|12|19}} |style="text-align:center"|2021 |style="text-align:center"|2025 |style="text-align:left"|{{знамеикона|ENG}} [[ФК Челси|Челси]] |style="text-align:right"|€28,500,000 | |61 |2 |- |style="text-align:right"|'''24''' |[[Симон Кјер]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|DEN}} |[[одбрана (фудбал)|CB]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|1989|3|26}} |style="text-align:center"|2020 |style="text-align:center"|2022 |style="text-align:left"|{{знамеикона|SPA}} [[ФК Севиља|Севиља]] |style="text-align:right"|€2,500,000 | |72 |1 |- |style="text-align:right"|'''25''' |[[Алесандро Флоренци]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|ITA}} |[[одбрана (фудбал)|RB]] / |[[среден ред (фудбал)|RM]] / |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|1991|3|11}} |style="text-align:center"|2021 |style="text-align:center"|2022 |style="text-align:left"|{{знамеикона|ITA}} [[ФК Рома|Рома]] |style="text-align:right"|€1,000,000 |Позајмица |28 |2 |- |style="text-align:right"|'''46''' |[[Матео Габија]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|ITA}} |[[одбрана (фудбал)|CB]] / [[среден ред (фудбал)|DM]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|1999|10|21}} |style="text-align:center"|2017 |style="text-align:center"|2023 |style="text-align:left"|{{знамеикона|ITA}} [[ФК Милан Примавера|Милан Примавера]] |style="text-align:right"|Слободен |од [[ФК Милан Примавера|Милан Примавера]] |33 |0 |- ! colspan="12" style="background:#000000; color:white; text-align:center" | Среден ред |- |style="text-align:right"|''' 4 ''' |[[Исмаел Бенасер]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|ALG}} |[[Среден ред (фудбал)|DM]] / [[Среден ред (фудбал)|CM]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|1997|12|1}} |style="text-align:center"|2019 |style="text-align:center"|2024 |style="text-align:left"|{{знамеикона|ITA}} [[ФК Емполи|Емполи]] |style="text-align:right"|€16,000,000 | |104 |3 |- |style="text-align:right"|'''8''' |[[Сандро Тонали]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|ITA}} |[[Среден ред (фудбал)|CM]] / [[Среден ред (фудбал)|DM]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|2000|5|8}} |style="text-align:center"|2020 |style="text-align:center"|2026 |style="text-align:left"|{{знамеикона|ITA}} [[ФК Бреша|Бреша]] |style="text-align:right"|€20,000,000 | |82 |5 |- |style="text-align:right"|'''10''' |[[Браим Дијас]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|SPA}} |[[Среден ред (фудбал)|AM]] / [[Среден ред (фудбал)|LW]] / [[Среден ред (фудбал)|RW]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|1999|08|03}} |style="text-align:center"|2021 |style="text-align:center"|2023 |style="text-align:left"|{{знамеикона|SPA}} [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] |style="text-align:right"|€3,000,000 |Позајмица |66 |7 |- |style="text-align:right"|'''27''' |[[Даниел Малдини]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|ITA}} |[[Среден ред (фудбал)|RW]] / [[Среден ред (фудбал)|AM]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|2001|10|11}} |style="text-align:center"|2020 |style="text-align:center"|2024 |style="text-align:left"|{{знамеикона|ITA}} [[ФК Милан Примавера|Милан Примавера]] |style="text-align:right"|Слободен |од [[ФК Милан Примавера|Милан Примавера]] |25 |1 |- |style="text-align:right"|'''30''' |[[Жуниор Месијас]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|BRA}} ||[[среден ред (фудбал)|AM]] / [[среден ред (фудбал)|RW]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|1991|05|13}} |style="text-align:center"|2021 |style="text-align:center"|2022 |style="text-align:left"|{{знамеикона|ITA}} [[ФК Кротоне|Кротоне]] |style="text-align:right"|€2,600,000 |Позајмица |33 |6 |- |style="text-align:right"|'''33''' |[[Раде Круниќ]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|BIH}} |[[Среден ред (фудбал)|CM]] / [[Среден ред (фудбал)|AM]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|1993|10|07}} |style="text-align:center"|2019 |style="text-align:center"|2024 |style="text-align:left"|{{знамеикона|ITA}} [[ФК Емполи|Емполи]] |style="text-align:right"|€8,000,000 | |90 |2 |- |style="text-align:right"|'''41''' |[[Тимуе Бакајоко]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|FRA}} |[[среден ред (фудбал)|DM]] / [[среден ред (фудбал)|CM]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|1994|08|17}} |style="text-align:center"|2021 |style="text-align:center"|2023 |{{знамеикона|ENG}} [[ФК Челси|Челси]] |style="text-align:right"|Free |Позајмица |49 |1 |- |style="text-align:right"|'''79''' |[[Франк Кесие]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|CIV}} |[[Среден ред (фудбал)|CM]] / [[Среден ред (фудбал)|DM]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|1996|12|19}} |style="text-align:center"|2017 |style="text-align:center"|2022 |style="text-align:left"|{{знамеикона|ITA}} [[ФК Аталанта|Аталанта]] |style="text-align:right"|€28,000,000 | |222 |37 |- ! colspan="12" style="background:#000000; color:white; text-align:center" | Напад |- |style="text-align:right"|'''7''' |[[Саму Кастиљехо]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|ESP}} |[[Среден ред (фудбал)|RW]] / [[Напад (фудбал)|SS]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|1995|1|18}} |style="text-align:center"|2018 |style="text-align:center"|2023 |style="text-align:left"|{{знамеикона|ESP}} [[ФК Вилареал|Вилареал]] |style="text-align:right"|€25,000,000 | |113 |10 |- |style="text-align:right"|'''9''' |[[Оливје Жиру]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|FRA}} |[[напад (фудбал)|ST]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|1986|9|30}} |style="text-align:center"|2021 |style="text-align:center"|2023 |{{знамеикона|ENG}} [[ФК Челси|Челси]] |style="text-align:right"|€1,000,000 | |37 |14 |- |style="text-align:right"|'''11''' |[[Златан Ибрахимовиќ]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|SWE}} |[[Напад (фудбал)|ST]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|1981|10|3}} |style="text-align:center"|2020 |style="text-align:center"|2022 |style="text-align:left"|{{знамеикона|USA}} [[ЛА Галакси]] |style="text-align:right"|Слободен | |158 |92 |- |style="text-align:right"|'''12''' |[[Анте Ребиќ]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|CRO}} |[[Среден ред (фудбал)|LW]] / [[Напад (фудбал)|ST]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|1993|09|21}} |style="text-align:center"|2019 |style="text-align:center"|2025 |style="text-align:left"|{{знамеикона|GER}} [[ФК Ајнтрахт Франкфурт|Ајнтрахт]] |style="text-align:right"|неоткриено | |92 |26 |- |style="text-align:right"|'''17''' |[[Рафаел Леао]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|POR}} |[[Напад (фудбал)|ST]] / [[Среден ред (фудбал)|LW]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|1999|06|10}} |style="text-align:center"|2019 |style="text-align:center"|2024 |style="text-align:left"|{{знамеикона|FRA}} [[ФК Лил|Лил]] |style="text-align:right"|€28,000,000 | |115 |28 |- |style="text-align:right"|'''56''' |[[Алексис Салемакерс]] |style="text-align:center"|{{знамеикона|BEL}} |[[Среден ред (фудбал)|RW]] |style="text-align:right"|{{birth date and age|df=yes|1999|6|27}} |style="text-align:center"|2020 |style="text-align:center"|2024 |style="text-align:left"|{{знамеикона|BEL}} [[ФК Андерлехт|Андерлехт]] |style="text-align:right"|€7,000,000 | |100 |6 |- |} ==Трансфери== ===Летен прозорец=== Зделките официјализирани претходно стапиле на сила од 1 јули 2021 година. ====Купени==== {|class="wikitable sortable" |- !style="width:110px"|Дата !style="width:30px"|{{abbr|Поз.|Позиција}} !style="width:220px"|Играч !style="width:20px"|{{abbr|Воз.|Возраст}} !style="width:180px"|Купен од !style="width:160px"|Износ !style="width:320px" class="unsortable"|Забелешка !style="width:35px"|Извор |- |{{dts|format=dmy|2021|5|27}} |style="text-align:center"|[[голман (фудбал)|GK]] |{{знамеикона|FRA}} [[Мајк Мењан]] |style="text-align:center"|{{age|1995|7|3|2021|5|27}} |{{знамеикона|FRA}} [[ФК Лил|Лил]] |style="text-align:center"|€13M |style="text-align:center"| |<ref>https://www.acmilan.com/it/news/articoli/media/2021-05-27/comunicato-ufficiale-mike-maignan</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|6|16}} |style="text-align:center"|[[одбрана (фудбал)|DF]] |{{знамеикона|ENG}} [[Фикајо Томори]] |style="text-align:center"|{{age|1997|12|19|2021|6|30}} |{{знамеикона|ENG}} [[ФК Челзи|Челзи]] |style="text-align:center"| €28,5M |style="text-align:center"| Од заем до конечно купување |<ref>{{Cite web|url=http://www.acmilan.com/it/news/articoli/media/2021-06-17/comunicato-ufficiale-fikayo-tomori|title=Comunicato Ufficiale: Fikayo Tomori|website=AC Milan}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|7|08}} |style="text-align:center"|[[среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|ITA}} [[Сандро Тонали]] |style="text-align:center"|{{age|2000|5|8|2021|07|08}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Бреша|Бреша]] |style="text-align:center"|€10.0M |style="text-align:center"|Од заем до конечно купување |<ref>{{Cite web|url=https://www.acmilan.com/en/news/articles/media/2021-07-08/official-statement-sandro-tonali|title=OFFICIAL STATEMENT: SANDRO TONALI|website=acmilan.com}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|7|17}} |style="text-align:center"|[[напад (фудбал)|FW]] |{{знамеикона|FRA}} [[Оливје Жиру]] |style="text-align:center"|{{age|1986|9|30|2021|7|17}} |{{знамеикона|ENG}} [[ФК Челзи|Челзи]] |style="text-align:center"|€1.0M |style="text-align:center"| |<ref>{{Cite web|url=https://www.acmilan.com/en/news/articles/media/2021-07-17/official-statement-olivier-giroud|title=OFFICIAL STATEMENT: OLIVIER GIROUD|website=acmilan.com}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|7|18}} |style="text-align:center"|[[одбрана (фудбал)|DF]] |{{знамеикона|SEN}} [[Фоде Бало-Туре]] |style="text-align:center"|{{age|1997|1|3|2021|7|18}} |{{знамеикона|FRA}} [[ФК Монако|Монако]] |style="text-align:center"|€4.2M |style="text-align:center"| |<ref>{{Cite web|url=https://www.acmilan.com/en/news/articles/media/2021-07-18/official-statement-fode-ballo-toure|title=OFFICIAL STATEMENT: FODÉ BALLO-TOURÉ|website=acmilan.com}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|8|30}} |style="text-align:center"|[[среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|CIV}} [[Шака Траоре]] |style="text-align:center"|{{age|2004|12|23|2021|8|30}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Парма|Парма]] |style="text-align:center"|€0.6M |style="text-align:center"|во [[ФК Милан Примавера|Примавера]] |<ref>https://www.milannews.it/calciomercato-milan/mn-fatta-per-chaka-traore-al-milan-domani-la-firma-421176</ref><ref>https://m.milannews.it/news/focus-mn-chi-e-chaka-traore-che-ha-preso-il-milan-fu-il-primo-2004-a-debuttare-in-serie-a-421192/</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|10|13}} |style="text-align:center"|[[голман (фудбал)|GK]] |{{знамеикона|ITA}} [[Антонио Миранте]] |style="text-align:center"|{{age|1983|7|8|2021|10|13}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Рома|Рома]] |style="text-align:center"|слободно |style="text-align:center"| слободен играч |<ref>{{Cite web|url=https://www.acmilan.com/en/news/articles/media/2021-10-13/official-statement-antonio-mirante|title=OFFICIAL STATEMENT: ANTONIO MIRANTE|website=acmilan.com}}</ref> |} ====На позајмица==== {|class="wikitable sortable" |- !style="width:110px"|Дата !style="width:30px"|{{abbr|Поз.|Позиција}} !style="width:220px"|Играч !style="width:20px"|{{abbr|Воз.|Возраст}} !style="width:180px"|Купен од !style="width:160px"|Износ !style="width:320px" class="unsortable"|Забелешка !style="width:35px"|Извор |- |{{dts|format=dmy|2021|7|19}} |style="text-align:center"|[[среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|SPA}} [[Браим Дијас]] |style="text-align:center"|{{age|1999|8|3|2021|7|19}} |{{знамеикона|SPA}} [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] |style="text-align:center"| €3.0M |style="text-align:center"| продолжена позајмица + опција за купување |<ref>{{Cite web|url=https://www.acmilan.com/en/news/articles/media/2021-07-19/official-statement-brahim-diaz|title=OFFICIAL STATEMENT: BRAHIM DÍAZ|website=acmilan.com}}</ref> |- | {{dts|format=dmy|2021|8|21}} | align=center| {{sortname||DF|одбрана (фудбал)|c}} | {{знамеикона|ITA}} [[Алесандро Флоренци]] | align=center| {{Age|1991|3|11|2021|8|21}} | {{знамеикона|ITA}} [[ФК Рома|Рома]] | align=center| €1.0M | align=center|позајмица со опција за купување | <ref>{{cite web|url=https://www.acmilan.com/en/news/articles/media/2021-08-21/official-statement-alessandro-florenzi|title=OFFICIAL STATEMENT: ALESSANDRO FLORENZI|website=acmilan.com}}</ref> |- | {{dts|format=dmy|2021|8|25}} | align=center| {{sortname||FW|напад (фудбал)|c}} | {{знамеикона|ITA}} [[Пјетро Пелегри]] | align=center| {{Age|2001|3|17|2021|8|25}} | {{знамеикона|FRA}} [[ФК Монако|Монако]] | align=center| €1.0M | align=center|позајмица со опција за купување | <ref>{{cite web|url=https://www.acmilan.com/en/news/articles/media/2021-08-25/official-statement-pietro-pellegri|title=OFFICIAL STATEMENT: PIETRO PELLEGRI|website=acmilan.com}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|8|30}} |style="text-align:center"|[[среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|FRA}} [[Тимуе Бакајоко]] |style="text-align:center"|{{age|1994|8|17|2021|8|30}} |{{знамеикона|ENG}} [[ФК Челзи|Челзи]] |style="text-align:center"|€2.0M |style="text-align:center"|позајмица со опција за купување |<ref>{{cite web|url=https://www.acmilan.com/en/news/articles/media/2021-08-30/official-statement-tiemoue-bakayoko|title=OFFICIAL STATEMENT: TIÉMOUÉ BAKAYOKO|website=acmilan.com}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|8|31}} |style="text-align:center"|[[Midfield (association football)|MF]] |{{знамеикона|BRA}} [[Жуниор Месијас]] |style="text-align:center"|{{age|1991|5|13|2021|8|31}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Кротоне|Кротоне]] |style="text-align:center"|€2.6M |style="text-align:center"|позајмица со опција за купување |<ref>{{cite web|url=https://www.acmilan.com/en/news/articles/media/2021-08-31/official-statement-messias-junior|title=OFFICIAL STATEMENT: MESSIAS JUNIOR|website=acmilan.com}}</ref> |} ====Вратени од позајмица==== <!--In this section should appear ONLY players that will re-join squad. Wherever a player will be sent on loan again or sold definitively, update the "Out" section and remove from this table--> {|class="wikitable sortable" |- !style="width:110px"|Дата !style="width:30px"|{{abbr|Поз.|Позиција}} !style="width:220px"|Играч !style="width:20px"|{{abbr|Воз.|Возраст}} !style="width:180px"|Купен од !style="width:140px"|Износ !style="width:340px" class="unsortable"|Забелешка !style="width:35px"|Извор |- |{{dts|format=dmy|2021|6|30}} |style="text-align:center"|[[Голман (фудбал)|GK]] |{{знамеикона|ITA}} [[Алесандро Плицари]] |style="text-align:center"|{{age|2000|3|12|2021|6|30}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Реџина|Реџина]] |style="text-align:center"| |style="text-align:center"| | |- |{{dts|format=dmy|2021|6|30}} |style="text-align:center"|[[одбрана (фудбал)|DF]] |{{знамеикона|GER}} [[Лени Бордес]] |style="text-align:center"|{{age|2001|4|30|2021|6|30}} |{{знамеикона|GER}} [[Бајерн Минхен II]] |style="text-align:center"| |style="text-align:center"| | |- |{{dts|format=dmy|2021|6|30}} |style="text-align:center"|[[одбрана (фудбал)|DF]] |{{знамеикона|ITA}} [[Андреја Конти]] |style="text-align:center"|{{age|1994|3|2|2021|6|30}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Парма|Парма]] |style="text-align:center"| |style="text-align:center"| |- |{{dts|format=dmy|2021|6|30}} |style="text-align:center"|[[среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|CRO}} {{знамеикона|ITA}} [[Емир Мурати]] |style="text-align:center"|{{age|2000|3|7|2021|6|30}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Вибонезе Калчо|Вибонезе]] |style="text-align:center"| |style="text-align:center"| | |- |} :Вкупно :{{loss}} 74.9M ====Напуштиле==== {|class="wikitable sortable" |- !style="width:110px"|Дата !style="width:30px"|{{abbr|Поз.|Позиција}} !style="width:220px"|Играч !style="width:20px"|{{abbr|Воз.|Возраст}} !style="width:180px"|Трансфер во !style="width:160px"|Износ !style="width:320px" class="unsortable"|Забелешка !style="width:35px"|Извор |- |{{dts|format=dmy|2021|5|24}} |style="text-align:center"|[[напад (фудбал)|FW]] |{{знамеикона|CRO}} [[Марио Манџукиќ]] |style="text-align:center"|{{age|1986|5|21|2021|5|24}} |Unattached |style="text-align:center"|Слободно |style="text-align:center"|крај на договор |<ref>{{Cite web|url=https://www.tuttomercatoweb.com/serie-a/ufficiale-mandzukic-saluta-il-milan-auguro-a-questo-club-solo-il-meglio-per-il-futuro-1538718|title=UFFICIALE: Mandzukic saluta il Milan: "Auguro a questo club solo il meglio per il futuro" - TUTTOmercatoWEB.com|website=www.tuttomercatoweb.com}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|5|25}} |style="text-align:center"|[[голман (фудбал)|GK]] |{{знамеикона|ITA}} [[Антонио Донарума]] |style="text-align:center"|{{age|1990|7|7|2021|6|30}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Падова|Падова]] |style="text-align:center"|Слободно |style="text-align:center"|крај на договор |<ref>{{Cite web|url=https://www.tuttomercatoweb.com/serie-a/ufficiale-maldini-annuncia-l-addio-di-donnarumma-le-strade-si-dividono-gli-auguro-il-meglio-1539644|title=UFFICIALE: Maldini annuncia l\'addio di Donnarumma: "Le strade si dividono, gli auguro il meglio"|website=www.tuttomercatoweb.com}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|5|25}} |style="text-align:center"|[[голман (фудбал)|GK]] |{{знамеикона|ITA}} [[Џанлујџи Донарума]] |style="text-align:center"|{{age|1999|2|25|2021|6|30}} |{{знамеикона|FRA}} [[ФК Париз Сен Жермен|ПСЖ]] |style="text-align:center"|Слободно |style="text-align:center"|крај на договор |<ref name="auto"/> |- |- |{{dts|format=dmy|2021|6|22}} |style="text-align:center"|[[среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|TUR}} [[Хакан Чалханоглу]] |style="text-align:center"|{{age|1994|2|8|2020|7|22}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Интер|Интер]] |style="text-align:center"|Слободно |style="text-align:center"|крај на договор |<ref>{{Cite web|url=https://www.inter.it/en/news/2021/06/22/hakan-calhanoglu-inter-announcement.html|title=Hakan Calhanoglu joins Inter|website=Inter Milan|accessdate=2021-10-03|archive-date=2021-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210622173635/https://www.inter.it/en/news/2021/06/22/hakan-calhanoglu-inter-announcement.html|url-status=dead}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|6|22}} |style="text-align:center"|[[одбрана (фудбал)|DF]] |{{знамеикона|URU}} [[Диего Лаксалт]] |style="text-align:center"|{{age|1993|2|7|2021|6|22}} |{{знамеикона|RUS}} [[ФК Динамо Москва|Динамо Москва]] |style="text-align:center"|€3,5M |style="text-align:center"|по враќање од позајмица |<ref>https://www.tuttomercatoweb.com/serie-a/ufficiale-milan-ceduto-laxalt-alla-dinamo-mosca-a-titolo-definitivo-1550440</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|7|9}} |style="text-align:center"|[[среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|ITA}} [[Џакомо Олзер]] |style="text-align:center"|{{age|2001|4|14|2021|7|9}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Бреша|Бреша]] |style="text-align:center"| €3.0M |style="text-align:center"| со опција за откуп |<ref>{{Cite web|url=https://www.acmilan.com/en/news/articles/media/2021-07-09/official-statement-giacomo-olzer|title=OFFICIAL STATEMENT: GIACOMO OLZER|website=acmilan.com}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|7|28}} |style="text-align:center"|[[одбрана (фудбал)|DF]] |{{знамеикона|ITA}} [[Габриеле Галарди]] |style="text-align:center"|{{age|2002|2|5|2021|7|28}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Нова Флорида|Флорида]] |style="text-align:center"|Неоткриено |style="text-align:center"|по враќање од позајмица |<ref>{{Cite web|url=https://www.tuttocampo.it/Lazio/News/1430781/team-nuova-florida-dal-milan-arriva-gabriele-galardi|title=TEAM NUOVA FLORIDA, dal Milan arriva Gabriele Galardi|website=tuttocampo.it}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|7|31}} |style="text-align:center"|[[среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|ITA}} [[Алесио Брамбила]] |style="text-align:center"|{{age|2001|6|16|2021|7|31}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Чезена|Чезена]] |style="text-align:center"|неоткриено |style="text-align:center"|од Примавера |<ref>{{Cite web|url=https://www.corriereromagna.it/calcio-c-alessio-brambilla-e-un-giocatore-del-cesena/|title=Calcio C, Alessio Brambilla è un giocatore del Cesena|website=corriereromagna.it}}</ref> |- |} ====Крај на позајмица==== {|class="wikitable sortable" |- !style="width:110px"|Дата !style="width:30px"|{{abbr|Поз.|Позиција}} !style="width:220px"|Играч !style="width:20px"|{{abbr|Воз.|Возраст}} !style="width:180px"|Се префрлил во !style="width:160px"|Износ !style="width:320px" class="unsortable"|Забелешка !style="width:35px"|Извор |- |{{dts|format=dmy|2021|6|30}} |style="text-align:center"|[[одбрана (фудбал)|DF]] |{{знамеикона|POR}} [[Диогу Далот]] |style="text-align:center"|{{age|1999|3|18|2021|6|30}} |{{знамеикона|ENG}} [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]] |style="text-align:center"| |style="text-align:center"| | |- |{{dts|format=dmy|2021|6|30}} |style="text-align:center"|[[среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|FRA}} [[Суалио Мејте]] |style="text-align:center"|{{age|1994|3|17|2021|1|15}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Торино|Торино]] |style="text-align:center"| |style="text-align:center"| |} ====Loans out==== {|class="wikitable sortable" |- !style="width:110px"|Date !style="width:30px"|{{abbr|Pos.|Position}} !style="width:220px"|Player !style="width:20px"|{{abbr|A.|Age on the day of the transfer}} !style="width:180px"|Moving to !style="width:160px"|Fee !style="width:320px" class="unsortable"|Notes !style="width:35px"|Source |- |{{dts|format=dmy|2021|6|10}} |style="text-align:center"|[[Среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|ITA}} [[Марко Брешанини]] |style="text-align:center"|{{age|2000|1|20|2021|6|10}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Монца|Монца]] |style="text-align:center"|слободно |style="text-align:center"|по враќање од позајмица |<ref>{{Cite web|url=https://www.tuttomercatoweb.com/serie-a/ufficiale-milan-saluta-brescianini-il-centrocampista-va-in-prestito-al-monza-1545505|title=UFFICIALE: Milan, saluta Brescianini. Il centrocampista va in prestito al Monza - TUTTOmercatoWEB.com|website=www.tuttomercatoweb.com}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|7|14}} |style="text-align:center"|[[одбрана (фудбал)|DF]] |{{знамеикона|GRE}} [[Никос Микелис]] |style="text-align:center"|{{age|2001|3|27|2021|7|14}} |{{знамеикона|NED}} [[ФК Вилем II|Вилем II]] |style="text-align:center"|слободно |style="text-align:center"|од Примавера |<ref>{{Cite web|url=https://www.pianetamilan.it/calciomercato/news-calciomercato/mercato-milan-ufficiale-michelis-e-un-nuovo-giocatore-del-willem-ii/|title=Mercato Milan – Ufficiale: Michelis è un nuovo giocatore del Willem II|website=pianetamilan.it}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|7|14}} |style="text-align:center"|[[напад (фудбал)|FW]] |{{знамеикона|ITA}} {{знамеикона|CMR}} [[Франк Цаџут]] |style="text-align:center"|{{age|1999|7|28|2021|7|14}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Порденоне|Порденоне]] |style="text-align:center"|слободно |style="text-align:center"|по враќање од позајмица |<ref>{{Cite web|url=https://www.acmilan.com/en/news/articles/media/2021-07-14/official-statement-frank-tsadjout|title=OFFICIAL STATEMENT: FRANK TSADJOUT|website=acmilan.com}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|7|16}} |style="text-align:center"|[[среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|ITA}} [[Алесандро Сала (фудбалер)|Алесандро Сала]] |style="text-align:center"|{{age|2001|5|7|2021|7|16}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Ренате|Ренате]] |style="text-align:center"|слободно |style="text-align:center"|по враќање од позајмица |<ref>{{Cite web|url=https://www.tuttomercatoweb.com/serie-a/ufficiale-milan-alessandro-sala-ceduto-in-prestito-al-renate-1560177|title=Milan, Alessandro Sala ceduto in prestito al Renate|website=tuttomercatoweb.com}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|7|21}} |style="text-align:center"|[[Defender (association football)|DF]] |{{знамеикона|ITA}} [[Рикардо Оти]] |style="text-align:center"|{{age|2002|2|20|2021|7|16}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Тренто 1921|Тренто]] |style="text-align:center"|слободно |style="text-align:center"|од Примавера |<ref>{{Cite web|url=https://www.pianetamilan.it/calciomercato/news-calciomercato/ac-trento-ufficiale-larrivo-di-riccardo-oddi-dal-milan-il-comunicato/|title=AC Trento, ufficiale l’arrivo di Riccardo Oddi dal Milan: il comunicato|website=pianetamilan.it}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|7|26}} |style="text-align:center"|[[напад (фудбал)|FW]] |{{знамеикона|ITA}} [[Габриеле Капани]] |style="text-align:center"|{{age|2000|12|2|2021|7|26}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Тернана|Тернана]] |style="text-align:center"|слободно |style="text-align:center"|по враќање од позајмица |<ref>{{Cite web|url=https://ternanacalcio.com/dal-milan-arriva-lesterno-offensivo-gabriele-capanni/|title=Dal Milan arriva l’esterno offensivo Gabriele Capanni|website=ternanacalcio.com|accessdate=2021-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210727234153/https://ternanacalcio.com/dal-milan-arriva-lesterno-offensivo-gabriele-capanni/|archive-date=2021-07-27|url-status=dead}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|7|27}} |style="text-align:center"|[[голман (фудбал)|GK]] |{{знамеикона|ITA}} [[Леонардо Молери]] |style="text-align:center"|{{age|2002|1|18|2021|7|27}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Ренате|Ренате]] |style="text-align:center"|слободно |style="text-align:center"|од Примавера |<ref>{{Cite web|url=https://www.tuttoc.com/ufficialita/ufficiale-renate-arriva-il-portiere-moleri-in-prestito-dal-milan-289355|title=UFFICIALE - Renate, arriva il portiere Moleri in prestito dal Milan|website=tuttoc.com}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|7|29}} |style="text-align:center"|[[напад (фудбал)|FW]] |{{знамеикона|ITA}} [[Рикардо Торин]] |style="text-align:center"|{{age|2001|1|30|2021|7|29}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Чезена|Чезена]] |style="text-align:center"|слободно |style="text-align:center"|од Примавера |<ref>{{Cite web|url=https://calciocesena.com/it/news/2021/7/29/dal-milan-arriva-riccardo-tonin|title=DAL MILAN ARRIVA RICCARDO TONIN|website=calciocesena.com|accessdate=2021-10-03|archive-date=2021-07-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210729090544/https://calciocesena.com/it/news/2021/7/29/dal-milan-arriva-riccardo-tonin|url-status=dead}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|7|30}} |style="text-align:center"|[[напад (фудбал)|FW]] |{{знамеикона|BRA}} [[Луан Капани]] |style="text-align:center"|{{age|2000|5|20|2021|7|30}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Витербесе|Витербесе]] |style="text-align:center"|слободно |style="text-align:center"|по враќање од позајмица |<ref>{{Cite web|url=http://www.tusciaweb.eu/2021/07/viterbese-dal-milan-arriva-luan-capanni/|title=Viterbese, dal Milan arriva Luan Capanni|website=tusciaweb.eu}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|7|31}} |style="text-align:center"|[[напад (фудбал)|FW]] |{{знамеикона|ITA}} [[Лоренцо Коломбо]] |style="text-align:center"|{{age|2002|3|8|2021|7|31}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК СПАЛ]] |style="text-align:center"|слободно |style="text-align:center"|по враќање од позајмица |<ref>{{Cite web|url=https://www.acmilan.com/en/news/articles/media/2021-07-31/official-statement-lorenzo-colombo|title=OFFICIAL STATEMENT: LORENZO COLOMBO|website=acmilan.com}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|8|9}} |style="text-align:center"|[[одбрана (фудбал)|DF]] |{{знамеикона|ITA}} [[Матија Калдара]] |style="text-align:center"|{{age|1994|5|5|2021|6|30}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Венеција|Венеција]] |style="text-align:center"|слободно |style="text-align:center"|по враќање од позајмица |<ref>{{Cite web|url=https://www.acmilan.com/en/news/articles/media/2021-08-09/official-statement-mattia-caldara|title=OFFICIAL STATEMENT: MATTIA CALDARA |website=acmilan.com}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|8|10}} |style="text-align:center"|[[напад (фудбал)|FW]] |{{знамеикона|NOR}} [[Јенс Петер Хауге]] |style="text-align:center"|{{age|1999|10|12|2021|8|10}} |{{знамеикона|GER}} [[ФК Ајнтрахт Франкфурт|Ајнтрахт]] |style="text-align:center"|слободно |style="text-align:center"| |<ref>{{Cite web|url=https://www.acmilan.com/en/news/articles/media/2021-08-10/official-statement-jens-petter-hauge|title=OFFICIAL STATEMENT: JENS PETTER HAUGE |website=acmilan.com}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|8|12}} |style="text-align:center"|[[среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|ITA}} [[Марко Фригерио]] |style="text-align:center"|{{age|2001|7|16|2021|8|12}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Лукезе 1905|Лукезе]] |style="text-align:center"|слободно |style="text-align:center"|од Примавера |<ref>https://www.luccaindiretta.it/sport/calcio/serie-c/2021/08/12/lucchese-altri-quattro-innesti-preso-lattaccante-gibilterra-dal-milan-arriva-frigerio/248676/</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|8|20}} |style="text-align:center"|[[напад (фудбал)|FW]] |{{знамеикона|ITA}} [[Сабино Сигнориле]] |style="text-align:center"|{{age|2002|2|23|2021|8|20}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Серегно|Серегно]] |style="text-align:center"|слободно |style="text-align:center"|од Примавера |<ref>https://www.mbnews.it/2021/08/seregno-calcio-signorile-milan/</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|8|27}} |style="text-align:center"|[[среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|ITA}} [[Томазо Побега]] |style="text-align:center"|{{age|1999|7|15|2021|8|27}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Торино|Торино]] |style="text-align:center"|слободно |style="text-align:center"|по враќање од позајмица |<ref>{{Cite web|url=https://www.acmilan.com/en/news/articles/media/2021-08-27/official-statement-tommaso-pobega|title=OFFICIAL STATEMENT: TOMMASO POBEGA|website=acmilan.com}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|8|29}} |style="text-align:center"|[[среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|CRO}} [[Антонио Миониќ]] |style="text-align:center"|{{age|2001|5|31|2021|8|29}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Монтеварчи|Монтеварчи]] |style="text-align:center"|слободно |style="text-align:center"|од Примавера |<ref>https://www.tuttoc.com/ufficialita/ufficiale-montevarchi-arriva-mionic-in-prestito-dal-milan-292585</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|8|31}} |style="text-align:center"|[[одбрана (фудбал)|DF]] |{{знамеикона|FRA}} {{знамеикона|CMR}} [[Лерој Абанда]] |style="text-align:center"|{{age|2000|6|7|2021|8|31}} |{{знамеикона|FRA}} [[ФК Булоњ|Булоњ]] |style="text-align:center"|слободно |style="text-align:center"|од Примавера |<ref>{{cite tweet |author=US Boulogne CO |user=usbco_officiel |number=1432616978250928128 |date=31 August 2021 |title=🚨 𝗥𝗘𝗖𝗥𝗨𝗧𝗘𝗠𝗘𝗡𝗧 ✍🏼 LEROY ABANDA EST BOULONNAIS! Le secteur défensif de l’USBCO se renforce ce jour avec l’arrivée en prêt pour une saison de Leroy Abanda Mfomo (21 ans) ! Pour en savoir plus sur notre nouveau numéro 3 👇 https://t.co/KLWrY42bkL https://t.co/OYoSMAgU75 |language=fr |access-date=1 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210831084711/https://twitter.com/usbco_officiel/status/1432616978250928128 |archive-date=31 August 2021 |url-status=live}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|8|31}} |style="text-align:center"|[[среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|FRA}} [[Јасин Адли]] |style="text-align:center"|{{age|2000|7|29|2021|8|31}} |{{знамеикона|FRA}} [[ФК Бордо|Бордо]] |style="text-align:center"|слободно |style="text-align:center"|Позајмен по негов откуп |<ref>{{Cite web|url=https://www.acmilan.com/en/news/articles/media/2021-08-31/official-statement-yacine-adli|title=OFFICIAL STATEMENT: YACINE ADLI |website=acmilan.com}}</ref> |- |} :Вкупно:{{gain}} €6.5M ===Зимски прозорец=== ====Купени==== {|class="wikitable sortable" |- !style="width:110px"|Дата !style="width:30px"|{{abbr|Поз.|Позиција}} !style="width:220px"|Играч !style="width:20px"|{{abbr|Воз.|Возраст}} !style="width:180px"|Купен од !style="width:160px"|Износ !style="width:320px" class="unsortable"|Забелешка !style="width:35px"|Извор |- |{{dts|format=dmy|2021|11|14}} |style="text-align:center"|[[напад (фудбал)|FW]] |{{знамеикона|ITA}} {{знамеикона|NGA}} [[Боб Марфи Оморегбе]] |style="text-align:center"|{{age|2003|11|5|2021|11|14}} |{{знамеикона|ITA}} [[Боргосесисија Калчо|Боргосесисија]] |style="text-align:center"|€0.1M |style="text-align:center"|Ќе се приклучи на [[ФК Милан Примавера|Примавера]] |<ref>{{Cite web|url=https://www.calciomercato.com/news/milan-altro-colpo-per-il-futuro-e-fatta-per-il-2003-omoregbe-rin-71926|title=Milan, altro colpo per il futuro: è fatta per il 2003 Omoregbe, rinforzerà la Primavera|website=Calciomercato.com &#124; Tutte le news sul calcio in tempo reale}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2022|1|26}} |style="text-align:center"|[[напад (фудбал)|FW]] |{{знамеикона|SRB}} [[Марко Лазетиќ]] |style="text-align:center"|{{age|2004|1|22|2022|1|26}} |{{fbaicon|SRB}} [[ФК Црвена ѕвезда]] |style="text-align:center"|€4M |style="text-align:center"| |<ref>https://www.tuttomercatoweb.com/serie-a/ufficiale-milan-arriva-dalla-serbia-l-erede-di-pellegri-preso-marko-lazetic-1638320</ref> |} ====Продадени==== {|class="wikitable sortable" |- !style="width:110px"|Дата !style="width:30px"|{{abbr|Поз.|Позиција}} !style="width:220px"|Играч !style="width:20px"|{{abbr|Воз.|Возраст}} !style="width:180px"|Купен од !style="width:160px"|Износ !style="width:320px" class="unsortable"|Забелешка !style="width:35px"|Извор |- |{{dts|format=dmy|2022|1|10}} |style="text-align:center"|[[одбрана (фудбал)|DF]] |{{знамеикона|ITA}} [[Андреја Конти]] |style="text-align:center"|{{age|1994|3|2|2022|1|10}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Сампдорија|Сампдорија]] |style="text-align:center"|слободно |style="text-align:center"| |<ref>https://www.tuttomercatoweb.com/serie-a/ufficiale-samp-preso-andrea-conti-dal-milan-l-esterno-arriva-a-titolo-definitivo-1631494</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|1|21}} |style="text-align:center"|[[среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|ITA}} {{знамеикона|USA}} [[Кевин Брајт (фудбалер)|Кевин Брајт]] |style="text-align:center"|{{age|2003|2|28|2021|1|21}} |{{fbaicon|ITA}} [[ФК Кремонезе|Кремонезе]] |style="text-align:center"|неоткриено |style="text-align:center"|од [[ФК Милан Примавера|Примавера]] |<ref>https://www.cuoregrigiorosso.com/cremo-preso-il-giovane-bright-dal-milan/</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|1|22}} |style="text-align:center"|[[среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|ITA}} [[Алесандро Сала (фудбалер)|Алесандро Сала]] |style="text-align:center"|{{age|2001|5|7|2021|1|22}} |{{fbaicon|ITA}} [[ФК Про Сесто|Про Сесто]] |style="text-align:center"|неоткриено |style="text-align:center"|По враќање од наем |<ref>{{Cite web|url=https://www.milanotoday.it/sport/calcio/serie-c-girone-a-il-pro-sesto-acquista-dal-milan-alessandro-sala.html|title = Serie C Girone A. Il Pro Sesto acquista a titolo definitivo dal Milan Alessandro Sala}}</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|1|28}} |style="text-align:center"|[[одбрана (фудбал)|DF]] |{{знамеикона|HUN}} [[Милош Керкез]] |style="text-align:center"|{{age|2003|9|7|2021|1|29}} |{{fbaicon|NED}} [[АЗ Алкмар]] |style="text-align:center"|€2M |style="text-align:center"|од [[ФК Милан Примавера|Примавера]] |<ref>https://www.tuttomercatoweb.com/serie-a/ufficiale-milan-il-giovane-kerkez-passa-a-titolo-definitivo-all-az-alkmaar-1639572</ref> |- |{{dts|format=dmy|2021|1|31}} |style="text-align:center"|[[среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|ITA}} [[Џордан Аморе]] |style="text-align:center"|{{age|2003|2|14|2021|1|31}} |{{fbaicon|ITA}} [[ФК Пескара|Пескара]] |style="text-align:center"|неоткриено |style="text-align:center"|од [[ФК Милан Примавера|Примавера]] |<ref>https://www.pianetamilan.it/calciomercato/news-calciomercato/calciomercato-milan-empoli-jordan-amore-pescara-29-01-2022/</ref> |- |} ====Крај на позајмица==== {|class="wikitable sortable" |- !style="width:110px"|Дата !style="width:30px"|{{abbr|Поз.|Позиција}} !style="width:220px"|Играч !style="width:20px"|{{abbr|Воз.|Возраст}} !style="width:180px"|Купен од !style="width:160px"|Износ !style="width:320px" class="unsortable"|Забелешка !style="width:35px"|Извор |- |{{dts|format=dmy|2022|1|5}} |style="text-align:center"|[[напад (фудбал)|FW]] |{{знамеикона|ITA}} {{знамеикона|CMR}} [[Франк Цаџут]] |style="text-align:center"|{{age|1999|7|28|2022|1|5}} |{{знамеикона|ITA}} [[ФК Асколи|Асколи]] |style="text-align:center"|слободно |style="text-align:center"|По очекуваното враќање од наем |<ref>https://www.tuttomercatoweb.com/serie-b/ufficiale-ascoli-arriva-l-attaccante-tsadjout-dal-milan-prestito-con-opzione-e-contro-opzione-1629339</ref> |- | {{dts|format=dmy|2022|1|25}} | align=center| {{sortname||FW|напад (фудбал)|c}} | {{знамеикона|ITA}} [[Пјетро Пелегри]] | align=center| {{Age|2001|3|17|2022|1|25}} | {{fbaicon|FRA}} [[ФК Монако|Монако]] | align=center|слободно | align=center|крај на наем | <ref>https://www.pianetamilan.it/calciomercato/news-calciomercato/calciomercato-milan-pellegri-torino-ultime-news-24-01-2022/</ref> |- |} ==Пријателски натпревари== {{Football box collapsible |round =Пријателски натпревар |date = 17 јули 2021 |time = 17:00 [[Средноевропско време|CEST]] ([[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1 = Милан {{fbaicon|ITA}} |score = 6–0 |report = https://www.acmilan.com/en/news/articles/friendly/2021-07-17/a-good-start-at-milanello-6-0-against-pro-sesto |team2 = {{fbaicon|ITA}} [[ФК Про Сесто 2013|Про Сесто]] |goals1 =[[Исмаел Бенасер|Исмаел]] {{goal|19}} *[[Рафаел Леао|Леао]] {{goal|22}} *[[Саму Кастиљехо|Кастиљехо]] {{goal|38}} *[[Франческо Сера|Сера]] {{goal|75|с.г.}} *[[Милош Керкез|Керкез]] {{goal|88||90+1}} |goals2 = |stadium = [[Миланело]] |location = [[Карнаго]], Италија |attendance = 0 |referee = Алесандро Ди Граци |result = W }} {{Football box collapsible |round = Пријателски натпревар |date = 24 јули 2021 |time = 17:00 [[Средноевропско време|CEST]] ([[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1 = Милан {{fbaicon|ITA}} |score = 5–0 |report = https://www.acmilan.com/en/news/articles/friendly/2021-07-24/another-good-test-for-the-rossoneri-ac-milan-5-0-modena |team2 = {{fbaicon|ITA}} [[ФК Модена|Модена]] |goals1 =*[[Браим Дијас|Дијаз]] {{goal|2}} *[[Рафаел Леао|Леао]] {{goal|5}} *[[Фикајо Томори|Томори]] {{goal|9}} *[[Раде Круниќ|Круниќ]] {{goal|19}} *[[Тео Ернандес|Ернандес]] {{goal|42}} |goals2 = |stadium = [[Миланело]] |location = [[Карнаго]], Италија |attendance = |referee = |result = W }} {{Football box collapsible |round = Пријателски натпревар |date = 31 јули 2021 |time = 21:00 [[Средноевропско време|CEST]] ([[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1 = [[ФК Ница|Ница]] {{fbaicon|FRA}} |score = 1–1 |report = https://www.acmilan.com/en/news/articles/friendly/2021-07-31/a-happy-welcome-for-giroud-1-1-in-nice |team2 = {{fbaicon|ITA}} Милан |goals1 =*[[Џастин Клајверт|Клајверт]] {{yel|29}} *[[Амине Жири|Жири]] {{goal|59|pen.}} |goals2 = *[[Сандро Тонали|Тонали]] {{yel|21}} *[[Тео Ернандес|Ернандес]] {{yel|31}} *[[Оливје Жиру|Жиру]] {{goal|66}} |stadium = [[Алијанц Ривиера]] |location = [[Ница]], Франција |attendance = |referee = Флорент Бата |result = D }} {{Football box collapsible |round = Пријателски натпревар |date = 4 август 2021 |time = 20:30 [[Средноевропско време|CEST]] ([[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1 = [[ФК Валенсија|Валенсија]] {{fbaicon|ESP}} |score = 0–0 |report = https://www.acmilan.com/en/news/articles/friendly/2021-08-04/ac-milan-defeated-on-penalties-valencia-win-the-trofeo-naranja |team2 = {{fbaicon|ITA}} Милан |goals1 = |goals2 = |penalties1 = |penaltyscore = 5–3 |penalties2 = |stadium = [[Месталја]] |location = [[Валенсија]], Шпанија |attendance = 3,000 |referee = Марио Малеро Лопес |result = D }} {{Football box collapsible |round = Пријателски натпревар |date = 8 август 2021 |time = 18:30 [[Средноевропско време|CEST]] ([[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1 = [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] {{fbaicon|ESP}} |score = 0–0 |report = https://www.acmilan.com/en/news/articles/friendly/2021-08-08/a-decent-draw-against-real-0-0-in-klagenfurt |team2 = {{fbaicon|ITA}} Милан |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Wörthersee Stadion]] |location = [[Клагенфурт]], Австрија |attendance = |referee = Валтер Алтман |result = D }} {{Football box collapsible |round =Пријателски натпревар |date = 14 август 2021 |time = 20:30 [[Средноевропско време|CEST]] ([[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1 = Милан {{fbaicon|ITA}} |score = 2–1 |report = https://www.acmilan.com/it/news/articoli/amichevole/2021-08-14/doppio-giroud-milan-in-forma-campionato |team2 = {{fbaicon|GRE}} [[ФК Панатинаикос|Панатинаикос]] |goals1 =*[[Оливје Жиру|Жиру]] {{goal|16||43}} |goals2 =*[[Фотис Јоанидис|Јоанидис]] {{goal|77}} |stadium = [[Стадион Нерео Роко]] |location = [[Трст]], Италија |attendance = |referee = Даниеле Чифи |result = W }} ==Натпреварувања== ===Серија A=== {{main|Серија А 2021-2022}} ====Табела==== {{Табела Серија А 2021-2022|showteam=MIL}} ====Натпревари==== {{Football box collapsible|attendance=5 000|date=23 август 2021|goals1=[[Маноло Габијадини|Габијадини]] {{ЖК|33}}<br>[[Никола Муру|Муру]] {{ЖК|89}}<br>[[Бартош Берешински|Берешински]] {{ЖК|90}}|goals2=[[Браим Дијас|Дијаз]] {{гол|9}}<br>[[Симон Кјер|Кјер]] {{ЖК|86}}|location=[[Џенова]]|referee=Микаел Фабри|report=[https://www.legaseriea.it/en/serie-a/match-report/2021-22/UNICO/UNI/1/SAMMIL отчет]|result=W|round=1 тур|score=0:1|stadium=[[Лујџи Ферари (стадион)|Лујџи Ферари]]|team1=[[ФК Сампдорија|Сампдорија]]|team2=Милан|time=20:45 [[Средно европско време|CEST]] ([[UTC+2:00]])}} {{Football box collapsible|attendance=31 946|date=29 август 2021|goals1=[[Сандро Тонали|Тонали]] {{гол|12}}<br>[[Рафаел Леао|Леао]] {{гол|17}}<br>[[Оливје Жиру|Жиру]] {{гол|24}}, {{гол|43|пен}}<br>[[Браим Дијас|Дијаз]] {{ЖК|73}}|goals2=[[Енрике Далберт|Далберт]] {{ЖК|5}}<br>[[Алесандро Дејола|Дејола]] {{гол|15}}, {{ЖК|38}}<br>[[Кевин Стротман|Стротман]] {{ЖК|40}}<br>[[Диего Годин|Годин]] {{ЖК|62}}<br>[[Најтаб Нандес|Нандес]] {{ЖК|84}}|location=[[Милано]]|referee=Марко Сера|report=[https://www.legaseriea.it/it/serie-a/match-report/2021-22/UNICO/UNI/2/MILCAG отчет]|result=W|round=2 тур|score=4:1|stadium=[[Сан Сиро]]|team1=Милан|team2=[[ФК Каљари Калчо|Каљари]]|time=20:45 [[Средно европско време|CEST]] ([[UTC+2:00]])}} {{Football box collapsible|attendance=36 207|date=12 септември 2021|goals1=[[Рафаел Леао|Леао]] {{гол|45}}<br>[[Тимуе Бакајоко|Бакајоко]] {{ЖК|63}}<br>[[Златан Ибрахимовиќ|Ибрахимовиќ]] {{гол|67}}|goals2=[[Адам Марушиќ|Марушиќ]] {{ЖК|17}}<br>[[Луис Ромеро Алберто|Алберто]] {{ЖК|45}}<br>[[Пепе Реина|Реина]] {{ЖК|45}}<br>[[Елсејд Хусај|Хусај]] {{ЖК|57}}|location=[[Милано]]|referee=Даниеле Кифи|report=[https://www.legaseriea.it/it/serie-a/match-report/2021-22/UNICO/UNI/3/MILLAZ отчет]|result=W|round=3 тур|score=2:0|stadium=[[Сан Сиро]]|team1=Милан|team2=[[ФК Лацио|Лацио]]|time=18:00 [[Средно европско време|CEST]] ([[UTC+2:00]])}} {{Football box collapsible|attendance=|date=19 септември 2021|goals1=[[Алваро Мората|Мората]] {{гол|4}}<br>[[Пауло Дибала|Дибала]] {{ЖК|65}}|goals2=[[Сандро Тонали|Тонали]] {{ЖК|65}}<br>[[Анте Ребиќ|Ребиќ]] {{гол|76}}|location=[[Торино]]|referee=Дениеле Довери|report=[https://www.legaseriea.it/it/serie-a/match-report/2021-22/UNICO/UNI/4/JUVMIL отчет]|result=D|round=4 тур|score=1:1|stadium=[[Стадион Јувентус]]|team1=[[ФК Јувентус|Јувентус]]|team2=Милан|time=20:45 [[Средно европско време|CEST]] ([[UTC+2:00]])}} {{Football box collapsible|attendance=|date=22 септември 2021|goals1=[[Браим Дијас|Дијаз]] {{гол|68}}<br>[[Тео Ернандес|Ернандес]] {{гол|82}}|goals2=[[Франческо Форте|Форте]] {{ЖК|25}}<br>[[Матија Калдара|Калдара]] {{ЖК|77}}|location=[[Милано]]|referee=Ивано Пецуто|report=[https://www.legaseriea.it/it/serie-a/match-report/2021-22/UNICO/UNI/5/MILVEN отчет]|result=W|round=5 тур|score=2:0|stadium=[[Сан Сиро]]|team1=Милан|team2=[[ФК Венеција|Венеција]]|time=20:45 [[Средно европско време|CEST]] ([[UTC+2:00]])}} {{Football box collapsible|attendance=|date=25 септември 2021|goals1=[[Јакопо Сала|Сала]] {{ЖК|25}}<br>[[Даниеле Верде|Верде]] {{гол|80}}<br>[[Димитриос Николау|Николау]] {{ЖК|89}}|goals2=[[Даниел Малдини|Малдини]] {{гол|48}}, {{ЖК|58}}<br>[[Браим Дијас|Дијаз]] {{гол|86}}<br>[[Тео Ернандес|Ернандес]] {{ЖК|90}}|location=[[Специја (град)|Специја]]|referee=Џанлука Мангањело|report=[https://www.legaseriea.it/it/serie-a/match-report/2021-22/UNICO/UNI/6/SPEMIL отчет]|result=W|round=6 тур|score=1:2|stadium=[[Алберто Пико (стадион)|Алберто Пико]]|team1=[[ФК Специја|Специја]]|team2=Милан|time=15:00 [[Средно европско време|CEST]] ([[UTC+2:00]])}} {{Football box collapsible|attendance=|date=3 октомври 2021|goals1=[[Мартен де Рон|де Рон]] {{yel|40}}<br>[[Дуван Запата|Запата]] {{goal|86|пен.}}<br>[[Марио Пашалиќ|Пашалиќ]] {{goal|90+4}}|goals2=[[Давиде Калабрија|Калабрија]] {{goal|1}}<br>[[Браим Дијас|Дијаз]] {{yel|42}}<br>[[Сандро Тонали|Тонали]] {{goal|43}}<br>[[Фикајо Томори|Томори]] {{yel|52}}<br>[[Рафаел Леао|Леао]] {{goal|78}}, {{yel|88}}<br>[[Жуниор Месијас|Месијас]] {{yel|85}}|location=[[Бергамо]]|referee=|report=|result=W|round=7 тур|score=2:3|stadium=[[Стадион Атлети Аѕури д'Италија]]|team1=[[ФК Аталанта|Аталанта]]|team2=Милан|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=17 октомври 2021|goals1=[[Оливје Жиру|Жиру]] {{goal|59}} <br>[[Франк Кесие|Кесие]] {{goal|76|пен.}} <br>[[Корај Ѓунтер|Ѓунтер]] {{goal|78|с.г.}} |goals2=[[Џанлука Капрари|Капрари]] {{goal|7}}<br>[[Антонин Барак|Барак]] {{goal|24|пен.}}|location=[[Милано]]|referee=|report=|result=W|round=8 тур|score=3:2|stadium=[[Сан Сиро]]|team1=Милан|team2=[[ФК Хелас Верона|Верона]]|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=24 октомври 2021|goals1=[[Златан Ибрахимовиќ|Ибрахимовиќ]] {{goal|49|с.г.}} <br>[[Муса Бароу|Бароу]] {{goal|52}}|goals2=[[Рафаел Леао|Леао]] {{goal|16}}<br>[[Давиде Калабрија|Калабрија]] {{goal|35}}<br>[[Исмаел Бенасер|Бенасер]] {{goal|84}}<br>[[Златан Ибрахимовиќ|Ибрахимовиќ]] {{goal|90}}|location=[[Болоња]]|referee=|report=|result=W|round=9 тур|score=2:4|stadium=[[Стадион Ренато Дал'Ара]]|team1=[[ФК Болоња|Болоња]]|team2=Милан|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=27 октомври 2021|goals1=[[Оливје Жиру|Жиру]] {{гол|14}}|goals2=|location=[[Милано]]|referee=|report=|result=W|round=10 тур|score=1:0|stadium=[[Сан Сиро]]|team1=Милан|team2=[[Торино]]|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=31 октомври 2021|goals1=[[Стефан Ел Шарави|Ел Шарави]] {{гол|90+3}} |goals2=[[Златан Ибрахимовиќ|Ибрахимовиќ]] {{гол|26}}<br>[[Франк Кесие|Кесие]] {{гол|57|пен}}|location=[[Рим]]|referee=|report=|result=W|round=11 тур|score=1:2|stadium=[[Олимписки стадион (Рим)|Стадион Олимпико]]|team1=[[ФК Рома|Рома]]|team2=Милан|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=7 ноември 2021|goals1=[[Стефан де Врај|де Врај]] {{гол|17|с.г.}}|goals2=[[Хакан Чалханоглу|Чалханоглу]] {{гол|11|пен.}}|location=[[Милан]]|referee=|report=|result=D|round=12 тур|score=1:1|stadium=[[Сан Сиро]]|team1=Милан|team2=[[ФК Интер|Интер]]|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=21 ноември 2021|goals1=[[Алфред Данкан|Данкан]] {{гол|15}}<br>[[Рикардо Сапонара|Сапонара]] {{гол|45+1}}<br>[[Душан Влаховиќ|Влаховиќ]] {{гол|60||85}}|goals2=[[Златан Ибрахимовиќ|Ибрахимовиќ]] {{goal|62||67}}<br>[[Лоренцо Венути|Венути]] {{goal|90+6|с.г.}}|location=[[Фиренца]]|referee=|report=|result=L|round=13 тур|score=4:3|stadium=[[Стадион Артемио Франки|Артемио Франки]]|team1=[[ФК Фјорентина|Фјорентина]]|team2=Милан|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=28 ноември 2021|goals1=[[Алесио Ромањоли|Ромањоли]] {{goal|21}}|goals2=[[Џанлука Скамака|Скамака]] {{goal|24}}<br>[[Симон Кјер|Кјер]] {{goal|33|с.г.}}<br>[[Доменико Берарди|Берарди]] {{goal|66}}|location=[[Милан]]|referee=|report=|result=L|round=14 тур|score=1:3|stadium=[[Сан Сиро]]|team1=Милан|team2=[[УС Сасуоло Калчо|Сасуоло]]|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=1 декември 2021|goals1=|goals2=[[Златан Ибрахимовиќ|Ибрахимовиќ]] {{goal|10}}<br>[[Жуниор Месијас|Месијас]] {{goal|45+2||61}}|location=[[Џенова]]|referee=|report=|result=W|round=15 тур|score=0-3|stadium=[[Стадион Лујџи Ферарис|Лујџи Ферарис]]|team1=[[ФК Џенова|Џенова]]|team2=Милан|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=5 декември 2021|goals1=[[Франк Кесие|Кесие]] {{goal|5}}<br>[[Алексис Салемакерс|Салемакерс]] {{goal|18}}|goals2=|location=[[Милано]]|referee=|report=|result=W|round=16 тур|score=2:0|stadium=[[Сан Сиро]]|team1=Милан|team2=[[ФК Салернитана|Салернитана]]|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=12 декември 2021|goals1=[[Бето (фудбалер, роден 1998)|Бето]] {{goal|17}}|goals2=[[Златан Ибрахимовиќ|Ибрахимовиќ]] {{goal|90+2}}|location=[[Удине]]|referee=|report=|result=D|round=17 тур|score=1:1|stadium=[[Арена Дачија]]|team1=[[ФК Удинезе|Удинезе]]|team2=Милан|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=19 декември 2021|goals1=|goals2=[[Елиф Елмас|Елмас]] {{goal|5}}|location=[[Милано]]|referee=|report=|result=L|round=18 тур|score=0:1|stadium=[[Сан Сиро]]|team1=Милан|team2=[[ФК Наполи|Наполи]]|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=22 декември 2021|goals1=[[Недим Бајрами|Бајрами]] {{goal|18}}<br>[[Андреја Пинамонти|Пинамонти]] {{goal|84|пен.}}|goals2=[[Франк Кесие|Кесие]] {{goal|12||42}}<br>[[Алесандро Флоренци|Флоренци]] {{goal|63}}<br>[[Тео Ернандес|Ернандес]] {{goal|69}}|location=[[Емполи]]|referee=|report=|result=W|round=19 тур|score=2:4|stadium=[[Стадион Карло Кастелани|Карло Кастелани]]|team1=[[Емполи]]|team2=Милан|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=6 јануари 2022|goals1=[[Оливје Жиру|Жиру]] {{goal|8|пен.}} <br>[[Жуниор Месијас|Месијас]] {{goal|17}}<br>[[Рафаел Леао|Леао]] {{goal|82}} |goals2=[[Тами Абрахам|Абрахам]] {{goal|40}}|location=[[Милано]]|referee=|report=|result=W|round=20 тур|score=3:1|stadium=[[Сан Сиро]]|team1=Милан|team2=[[ФК Рома|Рома]]|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=9 јануари 2022|goals1=|goals2=[[Златан Ибрахимовиќ|Ибрахимовиќ]] {{goal|2}}<br>[[Тео Ернандес|Ернандес]] {{goal|48||59|пен.}} |location=[[Венеција]]|referee=|report=|result=W|round=21 тур|score=0:3|stadium=[[Стадион Пјерлуиџи Пенцо|Пјерлуиџи Пенцо]]|team1=[[ФК Венеција|Венеција]]|team2=Милан|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=17 јануари 2022|goals1=[[Рафаел Леао|Леао]] {{goal|45+1}} |goals2=[[Кевин Агудело|Агудело]] {{goal|64}}<br>[[Емануел Гјаси|Гјаси]] {{goal|90+6}} |location=[[Милано]]|referee=|report=|result=L|round=22 тур|score=1:2|stadium=[[Сан Сиро]]|team1=Милан|team2=[[ФК Специја|Специја]]|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=23 јануари 2022|goals1=|goals2=|location=[[Милано]]|referee=|report=|result=D|round=23 тур|score=0:0|stadium=[[Сан Сиро]]|team1=Милан|team2=[[ФК Јувентус|Јувентус]]|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=6 февруари 2022|goals1=[[Иван Перишиќ|Перишиќ]] {{goal|38}} |goals2=[[Оливје Жиру|Жиру]] {{goal|75||78}}|location=[[Милано]]|referee=|report=|result=W|round=24 тур|score=1:2|stadium=[[Сан Сиро]]|team1=[[ФК Интер|Интер]]|team2=Милан|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=13 февруари 2022|goals1=[[Рафаел Леао|Леао]] {{goal|8}}|goals2=|location=[[Милан]]|referee=|report=|result=W|round=25 тур|score=1:0|stadium=[[Сан Сиро]]|team1=Милан|team2=[[ФК Сампдорија|Сампдорија]]|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=20 февруари 2022|goals1=[[Федерико Бонацоли|Бонацоли]] {{goal|29}}<br>[[Милан Ѓуриќ|Ѓуриќ]] {{goal|72}}|goals2=[[Жуниор Месијас|Месијас]] {{goal|5}}<br>[[Анте Ребиќ|Ребиќ]] {{goal|77}}|location=[[Салерно]]|referee=|report=|result=D|round=26 тур|score=2:2|stadium=[[Стадион Ареки]]|team1=[[ФК Салернитана|Салернитана]]|team2=Милан|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=27 февруари 2022|goals1=[[Рафаел Леао|Леао]] {{goal|29}} |goals2=[[Дестини Удоџи|Удоџи]] {{goal|66}}|location=[[Милано]]|referee=|report=|result=D|round=27 тур|score=1:1|stadium=[[Сан Сиро]]|team1=Милан|team2=[[ФК Удинезе|Удинезе]]|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=6 март 2022|goals1=|goals2=[[Оливје Жиру|Жиру]] {{goal|49}}|location=[[Неапол]]|referee=|report=|result=W|round=28 тур|score=0:1|stadium=[[Стадион Сан Паоло|Сан Паоло]]|team1=[[ФК Наполи|Наполи]]|team2=Милан|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=12 март 2022|goals1=[[Пјер Калулу|Калулу]] {{goal|19}}|goals2=|location=[[Милано]]|referee=|report=|result=W|round=29 тур|score=1:0|stadium=[[Сан Сиро]]|team1=Милан|team2=[[ФК Емполи|Емполи]]|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=20 март 2022|goals1=|goals2=[[Исмаел Бенасер|Бенасер]] {{goal|59}}|location=[[Каљари]]|referee=|report=|result=W|round=30 тур|score=0:1|stadium=[[Стадион Сардинија]]|team1=[[ФК Каљари Калчо|Каљари]]|team2=Милан|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=3 април 2022|goals1=|goals2=|location=[[Милано]]|referee=|report=|result=D|round=31 тур|score=0:0|stadium=[[Сан Сиро]]|team1=Милан|team2=[[ФК Болоња|Болоња]]|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=10 април 2022|goals1=|goals2=|location=[[Торино]]|referee=|report=|result=D|round=32 тур|score=0:0|stadium=[[Олимписки стадион (Торино)|Гранде-Торино]]|team1=[[ФК Торино|Торино]]|team2=Милан|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=15 април 2022|goals1=[[Рафаел Леао|Леао]] {{goal|11}}<br>[[Жуниор Месијас|Месијас]] {{goal|87}}|goals2=|location=[[Милано]]|referee=|report=|result=W|round=33 тур|score=2:0|stadium=[[Сан Сиро]]|team1=Милан|team2=[[ФК Џенова|Џенова]]|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=24 април 2022|goals1=|goals2=[[Оливје Жиру|Жиру]] {{goal|50}}<br>[[Сандро Тонали|Тонали]] {{goal|90+3}}|location=[[Рим]]|referee=|report=|result=W|round=34 тур|score=1:2|stadium=[[Олимписки стадион (Рим)|Стадион Олимпико]]|team1=[[ФК Лацио|Лацио]]|team2=Милан|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=1 мај 2022|goals1=[[Рафаел Леао|Леао]] {{goal|82}}|goals2=|location=[[Милано]]|referee=|report=|result=W|round=35 тур|score=1:0|stadium=[[Сан Сиро]]|team1=Милан|team2=[[ФК Фјорентина|Фјорентина]]|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=8 мај 2022|goals1=[[Давиде Фараони|Фараони]] {{goal|38}}|goals2=[[Сандро Тонали|Тонали]] {{goal|45+3}}<br>[[Сандро Тонали|Тонали]] {{goal|50}}<br>[[Алесандро Флоренци|Флоренци]] {{goal|87}}|location=[[Верона]]|referee=|report=|result=W|round=36 тур|score=1:3|stadium=[[Стадион Маркантонио Бентегоди]]|team1=[[ФК Хелас Верона|Верона]]|team2=Милан|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=15 мај 2022|goals1=[[Рафаел Леао|Леао]] {{goal|56}}<br>[[Тео Ернандес|Ернандес]] {{goal|75}}|goals2=|location=[[Милано]]|referee=|report=|result=W|round=37 тур|score=2:0|stadium=[[Сан Сиро]]|team1=Милан|team2=[[ФК Аталанта|Аталанта]]|time=}} {{Football box collapsible|attendance=|date=22 мај 2022|goals1=|goals2=[[Оливје Жиру|Жиру]] {{goal|17}}<br>[[Оливје Жиру|Жиру]] {{goal|32}}<br>[[Франк Кесие|Кесие]] {{goal|36}}|location=[[Сасуоло]]|referee=|report=|result=W|round=38 тур|score=0:3|stadium=[[Стадион Мапеи]]|team1=[[УС Сасуоло Калчо|Сассуоло]]|team2=Милан|time=}} ===Куп на Италија=== {{Football box collapsible |round = 8-финале |date = 12–19 јануари 2022 |time = 21:00 [[Средноевропско време|CET]] ([[UTC+01:00|UTC+1]]) |team1 = Милан |score = 3–1 |report = https://www.legaseriea.it/en/coppa-italia/match-report/2021-22/OTTAV/UNI/1/MILGEN |team2 = [[ФК Џенова|Џенова]] |goals1 = [[Оливје Жиру|Жиру]] {{goal|74}}<br>[[Рафаел Леао|Леао]] {{goal|102}}<br>[[Алексис Салемакерс|Салемакерс]] {{goal|112}} |goals2 =[[Leo Eстигор|Eстигор]] |stadium = [[Сан Сиро]] |location = [[Милано]] |attendance = |referee = |result = W }} {{Football box collapsible |round = 4-финале |date = 9 февруари 2022 |time = 21:00 [[Средноевропско време|CET]] ([[UTC+01:00|UTC+1]]) |team1 = Милан |score = 4–0 |report = https://www.legaseriea.it/en/coppa-italia/match-report/2021-22/QUART/UNI/1/MILLAZ |team2 = [[ФК Лацио|Лацио]] |goals1 = [[Рафаел Леао|=Леао]] {{goal|24}}<br>[[Оливје Жиру|Жиру]] {{goal|41||45+1}}<br>[[Франк Кесие|Кесие]] {{goal|79}} |goals2 = |stadium = [[Сан Сиро]] |location = [[Милано]] |attendance = |referee = |result = W }} {{Football box collapsible |round = Полуфинале (I) |date = 1 мат 2022 |time = 21:00 [[Средноевропско време|CET]] ([[UTC+01:00|UTC+1]]) |team1 = Милан |score = 0–0 |report = |team2 = [[ФК Интер|Интер]] |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Сан Сиро]] |location = [[Милано]] |attendance = |referee = |result = D }} {{Football box collapsible |round = Полуфинале (II) |date = 20 април 2022 |time = --:-- [[Средноевропско летно време|CEST]] ([[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1 = [[ФК Интер|Интер]] |score = 3–0 |aggregatescore = |report = |team2 = Милан |goals1 =[[Лаутаро Мартинес|Мартинес]] {{goal|4}}<br>[[Лаутаро Мартинес|Мартинес]] {{goal|40}}<br>[[Робин Госенс|Госенс]] {{goal|82}} |goals2 = |stadium = [[Сан Сиро]] |location = [[Милано]] |attendance = |referee = |result = L }} ===Лига на шампиони=== ====Табела==== {| |- | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="175"|Тим !width="20"|{{Tooltip| Нат | Натпревари}} !width="20"|{{Tooltip| П | Победи}} !width="20"|{{Tooltip| Н | Нерешено}} !width="20"|{{Tooltip| З | Загубено}} !width="20"|{{Tooltip| ГД | Дадени голови}} !width="20"|{{Tooltip| ГП | Примено голови}} !width="20"|{{Tooltip| ГР | Гол разлика}} !width="20"|{{Tooltip| Бод | Бодови}} |- bgcolor=#ccffcc |align=left|{{Fb team Liverpool}} |6||6||0||0||17||6||+11||'''18''' |- bgcolor=#ccffcc |align=left| {{Fb team Atletico Madrid}} |6||2||1||3||7||8||-1||'''7''' |- |align=left|{{Fb team Porto}} |6||1||2||3||4||11||-7||'''5''' |- |align=left|{{Fb team Milan}} |6||1||1||4||6||9||-3||'''4''' |} ====Групна фаза==== {{Football box collapsible |round = 1 |date = 15 септември 2021 |time = 21:00 [[Средноевропско летно време|CEST]] ([[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1 = [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] {{fbaicon|ENG}} |score = 3–2 |report = https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2032683/ |team2 = {{fbaicon|ITA}} Милан |goals1 =[[Фикајо Томори|Томори]] {{goal|9|с.г.}} *[[Мохамед Салах|Салах]] {{goal|49}} *[[Џордан Хендерсон|Хендерсон]] {{goal|69}} |goals2 =*[[Анте Ребиќ|Ребиќ]] {{goal|42}} *[[Браим Дијас|Дијаз]] {{goal|44}}, {{yel|61}} |stadium = [[Енфилд]] |location = [[Ливерпул]], Англија |attendance = 51,445 |referee = |result = L }} {{Football box collapsible |round = 2 |date = 28 септември 2021 |time = 21:00 [[Средноевропско летно време|CEST]] ([[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1 = Милан {{fbaicon|ITA}} |score = 1–2 |report = https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2032643/ |team2 = {{fbaicon|ESP}} [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]] |goals1 =[[Рафаел Леао|Леао]] {{goal|20}} |goals2 =[[Антоан Гризман|Гризман]] {{goal|84}} *[[Луис Суарез|Суарез]] {{goal|90+7|пен.}} |stadium = [[Сан Сиро]] |location = [[Милано]], Италија |attendance = 35,374 |referee = |result = L }} {{Football box collapsible |round = 3 |date = 19 октомври 2021 |time = 21:00 [[Средноевропско летно време|CEST]] ([[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1 = [[ФК Порто|Порто]] {{fbaicon|POR}} |score =1–0 |report = |team2 = {{fbaicon|ITA}} Милан |goals1 =[[Луиз Дијаз|Дијаз]] {{goal|65}} |goals2 = |stadium = [[Естадио до Драгао]] |location = [[Порто]], Португалија |attendance =32,130 |referee = |result =L }} {{Football box collapsible |round = 4 |date = 3 ноември 2021 |time = 18:45 [[Средноевропско летно време|CEST]] ([[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1 = Милан {{fbaicon|ITA}} |score =1-1 |report = |team2 = {{fbaicon|POR}} [[ФК Порто|Порто]] |goals1 =[[Пјер Калулу|Калулу]] {{goal|61}} |goals2 =[[Луиз Дијаз|Дијаз]] {{goal|6}} |stadium = [[Сан Сиро]] |location = [[Милано]], Италија |attendance = |referee = |result =D }} {{Football box collapsible |round = 5 |date = 24 ноември 2021 |time = 21:00 [[Средноевропско летно време|CEST]] ([[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1 = [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]] {{fbaicon|ESP}} |score =0-1 |report = |team2 = {{fbaicon|ITA}} Милан |goals1 = |goals2 =[[Жуниор Месијас|Месијас]] {{goal|87}} |stadium = [[Ванда Метрополитано]] |location = [[Мадрид]], Шпанија |attendance = |referee = |result =W }} {{Football box collapsible |round = 6 |date = 7 декември 2021 |time = 21:00 [[Средноевропско летно време|CEST]] ([[UTC+02:00|UTC+2]]) |team1 = Милан {{fbaicon|ITA}} |score =1-2 |report = |team2 = {{fbaicon|ENG}} [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] |goals1 =[[Фикајо Томори|Томори]] {{goal|29}} |goals2 =[[Мохамед Салах|Салах]] {{goal|36}}<br>[[Дивок Ориги|Ориги]] {{goal|55}} |stadium = [[Сан Сиро]] |location = [[Милано]], Италија |attendance = |referee = |result =L }} ==Статистики== ===Натпревари и голови=== <!-- Primavera or youth rosters players to be added ONLY IF and WHEN collect caps in official matches--> {{updated|23 мај 2022}} {{Extended football squad start|Серија А|Куп|ЛШ}} |- ! colspan=14 style=background:#dcdcdc; text-align:center| Голмани {{Extended football squad player|no=1 |name=[[Чиприан Татарушану]]|pos=GK|nat=ROM |6 |0 |0 |0 |3 |0 }} {{Extended football squad player|no=16 |name=[[Мајк Мењан]]|pos=GK|nat=FRA |32 |0 |4 |0 |3 |0}} {{Extended football squad player|no=77 |name=[[Антонио Миранте]]|pos=GK|nat=ITA |0 |0 |0 |0 |0 |0 }} |- ! colspan=14 style=background:#dcdcdc; text-align:center| Одбрана {{Extended football squad player|no=2 |name=[[Давиде Калабрија]]|pos=DF|nat=ITA |24+2 |2 |2+1 |0 |4 |0}} {{Extended football squad player|no=5 |name=[[Фоде Бало-Туре]]|pos=DF|nat=SEN |5+5 |0 |0 |0 |2 |0}} {{Extended football squad player|no=13 |name=[[Алесио Ромањоли]]|pos=DF|nat=ITA |16+3 |1 |2 |0 |4+1 |0}} {{Extended football squad player|no=19 |name=[[Тео Ернандес]]|pos=DF|nat=FRA |30+2 |5 |4 |0 |5 |0}} {{Extended football squad player|no=20 |name=[[Пјер Калулу]]|pos=DF|nat=FRA |21+7 |1 |3+1 |0 |2+3 |0}} {{Extended football squad player|no=23 |name=[[Фикајо Томори]]|pos=DF|nat=ENG |30+1 |0 |3+1 |0 |5 |1}} {{Extended football squad player|no=24 |name=[[Симон Кјер]]|pos=DF|nat=DEN |10+1 |0 |0 |0 |3 |0}} {{Extended football squad player|no=25 |name=[[Алесандро Флоренци]]|pos=DF|nat=ITA |12+12|2 |1+1 |0 |0+4 |0 }} {{Extended football squad player|no=46 |name=[[Матео Габија]]|pos=DF|nat=ITA |6+2 |0 |1+1 |0 |0 |0}} {{Extended football squad player|no=91 |name=[[Лука Станга]]|pos=DF|nat=ITA |0+1 |0 |0 |0 |0 |0 }} |- ! colspan=14 style=background:#dcdcdc; text-align:center| Среден ред {{Extended football squad player|no=4 |name=[[Исмаел Бенасер]]|pos=MF|nat=ALG |15+16|2 |2+1 |0 |4+2 |0}} {{Extended football squad player|no=7 |name=[[Саму Кастиљехо]]|pos=MF|nat=ESP |1+4 |0 |0 |0 |0 |0}} {{Extended football squad player|no=8 |name=[[Сандро Тонали]]|pos=MF|nat=ITA |31+5 |5 |3 |0 |5+1 |0}} {{Extended football squad player|no=10 |name=[[Браим Дијас]]|pos=MF|nat=ESP |25+6 |3 |1+3 |0 |5 |1}} {{Extended football squad player|no=27 |name=[[Даниел Малдини]]|pos=MF|nat=ITA |2+6 |1 |1+1 |0 |0+3 |0}} {{Extended football squad player|no=33 |name=[[Раде Круниќ]]|pos=MF|nat=BIH |15+13|0 |2+1 |0 |3+1 |0 }} {{Extended football squad player|no=41 |name=[[Тимуе Бакајоко]]|pos=MF|nat=FRA |5+9 |0 |0+1 |0 |0+3 |0}} {{Extended football squad player|no=56 |name=[[Алексис Салемакерс]]|pos=MF|nat=BEL |22+14|1 |2+2 |1 |5+1 |0}} {{Extended football squad player|no=79 |name=[[Франк Кесие]]|pos=MF|nat=CIV |25+6 |6 |3 |1 |4+1 |0}} |- ! colspan=14 style=background:#dcdcdc; text-align:center| Forwards {{Extended football squad player|no=9 |name=[[Оливје Жиру]]|pos=FW|nat=FRA |22+7 |11 |4 |3 |3+2 |0 }} {{Extended football squad player|no=11 |name=[[Златан Ибрахимовиќ]]|pos=FW|nat=SWE |11+12|8 |0 |0 |1+3 |0}} {{Extended football squad player|no=12 |name=[[Анте Ребиќ]]|pos=FW|nat=CRO |6+18 |2 |1+2 |0 |2 |1}} {{Extended football squad player|no=17 |name=[[Рафаел Леао]]|pos=FW|nat=POR |31+3 |11|3+1 |2 |4 |1 }} {{Extended football squad player|no=22 |name=[[Марко Лазетиќ]]|pos=FW|nat=SER |0 |0 |0+1 |0 |0 |0 }} {{Extended football squad player|no=30 |name=[[Жуниор Месијас]]|pos=FW|nat=BRA |14+12|5 |2+2 |0 |1+1 |1}} {{Extended football squad player|no=91 |name=[[Емил Робак]]|pos=FW|nat=SWE |0 |0 |0+1 |0 |0 |0 }} |- ! colspan=14 style=background:#dcdcdc; text-align:center| Играчи кои потпишале за друг клуб во текот на сезоната {{Extended football squad player|no=14 |name=[[Андреја Конти]]|pos=DF|nat=ITA |0+1 |0 |0 |0 |0 |0 }} {{Extended football squad player|no=26 |name=[[Томазо Побега]]|pos=MF|nat=ITA |0 |0 |0 |0 |0 |0 }} {{Extended football squad player|no=64 |name=[[Пјетро Пелегри ]]|pos=FW|nat=ITA |1+5 |0 |0 |0 |0 |0 }} {{Extended football squad player|no=77 |name=[[Алесандро Плицари ]]|pos=GK|nat=ITA |0 |0 |0 |0 |0 |0 }} {{Fb cs footer|s=[[#Натпреварувања|Натпреварувања]]|date=август2021}} ===Најдобри стрелци=== {{updated|23 May 2022}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=15|{{Tooltip|Место|Место}} !width=15|{{Tooltip|Број|Број}} !width=15|{{Tooltip|Поз|Позиција}} !width=15|{{Tooltip|Нац|Националност}} !width=145|Име !width=80|[[Серија А]] !width=80|[[Фудбалски куп на Италија 2021-2022|Куп]] !width=80|Лига на шампиони !width=80|Вкупно |- |rowspan=2|'''1''' |17 |[[Напад (фудбал)|FW]] |{{знамеикона|POR}} |align=left|[[Рафаел Леао]] |11 |2 |1 |'''14''' |- |9 |[[Напад (фудбал)|FW]] |{{знамеикона|FRA}} |align=left|[[Оливје Жиру]] |11 |3 |0 |'''14''' |- |'''3''' |11 |[[Напад (фудбал)|FW]] |{{знамеикона|SWE}} |align=left|[[Златан Ибрахимовиќ]] |8 |0 |0 |'''8''' |- |'''4''' |79 |[[Среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|CIV}} |align=left|[[Франк Кесие]] |6 |1 |0 |'''7''' |- |'''5''' |30 |[[Напад (фудбал)|FW]] |{{знамеикона|BRA}} |align=left|[[Жуниор Месијас]] |5 |0 |1 |'''6''' |- |rowspan=2|'''6''' |8 |[[Среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|ITA}} |align=left|[[Сандро Тонали]] |5 |0 |0 |'''5''' |- |19 |[[Одбрана (фудбал)|DF]] |{{знамеикона|FRA}} |align=left|[[Тео Ернандес]] |5 |0 |0 |'''5''' |- |rowspan=1|'''8''' |10 |[[Среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|SPA}} |align=left|[[Браим Дијас]] |3 |0 |1 |'''4''' |- |'''9''' |12 |[[Напад (фудбал)|FW]] |{{знамеикона|CRO}} |align=left|[[Анте Ребиќ]] |2 |0 |1 |'''3''' |- |rowspan="4"|'''10''' |2 |[[Одбрана (фудбал)|DF]] |{{знамеикона|ITA}} |align=left|[[Давиде Калабрија]] |2 |0 |0 |'''2''' |- |4 |[[Среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|ALG}} |align=left|[[Исмаел Бенасер]] |2 |0 |0 |'''2''' |- |56 |[[Среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|BEL}} |align=left|[[Алексис Салемакерс]] |1 |1 |0 |'''2''' |- |25 |[[Одбрана (фудбал)|DF]] |{{знамеикона|ITA}} |align=left|[[Алесандро Флоренци]] |2 |0 |0 |'''2''' |- |rowspan="4"|'''14''' |13 |[[Одбрана (фудбал)|DF]] |{{знамеикона|ITA}} |align=left|[[Алесио Ромањоли]] |1 |0 |0 |'''1''' |- |20 |[[Одбрана (фудбал)|DF]] |{{знамеикона|FRA}} |align=left|[[Пјер Калулу]] |1 |0 |0 |'''1''' |- |23 |[[Одбрана (фудбал)|DF]] |{{знамеикона|ENG}} |align=left|[[Фикајо Томори]] |0 |0 |1 |'''1''' |- |27 |[[Среден ред (фудбал)|MF]] |{{знамеикона|ITA}} |align=left|[[Даниел Малдини]] |1 |0 |0 |'''1''' |- |colspan=5|'''Сопствени голови ''' |3 |0 |1 |'''4''' |- |colspan=5|'''Вкупно''' |'''69''' |'''7''' |'''6''' |'''82''' |} == Наводи == {{наводи}} {{Сезони на ФК Милан}} {{Состав на ФК Милан}} {{Шампионски тимови во Серија А}} [[Категорија:Сезони на ФК Милан|2021-2022]] 4tpp97ykm9ks8kwiqmgggbtj64dnjtx Феноскандија 0 1271742 5649509 5403914 2026-10-24T20:12:43Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649509 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Полуостров |name = Феноскандија |local_name = |image_name = Fennoscandia.jpg |image_caption = Карта на Феноскандија |image_alt = |map_image = |map_size = 220px |map_caption = |location = [[Северна Европа]] |waterbody = [[Северноледен Океан]], [[Атлантски Океан]] |coordinates = {{coord|63.0000|N|17.0000|E|source:wikidata|display=inline,title}} |area_km2 = |highest_mount = [[Галхепинген]] |elevation_m = 2469 |country = {{знаме|Норвешка}} |country_admin_divisions_title = |country_admin_divisions = Копнена |country1 = {{знаме|Шведска}} |country1_admin_divisions_title = |country1_admin_divisions = Копнена |country2 = {{знаме|Финска}} |country2_admin_divisions_title = |country2_admin_divisions = Копнена |country3 = {{знаме|Русија}} |country3_admin_divisions_title = |country3_admin_divisions = Цела или дел од копнената територија на [[Мурманска област|Мурманската област]], [[Република Карелија]] и [[Ленинградска област|Ленинградската област]] |demonym = |population = |population_as_of = |density_km2 = |ethnic_groups= |additional_info= }} '''Феноскандија''' ({{Langx|fi|Fennoskandia}}; {{Langx|sv|Fennoskandien}}; {{langx|no|Fennoskandia}}; {{Langx|ru|Фенноскандия}}) — географски поим што дефинира дел од [[Нордиски земји|нордискиот регион]] опфатен од [[Скандинавски Полуостров|Скандинавија]], [[Финска]], [[Русија|Руската]] [[Република Карелија]] и [[Мурманска област|Мурманската Област]] со целиот [[Колски Полуостров]]<ref>''The Oxford Handbook of the Archaeology and Anthropology of Hunter-Gatherers'', eds. Vicki Cummings; Peter Jordan; Marek Zvelebil (Oxfored; New York: Oxford University Press) (2014). стр. 838.</ref> како и делови од [[Ленинградска област|Ленинградската Област]]. Овој поим најчесто се користи за вклучување на [[Финска]] во [[Норвешка|во регион со Норвешка]] и [[Шведска]]. Поимот првпат бил употребен во 1898 година од [[Финци|финскиот]] геолог Вилхелм Ремзи,<ref>{{Наведено списание|last=De Geer|first=Sten|year=1928|title=Das geologische Fennoskandia und das geographische Baltoskandia|url=https://dspace.ut.ee/bitstream/handle/10062/15327/geologische_de_geer_ocr.pdf?sequence=5&isAllowed=y|journal=Geografiska Annaler|language=германски|publisher=Swedish Society for Anthropology and Geography|volume=10|issue=|pages=119–139|oclc=604361828|access-date=22 април 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180423033404/https://dspace.ut.ee/bitstream/handle/10062/15327/geologische_de_geer_ocr.pdf?sequence=5&isAllowed=y|archive-date=2018-04-23|url-status=dead}}</ref> а името потекнува од латинските зборови (Финска) и (Скандинавија).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.yourdictionary.com/fennoscandia|title=Fennoscandia [fen′ō skan′dē ə]|last=|date=|work=Your Dictionary|publisher=LoveToKnow, Corp.|accessdate=20 април 2015}}</ref> Во тоа време, Финска била дел од [[Руска Империја|Руското Царство]], па затоа често била географски вклучена во [[Источна Европа]]. Помеѓу двете светски војни, ориентацијата на владата во [[Хелсинки]] била да бара дистанца и од [[Москва]] и од [[Стокхолм]], така што земјата се самоопределила како дел од [[Средна Европа]] заедно со балтичките држави [[Естонија]], [[Летонија]] и [[Литванија]]. По [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и советската анексија на балтичките држави, терминот Феноскандија повторно станал популарен, бидејќи Финска тогаш сакала да се гледа како дел од [[Северна Европа]]. == Наводи == {{наводи}} == Литература == * Ramsay, W., 1898. Über die Geologische Entwicklung der Halbinsel Kola in der Quartärzeit. Fennia 16 (1), 151 p. == Надворешни врски == {{рвр|Fennoscandia}} * [https://web.archive.org/web/20150614093313/http://kaiva.fi/wp-content/uploads/2014/12/Fennoskandia.jpg Geological Map of the Fennoscandian Shield] * [https://web.archive.org/web/20180602071940/http://www.geologinenseura.fi/bulletin/Volume68/sgs_bt_068_1_pages_099_103.pdf THE FENNOSCANDIAN SHIELD WITHIN FENNOSCANDIA] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Полуострови во Европа]] [[Категорија:Региони во Европа]] [[Категорија:Географија на Мурманската област]] [[Категорија:Географија на Карелија]] [[Категорија:Географија на Шведска]] [[Категорија:Географија на Норвешка]] [[Категорија:Географија на Финска]] tama8geplaxuz87yz9n1f0pl7qa7zea Херберт Спенсер 0 1278070 5649586 5613596 2026-10-25T04:07:59Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649586 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | region = [[Западна филозофија]] | era = [[Филозофија од 19 век]] | image = Herbert Spencer.jpg | caption = Спенсер на возраст од 73 години | signature = HS_steel_portrait_sig.jpg | name = Херберт Спенсер | birth_date = {{birth date|df=yes|1820|4|27}} | birth_place = [[Дерби]], [[Дербишајр]], [[Англија]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|1903|12|8|1820|4|27}} | death_place = [[Брајтон]], [[Сасекс]], [[Англија]] | nationality = Англичанец | school_tradition = [[Класичен либерализам]] | main_interests = [[Еволуција]], [[позитивизам]], ''[[индивидуализам]]'', [[утилитаризам]] | influences = [[Аристотел]], [[Чарлс Дарвин]], [[Огуст Комт]], [[Џон Стујарт Мил]], [[Џорџ Хенри Левс]], [[Жан Батист Ламарк]], [[Томас Хенри Хаксли]] | influenced = [[Чарлс Дарвин]], [[Хенри Сидвик]], [[Вилијам Грахам Самнер]], [[Мурај Рудбарт]], [[Емил Диркем]], [[Анри Бергсон]], [[Џорџ Луис Борже]], [[Џек Лондон]], [[Оберон Херберт]] | notable_ideas = }} '''Херберт Спенсер''' (27 април 1820 - 8 декември 1903) — англиски филозоф, биолог, антрополог и [[Социологија|социолог]] кој што е познат по својата хипотеза за социјалниот дарвинизам, според која што супериорната физичка сила ја обликува историјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2019/entries/spencer/|title=Herbert Spencer|last=Weinstein|first=David|date=15 December 2002|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|work=[[The Stanford Encyclopedia of Philosophy]] (Fall 2019 Edition)}}</ref> Спенсер потекнува од изразот „опстанок на најсилните“, што го измислил во ''Принципи на биологија'' (1864), откако ја прочитал [[Чарлс Дарвин|книгата на Чарлс Дарвин]] ''[[за потеклото на видовите]]''. Овој поим силно сугерира [[природна селекција]], но сепак Спенсер гледаше дека еволуцијата се протега во областите на социологијата и етикага, па затоа го поддржува и [[Ламаркизам|ламаркизмот]].<ref>{{cite web |url=http://www.darwinproject.ac.uk/entry-5145#mark-5145.f3 |title=Letter 5145 – Darwin, C. R. to Wallace, A. R., 5 July (1866) |publisher=Darwin Correspondence Project |access-date=12 January 2010 }}<br />&nbsp;{{cite web |url=http://works.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?article=1000&context=maurice_stucke |title=Better Competition Advocacy |access-date=29 August 2007 |author=Maurice E. Stucke |format=PDF |quote=Herbert Spencer in his ''Principles of Biology'' of 1864, vol. 1, p. 444, wrote "This survival of the fittest, which I have here sought to express in mechanical terms, is that which Mr. Darwin has called 'natural selection', or the preservation of favoured races in the struggle for life." |archive-date=2011-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430051715/http://works.bepress.com/cgi/viewcontent.cgi?article=1000&context=maurice_stucke |url-status=dead }}</ref><ref name="Riggenbach">Riggenbach, Jeff (24 April 2011) [https://mises.org/daily/5206/The-Real-William-Graham-Sumner The Real William Graham Sumner] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141110140341/https://mises.org/daily/5206/The-Real-William-Graham-Sumner|date=2014-11-10}}, [[Mises Institute]]</ref> Спенсер развива сеопфатна концепција за [[Еволуционизам|еволуцијата]] како прогресивен развој на физичкиот свет, биолошките организми, човечкиот ум, човечката култура и општествата. Како полимат, тој придонесе за широк спектар на предмети, која вклучува етика, религија, антропологија, економија, политичка теорија, филозофија, литература, астрономија, биологија, социологија и психологија. За време на неговиот живот, тој постигна огромна популарност, главно во академијата која што зборува на англиски. „Единствениот друг англиски филозоф што постигнал таква популарност бил [[Бертранд Расел]], и тоа било во 20 век„.<ref name="Richards">Richards, Peter (4 November 2010) [https://mises.org/daily/4779/Herbert-Spencer-Social-Darwinist-or-Libertarian-Prophet Herbert Spencer: Social Darwinist or Libertarian Prophet?] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140914021725/https://mises.org/daily/4779/Herbert-Spencer-Social-Darwinist-or-Libertarian-Prophet|date=2014-09-14}}, [[Mises Institute]]</ref> Спенсер беше „единствениот најпознат европски интелектуалец во последните децении на деветнаесеттиот век“<ref>Thomas Eriksen and FinnNielsen, ''A history of anthropology'' (2001) p. 37</ref><ref>"Spencer became the most famous philosopher of his time," says Henry L. Tischler, ''Introduction to Sociology'' (2010) p. 12</ref> но неговото влијание нагло опадна по 1900 година: „Кој сега го чита Спенсер?“ праша Талкот Парсонс во 1937.<ref>Talcott Parsons, ''The Structure of Social Action'' (1937; New York: Free Press, 1968), p. 3; quoting from [[Crane Brinton|C. Crane Brinton]], ''English Political Thought in the Nineteenth Century'' (London: Benn, 1933).</ref> == Ран живот и образование == Спенсер е роден во [[Дарби|Дерби]], Англија, на 27 април 1820 година, гоје син на Вилијам Џорџ Спенсер (генерално наречен Џорџ).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.iep.utm.edu/spencer/|title=Spencer, Herbert &#124; Internet Encyclopedia of Philosophy}}</ref> Неговиот татко бил религиозен неистомисленик кој се оддалечил од [[Методизам|методизмот]] кон квакеризмот и кој се чини дека на својот син му пренел противење на сите форми на власт. Тој раководеше со училиште основано од прогресивните методи на настава на [[Јохан Хајнрих Песталоци]], а исто така служеше како секретар на филозофското друштво Дерби, кое што е и научно друштво, основано во 1783 година од Еразмус Дарвин, дедото на [[Чарлс Дарвин]] . Спенсер се образувал во емпириска наука од неговиот татко, додека членовите на филозофското друштво Дерби го запознале со пред-дарвинови концепти за биолошка еволуција, особено со оние на Еразмус Дарвин и [[Жан Батист Ламарк|Жан-Батист Ламарк]]. Неговиот вујко, пречесниот Томас Спенсер,<ref>Rev. Thomas Spencer (14 October 1796 – 26 January. 1853) – See: http://www.oxforddnb.com/view/article/26138/?back=,36208</ref> викар на Хинтон Чартерхаус во близина на [[Бат (Самерсет)|Бат(Самерсет)]], го заврши ограниченото формално образование на Спенсер, предавајќи му математика и физика и доволно [[Латински јазик|латински јазик за]] да му овозможи да преведува некои лесни текстови. Томас Спенсер, исто така, на својот внук ги втиснува сопствените фирми за слободна трговија и анти-статистички политички ставови. Инаку, Спенсер беше автодидакт кој поголемиот дел од своето знаење го стекна од тесно фокусирани читања и разговори со своите пријатели и познаници.<ref>Duncan, ''Life and Letters of Herbert Spencer'' pp. 53–55</ref> == Кариера == [[Податотека:Herbert_Spencer_5.jpg|лево|мини| Спенсер како млад]] И како адолесцент и како млад човек, на Спенсер му беше тешко да се помири со каква било интелектуална или професионална дисциплина. Работел како градежен инженер за време на железничката манија кон крајот на 1830 -тите, а исто така посветил многу време на пишување за провинциски списанија кои биле неконформистички во нивната религија и радикални во нивната политика. === Пишување === Спенсер ја објави својата прва книга, ''Социјална статистика'' (1851), додека работеше како под-уредник во списанието за слободна трговија Економистот од 1848 до 1853 година. Тој предвиде дека човештвото на крајот ќе стане целосно прилагодено на барањата за живеење во општеството со последователно исчезнување на државата. Неговиот издавач, Џон Чепмен, го претстави Спенсер во неговиот салон на кој присуствуваа многу од водечките радикални и прогресивни мислители на главниот град, вклучувајќи ги [[Џон Стјуарт Мил]], [[Хариет Мартино]], Џорџ Хенри Луес и Мери Ен Еванс, со кои беше кратко романтично поврзано.Спенсер го претстави биологот [[Томас Хаксли|Томас Хенри Хаксли]], кој подоцна ќе ја добие славата како „булдогот на Дарвин“ и кој остана доживотен пријател на Спенсер. Како и да е, пријателството на Еванс и Луес започна со „ ''Систем на логика'' “ на Џом Стјуарт Мил и со позитивизмот на [[Огист Конт]] и го постави патот кон неговата животна работа. Но сепак, тој силно не се согласи со Конт.<ref>Duncan, ''Life and Letters of Herbert Spencer'' p. 113</ref> Неговата втора книга, ''Принципи на психологијата'', која што е објавена во 1855 година, ја истражуваше физиолошката основа за психологијата и беше плод на неговото пријателство со Еванс и Луес. Книгата е основана врз основната претпоставка дека човечкиот ум е подложен на природни закони и дека тие можат да се откријат во рамките на општата биологија. Ова овозможи усвојување на развојна перспектива не само во однос на поединецот (како во традиционалната психологија), туку и на видот и расата. Преку оваа парадигма, Спенсер имаше за цел да ја усогласи асоцијативната психологија ''на логиката'' на Мил, идејата дека човечкиот ум е изграден од атомски сензации одржани заедно со законите на здружението на идеи, со очигледно повеќе „научната“ теорија за френологијата, која лоцираше специфични ментални функции во одредени делови на мозокот.<ref>In 1844, Spencer published three articles on phrenology in [[The Zoist|The Zoist: A Journal of Cerebral Physiology & Mesmerism, and Their Applications to Human Welfare]]: "''A New View of the Functions of Imitation and Benevolence''" ([https://books.google.com/books?id=RuNXAAAAMAAJ&pg=PA369#v=onepage Vol.1, No.4, (January 1844), pp. 369–85]); "''On the Situation of the Organ of Amativeness''" ([https://books.google.com/books?id=cuNXAAAAMAAJ&pg=PA186#v=onepage Vol.2, No.6, (July 1844), pp. 186–89]); and "''A Theory concerning the Organ of Wonder''" ([https://books.google.com/books?id=cuNXAAAAMAAJ&pg=PA316#v=onepage Vol.2, No.7, (October 1844), pp. 316–25]).</ref> Спенсер тврдеше дека и двете овие теории се делумни прикази за вистината: повторените асоцијации на идеи се отелотворени во формирањето на специфични насоки на мозочното ткиво, и тие можат да се пренесат од генерација на генерација со помош на [[Ламаркизам|ламаркизмот]] со употреба-наследство на психологоијата, веруваше, дека ќе го направи за човечкиот ум она што [[Исак Њутн]] го направи за физиката.<ref>Duncan, ''Life and Letters of Herbert Spencer'' p. 75</ref> Сепак, книгата првично не беше успешна и последната од 251 копија од нејзиното прво издание не беа продадени до јуни 1861 година. Интересот на Спенсер за психологија произлезе од посуштинска грижа што требаше да се воспостави универзалност на природното право.<ref>Duncan, ''Life and Letters of Herbert Spencer'' p. 537</ref> Заедно со другите од неговата генерација, вклучително и членовите на салонот на Чепмен, тој беше опседнат со идејата да демонстрира дека е можно да се покаже дека се во универзумот - вклучувајќи ја и човечката култура, јазик и морал - може да се објасни со закони на универзална валидност. Ова беше спротивно на ставовите на многу теолози од тоа време кои инсистираа дека некои делови од создавањето, особено човечката душа, се надвор од доменот на научно истражување. Систем на позитивна филозофија од Конт беше напишан со амбиција да ја демонстрира универзалноста на природното право, а Спенсер требаше да го следи Конт во обемот на неговата амбиција. Сепак, Спенсер се разликуваше од Конт во верувањето дека е можно да се открие единствен закон за универзална примена што го идентификуваше со прогресивен развој и требаше да го нарече принцип на еволуција. Во 1858 година, Спенсер направи преглед на она што требаше да стане систем на синтетичка филозофија. Овој огромен потфат, кој има малку паралели на англискиот јазик, имаше за цел да покаже дека принципот на еволуција се применува во биологијата, психологијата, социологијата и моралот. Спенсер предвиде дека за да се заврши оваа работа од десет тома ќе бидат потребни дваесет години; на крајот му требаше двапати повеќе и го потроши речиси целиот остаток од неговиот долг живот. И покрај раните борби на Спенсер да се етаблира како писател, до 1870 -тите тој стана најпознатиот филозоф на времето.<ref>Duncan, ''Life and Letters of Herbert Spencer'' p. 497</ref> Неговите дела беа широко читани за време на неговиот живот, и до 1869 година тој можеше да се издржува само од профитот од продажба на книги и од приходите од неговите редовни придонеси за викторијанските периодики, собрани како три тома ''есеи.'' Неговите дела беа преведени на германски јазик, италијански јазик, шпански јазик, француски јазик, руски јазик, јапонски јазик и кинески јазик, и на многу други јазици и му беа дадени награди низ цела Европа и Северна Америка. Тој, исто така, стана член на Атенаум, ексклузивен џентлменски клуб во Лондон, отворен само за оние кои се одликуваат во уметноста и науката, и Х клуб, клуб за јадење од девет лица, основан од [[Томас Хаксли]], кој се состануваше секој месец и вклучуваше некои од повеќето истакнати мислители од викторијанската ера (од кои тројца би станале претседатели на [[Кралско друштво|Кралското друштво]] ). Меѓу членовите беа физичарот-филозоф Џон Тиндал и братучедот на Дарвин, банкарот и биологот Џонн Лубок.Имаше и доста значајни други личности како либералниот свештеник Артур Стенли, деканот на Вестминстер; а гостите како Чарлс Дарвин и [[Херман фон Хелмолц|Херман фон Хелмхолц]] одвреме навреме се забавуваа. Преку таквите здруженија, Спенсер имаше силно присуство во срцето на научната заедница и можеше да обезбеди влијателна публика за неговите ставови. И покрај растечкото богатство и слава, тој никогаш не поседувал сопствена куќа. === Подоцнежен живот === Последните децении од животот на Спенсер се карактеризираа со зголемено разочарување и осаменост. Тој никогаш не се оженил, а по 1855 година бил вечен хипохондрик кој бескрајно се жалел на болки и заболувања што ниту еден лекар не можел да ги дијагностицира во тоа време.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=EO4oCAAAQBAJ&q=%22herbert+spencer%22%2Bhypochondrial%2Bpain&pg=PA7|title=Recension of Herbert Spencer's life|last=M. Francis|date=Dec 23, 2014|publisher=Routledge|isbn=9781317493464|pages=7–8|access-date=30 December 2018|archive-url=https://archive.today/20181230211016/https://books.google.it/books?id=EO4oCAAAQBAJ&pg=PA7&dq=%22herbert+spencer%22%2Bhypochondrial%2Bpain&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwj9tcS1ucjfAhUBmIsKHTvyBLgQ6AEIKDAA%23v=onepage&q=%22herbert%20spencer%22%2Bhypochondrial%2Bpain&f=false|archive-date=30 December 2018|via=[https://web.archive.org/web/20181230205404/https://ndpr.nd.edu/news/herbert-spencer-and-the-invention-of-modern-life/ ndpr.nd.edu]}}</ref>  До 1890-тите, неговата читателска публика почна да го напушта, додека многу од неговите најблиски пријатели починаа и тој се сомневаше во сигурната верба во напредокот што го направи централниот дел на неговиот филозофски систем. Неговите подоцнежни години беа исто така оние во кои неговите политички ставови станаа се поконзервативни. Додека ''Социјалната статистика'' беше дело на радикален демократ кој веруваше во гласовите за жените (па дури и за децата) и во национализацијата на земјата за да се прекине моќта на аристократијата, до 1880 -тите тој стана жесток противник на женското право на глас и направија заедничка кауза со сопствениците на земјиштето на Лигата за слобода и одбрана на имотот против она што тие го гледаа како поместување кон „социјализмот“ на елементи (како што е Вилијам Харкорт ) во администрацијата на [[Вилијам Гладстон|Вилијам Еварт Гладстон]] - главно против мислењата на самиот Гладстон. Политичките ставови на Спенсер од овој период беа изразени во она што стана негово најпознато дело, ''Човекот наспроти државата'' . [[Податотека:Spencer_Herbert_grave.jpg|десно|мини| Гробница, гробишта Хајгејт]] Исклучок од растечкиот конзервативизам на Спенсер беше тоа што тој остана во текот на својот живот жесток [[антиимперијализам]] и [[Антимилитаризам|милитаризмот]]. Неговата критика за Бурската војна беше особено остра, и придонесе за неговата опаѓачка популарност во Британија.<ref>Duncan, ''Life and Letters of Herbert Spencer'' p. 464</ref> Бил избран за член на Американското филозофско друштво во 1883 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=1883&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|title=APS Member History|work=search.amphilsoc.org|accessdate=2021-05-19|archive-date=2021-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519134733/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=1883&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|url-status=dead}}</ref> === Изум спојница=== Спенсер, исто така, измисли претходник на модерната [[спојница]], иако повеќе личеше на модерна лежалка. Овој „прицврстувачки пин“ беше дистрибуиран од Акерман и Компанија. Спенсер покажува цртежи на иглата во Додаток I од неговата автобиографија, заедно со објавени описи за неговата употреба. === Смрт и наследство === Во 1902 година, непосредно пред неговата смрт, Спенсер беше номиниран за [[Нобелова награда за литература]], што му беше доделена на Германецот Теодор Момсен. Продолжи да пишува цел живот, во подоцнежните години честопати по диктат, сè додека не подлегна на лошото здравје на 83 -годишна возраст. Тој е погребан на источната страна на лондонските гробишта Хајгејт, свртен кон гробот на [[Карл Маркс]]. На погребот на Спенсер, индискиот националистички лидер Шјамџи Кришна Варма објави донација од 1.000 фунти за воспоставување предавања на [[Оксфордски универзитет|Универзитетот Оксфорд]] во чест на Спенсер и неговата работа.<ref>Duncan, ''Life and Letters of Herbert Spencer,'' p. 537</ref> == Синтетичка филозофија == Основата за привлечноста на Спенсер до многумина од неговата генерација беше дека тој се чини дека нуди готов систем на верување што може да ја замени конвенционалната верска вера во време кога православните вери се распаѓаа под напредокот на модерната наука. Филозофскиот систем на Спенсер се чинеше демонстрира дека е можно да се верува во крајно совршенство на човештвото врз основа на напредни научни концепции како што е [[Прв закон на термодинамиката|првиот закон за термодинамика]] и [[Еволуција|биолошка еволуција]] . Во суштина, филозофската визија на Спенсер беше формирана од комбинација на деизам и позитивизам. Од една страна, тој внел нешто од деизмот од осумнаесеттиот век од неговиот татко и другите членови на филозофското друштво Дерби и од книги како ''неизмерно популарниот „Устројството на човекот''“ на Џорџ Комб (1828). Ова го третира светот како космос со добронамерна осмисла, а законите на природата како декрети за „Да се биде трансцендентално љубезен“. Така, природните закони беа статути за добро управуван универзум што беше прогласен од создавачот со намера да ја промовира човечката среќа. Иако Спенсер ја изгуби својата христијанска вера како тинејџер и подоцна ја отфрли секоја „антропоморфна“ концепција за Божеството, тој сепак цврсто се држеше до оваа концепција на речиси потсвесно ниво. Меѓутоа, во исто време, тој должеше многу повеќе отколку што некогаш би признал на позитивизмот, особено во неговото сфаќање на филозофскиот систем како обединување на различните гранки на научното знаење. Тој, исто така, го следеше позитивизмот во неговото инсистирање дека е можно само да се има вистинско знаење за феномените и затоа е празно да се шпекулира за природата на крајната реалност. Тензијата помеѓу позитивизмот и неговиот резидуален деизам се провлече низ целиот систем на синтетичка филозофија. Спенсер го следеше Конт во насока кон обединување на научната вистина; во таа смисла, неговата филозофија имаше за цел да биде „синтетичка“. Како и Конт, тој беше посветен на универзалноста на природното право, идејата дека законите на природата се применуваат без исклучок, во органското подрачје исто како и во неорганското и во човечкиот ум, исто како и во остатокот од создавањето. Така, првата цел на Синтетичката филозофија беше да демонстрира дека нема исклучоци од можноста да се откријат научни објаснувања, во форма на природни закони, на сите феномени на универзумот. Томовите за биологија, психологија и социологија на Спенсер беа наменети да го демонстрираат постоењето на природни закони во овие специфични дисциплини. Дури и во своите написи за етика, тој смета дека е можно да се откријат „закони“ на моралот што имаат статус на закони на природата, додека сè уште имаат нормативна содржина, концепција што може да се следи во ''Устројството на човекот на'' Џорџ Комб. Втората цел на Синтетичката филозофија беше да покаже дека истите овие закони неизбежно водат кон напредок. За разлика од Конт, кој го истакна само единството на научниот метод, Спенсер бараше обединување на научното знаење во форма на сведување на сите природни закони на еден фундаментален закон, закон за еволуција. Во овој поглед, тој го следеше моделот наведен од издавачот во Единбург Роберт Чемберс во неговите анонимни ''траги од природната историја на создавањето'' (1844). Иако честопати се отфрла како лесен претходник на ''[[За потеклото на видовите|„Потеклото на видовите]]'' “ на Чарлс Дарвин, книгата на Чемберс во реалноста беше програма за обединување на науката која имаше за цел да покаже дека маглинската хипотеза на [[Пјер Симон Лаплас|Лаплас]] за потеклото на Сончевиот Систем и теоријата на видовите на Ламарк. Трансформацијата беа двата случаи на „една величествена генерализација на прогресивниот развој“ (фраза на Луес). Чемберс беше поврзан со салонот на Чепмен и неговата работа служеше како непризнаен образец за синтетичката филозофија. == Еволуција == [[Податотека:Herbert_Spencer_by_John_Bagnold_Burgess.jpg|мини|Портрет на Спенсер од Бургес, 1871–72]] Спенсер прво ја артикулира својата еволутивна перспектива во неговиот есеј „Напредок: Неговиот закон и причина“, објавен во ''Вестминстерскиот преглед на'' Чепмен во 1857 година, и кој подоцна ја формираше основата на ''Првите принципи на нов систем на филозофија'' (1862). Во него тој излегуваше со докази на теоријата на еволуција, која е во комбинација увид од [[Семјуел Тејлор Колриџ]] есеј "Теоријата на животот" - се дериват од [[Фридрих Вилхелм Јозеф фон Шелинг|Фридрих фон Шелинг]] е природна филозофија - со генерализација на фон Баер законот на ембриолошко развој. Спенсер посочи дека сите структури во универзумот се развиваат од едноставна, недиференцирана, хомогеност до сложена, диференцирана, хетерогеност, додека се подложени на зголемена интеграција на диференцираните делови. Овој еволутивен процес може да се забележи, верува Спенсер, низ целиот космос. Тоа беше универзален закон, кој важеше за sвездите и галаксиите и за биолошките организми, за човечката општествена организација и за човечкиот ум. Се разликуваше од другите научни закони само по својата поголема генералност, а законите на специјалните науки може да се покажат како илустрации на овој принцип. Принципите опишани од Херберт Спенсер добија различни толкувања. [[Бертранд Расел]] во писмото до Беатрис Веб во 1923 година изјави: „Не знам дали [Спенсер] некогаш бил во можност да ги сфати импликациите на вториот закон за термодинамика; ако е така, тој може да биде вознемирен. Законот вели дека се тежнее кон униформност и мртво ниво, намалувајќи ја (не зголемувајќи) хетерогеноста “.<ref>quoted in {{Наведена книга|url=https://www.sfu.ca/~egan/Wrong-article.html|title=Getting it wrong from the beginning|last=Egan|first=Kieran|year=2002|author-link=Kieran Egan (educationist)|access-date=14 June 2013|archive-date=2012-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20121208075024/http://www.sfu.ca/~egan/Wrong-article.html|url-status=dead}}</ref> Обидот на Спенсер да ја објасни еволуцијата на сложеноста беше радикално различен од оној на Дарвиновото ''[[За потеклото на видовите|потекло на видовите]]'', објавено две години подоцна. Често, но сепак погрешно, се верува дека Спенсер само ја присвоил и генерализирал работата на Дарвин за [[Природна селекција|природната селекција]]. Но, иако по читањето на делото на Дарвин, тој ја измисли фразата „преживување на најсилните“ како свој термин за концептот на Дарвин и честопати е погрешно претставен како мислител кој само ја применил дарвинистичката теорија во општеството, тој само ненамерно ја вклучи природната селекција во неговиот постоечки севкупен систем. Примарен механизам на трансформација видови кои тој беше признат [[Ламаркизам|е ламаркизмот]] кој претпоставува дека органите се развиваат или се намалуваат со употреба или неупотреба и дека како резултат на промени може да се пренесе на идните генерации. Спенсер верува дека овој еволутивен механизам е исто така неопходен за да се објасни „повисоката“ еволуција, особено социјалниот развој на човештвото. Покрај тоа, за разлика од Дарвин, тој смета дека еволуцијата има насока и крајна точка, постигнување конечна состојба на рамнотежа. Тој се обиде да ја примени теоријата за биолошка еволуција во социологијата. Тој предложи дека општеството е производ на промена од пониски во повисоки форми, исто како што во теоријата за биолошка еволуција, се вели дека најниските форми на живот се развиваат во повисоки форми. Спенсер тврдеше дека умот на човекот еволуирал на ист начин од едноставните автоматски одговори на пониските животни до процесот на расудување кај човекот што размислува. Спенсер веруваше во два вида на знаење: знаење стекнато од поединецот и знаење стекнато од расата. Интуицијата, или знаењето научено несвесно, беше наследното искуство на расата. Спенсер во својата книга ''Принципи на биологија'' (1864), предложи теорија за пангенеза која вклучува „физиолошки единици“ за кои се претпоставува дека се поврзани со одредени делови од телото и се одговорни за пренесување на одликите на потомството. Овие хипотетички наследни единици беа слични на Дарвиновите камења.<ref>Deichmann, Ute. (2010). ''Darwinism, Philosophy, and Experimental Biology''. Springer. pp. 41–42. {{ISBN|978-90-481-9901-3}}</ref> == Социологија == [[Податотека:Herbert_Spencer_4.jpg|лево|мини| Во неговите 70 -ти години]] Спенсер со возбуда ја прочита оригиналната позитивистичка социологија на [[Огист Конт]]. Конт предложи теорија за социокултурна еволуција дека општеството напредува со општ закон од три фази . Меѓутоа, пишувајќи по разновидните случувања во биологијата, Спенсер ги отфрли она што ги смета за идеолошки аспекти на позитивизмот на Конт, обидувајќи се да ја преформулира општествената наука во однос на неговиот принцип на еволуција, што го примени на биолошките, психолошките и социолошките аспекти на универзумот. Со оглед на приматот што Спенсер го стави на еволуцијата, неговата социологија може да се опише како социјален дарвинизам измешан со [[ламаркизам]]. Сепак, и покрај популарноста, овој став за социологијата на Спенсер е погрешен. Додека неговите политички и етички списи имаа теми во согласност со социјалниот дарвинизам, таквите теми ги нема во социолошките дела на Спенсер, кои се фокусираат на тоа како процесите на општествен раст и диференцијација доведуваат до промена на степенот на сложеност во општествената организација<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/herbertspencerre0001turn|title=Herbert Spencer|last=Turner|first=Jonathan H.|date=1985|publisher=SAGE Publications|isbn=0-8039-2244-2|location=Beverly Hills, CA|url-access=registration}}</ref> Еволутивната прогресија од едноставна, недиференцирана хомогеност до сложена, диференцирана хетерогеност беше пример, тврди Спенсер, со развојот на општеството. Тој разви теорија за два вида општество, милитантното и индустриското, што одговараше на оваа еволутивна прогресија. Милитантното општество, структуирано околу односите на хиерархија и послушност, беше едноставно и недиференцирано; индустриското општество, засновано на доброволни, договорно преземени општествени обврски, беше сложено и диференцирано. Општеството, кое Спенсер го замисли како „ социјален организам “, еволуираше од поедноставна состојба во посложена, според универзалниот закон за еволуција. Покрај тоа, индустриското општество беше директен потомок на идеалното општество развиено во ''Социјалната статика'', иако Спенсер сега се двоуми дали еволуцијата на општеството ќе резултира со [[анархизам]] (како што тој прво веруваше) или дали укажува на континуирана улога на државата, иако една сведена на минималните функции на извршување на договорите и надворешната одбрана. Иако Спенсер даде значаен придонес за раната социологија, не само во неговото влијание врз структурниот функционализам, неговиот обид да ги воведе ламаркиските или дарвинистичките идеи во областа на социологијата беше неуспешен. Многумина сметаа дека е активно опасно. [[Херменевтика|Херменевтичарите]] од тој период, како [[Вилхелм Дилтај]], ќе бидат пионери во разликата помеѓу природните науки и човечките науки. Во Соединетите држави, социологот Лестер Френк Ворд, кој би бил избран за прв претседател на Американското социолошко здружение, започна безмилосен напад врз теориите на Спенсер за фер и политичка етика. Иако Ворд се восхитувал на голем дел од работата на Спенсер, тој верувал дека претходните политички предрасуди на Спенсер ја искривиле неговата мисла и го одвеле во заблуда.<ref>[[wikisource:Page:Popular Science Monthly Volume 44.djvu/874|''Popular Science Monthly'', Volume 44]]</ref> Во 1890 -тите, [[Емил Диркем]] воспостави формална академска социологија со цврст акцент на практични социјални истражувања. До крајот на 20 век, првата генерација германски социолози, најмногу [[Макс Вебер]], претстави методолошки антипозитивизам. Како и да е, теориите на Спенсер за фер опстанок на најсоодветното и минимално човечко мешање во процесите на природното право имаа трајна, па дури и зголемена привлечност во општествените научни области на економијата и политичката наука, а еден писател неодамна изјави случајот со важноста на Спенсер за социологија која мора да научи сериозно да ја сфаќа енергијата во општеството.<ref>{{Наведено списание|last=McKinnon|first=AM|year=2010|title='Energy and society: Herbert Spencer's 'energetic sociology' of social evolution and beyond'|url=http://aura.abdn.ac.uk/bitstream/2164/2623/1/Herbert_Spencer_Energetics.pdf|journal=Journal of Classical Sociology|volume=10|issue=4|pages=439–55|doi=10.1177/1468795x10385184|hdl-access=free}}</ref> == Етика == Крајната точка на еволутивниот процес ќе биде создавање на „совршен човек во совршено општество“ со тоа што човечките суштества ќе станат целосно прилагодени на општествениот живот, како што е предвидено во првата книга на Спенсер. Главната разлика помеѓу претходните и подоцнежните концепции на Спенсер за овој процес беше вклучената еволутивна временска рамка. Психолошката - а со тоа и моралната - истројство, кое беше оставена на сегашната генерација од нашите предци, а која ние, пак, ќе им ја предадеме на идните генерации, беше во процес на постепено прилагодување кон барањата за живеење во општеството. На пример, агресијата беше инстинкт за преживување, кој беше неопходен во примитивните услови на животот, но беше неприлагодлив во напредните општества. Бидејќи човечките инстинкти имаа специфична локација во насоките на мозочното ткиво, тие беа предмет на Ламарковиот механизам на употреба-наследство, така што постепените модификации може да се пренесат на идните генерации. Во текот на многу генерации, еволутивниот процес ќе обезбеди човечките суштества да станат помалку агресивни и се повеќе алтруистички, што на крајот ќе доведе до совршено општество во кое никој нема да предизвика болка на друго лице. Меѓутоа, за еволуцијата да произведе совршена личност, неопходно беше сегашните и идните генерации да ги искусат „природните“ последици од нивното однесување. Само на овој начин поединците ќе имаат поттик да бидат потребни за да работат на само-подобрување и на тој начин да им дадат подобрена морално устројство на своите потомци. Оттука, треба да се оддолее на сè што го попречува „природниот“ однос на однесување и последици, а тоа вклучува употреба на принудна моќ на државата за ублажување на сиромаштијата, обезбедување на јавно образование или потреба од задолжителна вакцинација. Иако добротворното давање требаше да се охрабри, дури и требаше да се ограничи со оглед на тоа што страдањето честопати беше резултат на поединци кои ги добиваа последиците од своите постапки. Оттука, премногу поединечна добронамерност насочена кон „незаслужените сиромашни“ ќе ја прекине врската помеѓу однесувањето и последиците што Спенсер ги сметаше за основни за да се осигура дека човештвото продолжува да се развива на повисоко ниво на развој. Спенсер усвои [[Утилитаризам|утилитарен]] стандард за крајна вредност - најголема среќа од најголем број - и кулминација на еволутивниот процес ќе биде максимизирање на корисноста. Во совршеното општество, индивидуите не само што ќе уживаат во практикувањето алтруизам („позитивна корист“), туку ќе имаат за цел да избегнат нанесување болка кај другите („негативна корист“). Тие, исто така, инстинктивно ќе ги почитуваат правата на другите, што ќе доведе до универзално почитување на принципот на правда - секој човек има право на максимална слобода што е компатибилна со слична слобода кај другите. „Слободата“ беше протолкувана да значи отсуство на принуда и беше тесно поврзана со правото на приватна сопственост. Спенсер го нарече овој кодекс на однесување „Апсолутна етика“ кој обезбеди научно-втемелен морален систем кој би можел да ги замени натприродно базираните етички системи од минатото. Сепак, тој призна дека нашата наследена морално устројство во моментов не ни дозволува да се однесуваме во целосна согласност со кодексот на Апсолутна етика, и поради оваа причина ни е потребен код за „релативна етика“ кој ги зема предвид искривувачките фактори на нашите сегашни несовршености. Препознатливото гледиште на Спенсер за музиката, исто така, беше поврзано со неговата етика. Спенсер сметаше дека потеклото на музиката треба да се најде во страствено ораторство. Говорниците имаат убедлив ефект не само со расудувањето на нивните зборови, туку и со нивната брзина и тон - музичките квалитети на нивниот глас служат како „коментар на емоциите по предлозите на интелектот“, како што рече Спенсер. Музиката, замислена како зголемен развој на оваа одлика на говорот, дава придонес за етичкото образование и напредок на видот. „Чудниот капацитет што го имаме за да бидеме погодени од мелодија и хармонија, може да се земе за да се подразбира и дека е во рамките на можностите на нашата природа да ги реализираме тие посилни задоволства што тие слабо ги сугерираат, и дека тие се на некој начин загрижени за остварувањето од нив. Ако е така, моќта и значењето на музиката стануваат разбирливи; но инаку тие се мистерија.“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://oll.libertyfund.org/titles/spencer-essays-scientific-political-and-speculative-vol-2|title=Essays: Scientific, Political and Speculative, Vol. 2 - Online Library of Liberty|work=oll.libertyfund.org}}</ref> Последните години на Спенсер се карактеризираа со колапс на неговиот почетен оптимизам, заменет со песимизам во врска со иднината на човештвото. Како и да е, тој посвети голем дел од своите напори за зајакнување на аргументите и спречување на погрешно толкување на неговата монументална теорија за немешање. == Агностицизам == Угледот на Спенсер меѓу Викторијанците му должеше многу на неговиот [[агностицизам]]. Тој ја отфрли теологијата бидејќи како што верува тој ја претставува „нечесноста на побожните“. Тој требаше да добие голема озлогласеност од неговото отфрлање на традиционалната религија, и честопати беше осудуван од верските мислители за наводно застапување на атеизмот и материјализмот. Како и да е, за разлика од [[Томас Хаксли|Томас Хенри Хаксли]], чиј агностицизам беше милитантна вера насочена кон „непростливиот грев на верата“ (во фразата на Адријан Дезмонд ), Спенсер инсистираше на тоа дека не е загрижен да ја поткопа религијата во име на науката, туку да донесе за помирување на двајцата. Следниот аргумент е резиме на Дел 1 од неговите ''први принципи'' (второ издание 1867 година). Почнувајќи или од верско верување или од наука, тврди Спенсер, ние сме на крајот поттикнати да прифатиме некои неопходни, но буквално незамисливи поими. Без разлика дали сме загрижени за создавачот или за подлогата што лежи во основата на нашето искуство со феномени, не можеме да замислиме за тоа. Затоа, заклучи Спенсер, религијата и науката се согласуваат во врховната вистина дека човечкото разбирање е способно само за „релативно“ знаење. Ова е случај бидејќи, поради вродените ограничувања на човечкиот ум, можно е да се добие знаење само за феномените, а не за реалноста („апсолутната“) феномена. Оттука, и науката и религијата мора да се препознаат како „најсигурни од сите факти дека Силата што ни ја манифестира Универзумот е потполно несомнена“. Тој ја нарече оваа свест за „незнајното“ и го претстави обожувањето на непознатото како способно да биде позитивна вера што може да ја замени конвенционалната религија. Навистина, тој мислеше дека Непознатото претставува крајна фаза во еволуцијата на религијата, конечна елиминација на нејзините последни антропоморфни траги. == Политички ставови == Ставовите на Спенсер во тиражот на 21 век произлегуваат од неговите политички теории и незаборавните напади врз реформските движења од крајот на 19 век. Тој беше замислен како претходник од десни-слободари на правото и [[Анархокапитализам|анархо-капиталисти]] . Економистот од Австриската школа , Мареј Ротбард, ја нарече ''Социјална статистика'' „најголемото дело на слободарската политичка филозофија некогаш напишано„.<ref>[[Brian Doherty (journalist)|Doherty, Brian]], ''[[Radicals for Capitalism|Radicals for Capitalism: A Freewheeling History of the Modern American Libertarian Movement]]'', p. 246.</ref> Спенсер тврдеше дека државата не е „суштинска“ институција и дека ќе „пропадне“ бидејќи доброволната организација на пазарот ќе ги замени принудните аспекти на државата.<ref>Stringham, Edward. [https://ssrn.com/abstract=1768172 ''Anarchy and the Law.''] Transaction Publishers, 2007. p. 387.</ref> Тој, исто така, тврдеше дека поединецот има „право да ја игнорира државата“.<ref>Stringham, Edward. [https://ssrn.com/abstract=1768172 ''Anarchy and the Law.''] Transaction Publishers, 2007. p. 388.</ref> Како резултат на оваа перспектива, Спенсер имаше остри критики кон патриотизмот. Како одговор на тоа што му беше кажано дека британските војници се во опасност за време на Втората авганистанска војна (1878-1880), тој одговори: „Кога мажите се вработуваат да стрелаат по нарачка на други мажи, не прашувајќи ништо за правдата на нивната кауза, не грижете се дали ќе бидат застрелани сами“.<ref>[https://books.google.com/books?id=zBQRAAAAYAAJ&pg=PA126 Herbert Spencer, ''Facts and comments''], p. 126.</ref> Политиката во доцната викторијанска Британија се движеше во насоки што на Спенсер не му се допаднаа, а неговите аргументи обезбедија толку многу муниција за конзервативците и индивидуалистите во Европа и Америка што тие сè уште се користат во 21 век. Изразот „Нема алтернатива “, познат од премиерката [[Маргарет Тачер]], може да се следи по нагласената употреба од Спенсер.<ref>''Social Statics'' (1851), pp. 42, 307.</ref> До 1880 -тите, тој го осудуваше „новиот торизам “, односно „ социјално -реформското крило“ на Либералната партија, крилото донекаде непријателски расположено кон премиерот [[Вилијам Гладстон|Вилијам Еварт Гладстон]], оваа фракција на Либералната партија Спенсер во споредба со интервенционистички „торизам“ на луѓе како поранешниот премиер на Конзервативната партија Бенјамин Дизраели. Во ''Човекот наспроти државата'' (1884),<ref>[http://www.constitution.org/hs/manvssta.htm The Man vs the State, 1884] at the Constitution Society</ref> тој ги нападна Гладстоун и Либералната партија за губење на соодветната мисија (тие треба да ја бранат личната слобода, рече тој) и наместо тоа промовираше татковно социјално законодавство (она што самиот Гледстон го нарече „Конструкција“), елемент во модерната либерална партија на кој се спротивстави). Спенсер ги осуди ирските земјишни реформи, задолжителното образование, законите за регулирање на безбедноста при работа, законите за забрана и умереност, библиотеки финансирани од даноци и реформи за благосостојба. Неговите главни забелешки беа три: употреба на принудни овластувања на владата, обесхрабрување дадено на доброволно самоусовршување и непочитување на „законите на животот“. Реформите, рече тој, беа еднакви на „социјализам“, за кој рече дека е приближно ист како „ропство“ во смисла на ограничување на човековата слобода. Спенсер жестоко го нападна раширениот ентузијазам за анексија на колониите и империјална експанзија, што го поништи сето она што го предвиде за еволутивниот напредок од „милитантни“ во „индустриски“ општества и држави.<ref>Ronald F. Cooney, "Herbert Spencer: Apostle of Liberty" ''Freeman'' (January 1973)[http://www.thefreemanonline.org/featured/herbert-spencer-apostle-of-liberty/ online] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181107015750/http://www.thefreemanonline.org/featured/herbert-spencer-apostle-of-liberty/}}</ref> Спенсер предвиде многу аналитички гледишта на подоцнежните слободарски теоретичари како [[Фридрих фон Хајек|Фридрих Хајек]], особено во неговиот „закон за еднаква слобода“, неговото инсистирање на границите на предвидливо знаење, неговиот модел на спонтан општествен поредок и неговите предупредувања за „несакани последици“ од колективистичките социјални реформи.<ref>Chris Matthew Sciabarra, "Libertarianism", in ''International Encyclopedia of Economic Sociology,'' ed. Jens Beckert and Milan Zafirovski (2006), pp. 403–07 [http://www.nyu.edu/projects/sciabarra/essays/ieeslibertarianism.htm online].</ref> Иако честопати карикатуриран како ултра- [[Конзервативизам|конзервативен]], Спенсер [[Радикализам|порано во својата кариера беше порадикален]] или лево-слободарски,<ref>Kymlicka, Will (2005). "libertarianism, left-". In Honderich, Ted. ''The Oxford Companion to Philosophy''. New York City: Oxford University Press. p. 516. {{ISBN|978-0199264797}}. "'Left-libertarianism' is a new term for an old conception of justice, dating back to Grotius. It combines the libertarian assumption that each person possesses a natural right of self-ownership over his person with the egalitarian premiss that natural resources should be shared equally. Right-wing libertarians argue that the right of self-ownership entails the right to appropriate unequal parts of the external world, such as unequal amounts of land. According to left-libertarians, however, the world's natural resources were initially unowned, or belonged equally to all, and it is illegitimate for anyone to claim exclusive private ownership of these resources to the detriment of others. Such private appropriation is legitimate only if everyone can appropriate an equal amount, or if those who appropriate more are taxed to compensate those who are thereby excluded from what was once common property. Historic proponents of this view include Thomas Paine, Herbert Spencer, and Henry George. Recent exponents include Philippe Van Parijs and Hillel Steiner."</ref>, спротивставувајќи се на приватната сопственост во земјиштето и тврдејќи дека секој има латентно тврдење дека учествува во користењето на земјата (гледишта што влијаеле врз георгизмот),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://people.wku.edu/charles.smith/wallace/S450.htm|title=Herbert Spencer on the Land Question: A Criticism, by Alfred Russel Wallace|work=people.wku.edu}}</ref> нарекувајќи се себеси „ [[Радикален феминизам|радикален феминист]] “ и застапувајќи ја организацијата на синдикатите како бедем против „експлоатацијата од газдите“ и ја фаворизира економијата организирана првенствено во слободните работнички задруги како замена за платата -пороѓај.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://radgeek.com/gt/2008/04/02/herbert_spencer/,%20https://radgeek.com/gt/2008/04/02/herbert_spencer/|title=Herbert Spencer Anti-Defamation League (Part 423 of ???)}}</ref> === Социјален дарвинизам === За многумина, името на Херберт Спенсер е практично синоним за социјалниот дарвинизам, социјална теорија која го применува законот за опстанок на најсилните во општеството и е интегрално поврзана со подемот на научниот расизам во деветнаесеттиот век. Во своето познато дело „ ''Социјална статистика“'' (1850), тој тврди дека империјализмот и служел на цивилизацијата со расчистување на инфериорните раси од земјата: „Силите што ја изработуваат големата шема на совршена среќа, не земајќи ги предвид случајните страдања, ги истребуваат таквите делови. на човештвото како што им стои на патот. … Бидете човек или суров - мора да се ослободите од пречката“.<ref>{{Наведена книга|title=Exterminate all the brutes|last=Lindqvist|first=Sven|date=1996|publisher=New Press|isbn=9781565843592|pages=8}}</ref> Сепак, во истото дело, Спенсер продолжува со зборовите дека случајните еволутивни придобивки што произлегуваат од таквите варварски практики не служат како оправдување за идните случувања.<ref>Spencer, Social Statics, 417-19.</ref> Асоцијацијата на Спенсер со социјалниот дарвинизам може да потекнува од специфично толкување на неговата поддршка за конкуренција. Додека во биологијата конкуренцијата на различни организми може да резултира со смрт на еден вид или организам, видот на конкуренција што Спенсер ја застапува е поблизок до оној што го користат економистите, каде конкурентните поединци или фирми ја подобруваат благосостојбата на остатокот од општеството. Спенсер гледаше на приватната добротворна организација позитивно, охрабрувајќи и доброволно здружување и неформална грижа да им помогнат на оние што имаат потреба, наместо да се потпираат на владина бирократија или сила. Тој понатаму препорача дека би биле мудри приватни добротворни напори да се избегне охрабрување на формирање на нови зависни семејства од оние што не можат да се издржуваат без добротворни цели.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/intellectualhist00offe|title=An Intellectual History of British Social Policy|last=Offer|first=John|publisher=Policy Press|year=2006|isbn=1-86134-530-5|location=Bristol|pages=[https://archive.org/details/intellectualhist00offe/page/n46 38], 142|url-access=limited}}</ref> Фокусирајќи се на формата, како и на содржината на „Синтетичката филозофија“ на Спенсер, еден писател го идентификува како парадигматичен случај на „социјален дарвинизам“, сфатен како политички мотивирана метафизика многу различна во форма и мотивација од дарвинистичката наука.<ref>{{Наведено списание|last=Stewart|first=Iain|year=2011|title=Commandeering Time: The Ideological Status of Time in the Social Darwinism of Herbert Spencer|journal=Australian Journal of Politics and History|volume=57|issue=3|pages=389–402|doi=10.1111/j.1467-8497.2011.01604.x}}</ref> Во писмо до јапонската влада во врска со венчавките со Запад, Спенсер вели дека „ако го измешате устројството на две многу разновидни сорти, кои повеќепати се прилагодиле на многу различни начини на живот, добивате устројство што е прилагодено на начинот на живот. ниту на едното ниту на другото - устројство кое нема да работи правилно“. Тој продолжува и вели дека Америка не успеа да ја ограничи имиграцијата на Кинезите и да го ограничи нивниот контакт, особено сексуалниот, со претпоставените европски акции. Тој наведува „ако се мешаат, мора да формираат лош хибрид“ во врска со прашањето за Кинезите и (етнички европските) Американци. Спенсер го завршува своето писмо со следнава општа изјава против секоја имиграција: „Во секој случај, претпоставувајќи дека имиграцијата е голема, мора да настане огромно општествено зло, и на крајот социјална неорганизираност. Истото ќе се случи ако има значителна мешавина од европски или американски раси со Јапонците “.<ref>{{Наведена книга|title=Japan: an Attempt at Interpretation Kindle Edition|last=Hearn|first=Lafcadio|year=2012|isbn=978-1406722383|pages=Appendix}}</ref> == Општо влијание == Додека повеќето филозофи не успеваат да постигнат голем број следбеници надвор од академијата на нивните професионални врсници, до 1870 -тите и 1880 -тите години Спенсер постигна неспоредлива популарност, како што покажува големиот обем на неговата продажба. Тој веројатно бил првиот, а можеби и единствениот, филозоф во историјата кој продал преку милион примероци од своите дела за време на неговиот живот.  Во Соединетите држави, каде пиратските изданија себеа вообичаени, неговиот овластен издавач, Еплтон, продаде 368.755 примероци помеѓу 1860 и 1903 година. Оваа бројка не се разликува многу од неговата продажба во родната Британија, и откако изданијата во остатокот од светот ќе се додадат во бројка од милион примероци, изгледа како конзервативна проценка.  Како што [[Вилијам Џејмс|забележа Вилијам]] Џејмс, Спенсер „ја зголеми фантазијата и го ослободи шпекулативниот ум на безброј лекари, инженери и адвокати, на многу физичари и хемичари и генерално промислени лаици“.<ref>{{Наведено списание|last=James|first=William|year=1904|title=Herbert Spencer|journal=The Atlantic Monthly|volume=XCIV|page=104}}</ref> Аспектот на неговата мисла што го потенцираше поединечното самоусовршување најде подготвена публика во квалификуваната работничка класа. Влијанието на Спенсер меѓу лидерите на мислата беше исто така огромно, иако најчесто беше изразено во однос на нивната реакција и отфрлање на неговите идеи. Како што забележа неговиот американски следбеник Џон Фиске, идеите на Спенсер требаше да се најдат „како да се провлекува низ целото искривување“ на викторијанската мисла.<ref>Quoted in John Offer, ''Herbert Spencer: Critical Assessments'' (London: Routledge, 2004), p. 612.</ref> Различни мислители како Хенри Сидгвик, Т. Грин, Г.Е. Мур, [[Вилијам Џејмс|Вилијам Jamesејмс]], [[Анри Бергсон]] и [[Емил Диркем|Емил Диркем ги]] дефинираа своите идеи во врска со неговите. ''Поделбата на трудот во општеството на'' Диркем е во голема мера продолжена дебата со Спенсер, од чија социологија, многу коментатори сега се согласуваат, Диркем позајмил опширно.<ref>{{Наведено списание|last=Perrin|first=Robert G.|year=1995|title=Émile Durkheim's Division of Labor and the Shadow of Herbert Spencer|url=https://archive.org/details/sim_sociological-quarterly_fall-1995_36_4/page/791|journal=Sociological Quarterly|volume=36|issue=4|pages=791–808|doi=10.1111/j.1533-8525.1995.tb00465.x}}</ref> [[Податотека:Herbert_Spencer_by_John_McLure_Hamilton.jpg|десно|мини| Портрет на Спенсер од Хамилтон, околу. 1895 година]] Во [[Полска]] по востанието по 1863 година, многу од идеите на Спенсер станаа составен дел од доминантната ''идеологија на фин де сјекл'', „ Полски позитивизам“. Водечкиот полски писател од тој период, [[Болеслав Прус]], го поздрави Спенсер како „ [[Аристотел]] на деветнаесеттиот век“ и ја прифати [[метафора]]та на Спенсер за општеството-како организам, давајќи му впечатлива поетска презентација во неговата микро-приказна од 1884 година, „Мувла на Земја“, и истакнување на концептот во воведот на неговиот најуниверзален роман, ''Фараон'' (1895). Раниот 20 век беше непријателски настроен кон Спенсер. Набргу по неговата смрт, неговата филозофска репутација отиде во остар пад. Половина век по неговата смрт, неговото дело било отфрлено како „пародија на филозофијата“<ref>Gertrude Himmelfarb, ''[[Darwin and the Darwinian Revolution]]'', 1968, p. 222; quoted in Robert J. Richards, ''Darwin and the Emergence of Evolutionary Theories of Mind and Behavior'' (Chicago: University of Chicago Press, 1989), p. 243.</ref> а историчарот Ричард Хофштадер го нарекол „метафизичар на домашниот интелектуалец и пророк на агностикот на крекерот“.<ref>Richard Hofstadter, ''Social Darwinism in American Thought'' (1944; Boston: Beacon Press, 1992), p. 32.</ref> Како и да е, мислата на Спенсер навлезе толку длабоко во викторијанското време што неговото влијание не исчезна целосно. Во последниве години, се појавија многу попозитивни проценки,<ref>Mark Francis, ''Herbert Spencer and the Invention of Modern Life'' (Newcastle, UK: Acumen Publishing, 2007).</ref> како и сè уште високо негативна проценка.<ref name="Stewart">Stewart (2011).</ref> === Политичко влијание === И покрај неговата репутација како социјален дарвинист, политичката мисла на Спенсер беше отворена за повеќе толкувања. Неговата политичка филозофија може да им даде инспирација на оние кои веруваат дека поединците се господари на нивната судбина, кои не треба да изразуваат мешање од државата, и оние кои веруваат дека општествениот развој бара силен централен авторитет. Во ''Лохнер против Њујорк'', конзервативните судии на Врховниот суд на Соединетите држави можеа да најдат инспирација во списите на Спенсер за укинување на законот во Њујорк за ограничување на бројот на часови што може да работи пекар во текот на неделата, со образложение дека овој закон ја ограничува [[слобода]]та на договорот. Оправдувајќи се против мислењето на мнозинството дека „правото на слободен договор“ е имплицитно во клаузулата за долг процес на Четиринаесеттиот амандман, Оливер Вендел Холмс Јуниор напиша: „Четиринаесеттиот амандман не ги донесува социјалните статистики на г -дин Херберт Спенсер“. Спенсер исто така е опишан како квази [[Анархизам|анархист]], како и целосно анархист. [[Марксизам|Марксистичкиот]] теоретичар [[Георгиј Плеханов|Георги Плеханов]], во својата книга ''Анархизам и социјализам од'' 1909 година, го означи Спенсер како „конзервативен анархист“.<ref>Plekhanov, Georgiĭ Valentinovich (1912), trans. Aveling, Eleanor Marx. ''Anarchism and Socialism'', p. 143. Chicago: Charles H. Kerr & Company. ([http://www.marxists.org/archive/plekhanov/1895/anarch/ch09.htm See here.])</ref> Идеите на Спенсер станаа многу влијателни во Кина и Јапонија во голема мера затоа што тој апелираше до желбата на реформаторите да воспостават силна национална држава со која ќе се натпреваруваат со западните сили. Неговата мисла беше воведена од страна на кинескиот научник Јен Фу, кој ги виде неговите дела како рецепт за реформата на Кинг [[Суверена држава|државата]].<ref>Benjamin Schwartz, ''In Search of Wealth and Power'' (The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge Massachusetts, 1964).</ref> Спенсеризмот беше толку влијателен во Кина што беше синтетизиран во кинескиот превод на Потеклото на видовите, во кој разгранетиот поглед на Дарвин за еволуцијата беше претворен во линеарно-прогресивен.<ref>{{Наведено списание|last=Jin|first=Xiaoxing|date=27 March 2019|title=Translation and transmutation: the Origin of Species in China|journal=The British Journal for the History of Science|volume=52|issue=1|pages=117–141|doi=10.1017/S0007087418000808|pmid=30587253}}</ref> Спенсер, исто така, влијаеше врз јапонскиот вестернизант Токутоми Сохо, кој веруваше дека Јапонија е на чекор да премине од „милитантно општество“ во „индустриско општество“, и треба брзо да ги отфрли јапонските работи и да се зафати со западната етика и учење.<ref>Kenneth Pyle, ''The New Generation in Meiji Japan'' (Stanford University Press, Stanford, California, 1969).</ref> Спенсер, исто така, се допишуваше со Канеко Кентаро, предупредувајќи го за опасностите од империјализмот.<ref>Spencer to Kaneko Kentaro, 26 August 1892 in ''The Life and Letters of Herbert Spencer'' ed. David Duncan (1908), p. 296.</ref> Саваркар пишува во својот ''камп „Внатре во непријателот“'', за читање на сите дела на Спенсер, за неговиот голем интерес за нив, за нивното преведување на [[маратски јазик|маратски]] и за нивното влијание врз сликите на Тилак и Агаркар и за приврзаниот прилеп даден во [[Махараштра]] - Харбхат Пендсе.<ref>{{Наведена книга|url=http://www.savarkar.org/en/armed-struggle/inside-enemy-camp|title=Inside the Enemy Camp|last=Savarkar|first=Vinayak Damodar|page=35}}</ref> === Влијание врз литературата === Спенсер има големо влијание врз литературата и [[реторика]]та. Неговиот есеј од 1852 година, „Филозофија на стилот“, го истражува растечкиот тренд на формалистичките пристапи кон пишувањето. Високо фокусиран на правилното поставување и подредување на деловите од англиската реченица, тој создаде водич за делотворен состав. Спенсер имаше за цел да го ослободи [[Проза|пишувањето во проза]] од што е можно повеќе „ триење и [[инерција]] “, така што читателот нема да биде забавен од напорни размислувања во врска со соодветниот контекст и значење на реченицата. Спенсер тврдеше дека писателите треба да имаат за цел „Да ги претстават идеите за да можат да бидат фатени со најмал можен ментален напор“ од читателот. Тој тврдеше дека со тоа што значењето е можно попристапно, писателот ќе ја постигне најголемата можна комуникациска ефикасност. Ова беше постигнато, според Спенсер, со поставување на сите подредени реченици, предмети и фрази пред субјектот на реченицата, така што, кога читателите ќе стигнат до предметот, ги имаа сите потребни информации за целосно да го согледаат неговото значење. Додека целокупното влијание што „Филозофијата на стилот“ го имаше на полето на реториката не беше толку големо како неговиот придонес во други области, гласот на Спенсер даде авторитативна поддршка на формалистичките гледишта за [[реторика]]та. Спенсер влијаеше врз литературата затоа што многу романописци и автори на раскази дојдоа да ги разгледаат неговите идеи во нивната работа. Референците на Спенсер беа [[Мери Ен Еванс|Џорџ Елиот]], [[Лав Николаевич Толстој|Лео Толстој]], [[Мачадо де Асис]], [[Томас Харди]], [[Болеслав Прус]], [[Џорџ Бернард Шо]], Абрахам Кахан, Ричард Остин Фримен, ДХ Лоренс и [[Хорхе Луис Борхес]]. Арнолд Бенет многу ги пофали ''Првите принципи'', а влијанието што го имаше врз Бенет може да се види во неговите многу романи. [[Џек Лондон]] отиде дотаму што создаде лик, ''Мартин Еден'', верен Спенсеријан. Исто така, беше предложено  дека ликот на Вершинин во драмата на [[Антон Павлович Чехов|Антон Чехов]] ''Трите сестри'' е посветен Спенсеријан. [[Херберт Џорџ Велс|И.Г. Велс ги]] искористи идеите на Спенсер како тема во неговата новела, ''[[Времеплов (роман)|Временска машина]]'', користејќи ги за да ја објасни [[еволуција]]та на човекот во два [[Вид (биологија)|вида]]. Тоа е можеби најдоброто сведоштво за влијанието на верувањата и списите на Спенсер дека неговиот дофат бил толку разновиден. Тој влијаеше не само на администраторите кои го обликуваа внатрешното работење на нивните општества, туку и на уметниците кои помогнаа во обликувањето на идеалите и верувањата на тие општества. Во романот [[Радјард Киплинг|на Рудјард Киплинг]], англофилскиот бенгалски шпион Хури Бабу му се восхитува на Херберт Спенсер и го цитира до комичен ефект: „Тие, се разбира, се дематеријализирани феномени. Вели Спенсер“. „Јас сум доволно добар Спенсеријан, верувам дека ќе сретнам мала работа како смртта, што е се во мојата судбина, знаете. „Тој им се заблагодари на сите богови на Хиндустан и Херберт Спенсер, што останаа некои вредни предмети што треба да се украдат“. [[Аптон Синклер]], во еден јасен повик во, 1948 година, вели дека „Хаксли рече дека идејата на Херберт Спенсер за трагедија е генерализација убиена од факт..“ <ref>Sinclair, Upton; One Clear Call; R. & R. Clark, Ltd., Edinburgh; August, 1949</ref> == Користена литература == * [http://archives.ulrls.lon.ac.uk/dispatcher.aspx?action=search&database=ChoiceArchive&search=IN=MS791 Papers of Herbert Spencer in Senate House Library, University of London] * [https://web.archive.org/web/20090715225942/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=98953755 ''Education'' (1861)] * ''[http://praxeology.net/HS-SP.htm System of Synthetic Philosophy]'', in ten volumes ** ''[http://praxeology.net/HS-SP.htm#firstprinciples First Principles]'' {{ISBN|0-89875-795-9}} (1862) ** ''Principles of Biology'' (1864, 1867; revised and enlarged: 1898), in two volumes *** Volume I – Part I: ''The Data of Biology''; Part II: ''The Inductions of Biology''; Part III: ''The Evolution of Life''; Appendices *** Volume II – Part IV: ''Morphological Development''; Part V: ''Physiological Development''; Part VI: ''Laws of Multiplication''; Appendices ** ''Principles of Psychology'' (1870, 1880), in two volumes *** Volume I – Part I: ''The Data of Psychology''; Part II: ''The Inductions of Psychology''; Part III: ''General Synthesis''; Part IV: ''Special Synthesis''; Part V: ''Physical Synthesis''; Appendix *** Volume II – Part VI: ''Special Analysis''; Part VII: ''General Analysis''; Part VIII: ''Congruities''; Part IX: ''Corollaries'' ** ''Principles of Sociology'', in three volumes *** Volume I (1874–75; enlarged 1876, 1885) – Part I: ''Data of Sociology''; Part II: ''Inductions of Sociology''; Part III: ''Domestic Institutions'' *** Volume II – Part IV: ''Ceremonial Institutions'' (1879); Part V: ''Political Institutions'' (1882); Part VI [published here in some editions]: ''Ecclesiastical Institutions'' (1885) *** Volume III – Part VI [published here in some editions]: ''Ecclesiastical Institutions'' (1885); Part VII: ''Professional Institutions'' (1896); Part VIII: ''Industrial Institutions'' (1896); References * ''Principles of Ethics'', in two volumes ** Volume I – Part I: ''[http://fair-use.org/herbert-spencer/data-of-ethics The Data of Ethics] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050507021237/http://fair-use.org/herbert-spencer/data-of-ethics |date=2005-05-07 }}'' (1879); Part II: ''The Inductions of Ethics'' (1892); Part III: ''The Ethics of Individual Life'' (1892); References *** Volume II – Part IV: ''The Ethics of Social Life: Justice'' (1891); Part V: ''The Ethics of Social Life: Negative Beneficence'' (1892); Part VI: ''The Ethics of Social Life: Positive Beneficence'' (1892); Appendices * [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=96277756 ''The Study of Sociology'' (1873, 1896)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120515130355/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=96277756 |date=2012-05-15 }} * [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=3559105 ''An Autobiography''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110227064334/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=3559105 |date=2011-02-27 }} (1904), in two volumes * [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=7900182 v1 ''Life and Letters of Herbert Spencer'' by David Duncan] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110316025255/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=7900182 |date=2011-03-16 }} (1908) * [https://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=54665737 v2 ''Life and Letters of Herbert Spencer'' by David Duncan] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110817093120/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=54665737 |date=2011-08-17 }} (1908) * ''Descriptive Sociology; or Groups of Sociological Facts,'' parts 1–8, classified and arranged by Spencer, compiled and abstracted by David Duncan, Richard Schepping, and James Collier (London, Williams & Norgate, 1873–1881) Колекции на есеи: * ''Illustrations of Universal Progress: A Series of Discussions'' (1864, 1883) * ''[[:en:The Man Versus the State|The Man Versus the State]]'' (1884) * ''Essays: Scientific, Political, and Speculative'' (1891), in three volumes: ** Volume I (includes "The Development Hypothesis," "Progress: Its Law and Cause," "The Factors of Organic Evolution" and others) ** Volume II (includes "The Classification of the Sciences", [http://www.gutenberg.org/dirs/etext04/8phil10.txt ''The Philosophy of Style''] (1852), The Origin and Function of Music," "The Physiology of Laughter," and others) ** Volume III (includes "The Ethics of Kant", "State Tamperings With Money and Banks", "Specialized Administration", "From Freedom to Bondage", "The Americans", and others) * ''Various Fragments'' (1897, enlarged 1900) * ''[http://praxeology.net/HS-FC.htm Facts and Comments]'' (1902) * Great Political Thinkers (1960) == Наводи == {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Спенсер, Херберт}} [[Категорија:Политички филозофи]] [[Категорија:Филозофи на науката]] [[Категорија:Филозофи на јазикот]] [[Категорија:Етичари]] [[Категорија:Англиски филозофи]] [[Категорија:Англиски економисти]] [[Категорија:Англиски биолози]] [[Категорија:Британски социолози]] [[Категорија:Починати во 1903 година]] [[Категорија:Родени во 1820 година]] [[Категорија:Членови на Торинската академија на науките]] m3o5wb5bxq5j82ovycnbgwosypdb6np Фрида Боисен 0 1281249 5649566 5543926 2026-10-24T23:48:20Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649566 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Frida Boisen at Göteborg Book Fair 2013.JPG|мини|Фрида Бојсен на Саемот на книгата во Гетеборг 2013 година]] '''Фрида Марија Боизен''', (родена на 25 септември 1974 година) е [[шведска]] новинарка и авторка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.svt.se/kultur/hon-tar-over-efter-frida-boisen|title=Hon tar över efter Frida Boisen|last=Nyheter|first=SVT|publisher=|accessdate=8 October 2017}}</ref> == Ран живот == На 25 септември 1974 година, Боизен е роден во Сабра, Шведска. Боизен студирала новинарство на Универзитетот во Гетеборг. == Кариера == Бојзен е колумнист за весникот „ Експресен“. Таа претходно била главен уредник на ''Гетеборгс-Тиднинген'' .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://gt.expressen.se/nyheter/1.2700631/frida-boisen-blir-ny-chefredaktor-for-gt|title=Frida Boisen är GT:s nya chefredaktör|publisher=|accessdate=8 October 2017}}{{Мртва_врска|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Таа исто така била стратег за социјални медиуми за Dagens Industri.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dagensmedia.se/medier/digitalt/frida-boisen-gar-till-dagens-industri-6088904|title=Frida Boisen går till Dagens Industri|publisher=|accessdate=8 October 2017}}</ref> Во октомври 2015 година, Боизен станала главен дигитален уредник за Bonnier Tidskrifer.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dagensmedia.se/medier/tidskrifter/frida-boisen-blir-digitalchef-pa-bonnier-tidskrifter-i-sex-manader-6087323|title=Frida Boisen blir digitalchef på Bonnier Tidskrifter – i sex månader|publisher=|accessdate=8 October 2017}}</ref> Кон крајот на 2015 година, нејзината книга ''Digital succé - så lyckas du med sociala medier'' била објавена од Bokförlaget Forum.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dagensmedia.se/medier/pr/frida-boisen-sa-gor-du-digital-succe-6088387|title=Frida Boisen: "Så gör du digital succé"|publisher=|accessdate=8 October 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20211120230112/https://www.dagensmedia.se/medier/pr/frida-boisen-sa-gor-du-digital-succe-6088387|archive-date=2021-11-20|url-status=dead}}</ref> Во 2014 година ја освоила наградата ''Најдобра употреба на социјалните медиуми'' на наградите INMA. Боизен работела во Гетеборгс-Постен помеѓу 1997 и 2001 година. Во 2001 година таа била дебатен гостин, и колумнист во Nyhetsmorgon на TV4, панелот на СВТ morningshow Gomorron Sverige и TV3s Tillsammans.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://blogg.amelia.se/jessicafrej/2017/08/27/supergott-supersnabbt-i-nyhetsmorgon/|title=Supergott & Supersnabbt i Nyhetsmorgon|last=Frej|first=Jessica|publisher=|accessdate=8 October 2017|archive-date=2019-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421100007/https://blogg.amelia.se/jessicafrej/2017/08/27/supergott-supersnabbt-i-nyhetsmorgon/|url-status=dead}}</ref> Во 2006 година, таа станала главен уредник на модното списание Плаза Квина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.st.nu/noje/frida-boisen-ny-chefredaktor-for-plaza-kvinna|title=Frida Boisen ny chefredaktör för Plaza Kvinna|publisher=|accessdate=8 October 2017}}</ref> Во 2018 година, Боизен е автор на Digital Passion.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://gothenburg-400.com/tips-from-frida-boisen-how-to-use-social-media-effectively-video-video-video/|title=Tips from Friday Boisen: How to Use Social Media Effectively? Video, Video, Video|date=November 21, 2018|publisher=gothenburg-400.com|accessdate=January 26, 2019}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goodreads.com/book/show/40517335-digital-passion|title=Digital Passion|date=September 7, 2018|publisher=good reads.com|accessdate=January 26, 2019}}</ref> == Наводи == <references /> == Надворешни врски == * {{Commons category inline|Frida Boisen}} [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Родени во 1974 година]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Шведски новинари]] [[Категорија:Шведски писатели]] 2bowhd6zk4d1d7xgww0avpzgdmkx3d1 Химна на Иран 0 1284088 5649591 5507993 2026-10-25T04:57:09Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649591 wikitext text/x-wiki {{Infobox anthem |title = {{lang|fa|سرود ملی جمهوری اسلامی ایران}} |transcription = ''Соруде Мелије Џонхурије Есламија Иран'' |english_title = Државна химна на Исламска Република Иран |image = National Anthem of the Islamic Republic of Iran(SHEET MUSIC).gif |image_size = |caption = Напишана музика |prefix = Национална |country = {{знаме|Иран}} |author = Сајед Багери |lyrics_date = 1989 |composer = Хасан Ријахи |music_date = 1988 |predecessor = „''[[Химна на Иран (1980-1990)|Да живее Иран]]''“ |adopted = 1990 |sound = |sound_title = }} '''„Химната на Иран“''', или правилно насловена '''„Соруде Мелије Џомхурије Есламија Иран“''' ({{Langx|fa|سرود ملی جمهوری اسلامی ایران|Sorude Melliye Jomhuriye Eslâmiye Irân}}; преведено: Државна химна на Исламската Република Иран) ― [[државна химна]] на [[Иран|Исламската Република Иран]]. Поради смртта на [[Врховен водач на Иран|врховниот водач]] Рухолах Хомеини во 1989 година, Иран ја усвоил својата сегашна химна по конкурс следната година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://nationalanthems.me/iran-national-anthem-of-the-islamic-republic-of-iran/|title=Iran - National Anthem of Islamic Republic of Iran|publisher=NationalAnthems.me|archive-url=https://web.archive.org/web/20120108035804/http://nationalanthems.me/iran-national-anthem-of-the-islamic-republic-of-iran/|archive-date=8 јануари 2012|accessdate=30 ноември 2021}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nationalanthems.info/ir.htm/|title=Iran|publisher=nationalanthems.info|accessdate=30 ноември 2021}}</ref> Химната ја компонирал Хасан Ријахи, а текстот го напишал Сајед Багери. Таа е четвртата службена иранска државна химна. == Историја == Државната химна била усвоена од [[Иран]] во 1990 година, заменувајќи ја претходната државна химна користена за време на владеењето на Рухолах Хомеини, наречена „''[[Химна на Иран (1980-1990)|Да живее Иран]]''“ (изворен наслов: پاینده بادا ایران; Пајанде бада Иран). Таа била втората најкратка химна во светот, по јапонската химна, „''[[Химна на Јапонија|Кимигајо]]''“, со седум строфи. Истовремено, оваа химна не е признаена од голем број ирански опозициски групи и заедници од дијаспората, кои продолжуваат да ја користат „''Еј Иран''“ наместо тоа. == Текст == === Персиски текст === {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! style="background-color:#239F40;color:#FFFFFF;" |Персиско писмо <small>(службено)</small> ! style="background-color:#FFFFFF;color:#DA0000;" | Латиница УниПерс ! style="background-color:#DA0000;color:#FFFFFF;" | ИПА транскрипција |- |<poem>{{nastaliq|{{lang|fa|سر زد از افق مهر خاوران فروغ دیده‌ی حق‌باوران بهمن فر ایمان ماست پیامت ای امام، استقلال، آزادی، نقش جان ماست شهیدان، پیچیده در گوش زمان فریادتان پاینده مانی و جاودان جمهوری اسلامی ایران}}}}<ref>{{cite web|url=https://today24.su/watch/national-anthem-of-iran-soroud-e-melli-e-jomhouri-e-eslami-e-iran-%D8%B1%D9%88%D8%AF-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/v6fww4XkBW8|title=National Anthem of Iran - Soroud-e Melli-e Jomhouri-e Eslami-e Iran - رود ملی جمهوری اسلامی ایران|website=today24.su|date=2017|accessdate=2021-09-02|archive-date=2021-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712073108/http://today24.su/watch/national-anthem-of-iran-soroud-e-melli-e-jomhouri-e-eslami-e-iran-%D8%B1%D9%88%D8%AF-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/v6fww4XkBW8|url-status=dead}}</ref></poem> |<poem>{{transl|fa|Sar zad az ofoq mehre xâvarân, Foruqe dideye haq bâvarân. Bahman, farre Imâne mâst. Payâmat ey Emâm, esteqlâl, âzâdi, naqše jâne mâst. Šahidân, picide dar guše zamân faryâdetân. Pâyande mâni o jâvedân. Jomhuriye Eslâmiye Irân!}}<ref>{{cite web|url=http://unipers.com/up.htm|title=The UniversalPersian [UniPers] Script|date=2003–2005|publisher=UniPers.com|access-date=30 ноември 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20121231212532/http://unipers.com/up.htm|archive-date=31 декември 2012|url-status=dead}}</ref></poem> |<poem>[sæɹ zæd æz ofoɢ mehɾe xɒːvæɾɒːn {{!}}] [foɾuːɣe diːdeje hæɢ bɒːvæɾɒːn ‖] [bæhmæn {{!}} fære iːmɒːne mɒːst ‖] [pæjɒːmæt ej emɒːm {{!}} esteɢlɒːl {{!}} ɒːzɒːdiː {{!}} næxʃe dʒɒːne mɒːst ‖] [ʃæhiːdɒːn {{!}} piːtʃiːde dæɾ ɡuːʃe zæmɒːn fæɾjɒːdetɒːn ‖] [pɒːjænde mɒːniːjo dʒɒːvedɒːn ‖] [dʒomhuːɾiːje eslɒːmiːje iːɾɒːn ‖]</poem> |} === Македонски превод === : Нагоре на хоризонтот изгрева [[Иран|Источното Сонце]], : Светлината во очите на верниците во вистината, : Бахман е [[Иранска револуција|зенитот на нашата вера]]. : Твојата порака, О [[Али Хаменеи|Имаме]], за независност, слобода е втисната во нашите души. : О маченици ! Твоите џагори одекнуваат во ушите на времето. : Трајни, постојани и вечни. : [[Иран|Исламската Република Иран]]!<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://anthemworld.com/Iran.html|title=Iran National Anthem|date=2012|work=AnthemWorld.com|accessdate=2021-11-30|archive-date=2020-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200311200459/http://anthemworld.com/Iran.html|url-status=dead}}</ref> == Поврзано == * „''[[Химна на Иран (1873-1909)|Поздрав шаху]]''“ * „''[[Химна на Иран (1933-1979)|Императорска химна на Иран]]''“ * „''[[Еј Иран]]''“ == Наводи == {{наводи}}  == Надворешни врски == * [http://nationalanthems.me/iran-national-anthem-of-the-islamic-republic-of-iran/ Државна химна на Исламската Република Иран: стриминг аудио, текстови и информации] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120108035804/http://nationalanthems.me/iran-national-anthem-of-the-islamic-republic-of-iran/ |date=2012-01-08 }} * [http://www.national-anthems.net/IR Anthem on national-anthems.нет] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090705110659/http://www.national-anthems.net/IR |date=2009-07-05 }} * [http://news.bbc.co.uk/olmedia/935000/audio/_935875_irannew.ram Инструментална верзија на „Sorud-e Melli-e Iran“ во RealAudio] * [https://web.archive.org/web/20240427050858/http://dl.aviny.com/voice/enghelab/Jomhori_eslami_iran.mp3 Државна химна на Исламската Република Иран (mp3)] * [http://www.todoatlas.com/himnos/iran.mid MIDI верзија]{{Мртва_врска|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категорија:Национални симболи на Иран]] [[Категорија:Азиски химни]] [[Категорија:Појавено во 1990 година во Македонија]] [[Категорија:Ирански песни]] [[Категорија:Национални химни]] [[Категорија:Статии со микроформати hAudio]] [[Категорија:Композиции во ге-дур]] 1jywrbai0hxvoppmg21bfgrae4slu1z Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Врбоец 0 1286261 5649630 4706411 2026-10-25T10:19:57Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649630 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Рождество на Пресвета Богородица |слика = Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Врбоец.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Прилепско |парохија = Прва кривогаштанска |координати = {{coord|41|20|14|N|21|17|51|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Врбоец |општина = Крушево |држава = Македонија |патрон = [[Рождество на Пресвета Богородица|Мала Богородица]] |изградба = 1966 |завршено = 1977 |осветување = 1977 |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Рождество на Пресвета Богородица''' — главна селска [[Црква (градба)|црква]] во крушевското село [[Врбоец]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref><ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.oldprilep.com/crkva-rozdestvo-na-bogorodica-vrboec/|title=Црква „Рождество на Пресвета Богородица“, село Врбоец|date=2012-01-24|work=OLDPRILEP.COM|language=mk-MK|accessdate=2021-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140313001027/http://www.oldprilep.com/prilepska-crkovna-opstina/crkva-rozdestvo-na-bogorodica-vrboec.html|archive-date=2014-03-13|url-status=dead}}</ref> Црквата се наоѓа во самото село. Околу нејзе се наоѓаат селските гробишта. == Местоположба == Црквата е сместена во средишниот дел на селото. == Историја == Градбата на црквата започнала во 1966 година, а била завршена во 1977 година, кога била и осветена. Црквата била осветена од пелагонискиот епископ Ангелариј.<ref name=":1" /> == Архитектура == Црквата е еднокорабна градба, со полукружна апсида на источната страна.<ref name=":1" /> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Врбоец 8.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Врбоец 2.jpg|Влезната порта Податотека:Гробишта во Врбоец.jpg|Селските гробишта Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Врбоец 9.jpg|Базен за крштевки Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Врбоец 3.jpg|Западната страна Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Врбоец 6.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Врбоец 5.jpg|Помошниот објект Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Врбоец 4.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Врбоец 7.jpg|Споредниот влез </gallery> == Поврзано == * [[Прилепско архијерејско намесништво]] * [[Прва кривогаштанска парохија]] * [[Врбоец]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Nativity of the Theotokos Church (Vrboec)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Рождество на Пресвета Богородица, Врбоец}} [[Категорија:Врбоец]] [[Категорија:Храмови посветени на Раѓањето на Пресвета Богородица во Македонија|Врбоец]] b4hk93rzlb30gm4jp92g4b8w7mf87z9 Црква „Св. Ѓорѓи“ - Чаниште 0 1286564 5649644 5491511 2026-10-25T11:23:12Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649644 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Ѓорѓи |слика = Црква „Св. Ѓорѓи“ - Чаниште.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Прилепско |парохија = Прилепечко-витолишка |координати = {{coord|41|9|45|N|21|41|14|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Чаниште |општина = Прилеп |држава = Македонија |патрон = [[Свети Георги|Свети Ѓорѓи]] |изградба = |завршено = 1870 |осветување = |живопис = 1882 |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = еднокорабна |архитектонски стил= преродбенички }} '''Свети Ѓорѓи''' — главна селска црква во [[Мариово|мариовското]] село [[Чаниште]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref><ref>Црквата во „Картата на верски објекти во Македонија“ и во други извори погрешно е именувана како '''Света Петка'''.</ref> == Местоположба == Црквата се наоѓа во јужниот дел на селото, кај поранешното селско училиште. Околу црквата се наоѓаат селските гробишта. == Историја == Според ктиторскиот натпис на јужниот ѕид, храмот е изграден во 1870 година. Истиот натпис вели дека црквата била поправена во 1929 година. == Архитектура == Црквата е еднокорабна градба, засводена со полуобличест свод и полукружна апсида на источната страна.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.oldprilep.com/crkva-sveta-petka-selo-caniste/|title=Црква „Света Петка“, село Чаниште|last=CrnorizecHrabar|date=2014-04-09|work=OLDPRILEP.COM|accessdate=2026-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20260121030452/https://www.oldprilep.com/crkva-sveta-petka-selo-caniste/|archive-date=2026-01-21|url-status=dead}}</ref> === Фрескоживопис === Црквата добила [[живопис]] во 1882 година.<ref>{{наведено списание| last = Митревски | first =Никола | authorlink = | coauthors = | year =2011 | month = | title =Претставите на сесловенските првоучители Св. Кирил и Св. Методиј во живописот од XIX век во Пелагонија, Мариово и Демирхисарско | journal = Патримониум.мк | volume = 4 | issue = 9 | pages = 294 | doi = | id = | url =http://www.kalamus.com.mk/pdf_spisanija/patrimonium_4/24_1%20=%20016_4%20Spisanie%202011%20Nikola.pdf | format = | accessdate = }}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="100px"> Податотека:Гробишта во Чаниште.jpg|Селските гробишта Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Чаниште 10.jpg|Јужната страна Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Чаниште 11.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Чаниште 12.jpg|Помошен објект Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Чаниште 2.jpg|Западната страна Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Чаниште 3.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Чаниште 4.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Чаниште 5.jpg|Ниша над споредниот влез Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Чаниште 6.jpg|Влезната порта Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Чаниште 7.jpg|Ниша над главниот влез Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Чаниште 8.jpg|Каменорез Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Чаниште 9.jpg|Апсидата Податотека:Црква Св. Ѓорѓи - Чаниште 03.JPG|Црквата во 2016 г. </gallery> == Поврзано == * [[Прилепско архијерејско намесништво]] * [[Прилепечко-витолишка парохија]] * [[Чаниште]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. George's Church (Čanište)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ѓорѓи, Чаниште}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Ѓорѓи во Македонија]] [[Категорија:Појавено во 1870 година]] k5ct0793zn6obw088agv6ef9530an73 Црква „Воведение на Пресвета Богородица“ - Кривогаштани 0 1287524 5649618 4713506 2026-10-25T09:30:37Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649618 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Воведение на Пресвета Богородица |слика = Црква „Воведение на Пресвета Богородица“ - Кривогаштани.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Преспанско-пелагониска |намесништво = Прилепско |парохија = Прва кривогаштанска |координати = {{coord|41|20|7|N|21|19|45|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Кривогаштани |општина = Кривогаштани |држава = Македонија |патрон = [[Богородица|Пресвета Богородица]] |изградба = |завршено = 1990 |осветување = 1996 |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = еднокорабна |архитектонски стил= }} '''Воведение на Пресвета Богородица''' — селска [[Црква (градба)|црква]] во прилепското село [[Кривогаштани]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> Црквата се наоѓа во јужниот дел на селото Кривогаштани. == Местоположба == Црквата е сместена во селото [[Кривогаштани]], на патот за селото [[Пресил]]. Во близина на црквата се наоѓаат остатоци на стари гробови.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina: antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> == Историја == Црквата била подигната во 1990 година врз темели на стара црква,<ref name=":1" /> како што има потврдено за старото црквиште и [[Јован Трифуноски]] во своите истражувања на селото во 1952 година.<ref name=":0" /> Во внатрешноста на црквата, старата црква е обележана со темни керамички плочки. Црквата била осветена во 1996 година од страна на митрополитите [[Петар Преспанско-пелагониски]] и [[Архиепископ Охридски и Македонски г.г. Стефан|Стефан Брегалнички]].<ref name=":1" /> == Архитектура == Црквата има еднокорабна градба, со полукружна апсида на источната страна.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.oldprilep.com/crkva-sveta-bogorodica-precista-krivogastani/|title=Црква „Света Богородица – Пречиста“, село Кривогаштани|date=2011-12-15|work=OLDPRILEP.COM|language=|accessdate=2022-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106203753/http://www.oldprilep.com/crkva-sveta-bogorodica-precista-krivogastani/|archive-date=2022-01-06|url-status=dead}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Црква „Воведение на Пресвета Богородица“ - Кривогаштани 4.jpg|Импровизирана трпезарија Податотека:Црква „Воведение на Пресвета Богородица“ - Кривогаштани 7.jpg|Споредниот влез Податотека:Црква „Воведение на Пресвета Богородица“ - Кривогаштани 2.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Воведение на Пресвета Богородица“ - Кривогаштани 6.jpg|Помошниот објект Податотека:Црква „Воведение на Пресвета Богородица“ - Кривогаштани 3.jpg|Камбанаријата Податотека:Црква „Воведение на Пресвета Богородица“ - Кривогаштани 5.jpg|Базен за верски обреди Податотека:Црква „Воведение на Пресвета Богородица“ - Кривогаштани 9.jpg|Базен за верски обреди Податотека:Црква „Воведение на Пресвета Богородица“ - Кривогаштани 8.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Воведение на Пресвета Богородица“ - Кривогаштани 10.jpg|Поглед на црквата </gallery> == Поврзано == * [[Прилепско архијерејско намесништво]] * [[Прва кривогаштанска парохија]] * [[Кривогаштани]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Church of the Presentation of the Theotokos (Krivogaštani)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Воведение на Пресвета Богородица, Кривогаштани}} [[Категорија:Кривогаштани]] [[Категорија:Храмови посветени на Воведението на Пресвета Богородица во Македонија|Кривогаштани]] r233tvp1mdvvm2k3lluif0zwyrrgexq Александар Лукман 0 1290954 5649474 4848449 2026-10-24T17:55:22Z Sandro Halank 83438 +file 5649474 wikitext text/x-wiki [[File:2026-10-13 ALBA Berlin gegen Igokea m-tel (Basketball Champions League 2026-27) by Sandro Halank–178.jpg|thumb|Александар Лукман (2026)]] '''Александар Лукман''' (29 април 1967) е српски професионален тренер во [[Кошарка|кошарка за]] сила и климатизација и [[алпско скијање]] и поранешен скокач со стап. Моментално работи како тренер на сила и кондиционер за [[КК Црвена Ѕвезда|Црвена звезда]] од Кошаркарската лига на Србија, АБА лигата и Евролигата. == Ран живот и образование == Лукман е роден во [[Белград]], [[Социјалистичка Република Србија|СР Србија]], [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФР Југославија]], каде што завршил [[Основно училиште|основно]] и [[Средно образование|средно училиште]]. Дипломирал физичко образование на [[Белградски универзитет|Универзитетот во Белград]] во 1991 година, а докторирал на Факултетот за спорт и туризам - ТИМС во [[Нови Сад]] во 2008 година.<ref name="blic1">{{Наведена мрежна страница|url=https://sport.blic.rs/kosarka/domaca-kosarka-i-aba/novi-kondicioni-trener-na-malom-kalemegdanu-aleksandar-lukman-za-jaci-strucni-stab/7f61pbe|title=NOVI KONDICIONI TRENER NA MALOM KALEMEGDANU Aleksandar Lukman za jači stručni štab|work=sport.blic.rs|accessdate=16 July 2018}}</ref><ref name="b92a">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.b92.net/sport/kosarka/vesti.php?yyyy=2018&mm=07&dd=15&nav_id=1419312|title=Zvezda dobila novo pojačanje – Lukman se "vraća kući"|work=b92.net|accessdate=16 July 2018}}</ref> == Тренерска кариера во кошарка == Лукман ја започнал својата тренерска кариера во сила и кондиционирање во 1995 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.zurnal.rs/kosarka/zvezda/66758/lukman-novi-kondicioni-trener-kosarkasa-zvezde?lang=lat|title=Lukman novi kondicioni trener košarkaša Zvezde|work=zurnal.rs|accessdate=16 July 2018}}</ref> Тој бил тренер за сила и кондиционер на Раднички Белград, [[КК Црвена Ѕвезда|Црвена звезда]] и Хемофарм, како и на руските тимови Локомотив Кубан, УНИКС и Химки.<ref name="blic1"/> Во јуни 2020 година Црвена звезда се раздели со него. Во декември 2020 година, тој се вратил во Ѕвезда за остатокот од сезоната 2020-2021 .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mozzartsport.com/kosarka/vesti/lukman-u-zvezdi-bar-do-kraja-sezone/374695|title=Lukman u Zvezdi bar do kraja sezone|work=mozzartsport.com|accessdate=30 December 2020}}</ref> == Достигнувања и награди во кариерата == ; Кошаркарска кариера * Еврокуп Кошаркарски шампион: '''1''' <small>(со Химки : 2014–15 )</small> * Шампион на Јадранската лига : '''3''' <small>(со Хемофарм : 2004–05 ; со [[КК Црвена Ѕвезда|Црвена звезда]] : 2018–19, 2020–21 )</small> * Шампион на Српска лига : '''2''' <small>(со [[КК Црвена Ѕвезда|Црвена звезда]] : 2018–19, 2020–21 )</small> * Шампион на југословенската лига : '''1''' <small>(со [[КК Црвена Ѕвезда|Црвена звезда]] : 1997–98)</small> * Победник на Купот на Србија : '''2''' <small>(со [[КК Црвена Ѕвезда|Црвена звезда]] : 2012–13, 2020–21 )</small> * Победник на Купот на Русија : '''1''' <small>(со УНИКС : 2008–09)</small> * Победник на Суперкупот на Јадранот : '''1''' <small>(со [[КК Црвена Ѕвезда|Црвена звезда]] : 2018 година )</small> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://sportsacademy.edu.rs/nastavnici/lukman-aleksandar-d109/profesionalna-karijera Александар Лукман Кариера] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180716140609/http://sportsacademy.edu.rs/nastavnici/lukman-aleksandar-d109/profesionalna-karijera |date=2018-07-16 }} на sportsacademy.edu.rs {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Л}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1967 година]] [[Категорија:Српски спортисти]] mfqbx1u8fhy1n4nnijxb8ya1oxq83ul Харалд V 0 1293682 5649576 5637619 2026-10-25T02:37:02Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649576 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = Харалд V |image = King Harald V of Norway (29741494632) (cropped).jpg |caption = Кралот Харалд V во [[Осло]] во 2016 |succession = [[Крал на Норвешка]] |reign = 17 јануари 1991 – 20 јули 2026 |cor-type = |coronation = 23 јуни 1991 |predecessor = [[Улав V Норвешки|Улав V]] |suc-type = Наследник |successor = [[Хокон VIII]] |spouse = {{marriage|[[Кралица Соња од Норвешка|Соња Харалдсен]]|29 August 1968}} |issue-link = #Деца |issue = {{ubl | Марта Луиз| Хокон}} |house = [[Гликсбурговци]]<ref>{{cite web|title=The Royal Family|url=http://www.royalcourt.no/seksjon.html?tid=28435&sek=27259|access-date=25 October 2014|archive-date=3 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903110902/http://www.royalcourt.no/seksjon.html?tid=28435&sek=27259|url-status=live}}</ref> |father = [[Улав V Норвешки|Олав V, Крал на Норвешка]] |mother = Принцезата Марта од Шведска |birth_date = {{birth date and age|1937|2|21|df=y}} |birth_place = Скаугум, Акершус, Норвешка |signature = Harald V of Norway Signature.svg |religion = Норвешка црква }} '''Харалд V''' (Harald V; {{рн|21|февруари|1937}} – {{пн|28|август|2026}}) — [[крал на Норвешка]]. Престолот го наследил во 1991 година и владеел сè до неговата смрт во 2026 г. По смртта на неговиот дедо [[Хокон VII Норвешки|Хокон VII]] во 1957 година, Харалд станал престолонаследник, а неговиот татко станал крал. Харалд во 1968 година се оженил со [[Кралицата Соња од Норвешка|Соња Харалдсен]], нивната врска првично била контроверзна поради нејзиниот статус како обична жителка. Тие имаат две деца, [[Принцеза Марта Луиз од Норвешка|Марта Луиз]] и денешниот крал [[Хокон VIII]]. Тој е правнук на кралот [[Едвард VII|Едвард VII од Обединетото Кралство]] и втор братучед на [[Елизабета II]]. == Биографија == [[Податотека:92._Kronprinsesse_Märtha_med_prins_Harald_-_no-nb_digifoto_20160108_00289_bldsa_pk_kgl0027.jpg|мини|Принцот Харалд со неговата мајка принцезата Марта]] Харалд е роден на 21 февруари 1937 година Харалд е роден во кралската резиденција [[Скаугум]] во [[Аскер]] како син на престолонаследникот [[Улав V Норвешки|Улав]] (подоцна крал Улав V) и [[Принцеза Марта од Шведска|Марта од Шведска]], и станал прв принц роден во Норвешка по 1370 година. Тој е трето дете во семејството (има две постари сестри, принцезите Рагнхилд и [[Астрид од Норвешка|Астрид]]). Тој е втор братучед на [[Елизабета II|Елизабета Втора]], кралицата на Велика Британија. Во 1940 година, по германската инвазија кралското семејство ја напуштило Норвешка и живеело во [[Вашингтон]] (дедото на Харалд, Хокон VII и неговиот татко, престолонаследникот Олав, ја поминале војната во [[Лондон]] на чело на влада во егзил). Во 1945 година, принцот се вратил во Норвешка и почнал да студира на Универзитетот во Осло (од 1955 година ) и на воената академија. Во 1960 година се запишал на студии во [[Оксфорд]]. Во 1968 година, се оженил со неблагородничка Соња Харалдсен, и заедно имаат две деца: принцезата Марта Луиз и престолонаследникот Хокон. Како спортист, ја претставувал Норвешка во едрење на Олимписките игри во 1964, 1968 и 1972 година, а подоцна станал покровител на [[Меѓународен едриличарски сојуз|Светското едриличарство]]. Освоил злато на Светските првенства како дел од тимот во 1987 година. Во 1964 година го носел [[Знаме на Норвешка|норвешкото знаме]] на [[Летни олимписки игри 1964|Олимписките игри во Токио]]. За разлика од неговиот татко Олав V, кој стана олимписки шампион во [[Летни олимписки игри 1928|1928 година во Амстердам]], најдобар пласман на Харалд на Олимписките игри бил осмото место. Во 2005 година, како крал (два месеци по операцијата на срцето), заедно со тимот победил на европските натпревари во Шведска на 68-годишна возраст.<ref>[http://www.sb.no/article/20070818/NTBS/2098715440 Sandefjords Blad on the King's performance in the World Championship] {{in lang|no}} Retrieved 10 September 2007. {{Dead link|date=December 2015}}</ref> == Владеење == По смртта на неговиот татко на 17 јануари 1991 година, Харалд автоматски го наследил норвешкиот престол. Тој станал првиот монарх роден во Норвешка по смртта на [[Олаф II од Данска|Олаф IV]] во 1387 година, по цели 604 години. Харалд е шестиот крал на Норвешка што го носи ова име и прв по 855 години. Петте други кралеви кои го носеле името се [[Харалд Ферхер|Харалд]] Ферхер, [[Харалд Грејклоук|Харалд Сивокожиот]], [[Харалд Bluetooth|Харалд Синозабиот]], [[Харалд III (Норвешка)|Харалд Суровиот]] и [[Харалд Жил]]. На Харалд Синозабиот не му е даден број во [[Список на норвешки монарси|норвешката листа на кралеви]], затоа Харалд е нумериран како ''Харалд V.'' Кралот Харалд донел одлука да го користи кралското мото на неговиот дедо, „Сѐ за Норвешка“. Кралот, исто така, избрал да ја продолжи традицијата на кралското благословување, традиција воведена од неговиот татко и бил осветен заедно со [[Кралицата Соња од Норвешка|кралицата Соња]] во [[Катедралата Нидарос|Нидароската катедрала]] на 23 јуни 1991 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kongehuset.no/artikkel.html?tid=28733&sek=27278|title=The Consecration of King Harald and Queen Sonja|work=www.kongehuset.no|language=no|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228232601/http://www.kongehuset.no/artikkel.html?tid=28733&sek=27278|archive-date=28 December 2017|accessdate=2017-12-28}}</ref> Владеењето на кралот Харалд е одбележано со модернизацијата и реформите на норвешкото кралско семејство.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nrk.no/norge/_-a-si-at-vi-ikke-er-apne_-er-rett-og-slett-feil-1.12571148|title=– Å si at vi ikke er åpne, er rett og slett feil|last=NRK|work=NRK|access-date=2017-12-29|language=nb-NO}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.aftenposten.no/meninger/kommentar/i/paAQW/Stanghelle-Kong-Harald-star-frem-som-mannen-som-forstar-sin-egen-tid|title=Stanghelle: "Kong Harald står frem som mannen som forstår sin egen tid"|work=Aftenposten|access-date=2017-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20171229112459/https://www.aftenposten.no/meninger/kommentar/i/paAQW/Stanghelle-Kong-Harald-star-frem-som-mannen-som-forstar-sin-egen-tid|archive-date=29 December 2017}}</ref> Кралот тесно соработувал со кралицата Соња и престолонаследникот за да се погрижи кралското семејство да биде поотворено за норвешката јавност и норвешките медиуми. Под водство на кралот Харалд и кралицата Соња, биле реновирани Кралската палата и [[Оскаршал]], кои биле отворени за јавноста и туристите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.royalcourt.no/nyhet.html?tid=121732&sek=27262&scope=27248|title=The Royal Palace is open to the public|work=www.royalcourt.no|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171229112526/http://www.royalcourt.no/nyhet.html?tid=121732&sek=27262&scope=27248|archive-date=29 December 2017|accessdate=2017-12-28}}</ref> Харалд V го предводи Државниот совет во Кралската палата, кој се состанува секој петок. Тој, исто така, одржува неделни состаноци со премиерот и министерот за надворешни работи, прима странски претставници и го отвора парламентот секој октомври. Според норвешкиот устав, кралот ја назначува владата. Норвешка има парламент од 1884 година, што значи дека владата мора да има поддршка од Парламентот. Кралот го назначува лидерот на победничкиот парламентарен блок на функцијата премиер. Кога ситуацијата во Парламентот е нејасна, кралот се потпира на советите на претседателот на Парламентот и актуелниот премиер. Како шеф на норвешката држава, кралот формално ја отвора парламентарната седница секоја есен, одржувајќи говор од престолот за време на секое отворање. Тој често патува низ Норвешка и прави официјални државни посети на други земји, а и прима гости. Во 1994 година, кралот Харалд и престолонаследникот Хокон учествувале во церемонијата на отворање на [[Зимски олимписки игри 1994|Олимписките игри во Лилехамер]]. Кралот ги отвори игрите, а престолонаследникот го запали огнот, оддавајќи им почит и на неговиот татко и на неговиот дедо како олимпијци. Кралот ја претставуваше Норвешка на свеченото отворање на [[Зимски олимписки игри 2006|Олимписките игри во Торино]] и Пекинг. Сепак, тој не бил присутен во [[Зимски олимписки игри 2010|Ванкувер]], каде наместо него присуствувал престолонаследникот. [[Податотека:Harald_V_of_Norway_and_Mauricio_Macri_March_2018.jpg|алт=|мини| Кралот Харалд V со Маурицио Макри, претседателот на Аргентина во [[Буенос Аирес]], 2018 година]] Во 2003-2004 и 2005 година, кралот бил сериозно болен и бил подложен на операција за лекување од рак и од кардиоваскуларни заболувања (му била извршена [[бајпас операција]]), на 9 јануари 2020 година бил хоспитализиран и извесно време ослободен од кралските должности поради здравствени причини; во сите овие случаи престолонаследникот Хокон дејствувал како регент. До 2012 година, кралот на Норвешка бил, според уставот, формален поглавар на Норвешката црква. Со уставниот амандман од 21 мај 2012 година, кралот повеќе не е формален поглавар, но сепак се бара да биде припадник на евангелско-лутеранската религија. На 8 мај 2018 година, уставниот статус на кралот како [[светост|свет]] бил укинат, но го задржал својот [[суверен имунитет]].<ref>[[Norsk Telegrambyrå|NTB]] 2018.</ref> Во 2015 година, тој стана првиот монарх кој го посетил [[Антарктик]]от, поточно норвешката зависна територија [[Земја на Кралицата Мод|Земјата на кралицата Мод]].<ref>{{Наведени вести|url=http://www.thelocal.no/20150210/king-harald-to-see-antarctic-coast-that-bears-his-name|title=King Harald visits Antarctic namesake|date=11 February 2015|work=[[The Local]]|access-date=15 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150215122659/http://www.thelocal.no/20150210/king-harald-to-see-antarctic-coast-that-bears-his-name|archive-date=15 February 2015}}</ref> Во 2016 година, кралот Харалд V се натпреварувал со тим на Светското првенство во едрење на [[Онтарио (езеро)|езерото Онтарио]] крај [[Торонто]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://royalcentral.co.uk/europe/norway/king-harald-of-norway-in-canada-to-participate-in-sailing-world-championships-67966|title=King Harald of Norway in Canada to participate in sailing World Championships – Royal Central|work=royalcentral.co.uk|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20170529075600/http://royalcentral.co.uk/europe/norway/king-harald-of-norway-in-canada-to-participate-in-sailing-world-championships-67966|archive-date=29 May 2017|accessdate=2017-05-30}}</ref> каде завршил на второ место во категоријата класична флота.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://static1.squarespace.com/static/571945b537013bf7bb9e6f17/t/57d1c2b2d482e9f1f108273b/1473364658906/cc-2016-na-results.pdf|title=North American Eight Metre Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808075004/https://static1.squarespace.com/static/571945b537013bf7bb9e6f17/t/57d1c2b2d482e9f1f108273b/1473364658906/cc-2016-na-results.pdf|archive-date=8 August 2017}}</ref> Тој од канадската национална пошта бил наречен „Кралот морнар“ затоа што спиел на неговата јахта „Сира“.<ref>{{Наведени вести|url=http://news.nationalpost.com/news/canada/norways-sailor-king-why-harald-v-has-been-sleeping-on-a-yacht-moored-on-torontos-waterfront|title=Norway's sailor king: Why Harald V has been sleeping on a yacht moored on Toronto's waterfront|work=National Post|access-date=2017-05-30|language=en}} {{Мртва_врска|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Кога кралот и кралицата наполнија 80 години во 2017 година, кралот одлучи да ги отвори за јавноста поранешните кралски штали како подарок за неговата сопруга. Тоа е првата институција во сопственост на кралското семејство која е постојано отворена за јавноста.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.royalcourt.no/nyhet.html?tid=156408&sek=27262|title=The Art Stable is open|work=www.royalcourt.no|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171229112434/https://www.royalcourt.no/nyhet.html?tid=156408&sek=27262|archive-date=29 December 2017|accessdate=2017-12-28}}</ref> Кралот Харалд бил прогласен за личност на годината од норвешкиот весник Верденс Ганг во 2017 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.vg.no/nyheter/innenriks/i/P3jpp0/kongebiograf-kong-harald-blir-mer-populaer-jo-eldre-han-blir|title=Kongebiograf: Kong Harald blir mer populær jo eldre han blir|access-date=2018-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221114959/https://www.vg.no/nyheter/innenriks/i/P3jpp0/kongebiograf-kong-harald-blir-mer-populaer-jo-eldre-han-blir|archive-date=21 February 2018|language=no}}</ref> На 17 јануари 2021 година, кралот Харалд прослави 30 години на престолот на [[Норвешка]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.royalcourt.no/fotoalbum.html?tid=186253&sek=28410&kategori=112482|title=King and Queen for 30 years|accessdate=2022-03-04|archive-date=2021-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701004102/https://www.royalcourt.no/fotoalbum.html?tid=186253&sek=28410&kategori=112482|url-status=dead}}</ref> == Титули и грбови == === Титули === * 21 февруари 1937 година - 21 септември 1957 година: ''Неговото кралско височество'' принцот Харалд од Норвешка * 21 септември 1957 година - 17 јануари 1991 година: ''Неговото кралско височество'' престолонаследникот на Норвешка * Од 17 јануари 1991 година: ''Неговото Височество'' Кралот на Норвешка === Грбови === <gallery> Податотека:Royal CoA of Norway.svg|Кралски грб Податотека:Kongeflagg.svg|Кралски стандард Податотека:Royal Monogram of King Harald V of Norway.svg|Кралски монограм </gallery> == Почести и медали == Кралот е генерал со четири ѕвезди, адмирал и формален врховен командант на норвешките вооружени сили. Пешадискиот баталјон „Гардата на Неговото Кралско Височество“ се смета за телохранители на кралот и кралското семејство. Тие ги чуваат кралските резиденции, како и [[Кралската палата, Осло|Кралската палата]], резиденцијата на престолонаследникот во [[Скаугум]] и [[Кралски мавзолеј (Норвешка)|Кралскиот мавзолеј]] во [[Тврдината Акершус|Акершускиот замок]].<center> [[File:St_Olavs_Orden_storkors_stripe.svg|100x100пкс]] [[File:Den_kongelige_norske_fortjenstorden_storkors_stripe.svg|100x100пкс]] [[File:St._Olavs_Orden_stripe.svg|100x100пкс]] [[File:Forsvarsmedaljen_med_laurbærgren_stripe.svg|100x100пкс]] [[File:Kongehusets_100-årsmedalje_stripe.svg|100x100пкс]] [[File:Haakon_VIIs_minnemedalje_stripe.svg|100x100пкс]] [[File:Haakon_VIIs_jubileumsmedalje_1905-1955_stripe.svg|100x100пкс]] [[File:Haakon_VIIs_100-årsmedalje_stripe.svg|100x100пкс]] [[File:Olav_Vs_minnemedalje_stripe.svg|100x100пкс]] [[File:Olav_Vs_jubileumsmedalje_1957-1982_stripe.svg|100x100пкс]] [[File:Olav_Vs_100-årsmedalje_stripe.svg|100x100пкс]] [[File:Forsvarsmedaljen_med_3_stjerner_stripe.svg|100x100пкс]] [[File:Vernedyktighetsmedaljen_Hæren_med_3_stjerner.svg|100x100пкс]] [[File:Krigsdeltagerforbundets_hederstegn_stripe.svg|100x100пкс]] [[File:Norges_Røde_Kors_hederstegn_stripe.svg|100x100пкс]] [[File:Norske_reserveoffiserers_forbunds_hederstegn_stripe.svg|100x100пкс]] [[File:Sjømilitære_Samfunds_fortjenstmedalje_stripe.svg|100x100пкс]] [[File:Norges_skytterforbunds_hederstegn_stripe.svg|100x100пкс]] [[File:Oslo_militære_samfunds_hederstegn_stripe.svg|100x100пкс]] </center> == Наводи == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * {{C-SPAN|haraldv}} * [https://web.archive.org/web/20200323154115/https://www.royalcourt.no/ Официјална веб-страница на норвешкото кралско семејство] * [http://www.kongehuset.no/seksjon.html?tid=28730&sek=27271 Официјална веб-страница на норвешкото кралско семејство: биографија на кралот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210414065416/https://www.kongehuset.no/seksjon.html?tid=28730&sek=27271 |date=2021-04-14 }} * [https://web.archive.org/web/20051103020751/http://www.reisenett.no/facts/government/king_harald.html Резиме биографија на кралот] * [https://web.archive.org/web/20090211070656/http://www.aftenposten.no/english/local/article2741143.ece Ројалс] - Редовно ажурирано известување за норвешкото кралско семејство ( ''Aftenposten'' ) * [http://www.kongehuset.no/c28559/artikkel/vis.html?tid=28662 Кралскиот норвешки ред на Свети Олав] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120207104456/http://www.kongehuset.no/c28559/artikkel/vis.html?tid=28662 |date=2012-02-07 }} * [https://web.archive.org/web/20151214082116/http://www.saintolav.com/ Кралскиот норвешки ред на Свети Олав - Н.М. Кралот Харалд V, Големиот мајстор на Редот] * (in Norwegian) [https://web.archive.org/web/20070824144518/http://www.holmenkollen-worldcup.no/index.aspx?Article=92639 Објава за доделувањето на медалот Холменколен од страна на кралот Харалд V и кралицата Соња] – пристапено на 18 март 2007 г. * (in Norwegian) [http://www.garden.no Неговото височество Животна стража на кралот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060212204622/http://www.garden.no/ |date=2006-02-12 }} * King Harald V of Norway * Crown Prince Harald {{Почетна кутија}}{{S-hou|Гликсбурговци|21 Февруари|1937|Living}} {{S-reg}} {{s-bef|before=[[Олав V Норвешки|Олав V]]}} {{s-ttl|title=Крал на Норвешка|years=1991–денес}} {{s-inc|heir=Хокон|heir-type=Престолонаследник}} {{s-roy|no}} {{s-bef|before=[[Олав V Норвешки|Олав]]}} {{s-ttl|title=Престолонаследник на Норвешка|years=1957–1991}} {{s-aft|after=Хокон}} {{s-end}} [[Категорија:Норвешки монарси]] [[Категорија:Носители на Големиот крст од посебна класа на Орденот за заслуги за СР Германија]] [[Категорија:Носители на Големиот крст на Легијата на честа]] [[Категорија:Протестантски монарси]] bzj3ct1vmb0t7t540lhl80lugms23p1 Турбе на анамата Хуршиде 0 1296221 5649409 5421696 2026-10-24T13:45:03Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649409 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Зграда |name = Турбе на анамата Хуршиде |alternate_name = |image = Türbe near Colored Mosque, Tetovo.jpg |caption = Поглед на турбето |map_type = |latitude = |longitude = |location_town = [[Тетово]] |location_country = {{знаме|Македонија}} |address = |floor_count = |architect = |client = |engineer = |construction_start_date = |date_demolished = |completion_date = XVI век |cost = |structural_system = |building_type = [[турбе]] |owner = |style = [[османлиска архитектура|османлиски]] |size = |status = [[културно наследство на Македонија|споменик на културата]] }} '''Турбе на анамата Хуршиде''' ({{langx|tr|Hurşide Hanum Türbe}}) — [[османлиска Македонија|османлиска]] гробница ([[турбе]]) во градот [[Тетово]], прогласена за [[културно наследство на Македонија]].<ref name="СЗД">{{СЗД}}</ref> Сместено е во дворот на [[Шарена џамија|Шарената џамија]], северозападно од храмот.<ref name="Ottoman Monuments 112">{{наведена книга |title=Ottoman Monuments |last=Pavlov |first=Zoran, Radmila Petkova |authorlink= |coauthors= |year=2008 |publisher=Macedonian Cultural Heritage, Ministry of Culture of the Republic of Macedonia |location=Skopje |isbn=978-608-4549-03-01 |pages=112 |url=http://haemus.org.mk/wp-content/uploads/2013/04/Ottoman_Monuments-in-Macedonia.pdf |accessdate= |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212905/http://haemus.org.mk/wp-content/uploads/2013/04/Ottoman_Monuments-in-Macedonia.pdf |url-status=dead }}</ref> Во него се погребани Хуршиде и Менсуре, кои на натпис се споменуваат како ктиторки на џамијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sharmountain.com/images/point-of-interest-pdf/02-point-of-interest---colorful-mosque_mk.pdf|title=Шарена џамија|work=Шар Планина|accessdate=2022-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128193104/https://www.sharmountain.com/images/point-of-interest-pdf/02-point-of-interest---colorful-mosque_mk.pdf|archive-date=2022-11-28|url-status=dead}}</ref> == Архитектура == Нема писмени податоци за датумот на изградба, но според неговите особености се смета дека датира од [[XVI век]].<ref name="Ottoman Monuments 113">{{наведена книга |title=Ottoman Monuments |last=Pavlov |first=Zoran, Radmila Petkova |authorlink= |coauthors= |year=2008 |publisher=Macedonian Cultural Heritage, Ministry of Culture of the Republic of Macedonia |location=Skopje |isbn=978-608-4549-03-01 |pages=113 |url=http://haemus.org.mk/wp-content/uploads/2013/04/Ottoman_Monuments-in-Macedonia.pdf |accessdate= |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304212905/http://haemus.org.mk/wp-content/uploads/2013/04/Ottoman_Monuments-in-Macedonia.pdf |url-status=dead }}</ref> Изградено е од камен и му припаѓа на типот на отворени турбиња, а основата му е неправилен осумаголник.<ref name="Ottoman Monuments 112"/> Според архитектурата се забележува дека некогаш било засводено со [[купола]]. Турбето има складни пропорции и придонесува кон убавината на џамијата.<ref name="Ottoman Monuments 113"/> == Поврзано == * [[Културно наследство на Македонија во Општина Тетово]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Hurşide Hanum Türbe}} {{КНМ-Тетово}} [[Категорија:Турбиња во Македонија|Хуршиде]] [[Категорија:Исламска архитектура во Македонија]] [[Категорија:Знаменитости во Тетово]] [[Категорија:Појавено во 16 век]] ekyy0xg12awvm0m0ujt2ve6ywlxxlty Хосе Мари (фудбалер 1978) 0 1297154 5649599 5637672 2026-10-25T05:53:26Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649599 wikitext text/x-wiki {{Внимание}} '''Хосе Марија Ромеро Појон''' (роден на 10 декември 1978 година), познат како '''Хосе Мари''', бил шпански поранешен [[фудбал]]ер кој играл како [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. Тој собрал вкупно 270 натпревари [[Примера Дивисион (Шпанија)|во Ла Лига]] и 49 гола во текот на 11 сезони, главно со [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]] - за кој потпишал на 18-годишна возраст од Севиља, постигнувајќи 34 голови на 144 натпревари - и [[ФК Виљареал|Виљареал]] (по четири години). Професионално играл и во Италија за [[ФК Милан|Милан]]. Хосе Мари бил [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпански репрезентативец]] во 2000-тите. == Клупска кариера == Хосе Мари е роден во [[Севиља]], [[Андалусија]]. Откако растел низ редовите на локалниот Севиља ФК (првпат се појавил со главниот тим на само 18 години, во поразот од 2-0 од Рајо Ваљекано на 5 март 1997 година, и забележал 21 настап во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Ла Лига]] со седум гола во текот на таа сезона, како негов тим конечно испаднал),<ref>{{Наведени вести|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1997/03/06/pagina-30/372595/pdf.html|title=Vallecas tritura al Sevilla|last=Carbajosa|first=Carlos E.|date=6 March 1997|work=[[Mundo Deportivo]]|access-date=26 March 2020|language=es|trans-title=Vallecas chews Sevilla up|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401141711/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1997/03/06/pagina-30/372595/pdf.html|archive-date=2022-04-01|url-status=dead}}</ref> потпишал со [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]].<ref name="What">{{Наведена мрежна страница|url=https://fanatic.esdiario.com/latidoalatido/fue-jose-mari/|title=Qué fue de… José Mari (I)|last=Moraleda|first=Andrés|date=7 September 2016|publisher=esDiario|language=es|trans-title=What happened to… José Mari (I)|accessdate=26 March 2020|archive-date=2020-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326045520/https://fanatic.esdiario.com/latidoalatido/fue-jose-mari/|url-status=dead}}</ref> Во Атлетико, Хосе Мари постигнал вкупно 18 првенствени голови во неговите први две сезони.<ref name="What"/> Најдобрите моменти вклучуваат голови и дома и на гостински победи над [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] во 1999 година (одделни сезони, и двете со 3–1); ова биле единствените натпреварувачки победи на Атлетико во дербито во Мадрид во период од речиси 20 години.<ref>{{Наведени вести|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1999/06/13/pagina-17/1385177/pdf.html|title=Más palo al Real|last=Muñoz|first=Miguel Ángel|date=13 June 1999|work=Mundo Deportivo|access-date=4 February 2013|language=es|trans-title=Real get beat up again}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1999/10/31/pagina-20/415873/pdf.html|title=Lorenzo, vaya vergüenza!|last=Palacios|first=Eduardo|date=31 October 1999|work=Mundo Deportivo|access-date=4 February 2013|language=es|trans-title=Lorenzo, shame on you!}}</ref> Хосе Мари не успеал да се насели во Италија по преселбата од 19 милиони [[Евро|евра]] во [[ФК Милан|Милан]] во јануари 2000 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.90min.com/it/posts/4457225-il-milan-e-la-spagna-da-torres-a-jose-mari-quanti-flop-deulofeu-sfatera-il-tabu|title=Il Milan e la Spagna, da Torres a José Mari quanti flop! Deulofeu sfaterà il tabù?|last=Mariotto|first=Niccolò|date=23 January 2017|publisher=90 Min|language=it|trans-title=Milan and Spain, so many flops from Torres to José Mari! Will Deulofeu break the taboo?|accessdate=26 March 2020|archive-date=2020-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326045519/https://www.90min.com/it/posts/4457225-il-milan-e-la-spagna-da-torres-a-jose-mari-quanti-flop-deulofeu-sfatera-il-tabu|url-status=dead}}</ref> – Атлетико испаднал на крајот од кампањата <ref name="What"/> – и последователно бил позајмен на ''Колчонерос'' во текот на 2002-03 година. Прво се вратил во првата лига по двегодишно отсуство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=27743.html|title=Atlético move for Milan duo|date=5 July 2002|publisher=UEFA|accessdate=5 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20170520225153/http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=27743.html|archive-date=2017-05-20|url-status=dead}}</ref> Неговата втора магија таму била помалку успешна, а највисоката точка била [[хет-трик]] во ремито 3-3 на домашен терен против Атлетик Билбао на 10 ноември 2002 година.<ref>{{Наведени вести|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/2002/11/11/pagina-10/515236/pdf.html|title='El pupas' fue Urzaiz|last=Cuenca|first=Nika|date=11 November 2002|work=Mundo Deportivo|access-date=4 February 2013|language=es|trans-title=Urzaiz was the 'Pupas'|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401141712/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/2002/11/11/pagina-10/515236/pdf.html|archive-date=2022-04-01|url-status=dead}}</ref> Хосе Мари се согласил на договор со [[ФК Виљареал|Виљареал]] во летото 2003 година, за необјавена сума.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/news/newsid=81974.html|title=José Mari joins Villarreal|date=16 July 2003|publisher=UEFA|accessdate=26 March 2020}}</ref> Тој продолжил да игра клучна улога во триумфот на Купот на УЕФА Интертото таа година,<ref>{{Наведени вести|url=https://elpais.com/diario/2003/08/13/deportes/1060725602_850215.html|title=Villarreal, muy cerca de la Copa de la UEFA|last=Pérez Ortiz|first=Juan|date=13 August 2003|work=[[El País]]|access-date=26 March 2020|language=es|trans-title=Villarreal, very close to the UEFA Cup}}</ref><ref name="INTER">{{Наведени вести|url=https://www.diariocordoba.com/noticias/deportes/villarreal-jugara-uefa-primera-vez-historia_75764.html|title=El Villarreal jugará la UEFA por primera vez en su historia|date=27 August 2003|work=Diario Córdoba|access-date=26 March 2020|language=es|trans-title=Villarreal will play UEFA for the first time in their history}}</ref> и најдобриот финиш на тимот во историјата (трет во 2004–05, со четири гола на 30 натпревари).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vavel.com/es/futbol/2014/05/17/villarreal/351292.html|title=Partido para la historia: Real Sociedad 0–4 Villarreal (2004/2005)|last=Fandos Ventura|first=Cristian|date=17 May 2014|publisher=[[Vavel]]|language=es|trans-title=Historical match: Real Sociedad 0–4 Villarreal (2004/2005)|accessdate=26 March 2020}}</ref> Во 2007 година, откако паднал во немилост кај Виљареал со доаѓањето на [[Џузепе Роси]] и опоравувањето на долгогодишниот отсутен од повредата Нихат Кахвечи, Хосе Мари се вратил во Севиља, приклучувајќи му се [[Реал Бетис|на Реал Бетис]] на едногодишен договор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=578947.html|title=José Mari secures Betis homecoming|date=1 September 2007|publisher=UEFA|accessdate=5 June 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024052006/http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=578947.html|archive-date=2012-10-24|url-status=dead}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол за својот нов клуб повеќе од една година по неговото пристигнување, на 24 септември 2008 година, во поразот на гостински терен со 3–2 од [[ФК Барселона]];<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://espnfc.com/uk/en/report/253121/report.html?soccernet=true&cc=5739|title=Barcelona 3–2 Real Betis|date=24 September 2008|publisher=[[ESPN FC|ESPN Soccernet]]|accessdate=15 October 2012}}</ref> и покрај тоа што сè уште имал договор до јуни 2010 година, тој бил ослободен кон крајот на декември и, кон крајот на следниот месец, се преселил во втората дивизија и се преселил во Гимнастик де Тарагона.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.marca.com/2009/01/30/futbol/equipos/gimnastic/1233341118.html|title=El Nàstic ficha a José Mari|date=30 January 2009|work=[[Marca (newspaper)|Marca]]|access-date=26 March 2020|language=es|trans-title=''Nàstic'' sign José Mari}}</ref> Во јуни 2010 година, по една и пол сезона на регуларна минутажа, со шест првенствени голови во неговата последна година,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.heraldo.es/noticias/aragon/huesca/2010/06/23/el-regreso-roberto-huesca-gana-enteros-91779-2261127.html|title=El regreso de Roberto al Huesca gana enteros|last=Gil|first=Javier|date=23 June 2010|work=[[Heraldo de Aragón]]|access-date=26 March 2020|language=es|trans-title=Roberto's return to Huesca stronger by the day}}</ref> Хосе Мари станал слободен агент и бил ослободен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gimnasticdetarragona.com/cat2/act-noticia.php?id=2868&noticia|title=Deu baixes segures|date=23 June 2010|publisher=Gimnàstic Tarragona|language=ca|trans-title=Ten certain releases|accessdate=6 July 2010}}</ref> Во следниот месец, 31-годишниот играч потпишал за Ксерез ЦД, кој неодамна испадна во второто ниво.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.xerezcd.com/noticia/jose-mari-olfato-de-gol-para-el-ataque-azulino/5567/|title=José Mari, olfato de gol para el ataque azulino|date=20 July 2010|publisher=Xerez CD|language=es|trans-title=José Mari, goal flair for blue attack|archive-url=https://web.archive.org/web/20100723021704/http://www.xerezcd.com/noticia/jose-mari-olfato-de-gol-para-el-ataque-azulino/5567|archive-date=23 July 2010|accessdate=22 July 2010}}</ref> Тој го постигнал најдоброто во кариерата 17 пати во својата прва сезона - 33 натпревари, сите стартови - помагајќи му на својот тим да дојде до осмата позиција.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.diariovasco.com/agencias/20110512/deportes/futbol/jonathan-soriano-consolida-como-maximo_201105122358.html|title=Jonathan Soriano se consolida como máximo goleador de Segunda|date=12 May 2011|work=[[El Diario Vasco]]|access-date=19 June 2019|language=es|trans-title=Jonathan Soriano consolidated as ''Segunda'' top scorer}}</ref> == Меѓународна кариера == Хосе Мари ја претставувал [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] во четири наврати, во период од две години. Неговото деби се случило на 25 април 2001 година кога го играл второто полувреме од [[Пријателски натпревар|пријателската]] победа со 1-0 над [[Фудбалска репрезентација на Јапонија|Јапонија]], во [[Кордоба]].<ref>{{Наведени вести|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/2001/04/26/pagina-20/441788/pdf.html|title=Ensayo inquietante|last=Gascón|first=Javier|date=26 April 2001|work=Mundo Deportivo|access-date=4 February 2013|language=es|trans-title=Troubling rehearsal|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114160843/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/2001/04/26/pagina-20/441788/pdf.html|archive-date=2020-01-14|url-status=dead}}</ref> Претходно, Хосе Мари бил член на државната репрезентација кој [[Фудбал на Летните олимписки игри 2000|го освоил сребрениот медал]] на [[Летни олимписки игри 2000|Летните олимписки игри 2000 година]] во [[Сиднеј]]. Тој постигнал три гола за време на натпреварот.<ref name="OLYMPIC">{{Наведени вести|url=https://e00-elmundo.uecdn.es/juegosolimpicos/delosjuegos/dia15.pdf|title=España tira una ventaja de dos goles y el árbitro ayuda a perder el oro|date=30 September 2000|work=El Mundo|access-date=26 March 2020|language=es|trans-title=Spain waste two-goal advantage and referee helps in loss of gold|archive-date=2020-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326045517/https://e00-elmundo.uecdn.es/juegosolimpicos/delosjuegos/dia15.pdf|url-status=dead}}</ref> === Меѓународни цели === {| class="wikitable" !# ! Датум ! Место на одржување ! Противник ! Резултат ! Резултат ! Конкуренција |- | 1. | 20 ноември 2002 година | Лос Карменес, [[Гранада]], Шпанија |{{Fb|BUL}}</img>{{Fb|BUL}} | '''1''' – 0 | 1–0 | [[Пријателски натпревар|Пријателски]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ccma.cat/324/espanya-guanya-bulgaria-amb-un-solitari-gol-de-jose-mari-sense-demostrar-res-de-laltre-mon/noticia/23601/#|title=Espanya guanya Bulgària amb un solitari gol de José Mari, sense demostrar res de l'altre món|date=21 November 2002|publisher=[[Televisió de Catalunya]]|language=ca|trans-title=Spain defeat Bulgaria with lone goal from José Mari, without showing anything special|accessdate=11 June 2018}}</ref> |} == По пензионирањето == По пензионирањето, Хосе Мари започнал активно да вежба [[телоградба]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.infobae.com/america/deportes/2018/04/20/de-futbolista-a-fisicoculturista-el-impactante-cambio-de-un-ex-jugador-del-atletico-de-madrid-que-da-la-vuelta-al-mundo/|title=De futbolista a físicoculturista, el impactante cambio de un ex jugador del Atlético de Madrid que da la vuelta al mundo|date=20 April 2018|publisher=[[Infobae]]|language=es|trans-title=From footballer to bodybuilder, a former Atlético de Madrid player's shocking change that goes around the world|accessdate=26 March 2020}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://as.com/deporteyvida/2019/04/23/portada/1556018928_003160.html|title=José Mari: la 'montagna di muscoli' que asombra a Italia por su transformación física|last=Piqueras|first=Álvaro|date=23 April 2019|work=[[Diario AS]]|access-date=26 March 2020|language=es|trans-title=José Mari: the 'montagna di muscoli' ("mountain of muscles" in Italian) which has Italy in awe due to his physical transformation}}</ref> == Награди == === Клуб === '''Виљареал''' * Куп на УЕФА Интертото : 2003,<ref name="INTER"/> 2004 <ref>{{Наведени вести|url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2004/08/23/champions/1093263539.html|title=El Villarreal vuelve a la UEFA tras ganar la Intertoto|date=23 August 2004|work=El Mundo|access-date=26 March 2020|language=es|trans-title=Villarreal return to UEFA after winning the Intertoto}}</ref> === Меѓународен === '''Шпанија У23''' * [[Фудбал на Летните олимписки игри|Летен олимписки]] сребрен медал: [[Фудбал на Летните олимписки игри 2000 (мажи)|2000 година]] <ref name="OLYMPIC"/> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Nfteams|6225}} * {{FIFA player|177912}} * [https://eu-football.info/_player.php?id=9853 Статистика на Шпанија на Eu-Football] * {{Soccerway|jose-maria-romero-poyon/3112}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мари}} [[Категорија:Фудбалери на Милан]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Атлетико Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Севиља]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1978 година]] [[Категорија:Статии со извори на шпански (es)]] gbqd8qr53igmvt8mhxucyevlr3v8p34 Цензура во Турција 0 1297429 5649608 5626123 2026-10-25T08:13:22Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649608 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Turkey_internet_ban_protest_2011.jpg|десно|мини| Протести во 2011 година против интернет цензурата во Турција]] '''Цензурата во [[Турција]]''' — регулирана со домашното и меѓународното законодавство. Меѓународното законодавство теоретски има предност над домашното право, според [[wikisource:Constitution of the Republic of Turkey#90|член 90]] од [[Устав на Турција|Уставот на Турција]] (изменет во [[2004]] година).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ceps.eu/book/what-happening-turkey-party-closure-and-beyond|title=What is happening in Turkey?|last=Düzgit|first=Senem Aydın|date=2008-05-22|publisher=Center for European Policy Studies|quote=The last paragraph of Article 90 states that 'In the case of a conflict between international agreements in the area of fundamental rights and freedoms duly put into effect and the domestic laws due to differences in provisions on the same matter, the provisions of international agreements shall prevail.}}</ref> И покрај законските одредби, [[Слобода на печатот|слободата на печатот]] во Турција постојано се влошува од [[2010]] година, со нагло опаѓање по [[Обид за државен удар во Турција (2016)|обидот за државен удар во јули 2016 година]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cpj.org/blog/2016/09/cpj-testifies-on-turkeys-press-freedom-record-afte.php|title=CPJ testifies on Turkey's press freedom record after failed coup attempt - Committee to Protect Journalists|date=2016-09-14|work=cpj.org|language=en|accessdate=2017-02-02}}</ref> Турската влада на [[Реџеп Таип Ердоган]] уапсила стотици новинари, затворила или презела десетици медиуми и ги спречила новинарите и нивните семејства да патуваат. Според некои пресметки, Турција во моментов сочинува една третина од сите затворени новинари ширум светот.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/news/democracy-post/wp/2017/03/16/turkey-is-about-to-take-another-step-toward-dictatorship/|title=Turkey is about to take another step toward dictatorship|last=Benhabib|first=Seyla|date=2017-03-16|work=The Washington Post|access-date=2017-03-19|last2=Benhabib|first2=Seyla|language=en-US|issn=0190-8286}}</ref> Од [[2013]] година, ''„[[Фридом Хаус]]“'' ја рангира Турција како „''Неслободна''“. „''[[Репортери без граници]]''“ ја рангирале [[Турција]] на 149-то место од над 180 земји, меѓу [[Мексико]] и [[Демократска Република Конго|ДР Конго]], со оценка 44,16. Во третиот квартал на 2015 година, независната турска прес-агенција Бијанет забележала засилување на нападите врз опозициските медиуми под привремената влада на [[Партија на правдата и развојот|Партијата на правдата и развојот]] (АКП).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bianet.org/english/freedom-of-expression/168464-increasing-pressure-on-press-democracy-in-question|title=MEDIA MONITORING REPORT 2015 3RD QUARTER: Increasing Pressure on Press: Democracy in Question|work=Bianet - Bagimsiz Iletisim Agi}}</ref> Конечниот мониторинг извештај на Бијанет за 2015 година го потврдила овој тренд и подвлекла дека, откако АКП го вратила мнозинството во парламентот по периодот на привремената влада на АКП, турската влада дополнително го засилила притисокот врз медиумите во земјата.<ref name="auto">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bianet.org/english/media/171048-media-in-last-three-months-of-2015-you-name-the-title|title=BİA MEDIA MONITORING REPORT-2015 4TH QUARTER: Media in Last Three Months of 2015; You Name the Title|work=Bianet - Bagimsiz Iletisim Agi}}</ref> Според ''„[[Фридом Хаус]]“'',<blockquote>Владата донесе нови закони кои ја проширија моќта на државата да блокира веб-страници и дозвола за надзор на Националната разузнавачка организација (MİT). Новинарите се соочија со невидени правни пречки бидејќи судовите го ограничија известувањето за прашањата за корупција и националната безбедност. Властите, исто така, продолжија агресивно да го користат казнениот законик, законите за кривични дела за клевета и антитерористичкиот закон за да се спротивстават на новинарите и медиумите. Вербалните напади врз новинарите од страна на високи политичари - вклучувајќи го и Реџеп Тајип Ердоган, актуелниот премиер кој беше избран за претседател во август - често беа проследени со малтретирање, па дури и со смртни закани кон целните новинари на социјалните мрежи. Во меѓувреме, владата продолжи да ги користи финансиските и другите моќи што ги има врз сопствениците на медиумите за да влијае на покривањето на политички чувствителните прашања. Неколку десетици новинари, вклучително и истакнати колумнисти, ги загубија своите работни места како резултат на таквиот притисок во текот на годината, а оние што останаа мораа да работат во клима на зголемена самоцензура и медиумска поларизација. </blockquote>Во 2012 и 2013 година, Комитетот за заштита на новинарите (КЗП) ја рангирала Турција како најлош новинарски индекс во светот (пред [[Иран]] и [[Народна Република Кина|Кина]]), со 49 новинари кои биле во затвор во 2012 година и 40 во 2013 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://chronicle.fanack.com/turkey/society-media-culture/media/turkey-increases-pressure-on-the-media/|title=Turkey increases Pressure on the Media|work=Fanack.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20150714130726/https://chronicle.fanack.com/turkey/society-media-culture/media/turkey-increases-pressure-on-the-media/|archive-date=14 July 2015|accessdate=15 April 2015}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cpj.org/imprisoned/2013.php|title=2013 prison census: 211 journalists jailed worldwide - Committee to Protect Journalists|work=www.cpj.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20141007045152/http://cpj.org/imprisoned/2013.php|archive-date=2014-10-07|accessdate=2016-12-06}}</ref> Извештајот за транспарентност на [[Твитер]] за 2014 година покажал дека Турција поднела над пет пати повеќе барања за отстранување содржина до [[Твитер]] од која било друга земја во втората половина на 2014 година, при што барањата се зголемиле за уште 150% во 2015 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tech.firstpost.com/news-analysis/twitters-transparency-report-turkey-tops-countries-demanding-content-removal-253792.html|title=Twitter's transparency report: Turkey tops countries demanding content removal – Tech2|date=10 February 2015|work=Tech2|accessdate=2022-04-04|archive-date=2015-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150210114745/http://tech.firstpost.com/news-analysis/twitters-transparency-report-turkey-tops-countries-demanding-content-removal-253792.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-twitter-idUSKBN0LD1P620150209|title=Turkey tops countries demanding content removal: Twitter|date=2015-02-09|work=Reuters|access-date=2016-10-19}}</ref> Во текот на своето 12-годишно владеење, владејачката АКП постепено ја проширила својата контрола врз медиумите.<ref name="Aksera+Baybars-Hawks">{{Наведено списание|last=Murat Aksera|last2=Banu Baybars-Hawks|year=2012|title=Media and Democracy in Turkey: Toward a Model of Neoliberal Media Autocracy|url=http://eprints.ulster.ac.uk/28143/2/18739865_005_03_S05_text.pdf|journal=Middle East Journal of Culture and Communication|volume=5|issue=3|pages=302–321|doi=10.1163/18739865-00503011|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129060210/http://eprints.ulster.ac.uk/28143/2/18739865_005_03_S05_text.pdf|archive-date=29 November 2014|access-date=20 November 2014}}</ref> Денес, бројни весници, ТВ канали и интернет портали наречени ''Yandaş Medya'' („Партизански медиуми“) или ''Havuz Medyası'' („Базен-медиуми“) ја продолжуваат својата тешка провладина пропаганда.<ref name=":1">{{Наведени вести|url=http://www.cumhuriyet.com.tr/koseyazisi/131689/Havuz_Medyasi.html|title=Havuz Medyası|access-date=18 November 2014|publisher=Cumhuriyet}}</ref> Неколку медиумски групи добиваат повластен третман во замена за уредувачката политика на АКП.<ref name=":2">{{Наведени вести|url=http://www.hurriyetdailynews.com/increasing-political-pressure-on-turkish-media.aspx?pageID=449&nID=62329&NewsCatID=409|title=Increasing political pressure on Turkish medi|access-date=20 November 2014|publisher=Hürriyet Daily News}}</ref> Некои од овие медиумски организации биле купени од бизнис пријатели на АКП преку сомнителни средства и процеси.<ref name=":3">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.todayszaman.com/national_chp-directs-parliamentary-inquiry-to-erdogan-into-bribery-in-sabah-atv-sale_338212.html|title=CHP directs parliamentary inquiry to Erdoğan into bribery in Sabah-ATV sale|work=Today's Zaman|archive-url=https://web.archive.org/web/20141110233943/http://www.todayszaman.com/national_chp-directs-parliamentary-inquiry-to-erdogan-into-bribery-in-sabah-atv-sale_338212.html|archive-date=10 November 2014|accessdate=10 November 2014}}</ref> На медиумите кои не се пријателски настроени кон АКП, од друга страна, им се закануваат заплашувања, инспекции и казни.<ref name=":4">{{Наведени вести|url=http://www.hurriyet.com.tr/english/home/9846881.asp?gid=244&sz=127|title=Turkey's largest media group refuses to bow to gov't pressure|access-date=20 November 2014|publisher=Hürriyet Daily News|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129030907/http://www.hurriyet.com.tr/english/home/9846881.asp?gid=244&sz=127|archive-date=2014-11-29|url-status=dead}}</ref> Овие сопственици на медиумски групи се соочуваат со слични закани за нивните други бизниси.<ref name=":5">{{Наведени вести|url=https://www.huffingtonpost.com/alp-aslandogan/turkeys-fading-democracy_b_4733996.html|title=Turkey's Fading Democracy|access-date=20 November 2014|publisher=Huffington Post}}</ref> Сè поголем број колумнисти се отпуштени поради критикување на раководството на АКП.<ref name=":6">{{Наведени вести|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-columnist-fired-for-criticizing-pm-.aspx?pageID=238&nID=21943&NewsCatID=341|title=Turkish columnist fired for criticizing PM|access-date=20 November 2014|publisher=Hürriyet Daily News}}</ref><ref name=":7">{{Наведени вести|url=http://www.todayszaman.com/latest-news_columnist-fired-from-pro-govt-daily-after-critical-comment-over-soma_348519.html|title=Columnist fired from pro-gov't daily after critical comment over Soma|access-date=20 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129034637/http://www.todayszaman.com/latest-news_columnist-fired-from-pro-govt-daily-after-critical-comment-over-soma_348519.html|archive-date=29 November 2014|publisher=Today's Zaman}}</ref><ref name=":8">{{Наведени вести|url=http://www.hurriyetdailynews.com/columnists-fired-as-daily-aksam-gets-new-chief.aspx?PageID=238&NID=49846&NewsCatID=341|title=Columnists fired as daily Akşam gets new chief|access-date=20 November 2014|publisher=Hürriyet Daily News}}</ref><ref name=":9">{{Наведени вести|url=http://www.todayszaman.com/blog/turkish-media-watch/columnist-censored-reporters-fired-as-pressure-on-dogan-media-grows_355841.html|title=Columnist censored, reporters fired as pressure on Doğan media grows|access-date=20 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129034544/http://www.todayszaman.com/blog/turkish-media-watch/columnist-censored-reporters-fired-as-pressure-on-dogan-media-grows_355841.html|archive-date=29 November 2014|publisher=Today's Zaman}}</ref> == Историја == Регионалната цензура претходи на формирањето на [[Турција|Република Турција]]. На [[15 февруари]] [[1857]] година, [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] издало закон со кој се уредуваат печатниците („''Басмахане Низамнамеси''“); книгите прво требало да му бидат покажани на гувернерот, кој ги проследувал до комисијата за образование („''Маариф Меџлиси''“) и до полицијата. Доколку не се приговори, тогаш султанатот требало да ги испита. Без оценка од султановите книги не би можеле легално да се издаваат.<ref name="nedim">Şahhüseyinoğlu, H. Nedim. "Censorship of Thought and the Press from Yesterday to Today" (Turkish). Ankara: Paragraf, 2005. {{ISBN|9789756134085}}, quoted in [http://www.keditor.org/forum_213_26.html an online summary] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110726214638/http://www.keditor.org/forum_213_26.html|date=2011-07-26}}</ref> На [[24 јули]] [[1908]] година, на почетокот на [[Втора уставна ера (Отоманско Царство)|Втората уставна ера]], цензурата била укината; сепак, весниците кои објавувале стории кои се сметале за опасност за внатрешната или надворешната безбедност на државата биле затворени.<ref name="nedim" /> Помеѓу 1909 и 1913 година биле убиени четворица новинари - Хасан Фехми, Ахмет Самим, Зеки Беј и Хасан Тахсин (Силахчи).<ref>[http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalHaberDetay&ArticleID=604079&Date=24.7.2001&CategoryID=97 Radikal of 24 July 2001]; article in Turkish by Ahmet Çakır</ref> По [[Укинување на калифатот|укинувањето на Калифатот]] во [[1924]] година, започнал [[бунт на Шеик Саид|бунтот на Шеик Саид]] како дел од сложениот етнички судир што избувнал со создавањето на [[Секуларизам во Турција|секуларниот]] турски националистички идентитет кој бил отфрлен од [[Курди]]те, кои долго време биле лојални поданици на калифот. Шеикот Саид ги обвинил турските националисти дека „''го намалиле калифот во состојба на паразит''“. Востанието било брутално задушено и на [[25 февруари]] [[1925]] година била воведена воена состојба. Несогласувањето во владејачката ''[[Републиканска народна партија]]'' на крајот фаворизирала потврдокорни мерки и под водство на [[Исмет Инону]], ''Такрир-и Сукун Кануну'' бил предложен на [[4 март]] [[1925]] година.<ref>{{Наведена книга|title=Longing for the Lost Caliphate: A Transregional History|year=2018|url=https://archive.org/details/longingforlostca0000hass|last=Hassan|first=Mona|publisher=Princeton University Press|page=[https://archive.org/details/longingforlostca0000hass/page/169 169]}}</ref> Овој закон и доделил на владата непроверени овластувања и имал голем број последици, вклучително и затворање на сите весници, освен ''Џумхуриет'' и ''Хакимијет-и Милије'' (и двата биле официјални или полуофицијални државни публикации). Ефектот бил да се цензурира секоја критика на владејачката партија, а социјалистите и комунистите биле уапсени и судени од страна на Трибуналите за независност кои биле основани во [[Анкара]] според законот. ''Тевхид-и Ефкар'', ''Себил Решат'', ''Ајдинлик'', ''Ресимли Ај'' и ''Ватан'', биле меѓу затворените весници, а неколку новинари биле уапсени и судени пред трибуналите. Трибуналите, исто така, ги затвориле канцелариите на опозициската Прогресивна работничка партија на 3 јуни 1925 година, под изговор дека нивната отворена поддршка за заштита на верските обичаи придонела за бунтот на Шеик Саид.<ref>{{Наведена книга|title=Longing fir the Lost Caliphate: A Transregional History|last=Hassan|first=Mona|publisher=Princeton University Press|page=169}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Rethinking Islam and Liberal Democracy: Islamist Women in Turkish Politics|url=https://archive.org/details/rethinkingislaml0000arat|last=Arat|first=Yeşim|date=February 2012|publisher=State University of New York|isbn=9780791483169|page=[https://archive.org/details/rethinkingislaml0000arat/page/7 7]}}</ref> За време [[Втора светска војна|на Втората светска војна]] (1939–1945) за многу весници било наредено да се затворат, вклучувајќи ги дневните весници ''Џумхуриет'' (5 пати за 5 месеци и 9 дена), ''Тан'' (7 пати за 2 месеци и 13 дена) и ''Ватан'' (9 пати за 7 месеци и 24 дена).<ref name="nedim"/> Кога Демократската партија на [[Аднан Мендерес]] дошла на власт во 1950 година, цензурата влегла во нова фаза. Во овој период бил променет и законот за печат, биле зголемени казните и глобите. Наредено е да се затворат неколку весници, вклучувајќи ги дневните весници ''Улус'' (неограничена забрана), ''Хуријет'', ''Терџуман'' и ''Херѓун'' (по две недели). Во април 1960 година, преку Големото национално собрание на Турција била формирана таканаречена истражна комисија која добила моќ да конфискува публикации, затвора весници и печатници. Секој што не ги почитувал одлуките на комисијата бил осуден на казна затвор од една до три години.<ref name="nedim"/> Слободата на говор била силно ограничена по [[Турски државен удар во 1980 година|воениот удар во 1980 година]] на чело со генералот [[Кенан Еврен]]. Во текот на 1980-тите и 1990-тите, пристапот кон темите на [[Секуларизам во Турција|секуларизмот]], малцинските права (особено курдското прашање) и улогата на [[Армија на Турција|војската во политиката]] ризикувале одмазда.<ref name="HRW02"/> Членот 8 од Законот за борба против тероризмот (Закон 3713), малку изменет во 1995 година и подоцна укинат<ref name="PAR042">{{cite web|url=http://assembly.coe.int/Documents/AdoptedText/TA04/ERES1381.htm|title=Resolution 1381 (2004), Implementation of decisions of the European Court of Human Rights by Turkey, European Parliament|archive-url=https://web.archive.org/web/20090214015441/http://assembly.coe.int/Documents/AdoptedText/ta04/ERES1381.htm|archive-date=2009-02-14|url-status=dead}}</ref>, изрекол три години затворски казни за „''сепаратистичка пропаганда''“. И покрај неговото име, Законот за борба против тероризмот казнувал многу ненасилни прекршоци. Пацифистите биле затворени според членот 8. На пример, издавачот Фатих Тас бил обвинет во 2002 година според член 8 во Судот за државна безбедност во Истанбул за преведување и објавување на списи на Ноам Чомски, кои ја сумираат историјата на кршењето на човековите права во југоисточна Турција; Сепак, тој бил ослободен од обвиненијата во февруари 2002 година. Истакнатата жена издавач Ајше Нур Зараколу, која ''[[The New York Times|Њујорк Тајмс]]'' ја опишал како „''еден од најнемилосрдните предизвикувачи на турските закони за печатот''“, четири пати била апсена според членот 8<ref>{{cite news|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C07E4D71E31F932A3575AC0A961958260|title=A terror to journalists, he sniffs out terrorists|last=Kinzer|first=Stephen|date=1997-09-01|work=The New York Times|access-date=2009-03-06}}</ref><ref name="Independent2">{{cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-82839559.html|title=Obituary: Ayse Nur Zarakolu|last=Corley|first=Felix|date=2002-02-14|work=The Independent|access-date=2009-03-06}}{{dead link|date=February 2019|bot=medic}}</ref>. Од 2011 година, владата на АКП ги зголемила ограничувањата на слободата на говорот, слободата на печатот и користењето на интернет ,<ref name="nytimes.com">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/01/05/world/europe/turkeys-glow-dims-as-government-limits-free-speech.html?pagewanted=all|title=Charges Against Journalists Dim the Democratic Glow in Turkey|date=4 January 2012|newspaper=[[The New York Times]]}}</ref> и телевизиски содржини,<ref name="Al-Monitor">{{cite web|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/01/turkey-censorship-steinbeck.html|title=In Erdogan's Turkey, Censorship Finds Fertile Ground|date=13 January 2013|publisher=[[Al-Monitor]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130219044438/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/01/turkey-censorship-steinbeck.html|archive-date=2013-02-19|access-date=2014-11-11|url-status=dead}}</ref> како и правото на слободно собирање.<ref name="spiegel.de">{{cite news|url=http://www.spiegel.de/international/europe/turkish-prime-minister-erdogan-sets-deadline-for-eu-admission-a-864579.html|title=Erdogan Visit to Berlin Betrays Tensions|newspaper=[[Der Spiegel]]|year=2013}}</ref> Исто така, биле развиени врски со медиумски групи и употребени административни и правни мерки (вклучувајќи, во еден случај, даночна казна од 2,5 милијарди долари) против критички медиумски групи и критички новинари: „''во текот на последната деценија АКП изгради неформална, моќна, коалиција на партиски стопанственци и медиуми чии егзистенција зависи од политичкиот поредок што Ердоган го гради'' <ref name="ForeignPolicy">[[Foreign Policy]], 2 June 2013, [https://foreignpolicy.com/articles/2013/06/02/how_democratic_is_turkey?page=0,1&cid=nlc-dailybrief-daily_news_brief-link5-20130603 How Democratic Is Turkey?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141110230213/http://www.foreignpolicy.com/articles/2013/06/02/how_democratic_is_turkey?page=0,1&cid=nlc-dailybrief-daily_news_brief-link5-20130603|date=2014-11-10}}</ref> Од времето кога бил премиер до неговото претседателствување, Ердоган се обидувал да го контролира печатот, ограничувајќи ја употребата на интернет и засилувајќи ја репресијата врз новинарите и медиумите.<ref>{{cite web|url=https://cdn.knightlab.com/libs/timeline3/latest/embed/index.html?source=1vfsqPP9TYDw4jOwwAvJ9zxKjbj-xjHJb-8BTDvaB_T0&font=Default&lang=en&initial_zoom=2&height=650|title=TimelineJS Embed|website=cdn.knightlab.com}}</ref> [[Податотека:Ntv-Van_Media_for_sales.png|мини| Комбе на телевизијата НТВ покриено со графити за време на протестите во [[Протести во Турција (2013)|паркот Гези]], како одговор на релативното недоволно покривање на протестите од главните медиуми, 1 јуни 2013 година]] Странските медиуми забележале дека, особено во раните денови (31 мај - 2 јуни 2013 година) на протестите во [[Протести во Турција (2013)|паркот Гези]], настаните привлекле релативно мало покривање на главните медиуми во Турција, или поради владиниот притисок врз деловните интереси на медиумските групи или едноставно поради идеолошката симпатија од страна на медиумите.<ref name="guardian-resign">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jul/28/turkey-purges-military-leaders-in-wake-of-failed-coup|title=Turkish generals resign as government prepares to overhaul armed forces|date=28 July 2016|work=[[The Guardian]]|access-date=28 July 2016|agency=AFP}}</ref><ref name="BBCTurksdeprived">BBC, 4 June 2013, [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22756884 Turks deprived of TV turn to Twitter for protest news]</ref> Би-Би-Си забележал дека иако некои медиуми се усогласени со АКП или се лично блиски со Ердоган, „повеќето мејнстрим медиуми – како што се ТВ каналите за вести ХаберТурк и НТВ, и големиот центристички дневен весник ''Милиет'' – не сакаат да ја иритираат владата бидејќи нивните сопственици понекогаш се потпираат на владината поддршка. Сите овие имаат тенденција да се оддалечат од покривање на демонстрациите.“ <ref name="BBCTurksdeprived" /> Улусал Канал и Халк ТВ обезбедија опширно пренос во живо од паркот Гези.<ref name="dw.de">Deutsche Welle, 1 June 2013, [http://www.dw.de/solidarity-with-istanbul-protesters-grows-in-turkey-and-abroad/a-16853318 Solidarity with Istanbul protesters grows in Turkey and abroad]</ref> Синдикатот на новинарите на Турција проценил дека најмалку „72 новинари биле отпуштени или принудени да земат отсуство или дале оставка во изминатите шест недели од почетокот на [[Протести во Турција (2013)|немирите]]“ кон крајот на мај 2013 година поради притисок од владата на [[Партија на правдата и развојот|АКП]]. Кемал Киличдароглу, шеф на партијата [[Републиканска народна партија|''Џумхуриет Халк Партиси'']] изјавил дека 64 новинари се затворени и „''Сега се соочуваме со нов период кога медиумите се контролирани од владата и полицијата и каде повеќето шефови на медиумите добиваат наредби од политичките власти''.“ Владата вели дека повеќето од затворените новинари се приведени за тешки кривични дела, како членство во вооружена терористичка група, кои не се поврзани со новинарството.<ref>[https://www.nytimes.com/2013/07/24/world/europe/turkey-72-journalists-forced-out-for-covering-protests-union-says.html?_r=1& "Turkey: 72 Journalists Forced Out for Covering Protests, Union Says"], ''The New York Times'' (Reuters), 23 July 2013. Retrieved 29 August 2013.</ref><ref>[http://www.vocativ.com/08-2013/a-turkish-press-gag-how-erdogan-is-suffocating-journalists/ "A Turkish press gag: How Erdogan is suffocating journalists"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130825051032/http://www.vocativ.com/08-2013/a-turkish-press-gag-how-erdogan-is-suffocating-journalists/|date=2013-08-25}}, Oray Egin, Vocativ, 19 August 2013. Retrieved 29 August 2013.</ref> Периодичните извештаи на Бијанет за слободата на печатот во Турција објавени во октомври 2015 година забележале засилување на нападите врз опозициските медиуми за време на привремената влада на АКП во третиот квартал од 2015 година. Бијанет забележал [[цензура]] на 101 мрежни страници, 40 сметки на Твитер, 178 вести; напади врз 21 новинари, три медиумски органи и една печатница; граѓански потерници против 28 новинари; и шесткратно зголемување на апсењата на претставници на медиумите, при што 24 новинари и 9 дистрибутери биле затворени.<ref name="2015Q3">[[Bianet]], [http://bianet.org/english/freedom-of-expression/168464-increasing-pressure-on-press-democracy-in-question Increasing Pressure on Press: Democracy in Question], MEDIA MONITORING REPORT 2015 3RD QUARTER.</ref> Зголемената криминализација на медиумите следела по замрзнувањето на курдскиот мировен процес и неуспехот на АКП да добие целосно мнозинство на изборите во јуни 2015 година и да постигне [[Претседателски систем|претседателски статус]] на политичкиот систем. На неколку новинари и уредници им се судело за наводно нивно членство на незаконски организации, поврзани или со Курдите или со движењето Ѓулен, а на други за наводни навреди на религијата и на претседателот. Во 2015 година весникот Џумхуриет и Холдинг Доган биле под истрага за „терор“, „шпионажа“ и „навреда“. На датумот на објавувањето на Бијанет, 61 лице, од кои 37 новинари, биле осудени, обвинети или осомничени за навреда или лично напад на тогашниот премиер, сегашен претседател [[Реџеп Таип Ердоган]]. [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]] ја осудил Турција за прекршување на слободата на изразување во случајот Абдурахман Дилипак <ref>[http://bianet.org/english/human-rights/153925-echr-convicts-turkey-s-disproportionate-punishment Bianet] on the Dilipak case</ref> и турскиот Уставен суд го потврдил кршењето на слободата на изразување на пет лица, вклучително и новинар. Врховниот совет за телевизија и радио сè уште не можел да го избере својот претседател; сепак пет пати ги предупредил компаниите и шест пати ги казнил. Врховниот изборен совет наредил 65 канали двапати да престанат да ги емитуваат резултатите од изборите во јуни 2015 година. Нападот на слободата на медиумите отишла многу подалеку од периодот на привремената влада на АКП. Ажурираниот извештај на Бијанет од јануари 2016 година го потврдил овој алармантен тренд, нагласувајќи дека целата бројка на уапсени новинари во 2014 година се зголемила во 2015 година, достигнувајќи бројка од 31 уапсен новинар (22 во 2014 година) <ref name="auto"/> Откако повторно го добиле мнозинството на 1 ноември 2015 година, турската влада го засилила притисокот врз медиумите во земјата, на пример со забрана на некои ТВ канали, особено оние поврзани со движењето на [[Фетхулах Ѓулен|Фетулах Ѓулен]], од дигитални платформи и со преземање на контролата врз нивното емитување. Во ноември 2015 година, Џан Дундар, главниот уредник на Џумхуриет и неговиот претставник во Анкара, Ердем Ѓул биле уапсени под обвинение за припадност на терористичка организација, шпионажа и за наводно откривање доверливи информации. Истрагата против двајцата новинари била покрената откако весникот документирал трансфер на оружје од Турција во Сирија со камиони на Националната разузнавачка организација, претходно вмешана во скандалот со камиони MİT. Дундар и Ѓул биле ослободени во февруари 2016 година кога Врховниот суд одлучил дека нивниот притвор е неправилен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/world/2016/feb/26/turkish-journalists-released-jail-court-rules-press-freedom-violated-dundar|title=Turkish journalists released from jail after court rules press freedom violated|last=France-Presse|first=Agence|date=25 February 2016}}</ref> Во јули 2016 година, по повод започнувањето на кампањата „''Јас сум новинар''“, Мехмет Коксал, проект офицер на Европската федерација на новинари изјавил дека „Турција има најголем број новинари во затвор од сите земји во [[Совет на Европа|Советот на Европа]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.qantara.de/content/european-journalists-slam-crackdown-in-turkey|title=European journalists slam crackdown in Turkey|work=Qantara.de - Dialogue with the Islamic World}}</ref> Ситуацијата дополнително се влошила како последица на [[Обид за државен удар во Турција (2016)|обидот за државен удар во Турција во 2016 година]] од 15 јули 2016 година и последователната владина реакција, што довело до зголемување на нападите насочени кон медиумите во Турција. Мустафа Камбаз, фоторепортер кој работел за дневниот весник Јени Шафак бил убиен за време на пучот. Турските војници кои се обиделе да ја соборат владата презеле контрола врз неколку редакции, вклучително и седиштето на државната телевизија ТРТ со седиште во Анкара, каде што го принудиле водителот Тијен Караш да прочита изјава под закана со оружје, додека членовите на редакцијата биле држени како заложници и биле под закана. Војниците, исто така, ги зазеле канцелариите на Медија Центарот Доган во [[Истанбул]], каде се наоѓале неколку медиуми, вклучително и дневниот весник Хуриет и приватната ТВ станица CNN Türk, држејќи новинари и други професионалци во заложништво многу часови во текот на ноќта. За време на пучот, на улиците на Истанбул, фоторепортер кој работел за Хуриет и Асошиетед прес бил нападнат од цивили кои демонстрирале против пучот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://europeanjournalists.org/blog/2016/07/19/turkey-international-community-must-take-a-strong-stand-against-freedom-violations/|title=Turkey: International community must take a strong stand against freedom violations|last=http://europeanjournalists.org/wp-content/themes/efj/humans.txt|date=19 July 2016|accessdate=2022-04-04|archive-date=2016-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160721105148/http://europeanjournalists.org/blog/2016/07/19/turkey-international-community-must-take-a-strong-stand-against-freedom-violations/|url-status=dead}}</ref> Во следните денови, откако владата ја вратила власта, државната регулаторна власт, позната како Управа за информатички технологии и комуникации, затворила 20 независни онлајн портали за вести. На [[19 јули]], Врховниот совет на турската радио и телевизија одлучила да ја одземе лиценцата на 24 телевизиски канали и радио станици поради наводна поврзаност со заедницата [[Фетхулах Ѓулен|Ѓулен]], без да даде многу детали за оваа одлука. Исто така, по одлуката за прогласување вонредна состојба за три месеци донесена на [[21 јули]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bianet.org/english/politics/176990-erdogan-declares-3-month-state-of-emergency|title=Erdoğan Declares 3-Month State of Emergency|work=Bianet - Bagimsiz Iletisim Agi}}</ref>, биле наметнати низа ограничувања на слободата на изразување и слободата на медиумите. Мерките во рамките на режимот на вонредна состојба вклучуваат можност за забрана на печатење, копирање, издавање и дистрибуирање весници, списанија, книги и летоци.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bianet.org/english/politics/177013-content-of-bans-restrictions-in-state-of-emergency|title=Content of Bans, Restrictions in State of Emergency|work=Bianet - Bagimsiz Iletisim Agi}}</ref> Уреднички текст кој ја критикува цензурата на печатот објавен на [[22 мај]] [[2015]] година <ref name="NYT52215">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2015/05/23/opinion/dark-clouds-over-turkey.html|title=Dark Clouds Over Turkey|last=The Editorial Board|date=May 22, 2015|work=The New York Times|access-date=May 29, 2015|format=editorial|quote=Mr. Erdogan has a long history of intimidating and co-opting the Turkish media, but new alarms were set off this week when criminal complaints were filed against editors of the Hürriyet Daily News and its website over a headline Mr. Erdogan had objected to.}}</ref> и го вклучува турскиот претседател [[Реџеп Таип Ердоган]] како еден од растечката класа на „''меки''“ диктатори во авторски текст објавен во мај 2015 година во ''[[The New York Times|Њујорк Тајмс]]'' <ref name="NYT52415">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2015/05/25/opinion/the-new-dictators-rule-by-velvet-fist.html|title=The New Dictators Rule by Velvet Fist|last=Sergei Guriev and Daniel Treisman|date=May 24, 2015|work=The New York Times|access-date=May 29, 2015|format=op-ed|quote=These illiberal leaders — Alberto K. Fujimori of Peru, Vladimir V. Putin of Russia, Viktor Orban of Hungary, Recep Tayyip Erdogan of Turkey, Mahathir Mohamad of Malaysia and Hugo Chávez of Venezuela — threaten to reshape the world order in their image, replacing principles of freedom and law — albeit imperfectly upheld by Western powers — with cynicism and corruption}}</ref> резултирало со силна реакција на Ердоган.<ref name="NYT52815">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2015/05/28/world/europe/for-turkeys-ruler-criticism-from-new-york-is-not-fit-to-print.html|title=For Turkey's Ruler, Criticism From New York Is Not Fit to Print|last=Robert Mackey|date=May 28, 2015|work=The New York Times|access-date=May 29, 2015}}</ref> Во интервјуто што Дундар го дал во јули [[2016]] година, пред обидот за пуч и владината реакција, новинарот изјавил дека „''Турција минува низ својот најмрачен новинарски период.'' ''Турција никогаш не била лесна земја за новинарите, но мислам дека денес ја достигна најниската точка и доживува невидена репресија''.“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.balcanicaucaso.org/eng/Areas/Turkey/Can-Duendar-for-a-transnational-journalism-172492|title=Can Dündar, for a transnational journalism|last=Caucaso|first=Osservatorio Balcani e}}</ref> == Законодавна рамка == [[Устав на Турција|Уставот на Турција]], во чл. 28, наведува дека печатот е слободен и нема да биде [[Цензура|цензуриран]]. Изразувањето на ненасилното мислење е заштитено со член 10 од [[Европска конвенција за човекови права|Европската конвенција за човекови права и основни слободи]], ратификувана од [[Турција]] во [[1954]] година, и различни одредби од [[Меѓународен пакт за граѓански и политички права|Меѓународниот пакт за граѓански и политички права]], потпишан од [[Турција]] во [[2000]] година.<ref name="HRW02"/> Многу турски граѓани осудени според законите споменати подолу поднеле барање до [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]] (ЕСЧП) и ги добиле своите случаи.<ref name="HRW02" /> Сепак, уставните и меѓународните гаранции се поткопани со рестриктивните одредби во Кривичниот законик, Законот за кривична постапка и антитерористичките закони, што практично им остава на обвинителите и на судиите голема дискреција да ги потиснат обичните новинарски активности. Извештајот на Комесарот за човекови права на [[Совет на Европа|Советот на Европа]] од [[2017]] година за слободата на изразување и слободата на медиумите во Турција повторил дека проблемите со цензурата главно произлегуваат од турскиот кривичен законик и турскиот закон за антитероризам бр. 3713.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.opbw.org/nat_imp/leg_reg/turkey/anti-terror.pdf|title=Turkish Anti-Terror Law, No. 3713/ 1991|date=April 12, 1991|work=opbw.org|accessdate=April 20, 2017|archive-date=2017-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421011000/http://www.opbw.org/nat_imp/leg_reg/turkey/anti-terror.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=":10"/><ref name=":11">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2016)002-e|title=OPINION ON ARTICLES 216, 299, 301 AND 314 OF THE PENAL CODE OF TURKEY, Opinion No. 831/2015|date=March 15, 2016|work=venice.coe.int|publisher=Venice Commission for Democracy through Law, Council of Europe|accessdate=April 20, 2017}}</ref><ref name=":11"/> Обвинителите продолжиле да покренуваат голем број случаи за тероризам или членство во вооружена организација, главно врз основа на одредени изјави на обвинетите, бидејќи се совпаѓаат со целите на таквата организација.<ref name=":10" /> Покрај членот 301, изменет во [[2008]] година и членот 312, повеќе од 300 одредби ја ограничуваат слободата на изразување, религија и здружување, според Турското здружение за човекови права (2002).<ref name="HRW02">[https://www.hrw.org/press/2002/08/turkeyqa041902.htm Questions and Answers: Freedom of Expression and Language Rights in Turkey], ''[[Human Rights Watch]]'', April 2002</ref> Членот бр. 299 од турскиот кривичен законик предвидува кривична клевета на шефот на државата. што се повеќе се спроведува. За ова дело во затвор биле 18 лица заклучно со јуни 2016 година.<ref name=":10"/><ref name=":11"/> Се повеќе се применува и членот бр. 295 од Кривичниот законик, наметнувајќи „''молк на печатот''“ (''Yayın Yasağı'') за теми од релевантен јавен интерес како терористички напади и крвави експлозии.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyet.com.tr/index/yayin-yasagi|title=Yayın Yasağı Haberleri (News on the Press Silence)|work=hurriyet.com.tr|publisher=Hürriyet|language=tr|accessdate=April 20, 2017}}</ref> Тишината може да се наметне на телевизори, печатени медиуми, радија, како и на интернет содржини, хостинг и даватели на услуги. Прекршувањето на оваа норма може да доведе до три години притвор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.legislationline.org/documents/action/popup/id/6872/preview|title=Criminal Code- Law No. 5237|date=September 2004|work=legislationline.org|accessdate=April 20, 2017|archive-date=2016-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160720211203/http://www.legislationline.org/documents/action/popup/id/6872/preview|url-status=dead}}</ref> Многу од репресивните одредби пронајдени во Законот за печатот, Законот за политичките партии, Законот за синдикатите, Законот за здруженија и други закони биле наметнати од воената хунта по нејзиниот државен удар во 1980 година. Што се однесува до [[Интернет]]от, релевантен Закон е Законот бр. 5651 од 2007 година.<ref name=":22">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wipo.int/wipolex/en/details.jsp?id=11035|title=Law No. 5651 on Regulating Broadcasting in the Internet and Fighting Against Crimes Committed through Internet Broadcasting|date=2008|work=wipo.int|language=tr|accessdate=April 20, 2017}}</ref> Според Комесарот на Советот на Европа и [[Венецијанска комисија|Венецијанската комисија]] за демократија преку закон, декретите издадени во рамките на вонредната состојба од јули 2016 година, ѝ доделиле речиси неограничена дискрециона моќ на турската извршна власт да примени голема злоупотреба против невладините организации, медиумите и јавниот сектор.<ref name=":10">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rcmediafreedom.eu/Publications/Reports/Council-of-Europe-Commissioner-for-Human-Rights-report-on-freedom-of-expression-and-media-freedom-in-Turkey|title=Council of Europe Commissioner for Human Rights' report on freedom of expression and media freedom in Turkey|last=Muižnieks|first=Nils|date=February 15, 2017|work=rcmediafreedom.eu|publisher=Council of Europe|accessdate=April 20, 2017|archive-date=2017-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421004427/http://www.rcmediafreedom.eu/Publications/Reports/Council-of-Europe-Commissioner-for-Human-Rights-report-on-freedom-of-expression-and-media-freedom-in-Turkey|url-status=dead}}</ref><ref name=":12">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-REF(2017)011-e|title=TURKEY- EXTRACTS EMERGENCY DECREE LAWS Nos KHK/668, 670, 671, 675, 677, 679, 680, 683, 685, 685, 687|date=February 20, 2017|work=venice.coe.int|publisher=Venice Commission for Democracy through Law, Council of Europe|accessdate=April 20, 2017}}</ref><ref name=":13">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2016)037-e|title=TURKEY- OPINION ON EMERGENCY DECREE LAWS NOS. 667-676 ADOPTED FOLLOWING THE FAILED COUP OF 15 JULY 2016|date=December 12, 2016|work=venice.coe.int|publisher=Venice Commission for Democracy through Law, Council of Europe|accessdate=April 20, 2017}}</ref> Поточно, многу невладини организации биле затворени, медиумските организации биле запленети или затворени и вработени во јавниот сектор, а новинарите и медиумски работници биле уапсени или заплашени.<ref name=":10" /> === Член 299 === Членот 299 е одредба во турскиот Кривичен законик со која се криминализира навредата на претседателот на Турција.<ref name="CGC">{{Наведена мрежна страница|url=https://verfassungsblog.de/the-curious-case-of-article-299-of-the-turkish-penal-code-insulting-the-turkish-president/|title=The Curious Case of Article 299 of the Turkish Penal Code: Insulting the Turkish President|last=Tecimer|first=Cem|date=20 July 2018|publisher=Centre for Global Constitutionalism|accessdate=26 September 2020}}</ref> Статијата е дел од Кривичниот законик на Турција од 1926 година, но ретко се користела пред Реџеп Тајип Ердоган да стане претседател.<ref name="BBC">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-32302697|title=The problem with insulting Turkey's President Erdogan|last=Lowen|first=Mark|date=16 April 2016|work=BBC}}</ref> Во написот се вели:<blockquote>(1) Тој што ќе го навреди претседателот ќе се казни со затвор од 1 година до 4 години. (2) Ако делото е сторено јавно, казната ќе се зголеми за 1/6. (3) За ова кривично дело да се гони, потребна е дозвола од Министерството за правда.</blockquote>Написот е широко користен за сузбивање на слободата на изразување и според Стокхолмскиот центар за слобода, илјадници се затворени од 2014 година кога Реџеп Тајип Ердоган станал претседател.<ref name="SCF">{{Наведена мрежна страница|url=https://stockholmcf.org/more-than-36000-people-faced-criminal-investigation-for-insulting-president-erdogan-in-2019/|title=More than 36,000 people faced criminal investigation for insulting President Erdogan in 2019|date=15 September 2020|publisher=Stockholm Center for Freedom|accessdate=26 September 2020}}</ref> Само во 2019 година, повеќе од 36.000 луѓе, вклучително и 318 малолетници на возраст од 12 до 17 години, се соочиле со кривични истраги за „навреда“ на Ердоган.<ref name="SCF" /> Според адвокатот за човекови права ''Керем Алтипармак'', над 100.000 турски граѓани се истражени и над 30.000 судски случаи се отворени според оваа одредба.<ref name="SCF" /> Списокот на лица вклучува активисти за човекови права, членови на парламентот, адвокати, новинари, глумци на ТВ шоуа, студенти, писатели, уметници, карикатуристи, обични граѓани, па дури и малолетници на возраст под 17 години.<ref name="BBC"/><ref name="SCF" /><ref name="HRW">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hrw.org/news/2018/10/17/turkey-end-prosecutions-insulting-president|title=Turkey: End Prosecutions For 'Insulting President'|date=17 October 2018|publisher=Human Rights Watch|accessdate=26 September 2020}}</ref> Членот 299 и членот 125 на Турција, кој дозволува една страна да тужи за навреда и покрај недостатокот на доволно докази, веројатно се користат како стратешка тужба против учеството на јавноста, меѓународно познато како SLAPP.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://freeturkeyjournalists.ipi.media/analysis-turkeys-judiciary-and-press-freedom-farewell-to-a-fair-trial/|title=Analysis: Turkey's judiciary and press freedom: Farewell to a fair trial|last=Akyavas|first=Renan|work=Free Turkey Journalists|language=en-US|accessdate=2022-01-09|archive-date=2021-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411002728/https://freeturkeyjournalists.ipi.media/analysis-turkeys-judiciary-and-press-freedom-farewell-to-a-fair-trial/|url-status=dead}}</ref> === Член 301 === Членот 301 е одредба во турскиот кривичен законик кој од 2005 година го прогласил за казниво дело навреда на турското потекло или разни официјални турски институции. Обвиненија биле покренати во повеќе од 60 случаи, од кои некои од висок профил.<ref name="guardian-richard">Lea, Richard. [https://www.theguardian.com/books/2006/jul/24/fiction.voicesofprotest In Istanbul, a writer awaits her day in court], ''[[The Guardian]]'', July 24, 2006.</ref> Членот бил изменет во 2008 година, вклучително и промена на „турскоста“ во „турска нација“, намалување на максималните затворски казни на 2 години и со што е задолжително да се добие одобрение од министерот за правда пред да се поднесе случај.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.englishpen.org/writersinprison/bulletins/turkeyarticle301/|title=Turkey: Update on Campaign to Abolish Article 301 - English Pen|date=2008-02-21|work=Writers in Prison Committee Bulletin|publisher=English Pen|archive-url=https://web.archive.org/web/20080517083426/http://www.englishpen.org/writersinprison/bulletins/turkeyarticle301/|archive-date=2008-05-17|accessdate=2008-07-29}}</ref> Промените биле оценети како „''во голема мера козметички''“ од ''„[[Фридом Хаус]]“'', иако бројот на гонење опадна. Иако само неколку лица беа осудени, судењата според чл. 301 се гледаат од страна на чуварите на човековите права како казнена мерка сама по себе, како одземаат многу време и скапи, што на тој начин има застрашувачки ефект врз слободата на говорот.<ref name="FH">[[Freedom House]], [https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2015/turkey Turkey 2015 Press Freedom report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150608193839/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2015/turkey |date=2015-06-08|df=dmy-all}}</ref> * Романописецот [[Орхан Памук]], во тоа време кандидат за Нобелова награда, бил обвинет според член 301 за расправата за [[Ерменски геноцид|ерменскиот геноцид]]; Памук потоа ја добил наградата. * Перихан Магден, колумнист на весникот ''Радикал'', бил суден според написот за провокација и бил ослободен на 27 јули 2006 година; Магден ја отворил темата за [[Приговор на совеста|приговорот на совеста]] на [[Регрутирање|задолжителниот воен рок]] како злоупотреба на човековите права.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.newstatesman.com/200605080047|title=Commentary|last=Adil|first=Alev|date=2006-05-08|work=[[New Statesman]]|access-date=2008-07-24}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.bianet.org/bianet/kategori/kadin/80142/vicdani-red-bir-insan-hakkidir|title=Vicdani Red Bir Insan Hakkidir|last=Magden|first=Perihan|date=2006-06-07|work=bianet|access-date=2008-07-20|archive-url=https://archive.today/20120731013654/http://www.bianet.org/bianet/kategori/kadin/80142/vicdani-red-bir-insan-hakkidir|archive-date=2012-07-31|language=tr}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.englishpen.org/writersinprison/writersunderthreat/turkey/perihanmagden/|title=Perihan Mağden|work=Writers in Prison|publisher=English Pen|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516000256/http://www.englishpen.org/writersinprison/writersunderthreat/turkey/perihanmagden/|archive-date=2008-05-16|accessdate=2008-07-24}}</ref> * Случајот со Академиците за мир е исто така релевантен:<ref name="barisicinakademisyenler.net">{{Наведена мрежна страница|url=https://barisicinakademisyenler.net/English|title=Barış İçin Akademisyenler (Academics for Peace)|work=barisicinakademisyenler.net|accessdate=April 20, 2017}}</ref> на 14 јануари 2016 година, 27 академици биле приведени на испрашување откако потпишале петиција со повеќе од други 1.000 луѓе кои бараат мир во југоисточниот дел на земјата, каде што има тековни насилни судири меѓу турската армија и ПКК.<ref name="The Guardian">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/15/turkey-rounds-up-academics-who-signed-petition-denouncing-attacks-on-kurds|title=Turkey rounds up academics who signed petition denouncing attacks on Kurds|date=January 15, 2016|work=[[The Guardian]]|accessdate=April 20, 2017}}</ref> Академиците ја обвиниле владата за кршење на меѓународното право. Против тие академици започнала истрага под обвинение за „''пропаганда на тероризам''“, „''поттикнување омраза и непријателство''“ и за „''навреда на државата''“ според член бр. 301 од турскиот кривичен законик. === Член 312 === Членот 312 од Кривичниот законик предвидува три години затвор за поттикнување на кривично дело и поттикнување на [[Говор на омраза|верска или расна омраза]]. Во 1999 година, градоначалникот на Истанбул и актуелен претседател [[Реџеп Таип Ердоган]] бил осуден на 10 месеци затвор според член 312 за читање неколку редови од песна што била овластена од Министерството за образование за употреба во училиштата, и, следствено, морал да поднесе оставка.<ref name="HRW02"/> Во 2000 година, претседателот на Здружението за човекови права, Акин Бирдал, бил затворен според член 312 за говор во кој повикал на „''мир и разбирање''“ меѓу Курдите и Турците,<ref name="HRW02" /> и потоа принуден да поднесе оставка, преку Законот за здруженија им се забранува на лицата кои го прекршуваат овој и неколку други закони да служат како функционери на здружението.<ref name="HRW02" /> На 6 февруари 2002 година, парламентот изгласал „мини-демократски пакет“, менувајќи ја формулацијата на чл. 312. Според ревидираниот текст, поттикнувањето може да се казни само ако претставува „''можна закана за јавниот ред''“.<ref name="HRW02" /> Пакетот ги намалил и затворските казни за член 159 од Кривичниот законик од најмногу шест години на три години. Ниту еден од другите закони не бил изменет или укинат од 2002 година.<ref name="HRW02" /> === Останато === Клеветата останува кривична пријава во Турција (член 125 од Кривичниот законик). Таа често резултира со парични казни и затворски казни. Бијанет изброила 10 новинари кои биле осудени за клевета, богохулење или поттикнување омраза во 2014 година Членот 216 од Кривичниот законик, кој забранува поттикнување омраза и насилство врз основа на етничка, класна или верска припадност (со казни до 3 години), се користи и против новинари и медиумски работници. Членот 314 од Кривичниот законик често се повикува против новинарите, особено Курдите и левичарите, поради неговата широка дефиниција за тероризам и за членство во вооружена организација. Тоа предвидува минимална казна од 7,5 години. Според ОБСЕ, повеќето од 22 затворени новинари заклучно со јуни 2014 година биле обвинети или осудени врз основа на чл. 314. Членот 81 од Законот за политичките партии (наметнат од воената хунта во 1982 година) им забранува на партиите да користат друг јазик освен турскиот во нивниот писмен материјал или на какви било формални или јавни состаноци. Овој закон строго се спроведува.<ref name="HRW02"/>  курдската заменичка Лејла Зана била затворена во 1994 година, наводно поради членство во ПКК. Во 1991 година, биле укинати законите со кои биле забранети [[Комунизам|комунистичките]] (членови 141 и 142 од кривичниот законик) и исламските фундаменталистички идеи (член 163 од кривичниот законик).<ref name="HRW02"/> Овој пакет законски измени суштински го ослободило изразувањето на левичарската мисла, но истовремено создал нов прекршок на „''сепаратистичка пропаганда''“ според член 8 од Законот за антитероризам.<ref name="HRW02" /> Обвинителите почнале да го користат и членот 312 од кривичниот законик (за верска или расна омраза) наместо член 163.<ref name="HRW02" /> Антитерористичкиот закон од 1991 година (Законот за борба против тероризмот) бил повикан за да се обвинат и затворат новинарите за активности кои ''[[Хјуман рајт воч]]'' ги дефинира како „''ненасилно политичко здружување''“ и говор. [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]] во повеќе наврати утврдил дека законот е [[цензура]] и кршење на слободата на изразување. Уставните амандмани усвоени во октомври [[2001]] година го отстраниле споменувањето на „''јазикот забранет со закон''“ од законските одредби за слободно изразување. Потоа, универзитетските студенти започнале кампања за изборните курсеви по курдски да бидат ставени во наставната програма на универзитетот, што предизвикало повеќе од 1.000 притвори низ Турција во текот на декември и јануари 2002 година.<ref name="HRW02"/> Акции се преземени и против малцинството [[Лази|Лаз]]<nowiki/>и.<ref name="HRW02" /> Според [[Лозански договор|Договорот од Лозана]] од 1923 година, Турција ги признава само јазичните права на еврејското, грчкото и ерменското малцинство.<ref name="HRW02" /> Владата го игнорира членот 39(4) од Договорот од Лозана, кој вели дека: „''[не] нема да се наметнуваат ограничувања за слободната употреба од кој било турски државјанин на кој било јазик во приватни односи, во трговија, религија, во печатот. или во публикации од кој било вид или на јавни состаноци''“.<ref name="HRW02" />  Под притисок од ЕУ, Турција ветила дека ќе го преиспита Законот за радиодифузија.<ref name="HRW02" /> Други законски измени во август 2002 година овозможиле настава на јазици, вклучително и курдски.<ref name="Amnesty03">[http://www.amnestyusa.org/Fall_/Defiance_Under_Fire_Leyla_Zana_Prisoner_of_Conscience/page.do?id=1105152&n1=2&n2=19&n3=343 Defiance Under Fire: Leyla Zana: Prisoner of Conscience] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070807030913/http://www.amnestyusa.org/Fall_/Defiance_Under_Fire_Leyla_Zana_Prisoner_of_Conscience/page.do?id=1105152&n1=2&n2=19&n3=343|date=2007-08-07}}, ''[[Амнести интернешенал|Amnesty International]]'', Fall 2003</ref> Сепак, ограничувањата на курдското емитување продолжуваат да бидат силни: според Комисијата на ЕУ (2006 година), „се применуваат временски ограничувања, со исклучок на филмовите и музичките програми.  Сите преноси, освен песните, мора да бидат титлувани или преведени на турски, што ги прави преносите во живо технички незгодни. Не се дозволени образовни програми за настава на курдски јазик. Турската јавна телевизија (ТРТ) продолжила да емитува програма на пет јазици, вклучувајќи го и курдскиот. Сепак, времетраењето и опсегот на националните преноси на ТРТ на пет јазици е многу ограничен. Ниту еден приватен радиодифузер на национално ниво не аплицирал за емитување на други јазици освен турскиот од донесувањето на законодавството од 2004 година.“ <ref name="EU">{{Наведена мрежна страница|url=http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2006/Nov/tr_sec_1390_en.pdf|title=Turkey 2006 Progress Report|publisher=European Commission|page=22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060409/http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2006/nov/tr_sec_1390_en.pdf|archive-date=2016-03-04|accessdate=2007-11-07}}</ref>  Емитувањата на ТРТ на курдски (како и на [[Арапски јазик|арапски]] и [[Северозападнокавкаски јазици|черкески]] дијалект) се симболични,<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3789913.stm Turkish TV allows Kurds airtime], ''[[BBC News]]'', 9 June 2004</ref> во споредба со сателитски преноси од канали како што е контроверзната Рој ТВ, со седиште во [[Данска]]. Во 2003 година Турција усвоила закон за слобода на информирање. Сепак, државните тајни кои можат да и наштетат на националната безбедност, економските интереси, државните истраги или разузнавачките активности или кои „''го нарушуваат приватниот живот на поединецот''“, се изземени од барања. Ова го отежнало пристапот до официјални информации. Амандманите во 2013 година (четвртиот пакет за реформи во правосудството), поттикнати од процесот на пристапување во ЕУ и обновениот курдски мировен процес, измениле неколку закони. Прописите за антитероризам биле изменети така што објавувањето на изјави на нелегални групи би било кривично дело само ако изјавата вклучува принуда, насилство или вистински закани. Сепак, се сметало дека реформата не ги достигнува меѓународните стандарди за човекови права, бидејќи не допрела до проблематични норми како што се членовите 125, 301 и 314 од Кривичниот законик. Во 2014 година бил донесен Петтиот пакет за реформи во правосудството, со кој, меѓу другото, биол намален максималниот притвор од 10 на 5 години. Како резултат на тоа, неколку новинари биле ослободени од затвор, во очекување на судењето.<ref name="FH" /> Новите закони во 2014 година сепак биле штетни за слободата на говорот. * Измените и дополнувања од февруари 2014 година на Законот бр. 5651 („Закон за Интернет“) дозволил овластувањата на Управата за телекомуникации (TİB) да блокира мрежни места на нејасни основи на заштита на приватноста, преку судска интервенција во рок од 48 часа за да се потврди блокирањето. Измената и дополнувањето на Законот бр. 5651, исто така, му дозволил на TİB да блокира интернет мрежни места „''за национална безбедност, обновување на јавниот ред и спречување на злосторства''“; ова подоцна било поништено од Уставниот суд во октомври. * Измените на прописите на тајните служби од април 2014 година (Закон за изменување и дополнување на Законот за државните разузнавачки служби и Националната разузнавачка организација) му доделиле повеќе овластувања на МИТ (Национална разузнавачка организација) , вклучувајќи го и факултетот за пристап до какви било лични податоци без судски налог, како и личен правен имунитет за прекршување на законот. Тоа, исто така, го прогласило за кривично дело, казнето со до 9 години затвор, стекнувањето или објавувањето информации за активностите на МИТ.<ref name="FH" /> * Измените на законите за кривичната постапка од декември 2014 година овозможиле претрес на лица или простории под едноставно „''разумно сомневање''“, наместо „''силно сомневање засновано на конкретни докази''“. Полицијата прибегнала кон такви основи веќе во октомври, дури и пред нивното вистинско одобрение, за да изврши рација во домот на новинарот Ајтекин Гезичи во [[Адана]], откако тој ја критикувал владата на [[Твитер]].<ref name="FH" /> * Во август 2016 година, Турција го затворила Претседателството за телекомуникации и комуникации, кое било задолжено за регулирање на наредбите за цензура и надзор од 2005 година. Преносот на извршните овластувања на Управата за информатички и комуникациски технологии го елиминирала министерскиот надзор на наредбите за блокирање на интернет, како дел од поширокиот пакет реформи за воведување на извршно претседателство.<ref>{{Наведени вести|url=https://d8news.com/turkey-shuts-tib-internet-surveillance-censorship-bureau-1327|title=Turkey shuts down TIB internet surveillance and censorship bureau|date=15 August 2016|access-date=17 August 2016|publisher=D8 News|archive-date=2022-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220408020018/https://d8news.com/turkey-shuts-tib-internet-surveillance-censorship-bureau-1327|url-status=dead}}</ref> Во јуни 2018 година, општината Есенјурт во [[Истанбул]] ги симнала [[Арапски јазик|арапските]] табли на продавниците, цитирајќи нова регулатива која пропишува дека таблите на продавниците мора да содржат најмалку 75 отсто турски зборови. Есенјурт имал една од најбројните заедници на сириски бегалци во Истанбул по почетокот на [[Граѓанска војна во Сирија|Сириската граѓанска војна]] и многу сириски бизниси почнале да се појавуваат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hurriyetdailynews.com/istanbul-municipality-takes-down-shop-signs-in-arabic-133979|title=Istanbul municipality takes down shop signs in Arabic - Turkey News|work=Hürriyet Daily News}}</ref> === Надзор на ЕКЧП === Турција е една од земјите-членки на [[Совет на Европа|Советот на Европа]] со најголем број на прекршувања на правата признати од [[Европска конвенција за човекови права|ЕКЧП]] вклучени во [[Европска конвенција за човекови права|Европската конвенција за човекови права]]. Од нив, неколку се однесуваат на членот 10 од конвенцијата, за [[Слобода на говорот|слободата на изразување]]. * ''Случајот Танијан против'' ''Турција'' (бр. 29910/96) се однесува на наредбите за конфискација кои биле издадени за 117 од 126 изданија на весникот ''Јени Политика'' објавени во 1995 година, или според Законот за спречување тероризам или според член 312 од Кривичниот законик. Турската влада постигнала пријателски договор со Неџати Танијан во 2005 година, плаќајќи 7.710 евра како отштета и признавајќи го „''мешањето''“ и потребата „''да се осигура дека изменетиот член 312 ќе се применува во согласност со барањата од член 10 од Конвенцијата како толкувано во судската пракса на Судот''“.<ref>For the fill text of the verdict see [http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng/pages/search.aspx?i=001-68539 HUDOC, search page of the ECtHR]; accessed on 30 October 2012</ref> * ''Случајот Халис Доган против'' ''Турција'' (бр. 50693/99) се однесувал на 6 новинари (вклучувајќи го и Рагип Зараколу) кои работеле за турскиот дневен весник Озѓур Бакиш. Весникот бил забранет од провинциите на југоисточна Анадолија во кои била прогласена вонредна состојба на [[7 мај]] [[1999]] година. [[Европска конвенција за човекови права|ЕКЧП]] ја оценила одлуката како немотивирана, произволна и без механизам за судска жалба.<ref>For the full text of the verdict in French see [http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng/pages/search.aspx?i=001-71982 HUDOC, search page of the ECtHR]; accessed on 30 October 2012</ref> * ''Случајот Демирел и Атеш против'' ''Турција'' (бр. 10037/03 и 14813/03), се однесува на уредникот и сопственикот на неделниот весник Јединџи Ѓундем, двапати казнет во 2002 година за објавување изјави и интервју со членови на ПКК ([[Курдска работничка партија]]). Весникот исто така бил привремено затворен. [[Европска конвенција за човекови права|ЕКЧП]] ја осудил Турција во 2007 година, бидејќи контроверзната содржина не поттикнува насилство или не претставува [[говор на омраза]].<ref>For the fill text of the verdict see [http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng/pages/search.aspx?i=001-83632 HUDOC, search page of the ECtHR]; accessed on 30 October 2012</ref> * ''Случајот Јупер и останатите против Турција'' (2007) се однесуваа на 26 турски државјани, сопственици или директори и новинари на четири дневни весници кои постојано биле суспендирани од работа во периодот од ноември 2006 година до октомври 2007 година, сметајќи дека вршат пропаганда на ПКК. Апликантите исто така биле кривично гонети. [[Европска конвенција за човекови права|ЕКЧП]] во 2009 година ја осудила суспензијата на идните публикации врз основа на претпоставки како неоправдано ограничување на слободата на печатот.<ref>For the fill text of the verdict see [http://hudoc.echr.coe.int/sites/eng/pages/search.aspx?i=001-95201 HUDOC, search page of the ECtHR]; accessed on 30 October 2012</ref> * ''Случајот Озѓур Ѓундем'' (2000): Ѓундем е прокурдски и левичарски медиум со седиште во [[Истанбул]]. Од почетокот на 90-тите, весникот бил предмет на рации и правни дејствија, при што многу новинари биле уапсени, па дури и убиени. Весникот останал затворен од 1994 до 2011 година поради судски налог. Овие факти биле основа за отворање на случај пред ЕКЧП.<ref name=":19">{{Наведена мрежна страница|url=http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-58508|title=CASE OF ÖZGÜR GÜNDEM v. TURKEY (Application no. 23144/93)|date=March 16, 2000|work=hudoc.echr.coe.int|publisher=European Court of Human Rights|accessdate=April 20, 2017}}</ref> Апликантите тврделе дека „''турските власти, директно или индиректно, се обидоа да го попречат, спречат и оневозможат производството на Озѓур Ѓундем со охрабрување или прифаќање на незаконски убиства и присилни исчезнувања, со вознемирување и заплашување на новинари и дистрибутери, и со необезбедување каква било соодветна заштита за новинарите и дистрибутерите кога нивните животи беа очигледно во опасност и покрај барањата за таква заштита''“. Во врска со полициската операција во просториите на ''Озѓур Ѓундем'' во Истанбул на [[10 декември]] [[1993]] година, и во врска со правните мерки преземени во однос на изданијата на весникот, Судот во [[Стразбур]] утврдил дека има прекршување на член 10.<ref name=":19" /> * ''Случај Фират (Хрант) Динк против Турција'' (2010): Динк бил турско-ерменски новинар кој пишувал за весникот ''Агос''. Помеѓу 2003 и 2004 година напишал серија написи за идентитетот на турските граѓани со ерменско потекло. Тој бил обвинет по член 301 во 2006 година и добил условна казна затвор од шест месеци. Оваа пресуда не го почитувала начелото, наведено во официјалниот коментар на член 301 од 2008 година, дека со ниту еден збор или израз не може да се оправда прибегнувањето кон кривичното право.<ref name=":20">{{Наведена мрежна страница|url=http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-100383|title=AFFAIRE DİNK c. TURQUIE (Requêtes nos 2668/07, 6102/08, 30079/08, 7072/09 et 7124/09)|date=December 14, 2010|work=hudoc.echr.coe.int|publisher=European Court of Human Rights|accessdate=April 20, 2017}}</ref> Во јуни 2007 година, тој бил убиен од националист. Европскиот суд во Стразбур сметал дека пресудата нема „''итна општествена потреба''“ и - заедно со неуспехот на властите да го заштитат Динк од нападите на екстремните националистички групи - „''позитивните обврски''“ на Турција во однос на слободата на изразување на Динк не биле исполнети.<ref name=":20" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://globalfreedomofexpression.columbia.edu/cases/dink-v-turkey/|title=Dink v. Turkey|work=globalfreedomofexpression.columbia.edu|publisher=Columbia Global Freedom of Expression|accessdate=April 20, 2017}}</ref> * ''Случај Ахмет Јилдирим против Турција'' (2013):<ref name=":23">{{Наведена мрежна страница|url=http://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-115705|title=CASE OF AHMET YILDIRIM v. TURKEY (Application no. 3111/10)|date=March 18, 2013|work=hudoc.echr.coe.int|publisher=European Court of Human Rights|accessdate=April 20, 2017}}</ref> се однесува на Законот за Интернет бр. 5651 и блокирањето на „Google Sites“, клевета, употребата на непропорционални мерки и потребата од ограничувања да бидат пропишани со закон. ==Напади и закани кон новинари== ===Физички напади и атентати на новинари === Физичката безбедност на новинарите во Турција е загрозена. Неколку новинари загинале во 1990-тите во текот на [[Курдско-турски судир|курдско-турскиот судир]]. Набргу откако прокурдскиот печат започнал да го издава првиот дневен весник под името „Озѓур Ѓундем“ (Слободна агенда) започнале убиствата на курдските новинари. Ретко кој од овие случаи е разјаснет или резултирал со санкции за напаѓачите. „''Убиство од непознати напаѓачи''“ е терминот што се користи на турски за да укаже дека сторителите не биле идентификувани затоа што биле заштитени од државата. Списокот на имињата на убиените дистрибутери на Озѓур Ѓундем и неговите наследници (додека сторителите главно останале непознати) вклучува 18 имиња<ref>Информациите се земени од страницата наречена [http://guncelyorum-canadil.blogspot.de/2010/09/onlarn-sayesinde-4.html Onlarin Sayesinde -4] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170705104542/http://guncelyorum-canadil.blogspot.de/2010/09/onlarn-sayesinde-4.html |date=2017-07-05 }} (Because of them -4), a page at Newededersim called [http://www.newededersim.com/news_detail.php?id=10654 Kürt basını 114 yaşında] {{webarchive|url=https://archive.today/20130130071724/http://www.newededersim.com/news_detail.php?id=10654 |date=2013-01-30 }} (Kurdish press aged 114) and annual reports of the [[Human Rights Foundation of Turkey]].</ref>. Меѓу 33-те новинари кои биле убиени меѓу 1990 и 1995 година, повеќето работеле за таканаречениот курдски слободен печат. Убиствата на новинари во [[Турција]] од [[1995]] година се повеќе или помалку поединечни случаи. Најистакнат меѓу жртвите е [[Хрант Динк]], убиен во 2007 година, но голема загриженост предизвикала и смртта на [[Метин Ѓоктепе]], бидејќи полицајците го претепале до смрт. Смртта на Метин Алаташ во 2010 година е исто така извор на несогласување: додека обдукцијата тврдела дека се работи за [[самоубиство]], неговото семејство и колегите побарале истрага. Тој претходно добивал смртни закани и бил насилно нападнат<ref>{{Cite news|url=https://cpj.org/data/people/metin-alatas/|title=Metin Alataş|newspaper=Committee to Protect Journalists}}</ref>. Од 2014 година, неколку сириски новинари кои работеле од Турција и известувале за подемот на [[Исламска Држава]] биле убиени. Во [[2014]] година, новинарите претрпеле опструкции, повреди со [[солзавец]] и физички напад од полицијата во неколку случаи: додека ги покривале протестите во февруари против цензурата на интернет, демонстрациите за [[Први мај]], како и годишнините од [[Протести во Турција (2013)|протестите во паркот Гези]] (кога дописникот на [[CNN]], Иван Вотсон, бил за кратко време приведен). Турските безбедносни сили употребиле солзавец врз новинарите кои известувале од границата во близина на сирискиот град Кобане во октомври<ref name=FH />. * Комитетот за заштита на новинарите изброил едно убиство поврзано со медиумите во 2014 година, она на Кадир Багду кој бил застрелан во [[Адана]] додека го известувал за прокурдскиот дневен весник „Азадија Велат“. * Генералниот секретар на Синдикатот на турските новинари, Мустафа Кулели, како и новинарот Хасан Комерт, биле нападнати во февруари 2014 година од непознати напаѓачи. Новинарот Митхат Фабијан Созмен морал да побара лекарска помош по физички напад во март 2014 година. ===Апсења на новинари === И покрај тоа што Законот за печат од [[2004]] година предвидува само казни, други рестриктивни закони довеле до тоа неколку новинари и писатели да бидат ставени зад решетки. Според извештајот објавен од [[Комитет за заштита на новинарите|Комитетот за заштита на новинарите]] (КЗН), најмалку седум новинари останале во затвор до крајот на 2014 година. Независната турска агенција за печат Бијанет изброила 22 новинари и 10 издавачи во затвор - повеќето од нив [[Курди]], обвинети за здружување со илегална организација<ref name=FH/>. Во 2016 година Турција станала најголемиот затвор за новинари. Што се однесува до рангот на Комитетот за заштита на новинарите (КЗН), Турција била првата земја што во една година затворила 81 новинари, уредници и медиумски практичари<ref>{{cite web|url=http://www.rcmediafreedom.eu/Multimedia/Video/Turkey-A-Prison-for-Journalists|title=Turkey: A Prison for Journalists|date=December 12, 2016|website=rcmediafreedom.eu|publisher=Committee to Protect Journalists (CPJ)|access-date=April 20, 2017}}</ref>. Според извештајот на КЗН, турските власти се ангажираат во широко распространето кривично гонење и затворање на новинари и применуваат други форми на тежок притисок за промовирање на самоцензура во печатот. КЗН пронашла многу репресивни закони, особено во кривичниот законик и законот за антитероризам; Законик за кривична постапка кој во голема мера ја фаворизира државата; и остар тон против печатот поставен на највисоките нивоа на власта. Ситуацијата со слободата на печатот во Турција достигнала кризна точка<ref name="Turkey's Press Freedom Crisis">Committee to Protect Journalists [http://cpj.org/reports/2012/10/turkeys-press-freedom-crisis.php Turkey's Press Freedom Crisis]. Retrieved on October 22, 2012</ref>. Во овој извештај се споменуваат 3 типа на целни новинари: * Истражувачки и критички новинари: жртви на антидржавното гонење: Широката истрага на владата за заговорот [[Ергенекон]] ги заробила истражувачките новинари. Но, доказите, наместо да откриваат заговорници, укажуваат на намерата на владата да ги казни критичките новинари. * Курдски новинари: Турските власти ја мешат поддршката за курдската кауза со самиот тероризам. Кога станува збор за курдските новинари, активностите за собирање вести како што се собирање совети, покривање на протести и спроведување интервјуа се доказ за кривично дело. * колатерална штета од општиот напад врз печатот: Властите водат една од најголемите светски кампањи против печатот во поновата историја. Десетици писатели и уредници се во затвор, речиси сите под обвинение за тероризам или други антидржавни обвиненија<ref name="Turkey's Press Freedom Crisis"/>. [[Кемализам|Кемалистички]] и/или [[Национализам|националистички]] новинари биле уапсени под обвинение во врска со случајот Ергенекон, а неколку левичарски и курдски новинари биле уапсени под обвинение дека учествувале во пропаганда за [[Курдска работничка партија|ПКК]] на листата на терористички организации. Накратко, пишувањето напис или говорење сепак може да доведе до судски спор и долга затворска казна за членство или раководење на терористичка организација. Заедно со можниот притисок врз печатот од страна на државните функционери и можното отпуштање на критички настроени новинари, оваа ситуација може да доведе до широка самоцензура<ref>The European Commission [http://ec.europa.eu/enlargement/pdf/key_documents/2012/package/tr_rapport_2012_en.pdf Turkey Progress Report 2012]. Retrieved on 11 October 2012</ref>. Во ноември [[2013]] година, тројца новинари биле осудени на доживотен затвор како високи членови на илегалната марксистичко-ленинистичка комунистичка партија - меѓу нив и основачот на Радио Озгур, Фусун Ердоган. Тие биле уапсени во [[2006]] година и држени до [[2014]] година, кога биле ослободени по законските реформи за притворот. Жалбата сè уште е во тек<ref name=FH/>. Во февруари [[2017]] година, германско-турскиот новинар Дениз Јуџел бил затворен во Истанбул<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2017/mar/01/angela-merkel-urged-to-ban-erdogan-over-jailed-german-journalist|title=Angela Merkel urged to ban Erdoğan over jailed German journalist|last=Oltermann|first=Philip|date=2017-03-01|work=The Guardian|access-date=2017-03-02|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/german-die-welt-journalist-questioned-by-turkish-prosecutor/2017/02/27/cb994662-fcf3-11e6-9b78-824ccab94435_story.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170227160926/https://www.washingtonpost.com/world/europe/german-die-welt-journalist-questioned-by-turkish-prosecutor/2017/02/27/cb994662-fcf3-11e6-9b78-824ccab94435_story.html|url-status=dead|archive-date=2017-02-27|title=Turkey orders German newspaper journalist jailed until trial|newspaper=Washington Post|access-date=2017-03-02}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.express.co.uk/news/world/773455/Angela-Merkel-blasts-President-Erdogan-regime-bitter-disappointing-Denis-Y-cel-arrest|title=Merkel BLASTS president Erdogan's 'bitter and disappointing' regime for journalist arrest|last=Adu|first=Aletha|date=2017-03-01|work=Express.co.uk|access-date=2017-03-02|language=en}}</ref>. На [[10 април]] [[2017]] година, италијанскиот новинар Габриеле Дел Гранде бил уапсен во [[Хатај]] и затворен во Мугла<ref name=":21">{{cite web|url=https://global.ilmanifesto.it/italian-journalist-detained-in-turkey-begins-hunger-strike/|title=Italian journalist detained in Turkey begins hunger strike|last=Gonnelli|first=Rachele|date=April 19, 2017|website=global.ilmanifesto.it|publisher=Il Manifesto|access-date=April 20, 2017}}</ref>. Тој бил во Турција со цел да напише книга за војната во [[Сирија]]. Штрајкувал со глад на [[18 април]] [[2017]] година<ref name=":21" />. ===Судско гонење=== Клеветата останува кривична пријава во Турција. Тие често резултираат со парични казни и затворски казни. Бијанет изброил 10 новинари осудени за клевета, богохулење или поттикнување омраза во 2014 година<ref name=FH/>. Активностите на судовите за случаите поврзани со медиумите, особено оние кои се однесуваат на корупциските скандали околу Ердоган и неговиот близок круг, фрлиле сомнеж во независноста и непристрасноста на судството во [[Турција]]. Здружението на турските новинари и Синдикатот на турските новинари изброиле 60 нови новинари кои се обвинети за овој единствен број во 2013 година, за вкупен број од над 100 тужби<ref name=FH/>. * Во јануари 2009 година, Аднан Демир, уредник на провокативниот весник ''Тараф'', бил обвинет за откривање тајни воени информации, според член 336 од турскиот кривичен законик<ref name="Taraf">[[Reporters Without Borders]], [http://en.rsf.org/turkey-editor-of-taraf-facing-up-to-five-07-01-2009,29913.html Editor of Taraf facing up to five years in prison] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160303193408/http://en.rsf.org/turkey-editor-of-taraf-facing-up-to-five-07-01-2009,29913.html |date=2016-03-03 }}, 7 January 2009</ref>. Тој бил обвинет дека објавил статија во октомври 2008 година дека наводната полиција и војска биле предупредени за неизбежен напад на [[Курдска работничка партија|ПКК]] истиот месец, напад кој резултирал со смрт на 13 војници<ref name="Taraf" />. На Демир му се заканува затворска казна до 5 години<ref name="Taraf" />. На [[29 декември]] [[2009]] година Кривичниот суд бр. 13 во [[Истанбул]] го ослободил Аднан Демир<ref>The Democratic Turkey Forum quoting an article in the daily [http://www.tuerkeiforum.net/enw/index.php/30.12.2009_Daily_Human_Rights_Report Zaman of 29 December 2009] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120311213532/http://www.tuerkeiforum.net/enw/index.php/30.12.2009_Daily_Human_Rights_Report |date=2012-03-11 }}</ref>. * Во февруари 2014 година, авторот Ихсан Елијачик бил осуден за клевета, откако бил тужен од Претседателството за коментари на [[Твитер]] за време на протестите во паркот Гези во 2013 година<ref name=FH/>. * Во април 2014 година, колумнистот Ондер Ајтач бил осуден на 10 месеци затвор за „''навреда на јавни службеници''“ поради твит за Ердоган. Ајтач тврдел дека твитот содржи печатна грешка<ref name=FH/>. * Колумнистот на Џумхуриет, Џан Дундар бил тужен за клевета од страна на Ердоган во мај 2014 година за напис што тој го напишал во април. Тој ја добил меѓународната награда за слобода на печатот во 2016 година<ref>{{cite web|url=https://cpj.org/awards/2016/can-dundar-turkey.php|title=Can Dündar, Turkey - Awards|first1=Committee to Protect Journalists 330 7th|last1=Avenue|first2=11th Floor New|last2=York|last3=Ny 10001|website=cpj.org}}</ref>. * Во август 2014 година, колумнистот на ''Тараф'', Мехмет Барансу, бил накратко уапсен за клевета, откако ги критикувал властите, и се соочил со ризик од долга затворска казна во посебен случај за наводно објавување документи во врска со доверливиот состанок во 2004 година. * Во септември 2014 година, писателот, новинарот и издавач Ерол Озкорај бил осуден на 11 месеци и 20 дена (со условна казна) за клевета против Ердоган во книгата што тој ја напишал за протестите во паркот Гези<ref name=FH/>. ===Одбивање на акредитација и депортација на странски новинари === Во јануари 2014 година, азербејџанскиот новинар Махир Зејналов бил депортиран откако бил тужен од претседателот за објавување врски на [[Твитер]] до написи за корупциски скандал. * Во септември 2015 година, Турција депортирала тројца странски новинари во [[Дијарбакир]], кои известувале за курдското прашање во Турција. Двајца британски новинари на ''Vice News'', репортерот Џејк Ханрахан и фоторепортерот Филип Пендлбери, биле приведени на 27 август, а потоа депортирани на 2 септември. Мохамед Исмаел Расул, турски државјанин, кој бил со британскиот тим како фиксатор, бил приведен, испрашуван и се соочил со дополнителни правни последици. Тие известувале за конфликтот на турската влада со Курдистанската работничка партија (ПКК)<ref name="theguardian1">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/media/2015/sep/03/vice-news-journalists-released-turkey|first1=Jasper |last1=Jackson |first2=Constanze |last2=Letsch |first3=Kevin |last3=Rawlinson |title=Arrested Vice News journalists to be deported from Turkey |date=September 3, 2015 |newspaper=The Guardian (UK)}}</ref>. * Една недела подоцна, холандската новинарка Фредерике Гердинк, која била позната по тоа што била единствената странска известувачка со седиште во Дијарбакир и фокусирана на курдските прашања, била депортирана од турските власти по нејзиното второ апсење во 2015 година<ref name="theguardian2">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/media/2015/sep/10/turkey-deports-dutch-journalist-frederike-geerdink|title=Turkey deports Dutch journalist accused of 'aiding' Kurdish militants|newspaper=The Guardian (UK)|date=September 10, 2015}}</ref>. Гердинк, хонорарен репортер чии прилози редовно се појавувале во ''Дикан'', напишал книга за турскиот штрајк што резултирало со масакрот врз Курдите во Робоски, која била објавена во 2014 година, но објавена на англиски во 2015 година<ref name="Book Review">{{cite news|title=The Boys Are Dead: The Roboski Massacre and the Kurdish Question in Turkey|url=http://www.gomidas.org/books/show/112|access-date=26 October 2015|publisher=[[Gomidas Institute]]|ref=10}}</ref>. * Рауф Миркадиров, азербејџански дописник од [[Анкара]] за ''Ајна'' и ''Зеркало'', бил екстрадиран во [[Азербејџан]] без пристап до адвокат. Потоа бил обвинет за шпионажа од азербејџанските власти. Миркадиров имал напишани извештаи кои биле критички настроени кон двете влади<ref name=FH/>. ===Непријателска јавна реторика и кампањи за оцрнување === Особено од 2013 година, претседателот [[Реџеп Таип Ердоган|Ердоган]] и другите владини претставници прибегнале кон непријателска јавна реторика против независните новинари и медиуми, што потоа се повторувло во провладиниот печат и ТВ, обвинувајќи ги странските медиуми и групите на интерес за заговор за соборување на неговата влада<ref name=FH/>. * Дописникот на „''Економист''“, Амберин Заман, бил јавно прогласен за „''бесрамен милитант''“ од Ердоган на предизборен митинг во август 2014 година. Ердоган се обидел да ја заплаши велејќи ѝ „''да си го знае местото''“. Таа потоа била подложена на порој на злоупотреба и закани на социјалните мрежи од поддржувачите на АКП во следните месеци<ref name=FH/>. * Во септември 2014 година, репортерката на [[Њујорк Тајмс]], Џејлан Јегинсу, била јавно извалкана и прикажана како предавник поради натпис на фотографија во репортажа за регрутирање на [[Исламска Држава|ИСИС]] во Турција. [[Стејт департмент]]от на [[САД]] ја критикувал Турција за таквите обиди за заплашување<ref name=FH/>. ===Произволно одбивање на пристап=== Турските власти се пријавени дека не дозволуваат пристап до настани и информации на новинарите од политички причини<ref name=FH/>. * Во декември 2013 година, откако во печатот бил обелоденет наводен корупциски скандал во кој биле вклучени највисоки владини функционери, полицискиот оддел објавил затворање на две прес-соби во [[Истанбул]] и објавил дека на новинарите нема да им биде дозволено да влезат во полициските објекти освен ако не се строго за формални прес-конференции<ref name=FH/>. * Во 2014 година се забележало влошување на дискриминаторските политики за акредитација. Состаноците на АКП биле забранети за критичките новинари. Во случај на посети во странство, странските претставници морале да одржуваат посебни прес-конференции за да им дозволат на неакредитираните медиумски дописници<ref name=FH/>. ==Владина контрола врз медиумите == Од 2011 година, владата на [[Партија на правдата и развојот|АКП]] ги зголемила ограничувањата на слободата на говорот, слободата на печатот и користењето на интернет,[31] и телевизиските содржини,[32] како и правото на слободно собирање<ref name="nytimes.com"/>. Таа, исто така, развила врски со медиумски групи и употребила административни и правни мерки (вклучувајќи, во еден случај, милијарда лири даночна казна) против критички медиумски групи и критички новинари: „''во текот на последната деценија АКП изгради неформална, моќна, коалиција на партиски стопанственци и медиуми чии егзистенција зависи од политичкиот поредок што Ердоган го гради''“<ref name="ForeignPolicy"/>. Овие однесувања станале особено истакнати во [[2013]] година во контекст на турските медиуми кои известувале за [[Протести во Турција (2013)|протестите во паркот Гези]]. [[Би-би-си|Би-Би-Си]] забележал дека иако некои медиуми се усогласени со АКП или се лично блиски со Ердоган, „''повеќето мејнстрим медиуми - како што се ТВ каналите за вести ХаберТурк и НТВ и големиот центристички дневен весник Милиет - не можат да ја иритираат владата бидејќи нивните сопственици понекогаш се потпираат на владината поддршка. Сите овие тежнееја да се оддалечат од покривање на демонстрациите. Неколку приватни медиуми беа пријавени дека се занимаваат со самоцензура поради политички притисоци. Локалните и претседателските избори во 2014 година го изложија обемот на пристрасно покривање од страна на провладините медиуми''“<ref name=FH/>. ===Директна контрола врз државните медиуми === Државната агенција Анадолу и Турската радио и телевизиска корпорација ([[ТРТ Турк|ТРТ]]), исто така, биле критикувани од медиумите и опозициските партии, затоа што се повеќе и повеќе се однесуваат како гласноговорник на владејачката [[Партија на правдата и развојот|АКП]], став што е целосно кршење на нивните барања како јавна институциите да известуваат и да ѝ служат на јавноста на објективен начин<ref>{{cite news|title=We Quit Working for Erdogan's Propaganda Mouthpiece|url=https://www.vice.com/en_uk/read/inside-erdogans-propaganda-mouthpiece|access-date=20 November 2014|publisher=Vice}}</ref>. Во 2014 година, ТРТ, државната телевизија, како и државната агенција Анадолу, биле предмет на построги контроли. Дури и РТУК ја предупредила ТРТ за непропорционално покривање на АКП; Врховниот изборен одбор го казнил јавниот радиодифузен сервис затоа што воопшто не известувал за претседателските кандидати освен Ердоган, помеѓу 6 и 8 август. Набљудувачите на [[Совет на Европа|Советот на Европа]] објавиле загриженост за неправедната медиумска предност за актуелната владејачка партија<ref name=FH/>. ===Провладини „партизански медиуми“ === Во текот на своето 12-годишно владеење, владејачката АКП постепено ја проширила својата контрола врз медиумите<ref name="Aksera+Baybars-Hawks" />. Денес, бројни весници, ТВ канали и интернет портали, исто така наречени ''Yandaş Medya'' („Партизански медиуми“) или ''Havuz Medyası'' („Базен медиуми“) ја продолжуваат својата тешка провладина пропаганда<ref name=":1"/>. Неколку медиумски групи добиваат повластен третман во замена за уредувачка политика пријателска на АКП. Некои од овие медиумски организации биле купени од бизниси пријателски на АКП преку сомнителни средства и процеси<ref name=":3"/>. Протечените телефонски повици меѓу високи функционери на АКП и стопанственци укажуваат на тоа дека владините функционери собирале пари од стопанственци со цел да создадат „партизански медиуми“ кои ќе ја поддржат владата на АКП по секоја цена<ref>{{cite news|title="Havuz" medyasında yeniden yapılanma|url=http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/turkiye/63769/_Havuz__medyasinda_yeniden_yapilanma.html|access-date=18 November 2014|publisher=Cumhuriyet}}</ref><ref>{{cite web|title=Son Sızıntıya Göre 'Havuz Medyası' İşte Böyle Oluştu|url=http://www.sansursuzhaber.com/son-sizintiya-gore-havuz-medyasi-iste-boyle-olustu-346999h.htm|website=Sansürsüz Haber|access-date=18 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141120205008/http://www.sansursuzhaber.com/son-sizintiya-gore-havuz-medyasi-iste-boyle-olustu-346999h.htm|archive-date=2014-11-20|url-status=dead}}</ref>. Произволните даночни казни се проценуваат за да ги принудат весниците во банкрот - по што тие се појавуваат, во сопственост на пријатели на претседателот. Според неодамнешната истрага на Блумберг<ref>{{cite news|title=Erdogan's Media Grab Stymies Expansion by Murdoch, Time Warner|url=https://www.bloomberg.com/news/2014-03-03/erdogan-thwarts-murdoch-as-graft-probe-reveals-turkey-media-grab.html|access-date=14 November 2014|publisher=Bloomberg}}</ref>, Ердоган принудил да го продаде некогашниот независен дневен весник ''Сабах'' на конзорциум од стопанственци предводен од неговиот зет<ref>{{cite web|title=President Erdogan's new style of media censorship is less brutal—and much more effective.|url=http://www.slate.com/articles/news_and_politics/foreigners/2014/10/president_erdogan_s_media_control_turkey_s_censorship_is_less_brutal_but.html|website=Slate|date=9 October 2014|access-date=10 November 2014}}</ref>. Водечки про-АКП весници се ''Јени Шафак'', ''Акит'', ''Сабах'', ''Стар'', ''Таквим'', ''Акшам'', ''Турција'', ''Гунеш'' и ''Милат'', меѓу другите. Водечки про-АКП ТВ канали се ''Канал 7'', ''24'', ''Улке ТВ'', ''ТРТ'', ''АТВ'', ''А Хабер'', ''360 ТВ,'' ''ТВ Нет'', ''НТВ'', ''ТВ8'' и ''Бејаз''. Водечки провладини интернет портали се ''Хабер 7'', ''Хабервактим'' и ''Ен Сон Хабер''. Водечки про-АКП новински агенции се државната агенција Анадолу и новинската агенција Ихлас. ===Директни притисоци и самоцензура на големите медиуми === Големите медиуми во [[Турција]] припаѓаат на одредена група влијателни стопанственци или холдинзи. Во речиси сите случаи, овие холдинг-компании заработуваат само мал дел од нивниот приход од нивните медиуми, при што најголемиот дел од профитот доаѓа од други интереси, како што се градежништвото, рударството, финансиите или енергијата<ref>{{cite web|title=Democracy in Crisis: Corruption, Media, and Power in Turkey|url=http://www.freedomhouse.org/sites/default/files/Turkey%20Report%20-%20Feb%203,%202014.pdf|website=www.freedomhouse.org/|publisher=Freedom House}}</ref>. Затоа, медиумските групи обично практикуваат самоцензура за да ги заштитат своите пошироки деловни интереси. На медиумите кои не се пријателски настроени кон АКП им се закануваат заплашување, инспекции и казни<ref name=":4"/>. Овие сопственици на медиумски групи се соочуваат со слични закани за нивните други бизниси<ref name=":5"/>. Сè поголем број колумнисти се отпуштени поради критикување на раководството на АКП<ref name=":6"/><ref name=":7"/><ref name=":8"/><ref name=":9"/>. Покрај цензурата што ја практикуваат провладините медиуми како Сабах, Јени Шафак и Стар, повеќето други весници, како што се Созџу, Заман, Милијет и Радикал се пријавени дека практикуваат самоцензура за да ги заштитат нивните деловни интереси, и користење на уделот на пазарот (65% од вкупните весници што се продаваат дневно во Турција наспроти провладините медиуми<ref>{{cite web|title=Daily Newspaper Circulation in Turkey|url=http://medyatava.com/tiraj|work=medyatava.com/|access-date=4 June 2014|archive-date=2014-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20140605054405/http://medyatava.com/tiraj|url-status=dead}}</ref>) за да се избегне одмаздничка акција од страна на владата на АКП на [[Реџеп Тајип Ердоган]]<ref>{{cite web|url=http://www.ajanskamu.com/haber/dogan-grubunun-amaci-ozgurluk-degil-rant_h38543.html|publisher=Ajans Kamu|access-date=4 June 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140606222721/http://www.ajanskamu.com/haber/dogan-grubunun-amaci-ozgurluk-degil-rant_h38543.html|archive-date=6 June 2014|title=Doğan Grubu'nun amacı özgürlük değil rant!}}</ref>. За време на периодот пред [[Локални избори во Турција (2014)|локалните избори во Турција]] во 2014 година, голем број телефонски повици помеѓу премиерот Ердоган и раководителите на медиумите биле објавени на интернет<ref>{{cite news|publisher=Al Monitor|title=Opposition claims Erdogan may be media owner|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/02/turkish-opposition-claims-erdogan-owns-media.html|access-date=6 November 2014}}</ref>. Повеќето снимки биле помеѓу Ердоган и директорот на весникот и ТВ каналот ''Хабертурк'', Фатих Сарач. На тие снимки може да се слушне дека Ердоган му се јавувал на Фатих Сарач кога бил несреќен поради некоја вест објавена во весникот или емитувана на телевизија. Тој барал Фатих Сарач да биде внимателен следниот пат или да ги цензурира одредени теми за кои не е задоволен<ref>{{cite news|title=PM Erdoğan asks his man in Habertürk to censor Sarıgül|url=http://www.todayszaman.com/latest-news_pm-erdogan-asks-his-man-in-haberturk-to-censor-sarigul_339729.html|access-date=6 November 2014|publisher=Today's Zaman|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107004946/http://www.todayszaman.com/latest-news_pm-erdogan-asks-his-man-in-haberturk-to-censor-sarigul_339729.html|archive-date=7 November 2014}}</ref>. На друг протечен повик, Ердоган многу се вознемирил и се налутил поради вест објавена во весникот ''Милиет'' и остро реагира на Ердоган Демирорен, сопственик на весникот. Подоцна можело да се слушне дека Демирен е расплакан<ref>{{cite news|title=New leaked tape reveals PM Erdoğan reducing media boss to tears over report|url=http://www.hurriyetdailynews.com/new-leaked-tape-reveals-pm-erdogan-reducing-media-boss-to-tears-over-report.aspx?pageID=238&nID=63338&NewsCatID=338|publisher=Hürriyer Daily News}}</ref>. За време на повикот меѓу Ердоган и главниот уредник на дневниот весник ''Стар'' Мустафа Каралиоглу, Ердоган го критикува Каралиоглу што му дозволил на Мехмет Алтан да продолжи да пишува такви критички мислења за говорот што премиерот го одржал неодамна. Во вториот разговор, се слуша како Ердоган го скара Каралиоглу поради неговото инсистирање да ја задржи Хидает Шефкатли Туксал, колумнистка во весникот и покрај нејзините критички изрази за него<ref>{{cite web|title=Recordings show Erdoğan's control over media|url=http://www.todayszaman.com/national_recordings-show-erdogans-control-over-media_342452.html|website=Today's Zaman|access-date=11 November 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141111061914/http://www.todayszaman.com/national_recordings-show-erdogans-control-over-media_342452.html|archive-date=11 November 2014}}</ref>. Подоцна, и Алтан и Туксал добиле отказ од весникот ''Стар''. Ердоган признал дека ги повикал раководителите на медиумите<ref>{{cite news|title=Turkish PM acknowledges phone call to media executive|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-pm-acknowledges-phone-call-to-media-executive.aspx?pageID=238&nID=62368&NewsCatID=338|access-date=6 November 2014|publisher=Hürriyet Daily News}}</ref>. * Во 2014 година, директните притисоци од извршната власт и од Претседателството довеле до отпуштање на медиумски работници поради нивните критички написи. Бијанет евидентирал над 339 новинари и медиумски работници кои биле отпуштени или принудени да дадат отказ во текот на годината - неколку од нив поради политички притисоци<ref name=FH/>. * Во август 2014 година, Енис Бербероглу, главниот уредник на весникот ''Хуријет'', се откажал од весникот непосредно пред турските претседателски избори во 2014 година. Соопштено е дека тој бил принуден да поднесе оставка по судирот со издавачката куќа ''Доган холдинг'', поради одбивањето на Бербероглу да отпушти колумнист. Еден ден претходно, Ердоган јавно ја критикувал издавачката куќа. Хуриет негирал притисоци поврзани со случајот. ===Прогонство на новинари и затворање медиуми === Седиштето на истражното списание [[Нокта]], кое оттогаш било затворено поради воени притисоци, било претресено од полицијата во април 2007 година, по објавувањето на написи во кои се испитувале наводните врски меѓу Канцеларијата на началникот на Генералштабот и некои невладини организации со официјално цивилни антивладини собири<ref name="HRWMilitary">[http://hrw.org/backgrounder/eca/turkey0707/3.htm Turkey: Human Rights Concerns in the Lead up to July Parliamentary Elections; The Implications for Human Rights of Military Influence in the Political Arena], ''[[Human Rights Watch]]'', July 2007</ref><ref>[http://www.turkishdailynews.com.tr/article.php?enewsid=70703 Nokta magazine raided by police]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[Turkish Daily News]]'', April 14, 2007 {{in lang|en}}</ref>. Списанието, исто така, дало детали за воените црни листи на новинари, како и два планови за воен удар, од пензионирани генерали, со цел да се собори владата на АКП во 2004 година<ref>[http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=109073 Magazine that revealed ‘coups’ ends publication] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090502202940/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=109073 |date=2009-05-02 }}, ''[[Today's Zaman]]'', 21 April 2007</ref>. ''Нокта'', исто така, открила воени акредитации за органите на печатот, одлучувајќи кому војската треба да обезбеди информации<ref>E. Bariş Altintaş, Ercan Yavuz, [http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=104933 New military media scandal exposed] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930203735/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=104933 |date=2007-09-30 }}, ''[[Today's Zaman]]'', 9 March 2007</ref>. АСлпер Ѓомуш се соочил со можна затворска казна од над шест години, за објавување на извадоци од наводниот весник на поморскиот командант Орнек во изданието на списанието од [[29 март]] [[2007]] година<ref name="HRWMilitary" />. Новинарот на Нокта, Ахмет Шик, и експертот за одбрана, новинарката Лале Сарибрахимоглу, исто така биле обвинети на [[7 мај]] [[2007]] година, според член 301 за „''навреда на вооружените сили''“ во врска со интервјуто што Шик го направил со Сариибрахимоглу<ref name="HRWMilitary" />. * Прогонството на медиумските работници осомничени дека се поврзани со Групата на заедници во Курдистан, наводен урбан огранок на ПКК, довело до апсење на над 46 новинари како дел од „''пресушното крило''“ на групата во [[2011]] година. Повеќето од нив биле ослободени во очекување на судењето според антитерористичките закони. Меѓу нив бил и сопственикот на издавачката куќа ''Белге'', Рагип Зараколу и неговиот син Дениз, уредник во ''Белге''. Рагип бил ослободен во април [[2012]] година, а Дениз во март [[2014]] година. * Комитетот за заштита на новинарите објавил дека во 2012 година Турција имала повеќе новинари во притвор од која било друга земја во светот<ref name="businessinsider.com">{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/10-facts-about-censorship-in-turkey-2014-3|title=10 Shameful Facts About Censorship In Turkey|first=Jeremy|last=Bender|website=Business Insider}}</ref>. * Во 2013 година опозицијата во Турција тврдела дека десетици новинари биле принудени да ги напуштат своите работни места поради покривање на антивладини протести<ref name="businessinsider.com"/>. * Во 2014 година, медиумите биле претресени, а новинарите затворени во врска со владиното задушување на движењето [[Фетхулах Ѓулен|Ѓулен]], поранешен сојузник на Ердоган. На [[14 декември]] [[2014]] година властите извршиле претрес во просториите на весникот ''Заман'' и уапсиле неколку медиумски работници, вклучително и главниот уредник Екрем Думанли, како и Хидајет Караџа, генерален директор на Саманјолу Медиа Груп, и ги обвиниле за „''основање и управување со вооружена терористичка организација''“ за да се смени државната власт. Повеќето новинари биле ослободени во следните денови, во очекување на судењето. * Во ноември [[2015]] година, Џан Дундар, уредник на истакнатиот секуларистички турски весник ''Џумхуриет'', и Ердем Ѓул, дописник на весникот од ''Анкара'', биле осудени на доживотен затвор. Обвинителството произлегло од написот објавен со наслов „''Еве го оружјето за кое Ердоган тврди дека не постои''“ на [[29 мај]] [[2015]] година. Сликите го прикажувале МИТ (Национална разузнавачка организација) како испраќа оружје во Сирија. Тие биле уапсени за „''Набавка на информации за државна безбедност''“, „''Политичка и воена шпионажа''“, „''Издавање доверливи информации''“ и „''Пропаганда на терористичка организација''“<ref>{{cite web|url=http://bianet.org/english/freedom-of-expression/169609-journalists-can-dundar-erdem-gul-arrested|title=Journalists Can Dündar, Erdem Gül Arrested|date=November 26, 2015|website=bianet.org|publisher=Bianet|access-date=April 20, 2017}}</ref><ref>{{cite news|title=Turkish Authorities Jail Two Journalists, Accusing Them of Espionage|url=https://www.wsj.com/articles/turkish-authorities-jail-two-journalists-accusing-them-of-espionage-1448577964|website=The Wall Street Journal|date=26 November 2015|access-date=4 April 2016}}</ref><ref>{{cite news|last1=Bertrand|first1=Natasha|title=Links between Turkey and ISIS are now 'undeniable'|url=http://www.businessinsider.com.au/links-between-turkey-and-isis-are-now-undeniable-2015-7|access-date=April 8, 2016|work=Business Insider Australia|date=July 29, 2015|archive-date=2016-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20160331025629/http://www.businessinsider.com.au/links-between-turkey-and-isis-are-now-undeniable-2015-7|url-status=dead}}</ref>. Тие биле ослободени на [[26 февруари]] [[2016]] година, откако Турскиот Уставен суд одлучил дека нивните права биле повредени за време на притворот; затворот траел 92 дена<ref name=":14">{{cite web|url=http://www.coe.int/en/web/media-freedom/all-alerts?p_p_id=sojdashboard_WAR_coesojportlet&p_p_lifecycle=0&p_p_state=normal&p_p_mode=view&p_p_col_id=column-2&p_p_col_pos=1&p_p_col_count=10&_sojdashboard_WAR_coesojportlet_alertPK=16940582&_sojdashboard_WAR_coesojportlet_jspPage=%2Fhtml%2Fdashboard%2Fview_alert.jsp|title=Imprisonment of Two Senior Editors of the Turkish Daily Cumhuriyet, Can Dündar and Erdem Gül|website=coe.int|publisher=Platform to promote the protection of journalism and safety of journalists, Council of Europe|access-date=April 20, 2017}}</ref>. На [[6 мај]] [[2016]] година, 14-тиот суд за тешки злосторства во Истанбул ги осудил Дундар и Ѓул за откривање државни тајни кои претставуваат закана за државната безбедност или за домашните или странските интереси на Турција. Дундар бил осуден на седум години затвор, намалена на пет години и 10 месеци; и Ѓул на шест години, намалена на пет, според член 329 од турскиот Кривичен законик<ref name=":14" /><ref>{{cite web|url=https://globalfreedomofexpression.columbia.edu/cases/case-journalists-can-dundar-erdem-gul/|title=The Case of Journalists Can Dündar and Erdem Gül|date=2016|website=globalfreedomofexpression.columbia.edu|publisher=Columbia Global Freedom of Expression|access-date=April 20, 2017}}</ref>. * „''[[Репортери без граници]]''“ соопштиле дека апсењата испратиле „''исклучително сериозен сигнал за слободата на медиумите во Турција''“. Оваа репресија врз печатот, која достигнала нови нивоа во март 2016 година со заземањето на опозицискиот весник ''Заман'', еден од водечките турски медиуми, предизвикале широки критики во Турција, како и на меѓународно ниво. Комитетот за заштита на новинарите со седиште во [[Њујорк]] изјавил дека слободата на печатот во Турција е „''под опсада''“<ref>{{cite web|title=Press freedom in Turkey is 'under siege', says CPJ|url=https://www.theguardian.com/media/greenslade/2016/mar/08/press-freedom-group-in-turkey-is-under-siege-says-cpj|website=The Guardian|date=8 March 2016|access-date=4 April 2016}}</ref>. Џоди Гинсберг, извршен директор на ''Индекс на цензура'', организација за слобода на изразување, изјавил дека „''нападот на Турција врз слободата на печатот е чин на диктатура, а не на демократија''“<ref>{{cite web|title=Turkey's assault on press freedom is the act of a dictatorship, not a democracy|url=http://blogs.spectator.co.uk/2016/03/we-must-be-outspoken-against-turkeys-assault-on-press-freedom/|website=The Spectator|access-date=4 April 2016|archive-date=2016-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326060233/http://blogs.spectator.co.uk/2016/03/we-must-be-outspoken-against-turkeys-assault-on-press-freedom/|url-status=dead}}</ref>. * Во текот на [[Турски чистки (2016|турските чистки]] во [[2016]] година, биле одземени лиценците на 24 радио и телевизиски канали и прес-картичките на 34 новинари обвинети дека се поврзани со [[Фетхулах Ѓулен|Ѓулен]]. Две лица биле уапсени поради пофалби за [[Обид за државен удар во Турција (2016)|обидот за пуч]] и навреда на претседателот Ердоган на социјалните мрежи<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/two-arrested-in-turkey-for-praising-failed-coup-attempt-on-social-media-.aspx?pageID=238&nID=101858&NewsCatID=341|work=Hürriyet Daily News| title= Two arrested in Turkey for praising failed coup attempt on social media| last1= Karaman | last2= Zonguldak |date= 20 July 2016| access-date=20 July 2016}}</ref>. На [[25 јули]], [[Назли Иличак]] бил приведен<ref>{{cite web| title= Nazlı Ilıcak için gözaltı kararı| trans-title= Detention Order for Nazli Ilıcak| url=http://www.cnnturk.com/turkiye/nazli-ilicak-icin-gozalti-karari|publisher=[[CNN Türk]]|access-date=25 July 2016|language=tr}}</ref>. * На [[27 јули]] [[2016]] година, претседателот Ердоган затворил 16 телевизиски канали, 23 радио станици, 45 дневни весници, 15 списанија и 29 издавачки куќи со уште еден итен декрет според новоусвоениот закон за вонредни состојби. Затворените медиуми особено ги вклучуваат новинската агенција ''Џихан'', поврзана со [[Фетхулах Ѓулен|Ѓулен]], ''ТВ Самањолу'' и претходно водечкиот весник ''Заман'' (вклучувајќи ја и неговата верзија на англиски јазик ''Today's Zaman''<ref>{{cite news | first1= Gareth| last1= Jones | first2= Ercan |last2= Gurses |title=Turkey shuts scores of media outlets, sacks generals |newspaper= [[Al Jazeera]] |url=http://www.aljazeera.com/news/2016/07/turkey-close-army-high-schools-failed-coup-160727165730365.html |date=28 July 2016 |access-date=28 July 2016}}</ref>), но и опозицискиот дневен весник ''Тараф'' за кој се знаело дека е во блиски односи со Движењето Ѓулен<ref name="guardian-resign"/>. Од запленувањето на Заман, весникот радикално ја променил својата уредувачка политика<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2016/mar/06/seized-turkish-opposition-newspaper-zaman-erdogan-government|title=Seized Turkish opposition newspaper toes government line|last=Letsch|first=Costanze|date=March 6, 2016|website=[[The Guardian]]|access-date=April 20, 2017}}</ref>. * Кон крајот на октомври 2016 година, турските власти затвориле 15 медиуми, вклучително и една од единствените женски новински агенции во светот, и го привеле главниот уредник на истакнатиот секуларистички турски весник ''Џумхуриет'', „''под обвинување дека извршиле злосторства во име на курдските милитанти и мрежа поврзана со американскиот свештеник Фетула Ѓулен''“.<ref>{{cite web|title=Turkey shuts 15 media outlets and arrests opposition editor|url=https://www.theguardian.com/world/2016/oct/30/turkey-shuts-media-outlets-terrorist-links-civil-servants-press-freedom|website=The Guardian|date=31 October 2016|access-date=2016-10-31}}</ref> [[File:Protest against 2015 Koza İpek raid (1).jpg|thumb|Протестни транспаренти во седиштето на медиумската компанија Коза Ипек]] ===Владина заплена на независни медиумски компании=== На [[26 октомври]] [[2015]] година, само неколку дена пред општите избори на [[1 ноември]], ''Коза Ипек Холдинг'' бил ставен под провладини повереници. Медиумските средства на компанијата вклучуваат два дневни весници, ''Буѓун'' и ''Милет'', и две ТВ/радио станици, ''Буѓун ТВ'' и ''Каналтурк ТВ''<ref>{{cite news |title=Court seizes control of Gülen-linked industry, media group |url=http://www.hurriyetdailynews.com/appointment-of-trustee-panel-for-koza-ipek-holding-creates-uproar-in-turkey.aspx |newspaper=[[Hürriyet Daily News]] |date=26 October 2015 |access-date=4 March 2016}}</ref>. ''Ипек Медија Груп'' била затворена на [[29 февруари]] [[2016]] година<ref>{{cite web|title=İpek Medya kapatıldı|url=http://www.cnnturk.com/turkiye/bugun-tv-ile-kanalturk-tv-kapatildi|publisher=[[CNN Türk]]|access-date=29 February 2016|language=tr}}</ref>. * На [[4 март]] [[2016]] година, опозицискиот весник ''Заман'', исто така, бил ставен под панел од повереници усогласени со владата<ref name="BBC35729114">{{cite news |title=Turkey seizes control of Zaman newspaper linked to Gulen |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-35729114 |work=[[BBC News]] |date=4 March 2016 |access-date=4 March 2016}}</ref>. На [[8 март]] 2016 година, новинската агенција ''Џихан'', која исто така била во сопственост на ''Feza Publications'', била ставена под управници како ''Заман''<ref>{{cite web|title=Cihan Haber Ajansı'na kayyum atandı|url=http://www.cnnturk.com/turkiye/cihan-haber-ajansina-kayyum-ataniyor|access-date=7 March 2016|language=tr}}</ref>. * До [[18 јануари]] [[2017]] година, повеќе од 150 медиуми биле затворени и нивните средства биле ликвидирани со владини декрети<ref name=":12" /><ref name=":13" /><ref name=":15" />. Според итен декрет бр. 687 од [[9 февруари]] [[2017]] година, турскиот Фонд за осигурување на штедни влогови (TMSF) ќе биде овластен да продава компании запленети од државата преку назначување управници<ref name=":16">{{cite web|url=http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2017/02/20170209-8.htm|title=OLAĞANÜSTÜ HAL KAPSAMINDA BAZI DÜZENLEMELER YAPILMASI HAKKINDA KANUN HÜKMÜNDE KARARNAME|date=February 9, 2017|website=resmigazete.gov.tr|language=tr|access-date=April 20, 2017}}</ref><ref name=":17">{{cite web|url=https://www.turkishminute.com/2017/02/09/new-govt-decree-paves-way-sale-companies-seized-state-critics/|title=New gov't decree paves way for sale of companies seized by state from critics|date=February 9, 2017|website=turkishminute.com|publisher=Turkish Minute|access-date=April 20, 2017}}</ref>. Исто така, преку употреба на итни декрети - како бр. 668 (27.07.2016), 675 (29.10.2016) и 677 (22.11.2016), биле затворени 178 медиумски организации кои биле обвинети за терористичка припадност. До ноември 2016 година, дваесет и четири од овие затворени медиумски организации биле радио станици, дваесет и осум телевизии, осумдесет весници<ref name=":18">{{cite web|url=https://www.loc.gov/law/foreign-news/article/turkey-three-new-decree-laws-issued-under-state-of-emergency/|title=Turkey: Three New Decree-Laws Issued Under State of Emergency|last=Zeldin|first=Wendy|date=January 11, 2017|website=loc.gov|publisher=Global Legal Monitor|access-date=April 20, 2017}}</ref>. ===Отстранување канали од телевизиски сателити контролирани од владата === ''Турксат'' е единствениот комуникациски сателитски оператор во Турција. Постоеле тврдења дека телевизиските канали кои ја критикуваат партијата АКП и претседателот Ердоган се отстранети од инфраструктурата на Турксат и дека во извршниот одбор на Турксат доминираат личности кои го поддржуваат Ердоган. Во октомври 2015 година се појавило видео снимка од разговор на [[2 февруари]] [[2015]] година помеѓу Мустафа Варанк, советник на претседателот Ердоган и член на одборот на Турксат, и некои новинари во кои Варанк наведува дека го повикал Турксат да се откаже од одредени ТВ канали бидејќи „''тие емитуваат извештаи кои му штетат на престижот на владата''“. Подоцна истата година, телевизиските канали ''Ирмак ТВ'', ''Бугун ТВ'' и ''Каналтурк'', познати по нивниот критички став против владата, биле известени од Турксат дека нивните договори нема да бидат обновени од ноември 2015 година и им било кажано да ги отстранат своите платформи од инфраструктурата на Турксат<ref>{{cite news|work=[[Today's Zaman]]|date=25 October 2015|title=Video showing censorship plan by Erdoğan's chief advisor sparks outrage|url=http://www.todayszaman.com/national_video-showing-censorship-plan-by-erdogans-chief-advisor-sparks-outrage_402490.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305193200/http://www.todayszaman.com/national_video-showing-censorship-plan-by-erdogans-chief-advisor-sparks-outrage_402490.html|archive-date=5 March 2016}}</ref>. Турксат ги исфрли ТВ каналите кои ја критикуваат владата од својата платформа во ноември 2015 година. Емитувањето на телевизиските станици - вклучително и ''Самањолу ТВ'', ''Мехтап ТВ'', ''С Хабер'' и ''Радио Цихан'' - кои се критички настроени кон владејачката влада на АКП биле прекинати од Турксат поради „''законска обврска''“ по наредба на обвинителство, поради сомнение дека каналите поддржуваат терористичка организација. Меѓу отстранетите ТВ и радио станици биле и Саманјолу Европа, ТВ Ебру, ТВ Мехтап, Саманјолу Хабер, ТВ Ирмак, ТВ Јумурџак, ТВ Дунјам ТВ МЦ, Саманјолу Африка, Туна Шопинг, ФК Бурч, Радио Саманјолу Хабер, Радио Махтап и Радио Џихан<ref>{{cite web | url=https://www.cihan.com.tr/en/turksat-satellite-tv-channel-2016513.htm | title=Türksat takes gov't-critical TV channels off air | publisher=Cihan | date=17 February 2016 | access-date=8 March 2016 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20160218092627/https://www.cihan.com.tr/en/turksat-satellite-tv-channel-2016513.htm | archive-date=18 February 2016 }}</ref>. Критичните ТВ канали Бугун и Каналтурк, кои биле запленети со потег инициран од владата во октомври 2015 година, исто така биле исфрлени од Турксат во ноември 2015 година<ref>{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/national_trustees-under-fire-for-causing-i-pek-media-closure_413900.html |title=Trustees under fire for causing İpek Media closure |publisher=Today's Zaman |date=March 3, 2016 |access-date=8 March 2016 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308083803/http://www.todayszaman.com/national_trustees-under-fire-for-causing-i-pek-media-closure_413900.html |archive-date=8 March 2016 }}</ref>. Во март 2016 година, од Турксат биле отстранети и двата ТВ канали од другите крила на политиката, имено, турскиот националистички Бенгутурк и курдската националистичка ТВ ИМЦ<ref name="BT-IMC">{{cite web|url=http://www.todayszaman.com/national_another-critical-tv-channel-goes-off-air-amid-increasing-govt-pressure-on-media_413669.html |title=Another critical TV channel goes off air amid increasing gov't pressure on media |publisher=Today's Zaman |access-date=8 March 2016 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308091557/http://www.todayszaman.com/national_another-critical-tv-channel-goes-off-air-amid-increasing-govt-pressure-on-media_413669.html |archive-date=8 March 2016 }}</ref>. На [[25 септември]] [[2017]] година, Турција одлучила да го отстрани радиодифузерот ''Рудав'', кој е поврзан со Курдистанскиот регион, од неговото сателитско емитување на истиот ден кога се гласало за референдумот за независност во КРГ<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkeys-top-media-watchdog-removes-broadcaster-rudaw-based-in-northern-iraq-from-satellite-118382|title=Turkey's top media watchdog removes broadcaster Rudaw based in northern Iraq from satellite - Turkey News|website=Hürriyet Daily News}}</ref>. ==Цензура на медиумите == Цензурата на чувствителните теми во Турција се случува и онлајн и офлајн. Курдските прашања, [[ерменскиот геноцид]], како и темите контроверзни за [[ислам]]от или турската држава често се цензурирани. Извршувањето останува произволно и непредвидливо<ref name=FH/>. Исто така, клеветата на шефот на државата е криминална одредба која се повеќе се користи за цензурирање на критичките гласови во Турција<ref name=":11"/>. Во [[индекс за слобода на печатот|Светскиот индекс за слобода на печатот]] на „''[[Репортери без граници]]''“ за [[2018]] година, [[Турција]] е рангирана на 157 место од 178 земји<ref name=":0">{{cite web|url=https://rsf.org/en/turkey|title=World Press Freedom Index- Turkey|date=2016|website=rsf.org|publisher=Reporters Without Borders|access-date=April 20, 2017}}</ref>. Ситуацијата за слободно изразување отсекогаш била проблематична во Турција<ref>{{cite web|url=http://www.rcmediafreedom.eu/Publications/Books/Yesterday-Today-Tomorrow.-Freedom-of-Expression-in-Turkey-Report-1995-2015|title=Yesterday, Today, Tomorrow. Freedom of Expression in Turkey Report (1995- 2015)|date=January 2015|website=rcmediafreedom.eu|publisher=Initiative for Freedom of Expression|location=Istanbul|access-date=April 20, 2017|archive-date=2022-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220416080055/https://www.rcmediafreedom.eu/Publications/Books/Yesterday-Today-Tomorrow.-Freedom-of-Expression-in-Turkey-Report-1995-2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://bianet.org/english/diger/117328-bia-media-monitoring-reports|title=BIA Media Monitoring Reports|date=September 29, 2009|website=bianet.org|publisher=Bianet|access-date=April 20, 2017}}</ref>. Ситуацијата драматично се влошиЛА по [[Протести во Турција (2013)|протестите на Гези]] во [[2013]] година<ref>{{cite web|url=http://bianet.org/english/other/156020-gezi-resistance-timeline|title=First Year of Gezi Resistance|date=2013|website=bianet.org|publisher=Bianet|access-date=April 20, 2017}}</ref>, достигнувајќи го својот врв по обидот за [[Обид за државен удар во Турција (2016)|државен удар]] на [[15 јули]] [[2016]] година. Од тој момент, вонредната состојба е на сила<ref>{{cite web|url=https://bianet.org/english/politics/185671-state-of-emergency-extended-for-3-more-months|title=State of Emergency Extended for 3 More Months|date=April 19, 2017|website=bianet.org|publisher=Bianet|access-date=April 20, 2017}}</ref>, десетици илјади новинари, академици, јавни службеници и интелектуалци биле уапсени или обвинети, главно за терористички обвиненија, понекогаш по некоја нивна изјава или пишување<ref name=":0" />. Извештајот на комесарот за човекови права на [[Совет на Европа|Советот на Европа]] за слободата на изразување и слободата на медиумите во Турција, по неговите посети на Турција во 2016 година, истакнал дека прекршувањето на слободата на изразување во Турција создало изразен застрашувачки ефект, кој се манифестира во самоцензура и меѓу преостанатите медиуми и меѓу обичните граѓани<ref name=":10"/>. Дополнително, комесарот напишал дека главната пречка за подобрување на состојбата на слободата на изразување и слободата на медиумите во Турција е недостатокот на политичка волја и за признавање и за решавање на ваквите проблеми<ref name=":10" />. ===Пријавување забрани и замолчени наредби === Во 2017 година, комесарот за човекови права на Советот на Европа забележал дека во однос на судското вознемирување кое ја ограничува слободата на изразување, главните прашања се состојат во<ref name=":10" />: * Уназадување во судската практика на турското судство; * Прашања поврзани со независноста на судството и судската култура; * Клеветата останува кривично дело и предизвикува опасни застрашувачки ефекти, особено клевета на претседателот на Републиката и на јавните службеници; * Малтретирањето ја ограничи собраниската расправа, по укинувањето на имунитетот на пратениците. Повеќето од пратениците на опозициската партија ХД се под истрага, ако не и во затвор; * Големи ограничувања на академските слободи: многу академици биле отпуштени, принудени да дадат оставка, суспендирани или приведени во полиција; * Вознемирувањето ги вклучува сите сектори на турското општество, на пр. бранителите на човековите права. Има чести наметнувања на медиумски забрани или затемнувања во врска со настани од јасен јавен интерес и прекумерна употреба на притвор. До [[18 јануари]] [[2017]] година, повеќе од 150 медиуми биле затворени и нивните средства биле ликвидирани со владини декрети<ref name=":12" /><ref name=":13" /><ref name=":15">{{cite web|url=http://platform24.org/guncel/1969/olaganustu-h-l-de-gazeteciler---50|title=Olağanüstü Hâl'de Gazeteciler - 50|date=January 18, 2017|website=platform24.org|publisher=Platform for Independent Journalism - P24|language=tr|access-date=April 20, 2017|archive-date=2022-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220119135618/http://platform24.org/guncel/1969/olaganustu-h-l-de-gazeteciler---50|url-status=dead}}</ref>. Според итен декрет бр. 687 од 9 февруари 2017 година, турскиот Фонд за осигурување на штедни влогови (TMSF) станал овластен да продава компании запленети од државата преку назначување управници<ref name=":16" /><ref name=":17" />.Исто така, преку употреба на итни декрети - како бр. 668 (27.07.2016), 675 (29.10.2016) и 677 (22.11.2016), биле затворени 178 медиумски организации обвинети за терористичка припадност. До ноември 2016 година, дваесет и четири од овие затворени медиумски организации биле радио станици, дваесет и осум телевизии, осумдесет весници<ref name=":18" />. Во 2014 година, турските регулатори издале неколку забрани за известување за прашања од јавен интерес. * Во февруари 2014 година било забрането да се известува за наводите за вмешаност на МИТ во трансферот на оружје во Сирија. * Во март 2014 година, објавените аудио снимки од состанокот за национална безбедност во Министерството за надворешни работи биле ставени под наредба за замолчување. * Во мај 2014 година, Врховниот совет за радио и телевизија (RTÜK) ги предупредил радиодифузерите да се воздржат од прикажување материјали што се сметаат за „''непочитување кон чувствата на семејствата на жртвите''“ по катастрофата во рудникот Сома. Најлошата рударска катастрофа во земјата, која предизвика 301 смртни случаи, останала отсутна од повеќето мејнстрим медиуми. * Во јуни 2014 година била издадена забрана за известување во врска со киднапирањето од страна на ИСИЛ на 49 турски државјани од турскиот конзулат во [[Мосул]], [[Ирак]]. * Во ноември 2014 година, судот во [[Анкара]] издал забрана за известување без преседан за парламентарна истрага за наводи за корупција во врска со четворица поранешни министри. * Во септември 2014 година, просториите на онлајн весниците Гри Хат и Карши Газете биле претресени и претресени од полицијата откако објавиле информации за наводниот корупциски скандал. Полицијата побарала отстранување на информациите на интернет, иако имало само налог за претрес. Во 2012 година, како дел од Третиот реформски пакет, сите претходни забрани за публикации биле откажани, освен ако не се обноват од суд - што се случило за повеќето левичарски и курдски публикации<ref name="FH" />. Академиците се исто така погодени од цензурата на владата. Во овој поглед, случајот со ''Академици за мир'' е особено релевантен<ref name="barisicinakademisyenler.net"/>: на [[14 јануари]] [[2016]] година, 27 академици биле приведени на испрашување откако потпишале петиција со повеќе од други 1.000 луѓе кои бараат мир во југоисточниот дел на земјата, каде што има тековни насилни судири меѓу турската армија и ПКК<ref name="The Guardian"/>. ===Емитување=== Во телевизиските преноси, сцените на кои се прикажува голотија, конзумирање алкохол, пушење, употреба на дрога, насилство и несоодветно прикажување на логото на дизајнерска облека, брендови на храна и пијалаци, како и уличните знаци на името на установата вообичаено се цензурирани со замаглување или отсекување области и сцени<ref>{{cite web|last1=Finkel|first1=Andrew|title=Turkey's New Restrictions on Alcohol|url=http://latitude.blogs.nytimes.com/2013/05/29/turkeys-new-restrictions-on-alcohol/|work=The New York Times|date=29 May 2013|access-date=24 October 2014}}</ref>. Телевизиските канали, исто така, практикуваат самоцензура на преводи со цел да се избегнат високите казни од Врховниот совет за радио и телевизија. На пример, CNBC-e каналот обично го преведува зборот „''геј''“ како „''маргинален''“<ref>{{cite web|last1=Egin|first1=Oray|title=Turkey Censors The Simpsons|date=10 December 2012|url=http://www.newsweek.com/turkey-censors-simpsons-63455|publisher=Newsweek|access-date=24 October 2014}}</ref>. Државната агенција РТУК продолжува да наметнува голем број наредби за затворање на ТВ и радио станици со образложение дека тие направиле сепаратистички преноси<ref name=HRW02/>. * Во 2000 година, на телевизиските канали им било наложено дека ќе бидат суспендирани на еден ден доколку го емитуваат спотот за „''Кушу Калмаз''“, сингл од деби албумот на Султана, „Черкез Кизи“<ref>{{cite web|url=http://freemuse.org/archives/1266|title=Turkey: Banned rapper did not back down|work=Freemuse|access-date=2015-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160302194404/http://freemuse.org/archives/1266|archive-date=2016-03-02|url-status=dead}}</ref>. * Во 2001 година, [[Саут Парк]] бил забранет на 1 година во Турција бидејќи [[Бог]] бил прикажан како стаорец. * Во август 2001 година, РТУК ги забранил Светскиот сервис на [[Би-би-си]] и [[Дојче Веле]] со образложение дека нивните преноси „''ја загрозуваат националната безбедност''“<ref name=HRW02/>. Забраната за емитување на [[курдски јазик]] била укината со одредени квалификации во 2001 и 2002 година<ref name=Amnesty03/>. * На почетокот на 2007 година, турската влада ја забранила популарната телевизиска серија наречена [[Долината на волците - Терор]], наведувајќи ги насилните теми на серијата. Телевизиското шоу инспирирало филм од турско производство со исто име, во кој бил вклучен и американскиот глумец [[Гари Бјуси]]. Гари Бјуси глумел американски лекар кој вади органи од ирачките затвореници во озлогласениот затвор [[Абу Граиб]] и ги продава собраните органи на црниот пазар. Филмот бил повлечен од кината во [[Соединети Американски Држави|САД]] откако Лигата против клеветата се пожалила на турскиот амбасадор во САД за прикажувањето на [[Евреи]]те во филмот<ref>[http://www.bannedmagazine.com/ValleyoftheWolves.0001.htm "First Banned in U.S., 'Wolves' Now Banned in Turkey"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070810012906/http://www.bannedmagazine.com/ValleyoftheWolves.0001.htm |date=2007-08-10 }}, ''Banned Magazine'', February 17, 2007</ref>. * Во 2013 година, приватен телевизиски канал бил казнет со 30.000 долари за навреда на религиозните вредности поради епизода од [[Симпсонови]] во која бил прикажан Бог како прима наредби од ѓаволот<ref name="al-monitor.com">{{cite web |url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/01/turkey-censorship-steinbeck.html |title=In Erdogan's Turkey, Censorship Finds Fertile Ground |access-date=2014-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130219044438/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2013/01/turkey-censorship-steinbeck.html |archive-date=2013-02-19 |url-status=dead }}</ref>. ===Печат=== Случај Озѓур Ѓундем (1993–2016): Озѓур Ѓундем е прокурдски и левичарски медиум со седиште во [[Истанбул]]. Од почетокот на 90-тите, весникот бил предмет на рации и правни дејствија, при што многу новинари биле уапсени, па дури и убиени. Весникот останал затворен од 1994 до 2011 година поради судски налог. Овие факти биле основа за случајот [[Озѓур Ѓундем против Турција]] пред ЕСЧП<ref name=":19"/>. На [[16 август]] [[2016]] година, имало уште една рација на турската полиција во весникот и судот наредил негово привремено затворање поради „''континуирано правење пропаганда за Курдистанската работничка партија (ПКК)''“<ref>{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2016/08/turkey-pro-kurdish-newspaper-ozgur-gundem-shut-160817044530537.html|title=Turkey: Pro-Kurdish newspaper Ozgur Gundem shut down|date=August 17, 2016|website=aljazeera.com|publisher=Al Jazeera|access-date=April 20, 2017}}</ref>. Дваесет и четири новинари на биле уапсени и задржани во претпазлив притвор. Само во јули 2016 година, веб-страницата на Озѓур Ѓундем била блокирана двапати, прво на 1-ви, а потоа на 26-ти јули<ref>{{cite web|url=http://bianet.org/english/media/177232-websites-of-%20diha-ozgur-gundem-blocked|title=Websites of DİHA, Özgür Gündem Blocked|date=July 27, 2016|website=bianet.org|publisher=Bianet|access-date=April 20, 2017}}</ref>. ==Цензура на уметнички дела == * Во пресред на зголемената политичка тензија во земјата, Џем Карача бил принуден да побегне во [[Германија]] во 1979 година за да избегне гонење за неговите политички наметнати и јасно леви стихови кои честопати повикуваат на социјална правда и антикорупција<ref>{{cite web|last=Arsu|first=Sebnem|date=16 February 2004|title=Cem Karaca, 58, Turkish Singer With Political Messages, Dies|url=https://www.nytimes.com/2004/02/16/arts/cem-karaca-58-turkish-singer-with-political-messages-dies.html|access-date=12 June 2021|website=The New York Times}}</ref>. По воениот удар во 1980 година, бил издаден налог за негово апсење. Неговото постојано одбивање да се врати во Турција резултирало со одземање на државјанството на [[6 јануари]] [[1983]] година. Дури во 1987 година тој бил помилуван и можел да се врати во Турција<ref>{{cite web|last=Zontur|first=Erdogan Cagatay|date=8 February 2020|title=Cem Karaca: Bard of Anatolian Rock|url=https://www.aa.com.tr/en/culture/cem-karaca-bard-of-anatolian-rock/1727993|access-date=12 June 2021|website=Anadolu Agency}}</ref>. [[File:Ezhel the bebe.jpg|thumb|Графити во Анкара со зборовите „''Free Ezhel''“ во врска со апсењето и притворањето на уметниците во мај 2018 година.]] * Селда Багџан била апсена и затворена трипати по [[Државен удар во Турција (1980)|турскиот државен удар]] во 1980 година за пеење на курдски и вклучување на забранети песни на Назим Хикмет во нејзините стихови<ref>{{cite web|last=Kazanci|first=Handan|date=19 August 2015|title=The Turkish folk singer who inspires US rappers|url=https://www.aa.com.tr/en/culture-and-art/the-turkish-folk-singer-who-inspires-us-rappers/8656|access-date=18 April 2021|website=Anadolu Agency}}</ref>. Таа била затворена речиси 5 месеци помеѓу 1981 и 1984 година за обвиненија во врска со текстовите на нејзините песни<ref>Bağcan, Selda. "Biyografi". ''Selda Bağcan official website''. Archived from the original on 2012-09-05. Retrieved 2021-04-18.</ref>. * Во јуни 2006 година, полицијата заплени колаж на британскиот уметник Мајкл Дикинсон - кој го прикажува тогашниот турски премиер [[Реџеп Таип Ердоган]] како куче кое му дава розета од претседателот Буш - и му кажува дека ќе биде кривично гонет. Чарлс Томсон, водач на движењето ''Stuckism'', чиј член е Дикинсон, му пишал на тогашниот премиер на ОК, [[Тони Блер]] во знак на протест. Тајмс коментирал: „''Случајот може многу да ги засрами Турција и Велика Британија, бидејќи покренува прашања за состојбата на Турција за човекови права додека таа бара членство во ЕУ, со поддршка на Тони Блер''“. Потоа тој бил задржан десет дена и му било кажано дека ќе биде кривично гонет<ref name="timessatire">Alberge, Dalya and Erdem, Suna (2006). [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article675651.ece Satire that could land British artist in a Turkish jail] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110523224135/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article675651.ece |date=2011-05-23 }}, ''[[The Times]]'', 17 June 2006. Retrieved 17 August 2007.</ref> за „''навреда на достоинството на премиерот''“<ref>Duff, Oliver. "[https://web.archive.org/web/20080424035550/http://www.independent.co.uk/opinion/columnists/pandora/new-father-galloway-throws-down-the-gauntlet-448885.html Stuck in legal limbo]", ''The Independent'', 15 May 2007. Retrieved 2 September 2007.</ref><ref name="guardianbriton">Birch, Nicholas. [https://www.theguardian.com/uk/2006/sep/13/arts.turkey "Briton charged over 'insult' to Turkish PM"], ''[[The Guardian]]'', 13 September 2006. Retrieved 2 September 2007.</ref>. Во септември 2008 година, тој бил ослободен, а судијата пресудил дека „''навредливите елементи''“ се „''во границите на критиката''“<ref name="tait">Tait, Robert. [https://www.theguardian.com/world/2008/sep/26/turkey.humanrights "Turkish court acquits British artist over portraying PM as US poodle"], ''[[The Guardian]]'', 26 September 2008. Retrieved 26 September 2008.</ref>. Дикинсон изјавил: „''Имам среќа што сум ослободен. Сè уште има уметници во Турција кои се соочуваат со кривично гонење и се осудени за нивните мислења''“<ref name="tait" />. * Во 2016 година, директорот на оркестарот ''Дресднер Синфоникер'' тврдел дека делегацијата на Турција во Европската Унија побарала од Европската комисија да повлече 200.000 евра средства за концерт кој ќе го користи терминот „''геноцид''“ во текстовите што се пеат и зборуваат за време на планираното шоу<ref>{{cite web|url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/german-dresdner-sinfoniker-orchestra-accuses-turkey-of-trying-to-censor-armenian-genocide-a7000066.html|title=A German orchestra has accused Turkey of censoring its 'Armenian genocide' performance|date=25 April 2016|website=The Independent}}</ref>. * Во 2016 година, три одделни концерти на [[Сила (пејачка)|Сила]] што требало да се одржат во Истанбул и Бурса биле откажани од локалните општини по забелешките на уметниците во врска со тогашниот митинг на Јеникапи против државниот удар, одржан како одговор на неуспешниот обид за државен удар во 2016 година. Истанбулскиот митрополит изјавил дека концертите што требало да се одржат во Театарот на отворено Џемил Топузлу биле откажани како резултат на изјавата на Сила во која се осврнала на митингот во Јеникапи како „''шоу''“ во кое таа нема да учествува<ref>{{cite web|date=18 August 2016|title=Demokrasi Mitingini Eleştiren Sıla Gençoğlu'nun Konserleri İptal|url=http://www.siyahbant.org/demokrasi-mitingini-elestiren-sila-gencoglunun-konserleri-iptal/|access-date=10 June 2021|website=Siyah Bant|archive-date=22 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161222014307/http://www.siyahbant.org/demokrasi-mitingini-elestiren-sila-gencoglunun-konserleri-iptal/|url-status=dead}}</ref>. * На 6 март 2017 година, Зехра Доган била осудена на 2 години и 9 месеци притвор за „''сепаратистичка пропаганда''“, по нејзиниот цртеж споделен на [[Твитер]], кој го претставува полицискиот час во Нусајбин, во Југоисточна Турција<ref>{{cite web|url=http://stockholmcf.org/courts-gives-about-3-years-prison-sentence-for-artist-and-journalist-zehra-dogan/|title=Artist And Journalist Zehra Doğan Sentenced For 3 Years Of Prison|date=March 2, 2017|website=stockholmcf.org|publisher=Stockholm Center for Freedom (SCF)|access-date=April 20, 2017}}</ref>. * Пред [[Уставен референдум во Турција (2017)|турскиот уставен референдум]] во 2017 година, со кој ќе се овластат промени во турскиот устав за да се зголеми моќта на претседателот, турскиот суд забранил песна на прокурдската Демократска партија на народите (ХДП) која го поддржувала одговорот „''Не''“ со образложение дека е спротивно на уставот и поттикнувало омраза<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-referendum-no-campaign-idUSKBN17D235|title=With media muzzled, Turkish 'no' voters seek alternative channels|newspaper=Reuters|date=12 April 2017|via=www.reuters.com|last1=Caliskan|first1=Mehmet Emin}}</ref>. * Турската радио-телевизиска корпорација (ТРТ) забранила емитување на 208 песни во 2018 година поради неморал и промовирање тероризам. Последната причина била поврзана првенствено со курдските песни, а ТРТ подоцна ја опишала „''неморалната''“ содржина во твит како што содржи консумирање алкохол и тутун<ref>{{cite web|last=Abdulla|first=Namo|date=1 March 2018|title=Turkish State Channel Bans Dozens of Songs|url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/turkey/01032018|access-date=4 June 2021|website=Rudaw}}</ref>. * Во 2018 година, највисокото тело за надзор на медиумите во Турција, Врховниот совет за радио и телевизија (RTÜK), ги прегледал стиховите на поп-песните на англиски јазик и изрекол казни откако заклучил дека тие се несоодветни. РТУК изрекол казна од 17.065 турски лири на музичките канали NR1 и Dream TV поради стиховите на „''Wild Thoughts''“ и исто толку парична казна за Power TV поради стиховите на „''Sex, Love & Water''“<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkeys-media-watchdog-issues-fine-over-rihanna-lyrics-132975|title=Turkey's media watchdog issues fine over Rihanna lyrics|website=Hürriyet Daily News}}</ref>. * На 24 мај 2018 година, Езхел бил уапсен под обвинение за поттикнување употреба на дрога во врска со стиховите на неговите песни кои се однесуваат на консумирање марихуана, со што се соочил со затворска казна до 10 години<ref>{{cite web|last=The New Arab &|first=agencies|date=19 June 2018|title=Turkish rapper and government critic Ezhel acquitted of drug charges|url=https://english.alaraby.co.uk/english/news/2018/6/19/turkish-rapper-ezhel-acquitted-of-first-day-of-trial|access-date=11 April 2021|website=TheNewArab|archive-date=2020-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918022514/https://english.alaraby.co.uk/english/news/2018/6/19/turkish-rapper-ezhel-acquitted-of-first-day-of-trial|url-status=dead}}</ref>. Ова предизвикало национален бес, бидејќи некои го припишувале апсењето бидејќи бил отворен критичар на владата<ref>{{cite web|last=Sharpe|first=Kenan|date=May 30, 2018|title=Turkish Rapper Arrested for Promoting Drug Use|url=https://www.al-monitor.com/originals/2018/05/turkish-rapper-arrested-for-promoting-drug-use.html|website=Al-Monitor}}</ref>. Тој бил ослободен на 19 јуни 2018 година<ref>{{Cite news|last=|first=|date=2018-06-19|title=Turkish court acquits rapper arrested over lyrics: CNN Turk|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-security-rapper-idUSKBN1JF1OE|access-date=2021-04-11}}</ref>. * Бурак Ајдогду (сценско име Сопрано) бил уапсен на 1 октомври 2018 година и обвинет за „''поттикнување на употреба на дрога''“ преку неговата хит песна „''Мери Џејн''“, а подоцна бил ослободен во очекување на судењето<ref>{{cite web|date=January 4, 2019|title=Turkey: Rapper Charged with Promoting Drugs|url=https://freemuse.org/news/turkey-youtube-pulls-rappers-music-video-after-court-rules-it-encouraged-drug-use/|access-date=June 14, 2021|website=Freemuse|archive-date=2021-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614141656/https://freemuse.org/news/turkey-youtube-pulls-rappers-music-video-after-court-rules-it-encouraged-drug-use/|url-status=dead}}</ref>. Тој бил повторно приведен и одведен во затворот Силиври во март 2021 година по судската одлука да го осуди уметникот на 4 години и 2 месеци затвор<ref>{{cite web|last=Çağlar|first=Ali|date=March 13, 2021|title=Son dakika... 'Burry Soprano' olarak bilinen rapçi Burak Aydoğduoğlu tutuklandı|url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/son-dakika-burry-soprano-olarak-bilinen-rapci-burak-aydogduoglu-tutuklandi-41762002|access-date=June 14, 2021|website=Hurriyet News}}</ref>. * Во март 2021 година, четворица вработени во сатиричното француско списание [[Шарли Ебдо]] биле обвинети од страна на главниот обвинител на Анкара за наводна „''навреда на претседателот''“ кој се соочува со затворска казна од 4 години и 8 месеци во врска со карикатурата што го прикажува претседателот Ердоган како го крева здолништето на жена во превез<ref>{{cite web|date=13 April 2021|title=Turkey: Four Staff Members of Charlie Hebdo Indicted for Allegedly 'Insulting the President' in a Cartoon|url=https://freemuse.org/news/turkey-four-staff-members-of-charlie-hebdo-indicted-for-allegedly-insulting-the-president-in-a-cartoon/|website=Freemuse|accessdate=2022-04-04|archive-date=2022-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127101403/https://freemuse.org/news/turkey-four-staff-members-of-charlie-hebdo-indicted-for-allegedly-insulting-the-president-in-a-cartoon/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=28 October 2020|title=Charlie Hebdo: Turkey Vows Legal Action Over Erdogan Cartoon|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-54717587|website=BBC News}}</ref>. * Стенд ап комичарот Емре Ѓунсал бил уапсен на 11 април 2020 година и осуден на 3 години и 5 месеци затвор за неговиот стенд-ап настап од почетокот на истиот месец, во кој се содржеле шеги на истакнати историски личности како Руми, Шамс Табризи и Ататурк<ref>{{cite web|date=February 4, 2021|title=Turkey: Comedian Sentenced to Prison for a Stand-up Show|url=https://freemuse.org/news/turkey-comedian-sentenced-to-prison-for-a-stand-up-show/|access-date=June 14, 2021|website=Freemuse|archive-date=2021-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211126234843/https://freemuse.org/news/turkey-comedian-sentenced-to-prison-for-a-stand-up-show/|url-status=dead}}</ref>. * Во мај 2021 година, Врховниот совет за радио и телевизија (RTÜK) наредил отстранување на „''несоодветната содржина''“ од [[Spotify]], првенствено во врска со опсегот на подкасти достапни во библиотеката на Spotify. РТУК отишла понатаму и се заканувала на платформата со цензура во случај на непочитување на наредбата<ref>{{cite web|last=Smith|first=Dylan|date=May 10, 2021|title=Turkey Media Regulator Warns Spotify to Eliminate 'Inappropriate Content'|url=https://www.digitalmusicnews.com/2021/05/10/turkey-rtuk-spotify-warning/|access-date=16 June 2021|website=Digital Music News}}</ref>. ==Цензура на филмови и театарски претстави == * [[Сексот и градот 2]] бил забранет од турската кабловска телевизија бидејќи властите сметале дека претставувањето на геј браковите е „''извртено и неморално''“ и се смета за опасно за турското семејство<ref>{{cite web|url=https://www.amnestyusa.org/internet-freedom-in-turkey-system-error/|title=Internet Freedom in Turkey: System Error|date=5 May 2011|website=Amnesty International USA}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnestyusa.org/five-reasons-that-the-lgbt-community-in-turkey-needs-heroes-like-ali-erol-and-how-you-can-help/|title=Five Dangers Facing the LGBT Community in Turkey|date=6 December 2012|website=Amnesty International USA}}</ref>. * Во 2014 година, филмот „''Yeryüzü Aşkın Yüzü Oluncaya Dek''“ (Додека лицето на земјата не стане лице на љубовта) бил отстранет од програмата на [[Меѓународен филмски фестивал (Анталија|Меѓународниот филмски фестивал]] во [[Анталија]] од организаторите на фестивалот по предупредувањето дека прикажувањето на филмот може да го изврши злосторството и навреда на претседателот на Турција<ref name="indexoncensorship.org">{{cite web|last=Censorship|first=Index on|date=30 June 2016|title=Turkey's film festivals face a narrowing space for expression|url=https://www.indexoncensorship.org/2016/06/film-festivals-artistic-freedom-expression-turkey/}}</ref>. * Во 2015 година, филмскиот фестивал во Истанбул го откажал прикажувањето на филмот ''Север'', откако турското [[Министерство за култура на Турција|Министерство за култура]] се пожалило. Филмот покажал снимка од неколку членови на забранетата Курдистанска работничка партија<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/filmblog/2015/apr/20/turkey-censorship-north-documentary-istanbul-film-festival-kurdistan-workers-party|title=Counter-punch: why Turkey's ban on PKK documentary North is a waste of time|first=Laya|last=Maheshwari|date=20 April 2015|via=www.theguardian.com}}</ref>. * Во 2016 година, Меѓународниот филмски фестивал во Анкара, кој не барал документи за регистрација за филмови пред 2015 година, го побарал овој документ од сите продуценти на филмови кои ја поминале претпроекцијата да се додаде во програмата. Двајца режисери кои рекле дека документите за регистрација се користат како форма на цензура и, поради оваа причина, нема да ги добијат, нивните филмови биле отстранети од програмата<ref name="indexoncensorship.org"/>. * Во април 2017 година, сатиричниот краток филм наречен „''Последната шницла''“ бил забранет за учество на Меѓународниот филмски фестивал во Истанбул бидејќи филмаџиите одбиле да се усогласат со турското министерство<ref>{{cite web|url=https://www.ft.com/content/c63216c4-49e0-11e7-a3f4-c742b9791d43|title=Subscribe to read|website=Financial Times}}</ref>. * Во 2017 година, Канцеларијата на гувернерот на Анкара го забранил [[ЛГБТ]] филмскиот фестивал на германската амбасада<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/berlin-slams-ankaras-ban-on-german-lgbt-film-festival-122567|title=Berlin slams Ankara's ban on German LGBT film festival - World News|website=Hürriyet Daily News}}</ref>. * На 17 ноември 2017 година, канцеларијата на гувернерот на Анкара забранила јавно прикажување на сите ЛГБТ филмови, изложби и настани, поради „''јавната чувствителност''“<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-capital-bans-all-lgbt-screenings-exhibitions-events-over-public-sensitivities-122651|title=Turkish capital bans all LGBT screenings, exhibitions, events over 'public sensitivities' - Turkey News|website=Hürriyet Daily News}}</ref>. * Во 2017 година, [[Sony Pictures]] дистрибуирала самоцензурирана верзија на филмот [[Blade Runner 2049]] во Турција, оставајќи ги различните сцени од оригиналниот рез кои прикажуваат голотија<ref>{{cite web|last=Sharf|first=Zack|date=October 12, 2017|title='Blade Runner 2049' Censored in Turkey and the Country's Film Critics Association is Fighting Back|url=https://www.indiewire.com/2017/10/blade-runner-2049-censored-turkey-film-critics-1201886676/|website=Indie Wire}}</ref>. Sony Pictures ја објаснил оваа одлука со наведување дека на некои територии биле испорачани „''малку монтирани верзии''“ на филмот „''за да се почитува локалната култура''“<ref>{{cite web|date=October 17, 2017|title='Blade Runner 2049' Türkiye'de sansürle gösterime sokuldu|url=https://www.diken.com.tr/blade-runner-2049-turkiyede-sansurle-gosterime-girdi/|website=Diken}}</ref>. * Во 2018 година, претставата „''Индија банка''“ на Државниот театар во Адана, која била на турнеја во провинцијата Бетмен, била отстранета од сцената поради интервенција на претставници на Дирекцијата за култура и туризам на провинцијата Бетмен. Театарската претстава била отстранета од сцената откако две нејзини сцени биле прогласени за „''безобразни''“<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/theater-play-canceled-for-official-censorship-126585|title=Theater play canceled for official censorship|website=Hürriyet Daily News}}</ref>. * Во 2018 година, Канцеларијата на гувернерот на Анкара го забранил филмот поврзан со ЛГБТ „''Гордост''“, наведувајќи ја тековната вонредна состојба во земјата како причина за забраната. Канцеларијата изјавила дека ваквите настани можат да „''поттикнат омраза и непријателство''“ меѓу различните фракции во општеството, од кои може да произлезе „''опасност''“<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/communist-lgbt-groups-film-screening-banned-in-ankara-133955|title=Communist LGBT group's film screening banned in Ankara - Turkey News|website=Hürriyet Daily News}}</ref>. * Во 2020 година, Претседателскиот центар за комуникации започнал истраги во врска со потенцијално хомосексуален лик во оригиналната серија на [[Нетфликс]] „Љубов 101“ и бил отворен случај на суд против него. Судот на крајот го отфрлил случајот бидејќи тврдењата не можеле да се докажат<ref>{{cite news |url=https://m.haberler.com/diyanet-sen-den-ask-101-dizisine-tepki-13124308-haberi/ |title=Diyanet-Sen'den "Aşk 101" dizisine tepki |publisher=Haberler.com |date=15 April 2020 |access-date=10 May 2020 |archive-date=2020-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604044430/https://m.haberler.com/diyanet-sen-den-ask-101-dizisine-tepki-13124308-haberi/ |url-status=dead }}</ref>. * Во јуни 2020 година, преговорите меѓу Нетфликс и членовите на турската владејачка Партија на правдата и развојот (АКП) за прашањето за вклучување на ЛГБТ ликовите пропаднале. Турција барала еден геј лик да биде целосно отстранет од сценариото подготвено за серија. Нетфликс одбил да го прифати ова барање и производството на шоуто било прекинато<ref>{{cite web|url=https://ahvalnews.com/netflix/netflix-and-turkish-govt-talks-break-down-over-local-series-gay-theme-report|title=Netflix and Turkish gov't talks break down over local series with gay theme - report|newspaper=Ahval|date=18 July 2020|access-date=18 July 2020|archive-date=2022-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220717160443/https://ahvalnews.com/netflix/netflix-and-turkish-govt-talks-break-down-over-local-series-gay-theme-report|url-status=dead}}</ref>. * Во септември 2020 година, Високиот совет на турската радио и телевизија (RTÜK) наредил отстранување на филмот ''Cuties'' од каталогот на Нетфликс. Пред одлуката, турското Министерство за семејство, труд и социјални услуги ја известила РТУК да ги преземе неопходните мерки на претпазливост за филмот<ref>{{cite web|url=https://www.hurriyetdailynews.com/turkish-watchdog-to-order-netflix-to-block-access-to-cuties-film-in-turkey-157955|title=Turkish watchdog to order Netflix to block access to "Cuties" film in Turkey|newspaper=hurriyetdailynews|date=3 September 2020|access-date=3 September 2020}}</ref>. ==Цензура на книги == * Во 1961 година, еден број на италијанскиот стрип ''[[Капетан Мики]]'' бил забранет, бидејќи „''ја поттикнуваше мрзеливоста и духот на авантуризам''“ кај турскиот народ<ref name="50 shades of Turkish censorship">[http://www.hurriyetdailynews.com/50-shades-of-turkish-censorship.aspx?pageID=238&nID=38462&NewsCatID=386 50 shades of Turkish censorship], ''Hurriyet Daily News''.</ref>. * Во доцните 1960-ти или почетокот на 1970-тите, биле забранети „[[Комунистички манифест|Комунистичкиот манифест]]“ на [[Карл Маркс]] и [[Фридрих Енгелс]], „''Држава и револуција на Ленин''“ и „''Историјата на Комунистичката партија на Советскиот Сојуз (болшевици)'' на [[Сталин]]. * Во јули 1972 година, полицијата извршила упад во 30 издавачки куќи во [[Истанбул]] и конфискувала помеѓу 250.000 и 500.000 книги и привела над 50 издавачи, дистрибутери и продавачи на книги<ref name="Burning Books-Haig A. Bosmajian">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UkAXPuObVBUC|title=Burning Books|first=Haig A.|last=Bosmajian|date=11 May 2019|publisher=McFarland|via=Google Books|isbn=9780786422081}}</ref>. * Во јануари 1973 година, обвинителот за воена состојба наредил 137 левичарски публикации да бидат запалени<ref name="Burning Books-Haig A. Bosmajian" />. * Во 1973 година, 11 издавачи биле обвинети за објавување на романот „''Плодови на гневот''“, бидејќи „''ширеле пропаганда неповолна за државата''“. * Во 1987 година, Националниот географски атлас на светот бил забранет.<ref name="50 shades of Turkish censorship" /> * Во 1989 година, Турција го забранила увозот, продажбата и дистрибуцијата на ''[[Сатански стихови|Сатанските стихови]]''<ref name="50 shades of Turkish censorship" />. * Во 2004 година, книгата „''[[Единаесет илјади боздогани]]''“ била цензурирана во Турција, а нејзиниот издавач бил осуден на парична казна од 684 турски лири поради „''безобразност''“ и „''повредување на внатрешните чувства на луѓето''“<ref>{{cite web|url=https://www.bianet.org/english/freedom-of-expression/120107-echr-convicted-turkish-censorship-of-obscenity|title=ECHR Convicted Turkish Censorship of 'Obscenity'|website=Bianet - Bagimsiz Iletisim Agi}}</ref>. * Во 2007 година, „''[[Бог како заблуда]]''“ предизвикало нејзиниот издавач Ерол Карааслан да биде под истрага од обвинител од Истанбул за „''поттикнување верска омраза''“<ref name="50 shades of Turkish censorship" />. * Во 2008 година, Недим Ѓурсел се соочил со обвиненија за „''поттикнување насилство или омраза''“ откако ја објавил неговата книга „''Ќерките на Алах''“, која наводно го навредувала исламот<ref name="businessinsider.com" />. * Во 2013 година, два стиха од поемата „''Табела''“, која ја напишал турскиот поет Едип Кансевер, биле исфрлени од средношколските книги бидејќи го вклучуваат зборот „''пиво''“<ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-poet-edip-cansevers-verses-become-latest-victim-of-censors.aspx?pageID=517&nID=40981&NewsCatID=386 Turkish poet Edip Cansever's verses become latest victim of censors], ''Hurriyet Daily News''.</ref>. * Во 2013 година, Турција ги укинала децениските забрани за 453 книги и 645 периодични списанија.<ref name="50 shades of Turkish censorship" /> * Во 2013 година, Турција ја цензуриралакласиката на [[Џон Стајнбек]], „''[[Глувци и луѓе]]''“ врз основа на „''неморалност''“<ref name="al-monitor.com" />. * Во 2013 година, наставник во Истанбул ризикувал дисциплински санкции затоа што им дал на учениците домашна задача од „''Моето слатко портокалово дрво''“.<ref name="al-monitor.com" /> * На 11 октомври 2017 година, турскиот министер за култура, како одговор на пратеничко прашање, изјавил дека речиси 139.141 книги се собрани од 1.142 библиотеки низ цела Турција од обидот за пуч во јули 2016 година поради „''ѓуленистичката пропаганда''“<ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/140-000-books-collected-from-turkish-libraries-over-gulenist-propaganda-120738 140,000 books collected from Turkish libraries over ‘Gülenist propaganda’], ''Hurriyet Daily News''.</ref>. ==Интернет цензура== Режимот на цензура на [[Интернет]] во [[Турција]] се префрлил од „''умерено''“ на „''сериозно''“ кон крајот на 2016 година по серијата исклучувања на социјалните медиуми, регионалните прекини на Интернет и ограничувањата на алатките за заобиколување на [[Виртуелна приватна мрежа|VPN]] и [[Tor]] документирани од независното тело за набљудување на дигиталните права „''TurkeyBlocks.org''“<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-38365564|title=Turkey blocks access to Tor anonymising network|date=2016-12-19|newspaper=BBC News|language=en-GB|access-date=2017-01-08}}</ref><ref>{{cite web|url=https://turkeyblocks.org/2016/12/18/tor-blocked-in-turkey-vpn-ban/|title=Tor blocked in Turkey as government cracks down on VPN use|date=2016-12-18|website=Turkey Blocks|access-date=2017-01-08}}</ref>. Месеци претходно, истражувачката група за човекови права ''„[[Фридом Хаус]]“'' веќе го намалила својот поглед на слободата на интернет во земјата на „''неслободен''“, истакнувајќи во својот извештај дека проценката била направена пред дополнителни ограничувања по неуспешниот воен удар во јули<ref>{{cite web|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-net/2016/turkey|title=Turkey {{!}} Country report {{!}} Freedom on the Net {{!}} 2016|website=freedomhouse.org|access-date=2017-01-08|archive-date=2017-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170109021337/https://freedomhouse.org/report/freedom-net/2016/turkey|url-status=dead}}</ref>. Во однос на цензурата на Интернет, во Извештајот за слободата на медиумите и слободата на изразување во Турција од 2017 година, комесарот за човекови права на Советот на Европа открил: * зголемување на блокирањето и филтрирањето на мрежните места; * зголемена практика на прибегнување кон пригушување на пропусниот опсег за време на домашни кризи, правејќи одредени социјални медиуми и платформи недостапни.; * случаи на целосно исклучување на интернетот; * зголемување на гонењата и притворите за онлајн активности кои предизвикуваат голем застрашувачки ефект (познато како самоцензура). Во претходните години, турската влада спровела правни и институционални реформи поттикнати од амбициите на земјата да стане членка на Европската Унија. Во исто време Турција ја покажала својата висока чувствителност на клевета и друга „''несоодветна''“ онлајн содржина, што резултирало со затворање на голем број локални и меѓународни мрежни места. Целиот интернет сообраќај поминува низ инфраструктурата на Турскиот телеком, овозможувајќи централизирана контрола врз онлајн содржината и олеснување на спроведувањето на одлуките за исклучување<ref>{{cite web|url=http://www.telkoder.org.tr/en/core/uploads/page/document/4552_0309141762035809.pdf|title=Telecommunications policy in Turkey: Dismantling barriers to growth|last=B. Burnham|first=James|date=2007|website=telkoder.org.tr|publisher=Elsevier|access-date=April 20, 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421000426/http://www.telkoder.org.tr/en/core/uploads/page/document/4552_0309141762035809.pdf|archive-date=April 21, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.rekabet.gov.tr/en-US/News/Investigation-launched-on-TTNET-|title=Investigation launched on TTNET|date=January 19, 2017|website=rekabet.gov.tr|publisher=Rekabet Kurumu ([[Turkish Competition Authority]])|access-date=April 20, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421091120/http://www.rekabet.gov.tr/en-US/News/Investigation-launched-on-TTNET-|archive-date=2017-04-21|url-status=dead}}</ref>. Во декември 2010 година, ''OpenNet Initiative'', непартиска организација со седиште во [[Канада]] и [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], која истражува, анализира и открива практики за филтрирање и надзор на Интернет, ја класифицирала интернет цензурата во Турција како селективна (трета најниска од четирите класификации) во политички, социјални и интернет алатки и не нашла докази за цензура во конфликтот/безбедносната област<ref name="ONICP-Turkey">[http://opennet.net/research/profiles/turkey "ONI Country Profile: Turkey"], OpenNet Initiative, 18 December 2010</ref>. Меѓутоа, исто така во 2010 година, „''[[Репортери без граници]]''“ ја додала Турција на својот список од 16 земји „''под надзор''“, велејќи: {{циВо септември 2008 година, страницата тат|2010 година беше обележана со широко опфатено деблокирање на мрежната страница за споделување видеа [[YouTube]], што, за жал, не беше еднакво на укинување на онлајн цензурата во Турција. Во земја каде што изобилуваат табу-темите, неколку илјади мрежни места сè уште се недостапни, а правните постапки против онлајн новинарите и понатаму постојат.<ref>[http://march12.rsf.org/en/#ccenemies "The Enemies of the Internet—Countries under surveillance"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310044811/http://march12.rsf.org/en/#ccenemies |date=2011-03-10 }}, Reporters Without Borders, 12 March 2011</ref>}} Во јули 2010 година Здружението за алтернативна информатика организирала еден од првите и најголеми улични протести против цензурата на Интернет во Истанбул. Вториот протест се одржал во мај 2011 година со демонстрации во 30 градови во Турција<ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=judiciary-in-conflict-with-free-internet-demand-2010-07-18 "Turkish protesters search for unrestricted Internet, blocked by judiciary"], Hurriyet Daily News, 18 July 2010. Retrieved 22 June 2014.</ref>. Во својот извештај „''Слобода на мрежата''“ за 2016 година, ''„[[Фридом Хаус]]“'' ѝ дал на Турција статус „''слобода на мрежата''“ на „''неслободна''“ велејќи дека: * Мобилните и интернет-врските биле постојано суспендирани во [[Јуксекова]], Чизре, Сур, Силопи и други градови во југоисточниот дел на земјата за време на упадите на безбедносните агенции против милитантите; [[Твитер]], [[Фејсбук]] и [[YouTube|Јутјуб]] биле привремено блокирани во многу прилики - обично како последица на терористички напади - сè додека не го ограничат пристапот до одредени објави или сметки; * Турција сочинувала речиси 90 отсто од целата содржина што била локално ограничена од Твитер во втората половина на 2015 година. Турскиот регулатор ја казнила компанијата со 150.000 TRY (51.000 американски долари) затоа што одбила да ја отстрани она што го нарекла „''терористичка пропаганда''“ од страницата; * Провладините тролови ги ескалирале своите кампањи за вознемирување на опозициските гласови и организации на социјалните мрежи преку кампањи за оцрнување и лажни сметки; * Новинарите како Хајри Тунч, Ајтекин Гезичи и Булент Кенеш добиле долги затворски казни за „''навреда''“ на јавни функционери или ширење „''терористичка пропаганда''“; * 14-дневниот сајбер напад донел речиси 400.000 турски мрежни места офлајн и привремено ги суспендирал банкарските услуги на мало во земјата. Извештајот на ''Freedom on the Net'' за 2015 година, следел дека над 60.000 мрежни места остануваат блокирани во Турција и дека TIB блокирала 22.645 мрежни места без претходна судска наредба само во 2014 година. Twitter бил блокиран две недели, а YouTube два месеци во 2014 година<ref name="FH" /><ref name=FOTN-2015-Turkey>[http://www.freedomhouse.org/report/freedom-net/2015/turkey "Turkey country report"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190927235216/https://freedomhouse.org/report/freedom-net/2015/turkey |date=2019-09-27 }}, ''Freedom on the Net 2015'', Freedom House, 2015. Retrieved 06 December 2015.</ref>. На [[21 март]] [[2014]] година, пристапот на Твитер за турските корисници бил блокиран две недели во пресрет на локалните избори за да се спречи приливот на протечени прислушувани снимки на високи функционери што се појавиле на страницата, што го натерало премиерот Реџеп Тајип Ердоган да изјави дека ќе ја „''искорне''“ мрежата<ref name="telegraph">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/10742886/Turkey-lifts-Twitter-ban-after-court-ruling.html|title=Turkey lifts Twitter ban after court ruling|publisher=telegraph|date=April 3, 2014|access-date=April 3, 2014}}.</ref>. Во 11-тиот двогодишен извештај за транспарентност објавен на [[19 септември]] [[2017]] година, Твитер објавил дека Турција е прва меѓу земјите од каде доаѓаат околу 90 проценти од барањата за отстранување содржини<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-top-country-seeking-removal-of-content-on-twitter-report.aspx?pageID=238&nID=118172&NewsCatID=339|title=Turkey top country seeking removal of content on Twitter: Report|publisher=hurriyet|date=September 20, 2017|access-date=September 20, 2017}}</ref>. Исто така, Турција поднела најголем обем на барања за отстранување на Твитер во 2014<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-twitter/turkey-tops-countries-demanding-content-removal-twitter-idUSKBN0LD1P620150209|title=Turkey tops countries demanding content removal: Twitter|publisher=reuters|date=February 9, 2015|access-date=February 9, 2015}}</ref> 2015<ref name="bloomberg">{{cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-03-22/half-of-tweet-removal-requests-come-from-turkey-twitter-says|title=Half of All Requests to Remove Twitter Posts Come From Turkey|publisher=bloomberg|date=March 22, 2017|access-date=March 22, 2017}} ...Turkey accounted for more than half of all content removal requests sent to Twitter during the second half of 2016, a ranking it has topped for three years.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/turkey-leads-in-twitter-censorship-2015-8|title=Turkey leads the world in Twitter censorship — and no other country is even close|publisher=businessinsider|date=August 13, 2015|access-date=August 13, 2015}}</ref> и 2016 година.<ref name="bloomberg"/> За време на чистките 2016-17, безбедната апликација за инстант пораки ''[[ByLock]]'' била обвинета од турската влада дека била користена првенствено од членовите на движењето Ѓулен, кое го класифицирале како терористичка организација, за време на неуспешниот пуч. Владата започнала истраги на над 23.000 граѓани за врски со Ѓулен, само врз основа на докази дека тие го преземале или користеле ''ByLock''. Некои од овие истраги резултирале со апсење и притворање. Меѓутоа, во декември [[2017]] година, владата објавила дека ќе истражи 11.480 телефонски броеви кои биле лажно обвинети за врски со ''[[ByLock]]''и [[Фетхулах Ѓулен|Ѓулен]], откако открила дека обвинувањата биле предизвикани од неповрзани апликации кои вградувале веб-светилник што укажува на Бајлок одвнатре. Налог за апсење бил издаден и против развивачот на една од овие апликации<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2017/sep/11/turks-detained-encrypted-bylock-messaging-app-human-rights-breached|title=Turks detained for using encrypted app 'had human rights breached'|last=Bowcott|first=Owen|date=2017-09-11|website=The Guardian|access-date=2018-01-22}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.cbc.ca/news/world/terrifying-how-a-single-line-of-computer-code-put-thousands-of-innocent-turks-in-jail-1.4495021|title='Terrifying': How a single line of computer code put thousands of innocent Turks in jail|work=CBC News|access-date=2018-01-22|language=en}}</ref>. Според решението објавено во ''Т.Ц. Ресми Газет'' на [[1 август]] [[2019]] година, давателите на онлајн медиумски услуги како што се [[Netflix]], [[BluTV]] и [[Puhutv]], кои емитуваат серии на Интернет, паднале под контрола на РТУК. По оваа одлука, платформите за дигитално емитување биле обврзани да добијат дозвола за емитување за да продолжат со емитување<ref>{{cite web | title = RADYO, TELEVİZYON VE İSTEĞE BAĞLI YAYINLARIN İNTERNET ORTAMINDAN SUNUMU HAKKINDA YÖNETMELİK | url = http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2019/08/20190801-5.htm | publisher = Resmî Gazete | access-date = 1 August 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190802005831/http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2019/08/20190801-5.htm | archive-date = 2 August 2019}}</ref>. Со одлуката, администрацијата на РТУК прецизирала дека прекршувањето на правилата за емитување може да резултира со санкции за радиодифузерите<ref>{{cite news |title=Netflix: RTÜK'ün internet yönetmeliği |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-49193378 |publisher=BBC Turkish |date=2 August 2019|access-date=16 January 2020}}</ref>. На [[1 јули]] [[2020]] година, во изјава дадена до членовите на неговата партија, Ердоган најавил дека владата ќе воведе нови мерки и регулативи за контрола или затворање на платформите на социјалните медиуми како YouTube, Twitter и Netflix. Преку овие нови мерки, од секоја компанија ќе се бара да назначи официјален претставник во земјата за да одговори на правните проблеми. Одлуката доаѓа откако голем број корисници на Твитер ја навредиле неговата ќерка Есра откако таа го родила своето четврто дете<ref>{{cite web|url=https://uk.reuters.com/article/uk-turkey-security-socialmedia/turkey-determined-to-control-social-media-platforms-erdogan-says-idUKKBN2425Y4|title=Turkey determined to control social media platforms, Erdogan says|publisher=Reuters|date=1 July 2020|access-date=1 July 2020|archive-date=2020-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200701132727/https://uk.reuters.com/article/uk-turkey-security-socialmedia/turkey-determined-to-control-social-media-platforms-erdogan-says-idUKKBN2425Y4|url-status=dead}}</ref>. ===Правна рамка === Законот за Интернет бр. 5651 бил донесен во 2007 година, Турција со декларирана цел да ги заштити семејствата и малолетниците<ref name=":22" /><ref name=":24">{{cite journal|url=https://policyreview.info/articles/analysis/internet-censorship-turkey|title=Internet censorship in Turkey|last1=Akgül|first1=M.|last2=Kırlıdoğ|first2=M.|date=June 3, 2015|journal=Internet Policy Review|volume=4|issue=2|doi=10.14763/2015.2.366|access-date=April 20, 2017}}</ref>. Патот за неговото донесување бил трасиран по забраната наметната на ''Youtube.com'' во 2007 година, поради видео во кое се навредува основачот на Турската Република, [[Мустафа Кемал Ататурк|Кемал Ататурк]]<ref name=":24" />. Оттогаш, таквиот закон се спроведувал на рестриктивен начин, често предизвикувајќи епизоди на цензура против обичните граѓани, новинарите и медиумите<ref>{{cite web|url=http://www.cyber-rights.org/reports/internet_restricted_bw.pdf|title=Internet: restricted access- A critical assessment of Internet Content Regulation and Censorship in Turkey|last1=Akdeniz|first1=Y.|last2=Altiparmak|first2=K.|date=November 2008|website=cyber-rights.org|publisher=İnsan Hakları Ortak Platformu (IHOP)|access-date=April 20, 2017}}</ref>. Поради оваа причина, експертите сметаат дека Законот бр. 5651 е особено контроверзен<ref>{{cite web|url=http://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2016)011-e|title=OPINION ON LAW No. 5651 ON REGULATION OF PUBLICATIONS ON THE INTERNET AND COMBATING CRIMES COMMITTED BY MEANS OF SUCH PUBLICATION ("THE INTERNET LAW")|date=June 15, 2016|website=venice.coe.int|publisher=Venice Commission for Democracy through Law, Council of Europe|access-date=April 20, 2017}}</ref>. На [[5 февруари]] [[2014]] година турскиот парламент усвоил контроверзен предлог-закон за измена на регулативата за Интернет во Турција. Тој му дозволува на телекомуникацискиот орган (ТИБ) да блокира која било мрежно место во рок од 4 часа без претходно да побара судска одлука, и бара од интернет провајдерите да ги складираат сите податоци за активностите на веб-корисниците две години и да ги направат достапни на властите по нивно барање<ref>[https://www.theguardian.com/world/2014/feb/06/turkey-internet-law-censorship-democracy-threat-opposition "Turkey pushes through new raft of 'draconian' internet restrictions"], Constanze Letsch, ''The Guardian'', 6 February 2014. Retrieved 7 February 2014.</ref>. По [[Обид за државен удар во Турција (2016)|обидот за државен удар]] на [[15 јули]] [[2016]] година, моќта на ТИБ била префрлена на Управата за технологија и комуникации (Управа за информатички и комуникациски технологии – БТК), која претходно ги надгледувала операциите на ТИБ<ref>{{cite web|url=https://www.telegeography.com/products/commsupdate/articles/2016/08/16/turkish-internet-content-authority-tib-scrapped-merged-into-telecoms-regulator/|title=Turkish internet content authority TIB scrapped, merged into telecoms regulator|date=August 16, 2016|website=telegeography.com|publisher=TeleGeography- Autoritative Telecom Data|access-date=April 20, 2017|archive-date=2019-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190426123945/https://www.telegeography.com/products/commsupdate/articles/2016/08/16/turkish-internet-content-authority-tib-scrapped-merged-into-telecoms-regulator/|url-status=dead}}</ref>. Законот за Интернет бр. 5651 забранува: * злосторства против Ататурк (член 8/б), * нудење или промовирање проституција, * обезбедување место и можност за коцкање, * неовластено онлајн коцкање и обложување, * сексуална злоупотреба на деца, * поттикнување на самоубиство, * снабдување со лекови кои се опасни по здравјето и * олеснување на злоупотребата на дроги. Мрежните места се исто така блокирани поради следниве причини: * преземање на MP3 и филмови со прекршување на законите за авторски права, * навреди кон државни организации и приватни лица * кривични дела поврзани со тероризам * прекршување на прописите за трговска марка * нелојална трговија регулирана според турскиот трговски законик * повреда на членовите 24, 25, 26 и 28 од Уставот (слободи на вероисповест, изразување, мисла и слобода на печатот). Од амандманите од 2015 година, националната безбедност е исто така основа за широки забрани за пристап<ref>{{cite web|url=http://www.internationallawoffice.com/Account/Login.aspx?ReturnUrl=http%3a%2f%2fwww.internationallawoffice.com%2fNewsletters%2fIT-Internet%2fTurkey%2fELIG-Attorneys-at-Law%2fNational-security-as-legal-basis-for-broad-access-bans|title=National security as legal basis for broad access bans|date=September 22, 2015|website=internationallawoffice.com|publisher=ELIG Law Firm|access-date=April 20, 2017|archive-date=2019-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609165426/https://www.internationallawoffice.com/Account/Login.aspx?ReturnUrl=http%253a%252f%252fwww.internationallawoffice.com%252fNewsletters%252fIT-Internet%252fTurkey%252fELIG-Attorneys-at-Law%252fNational-security-as-legal-basis-for-broad-access-bans|url-status=dead}}</ref>. Одлуките за блокирање на мрежни места може да се обжалат, но обично само откако страницата е блокирана. Сепак, поради јавниот профил на најголемите мрежни места забранети и недостатокот на правни, технички или етички аргументи за оправдување на цензурата, блокираните страници често се достапни со помош на прокси или со менување на DNS опслужувачи. Во септември 2017 година, турскиот Врховен суд одлучил дека инсталирањето на ''ByLock'', апликацијата за мобилни пораки, на телефонот е доволен доказ за да се осуди осомничениот како член на ФЕТО<ref>[ByLock can be considered sole evidence of Gülen network membership: Supreme Court http://www.hurriyetdailynews.com/bylock-can-be-considered-sole-evidence-of-gulen-network-membership-supreme-court--118430]</ref>. ===Блокирање на интернет страници === [[File:Turkey Internet Censorship.jpg|thumb|Известување користено од [[Претседателство за телекомуникации и комуникации|TİB]] во кое се наведува правното овластување според кое одредената страница е блокирана.]] Мрежните места се блокирани за прекршување на интелектуална сопственост, особено за споделување датотеки и стриминг сајтови; за обезбедување пристап до материјал кој покажува или промовира сексуална експлоатација и злоупотреба на деца, непристојност, проституција или коцкање; за навреди кон [[Мустафа Кемал Ататурк]], основачот на современа Турција; за известување вести за југоисточна Турција и курдските прашања; или кои клеветат поединци. Покрај широко распространето филтрирање, државните власти се проактивни во барањето бришење или отстранување на содржината на интернет<ref name="FOTN-2013-Turkey">[http://www.freedomhouse.org/report/freedom-net/2013/turkey "Turkey country report"], ''Freedom on the Net 2013'', Freedom House, 2013. Retrieved 21 October 2013.</ref>. [[Imgur]],<ref>{{cite web|url=https://torguard.net/blog/turkey-and-its-questionable-internet-censorship-law/|title=Turkey's Questionable Web Censorship Law &#124;|first=TorGuard|last=VPN}}</ref> [[Pastebin]] и [[TinyURL]]<ref>{{cite web|url=http://allinfo.space/2016/11/02/turkey-blocks-pastebin-and-tinyurl/|title=Turkey blocks Pastebin and Tinyurl &#124; AllInfo}}</ref> исто така биле блокирани во Турција. Водечки случај во врска со интернет цензурата е ''Ахмет Јилдирим против Турција'' (2013), пред [[Европски суд за човекови права|Европскиот суд за човекови права]] (ЕСЧП)<ref name=":23" />: тој се однесува на Законот за Интернет бр. 5651 и блокирањето на „''[[Google Sites]]''“, клевета, употреба на несразмерни мерки и потребата од ограничувања да бидат пропишани со закон. Во 2019 година, според активистите, повеќе од 61.000 мрежни еста биле блокирани во Турција, а повеќе од 5.500 статии забранети. Покрај тоа, многу страници за вести морале да ги отстранат своите написи за да избегнат забрана на нивните услуги во земјата<ref>{{cite web|url=https://ahvalnews.com/internet-freedom/more-400000-websites-banned-turkey-report|title=More than 400,000 websites banned in Turkey – report|publisher=ahvalnews|date=3 July 2020|accessdate=2022-04-04|archive-date=2021-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110040441/https://ahvalnews.com/internet-freedom/more-400000-websites-banned-turkey-report|url-status=dead}}</ref>. Некои други случаи на блокирање на интернет страници се следниве: * На 7 март 2007 година, турските судови вовеле забрана за YouTube поради шпекулативно видео кое го навредува Мустафа Кемал Ататурк. Пред пресудата, судот побарал од YouTube целосно да го отстрани видеото, но тие одбиле, велејќи дека можат само да го направат невидливо за турскиот народ<ref name="bbc">[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6427355.stm Turkish court bans YouTube access], [[BBC News]], 7 March 2007.</ref>. Одбивањето го направил предметот прекршување на член 8, кој датира од 1951 година<ref>{{cite news|url=http://www.rsf.org/article.php3?id_article=22273|access-date=2008-08-25|title=Bill censoring online content that insults Atatürk is signed into law|publisher=[[Reporters sans frontières]]|date=2007-05-24|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080419091701/http://www.rsf.org/article.php3?id_article=22273 |archive-date=2008-04-19}}</ref>. Два дена подоцна забраната била накратко укината, а потоа вратена<ref name="abc">[http://abclocal.go.com/wpvi/story?section=news/technology&id=5066077 Turkey Lifts YouTube Ban] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121009145433/http://abclocal.go.com/wpvi/story?section=news%2Ftechnology&id=5066077 |date=2012-10-09 }}, [[ABC News]], 10 March 2007.</ref>. * До август 2008 година, стотици локации биле привремено блокирани на слични основи.<ref name=412sites>{{cite news |url=http://bianet.org/english/kategori/english/109155/412-internet-sites-and-blogs-protest-internet-censorship |archive-url=https://web.archive.org/web/20080928141233/http://www.bianet.org/english/kategori/english/109155/412-internet-sites-and-blogs-protest-internet-censorship |url-status=dead |archive-date=2008-09-28 |access-date=2008-08-20 |title=412 Internet Sites And Blogs Protest Internet Censorship |date=2008-08-20 |work=Bianet |first=Erol |last=Önderoglu |author-link=Erol Onderoglu }}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=151016 |access-date=2008-08-23 |title=Internet bans pit Turkey against freedom of speech |date=2008-08-23 |work=Zaman |quote=There are currently 853 Web sites banned in Turkey... |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080823191121/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=151016 |archive-date=2008-08-23 }}</ref> * Во мај 2008 година, Турција повторно го блокирла YouTube на 30 месеци<ref>{{cite web |title=Turkey reinstates YouTube ban|website=[[Reuters]]|url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-youtube/turkey-reinstates-youtube-ban-idUSTRE6A227C20101103|date=3 November 2010}}</ref>. * Според написот на ''Милиет'' од август 2008 година, 11.494 жалби (најчесто поради непристојност) резултирале со 853 предлози за блокирање<ref>{{cite news|url=http://teknoloji.milliyet.com.tr/Teknoloji/HaberDetay.aspx?aType=HaberDetay&ArticleID=981363&Date=22.08.2008&b=&ver=76|archive-url=https://archive.today/20130418152400/http://teknoloji.milliyet.com.tr/Teknoloji/HaberDetay.aspx?aType=HaberDetay&ArticleID=981363&Date=22.08.2008&b=&ver=76|url-status=dead|archive-date=2013-04-18|access-date=2008-08-22|title=İnternet kararıyor!|work=[[Milliyet]]|date=2008-08-22|language=tr}}</ref>. * До средината на 2008 година, растечкото незадоволство од блоковите резултирало со протестна кампања, организирана од веб-страницата ''elmaaltshift.com'', која ги охрабрила сите мрежни места да ја заменат својата почетна страница со интерстицијална веб-страница со наслов „''Пристапот до оваа страница е одбиен со сопствена одлука'' [235] * Во октомври 2008 година, написот во ''Радикал'' го зголемил бројот на блокирани локации на 1112<ref>{{cite news|url=http://www.radikal.com.tr/Default.aspx?aType=Detay&ArticleID=903545&Date=15.10.2008&CategoryID=77|access-date=2008-10-15|title=Vatan'ın internet sitesine sansür|department=Türkiye|work=[[Radikal]]|date=2008-10-15}}</ref>. Родителот на YouTube, [[Гугл|Google]], одлучил селективно да го спречи пристапот до навредливите видеа на корисниците во Турција за да спречи блокирање на целата страница. Турските обвинители, незадоволни, побарале глобално блокирање за да не се навредуваат турските корисници во странство. Google не се придржил кон тоа<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/11/30/magazine/30google-t.html?partner=permalink&exprod=permalink|access-date=2008-11-29|title=Google's Gatekeepers|date=2008-11-28|work=[[The New York Times]]|first=Jeffrey|last=Rozen}}</ref>. * Во септември 2008 година, страницата на [[Ричард Докинс]], ''richarddawkins.net'', била забранета во Турција како резултат на жалбите на исламскиот креационист Аднан Октар дека неговата книга ''Атласот на создавањето'', која ја оспорува теоријата на еволуцијата, била клеветена на страницата на Докинс<ref>{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article4790039.ece|access-date=2008-09-19|title=Dawkins website banned in Turkey|date=2008-09-19|work=The Times|location=London|first=Ruth|last=Gledhill}}{{Мртва_врска|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * Во октомври 2008 година, турскиот министер за транспорт [[Бинали Јилдирим]] ги бранел забраните, велејќи дека „''Потребни се практики за заштита на младите луѓе и пошироката јавност од штетни материјали на интернет''“<ref>{{cite news|url=http://www.hurriyet.com.tr/english/domestic/10080451.asp?scr=1|access-date=2008-10-09|title=Websites to continue to be banned in Turkey-transportation minister|date=2008-10-09|work=Hurriyet English}}</ref>. Весникот ''Тараф'' вели дека постојаната забрана на веб-страниците може да се припише на неискуството на судиите во справувањето со Интернет<ref>{{cite news|url=http://www.taraf.com.tr/haber.asp?id=19938|archive-url=https://archive.today/20130418190549/http://www.taraf.com.tr/haber.asp?id=19938|url-status=dead|archive-date=2013-04-18|access-date=2008-10-26|title=Telefonları da toplasaydınız |work=[[Taraf]]|first=Banu|last=Uzpeder|date=2008-10-25|quote=Bu tuhaflığın nedeni hakimlerin internet konusundaki deneyimsizliği.|language=tr}}</ref> * Во октомври 2008 година, судовите го забраниле ''Blogger'', вклучително и доменот ''Blogspot.com''<ref>{{cite news|url=http://www.radikal.com.tr/Default.aspx?aType=Detay&ArticleID=905130&CategoryID=77|access-date=2008-10-25|title=Sansür hız kesmiyor: Blogger.com'a mahkeme engeli|department=Türkiye|work=[[Radikal]]|date=2008-10-25}}</ref> откако ''Lig TV'' (чија матична компанија е ''Digiturk'') се пожалила на повреда на авторските права<ref>{{cite news|url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/10214565.asp?gid=229&sz=87278|access-date=2008-10-26|title=İnternet yasağında Digiturk parmağı|work=[[Hürriyet]]|date=2008-10-26|language=tr}}</ref>. Оваа забрана била укината по неколку часа. * Во ноември 2008 година, судовите го забраниле пребарувачот „''Ројнаме – курдски вести''“, вклучувајќи го и доменот rojname.com<ref>{{cite web|title=rojname.com « Erişime Engellenen Siteler|url=http://engelliweb.com/url/rojname-com|publisher=Engelli Web|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160407225938/https://engelliweb.com/url/rojname-com|archive-date=2016-04-07}}</ref>. * Почнувајќи од декември 2008 година, откако премиерот Реџеп Тајип Ердоган ги охрабрил луѓето да работат околу блокот на YouTube, неговиот број на посетители се удвоил и ја направила петтата најпосетувана веб-страница, според ''Alexa.com''<ref>{{cite news|url=http://www.radikal.com.tr/Radikal.aspx?aType=RadikalHaberDetay&ArticleID=912944&Date=16.12.2008&CategoryID=98|access-date=2008-12-15|title=Başbakan'ın önerisi YouTube'u 'patlattı'|department=Politika|work=[[Radikal]]|date=2008-12-16|first=Ender|last=Turkkan|language=tr}}</ref>. * Почнувајќи од јуни 2010 година, покрај [[YouTube]], повеќе од 8.000 големи и помали страници биле забранети, повеќето од нив порнографски и страници за споделување mp3<ref>{{cite web |title=Erişime Engellenen Siteler |trans-title=Blocked Websites |url=http://engelliweb.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20081021000429/http://engelliweb.com/ |url-status=dead |archive-date=21 October 2008 |publisher=Engelli Web |language=tr |access-date=5 June 2010}}</ref>. Други истакнати мрежни страници кои се забранети се ''[[Mrstiff]], [[The Pirate Bay]], [[Megaupload]], [[Deezer]], [[Tagged]], [[Slide]], [[Dudesnude]]'' и ''[[SHOUTcast]]''. Интернет-базата за филмови избегнала да биде цензурирана поради погрешно правопис на нејзиниот домен, што резултирало со залудна забрана на [[imbd.com]]<ref>{{cite book |author1=Akdeniz, Yaman |author2=Altıparmak, Kerem |name-list-style=amp|title=Internet: Restricted Access: A Critical Assessment of Internet Content Regulation and Censorship in Turkey |date=25 November 2008 |pages=41 |url=http://privacy.cyber-rights.org.tr/?page_id=256}}</ref>. * Во 2010 година, страницата за споделување видео ''[[Metacafe]]'' била забранета од Претседателството за телекомуникации (TİB)<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.tib.gov.tr/ |title=архивски примерок |accessdate=2022-04-04 |archive-date=2012-08-05 |archive-url=https://archive.today/20120805175147/http://www.tib.gov.tr/ |url-status=dead }}</ref> по објавувањето на наводно скандалозно видео на поранешниот лидер на ЦХП, [[Дениз Бајкал]]. * Во текот на јуни 2010 година, турскиот претседател [[Абдула Ѓул]] го искористил својот профил на [[Твитер]] за да изрази неодобрување за забраната на земјата за услугите на YouTube и Google. Ѓул напишал дека им наредил на официјалните лица да најдат законски начини да дозволат пристап.<ref>{{cite news |title=Turkish president uses Twitter to condemn YouTube ban |url=https://www.theguardian.com/world/2010/jun/11/abdullah-gul-twitter-turkey-youtube-ban |newspaper=[[The Guardian]] |date=June 11, 2010 |agency=[[Associated Press]], [[Ankara]] office |access-date=June 12, 2010}}</ref> * Помеѓу јули 2010 и октомври 2010 година, турската забрана на YouTube била проширена на опсег [[IP-адреса]] кои нудат услуги од страна на родителот на YouTube [[Google]], вклучувајќи ги и оние на [[Google Docs]], [[Google Translate]], [[Google Books]], [[Google Analytics]], и [[Google Tools]].<ref name="ÖÖ">{{cite news |author=Özgür Öğret |title=Google new target of Turkish censors |url=http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=turkey-censors-google-for-ataturk-2010-06-04 |newspaper=[[Hürriyet Daily News]] |date=June 4, 2010}}</ref> * Од септември 2010 година, ''Kliptube'' е блокиран.<ref>{{cite news |url=http://bianet.org/bianet/kategori/bianet/109452/youtube-kliptube-ve-geocities-kapali-dailymotion-acildi |access-date=2008-09-02 |title=Youtube, Kliptube ve Geocities Kapalı, Dailymotion Açıldı |date=2008-09-02 |language=tr |work=Bianet |first=Erol |last=Önderoglu |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081009082632/http://www.bianet.org/bianet/kategori/bianet/109452/youtube-kliptube-ve-geocities-kapali-dailymotion-acildi |archive-date=2008-10-09 }}</ref> * На почетокот на септември 2010 година, интернет пребарувачот за музика ''[[Grooveshark]]'' бил забранет од турските судови поради прекршување на авторските права.<ref>[http://erkansaka.net/archives/5128 "The latest victim of web censorship: Grooveshark"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722180908/http://erkansaka.net/archives/5128 |date=2011-07-22 }}, Erkan's Field Diary, 4 September 2010</ref> * На 1 октомври 2010 година и повторно на 8 јануари 2014 година Турција го блокирала [[Vimeo]].<ref>{{cite web |title=Vimeo banned in Turkey|url=https://www.ifex.org/turkey/2014/01/13/vimeo_banned/|date=13 January 2014}}</ref> * На 1 јануари 2011 година, Турските судови го забранија Wix.com, популарен градител на сајтови во сопственост на израелска компанија. Забраната подоцна била укината барем од ''Turk Telekunikasyon A.S'.<ref><!-- six.com is a sic -->{{cite web |title=Can not use six.com in Turkey {{!}} Wix Flash |url=http://www.wix.com/support/forum/flash/domain-and-my-account/other/can-not-use-sixcom-in-turkey |access-date=28 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130412043550/http://www.wix.com/support/forum/flash/domain-and-my-account/other/can-not-use-sixcom-in-turkey |archive-date=12 April 2013 }}</ref><ref>{{cite web |title=wix.com « Erişime Engellenen Siteler |trans-title=wix.com « Blocked Websites |url=http://engelliweb.com/url/wix-com |publisher=Engelli Web |language=tr |access-date=28 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410005811/https://engelliweb.com/url/wix-com |archive-date=10 April 2016 }}</ref> * На 28 јануари 2011 година, популарната табла за слики ''[[4chan]]'' била блокирана.<ref>{{cite web |title=4chan.org « Erişime Engellenen Siteler |trans-title=4chan.org « Blocked Websites |url=http://engelliweb.com/url/4chan-org |publisher=Engelli Web |language=tr |access-date=28 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110406052625/http://engelliweb.com/url/4chan-org |archive-date=6 April 2011 }}</ref> * Почнувајќи од 2 март 2011 година, пристапот до ''[[Blogspot]]'' бил блокиран, по барање на давателот на сателитска телевизија [[Digiturk]]; Дигитурк тврди дека Блогер се користел за дистрибуција на материјал на кој ги има правата за емитување.<ref>[http://www.hurriyetdailynews.com/n.php?n=blogspot-is-banned-2011-03-02 "Blogger becomes latest victim of Turkish Internet bans"], Hürriyet Daily News & Economic Review, 2 March 2011</ref> * На 27 мај 2011 година, услугите за споделување датотеки [[RapidShare]] и [[FileServe]] биле блокирани.<ref>{{cite web|url=http://torrentfreak.com/turkey-bans-rapidshare-and-fileserve-110530/|title=Turkey Bans RapidShare and FileServe|work=TorrentFreak}}</ref> * На 22 август 2011 година, според новите регулативи објавени на [[22 февруари]] [[2011]] година, Одборот за информатички технологии (БТК), огранок на кабинетот на премиерот, ќе им овозможи на сите корисници на интернет провајдерите да изберат едно од четирите нивоа на филтрирање содржина (семејство, деца, домашни, или стандардно). Сепак, немањето избран филтер за содржина точно е еднакво на стандардниот филтер во однос на блокираните интернет места.<ref>[http://en.rsf.org/turkey-government-agency-wants-to-install-06-05-2011,40238.html "Government agency wants to install filtering software on every computer"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304043225/http://en.rsf.org/turkey-government-agency-wants-to-install-06-05-2011,40238.html |date=2016-03-04 }}, Reporters Without Borders, 6 May 2011</ref> * На 21 октомври 2011 година, услугата за стриминг на медиуми [[Livestream]] била блокирана од страна на Турската Република.<ref>{{cite web |title=livestream.com « Erişime Engellenen Siteler |trans-title=livestream.com « Blocked Websites |url=http://engelliweb.com/url/livestream-com |publisher=Engelli Web |language=tr |access-date=28 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111209064538/http://engelliweb.com/url/livestream-com |archive-date=9 December 2011 }}</ref> Later in June 2012 or earlier, the block was lifted.<ref name="ReferenceA">''On holiday at Turkey''{{Full citation needed|date=March 2013}}{{Check|date=March 2013}}</ref>{{Check|date=March 2013}} * Помеѓу јануари и јуни 2012 година, бројот на барања за отстранување содржини што ги примил Google од Турција се зголемил за 1.013 отсто во споредба со претходниот шестмесечен извештајен период, според извештаите за транспарентност на компанијата.<ref name=FOTN-2013-Turkey /> * На 9 март 2012 година, [[Pastebin]] бил блокиран од Турската Република.<ref>{{cite web |title=pastebin.com « Erişime Engellenen Siteler |trans-title=pastebin.com « Blocked Websites |url=http://engelliweb.com/url/pastebin-com |publisher=Engelli Web |language=tr |access-date=28 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120623020059/http://engelliweb.com/url/pastebin-com |archive-date=23 June 2012 }}</ref> Later in June 2012 or earlier, the block was lifted but then reinstated.<ref name="ReferenceA" />{{Check|date=March 2013}} * Во октомври 2012 година, мрежното место за спортски стриминг ''atdhe.tw'' било блокирано во Турција.<ref>{{cite web |title=atdhe.tw « Erişime Engellenen Siteler |trans-title=atdhe.tw « Blocked Websites |url=http://engelliweb.com/url/atdhe-tw |publisher=Engelli Web |language=tr |access-date=28 March 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304022900/https://engelliweb.com/url/atdhe-tw |archive-date=4 March 2016 }}</ref> * Во јануари 2014 година, IP блоковите на ''[[Level 3 Communications]]'' [[Мрежа за испорака на содржина]] биле блокирани, што резултирало со неуспех до 20% од сите барања до тој CDN.<ref>{{cite web|url=http://www.cedexis.com/reports/#?report=cdn_response_time&country=TR|title=Radar Country Report Demo|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140121105431/http://www.cedexis.com/reports/#?report=cdn_response_time&country=TR|archive-date=2014-01-21}}</ref> * Во јануари 2014 година, [[SoundCloud]] бил блокиран откако приватни телефонски разговори со турскиот премиер [[Реџеп Тајип Ердоган]] биле поставени на сервисот.<ref>{{cite web |title=Has Turkey Banned SoundCloud? |url=https://www.spin.com/2014/01/soundcloud-service-outage-turkey-banned-prime-minister/ |work=[[Spin (magazine)|Spin]] |access-date=30 January 2014 |author=Marc Hogan|date=27 January 2014 }}</ref><ref>{{cite web |title=Soundcloud.com'a erişim engellendi |url=http://sozcu.com.tr/2014/teknoloji/soundcloud-coma-erisim-engellendi-446604/ |publisher=[[Sözcü]] |access-date=25 January 2014 |work=Sözcü Newspaper |language=tr}}</ref><ref>{{cite web|title=Loose Lips Threaten Turkey's Powerful |url=http://www.vocativ.com/01-2014/loose-lips-threaten-turkeys-powerful/ |publisher=[[Vocativ]] |access-date=30 January 2014 |author=Oray Egin |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140129062714/http://www.vocativ.com/01-2014/loose-lips-threaten-turkeys-powerful/ |archive-date=January 29, 2014 }}</ref><ref>{{cite web |title=Turkey: Is a Dark Net Rising? |url=http://www.eurasianet.org/node/67999 |publisher=Eurasianet.org |access-date=1 February 2014 |author=Dorian Jones}}</ref> * На 21 март 2014 година, пристапот до Твитер бил блокиран кога судот наредил да се применат „''заштитни мерки''“ на услугата. Ова следело по претходните изјави на премиерот кој ветил дека ќе го „''збрише Твитер''“ по штетните наводи за корупција во неговиот кабинет.<ref name="telegraph" /><ref name="BBCNews-20March2014">[https://www.bbc.com/news/world-europe-26677134 "Twitter website 'blocked' in Turkey"], BBC News, 20 March 2014. Retrieved 23 March 2014.</ref><ref name="PCWorld21March2014">[http://www.pcworld.com/article/2110760/turkey-appears-to-have-blocked-twitter.html "'We'll eradicate Twitter': Turkey blocks Twitter access"], ''PCWorld'', 21 March 2014. Retrieved 22 March 2014</ref> [[Google Public DNS]] was also blocked after it was prominently used to bypass the ban.<ref name=zaman-turkeyblock>{{cite web|title=Turkey becomes first country ever to ban Google DNS |author1=KAMİL ARLI |author2=SUAT ÖZÇELİK |date=23 March 2014 |url=http://www.todayszaman.com/news-342851-turkey-becomes-first-country-ever-to-ban-google-dns.html |work=Today's Zaman |access-date=24 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140324013445/http://todayszaman.com/news-342851-turkey-becomes-first-country-ever-to-ban-google-dns.html |archive-date=24 March 2014 }}</ref> * На 27 март 2014 година, YouTube бил блокиран ширум земјата еден ден откако корисник објавил безбедносен состанок објавен во јавноста, на кој навидум било откриено дека шефот на турското разузнавање [[Хакан Фидан]], турскиот министер за надворешни работи [[Ахмет Давутоглу]] и други, планирале операции „[[лажно знаме]]“ во [[Сирија]]. Ердоган го опишал истекувањето како „''злобно''“; Давутоглу го нарекол „''сајбер напад против Турската Република''“ и „''објавување војна против турската држава и нашата нација''".<ref>[http://www.todayszaman.com/news-343175-turkey-says-syria-security-leak-villainous-as-youtube-blocked.html "Turkey says Syria security leak 'villainous' as YouTube blocked"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328155347/http://www.todayszaman.com//news-343175-turkey-says-syria-security-leak-villainous-as-youtube-blocked.html |date=2014-03-28 }}, ''Today's Zaman'' (Reuters), 27 March 2014. Retrieved 28 March 2014.</ref> YouTube was unblocked on June 3, 2014, after a court ruling.<ref>{{cite web|url=http://mashable.com/2014/06/03/turkey-unblocks-youtube/|title=Turkey Unblocks YouTube After 2 Months|author=Lorenzo Franceschi-Bicchierai|date=3 June 2014|work=Mashable}}</ref> * Во ноември 2014 година, било откриено дека записите на [[Википедија на турски јазик|турската Википедија]] за [[Вагина]], [[Пенис (човек)|Човечки пенис]], [[Скротум]] и [[Вулва]] биле цензурирани од главниот давател на услуги [[TTNET]].<ref>{{cite news|title=The Anatomy of Vagina Censorship in Turkey|url=http://www.bianet.org/english/freedom-of-expression/160045-the-anatomy-of-vagina-censorship-in-turkey?bia_source=rss|access-date=20 November 2014|publisher=Bianet}}</ref> * Во април 2015 година, турски суд наредил забрана за пристап на една објава на [[WordPress]]. Но, за многу корисници, тоа значело дека нивните даватели на интернет услуги целосно го блокирале WordPress.<ref>{{cite web|title=Ban against a single blog post leads Turkish ISPs to censor all of WordPress|date=April 2015|url=https://www.dailydot.com/layer8/turkey-wordpress-censorship-block/|publisher=dailydot|access-date=1 April 2015}}</ref> * На 6 април 2015 година, Турција го блокирала пристапот до Твитер, Јутјуб и [[Facebook]] откако биле објавени слики на обвинител кој го држат во заложништво милитантите на екстремната левица [[РНОПФ]] со пиштол држен во главата. Обвинителот подоцна бил убиен во кризата. Фејсбук брзо ја исполнил одлуката на судот и ја отстранил содржината, што резултирало со отстранување на блокадата.<ref>{{cite web|last1=Akkoc|first1=Raziye|title=Turkey blocks access to Twitter and YouTube over hostage photos|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/turkey/11518004/Turkey-blocks-access-to-Facebook-Twitter-and-YouTube.html|publisher=The Telegraph|access-date=6 April 2015}}</ref> * На 17 април 2015 година, Турција накратко го блокирала пристапот до услугата [[URL shortening]] [[Bitly]]. Наместо да бидат пренасочени на целосната URL-адреса, на корисниците кои следат врска до доменот ''bit.ly'' им била сервирана страница на која се наведува (на [[турски јазик|турски]]) дека „''оваа интернет страница (bit.ly) е ставена под административни мерки од страна на Управата за телекомуникации''“. Блокирањето било примена на новиот закон за регулација на Интернет, според кој Управата за телекомуникации повеќе не мора да бара одобрение од судот пред да блокира цела страница. Не била наведена причина за блокирањето. Претставници на Управата за телекомуникации подоцна изјавиле дека блокирањето било поради „''техничка грешка''“.<ref>{{cite news |title=Bit.ly'a erişim 'yanlışlıkla' engellendi! |author=Selim Öztürk |trans-title=Access to bit.ly 'accidentally' blocked! |url=http://www.hurriyet.com.tr/teknoloji/28764356.asp |newspaper=[[Hürriyet]] |date=17 April 2015 |access-date=20 April 2015}}</ref> * Од 20 април 2015 година, списокот на блокирани интернет страници што го одржува веб-страницата за мониторинг ''Engelli Web'' содржеи над 78.000 имиња на домени.<ref>{{cite web |trans-title=Access-blocked Websites 78553 |url=http://engelliweb.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150405205100/http://engelliweb.com/ |publisher=Engelli Web |date=20 April 2015 |access-date=20 April 2015 |archive-date=5 April 2015 |title=Erişime Engellenen Websiteleri 78553 |url-status=dead }}</ref> * На 25 јули 2015 година, Турција блокирала 96 курдски и левичарски мрежни места за вести заедно со 23 сметки на Твитер поради „''административни мерки''“ насочени не само на веб-страниците со седиште во Турција, туку и во северен [[Ирак]] додека турските борбени авиони продолжиле да ги бомбардираат позициите на Курдистанската Работничка партија (ПКК) во северен Ирак. Блокираните мрежни места ги вклучуваат [[Rudaw ]], BasNews, [[DİHA]], ANHA, [[Özgür Gündem]], Yüksekova Haber, [[Sendika.Org]], RojNews и [[Jinha ]].<ref name="ReferenceB">{{cite news|title=Turkey blocks Kurdish websites as Twitter and Facebook slows down|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-blocks-kurdish-websites-as-twitter-and-facebook-slows-down.aspx?pageID=238&nid=85917|date=25 July 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Turkish court approves blocking of Kurdish websites|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-court-approves-blocking-of-kurdish-websites.aspx?pageID=238&nID=86006&NewsCatID=339|date=27 July 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.jinhanews.com/ |title=Jinha News Agency |publisher=Jin News Agency |access-date=18 March 2018 |archive-date=2018-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180318115647/http://jinhanews.com/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://jinhanews.com/en |archive-url=https://web.archive.org/web/20161022012540/http://jinhanews.com/en |url-status=dead |archive-date=22 October 2016 |title=Pre-censorship archived site of Jinha News Agency (English) |publisher=Jin News Agency |date= 22 October 2016|access-date=18 March 2018}}</ref> * Од 25 јули 2015 година, повеќе од 81.000 мрежни места се блокирани во Турција, според ''Engelli Web''.<ref name="ReferenceB" /> * На 10 октомври 2015 година, по првиот од двата бомбашки напади во Анкара, организацијата за следење на цензурата [[Turkey Blocks]] ги потврдила корисничките извештаи дека Турција намерно го ограничила пристапот до Твитер во очигледен обид да го контролира протокот на информации во врска со нападот.<ref>{{cite web|title=Open Letter to the Government of Turkey on Internet Blocking and Free Expression|url=https://www.hrw.org/news/2015/10/29/open-letter-government-turkey-internet-blocking-and-free-expression|website=Human Rights Watch|date=29 October 2015|access-date=10 October 2016}}</ref> * Во ноември 2015 година, турската влада официјално го блокирала пристапот до [[Reddit]].<ref>{{cite news|title=Turkey blocks access to Reddit under controversial censorship law|url=https://www.theverge.com/2015/11/14/9734910/turkey-reddit-internet-ban|date=14 November 2015}}</ref> * Во јули 2016 година, Турција го блокирала пристапот до [[WikiLeaks]] неколку часа откако открила илјадници електронски пораки на владејачката партија од 2010 до 6 јули 2016 година.<ref>{{cite news |title=Turkey blocks access to WikiLeaks after ruling party email dump|newspaper=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-turkey-security-wikileaks/turkey-blocks-access-to-wikileaks-after-ruling-party-email-dump-idUSKCN1000H1|date=20 July 2016}}</ref> * На 11 септември 2016 година, било пријавено целосно исклучување на интернетот што ги погодило југоисточните региони на Турција, што се совпаднало со отстранувањето на избраните локални функционери од државата утринава од функцијата во претежно етнички-курдските региони во земјата. Се верува дека исклучувањето можеби е спроведено за да се потиснат гласовите на несогласување или опозицијата.<ref>{{cite web|url=https://turkeyblocks.org/2016/09/11/internet-shutdown-turkey-southeast/date=11|title=Internet shutdown in Turkey's Southeast}}{{Мртва_врска|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * На 8 октомври 2016 година, по протекувањето на е-пошта на турскиот министер [[Берат Албајрак]] од страна на [[RedHack]], [[Управа за информатички и комуникациски технологии]] (БТК) им наредила на интернет провајдерите да блокираат неколку датотеки за споделување мрежни места, вклучувајќи [[Dropbox (услуга)|Dropbox]], [[Microsoft OneDrive]] и [[Google Drive]].<ref>{{cite news|title=Turkey blocks Google, Microsoft and Dropbox services to 'suppress' mass email leaks|url=http://www.ibtimes.co.uk/turkey-blocks-google-microsoft-dropbox-services-suppress-mass-email-leaks-1585655|access-date=10 October 2016|work=International Business Times|date=10 October 2016}}</ref> * На 9 октомври 2016 година, [[GitHub]] и [[Internet Archive]]<ref>{{cite web|title=Turkey restores access to Google Drive after blocking cloud storage services|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-restores-access-to-google-drive-after-blocking-cloud-storage-services.aspx?pageID=238&nID=104784&NewsCatID=339|website=Turkey Blocks|access-date=10 October 2016}}</ref> биле блокирани, а поврзаните административни наредби биле последователно објавени од БТК во кои се наведува дека пристапот бил официјално ограничен.<ref>{{cite web|title=Dropbox, Google Drive and Microsoft OneDrive cloud services blocked in Turkey following leaks|url=https://turkeyblocks.org/2016/10/08/google-drive-dropbox-blocked-in-turkey/|website=Turkey Blocks|date=8 October 2016|access-date=9 October 2016}}</ref> * Заклучно со 10 октомври 2016 година, во Турција биле блокирани вкупно 114.257 страници, според ''Engelli Web''.<ref>{{cite news|title=Turkey restores access to Google Drive after blocking cloud storage services|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-restores-access-to-google-drive-after-blocking-cloud-storage-services.aspx?pageID=238&nID=104784&NewsCatID=339|date=10 October 2016}}</ref> * На 27 октомври 2016 година, турските власти наизменично го блокирале целиот пристап до Интернет во источниот и југоисточниот дел на земјата, откако ги привеле избраните соградоначалници на градот [[Дијарбакир]].<ref>{{cite web|url=https://turkeyblocks.org/2016/10/26/internet-shutdown-turkey-diyarbakir/|title=Internet shutdown in Turkey's Southeast following mayor's detention|date=2016-10-26|website=[[Turkey Blocks]]|access-date=2017-01-24}}</ref><ref>{{cite news|title=CHP deputy Tanrıkulu slams internet cuts in eastern, southeastern Turkey|url=http://www.hurriyetdailynews.com/chp-deputy-tanrikulu-slams-internet-cuts-in-eastern-southeastern-turkey.aspx?pageID=238&nID=105490&NewsCatID=338|newspaper=Hürriyet Daily News|date=28 October 2016|access-date=2016-10-31}}</ref> * На 4 ноември 2016 година, турските власти го блокирале пристапот до Facebook, Twitter, YouTube и [[WhatsApp]] во земјата, по приведувањето на 11 членови на [[Слободна демократска партија (Турција)|Слободна демократска партија]] (HDP). Ограничувањата на Интернет се повеќе се користат за да се потисне покривањето на политички инциденти, форма на цензура што се применува на краток рок за да се спречат граѓански немири.<ref>{{cite web|url=https://turkeyblocks.org/2016/11/04/social-media-shutdown-turkey/|title=Facebook, Twitter, YouTube and WhatsApp shutdown in Turkey|date=2016-11-04|website=[[Turkey Blocks]]|access-date=2017-01-24}}</ref><ref>{{cite web |title=Facebook, Twitter and Whatsapp blocked in Turkey after arrest of opposition leaders|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/facebook-twitter-whatsapp-turkey-erdogan-blocked-opposition-leaders-arrested-a7396831.html|work=The Independent|date=4 November 2016}}</ref> * Во декември 2016 година, Турција блокирала десет од најкористените [[VPN]] услуги во Турција, кои биле популарни начини за пристап до забранетите сајтови и услуги на социјалните медиуми. Турските [[ISP]] исто така ја блокирале и употребата на [[Tor]].<ref>{{cite web |title=Turkey Partially Blocks Access to Tor and Some VPNs|url=https://www.bleepingcomputer.com/news/government/turkey-partially-blocks-access-to-tor-and-some-vpns/|date=19 December 2016}}</ref> * На 29 април 2017 година, [[Блокирање на Википедија во Турција|Турција го блокирала пристапот до Википедија]]. По веста од [[Turkey Blocks]] дека сите јазични верзии на [[Википедија]] биле блокирани во [[Турција]], неколку веб-страници објавиле написи за настанот. [[Ројтерс]] и [[BBC]] објавиле дека турските власти го блокирале целиот пристап до Википедија во земјата од 5.00 часот по Гринич. Првично, турската [[Управа за информатички и комуникациски технологии]] не дала никаква причина, и едноставно изјавила: „''По техничка анализа и правно разгледување врз основа на Законот бр. 5651 [кој го регулира интернетот], преземена е административна мерка за оваа мрежно место''."<ref name="bbc-29apr2017">{{cite news|title=Turkish authorities block Wikipedia without giving reason |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-39754909|access-date=29 April 2017|newspaper=BBC News |date=29 April 2017}}</ref><ref name="tblock-29apr2017">{{cite web|title=Wikipedia blocked in Turkey|url=https://turkeyblocks.org/2017/04/29/wikipedia-blocked-turkey/|website=[[Turkey Blocks]]|access-date=29 April 2017|date=29 April 2017}}</ref> На 3 мај 2017 година, [[Фондацијата Викимедија]] го презела првиот правен чекор против забраната на Турција да поднесе приговор на одлуката на Првиот Кривичен суд на Анкара.<ref>{{cite web|url=http://www.birgun.net/haber-detay/wikipedia-takes-the-first-legal-step-against-turkey-s-ban-157904.html|title=Wikipedia takes the first legal step against Turkey's ban|date=May 3, 2017|website=birgun.net|publisher=BİRGÜN DAİLY|access-date=May 4, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170509063207/http://www.birgun.net/haber-detay/wikipedia-takes-the-first-legal-step-against-turkey-s-ban-157904.html|archive-date=May 9, 2017|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref> На 26 декември 2019 година, [[Уставен суд на Турција|Уставниот суд на Турција]] наредил итно укинување на блокирањето на Википедија, пресудувајќи го како прекршување на [[слобода на изразување|слободата на изразување]]. Основачот на Википедија [[Џими Велс]] реагирал со твит „''Добре дојдовте назад, Турција'' !"<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2019/dec/26/turkish-court-wikipedia-block-lifted|title=Turkey's Wikipedia block violates human rights, high court rules |work=The Guardian|date=26 December 2019|access-date=26 December 2019}}</ref> На 15 јануари 2020 година, блокот на Википедија во Турција бил укинат.<ref name=":02">{{cite news|title=Wikipedia ban to be lifted after top court ruling issued|language=en|work=Daily News|url=http://www.hurriyetdailynews.com/wikipedia-ban-to-be-lifted-after-top-court-ruling-issued-150993|access-date=15 January 2020}}</ref><ref name=":110">{{Cite web|date=15 January 2020|title=Wikipedia erişime açıldı, ancak BTK'nın uyguladığı bir karar bulunamıyor|url=http://www.diken.com.tr/wikipedianin-erisime-acilmasi-icin-btknin-uyguladigi-bir-karar-bulunamiyor/|access-date=15 January 2020|website=Diken|language=en-US}}</ref><ref name=":25">{{Cite web|title=Özlemiştik: Wikipedia, Türkiye'de Tekrar Erişime Açıldı|url=https://www.webtekno.com/wikipedia-vikipedi-erisim-acildi-h83732.html|access-date=15 January 2020|website=Webtekno}}</ref> * На 9 март 2018 година, лабораторијата ''Citizen'' објавила извештај кој покажува силни докази дека уредите PacketLogic од Sandvine можеле да се користат за распоредување владин шпионски софтвер во Турција. Корисниците биле тивко пренасочени кон малициозни верзии преку инјектирани HTTP пренасочувања. Граѓанската лабораторија извршила голем број тестови што го спротивставуваат однесувањето на мрежниот сообраќај на податоци во овие земји со уред PacketLogic набавен независно.<ref>{{Cite news|url=https://citizenlab.ca/2018/03/bad-traffic-sandvines-packetlogic-devices-deploy-government-spyware-turkey-syria/|title=BAD TRAFFIC: Sandvine's PacketLogic Devices Used to Deploy Government Spyware in Turkey and Redirect Egyptian Users to Affiliate Ads?|date=2018-03-09|work=The Citizen Lab|access-date=2018-08-29|language=en-US}}</ref> * На 16 март 2018 година, турските власти дополнително ја заостриле цензурата на интернет со блокирање на пристапот до услугите што вообичаено се користат за [[Заобиколување на цензурата на интернет]]. Меѓу новите цели биле изобилен VPN провајдери, како и Proton Mail, кој обезбедува шифрирани услуги за е-пошта <ref name="diken-16mar2018">{{cite news|title=Bu da oldu: Erişim engelini aşan VPN hizmetlerine de erişim engeli getirildi. |url=http://www.diken.com.tr/bu-da-oldu-erisim-engelini-asan-vpn-hizmetlerine-de-erisim-engeli-getirildi/|access-date=16 March 2018}}</ref> Една недела подоцна, Одборот за информатички технологии издал уште едно соопштение за печатот во кое се сугерира дека е во тек големо техничко ажурирање што би можело да го блокира пристапот до многу даватели на VPN колективно, но не елаборирал за опсегот на предвидената политика. * На 16 ноември 2018 година, турските власти го блокирале BunnyCDN, европска мрежа за испорака на содржина, која го блокирала пристапот до околу 14.000 локации.<ref>{{cite web|title=Turkey blocks BunnyCDN|url=https://www.ctrl.blog/entry/bcdn-blocked-turkey|publisher=Ctrl blog|date=19 November 2018|access-date=20 November 2018}}</ref> * На 23 февруари 2020 година, турските власти го блокирале Jinnews по деветти пат.<ref>{{cite web|url=https://m.bianet.org/bianet/toplumsal-cinsiyet/220452-jin-news-e-dokuzuncu-engelleme|title=Jin News'e Dokuzuncu Engelleme|website=Bianet|access-date=March 18, 2020}}</ref> * Според податоците објавени од [[NetBlocks]], помеѓу 27 и 28 февруари платформите за социјални медиуми и услугите за пораки биле блокирани во Турција 16 часа откако земјата започнала воздушни напади против Сирија.<ref>{{cite web|url=https://www.euronews.com/2020/02/28/turkey-blocks-social-media-after-idlib-airstrike-kills-33-soldiers-the-cube|title=Turkey blocks social media access for 16 hours after Syria airstrike|publisher=Euronews|first1=Seana|last1=Davis|first2=Alastair|last2=Jamieson|date=29 February 2020|access-date=1 July 2020}}</ref> * На 24 декември 2020 година, турските власти ја затвориле „hamsvasser.com“, која, според пакистанските официјални лица, била управувана од [[Индија]] и користела пропаганда против [[Пакистан]].<ref>{{cite web|url=https://dailytimes.com.pk/705738/turkey-closes-indian-website-spreading-anti-pakistan-propaganda/|title=Turkey closes Indian website spreading anti-Pakistan propaganda|publisher=dailytimes.com.pk|date=25 December 2020|access-date=25 December 2020}}</ref> ==Иницијативи на граѓанското општество== * ''Иницијатива за слобода на изразување'' е здружение и движење на граѓанска непослушност со седиште во [[Истанбул]], кое работи на правото на слобода на изразување. Таа е членка на глобалната мрежа [[Меѓународна размена на слободата на изразување|IFEX]]<ref>{{cite web|url=http://www.rcmediafreedom.eu/Tools/Stakeholders/Initiative-for-Freedom-of-Expression|title=Initiative for Freedom of Expression|website=rcmediafreedom.eu|publisher=Resource Centre, European Centre for Press and Media Freedom (ECPMF)|access-date=April 20, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ifex.org/antenna_tr/|title=IFEX MEMBER ORGANISATION. INITIATIVE FOR FREEDOM OF EXPRESSION - TURKEY|website=ifex.org|access-date=April 20, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421091020/https://www.ifex.org/antenna_tr/|archive-date=April 21, 2017|url-status=dead}}</ref>. Од 2000 година објавува годишни извештаи за состојбата на слободата на изразување во Турција и ги дистрибуира меѓу главните невладини организации, како и до медиумските институции. Секоја недела, Иницијативата објавува Неделен билтен<ref>{{cite web|url=http://www.dusun-think.net/?s=bulten|title=Weekly Bulletin|website=dusun-think.net|publisher=Initiative for Freedom of Expression|access-date=April 20, 2017}}</ref> на турски и на англиски јазик. Од 1997 година организира „''Собири за слобода на изразување''“ во Истанбул. Заедно со другите засегнати страни, ја создала базата на податоци ÇTL <ref>{{cite web|url=http://www.ctl-tr.net/?s=ana&dosya_kat=19&dil=en|title=Current Trial Library- Freedom of Expression cases database|website=ctl-tr.net|publisher=Initiative for Freedom of Expression|access-date=April 20, 2017|archive-date=2017-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421001206/http://www.ctl-tr.net/?s=ana&dosya_kat=19&dil=en|url-status=dead}}</ref> за евидентирање на случаи на мисловни криминални дела. Отворила и виртуелен и интерактивен музеј на злосторствата на мислата<ref>{{cite web|url=http://www.dusuncesuclarimuzesi.net/?dil=en|title=Museum of Crimes of Thought|website=dusuncesuclarimuzesi.net|publisher=Initiative for Freedom of Expression|access-date=April 20, 2017}}</ref>. * ''[[Turkey Blocks]]'' („Турција Блокира“) го следи пристапот до услугите на социјалните медиуми и мрежите за масовна комуникација преку Интернет низ главните области на населението во Турција. Обезбедува известување во реално време за онлајн инциденти кои можат да влијаат на безбедноста, пристапот до информации и онлајн деловните операции<ref>{{cite web|url=http://www.rcmediafreedom.eu/Tools/Monitoring-tools/Turkey-Blocks|title=Turkey Blocks|website=rcmediafreedom.eu|publisher=Resource Centre, European Centre for Press and Media Freedom (ECPMF)|access-date=April 20, 2017}}</ref>. * ''[[Turkey Uncensored]]'' (Нецензурирана Турција) е проект Индекс на цензура за објавување написи од цензурирани турски писатели, уметници и преведувачи<ref>{{cite web|url=https://www.indexoncensorship.org/campaigns/turkey/turkey-uncensored/|title=Turkey Uncensored|website=indexoncensorship.org|publisher=Index on Censorship|access-date=April 20, 2017}}</ref>. [[Индекс за цензура]], исто така, го води проектот ''Mapping Media Freedom'' (Мапирање на слободата на медиумите) - база на податоци што ги идентификува заканите, прекршувањата и ограничувањата со кои се соочуваат членовите на печатот низ земјите-членки на Европската Унија, кандидатите за влез и соседните земји каде редовно се следат заканите врз турските новинари и странските новинари во Турција<ref>{{cite web|url=https://mappingmediafreedom.org/?k=turkey#/|title=Mapping Media Freedom- Turkey|website=mappingmediafreedom.org|publisher=Index on Censorship|access-date=April 20, 2017}}</ref> * [[Платформа за независно новинарство|Платформата за независно новинарство]] (П24) е навремена иницијатива за поддршка и промовирање на уредувачката независност во турскиот печат во време кога новинарската професија е под жесток комерцијален и политички притисок<ref>{{cite web|url=http://platform24.org/en/|title=Platform for Independent Journalism (P24)|website=platform24.org|access-date=April 20, 2017}}</ref>. * ''İfade Özgürlüğü Derneği'' (İFÖD - Здружение за слобода на изразување) објавил годишен извештај насловен ''Engelli Web'', обезбедувајќи детални информации за цензурата на Интернет и блокираните веб-страници од Турција. Здружението, исто така, обезбедува правна поддршка за сите кои се соочуваат со кривични пријави за политички говор. * ''Siyah Bant'' (Црна лента) е основана во 2011 година<ref>{{cite web|date=30 June 2016|title=Turkey's film festivals face a narrowing space for expression|url=https://www.indexoncensorship.org/2016/06/film-festivals-artistic-freedom-expression-turkey/|website=Index on Censorship}}</ref>. Веб-страницата содржи архива на случаи на уметничка цензура по 2000 година и продолжува да произведува истражување, документација и дискусии за случаите на цензура во уметноста во Турција<ref>{{cite web|date=16 July 2011|title=Black Band's Purpose, Goals and Activities|url=http://www.siyahbant.org/siyah-bant%e2%80%99in-amaci-hedefleri-ve-faaliyetleri/|website=Siyah Bant|accessdate=2022-04-04|archive-date=2021-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607203301/http://www.siyahbant.org/siyah-bant%E2%80%99in-amaci-hedefleri-ve-faaliyetleri/|url-status=dead}}</ref>. == Наводи == {{наводи}} == Литература== * {{cite book | isbn = 978-975-8752-65-2 | title = İnternet: Girilmesi Tehlikeli ve Yasaktır | publisher = İmaj Yayınevi |date=November 2008 | language = tr | url = http://ihop.org.tr/dosya/yayin/rl.pdf | author = Akdeniz, Yaman |author2=Altiparmak, Kerem }} * {{cite book | isbn = 978-975-8752-65-2 | title = Internet: Restricted Access | language = tr | publisher = İmaj Yayınevi |date=25 November 2008 | url = http://ihop.org.tr/dosya/yayin/cl.pdf | author = Akdeniz, Yaman |author2=Altiparmak, Kerem }} * {{cite web|url=http://www.rcmediafreedom.eu/Publications/Books/Yesterday-Today-Tomorrow.-Freedom-of-Expression-in-Turkey-Report-1995-2015|title=Yesterday, Today, Tomorrow. Freedom of Expression in Turkey Report (1995- 2015)|date=January 2015|website=rcmediafreedom.eu|publisher=Initiative for Freedom of Expression|access-date=April 20, 2017|archive-date=2022-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220416080055/https://www.rcmediafreedom.eu/Publications/Books/Yesterday-Today-Tomorrow.-Freedom-of-Expression-in-Turkey-Report-1995-2015|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://mediaobservatory.net/radar/monitoring-eu-guidelines-turkey-instruments-political-propaganda-and-censorship|title=Monitoring EU Guidelines in Turkey: Instruments of political propaganda and censorship|last=Tunç|first=Asli|date=June 21, 2015|website=mediaobservatory.net|publisher=South Eastern European Media Observatory|access-date=April 20, 2017|archive-date=2022-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121011253/https://mediaobservatory.net/radar/monitoring-eu-guidelines-turkey-instruments-political-propaganda-and-censorship|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.rcmediafreedom.eu/Publications/Books/Hrant-Dink-An-Armenian-Voice-of-the-Voiceless-in-Turkey|title=Hrant Dink: An Armenian Voice of the Voiceless in Turkey|last=Çandar|first=Tuba|date=May 2016|website=rcmediafreedom.eu|publisher=Transaction Publisher|access-date=April 20, 2017|archive-date=2022-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220404190724/https://www.rcmediafreedom.eu/Publications/Books/Hrant-Dink-An-Armenian-Voice-of-the-Voiceless-in-Turkey|url-status=dead}} == Надворешни врски == {{commons category-inline}} * [https://web.archive.org/web/20070209073704/http://www.ifex.org/en/content/view/full/256/ Censorship in Turkey], [[IFEX (organization)|IFEX]] *[https://web.archive.org/web/20110906143327/http://turkeypressfreedom.org/ Turkey Press Freedom] Website covering the press freedom situation in Turkey by [[South East Europe Media Organisation]] (SEEMO) * [https://web.archive.org/web/20110925040623/http://www.sansuresansur.org/index.php "Censorship to censorship" (Turkish)] ([https://www.google.com/translate_c?langpair=en&u=http://www.sansuresansur.org/index.php English translation]); A grassroots protest site * [https://archive.today/20130211153341/http://en.qantara.de/webcom/show_article.php/_c-478/_nr-875/i.html Freedom of the Press in Turkey: The Sultan Likes His Press Meek], Qantara.de, 5 March 2009 * [https://web.archive.org/web/20081021000429/http://engelliweb.com/ engelliweb.com] (Disabled Web); lists 15,000+ banned websites in Turkey as of September 2011 * [http://www.medyadernegi.org/wp-content/uploads/2011/02/TURKEYS-INTERNET-CENSORSHIP-PROBLEM.pdf Turkey's Internet Censorship Problem], [https://web.archive.org/web/20121117101929/http://www.medyadernegi.org/en/ The Media Association] * Marc Pierini with Markus Mayr, January 2013, [http://carnegieendowment.org/files/press_freedom_turkey.pdf Press Freedom in Turkey], [[Carnegie Endowment for International Peace]] * Dilek Kurban, Ceren Sözeri, June 2012, [https://web.archive.org/web/20130612015808/http://www.tesev.org.tr/Upload/Publication/6e7010fe-0f80-4c8d-821f-5278f2ca14ee/12301ENGmedya3WEB09_07_12.pdf Caught in the Wheels of Power: The Political, Legal and Economic Constraints on Independent Media and Freedom of the Press in Turkey], [[Turkish Economic and Social Studies Foundation]]. {{ISBN|978-605-5332-18-1}} {{Европа по тема|Цензура во}} {{Азија по тема|Цензура во}} [[Категорија:Цензура во Турција| ]] [[Категорија:Политичка репресија во Турција]] dlh0k8jppjj0dm2svko35v1jip7r4e3 ФК Брентфорд 0 1298678 5649481 5220374 2026-10-24T18:03:51Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649481 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club 2 | color1 = #FFFFFF | color2 = #FF0000 | clubname = Брентфорд | country = {{flagsport|ENG}} [[Англија]] | image = [[File:Brentford FC crest.png|185px]] | fullname = Фудбалски&nbsp;Клуб&nbsp;Брентфорд | current = ФК Брентфорд 2021-2022 | nickname = ''Пчели'' | founded = {{Start date and age|1901|6|24|df=yes}} | ground = [[Брентфорд Комјунити Стедиум]] | location = [[Лондон]], [[Англија]] | capacity = 17,250<ref>{{Cite web |title=The stadium |url=https://newstadium.brentfordfc.com/stadium |access-date=6 September 2020 |publisher=Brentford Football Club New Stadium |archive-date=2021-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419065644/https://newstadium.brentfordfc.com/ |url-status=dead }}</ref> | owner = {{flagsport|ENG}} Метју Бенам | chrtitle = Претседател | chairman = {{flagsport|ENG}} Клиф Краун | manager = {{flagsport|DEN}} [[Томас Франк]] | league = {{Лига-Премиер лига на Англија}} | season = 2023/24 | position = 06. место | pattern_la1 = _brentford2122h | pattern_b1 = _brentford2122h | pattern_ra1 = _brentford2122h | pattern_sh1 = _brentford2122h | pattern_so1 = _brentford2122h | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _brentford2122a | pattern_b2 = _brentford2122a | pattern_ra2 = _brentford2122a | pattern_sh2 = _brentford2122a | pattern_so2 = _brentford2122a | leftarm2 = FFF239 | body2 = FFF239 | rightarm2 = FFF239 | shorts2 = FFF239 | socks2 = FFF239 | pattern_la3 = _brentford2021t | pattern_b3 = _brentford2021t | pattern_ra3 = _brentford2021t | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = F4EEE2 | body3 = F4EEE2 | rightarm3 = F4EEE2 | shorts3 = F4EEE2 | socks3 = F4EEE2 | website = https://www.brentfordfc.com }} '''ФК Брентфорд''' — [[Англија|англиски]] [[фудбалски клуб]] од [[Брентфорд]], [[Лондон|Западен Лондон]]. Моментално се натпреварува во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]], првото ниво на [[Првенство во фудбал на Англија|англискиот фудбал]]. Клубот е основан во 1889 година. Најголемиот период од своето постоење Брентфорд го поминал играјќи во понисиките лиги на англискиот фудбал. Својот најголем успех клубот го остварил во сезоната 1935-1936, кога го освоил петттото место во старата [[Прва дивизија на фудбалската лига на Англија|Прва дивизија]], што е нивниот највисок лигашки пласман до денес. Покрај тоа Брентфорд, исто така, четири пати стигал до четвртфиналето на [[ФА куп]]от и трипати бил финалист во [[Трофеј на фудбалската лига на Англија|Трофејот на фудбалската лига]]. Во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип|сезоната 2020-2021]], како победник на плејофот во Чемпионшип, Брентфорд изборил промоција во Премиер лигата за првпат во својата историја. Така, тие се вратиле во најсилната фудбалска лига на Англија после 74 години. Прекарот на клубот се ''пчели''. Од 1904 година, својте домашни натпревари Брентфорд ги игра на [[Брентфорд Комјунити Стедиум]], кој има нешто повеќе од 17,000 седечки места. Најголеми ривалства клубот има со својте лондонски соседи [[ФК Фулам|Фулам]] и [[ФК Квинс Парк Ренџерс|Квинс Парк Ренџерс]]. Традиционалната опрема во која играат се пругаст црвено-бел дрес и црни шорцеви. ==Играчи== ===Моментален состав=== {{updated|31 јануари 2022}}<ref>{{Cite web |title=First Team |url=https://www.brentfordfc.com/news/2021/september/brentford-confirm-premier-league-squad-list/ |access-date=10 September 2021 |publisher=Brentford F.C. |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122153711/https://www.brentfordfc.com/news/2021/september/brentford-confirm-premier-league-squad-list/ |archive-date=2022-01-22 |url-status=dead}}</ref> {{Fs start/Brentford}} {{Fs player|no=1|nat=ESP|pos=GK|name=[[Давид Раја]]}} {{Fs player|no=3|nat=ENG|pos=DF|name=[[Рико Хенри]]}} {{fs player|no=5|nat=JAM|pos=DF|name=[[Итан Пинок]]}} {{Fs player|no=6|nat=DEN|pos=MF|name=[[Кристијан Нергор]]}} {{Fs player|no=7|nat=ESP|pos=MF|name=[[Серџи Кањос]]}} {{Fs player|no=8|nat=DEN|pos=MF|name=[[Матијас Јенсен]]}} {{Fs player|no=10|nat=ENG|pos=MF|name=[[Џош Дасилва]]}} {{Fs player|no=11|nat=COD|pos=FW|name=[[Јоан Виса]]}} {{Fs player|no=14|nat=IRN|pos=MF|name=[[Саман Годос]]}} {{Fs player|no=15|nat=NGA|pos=MF|name=[[Франк Онјека]]}} {{Fs player|no=17|nat=ENG|pos=FW|name=[[Ајван Тони]]}} {{Fs player|no=18|nat=SWE|pos=DF|name=[[Понтус Јансон]] {{Капитен}}}} {{Fs player|no=19|nat=FRA|pos=FW|name=[[Бриан Мбемо]]}} {{Fs mid/Brentford}} {{Fs player|no=20|nat=NOR|pos=DF|name=[[Кристофер Ајер]]}} {{Fs player|no=21|nat=DEN|pos=MF|name=[[Кристијан Ериксен]]}} {{Fs player|no=22|nat=DEN|pos=DF|name=[[Матијас Јоргенсен]]}} {{Fs player|no=23|nat=GUI|pos=DF|name=[[Жилиен Жанвје]]}} {{Fs player|no=24|nat=GHA|pos=MF|name=[[Тарик Фосу]]}} {{Fs player|no=25|nat=ENG|pos=MF|name=[[Мајлс Пирт-Харис]]}} {{Fs player|no=26|nat=GRN|pos=MF|name=[[Шендон Баптист]]}} {{Fs player|no=27|nat=GER|pos=MF|name=[[Витали Јанелт]]}} {{Fs player|no=29|nat=DEN|pos=DF|name=[[Мадс Бех Соренсен]]}} {{Fs player|no=30|nat=DEN|pos=DF|name=[[Мадс Роерслев]]}} {{Fs player|no=40|nat=SPA|pos=GK|name=[[Алваро Фернандес (фудбалер 1998)|Алваро Фернандес]]}} {{Fs player|no=49|nat=DEN|pos=GK|name=[[Јонас Лесл]]}} {{Fs end}} ==Титули== ===Домашни натпреварувања=== *'''[[Втора дивизија на фудбалската лига на Англија|Втора дивизија]] : 1''' :[[Втора дивизија на фудбалската лига на Англија 1934-1935|1934-1935]] *'''[[Трета дивизија на фудбалската лига на Англија|Трета дивизија]] : 1''' :[[Трета дивизија на фудбалската лига на Англија 1991-1992|1991-1992]] *'''[[Трета дивизија на фудбалската лига на Англија - Југ|Трета дивизија Југ]]''' : '''1''' :[[Трета дивизија на фудбалската лига на Англија 1932-1933|1932-1933]] *'''[[Четврта дивизија на фудбалската лига на Англија|Четврта дивизија]] / [[Трета дивизија на фудбалската лига на Англија|Трета дивизија]] / [[Фудбалска лига на Англија Два|Лига Два]]''' : '''3''' :[[Четврта дивизија на фудбалската лига на Англија 1962-1963|1962-1963]], [[Трета дивизија на фудбалската лига на Англија 1998-1999|1998-1999]], [[Фудбалска лига на Англија Два 2008-2009|2008-2009]] ===Регионални натпреварувања=== *'''[[Лондон сениор куп]] : 1''' :1897-1898 == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://www.brentfordfc.com Официјално мрежно место] {{Тимови од Премиер лига}} [[Категорија:Фудбалски клубови од Англија|Брентфорд]] bdfps8vjk0jisg6of4uek7p5bcro6ov Харисов јастреб 0 1299589 5649579 5607956 2026-10-25T02:47:48Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649579 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|name=Harris's hawk|image=Harris's Hawk (Parabuteo unicinctus) 3 of 4 in set.jpg|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Parabuteo unicinctus'' |volume=2016 |page=e.T22695838A93529685 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22695838A93529685.en |access-date=19 November 2021}}</ref>|genus=Parabuteo|species=unicinctus|subdivision_ranks=Subspecies|subdivision=''P. u. harrisi''<br />''P. u. superior''<br />''P. u. unicinctus''|authority=([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1824)|synonyms=''Falco harrisii'' <small>Audubon 1839</small><br />''Buteo harrisii'' <small>Audubon 1840</small>|range_map=Parabuteo unicinctus range map.png|range_map_caption=Distribution map of ''Parabuteo unicinctus''}} {| class="infobox biota" style="text-align: left; width: 200px; font-size: 100%" ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(235,235,210)" |Harris's hawk |- | colspan="2" style="text-align: center" | |- style="text-align: center; background-color: rgb(235,235,210)" ! colspan="2" |<div style="text-align: center">[[Conservation status]]</div> |- | colspan="2" |<div style="text-align: center">[[File:Status_iucn3.1_LC.svg|врска=|алт=|безрамка]]<br /><br />[[Least Concern]] <small>&nbsp;([[IUCN Red List|IUCN 3.1]])<ref name="iucn status 19 November 2021"><cite class="citation journal cs1" id="CITEREFBirdLife_International2016"><span class="cx-segment" data-segmentid="286">BirdLife International (2016). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="287">[https://www.iucnredlist.org/species/22695838/93529685 "''Parabuteo unicinctus''"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="288">''[[IUCN Red List|IUCN Red List of Threatened Species]]''. '''2016''': e.</span><span class="cx-segment" data-segmentid="290">T22695838A93529685. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="cs1-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22695838A93529685.en|10.2305/IUCN.]]</span></span><span class="cs1-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22695838A93529685.en|<span class="cx-segment" data-segmentid="292">UK.2016-3.</span><span class="cx-segment" data-segmentid="293">RLTS.</span>]]</span><span class="cx-segment" data-segmentid="294"><span class="cs1-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22695838A93529685.en|T22695838A93529685.en]]</span><span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="295"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">19 November</span> 2021</span>.</span></cite></ref></small></div> |- ! colspan="2" style="min-width:15em; text-align: center; background-color: rgb(235,235,210)" |[[Taxonomy (biology)|Scientific classification]] <span class="plainlinks" style="font-size:smaller; float:right; padding-right:0.4em; margin-left:-3em;">[[File:Red_Pencil_Icon.png|врска=Template:Taxonomy/Parabuteo|edit]]</span> |- |Kingdom: |[[Animal]]ia |- |Phylum: |[[Chordate|Chordata]] |- |Class: |[[Bird|Aves]] |- |Order: |[[Accipitriformes]] |- |Family: |[[Accipitridae]] |- |Genus: |''[[Parabuteo]]'' |- |Species: |<div class="species" style="display:inline">'''''P.&nbsp;unicinctus'''''</div> |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(235,235,210)" |[[Binomial nomenclature|Binomial name]] |- | colspan="2" style="text-align: center" |'''<span class="binomial">''Parabuteo unicinctus''</span>'''<br /><br /><div style="font-size: 85%;">([[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], 1824)</div> |- style="text-align: center; background-color: rgb(235,235,210)" |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(235,235,210)" |Subspecies |- | colspan="2" style="text-align: left" | ''P. u. harrisi''''P. u. superior''''P. u. unicinctus'' |- | colspan="2" style="text-align: center" | |- | colspan="2" style="text-align: center; font-size: 88%" |Distribution map of ''Parabuteo unicinctus'' |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(235,235,210)" |[[Synonym (taxonomy)|Synonyms]] |- | colspan="2" style="text-align: left" | ''Falco harrisii'' <small>Audubon 1839</small>''Buteo harrisii'' <small>Audubon 1840</small> |}Харисовиот '''јастреб,''' порано познат како јастреб со '''заливски крила''' или '''темен јастреб''', и познат во Латинска Америка како '''пеуко''', е средноголема [[Граблива птица|птица грабливка]] која се размножува од југозападниот дел на Соединетите Американски Држави јужно до [[Чиле]], централна [[Аргентина]] и [[Бразил]]. Понекогаш се пријавуваат птици на слобода во [[Западна Европа]], особено во [[Велика Британија (остров)|Британија]], но тој е популарен вид во [[соколарство]]то и речиси сигурно сите овие записи се однесуваат на бегства од заробеништво. Името е изведено од [[Грчки јазик|грчкиот]] ''пара'', што значи покрај, блиску или слично, и [[Латински јазик|латинскиот]] ''buteo'', што се однесува на еден вид на ѕвер; ''uni'' значење еднаш; и ''cinctus'' што значи опашан, што се однесува на белата лента на врвот на опашката.<ref>{{Наведена книга|title=A Dictionary of Scientific Bird Names|url=https://archive.org/details/dictionaryofscie0000jobl|last=Jobling|first=James A.|year=1991|isbn=978-0-19-854634-4}}</ref> Џон Џејмс Одубон и го дал на оваа птица своето англиско име во чест на неговиот орнитолошки придружник, финансиски поддржувач и пријател Едвард Харис.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.audubon.org/bird/BoA/F2_G2a.html|title=Audubon|last=National Audubon Society|publisher=Audubon|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409153815/http://www.audubon.org/bird/boa/F2_G2a.html|archive-date=2008-04-09|accessdate=2013-04-29}}</ref> Харисовиот јастреб се истакнува по своето поведение да лови кооперативно во глутници составени од толерантни групи, додека другите грабливци често ловат сами. Социјалната природа на Харисовите јастреби се припишува на нивната интелигенција, што ги прави лесни за тренирање и ги направи популарна птица за употреба во соколарството.<ref name="beebe">Beebe, Frank (1984).</ref> == Опис == [[Податотека:Harris'_Hawk_plumage.jpg|лево|мини| Карактеристичните пердуви на перјата и опашката јасно потврдуваат дека ова е Харисовиот јастреб.]] Овој средноголем јастреб е приближно среден по големина помеѓу [[Сив сокол|див сокол]] (''Falco peregrinus'') и црвеноопашест јастреб (''Buteo jamaicensis''). Јастребите на Харис се со должина од 46 до 59 цантиметри и генерално имаат распон на крилјата од околу 103 до 120 сантиметри.<ref name="Mikos">{{Наведена книга|title=National Audubon Society Field Guide to North American Birds 'Western Region'|last=Udvardy|first=Miklos D. F.|year=2001|isbn=978-0-679-42851-0}}</ref><ref>Clark, W. S. and B. K. Wheeler. (1987).</ref> Овие јастреби имаат кафеаво перје, црвеникави рамења и пердуви од опашката со бела основа и бел врв.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://birdsna.org/Species-Account/bna/species/hrshaw/introduction|title=Harris's Hawk - Appearance|year=2015|accessdate=October 22, 2018}}</ref> Тие покажуваат [[Полов диморфизам|сексуален диморфизам]] при што женките се поголеми за околу 35%. Во Соединетите Држави, просечната тежина за возрасни мажи е околу 701 грам, со опсег од 546 до 850 грама, додека просекот на возрасната женка е 1029 грама, со опсег од 766 до 1633 грама.<ref>{{Наведена книга|title=CRC Handbook of Avian Masses|url=https://archive.org/details/crchandbookofavi0000dunn|last=Dunning|first=John B. Jr.|year=1993|isbn=978-0-8493-4258-5}}</ref><ref name="Hamerstrom">Hamerstrom, F. (1978).</ref> Имаат темно кафеави перја со костенови рамења, облоги на крилата и бутовите,<ref>{{Наведена книга|title=Birds of North America|last=National Geographic Society|year=1983|isbn=978-0-87044-472-2}}</ref> бели на основата и врвот на опашката,<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/sibleyguidetobir00sibl_0|title=National Audubon Society The Sibley Guide to Birds|last=Sibley|first=David Allen|year=2000|isbn=978-0-679-45122-8}}</ref> долги, жолти нозе и жолта [[Клун|цереза]].<ref name="rappole">{{Наведена книга|title=Birds of the Southwest|url=https://archive.org/details/birdsofsouthwest0000rapp|last=Rappole|first=John H.|year=2000|isbn=978-0-89096-958-8}}</ref> Вокализациите на Харисовиот јастреб се многу груби звуци.<ref name="Mikos"/> Животниот век на Харисовиот сокол е 10-12 години во дивината, 20-25 години во заробеништво.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.oregonzoo.org/discover/animals/harris-hawk|work=Oregon Zoo|accessdate=22 November 2021|title=архивски примерок|archive-date=2022-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220621084032/https://www.oregonzoo.org/discover/animals/harris-hawk|url-status=dead}}</ref> === Малолетничка === [[Податотека:Parabuteo_unicinctus_falconry.jpg|лево|мини| Млад сокол во демонстрација на [[соколарство]]]] Младиот Харисов сокол е претежно ишаран како биволска кожа и изгледа многу посветол од темните возрасни. Кога се во лет, долните страни на крилата на младите се обоени со кафеава боја. На прв поглед може да изгледаат за разлика од возрасните, но идентичниот костенлив пердув е помош за идентификација.<ref name="rappole"/> === Подвидови === Постојат три подвидови на Харисовиот јастреб: * ''P. u. супериорен'': пронајден во [[Долна Калифорнија]], [[Аризона]], [[Сонора]] и Синалоа . ''P. u.'' Се верувало дека ''супериорот'' има подолги опашки и крилја и дека е поцрна од ''P. u. хариси'' . Сепак, големината на примерокот од првобитната студија беше прилично мала, со само пет мажи и шест жени. Подоцнежните истражувања заклучија дека нема толку силна физичка разлика како што првично се претпоставуваше. Други еколошки разлики, како што е географската ширина, исто така беа изнесени како аргументи против валидноста на сегментацијата на подвидовите.<ref name="cornell">{{Наведена мрежна страница|url=http://bna.birds.cornell.edu/bna/species/146|title=Harris's Hawk (''Parabuteo unicinctus'')|last=Bednarz|first=James C.|year=1995|accessdate=2022-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090103062820/http://bna.birds.cornell.edu/bna/species/146|archive-date=2009-01-03|url-status=dead}}</ref> * ''P. u. harrisi'': пронајден во [[Тексас]], источно [[Мексико]] и голем дел од [[Средна Америка]].<ref name="cornell" /> * ''P. u. unicinctus'': се наоѓа исклучиво во [[Јужна Америка]]. Тој е помал од северноамериканскиот подвид.<ref name="cornell" /> == Распространетост и живеалиште == Јастребите на Харис живеат во ретки шуми и [[Степска клима|полупустини]], како и мочуришта (со некои дрвја) во некои делови од нивниот [[Ареал|опсег]] (Howell и Webb 1995), вклучувајќи ги и мочуриштата со мангрови, како во делови од нивниот јужноамерикански опсег. Јастребите на Харис се постојани жители и не [[Преселба на птиците|се селат]].<ref name="cornell"/> Важните костуми и потпори за гнездо се обезбедени од расфрлани поголеми дрвја или други одлики (на пр. столбови за струја, рабови на шуми, стоечки мртви дрвја, живи дрвја и камења и сагуароси).<ref>Bednarz, J. C. and J. D. Ligon. (1988).</ref> Популацијата на дивите Харисови јастреби се намалува поради губење на живеалиштата; сепак, под одредени околности, познато е дека тие се преселуваат во развиените области.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.azgfd.gov/w_c/nongame_harris_hawk.shtml|title=Harris' Hawk|last=Discoll|first=James T.|archive-url=https://web.archive.org/web/20071123013816/http://www.azgfd.gov/w_c/nongame_harris_hawk.shtml|archive-date=2007-11-23|accessdate=2007-11-19}}</ref> == Поведение == [[Податотека:Nestlings of Harris Hawk - Parabuteo unicinctus in Cheshire, England in 2011.jpg|десно|мини| На возраст од една недела]] Овој вид се јавува во релативно стабилни групи. Хиерархија на доминација се јавува кај Харисовите јастребите, каде што зрелата женка е доминантна птица, по што следи возрасен мажјак, а потоа младенчето од претходните години. Групите обично вклучуваат од 2 до 7 птици. Птиците не само што соработуваат во ловот, туку помагаат и во процесот на гнездење.<ref name="Dawson, J. W 1991">Dawson, J. W. and R. W. Mannan. (1991).</ref> Ниту една друга птица грабливка не е позната да лови во групи толку рутински како овој вид.<ref>Griffin, C. R. (1976).</ref> === Хранење === [[Податотека:Harriss_Hawk_being_with_chick_leg_(7913337978).jpg|мини|Јадење нога од пиле]] Исхраната на Харисовиот јастреб се состои од мали суштества, вклучувајќи [[птици]], [[гуштери]], [[цицачи]] и големи [[инсекти]] . Бидејќи често лови во групи, јастребот на Харис може да собори и поголем плен.<ref name="Kenn">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/livesofnorthamer00kauf|title=Lives of North American Birds|last=Kaufmann|first=Kenn|year=1996|isbn=978-0-395-77017-7}}</ref> Иако не е особено вообичаен, јастребот на Харис може да земе плен со тежина од над 2 килограми, како што се возрасни зајаци, голема сина чапја (''Ardea herodias'') и полуодраснати диви мисирки ( ''Meleagris gallapavo'').<ref>Bednarz, J. C. (1988).</ref><ref>Woodward, H.D. (2003).</ref><ref>Houcke, H.H. (1971).</ref> Пустинската памучна опашка (''Syvilagus auduboni''), водечки вид плен на север од опсегот на Харисовиот јастреб, обично тежи 800 грама или помалку.<ref>Bednarz, J. C., J. W. Dawson, and W. H. Whaley. (1988).</ref> Несомнено, бидејќи често гони голем плен, овој јастреб има поголеми и посилни стапала, со долги канџи и поголем, поистакнат кукаст клун од повеќето други грабливци околу неговата големина.<ref name="Hamerstrom">Hamerstrom, F. (1978).</ref> Локално, другите бутеонински јастреби, вклучително и обоениот јастреб, црвеноопашест јастреб и белоопашест јастреб, исто така, ловат првенствено памучни опашки и зајаци, но секој е поголем, тежи околу 500 грама, 300 грама и 200 грама, соодветно, повеќе во просек од јастребот на Харис.<ref>Smith, D. G. and J. R. Murphy. (1978).</ref><ref>Thurow, T. L., C. M. White, R. P. Howard, and J. F. Sullivan. (1980).</ref><ref>Smith, D. G. and J. R. Murphy. (1973).</ref><ref>Farquhar, C. C. (1986).</ref><ref>Dunning Jr., John B. (Editor). (1992).</ref> Во југозападниот дел на Соединетите Американски Држави, најчестите видови плен (по опаѓачки редослед на распространетост) се пустинска опашка (''Syvilagus auduboni''), источна памучна опашка (''Syvilagus floridanus''), црноопашеста јакна ( ''Lepus californicus'' ), земјата верверичка (''Amomopsermil spermopherm'' ''.'' spp.), шуми (''Neotoma'' spp.), кенгурски стаорци ( ''Dipodomys'' spp.), џебни гофери (''Geomys'' и ''Thomomys'' spp.), гамбелова препелица ( ''Callipepla gambelii''), лушпеста препелица (''C. squamata''), северна боб бела (''Colinus virginianus''), кактус врна (''Campylorhynchus brunneicapillus'' , северна потсмешна птица (''Mimus polyglottos)'', пустина (максел) ( ''skinkslostereum'' )<ref>Mader, W. J. (1975).</ref><ref>Brannon, J. D. (1980).</ref> Во тропските предели, Харисовте јастреби се приспособиле да земаат плен на неколку сорти, вклучувајќи ги и оние како [[Кокошка|кокошките]] и [[Зајак дупкар|европските зајаци]] кои ги вовел човекот.<ref>Nutting, C. C. (1883).</ref><ref>Johnson, A. W. (1965).</ref> Во Чиле, обичниот дегу (''Octodon degus'') сочинува 67,5% од пленот.<ref>Jaksic, F. M., J. L. Yanez, and R. P. Schlatter. (1980).</ref> === Лов === [[Податотека:Harris's_hawk_in_flight,_Southern_Ontario,_Canada_(captive).jpg|мини|Харисов јастреб во лет во центар за соколари]] Додека повеќето грабливци се осамени, само се собираат за размножување и преселба, јастребите на Харис ќе ловат во кооперативни групи од два до шест. Се верува дека ова е адаптација на недостатокот на плен во пустинската клима во која живеат. Во една ловечка техника, мала група лета напред и извидува, потоа друг член на групата лета напред и извидува, и тоа продолжува додека пленот не се фати и се дели. Во друга ловечка техника, сите јастреби се шират околу пленот и една птица го исфрла надвор.<ref>{{Наведена книга|title=''Avian Desert Predators''|url=https://archive.org/details/aviandesertpreda0000cook|last=Cook, William E.|year=1997|isbn=978-3-540-59262-4}}</ref> Харисовите јастреби често го бркаат пленот пешки, и се прилично брзи на земја, а нивните долги, жолти нозе се приспособени за ова, бидејќи повеќето јастреби не поминуваат толку многу време на земја. Групите на Харисови јастреби имаат тенденција да бидат поуспешни во фаќањето плен од осамените јастреби, со групи од две до четири кои имаат ~ 10% повисоки стапки на успех по птица.<ref>{{Наведено списание|last=Dawson|first=James|year=1988|title=The cooperative breeding system of the Harris' Hawk in Arizona|url=http://arizona.openrepository.com/arizona/handle/10150/276864|publisher=The University of Arizona|access-date=17 November 2017|archive-date=2018-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180227045439/http://arizona.openrepository.com/arizona/handle/10150/276864|url-status=dead}}</ref> === Одгледување === Се гнездат во мали дрвја, грмушки или кактуси. [[Птичје гнездо|Гнездата]] се често компактни, направени од стапчиња, корени и стебла на растенијата и често се обложени со лисја, [[мов]], кора и корени на растенија. Тие се изградени главно од женката. Обично има две до четири бели до сини бели јајца понекогаш со бледо [[Кафеава боја|кафеава]] или сива дамка. Испилените млади од почеток се со лесна, тенка кожа, но за пет до шест дена добиваат богата кафена боја.<ref name="baicich1997">{{Наведена книга|title=Nests, Eggs, and Nestlings of North American Birds|url=https://archive.org/details/nestseggsnestlin0000baic|last=Baicich|first=Paul J.|last2=Harrison|first2=Colin J. O.|year=1997|isbn=978-0-691-12295-3}}</ref> Многу често, може да се забележат три јастреби на едно гнездо: двајца мажјаци и една женка.<ref name="Kenn"/> Дали ова е полиандрија или не, се дебатира, бидејќи може да се помеша со задниот дел (една птица стои на грб на друга).<ref>{{Наведена книга|url=http://ukcatalogue.oup.com/product/9780198549130.do|title=The Evolution of Avian Breeding Systems|last=Ligon|first=J. David|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0198549130|series=Oxford Ornithology Series|volume=10|access-date=4 August 2013|archive-date=2015-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626113426/http://ukcatalogue.oup.com/product/9780198549130.do|url-status=dead}}</ref> Женката го прави најголемиот дел од [[Квачење|инкубацијата]]. Јајцата излегуваат за 31 до 36 дена. Младенчињата почнуваат да истражуваат надвор од гнездото на 38 дена, а летаат или почнуваат да летаат на 45 до 50 дена. Женката понекогаш се размножува два или трипати годишно.<ref name="baicich1997"/> Младите можат да останат со своите родители до три години, помагајќи да се подигнат подоцнежните потомци. Познато е дека гнездата се напаѓани од [[којот]]и ( ''Canis latrans'' ), [[Златен орел|златни орли]] ( ''Aquila chrysaetos'' ), црвеноопашести јастреби ( ''Buteo jamaicensis'' ), големите рогови бувови ( ''Bubo virginianus'' ) и јата [[Гавран|обични гаврани]] ( ''Corvus corax'' ), грабливците што може да влијаат на целосно раселување од кооперативните одбрани на гнездото на Харисовиот јастреб. Не постојат податоци за грабнување на возрасни јастреби во Соединетите Држави и Харисовиот јастреб може да се смета за врвен грабливец, иако се претпоставува дека грабливците како орлите и големите рогасти бувови би биле способни да ги убијат.<ref name="Dawson, J. W 1991"/> Во [[Чиле]], орлите со црни гради ( ''Geranoaetus melanoleucus'' ) се веројатно грабливци.<ref>Jiménez, J. E., & Jaksić, F. M. (1989).</ref> == Однос со луѓето == === Соколарство === [[Податотека:Harris's_hawk_at_a_licensed_falconry_centre.jpg|мини|Харисовиот јастреб во лиценциран центар за соколари, Онтарио, Канада]] Од околу 1980 година, јастребите на Харис се повеќе се користат во [[соколарство]]то и сега се најпопуларните јастреби на Запад (надвор од Азија) за таа цел, бидејќи се едни од најлесните за тренирање и најсоцијални.<ref name="cyber">{{Наведена мрежна страница|url=http://users.cybercity.dk/~ccc12787/raptors/parabuteo.html|title=Raptors page|publisher=Users.cybercity.dk|archive-url=https://web.archive.org/web/20130305133856/http://users.cybercity.dk/~ccc12787/raptors/parabuteo.html|archive-date=2013-03-05|accessdate=2013-04-29}}</ref> Тренираните Харисови јастреби се користат за отстранување на несакана популација на гулаби од [[лондон]]скиот [[плоштад Трафалгар]] и од тениските терени на Вимблдон.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/tennis/wimbledon-reaction/rufus-the-hawk-wimbledons-official-bird-scarer/|title=Introducing Rufus the hawk: the official bird scarer of the Wimbledon Championships|last=Mount|first=Harry|date=2017-07-03|work=Telegraph|access-date=2018-10-22}}</ref> Обучените Харисови јастреби се користат за намалување на бројот на птици од експерти за соколарство во Канада и САД на различни локации, вклучувајќи аеродроми, одморалишта, депонии и индустриски локации.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.azfamily.com/shows/arizona_highways_tv/central_arizona/scottsdale/blog-phoenician-resort-hires-hawks-to-keep-pesky-birds-away-from-diners/article_68305aac-6aec-11e9-9653-571e2b4a2250.html|title=BLOG: Phoenician resort hires hawks to keep pesky birds away from diners|last=Mraz|first=Tiffany|work=AZFamily|language=en|accessdate=2020-08-19}}{{Мртва_врска|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Во уметноста === Џон Џејмс Одубон го илустрирал Харисовиот јастреб во ''Птиците на Америка'' (објавено, Лондон 1827–38) како плоча 392 со наслов „Луизијана Хок - ''Бутео Хариси'' “. Сликата била врежана и обоена од работилниците на Роберт Хавел, Лондон во 1837 година. Оригиналниот [[акварел]] од Одубон бил купен од Друштвото за историја на Њујорк каде што останал до ден-денес (јануари 2009 година).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.audubonart.com/shop/product/awc-oct-frm-392-audubon-s-watercolors-octavo-pl-392-harris-hawk-17820|title=Audubon's Watercolors Octavo Pl. 392, Harris' Hawk|work=Joel Oppenheimer, Inc.|accessdate=2019-10-29|ref={{sfnref | Joel Oppenheimer, Inc.}}}}</ref> == Наводи == {{Наводи|30em}} == Поврзано == * [https://web.archive.org/web/20050418091236/http://www.peregrinefund.org/Explore_Raptors/hawks/harrishk.html Страница на „Peregrine Fund“ на јастребот на Харис] * [http://www.falconeria.info/specie_harris/index_harris.htm Јастребите на Харис во соколарство (видеа, фото албум, статии) на] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200217211405/http://www.falconeria.info/specie_harris/index_harris.htm |date=2020-02-17 }} италијански * [https://www.youtube.com/watch?v=Ai3eVjr0Pzg Јастребите на Харис ловат во чопор] (видео) === Историски материјал === * Џон Џејмс Одубон. „ [https://www.biodiversitylibrary.org/page/33240028 Луизијана Хок] “, ''Орнитолошка биографија'' том 5 (1839). [https://www.biodiversitylibrary.org/page/40382980 Илустрација] од октаво издание ''на Birds of America'', 1840 година. [[Категорија:Птици на Јужна Америка]] [[Категорија:Грабливи птици]] [[Категорија:Птици на Мексико]] [[Категорија:Птици на Средна Америка]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] 27vr0p3sxviptne1aw4dl4c60j58fbx Тур де Романди 2022 0 1301418 5649406 5240865 2026-10-24T13:24:16Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649406 wikitext text/x-wiki {{Cycling race/infobox|Q110656737}} '''Тур де Романди 2022''' (именувана и како '''Трка околу Романди''') — 75. издание на [[Велосипедизам|велосипедската]] [[етапна трка|етапна]] [[Тур де Романди]], која се одржала помеѓу 26 април и 1 мај како осумнаесетти настан во сезоната на [[Светска турнеја на UCI 2022|Светската турнеја]]. == Екипи == Бидејќи Тур де Романди е настан од Светската турнеја, сите осумнаесет [[Светска турнеја на UCI|UCI World Tour]] екипи биле автоматски поканети и се обврзани да учествуваат на трката.<ref>{{нмс|url=http://www.uci.ch/mm/Document/News/Rulesandregulation/16/82/39/2-ROA-20150619-E_English.pdf|title=UCI Cycling Regulations: Part 2: Road Races page 110 article 2.15.127|publisher=[[Меѓународен велосипедистички сојуз]]|website=uci.ch|accessdate=20 август 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150702030045/http://www.uci.ch/mm/Document/News/Rulesandregulation/16/82/39/2-ROA-20150619-E_English.pdf |archive-date=2 јули 2015}}</ref> Воедно, една професионална континентална екипа и националната екипа на Швајцарија биле дополнително поканети, со што на трката имало 20 екипи.<ref>{{нмс|url=https://www.tourderomandie.ch/course/equipes/|title=Equipes|language=fr|trans-title=Teams|work=[[Тур де Романди]]|publisher=Tissot Timingaccess-date=23 April 2022|accessdate=2022-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220426065653/https://www.tourderomandie.ch/course/equipes/|archive-date=2022-04-26|url-status=dead}}</ref><ref>{{нмс|url= https://www.procyclingstats.com/race/tour-de-romandie/2022/gc/startlist|title=Startlist|publisher=ProCyclingStats|access-date=23 April 2022}}</ref> {{Cycling race/listofteams|Q110656737}} == Рута == На трката имало еден пролог и пет етапи.<ref>{{нмс|url=https://www.procyclingstats.com/race/tour-de-romandie/2022/gc/stages|title=Stages|publisher=ProCyclingStats|access-date=23 April 2022}}</ref> {{Cycling race/listofstages|Q110656737}} == Етапи == === Пролог === {{Cycling race/stagetitle|Q111190452}} {{Cycling race/stageclassification|Q111190452}} {{Cycling race/generalclassification|Q111190452}} === Етапа 1 === {{Cycling race/stagetitle|Q111680326}} {{Cycling race/stageclassification|Q111680326}} {{Cycling race/generalclassification|Q111680326}} === Етапа 2 === {{Cycling race/stagetitle|Q111680334}} {{Cycling race/stageclassification|Q111680334}} {{Cycling race/generalclassification|Q111680334}} === Етапа 3 === {{Cycling race/stagetitle|Q111680357}} {{Cycling race/stageclassification|Q111680357}} {{Cycling race/generalclassification|Q111680357}} === Етапа 4 === {{Cycling race/stagetitle|Q111680383}} {{Cycling race/stageclassification|Q111680383}} {{Cycling race/generalclassification|Q111680383}} === Етапа 5 === {{Cycling race/stagetitle|Q111680387}} {{Cycling race/stageclassification|Q111680387}} {{clr|left}} == Завршен пласман == {{Cycling race/generalclassification|Q110656737}} == Поредок == {| class=wikitable style="text-align: center; font-size:smaller;" |+ Водство во пласманите по етапа<ref>{{нмс|url=https://www.tourderomandie.ch/course/maillots-des-leaders/|title=Leader jerseys - Tour de Romandie|publisher=[[Тур де Романди]]|access-date=23 April 2022|archive-date=2022-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516061537/https://www.tourderomandie.ch/course/maillots-des-leaders/|url-status=dead}}</ref> |- ! style="width:2%;" | Етапа ! style="width:14%;" | Победник ! style="width:14%;" | Генерален пласман<br />[[Податотека:Jersey green.svg|25п]] ! style="width:14%;" | Бодовен пласман<br />[[Податотека:Jersey orange.svg|25п]] ! style="width:14%;" | Планински пласман<br />[[Податотека:Jersey cyan.svg|25п]] ! style="width:14%;" | Пласман за млад возач<br />[[Податотека:Jersey white.svg|25п]] ! style="width:14%;" | Екипен пласман<br />[[Податотека:Jersey yellow number.svg|25п]] ! style="width:14%;" | Награда за борбеност<br />[[Податотека:Jersey red number.svg|25п]] |- ! P | [[Итан Хејтер]] | style="background:#9CE97B;" | [[Итан Хејтер]] | style="background:#FFA333;" | [[Итан Хејтер]] | ''недоделена'' | style="background:white;" | [[Итан Хејтер]] | style="background:#FFCD5F;" | {{ct|IGD|2022}} | ''недоделена'' |- ! 1 | [[Дилан Тенс]] | style="background:#9CE97B;" rowspan="4" | [[Роан Денис]] | style="background:#FFA333;" | [[Роан Денис]] | style="background:#80FFFF;" rowspan="2" | [[Томас Чемпион (велосипедист)|Томас Чемпион]] | style="background:white;" rowspan="3" | [[Мауро Шмид]] | style="background:#FFCD5F;" rowspan="3" | {{ct|UAE|2022}} | style="background:#E4B3AB;" | [[Антоан Дебон]] |- ! 2 | [[Итан Хејтер]] | style="background:#FFA333;" rowspan="4" | [[Итан Хејтер]] | style="background:#E4B3AB;" | [[Нилс Брун]] |- ! 3 | [[Патрик Бевин]] | style="background:#80FFFF;" | [[Кристс Нејландс]] | style="background:#E4B3AB;" | [[Нан Петер]] |- ! 4 | [[Серхио Игита]] | style="background:#80FFFF;" rowspan="2" | [[Томс Скујињш]] | style="background:white;" rowspan="2" | [[Хуан Ајусо]] | style="background:#FFCD5F;" | {{ct|GFC|2022}} | style="background:#E4B3AB;" | [[Јон Исагире]] |- ! 5 | [[Александар Власов (велосипедист)|Александар Власов]] | style="background:#9CE97B;" | [[Александар Власов (велосипедист)|Александар Власов]] | style="background:#FFCD5F;" | {{ct|TJV|2022}} | ''недоделена'' |- ! colspan="2" | На крај ! style="background:#5BDA25;" | [[Александар Власов (велосипедист)|Александар Власов]] ! style="background:#FF8C00;" | [[Итан Хејтер]] ! style="background:#33FFFF;"| [[Томс Скујињш]] ! style="background:offwhite;"| [[Хуан Ајусо]] ! style="background:#FFB927;" | {{ct|TJV|2022}} ! style="background:#f34c21;" | [[Нилс Брун]] |} * На првата етапа, [[Роан Денис]], кој бил втор во бодовниот пласман, ја носел портокаловата маичка, бидејќи првопласираниот [[Итан Хејтер]] ја носел зелената маичка како предводник на генералниот пласман. * На првата етапа, [[Итан Вернон]], кој бил втор во пласманот за млад возач, ја носел белата маичка, бидејќи првопласираниот [[Итан Хејтер]] ја носел зелената маичка како предводник на генералниот пласман. * На втората етапа, [[Дилан Тенс]], кој бил втор во бодовниот пласман, ја носел портокаловата маичка, бидејќи првопласираниот [[Роан Денис]] ја носел зелената маичка како предводник на генералниот пласман. == Список на учесници == {{Cycling race/startlist|Q110656737}} == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == * {{официјална}} * {{Cycling archives race}} * {{ProCyclingStats}} {{Светска турнеја на UCI 2022}} {{Тур де Романди}} [[Категорија:Тур де Романди]] [[Категорија:Светска турнеја на UCI 2022]] [[Категорија:Швајцарија во 2022 година]] gzcwv76eyyyd6s3jfjw835ot4xbj353 Цевковод 0 1302903 5649606 5525199 2026-10-25T07:51:05Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649606 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Ammiakoprovod_NS.jpg|десно|мини|307x307пкс| Најдолгиот цевковод за [[амонијак]] во светот од [[Русија]] до [[Украина]]]] '''Цевковод'''<ref>{{ДРМЈ|цевковод}}</ref> — систем од цевки за [[Превоз|транспорт]] на стоки, обично во [[Течност|течна]] и [[гас]]овита состојба. Пневматските цевки може да се користат и за транспорт на [[Цврста материја|цврсти материи]] со помош на [[воздух]] под притисок. Секоја хемиски стабилна [[барионска материја|супстанција]] во гасовита и течна состојба може да се транспортира со цевковод. Постојат многу различни видови цевководи како што се: [[нафтовод]]и, [[гасовод]]и, цевководи за отпадни води, [[водовод]]и или дури и цевководи за [[пиво]]. Најважни цевководи од економски аспект се цевководите за транспорт на сурова [[нафта]] и [[Земен гас|природен гас]]. Тоа е и најдобриот начин за транспорт на овие суровини во споредба со [[Железница|железничкиот транспорт]] кој има пониска цена по единица и побрз трансфер на суровините. Иако цевководи може да се градат и под [[море]], тоа е економски и технички многу тежок процес, така што поголемиот дел од сурова нафта е поверојатно да се транспортира со [[танкер]]и по море отколку да се градат цевководи под море. Нафтоводите се градат од не’рѓосувачки [[челик]]. Цевките имаат внатрешен [[пречник]] од 30 до 120 [[Метар|cm]]. Секаде каде што е можно, тие се изградени на површината на земјата. Суровата нафта обично се транспортира со [[брзина]] од околу 1 до 6 [[Метар во секунда|m/s]] . == Поврзано == * [[Водовод]] * [[Нафтовод]] * [[Гасовод]] ==Наводи== {{наводи}} == Извори == * [https://web.archive.org/web/20220617011701/https://hrcak.srce.hr/file/94621 „Едукација за корозија, алатка за опстанок на индустријата за природен гас“ (.pdf)], [http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=94621 ''hrcak.srce.hr''] * [http://transammiak.com.ua/ Гасовод за течен амонијак долг 1018 km од Толјати до Одеса, ''transammiak.com.ua''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131002091054/http://www.transammiak.com.ua/ |date=2013-10-02 }} (украински) [[Категорија:Градежно инженерство]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] [[Категорија:Хемиско инженерство]] qpn1s2mg0w1larse93rr4fn9epael2q Училиште за сопрузи 0 1305418 5649457 5235097 2026-10-24T17:35:58Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649457 wikitext text/x-wiki {{закосеннаслов}} {{Infobox play | наслов = Училиште за сопрузи | слика = L'EcoledesMaris.jpg | image_size = | image_alt = | опис = Училиште за сопрузи | автор = [[Молиер]] | chorus = | characters = | mute = | setting = | премиера_датум = {{Start date|1661}} | place = | изв_јаз = [[Француски]] | series = | subject = | genre = | web = }} '''''Училиште за сопрузи''''' ([[француски]]: ''L'École des maris'') ― [[драма]] напишана од [[Жан Батист Поклен Молиер|Молиер]] и првично изведена во 1661 година во [[Париз]].<ref name="theatrehistory.com">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theatrehistory.com/french/schoolforhusbands001.html|title=The School for Husbands|date=|publisher=Theatrehistory.com|accessdate=23 август 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220702223141/http://www.theatrehistory.com/french/schoolforhusbands001.html|archive-date=2022-07-02|url-status=dead}}</ref> Таа била прва од неговите долгометражни драми, која и претходела на „''Училиште за сопруги''“ за една година.<ref name="17thcenturyfrenchtheatrepractice">{{Наведена мрежна страница|url=http://83.143.248.39/faculty/ndelchev/17thCenturyFrenchTheaterPractice.ppt|title=17th Century French Theater Practice|date=|publisher=83.143.248.39|accessdate=23 август 2022|archive-date=2022-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220316034404/http://83.143.248.39/faculty/ndelchev/17thCenturyFrenchTheaterPractice.ppt|url-status=dead}}</ref> Заплетот се насочува на додворувачите на две сестри, од кои секоја е одделение на секој од двајцата мажи. Еден додворувач, Сганарел, ја контролира и надмоќна неговата сопруга Изабела. Другиот додворувач, постариот брат на Сганарел, Арист, ја третира својата сакана сопруга Леонор повеќе како еднаква. Арист на крајот наоѓа успех во неговата остварена врска, додека Сганарел очајно не успева, толку многу што, всушност, тој несвесно е искористен од Изабела во барањето на нејзиниот претпочитан дворец, Валер.<ref name="theatrehistory.com" /> == Ликови == {{Столб-почеток}} *Сганарел, 40 години *Арист, 60 години и постар брат на Сганарел *Валер, вљубен во Изабела *Ергаст, камериер на Валера * Судија * Нотар *Изабела, здружена со Сганарел *Леонор, сестрата на Изабела, здружена со Арист *Лизет, слугинката на Леонор {{Столб-крај}}<ref name="gutenberg.org">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gutenberg.org/cache/epub/6742/pg6742.html|title=Text of the play|date=|publisher=www.gutenberg.org|accessdate=23 август 2022}}</ref> == Аудио снимки == Едночасовна верзија приспособена од Лоренс Лангнер била емитувана на радио серијалот на NBC, „''Големи драми''“ (''Great Plays'') на 2 април 1938 година. Театарски дела од Л.А. (LA Theatre Works) објавиле продукција во 2010 година ({{ISBN|1-58081-773-4}}) на двојна сметка со ''Имагинарниот малечок'', двете продукции со преводи на Ричард Вилбур и со Брајан Бедфорд, Џулиет Милс, Кристофер Ним, Мојра Квирк и Џоан Вели. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Librivox book|title=The School for Husbands|author=Molière}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Дела на Молиер]] [[Категорија:Драми од 1660 година]] fmxyy7ums4800faj55nfc2j4nqrwwab Фабио Мирети 0 1305525 5649492 5621596 2026-10-24T19:00:28Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649492 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Фабио Мирети | image = | height = {{height|m=1.80}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|2003|8|3}} | cityofbirth = {{роден во|Пинероло|}} | countryofbirth = [[Италија]] | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | currentclub = {{Fb team Besiktas}} | clubnumber = 21 | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Cuneo}} | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team Juventus}} | years1 = 2021-2022 | caps1 = 30 | goals1 = 3 | clubs1 = {{Fb team Juventus U23}} | years2 = 2022- | caps2 = 58 | goals2 = 1 | clubs2 = {{Fb team Juventus}} | years3 = 2024-2025 | caps3 = 25 | goals3 = 3 | clubs3 = →{{Fb team Genoa}} | years4 = 2026- | caps4 = 0 | goals4 = 0 | clubs4 = →{{Fb team Besiktas}} | nationalyears1 = 2018 | nationalcaps1 = 2 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 15 години|Италија 15]] | nationalyears2 = 2018-2019 | nationalcaps2 = 12 | nationalgoals2 = 2 | nationalteam2 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 16 години|Италија 16]] | nationalyears3 = 2019-2020 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 2 | nationalteam3 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 17 години|Италија 17]] | nationalyears4 = 2021-2022 | nationalcaps4 = 13 | nationalgoals4 = 5 | nationalteam4 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 19 години|Италија 19]] | nationalyears5 = 2022-2025 | nationalcaps5 = 10 | nationalgoals5 = 1 | nationalteam5 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|Италија 21]] | nationalyears6 = 2022- | nationalcaps6 = 1 | nationalgoals6 = 0 | nationalteam6 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] }} '''Фабио Мирети''' (роден на {{роден на|3|август|2003}} година, во [[Пинероло]]) — [[Италијанци|италијански]] [[фудбалер]], [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на [[ФК Бешикташ|Бешикташ]] на заем од [[ФК Јувентус|Јувентус]]. ==Биографија== Фабио е роден во [[Пинероло]], но по потекло е од [[Салуцо]].<ref name=":3" /><ref name=":42" /><ref name=":Miretti Allegri">{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/01-05-2022/juve-miretti-venezia-440294972147.shtml|title=Chi è Fabio Miretti: il talento bianconero al suo debutto da titolare col Venezia|access-date=1 мај 2022}}</ref> Тој е второто дете на неговите родители Ливио и Силвија, и има постара сестра која се вика Алесија, која се занимава со адвокатура во Салуцо.<ref>{{Cite web |last=Zucchelli |first=Chiara |date=2 May 2022 |title=La maturità e la famiglia |trans-title=Maturity and the family |url=https://www.gazzetta.it/fitness/allenamento/storie/02-05-2022/idolo-de-bruyne-passione-nba-maturita-cinque-cose-sai-fabio-miretti-1651488225/la-maturita-e-la-famiglia.shtml |access-date=2 May 2022 |website=[[La Gazzetta dello Sport]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://thesportstattoo.com/fabio-miretti-biography/|title=Fabio Miretti Biography (Football– Italy): Early Life, Career, Family, Wife, Kids, Girlfriend, Awards, Achievements, Records, Social Media|publisher=thesportstattoo.com|date=|access-date=10 септември 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220910190004/https://thesportstattoo.com/fabio-miretti-biography/|archive-date=2022-09-10|url-status=dead}}</ref> Неговата моментална девојка е Индија Симони.<ref>{{Cite web |last=Zucchelli |first=Chiara |date=2 May 2022 |title=La Juve e India: i suoi amori |trans-title=Juve and India: his loves |url=https://www.gazzetta.it/fitness/allenamento/storie/02-05-2022/idolo-de-bruyne-passione-nba-maturita-cinque-cose-sai-fabio-miretti-1651488225/la-juve-e-india-i-suoi-amori.shtml |access-date=2 May 2022 |website=[[La Gazzetta dello Sport]]}}</ref> Во 2022 година, ја добил својата [[Диплома|диплома за средно образование]] откако завршил на ''World International School'' во [[Виново]].<ref>{{Cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/bianconeri-maturi|title=Bianconeri ... maturi!|date=12 јули 2022|access-date=17 јули 2022}}</ref><ref name="Marone">{{Cite web|url=https://www.sprintesport.it/nazionali/2022/07/13/news/fabio-miretti-maturo-arriva-il-diploma-sui-banchi-di-scuola-ora-aspetta-la-laurea-di-allegri-519610/|title=Fabio Miretti 'maturo': arriva il diploma sui banchi di scuola, ora aspetta la 'laurea' di Allegri|author=Marco Marone|date=13 јули 2022|access-date=17 јули 2022}}</ref> Мирети е симпатизер на Јувентус уште од неговото детство.<ref name=":5">{{Cite web |date=8 December 2021 |title=Fabio Miretti, il talento dell'U23 che Allegri vuol far debuttare in Champions |trans-title=Fabio Miretti, the U23 talent that Allegri wants to make his Champions League debut |url=https://www.lacasadic.com/news-serie-c/fabio-miretti-juventus-u23-chi-e-7-dicembre-2021/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20220430204718/https://www.lacasadic.com/news-serie-c/fabio-miretti-juventus-u23-chi-e-7-dicembre-2021/ |archive-date=30 April 2022 |access-date=27 April 2022 |website=La Casa di C |language=it}}</ref> Негов идол е поранешниот играч од средниот ред на Јувентус, [[Павел Недвед]], а како референтна точка за развојот на својата кариера го зема [[Кевин Де Бројне]] поради улогата и одликите.<ref>{{Cite web |last=Bargellini |first=Luca |date=16 February 2021 |title=Juve U23, Pianticelle bianconere crescono. Miretti: "Nedved idolo, mi ispiro a De Bruyne" |trans-title=Juve U23, little black and whites grow up. Miretti: "Nedved idol, I'm inspired by De Bruyne". |url=https://www.tuttomercatoweb.com/serie-c/juve-u23-pianticelle-bianconere-crescono-miretti-nedved-idolo-mi-ispiro-a-de-bruyne-1496573 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220430204644/https://www.tuttomercatoweb.com/serie-c/juve-u23-pianticelle-bianconere-crescono-miretti-nedved-idolo-mi-ispiro-a-de-bruyne-1496573 |archive-date=30 April 2022 |access-date=27 April 2022 |website=TUTTOmercatoWEB |language=it}}</ref> ==Технички карактeристики== Својата кариера ја започнал играјќи како [[Среден ред (фудбал)#Централен играч од средниот ред|централен играч од средниот ред]], полека станувајќи [[Среден ред (фудбал)#Офанзивен играч од среден ред|офанзивен играч од средниот ред]] поради неговата способност да постигнува голови.<ref>{{Cite web|url=https://www.tuttomercatoweb.com/la-giovane-italia/fabio-miretti-un-nuovo-principe-per-la-juventus-1579156|title=Fabio Miretti, un nuovo principe per la Juventus|access-date=6 септември 2021}}</ref> За време на неговите последни години во младинските селекции на Јувентус, тој најчесто играл како [[Среден ред (фудбал)#Мецала|мецала]], и се истакнал како одличен [[Изведување пенали (фудбал)|изведувач на пенали]]. Меѓу неговите главни квалитети се [[дриблинг]]от, додавањата, склоноста да шутира кон голот и втрчувањата во шеснаесетникот кој му овозможуваат често да ја погоди противничката мрежа, или да даде [[Асистенција (фудбал)|асистенција]] за соиграчите.<ref>{{Cite web|url=https://www.seriebnews.com/2021/04/21/chi-e-fabio-miretti-juventus/|title=Fabio Miretti, il nuovo Marchisio che fa sognare la Juventus|access-date=6 септември 2021}}</ref><ref name=":2" /> ==Клупска кариера== ===Почетоци=== Мирети започнал да игра фудбал во младинскиот сектор на Ауксилиум Салуцо на четиригодишна возраст.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.lastampa.it/cuneo/2022/01/24/news/dal_debutto_in_champions_al_rinnovo_fabio_miretti_e_la_juventus_il_legame_si_allunga_almeno_fino_al_2026-2839973/|title=Dal debutto in Champions al rinnovo: Fabio Miretti e la Juventus, il legame si allunga almeno fino al 2026|accesso=27 април 2022}}</ref><ref name=":42">{{Cite web|url=https://www.lastampa.it/cuneo/2021/12/09/news/per_fabio_miretti_il_grande_esordio_con_la_juve_in_champions_league-1285712/|title=Per Fabio Miretti il grande esordio con la Juve in Champions League|access-date=27 април 2022}}</ref> Една година подоцна, тој пристигнал во младинскиот тим на [[ФК Кунео 1905|Кунео]], каде што играл со соиграчи кои биле една година повозрасни од него.<ref name=":42"/> ===Јувентус=== ====Младински категории и Јувентус У23==== [[File:UEFA Youth League Zenit-Juventus, 2021-10-20 03.jpg|thumb|Мирети ''(десно)'' играјќи за [[Јувентус Примавера|Јувентус под 19 години]] во [[Младинска лига на УЕФА 2021-2022|Младинската лига на УЕФА]] во 2021 година.]] Во 2011 година, Мирети бил на проби во двата најсилни клуба во областа [[Пиемонт]] - {{Fb team (N) Torino}} и {{Fb team (N) Juventus}}, за да одлучи да се приклучи на младинскиот сектор на втората екипа.<ref name=":42" /><ref name="Marone" /> Играјќи како офанзивен играч за врска, Мирети постигнал 15 гола во 17 настапи за екипата под 17 години во сезоната 2019-2020, пред суспензијата на првенствата поради [[Пандемија на КОВИД-19 во Италија|пандемијата на КОВИД-19]]. Во следната сезона, тој почнал сè почесто да биде повикуван во {{Fb team (N) Juventus U23}}, вториот тим на Јувентус кој се натпреварувал во [[Серија Ц]], а на 13 февруари 2021 го имал своето деби меѓу професионалците во победата со 3-0 на гостувањето против [[ФК Албинолефе|Албинолефе]].<ref>{{Cite web|url=https://www.juventusnews24.com/chi-e-fabio-miretti-centrocampista-juventus-primavera-under-23-esordio/|title=Chi è Fabio Miretti: centrocampista diventato grande dopo 10 anni di Juve|access-date=13 февруари 2021}}</ref> Сезоната ја завршил со четири првенствени настапи.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.goal.com/it/notizie/chi-e-fabio-miretti-juventus/17divzgvhhfh2167we3itc7tbn|title=Chi è Fabio Miretti, il baby centrocampista con la Juventus nel DNA|access-date=24 октомври 2021}}</ref><ref name="SW">{{Soccerway|fabio-miretti|632669}}</ref> Пред почетокот на сезоната 2021-2022, Мирети бил повикан од тренерот на првиот тим на Јувентус, [[Масимилијано Алегри]], за летните подготовки за новата сезона.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/10-09-2021/juventus-de-winter-soule-miretti-allegri-4201142538204.shtml|title=“Forse saranno della partita”: chi sono De Winter, Soulé e Miretti, i giovani su cui punta Allegri|access-date=30 април 2022}}</ref> Во исто време, тој бил промовиран на трајна основа во тимот под 23 години од страна на тренерот [[Ламберто Ѕаули]], и за него тој го постигнал својот прв гол во професионалната кариера, на 22 август, во победата против [[Про Сесто 1913|Про Сесто]] во [[Фудбалски куп на Италија Серија Ц|Купот на Италија Серија Ц]], трансформирајќи го [[пенал]]от во решавачкиот погодок за победата со 3-2 во 108-мата минута од [[Продолжеток (спорт)|продолженијата]].<ref>{{Cite web|url=https://www.juventusnews24.com/pro-sesto-juventus-u23-sintesi-moviola-risultato-tabellino-cronaca-live-coppa-italia-serie-c-2021-22/|title=Pro Sesto Juventus U23 2-3 dts: i bianconeri avanzano in Coppa Italia|access-date=22 август 2021}}</ref> Шест дена подоцна го пронашол својот прв погодок во Серија Ц, во победата со 2-1 над [[УС Перголетезе 1932|Перголетезе]].<ref name="SW"/> На 14 септември, тој ја носел [[капитен]]ската лента на тимот под 23 години за првпат во натпреварот од купот против [[ФералпиСало]] добиен со 3-2.<ref>{{Cite web|url=https://www.juventusnews24.com/juventus-u23-media-eta-feralpisalo-coppa-italia-serie-c-2021-22-miretti/|title=Juventus U23, media età pazzesca! Il dato contro la Feralpisalò, e Miretti...|access-date=14 ноември 2021}}</ref> Во текот на сезоната, покрај тоа, тој повремено се додава во тимот на Андреа Бонати до 19 години за да игра во [[Младинска лига на УЕФА 2021-2022|Младинската лига на УЕФА]]: во континенталното младинско натпреварување тој постигнал два гола во пет натпревари, давајќи придонес за тимот да стигне до полуфиналето, најдобриот пласман на Јувентус досега во ова натпреварување.<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/under-19-applausi-e-lacrime-ai-rigori-passa-il-benfica|title=Under 19, applausi e lacrime. Ai rigori passa il Benfica|date=2022-04-22}}</ref> ====Прв тим==== Откако претходно веќе добил неколку повици,<ref name=":4"/> на 8 декември 2021 година, на 18-годишна возраст, Мирети дебитирал за првиот тим на Јувентус а во исто време и во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], во победата со 1-0 на домашен терен против [[ФК Малме|Малме]], појавувајќи се како замена на местото на [[Родриго Бентанкур]] во 89-тата минута.<ref name=":2"/> На 20 март 2022 година, тој исто така дебитирал во [[Серија А]], повторно влегувајќи во игра од клупата во победата со 2-0 на домашен терен над {{Fb team (N) Salernitana}}.<ref>{{Cite web|url=https://www.lastampa.it/cuneo/2022/03/20/news/esordio_in_serie_a_con_la_juve_per_il_saluzzese_fabio_miretti-2877866/|title=Esordio in serie A con la Juve per il saluzzese Fabio Miretti|access-date=20 март 2022}}</ref> На 1 мај дебитирал како стартер за Јувентус, во натпреварот на домашен натпревар против {{Fb team (N) Venezia}}, кој ''бјанконерите'' го добиле со 2-1.<ref name="SW"/><ref>{{Cite web|url=https://www.repubblica.it/sport/calcio/serie-a/juventus/2022/05/01/news/fabio_miretti_esordio_titolare_juventus_venezia-347642981/|title=Fabio Miretti, chi è il classe 2003 della Juve titolare contro il Venezia|access-date=1 мај 2022}}</ref> Ја завршил [[ФК Јувентус сезона 2021-2022|сезоната]] со 6 настапи во Серија А. Во летото 2022 година е промовиран во редовен играч на првиот тим,<ref>{{cite web|author=Giuseppe Giannone|url=https://www.tuttojuve.com/calciomercato/la-stampa-miretti-e-soule-faranno-parte-della-rosa-della-prima-squadra-ma-occhio-all-ipotesi-prestito-606224|title=Miretti e Soulè faranno parte della rosa della prima squadra, ma occhio all'ipotesi prestito|date=2022-07-06}}</ref> земајќи го дресот со број 20, и пронашол добар континуитет на настапи на почетокот на сезоната. На 31 август, Мирети асистирал за вториот гол на својот тим кој го постигнал [[Аркадиуш Милик]] во победата со 2-0 над {{Fb team (N) Spezia}}.<ref>{{Cite web|url=https://www.juventusnews24.com/miretti-assist-milik-juve-spezia-primato/|title=Miretti, l'assist a Milik vale il primato: è record in Serie A|date=2022-08-31|access-date=2022-09-07}}</ref> На 6 септември играл за првпат во кариерата како стартер во некое [[Европски фудбалски натпреварувања|европско натпреварување]], започнувајќи во поразот со 2-1 од {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} на [[Паркот на принцовите]] во [[УЕФА Лига на шампиони 2022-2023|Лигата на шампионите]]: на {{Старост во години и денови|2003|8|3|2022|9|6}} тој станал вториот најмлад играч на Јувентус, по [[Стефано Пјоли]], кој дебитирал од првата минута во најсилното европско клупско натпреварување.<ref>{{Cite web|url=https://www.corrieredellosport.it/news/calcio/serie-a/juve/2022/09/06-96683672/juve_quasi_record_per_miretti_meglio_di_lui_solo_pioli|title=Juve, quasi record per Miretti: meglio di lui solo Pioli|date=6 септември 2022|access-date=7 септември 2022}}</ref> На 5 ноември 2023 година, Мирети го постигнал својот прв гол во [[Серија А 2023-2024|Серија А]] и во црно-белиот дрес, постигнувајќи го единствениот погодок во успехот со 1-0 на гостувањето кај {{Fb team (N) Fiorentina}};<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/miretti-primo-gol-con-la-juventus|titolo=Miretti, primo gol con la Juventus!|date=2023-11-05}}</ref> потоа на 4 јануари 2024 година, тој исто така го постигнал својот прв гол во [[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|Купот на Италија]], во победата со 6-1 над {{Fb team (N) Salernitana}} во осминафиналето.<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/juventus-salernitana-risultato-coppa-italia|title=Coppa Italia {{!}} Juventus-Salernitana {{!}} La sintesi|date=2024-01-04}}</ref> ====Заемот во Џенова==== На 25 август 2024 година, тој бил позајмен на {{Fb team (N) Genoa}} до крајот на сезоната 2024-2025.<ref>{{Cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/ufficiale-miretti-in-prestito-al-genoa|title=Miretti in prestito al Genoa|date=25 август 2024|accesso=25 август 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://genoacfc.it/2024/08/25/fabio-miretti-e-un-giocatore-del-genoa/ |title=Fabio Miretti è un giocatore del Genoa|date=25 август 2024|access-date=26 август 2024}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Мирети ја претставувал Италија во селекциите [[Фудбалска репрезентација на Италија под 15 години|под 15]],<ref name="FIGC">{{cite web|url=https://www.figc.it/it/nazionali/nazionali-in-cifre/dettaglio-convocato/|title=Convocazioni e presenze in campo|access-date=1 мај 2022}}</ref> [[Фудбалска репрезентација на Италија под 16 години|под 16]],<ref name="FIGC"/> [[Фудбалска репрезентација на Италија под 17 години|под 17]]<ref name="FIGC"/> и [[Фудбалска репрезентација на Италија под 19 години|под 19 години]].<ref name="FIGC"/> ==Статистика== ''Статистиката е ажурирана на 6 септември 2022.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- ||[[ФК Јувентус под 23 години сезона 2020-2021|2020-2021]] || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus U23}} || [[Серија Ц 2020-2021|Ц]] || 4+0<ref name=playoff>Во плејофот.</ref> || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 4 || 0 |- ||[[ФК Јувентус под 23 години сезона 2021-2022|2021-2022]] || [[Серија Ц 2021-2022|Ц]] || 26+0<ref name=playoff /> || 3+0 || [[Фудбалски куп на Италија Серија Ц 2021-2022|КИ-Ц]] || 3 || 1 || - || - || - || - || - || - || 29 || 4 |- !colspan="3"|Вкупно Јувентус У23 || 30 || 3 || || 3 || 1 || || - || - || || - || - || 33 || 4 |- ||[[ФК Јувентус сезона 2021-2022|2021-2022]] || rowspan= "2" |{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} || [[Серија А 2021-2022|А]] || 6 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 2021-2022|КИ]] || 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2021-2022|ЛШ]] || 1 || 0 || [[Суперкуп на Италија 2021|СИ]] || 0 || 0 || 7 || 0 |- | [[ФК Јувентус сезона 2022-2023|2022-2023]] || [[Серија А 2022-2023|А]] || 5 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 2022-2023|КИ]] || 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2022-2023|ЛШ]] || 1 || 0 || - || - || - || 6 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Јувентус || 11 || 0 || || 0 || 0 || || 2 || 0 || || 0 || 0 || 13 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 41 || 3 || || 3 || 1 || || 2 || 0 || || - || - || 46 || 4 |} ==Титули== ===={{flagsport|ITA}} Јувентус ==== *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 1 : [[Фудбалски куп на Италија 2023-2024|2023-2024]] == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Италија |image3=Flag of Italy.svg }} *[https://int.soccerway.com/players/fabio-miretti/632669/ Фабио Мирети на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/fabio-miretti/profil/spieler/571607 Фабио Мирети на transfermarkt] *[https://www.espn.co.uk/football/player/_/id/323975/fabio-miretti Фабио Мирети на ESPN] *[https://www.tuttocalciatori.net/Miretti_Fabio Фабио Мирети на tuttocalciatori] *[https://www.whoscored.com/Players/425080/Show/Fabio-Miretti Фабио Мирети на whoscored] {{Состав на ФК Јувентус}} {{Состав на Италија на ЕП фудбал под 21 година 2023}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мирети, Фабио}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Џенова]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Бешикташ]] [[Категорија:Италијански фудбалери]] 7qjqod1xwe90qjy50artnm774jyq0ra Хокон VII Норвешки 0 1308460 5649598 5637667 2026-10-25T05:26:05Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649598 wikitext text/x-wiki '''Хoкон VII''' (роден како '''принц Карл од Данска'''; 3 август 1872 година{{Цп}}21 септември 1957) бил крал на Норвешка од ноември 1905 година до неговата смрт во септември 1957 година. == Ран живот == Принцот Карл се родил на 3 август 1872 година во [[Шарлотенлунд (палата)|палатата Шарлотенлунд]] северно од [[Копенхаген]], за време на владеењето на неговиот дедо, [[Кристијан IX од Данска|кралот Кристијан IX]].<ref name="Burke's Royal Families">{{Наведена книга|title=Burke's Royal Families of the World|publisher=[[Burke's Peerage]] Ltd|year=1977|editor-last=Montgomery-Massingberd|editor-first=Hugh|editor-link=Hugh Massingberd|volume=1|location=London, UK|page=71}}</ref> Тој бил втор син на [[Фредерик VIII од Данска|данскиот престолонаследник Фредерик]] (идниот крал Фредерик VIII) и неговата сопруга [[Ловиса од Шведска|Луиза од Шведска]].<ref name="Burke's Royal Families" /> По раѓањето, бил трет во редот за наследување на данскиот престол по неговиот татко и постариот брат, но без реални изгледи да го наследи престолот. Принцот бил крстен на 7 септември 1872 година во палатата Шарлотенлунд како ''Кристијан Фредерик Карл Георг Валдемар Аксел'' и бил познат како принц Карл.<ref name="Burke's Royal Families" /> Принцот Карл припаѓал на [[Олденбуршка династија|Олденбуршката династија]], [[данско кралско семејство]] од 1448 година; помеѓу 1536 и 1814 година, владеела и со Норвешка, која тогаш била дел од Кралството [[Данска-Норвешка]]. [[Податотека:Prins_Carl_1889_by_Emil_Hohlenberg.jpg|врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/75/Prins Carl 1889 by Emil Hohlenberg.jpg/220px-Prins Carl 1889 by Emil Hohlenberg.jpg|лево|мини| Принцот Карл од Данска како поморски кадет во 1889 година.]] Како помлад син на престолонаследникот, не се очекувало дека Карл ќе стане крал. Карл бил две години помлад од неговиот брат Кристијан, а двата принца се школувале заедно и во 1887 година имале заедничко [[миропомазание]] во капелата на палатата Кристијансборг. Во согласност со неговите желби било одлучено да се приклучи на [[Кралската данска морнарица]]. Од 1889 до 1893 година се школувал на Кралската данска поморска академија, каде што дипломирал како втор поручник. Во 1894 година бил унапреден во чин прв поручник и останал во служба со Кралската данска морнарица до 1905 година.<ref>{{Наведена енциклопедија|location=Oslo|access-date=19 May 2017}}</ref> [[Податотека:Marriage_of_Princess_Maud.jpg|врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e7/Marriage of Princess Maud.jpg/300px-Marriage of Princess Maud.jpg|мини|300x300пкс| Свадбата на принцезата Мод и принцот Карл во Бакингемската палата]] На 22 јули 1896 година,<ref name="Queen22">{{Наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,715773,00.html|title=The Queen Receives|date=18 June 1923|work=Time|access-date=17 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20081222143402/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,715773,00.html|archive-date=22 December 2008}}</ref> во приватната капела во [[Бакингемска палата|Бакингемската палата]], принцот Карл се оженил со својата прва братучетка [[Мод Велшка|принцезата Мод од Велс]]. Принцезата Мод била најмлада ќерка на принцот од Велс, идниот крал [[Едвард VII]] од Обединетото Кралство и неговата сопруга, [[Александра Данска|принцезата Александра од Данска]], најстарата ќерка на кралот Кристијан IX и кралицата Луиз. На венчавката присуствувала и бабата на невестата, 77-годишната [[кралица Викторија]]. По венчавката, заедно заминале за [[Копенхаген]], каде што принцот Карл ја продолжил својата кариера како поморски офицер. Таму, на 2 јули 1903 година им се родило единственото дете, [[Олав V од Норвешка|принцот Александар]], идниот престолонаследник Улав (и конечно кралот [[Улав V Норвешки|Улав V од Норвешка]]).<ref name="Queen22"/> == Стапување на норвешкиот престол == === Избор === По распаѓањето на [[Унија меѓу Шведска и Норвешка|Унијата меѓу Шведска и Норвешка]] во 1905 година, комитет на норвешката влада одредила неколку принцови од европските кралски династии како кандидати за норвешката круна. Постепено, принцот Карл станал водечки кандидат, а тоа најмногу се должело на тоа што потекнувал од независните норвешки кралеви. Исто така, имал и син, и со тоа наследник на престолот, а фактот дека неговата сопруга, принцезата Мод, била член на британското кралско семејство, многумина го сметале за предност за новонезависната норвешка нација.<ref>{{Наведена книга|title=Norge på egen hånd 1905–1920 (Norsk utenrikspolitikks historie, volume 2)|last=Berg|first=Roald|date=1995|publisher=Universitetsforlaget|isbn=8200223949|location=Oslo|page=309|language=no}}</ref> Откако на [[1905 Референдум за норвешка монархија|референдумот]] 79 посто (259.563 гласови за и 69.264 против) од Норвежаните се изјаснале дека сакаат да ја задржат монархијата,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,752591,00.html|title=Jubilee|date=8 December 1930|work=Time|access-date=17 December 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090813201519/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,752591,00.html|archive-date=13 August 2009|page=1}}</ref> [[Стортинг]] (парламентот) на принцот Карл формално му го понудил престолот на Норвешка и бил избран за крал на 18 ноември 1905 година. Карл ја прифатил понудата истата вечер (со одобрение на неговиот дедо [[Кристијан IX од Данска]]), и го зел [[Старонордиски јазик|старонордиското]] име Хокон.<ref name="Taking his name">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.english-heritage.org.uk/server/show/ConWebDoc.5780|title=Blue Plaque for King Haakon VII of Norway|last=English Heritage|year=2005|publisher=English Heritage|accessdate=12 April 2008}}</ref> [[Податотека:Norwegian_delegation_20_November_1905_at_Amalienborg.jpg|врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/31/Norwegian delegation 20 November 1905 at Amalienborg.jpg/300px-Norwegian delegation 20 November 1905 at Amalienborg.jpg|мини|300x300пкс| Прием на делегацијата од [[Стортинг|норвешкиот парламент]] во Амалиенборг од страна на данскиот крал Кристијан IX, кој дава согласност за изборот на неговиот внук принцот Карл за крал на Норвешка. на 20 ноември 1905 година. Слика од Пол Фишер. .|лево]] Утрото на 20 ноември, толпа народ се собрала пред палатата Бернсторф во Копенхаген, резиденцијата на кралот Хокон и кралицата Мод. Присутните, откако кралската двојка се појавила на прозорецот, почнаале да ја пеат ''[[Химна на Норвешка|Ja, vi elsker dette landet]]''. Истиот ден, данскиот крал Кристијан IX примил делегација од Стортинг во [[Амалиенборг]]. Делегацијата ја пренела пораката дека внукот на кралот е избран за крал на Норвешка, а Кристијан IX изразил согласност за изборот на принцот Карл. === Пристигнување во Норвешка === [[Податотека:Statsminister_Christian_Michelsen_mottar_kong_Haakon_7_og_kronprins_Olav_ombord_det_norske_marinefartøyet_"Heimdal",_25._november_1905.jpg|врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Statsminister Christian Michelsen mottar kong Haakon 7 og kronprins Olav ombord det norske marinefartøyet "Heimdal", 25. november 1905.jpg/300px-Statsminister Christian Michelsen mottar kong Haakon 7 og kronprins Olav ombord det norske marinefartøyet "Heimdal", 25. november 1905.jpg|мини|300x300пкс| Кралот Хокон VII пристигнува во Норвешка со [[Олав V од Норвешка|престолонаследникот Улав]] в раце и е пречекан од премиерот [[Кристијан Михелсен]].]] На 23 ноември, новото кралско семејство на Норвешка го напуштило Копенхаген и запловила за [[Ослофјорд]]. По тридневно патување, утрото на 25 ноември 1905 година тие пристигнале во [[Осло|Кристијанија]] (денес Осло), каде што кралот бил пречекан на пристаништето од [[премиер на Норвешка|премиерот на Норвешка]] [[Кристијан Михелсен]]. Два дена подоцна, на 27 ноември, Хокон VII ја дал својата уставна заклетва пред парламентот како прв независен крал на Норвешка по 518 години. === Крунисување === На 22 јуни 1906 година, кралот Хокон и кралицата Мод биле свечено крунисани и помазани во катедралата Нидарос во [[Трондхејм|Трондхајм]].<ref name="Queen22"/> Кралот и кралицата се преселиле во [[Кралската палата, Осло|Кралската палата]] во [[Осло]]. Хокон е првиот монарх кој трајно ја користел палатата и затоа палатата била обновена две години пред тој, кралицата Мод и престолонаследникот Улав да можат да се вселат. По крунисувањето, кралот Хокон и кралицата Мод го добиле и имотот ''Конгесетерен'' во Воксенколен во Осло како подарок од норвешкиот народ. == Владеење == [[Податотека:Norwegian_Royal_Family.jpg|врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/Norwegian Royal Family.jpg/300px-Norwegian Royal Family.jpg|мини|300x300пкс| Кралот Хокон VII, престолонаследникот Улав и кралицата Мод, на 17 јули 1913 година во Норвешка]] Кралот Хокон ги придобил симпатии од норвешкиот народ. Тој често патувал низ Норвешка. Како крал, Хокон се трудел да ја редефинира улогата на монархијата во [[егалитаризам|егалитарната]] Норвешка и да најде рамнотежа помеѓу неформалниот норвешки начин на живот и потребата на монархијата за формално претставување. Хокон се ограничил на непартиски улоги и не се мешал во политиката, а долгото владеење му дало [[морален авторитет]] како симбол на единството на земјата. Кралицата Мод неочекувано починала при нејзината посета на Обединетото Кралство на 20 ноември 1938 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://talknorway.no/queen-maud-of-norway-the-secret-of-the-queens-coffin/|title=Queen Maud of Norway|work=talknorway.no|accessdate=1 November 2019|archive-date=2019-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117195736/https://talknorway.no/queen-maud-of-norway-the-secret-of-the-queens-coffin/|url-status=dead}}</ref> == Втора светска војна == === Германска инвазија === На 9 април 1940 година во раните утрински часови [[Операција Везерибунг|Норвешка била нападната]] од [[Трет Рајх|нацистичка Германија]]. Норвешкото кралско семејство, кабинетот и повеќето од 150-те членови на Стортинг (парламентот) успеале со специјален воз набрзина да заминат од Осло. Следниот ден, Курт Бројер, германскиот амбасадор во Норвешка, побарал средба со Хокон. Германскиот дипломат го повикал Хокон да ги прифати барањата на [[Адолф Хитлер]] за ставање крај на отпорот и да го назначи [[Видкун Квислинг]] за премиер. Квислинг, водачот на норвешката фашистичка партија, неколку часа претходно во Осло се самопрогласил за премиер на германската [[марионетска држава|марионетска влада]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cbc.ca/news/world/breivik-quisling-and-the-norwegian-spirit-1.1064817|title=Breivik, Quisling and the Norwegian spirit|work=CBC|accessdate=13 April 2021|quote=When the Germans demanded that the Norwegian king, Haakon VII, surrender and appoint Quisling as head of a puppet government, the king refused, even after the Nazis threatened to send all Norwegian men of military age to concentration camps.}}</ref> Бројер го повикал Хокон да го следи примерот на данската влада и неговиот брат, [[Кристијан Х|Кристијан X]], кои претходниот ден се предале речиси веднаш по инвазијата, и ѝ се заканил на Норвешка со остри репресалии ако не се предаде. Хокон му рекол на Бројер дека не може сам да одлучува, и дека може да дејствува само по совет на Владата.  Хокон исто така рекол дека не може да го назначи Квислинг за премиер, бидејќи знае дека ниту народот ниту Стортинг немаат доверба во него. Меѓутоа, доколку кабинетот смета поинаку, кралот рекол дека ќе [[Абдикација|абдицира]] за да не ја попречува одлуката на Владата. === Норвешка кампања === [[Податотека:Kongebjorka.jpeg|врска=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/48/Kongebjorka.jpeg/220px-Kongebjorka.jpeg|мини| Кралот Хокон VII и престолонаследникот Улав бараат засолниште на периферијата на Молде за време на германското бомбардирање на градот во април 1940 година.]] Следното утро, на 11 април 1940 година, бомбардери на [[Луфтвафе]] го нападнале [[Нибергсунд]] и го уништиле гратчето во кое престојувала Владата. Иако биле на 26 км од неутралната Шведска, шведската влада се изјаснила дека ќе го „приведе и затвори“ кралот Хокон ако ја премине нивната граница. Норвешкиот крал и неговите министри се засолниле во снежните шуми и успеале да се спасат, па продолжиле на север кон [[Молде]] на западниот брег на Норвешка. Откако британските сили ја изгубиле контролата врз областа по бомбардирањето на Луфтвафе, кралот со неговите придружници биле однесени до [[Тромсо (град)|Тромсо]], каде на 1 мај бил воспоставен привремен главен град. Хокон и престолонаследникот Улав се сместиле во областа [[Тромс]], каде што ќе останат до евакуација во Обединетото Кралство. Сојузниците до крајот на мај успешно ја контролиралесеверна Норвешка. Меѓутоа, состојбата драматично се променила по поразите во [[Битка за Франција|битката за Франција]]. Откако Германците набрзина ја прегазиле Франција, сојузничката врховна команда одлучила да ги повлече силите од северна Норвешка. На 7-ми јуни, кралското семејство и норвешката влада биле евакуирани од Тромсо. Бродот ''Девоншир'' безбедно пристигнал во Лондон и кралот Хокон и неговиот кабинет формирале норвешка [[влада во егзил]] во британскиот главен град.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kongehuset.no/tale.html?tid=29225&sek=26947|title=Mine plikter – "Kongens andre nei"|work=kongehuset.no|accessdate=1 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102150123/https://www.kongehuset.no/tale.html?tid=29225&sek=26947|archive-date=2020-01-02|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://janus.lib.cam.ac.uk/db/node.xsp?id=EAD%2FGBR%2F0014%2FGLOR|title=The Tragedy of HMS Glorious|work=cam.ac.uk|accessdate=1 November 2019|archive-date=2020-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717071251/https://janus.lib.cam.ac.uk/db/node.xsp?id=EAD%2FGBR%2F0014%2FGLOR|url-status=dead}}</ref> === Влада во егзил === На почетокот, кралот Хокон и престолонаследникот Улав биле сместени во [[Бакингемска палата|Бакингемската палата]], но по започнувањето на [[Лондон Блиц|Лондонскиот Блиц]] во септември 1940 година, биле преместени во Баудаун Хаус во Беркшир, а во март 1942 година уште еднаш се преселиле во паркот Фолиехон во Винкфилд каде што останале до ослободувањето на Норвешка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://gov-news.org/gov/uk/news/blue_plaque_for_king_haakon_vii_of_norway/13589.html|title=British Government News & Press Releases – 25 October 2005: Blue Plaque for King Haakon VII of Norway|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203001442/http://gov-news.org/gov/uk/news/blue_plaque_for_king_haakon_vii_of_norway/13589.html|archive-date=3 December 2013|accessdate=8 April 2013}}</ref> Откако завршила војната, Хокон и норвешкото кралско семејство 7 јуни 1945 година се вратиле во Норвешка,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,775835,00.html|title=First Out, First In|date=11 June 1945|work=Time|access-date=17 January 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20111221232226/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,775835,00.html|archive-date=21 December 2011}}</ref> точно пет години по нивната евакуација од Тромсо.<ref>[http://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=28689&sek=27316 The Norwegian Royal House's official page about the escape, the five years in exile and the return after World War II] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150519160218/http://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=28689&sek=27316 |date=2015-05-19 }} {{In lang|en}}</ref> Престолонаследникот Улав се вратил неколку недели претходно, на 13 мај 1945 година.<ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/biography/Olav-V#ref59809|title=Olav V king of Norway|work=Britannica|accessdate=13 April 2021|quote=}}</ref> == Повоени години == По неговото враќање, Хокон престанал да ја врши политичката улога која ја имал за време на војната и се ограничил на неговите уставни должности како шеф на државата. Кон крајот на летото 1945 година тргнал на посета на градовите низ Норвешка за да ги оцени штетите од војната и да го охрабри населението. Поради неговата улога за време на војната и неговиот личен интегритет, Хокон VII се сметал за највисок морален авторитет во земјата и уживал голема почит кај сите класи на населението. Во јули 1955 година, Кралот Хокон VII паднал во својата бања во Кралскиот имот Бигдој и се здобил со фрактура на [[Ивер|бутната коска]], и кралот почнал да користи инвалидска количка. Станал депресивен поради својата беспомошност и почнал да ја губи својата вообичаена заинтересираност за актуелните настани. Оттогаш, престолонаследникот Улав се појавувал во име на својот татко на церемонијални прилики и презел поактивна улога во државните работи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://snl.no/Bygd%C3%B8y_kongsg%C3%A5rd|title=Bygdøy kongsgård|last=Jon Gunnar Arntzen|work=Store norske leksikon|accessdate=1 November 2019}}</ref> Хокон почина на 21 септември 1957 година во [[Кралската палата, Осло|Кралската палата]] во Осло на свои 85 години.Бил погребан на 1 октомври 1957 година во белиот саркофаг (заедно со неговата сопруга) во [[Кралски мавзолеј (Норвешка)|Кралскиот мавзолеј]] во [[тврдината Акершус]]. == Поврзано == * Список на државни посети на Норвешкиот крал Хокон VII * Список на луѓе на насловната страница на магазинот Тајм: 1920 -ти - 3 мај 1926 година == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија ===   == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20200323154115/https://www.royalcourt.no/ Официјална веб-страница на Кралската династија на Норвешка] * [http://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=28678&sek=28571 Кралот Хокон − биографија (Официјална веб-страница на Кралската куќа на Норвешка)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221026113424/https://www.royalcourt.no/artikkel.html?tid=28678&sek=28571 |date=2022-10-26 }} * [http://www.kongernessamling.dk/en/amalienborg/person/carl-haakon-vii/ Принцот Карл (Хокон VII)] на веб-страницата на Кралската данска колекција во палатата Амалиенборг * [https://web.archive.org/web/20151214082116/http://www.saintolav.com/ Кралскиот норвешки орден на Свети Улав - Н.М. Кралот Хокон VII, поранешниот голем мајстор на редот] {{Почетна кутија}} {{S-hou|[[House of Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg]]|3 August|1872|21 September|1957|[[House of Oldenburg]]}} {{S-reg}} |- {{S-vac}} {{s-ttl|title=[[List of Norwegian monarchs|King of Norway]]|years=1905–1957}} {{s-aft|after=[[Olav V of Norway|Olav V]]}} {{s-end}}{{Monarchs of Norway}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:CS1: Julian–Gregorian uncertainty]] [[Категорија:Носители на Големиот крст на Легијата на честа]] [[Категорија:Протестантски монарси]] [[Категорија:Гликсбурговци (Данска)]] [[Категорија:Норвешки монарси]] [[Категорија:Починати во 1957 година]] [[Категорија:Родени во 1872 година]] [[Категорија:Статии со извори на норвешки (no)]] [[Категорија:Статии со извори на дански (da)]] [[Категорија:CS1: јулијанско-грегоријанска датумска несигурност]] [[Категорија:Статии со извори на шведски (sv)]] [[Категорија:Статии со извори на шпански (es)]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] [[Категорија:Статии со извори на фински (fi)]] [[Категорија:Статии со извори на француски (fr)]] t8x4q7mg2i4d9t3f0h7010o372cblr9 Фирентинска катедрала 0 1310504 5649529 5647481 2026-10-24T21:36:25Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649529 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Црква |denomination=[[Католичка црква]] |name=Катедрала во Фиренца |fullname=Катедрала Богородица Цветна |other name= |native_name={{unbulleted list|{{native name|it|Cattedrale di Santa Maria del Fiore|paren=omit}}<br/>{{native name|it|Duomo di Firenze}} |{{native name|la|Cathedral Sanctae Mariae Floris}}}} |image=Cattedrale di Santa Maria del Fiore – Il Duomo di Firenze.jpg |caption=Куполата на Брунелески, камбанаријата на Џото на катедралата Санта Марија дел Фјоре гледани од ридот Микеланџело |imagealt= |pushpin map= |map caption=Location in Фиренца, Италија |coordinates= |country=Италија |location=[[Фиренца]], [[Тоскана]] |tradition=[[Римокатоличка црква]] |website={{URL|http://www.duomofirenze.it/|Duomo Firenze}} |consecration year=1436 |status=[[Катедрала]], [[мала базилика]] |architect={{unbulleted list| [[Арнолфо ди Камбио]] | [[Филипо Брунелески]] | [[Емилио Де Фабрис]]}} |architectural type=[[Црква]]|style=[[Готски стил]], [[Романтизам]],<br />[[Ренесанса]] |groundbreaking=9 Септември 1296 |year completed=1436 |length={{cvt|153|m|ft}} |width={{cvt|90|m|ft}} |width nave={{cvt|38|m|ft}} |height max={{cvt|114.5|m|ft}} |floor area={{cvt|8,300|m2|sqft}} |materials=[[мермер]], [[цигла]] |archdiocese=[[Архиепископија на Фиренца]] |archbishop=[[Џузепе Ветори]]|embedded=}} '''Фирентинска катедрала''' наречена '''„Богородица Цветна“''' ({{langx|it|Cattedrale di Santa Maria del Fiore}} или ''Duomo di Firenze'') — катедралата во градот [[Фиренца]], Италија. Започната е со изградба во 1296 година во [[Готска архитектура|готски]] стил дизајнирана од архитектот Арнолфо ди Камбио. Катедралата структурно била завршена во 1436 година, заедно со куполата која била дизајнирана од страна на [[Филипо Брунелески]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.aviewoncities.com/florence/duomo.htm|title=Duomo di Firenze, Florence|last=Ermengem|first=Kristiaan Van|work=A View On Cities|language=en-us|archive-url=https://web.archive.org/web/20191019100255/http://www.aviewoncities.com/florence/duomo.htm|archive-date=19 October 2019|accessdate=5 February 2016}}</ref> Надворешноста на [[базилика]]та била обложена со полихромни мермерни панели, во различни нијанси, пред сѐ од зелена и розова боја, ограничени и врамени со бела боја. Во 19 век врз катедралата била изведена доградба со [[Неоготика|готска преродба]] од страна на архитектот Емилио Де Фабрис. Катедралниот комплекс, на Пјаца дел Дуомо, ги вклучува Крстилницата и Камбанаријата на Џото. Овие три згради се дел од [[Светско наследство на УНЕСКО|светското наследство на УНЕСКО]] кое го покрива историскиот центар на Фиренца и се главна туристичка атракција на провинцијата (покраина) [[Тоскана]]. Базиликата претставува една од најголемите цркви во Италија, а до развојот на новите структурни градежни материјали на модерното време, куполата на базиликата била најголема во светот. Куполата на Пјаца дел Дуомо, останува сѐ уште најголема во светот која била изградена од тули. Катедралата претставува мајка црква на надбискупијата во Фиренца, чиј архиепископ моментално е отецот Џузепе Бетори. == Историја == [[Податотека:View_of_Santa_Maria_del_Fiore_in_Florence.jpg|мини|Дуомо гледана од височините на Пјацале Микеланџело]] Санта Марија дел Фјоре била изградена на местото на втората катедрала во Фиренца посветена на Свети Репарата.<ref name="bartlett 36 37">Bartlett, pp. 36–37; according to Bartlett, the people of Florence continued to call the cathedral by its former name for some time after reconstruction.</ref> Првата катедрала била познатата базилика Сан Лоренцо ди Фиренца, чиј прв објект бил осветен како црква во 393 година од страна на свети [[Амвросиј Медиолански]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.haber46.com.tr/guncel/michelangelo-ronesans-doneminde-floransanin-onde-gelen-medici-ailesinin-h343075.html|title=Michelangelo Rönesans döneminde Floransanın önde gelen Medici Ailesinin özel bir isteği üzerine hangisini yapmıştır|last=Tarihi|first=Güncelleme|date=23 May 2018|work=Haber46|language=tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20180705121439/https://www.haber46.com.tr/guncel/michelangelo-ronesans-doneminde-floransanin-onde-gelen-medici-ailesinin-h343075.html|archive-date=5 July 2018|accessdate=5 July 2018}}</ref> Првичната античка структура, изградена на почетокот на V век претрпела доста поправки, бидејќи се распаѓала од староста и дотраеноста. Според посланието во ''Nuova Cronica'' од страна на Џовани Вилани од XIV век,<ref name="bartlett 36">Barlett, 36.</ref> стоело дека таа црква не била доволно голема за да му служи на постојаното нараснување на населението во градот.<ref name="bartlett 36" /> Другите големи тоскански градови, преземале амбициозни потфати за реконструкција на нивните катедрали и тоа за времето на доцниот средновековен период. Таков пример биле градот Пиза и особено градот Сиена каде што огромните планирачки потфати за доградби никогаш не биле реализирани. Градскиот совет на Фиренца во 1294 година го одобрил дизајнот на архитектот Арнолфо ди Камбио за новата црква.<ref>{{Наведено списание|last=Haines|first=Margaret|year=1989|title=Brunelleschi and Bureaucracy: The Tradition of Public Patronage at the Florentine Cathedral|url=https://books.google.com/books?id=2S0rnQEACAAJ|journal=I Tatti Studies in the Italian Renaissance|volume=3|pages=89–115|doi=10.2307/4603662|jstor=4603662|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226103927/https://books.google.com/books?id=2S0rnQEACAAJ|archive-date=26 December 2019|access-date=20 August 2019}}</ref> Ди Камбио бил и архитект на црквата Санта Кроче и Палацо Векио.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.wga.hu/html_m/a/arnolfo/7/croce2.html|title=View of the nave and choir by ARNOLFO DI CAMBIO|last=Krén|first=Emil|last2=Marx|first2=Daniel|work=[[Web Gallery of Art]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191226103930/https://www.wga.hu/html_m/a/arnolfo/7/croce2.html|archive-date=26 December 2019|accessdate=5 July 2018}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.italoamericano.org/story/2017-1-11/medici-palazzo-vecchio|title=Inside the House of Medici (Part II): Palazzo Vecchio|last=Sannio|first=Simone|date=12 January 2017|work=L'Italo-Americano|access-date=5 July 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20200207005430/https://italoamericano.org/story/2017-1-11/medici-palazzo-vecchio|archive-date=7 February 2020}}</ref> Тој дизајнирал три широки кораби кои завршуваат под октогоналната купола, а средниот кораб ја покривал областа на делот наречен Санта Репарата. Првиот камен бил поставен на 9 септември 1296 година, од страна на кардиналот Валеријана, првиот папски легат кој некогаш бил испратен во градот Фиренца. Изградбата на овој огромен проект требало да трае 140 години. Планот на Арнолфо за источниот дел бил да го задржи основниот концепт, но на крајот сепак дошло до значително проширување во големината. Откако во 1302 година архитектот Арнолфо починал, работата на катедралата забавила речиси скоро цели 50 години. Кога во 1330 година биле откриени моштите на Свети Зенобиј во црквата Санта Репарата, проектот добил нов поттик за понатамошна изградба. Во 1331 година господинот Арте дела Лана, еснаф на трговците со волна, го преземал покровителството за изградбата на катедралата и во 1334 година го назначил архитектот Џото ди Бондоне да ја надгледува работата. Со помош на пријателот Андреа Писано, Џото продолжил со работите околу дизајнот на делот наречен ди Камбио. Неговото главно достигнување било изградбата на [[камбанарија]]та. Кога на 8 септември 1337 година починал Џото, Андреа Писано ја продолжил изградбата на објектот сѐ додека работата не била прекината поради [[Црна смрт|Црната смрт]] која владеела во 1348 година. [[Податотека:Andrea_di_bonaiuto,_dettaglio_dal_cappoellone_degli_spagnoli.jpg|мини|Дуомо, откако е завршена фреската од страна Андреа ди Бонаиуто, насликана во 1360-тите, пред почетокот на изградбата на куполата]] Во 1349 година работата на катедралата продолжила под надзор на неколку архитекти, почнувајќи од Франческо Таленти, кој успеал да ја заврши камбанаријата и да го зголеми целовкупниот проект каде биле вклучени [[апсида]]та и страничните капели. Во 1359 година, архитектот Таленти бил наследен од Џовани ди Лапо Гини (1360–1369) кој го поделил централниот кораб на катедралата на четири квадратни заливи. Дополнителни архитекти биле Алберто Арнолди, Џовани д'Амброџо, Нери ди Фиораванти и Андреа Оркања. До 1375 година, старата црква Санта Репарата била срушена. Делот познат како [[Брод (архитектура)|Наосот]] бил завршен до крајот на 1380 година. По изградбата на тој дел единствено куполата останала за доизградба сѐ до 1418 година. На 19 август 1418 година,<ref>{{Наведена книга|title=Brunelleschi's Dome: How a Renaissance Genius Reinvented Architecture|last=King|first=Ross|publisher=Bloomsbury|year=2000|isbn=978-0-8027-1366-7|location=New York|pages=1}}</ref> Арте дела Лана објавил конкурс за архитектонски дизајн за подигнување на Нерисовата куполата. Се јавиле двајца главни конкуренти и двајцата биле мајстори - златари. Тоа биле Лоренцо Гиберти и [[Филипо Брунелески]]. Вториот од нив бил директно поддржан од моќниот [[Козимо де Медичи]]. Гиберти пак бил победник на натпреварот за изработка на пар бронзени врати за Крстилницата во далечната 1401 година. Нивната конкуренција околу добивањето на градежните и занаетчиските работи останала остра целиот нивен живот. Сепак за куполата победник бил Брунелески кој и ја добил предвидената провизија.<ref name="arch">{{Наведена книга|title=Florence: An Architectural Guide|url=https://archive.org/details/florencearchitec0000zucc|last=Zucconi|first=Guido|publisher=Arsenale Editrice srl|year=1995|isbn=978-88-7743-147-9|location=San Giovanni Lupatoto, Vr, Italy}}</ref> Лоренцо Гиберти, кој бил назначен за помошник и соработник на Брунелески, земал плата еднаква на онаа на Брунелески. Ниту еден од нив не бил награден со претходно најавената награда со висина од 200 флорини. На Гиберти му било ветена еднаква исплата, иако поголемиот дел од своето време тој го потрошил на други проекти низ Фиренца. Кога арахитектот Филипо Брунелески се разболел, или пак сепак можеби глумел дека е болен, проектот накратко бил предаден во рацете на Гиберти. Но, Гиберти набрзо морал да признае дека тој малку бил оддалечен од целиот проект. Во 1423 година, Брунелески повторно бил на чело на изградбата и ја преземал целовкупната одговорност.<ref>King, pp. 76–79.</ref> Работата на куполата започнала во некаде во 1420, а завршила во 1436 година. Катедралата била осветена на 25 мај 1436 година (првиот ден од годината според фирентинскиот календар) од страна на [[Папа Евгениј IV|папата Евгениј IV]]. Катедралата била првата дотогаш изградена со „октагонална“ купола без привремена дрвена потпорна рамка. Тоа бил еден од највпечатливите проекти за периодот на [[ренесанса]]та. За време на осветувањето во 1436 година, бил изведен мотетот на Гијом Дуфеј наречен ''Nuper rosarum flores (Розите кои цветаат доцна)''. Декорацијата на надворешноста на катедралата, започната во текот на 14 век, а била завршена дури во 1887 година, кога била завршена полихромната мермерна фасада од страна на дизајнерот Емилио Де Фабрис. Подот на црквата бил обложен во мермерни плочки во периодот на 16 век. Надворешните ѕидови на катедралата се свртени во наизменични вертикални и хоризонтални ленти и се изработени од полихроматски мермер донесени од местата Карара (во бела боја), Прато (во зелена боја), Сиена (во црвена боја), Лавенца и уште од неколку места ширум Тоскана. Овие мермерни слоеви требало да ги покријат веќе постоечките слоеви на ѕидовите од претходното поставување. Тоа биле делот на крстилница на Батистеро ди Сан Џовани и Камбанаријата на Џото. На катедралата постојат две странични врати и тоа: ''Вратите на Канониците'' (од јужната страна) и ''Вратата на Мандорла'' (од северната страна). Овие врати биле украсени со скулптури од вајарите Нани ди Банко, [[Донатело]] и Јакопо дела Кверсија. Шесте странични прозорци, забележливи по нивната нежна трага и орнаменти, биле одделени со неколку пиластри. Само четирите прозорци најблиску до [[трансепт]]от даваат светлина, додека другите двa се само украсни. Прозорците на свештенството се со тркалезна форма, вообичаена одлика на италијанската готика. == Надворешен изглед == === План и структура === [[Податотека:SMDFplan36.gif|мини|План на црквата со различни фази на доградба]] Катедралата во Фиренца била изградена како базилика, со широк централен кораб од четири квадратни заливи, со патека од двете страни. Просторот наречен анцелар и трансептите биле со идентичен полигонален план, разделени со две помали полигонални капели. Целиот план формира оригинален изглед на латински крст. Наносот и патеките биле одделени со широки зашилени готски сводови што се потпираат на неколку композитни столбови. Димензиите на објектот се огромни. Градежната површина изнесува 8,300 m², должината изнесува 153 m², ширината 38 m , а ширината на преминот (најголемата ширина) 90 m. Висината на сводовите кај патеките изнесува 23 m. Висината на куполата е 114,5 m.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://en.firenze-online.com/visit/informations-florence.php?id=2|title=Santa Maria Del Fiore Church (Dome) Firenze Italy|publisher=En.firenze-online.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20191025001234/http://en.firenze-online.com/visit/informations-florence.php?id=2|archive-date=25 October 2019|accessdate=26 March 2013}}</ref> Оваа катедрала ја има петтата највисока купола во светот. === Планирана скулптура за надворешноста === Контролорите задолжени за уредување со внатрешни дела за катедралата во Фиренца Арте дела Лана, имале планови да нарачаат серија од вкупно дванаесет големи [[Стар завет|старозаветни]] скулптури кои би се вградиле во потпорите - столбовите на базиликата.<ref>Charles Seymour, Jr. "''Homo Magnus et Albus:'' the Quattrocento Background for Michelangelo's ''David'' of 1501–04," ''Stil und Überlieferung in der Kunst des Abendlandes'', Berlin, 1967, II, 96–105.</ref> Големиот мајстор - скулpтор [[Донатело]], во раните дваесетти години, добил задача да изработи статуа на Давид. Тој тоа го сторил во 1408 година. Давид требало да биде поставен на врвот на една од потпорите на катедралата во Фиренца. Давидовата скулптура никогаш не била поставена на тоа место. Мајсторот Нани ди Банко, истата година добил задача да издлаби мермерна статуа на Исаија, со истиот обем како и Давидовата скултура. Една од статуите била подигната на своето место во 1409 година, но по проверката било заклучено дека е премногу мала за да биде добро видлива од земјата и сепак била симната. Двете скулптури - статуи подоцна биле сместени во работилницата на ''операта.'' Таму останале неколку години.<ref>[[Florence Cathedral#Janson|Janson]], pp. 3–7</ref><ref>Pope-Hennessey, John (1958) ''Italian Renaissance Sculpture,'' London, pp. 6–7</ref><ref>[[Florence Cathedral#Poeschke|Poeschke]], p. 27.</ref> Во 1410 година, [[Донатело]] ја изработил првата од статуите, односно фигурата на Џошуа во [[теракота]]. Во 1409-1411 година, Донатело изработил уште една статуа, овојпат поветена на ''Свети Јован Евангелист,'' која сѐ до 1588 година стоела во нишата на фасадата на старата катедрала. Помеѓу 1415 и 1426 година, големиот Донатело создал уште пет нови статуи за делот на кампот на базиликата Санта Марија дел Фјоре во Фиренца или попозната како базилика Дуомо. Петте дела биле: ''Пророкот без брада''; ''Брадестиот пророк'' (и двете изработени во 1415 година); ''Жртвата на Исак'' (1421); ''Хабакук'' (1423–25) и ''Еремија'' (1423–26). Сите пет дела ги следеле класичните модели на оратори и се одликувале со силни портретни детали. Фигурата на Херакле пак, исто така изработена во теракота, била нарачана во 1463 година да ја изработува фирентинскиот скулптор Агостино ди Дучио. Се смета дека била изработена под надзор на големиот Донатело.<ref>Seymour, 100–101.</ref> Статуата на Давид била изработена од страна на Микеланџело во периодот од 1501-1504 година. Таа скулптура не можела да се постави на потпорните столбови поради нејзината огромна тежина од околу шест тони. Во 2010 година иста таква скулптура на „Давид“, но реплика била изработена од материјалот фиберглас и поставена за само еден ден во внатрешноста на катедралата во Фиренца.<gallery> Податотека:Donatello, david (marmo) 01.JPG|Донатело првата верзија на ''Давид'' (1408–1409). Националниот музеј Барџело, Фиренца. Висина 191 сантиметар. Податотека:Smf, statua in nicchione 04 isaia by nanni di banco.jpg|Можна статуа на „Исаија“ од Нани ди Банко Податотека:Sangiovannievangelista.jpg|Колосалната седечка фигура на ''Свети Јован Евангелист'' на Донатело 1409-1411 година. Податотека:David sullo sperone del duomo di firenze 04.JPG|Реплика од фиберглас на статуата на ''Давид'' на Михаелангело (гледано од север). Ова беше првичното поставување планирано за статуата. </gallery> === Куполата на катедралата во Фиренца === По цели сто години од изградбата, а некаде до почетокот на XV век, на целокупната структура на базиликата сè уште и недостасувала [[купола]]та. Основните одлики на куполата биле дизајнирани од страна на Арнолфо ди Камбио во далечната 1296 година. Неговиот модел со намалени димензии изработен од тули, 4,6 m по висина, 9,2 m по ширина, стоел во страничниот ходник на недовршената зграда и долго време кон моделот се гледало како на свето место.<ref>King, p. 10</ref> Според барањето на октогонална купола таа требала да биде многу повисока и поширока од која било друга до тој момент изградена. Таа не требало да има надворешни потпори, но и да биде доволно стабилна и да ја издржи сопствената тежина.<ref name="smarth">{{Наведена мрежна страница|url=http://smarthistory.khanacademy.org/brunelleschis-dome.html|title=Brunelleschi's Dome|publisher=Smarthistory at Khan Academy|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116124256/http://smarthistory.khanacademy.org/brunelleschis-dome.html|archive-date=16 January 2013|accessdate=19 December 2012}}</ref> Обврската за да се отфрлат традиционалните готски потпори била испланирана и спроведена според моделот на Нери ди Фјораванти. Неговиот план бил избран во конкуренција со планот на Џовани ди Лапо Гини.<ref>King, p. 9.</ref> Тој архитектонски избор, во 1367 година, претствувал еден од првите настани на италијанската [[ренесанса]], означувајќи го преминот од стилот на [[Готска архитектура|средновековниот готика]] и враќање на назад на класичната медитеранска купола. Италијанските архитекти ги сметале готските летечки потпори како грди тешки импровизации. Подоцна, употребата на потпорни делови била забранета во цела Фиренца, бидејќи стилот бил веќе фаворизиран од традиционалните градителски непријатели на регионот Тоскана од централна и северна Италија.<ref>King, p. 7.</ref> Моделот на Нери прикажувал масивна внатрешна купола, отворена на врвот за да се дозволи големо количество на светлина, многу слично на Римскиот [[Пантеон (Рим)|Пантеон]]. Внатрешната купола била затворена во потенка надворешна обвивка за да може да се заштити од надворешните временските услови. Куполата требало да се потпира на ненадграден октагонален барабан. На проектот од куполата на архитектот Нери секако ќе и било потребно внатрешна одбранбена заштита од ширење (напрегање на обрачот). Но таков сѐ уште не бил дизајниран. Изградбата на ваква купола која е ѕидана со тули поставила многу технички проблеми. Архитектот Брунелески барал излезни решенија кај големата купола на [[Пантеон (Рим)|Пантеонот]] во градот Рим. Куполата на Пантеонот била единствена обвивка, но изработена од бетон, изведбата која одамна била напуштена во тогашната архитектура. Пантеонот во Рим користел структурно центрирање за да ја поддржи бетонската купола додека таа била во фаза на стврднување.<ref>Lancaster, Lynne (2005) Concrete Vaulted Construction in Imperial Rome: Innovations in Context, Cambridge University Press, p. 44</ref> Тоа решение од Пантеонот не можело да биде решение во случајот со куполата во Фиренца бидејќи била со поголеми димензии и така би била доведена црквата надвор од секаква употреба поради безбедносни причини. За проектираната висина и ширина на куполата дизајнирана од страна на Нери, почнувајќи од 52 m над подот и 44 m по дијаметар, во тој момент низ цела Тоскана немало доволно градежни дрва за изработка на скелињата, но и за самата форма.<ref>For a fictional impression see PBS' ''The Medici: Godfathers of the Renaissance, Birth of a Dynasty'' (on https://www.youtube.com/watch?v=9FFDJK8jmms {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170123032955/https://www.youtube.com/watch?v=9FFDJK8jmms|date=23 January 2017}} at the 20:15 mark)</ref> Брунелески избрал да го следи дизајнот и употребил форма на двојна школка, изработена од песочник и мермер. Брунелески морал да ја изгради куполата од тула, поради малата тежина во споредба со каменот и секако полесниот начин на формирањето. Под самата купола за време на изграбата не биле поставени заштити. За да го илустрира својот предложен структурен план, тој конструирал модел од дрво и тули со голема помош на големиот [[Донатело]] и Нани ди Банко. Тој нов модел сѐ уште се наоѓа изложен во Музејот на Операта дел Дуомо. Моделот служел како пример за занаетчиите, но намерно бил оставен нецелосен, за да се обезбедела контрола и целовремен увид за споредба од страна на архитектот Брунелески врз конструкцијата при изработката на куполата. [[Податотека:Interior_of_the_dome,_Cathedral,_Florence_(Cattedrale_di_Santa_Maria_del_Fiore).jpg|мини|Внатрешноста на куполата]] Решенијата на Брунелески биле генијални. Проблемот со ширењето на куполата бил решен со сет од четири внатрешни хоризонтални камени и железни синџири, кои служеле како нешто слично како обрачите за бурињата. Четирите вградени обрачи во внатрешноста на куполата биле распоредени: еден на врвот, еден на дното, а останатите два рамномерно распоредени помеѓу пвите два. Постоел и петти синџир, направен од дрво, кој бил поставен помеѓу првиот и вториот изработени од камен. Бидејќи куполата била октагонална, а не тркалезна, едноставен синџир би ја притискал куполата како обрач за буре, ќе го притискала со целиот свој притисок врз осумте агли на октагонот, односно на куполата. Поставените синџири всушност требало да бидат цврсти осумаголници, доволно цврсти за да ја задржат својата форма и да не дозволат деформирање на куполата додека ја држат во стабилна и единствена состојба.<ref name="smarth"/> Секој од камените синџири на Брунелески бил изграден во вид на октагонална железничка пруга со паралелни шини и вкрстени врски, сите изработени од греди од материјал песочник со ширина од 43 m во дијаметар и не повеќе од 2,3 m по должина. Шините биле поврзани од едниот крај до другиот со железни споеви обложени со олово. Крстовите кои претставувале врски и носечките шини биле засечени заедно, а потоа покриени со тули и малтер од внатрешната страна на куполата. Вкрстените врски на долниот синџир можеле да се видат како испакнатини од основниот барабан во основата на куполата. Другите биле вградени и скриени. Секој каменит синџир требало да биде зајакнат со стандарден железен синџир направен од испреплетени врски, но магнетното истражување спроведено во 1970-тите не успеало да открие никакви докази за евентуално постоење на железни синџири. Доколку тие постојат тогаш се длабоко вградени во набиените изѕидани ѕидови. Архитектот Брунелески вметнал и вертикални таканаречени „ребра“ поставени на осумте агли од октагонот, благо закривени кон централната точка. Ребрата имале димензии од 4 метри во длабочина. Овие ребра биле подржани од 16 други скриени ребра што зрачеле кон центарот од куполата.<ref>Stevenson, Niel (2007) ''Architecture Explained''. {{ISBN|0756628687}}. pp. 36–37.</ref> Ребрата во себе имале процепи за преземање на гредите кои ги поддржувале платформите, со што се овозможило работата при изградбата да напредува во височина без потреба од скелиња.<ref>King, pp. 70–73.</ref> Кружната изѕидана купола можела да се изгради без никакви потпори. Тој начин бил наречен центрирање, бидејќи секој ред од тули претставувал хоризонтален лак кој се спротивставувал на можната компресија. Во катедралата во Фиренца, октогоналната внатрешна купола била доволно дебела за да можела во неа да се вгради имагинарен круг на секое од нивоата. Таа одлика ја одржувала куполата, но не можела да ги држи тулите на поставеното место, додека малтерот бил сè уште влажен. Брунелески користел шаблон од тули од шевронен за да ја пренесе тежината на свежо поставените парчиња до најблиските вертикални ребра на не-кружната купола (октогонална).<ref>King, p. 97.</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2014/02/140210-duomo-florence-brunelleschi-cathedral-architecture/|title=Mystery of Florence's Cathedral Dome May Be Solved|last=Mueller|first=Tom|date=10 February 2014|publisher=[[National Geographic Society]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190630022212/https://news.nationalgeographic.com/news/2014/02/140210-duomo-florence-brunelleschi-cathedral-architecture/|archive-date=30 June 2019|accessdate=31 December 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ngm.nationalgeographic.com/2014/02/il-duomo/mueller-text|title=NationalGeographic.com 2014-02 Il Duomo Tom Mueller|archive-url=https://web.archive.org/web/20160525032445/http://ngm.nationalgeographic.com/2014/02/il-duomo/mueller-text|archive-date=25 May 2016|accessdate=28 December 2014}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ngm.nationalgeographic.com/2014/02/il-duomo/design-video|title=NationalGeographic.com 2014-02 Il Doumo Design Video|archive-url=https://web.archive.org/web/20180327213855/http://ngm.nationalgeographic.com/2014/02/il-duomo/design-video|archive-date=27 March 2018|accessdate=12 April 2015}}</ref> [[Податотека:Florence_duomo_fc02.jpg|лево|мини| Крстилницата Свети Јован сместена веднаш до катедралата]] Надворешната купола не била со доволна дебелина за да содржи вградени хоризонтални кругови. Таа била со дебелина од само 60&nbsp;cm во основата и 30&nbsp;cm на врвот. За да создаде такви кругови, Брунелески ја задебелил надворешната купола од страна на внатрешноста во делот на нејзините агли на вкупно девет различни височини, создавајќи девет изѕидани прстени, кои и денес можат да се забележат во просторот помеѓу двете куполи. За да се спротивстави на оптуварувањето на обрачот, надворешната купола целосно се потпирала на нејзиното прицврстување врз внатрешната купола и таму воопшто немало вградени синџири.<ref>King, pp. 105–107.</ref> Современото разбирање на законите од физиката и математичките алатки за пресметување на оптоварувањето биле преесметани неколку векови во иднината. Брунелески, како и сите градители на катедрали, морал да се потпре на својата интуиција и секако врз големите модели што ги изградил дотогаш. За да подигне 37.000 [[Тона|тони]] материјал, вклучително и над 4 милиони тули, тој конструирал машини за кревање и таканречени левисони за дигање на големи камења. Овие специјално дизајнирани машини и неговите структурни иновации претставувале главен и голем придонес на архитектот Брунелески во областа на архитектурата. Иако тој ги извршувал естетските делови изработени половина век порано, неговото име, а не она на Нори, најчесто се поврзува со создавањето и градењето на куполата. Способноста на Брунелески да ја круниса куполата со осветлување и таканаречен фенер (светилник) била доведена во прашање и тој морал самиот да се предложи на друг конкурс, иако имало докази дека Брунелески сепак работел на дизајнот за таканаречениот фенер за горниот дел од куполата. Доказите биле видливи во заобленоста на куполата, која била направена со поостри завршни делови од првичниот оригиналниот модел.<ref>Gartner, Peter, ''Filippo Brunelleschi 1377–1446'', p 95.</ref> Тој бил прогласен за победник на новиот конкурс пред неговите конкуренти Лоренцо Гиберти и Антонио Циачери. Неговиот тогашен нацрт и дизајн (денес изложен во Музејот опера дел Дуомо) бил за октагоналниот фенер со осум зрачни потпори и осум високи заоблени прозорци. Изградбата на фенерот била започната неколку месеци пред неговата смрт во 1446 година. Подоцна, односно по 15 години, можно е да имало мал напредок, поради дополнителните измени на страна неколку архитекти. Фенерот (светилникот) конечно бил завршен во 1461 година од страна на пријателот на Брунелески, господинот [[Микелоцо]]. Конусниот покрив бил крунисан со позлатена бакарна топка и крст, осветен со свети мошти, од страна на Андреја Верокио во 1469 година. Со тоа вкупната висина на куполата заедно со фенерот изнесува 114,5 m. Оваа бакарна топка на 17 јули 1600 година била погодена од гром и срушена. Две години подоцна топката била заменетa со уште поголeма по димензии. [[Податотека:Florence_duomo_fc10.jpg|мини|Малата купола врз големата купола]] Паричната награда за оваа позлатена бакарна топка (постaвена на врвот на фенерот - светилник) заминала кај скулпторот Андреа дел Верокио во чија работилница во тоа време бил ангажиран млад помошник по име [[Леонардо да Винчи]]. Андреа бил фасциниран од машините конструирани од страна на Филипо Брунелески. Овие машини Верокио ги користел за да ја подигне топката на врвот од куполата. Во тој период Леонардо да Винчи направил серија на скици од машините и како резултат на тоа често добивал признанија за новите изуми.<ref>King, p. 69.</ref> [[Леонардо да Винчи]] можеби учествувал и во изработката на дизајнот на бронзената топка, бидејќи така било наведено во парискиот ракопис именуван како Г во кои стоело: „Запомни како ја залемивме топката на врвот на базиликата Санта Марија дел Фјоре“.<ref>Paolo Galluzzi, "Leonard de Vinci, engineer and architect", p. 50</ref> Декорациите на галеријата од Бачо д'Агноло никогаш не биле довршени докрај, затоа што не биле одобрени, од никој друг туку од големиот [[Микеланџело Буонароти|Микеланџело]]. Огромна статуа на Брунелески денес се наоѓа недалеку од Палацо деи Каноничи, поточно на Пјаца дел Дуомо, гледајќи замислено кон неговото најголемо достигнување, куполата што засекогаш ќе доминира на панорамската фотографија на градот Фиренца. Куполата е сѐ уште најголемата соѕидана купола во светот. Изградбата на катедралата започнала во 1296 година со дизајн на Арнолфо ди Камбио, а била завршена во 1469 година со поставување на бакарната топка од страна на архитектот Верокио на врвот на фенерот - светилник. Но, во тој период фасадата сè уште не била завршена сѐ до XIX век. === Фасада === [[Податотека:Franco_gizdulich,_modello_della_facciata_medievale_del_duomo_di_firenze,_1999-2000.JPG|мини|Модел на оригиналната средновековна фасада која се наоѓа во музејот на катедралата]] [[Податотека:Façade_cathédrale_Florence.jpg|мини|Модерната фасада на катедралата изградена во XIX век.]] [[Податотека:Florence_Cathedral,_front_view.jpg|лево|мини| Фасадата на катедралата од спротивната страна]] Оригиналната фасада, дизајнирана од страна на Арнолфо ди Камбио, дизајнот обично му се припишувал на архитектот Џото, всушност била започната дваесет години по смртта на Џото. Цртежот со пенкало и мастило од средината на XV век на таа таканаречена фасада на Џото бил видлив во Кодексот Рустичи и на цртежот на Бернардино Покети уште во 1587 година. И двата нацрти биле изложени во Музејот на операта дел Дуомо. Оваа фасада била колективно дело на неколку уметници, меѓу кои Андреа Оркања и Тадео Гади. Оваа оригинална фасада била завршена само во нејзиниот долен дел, а подоцна оставена како недовршена. Фасадата била демонтирана во 1587-1588 година од страна на дворскиот архитект на семејството Медичи, извесен Бернардо Буонталенти. Демонтирањето на фасадата била побарана директно од големиот војвода Франческо I де Медичи, бидејќи изгледала доста застарена според строгите побарувања на ренесансата. Некои од оригиналните скулптури биле изложени во Музејот опера дел Дуомо, веднаш зад катедралата. Останатите скулпури се наоѓаат во Берлинскиот музеј, но и во музејот во [[Лувр]] во Париз. Конкурсот за нова фасада на катедралата се претворил во огромен корупциски скандал. Дрвената макета за фасадата изработена од Буонталенти била изложена во Музејот опера дел Дуомо. Неколку нови дизајни за изглед на фасада биле предложени во подоцнежните години, но моделите (на Џовани Антонио Досио, Џовани де Медичи заедно со Алесандро Пиерони и Џамболоња) не биле прифатени. Фасадата подоцна била оставена гола (незавршена сѐ до XIX век). [[Податотека:Brogi,_Carlo_(1850-1925)_-_n._9537_-_Firenze_-_Porta_maggiore_della_Cattedrale,_prof._Augusto_Passaglia.jpg|мини|Главната порта дело на Аугусто Пасаља]] [[Податотека:Santa_Reparata_Florence.jpg|мини|Статуа на Свети Репарата, на која била посветена претходната катедрала. Статуата се наоѓа во близина на главната порта.]] Во 1864 година, на натпреварот одржан за дизајнирање за нова фасада победил дизајнерот Емилио Де Фабрис (1808–1883). Оваа верзија била од 1871 година. Работата за изработка на нова фасада на катедралата започнала во 1876 година, а комплетно била завршена во 1887 година. Таа претставувала неоготска фасада со вграден бел, зелен и црвен мермер. Така се добило еден хармоничен ентитет на самата катедрала со дополнителните делови на камбанаријата на Џото и крстилницата. Некои критичари мислеле дека базиликата била претерано украсена. Целата фасада била посветена на Мајката (Божја) Христова. == Главна порта (влез) == Трите огромни бронзени врати датирале од периодот од 1899 до 1903 година. Ги краселе сцени од животот на мајката Божја. Мозаиците во лунетите над вратите биле дизајнирани од страна на Николо Барабино. Тие претставувале: (од лево кон десно): ''Добротворност меѓу основачите на филантропските институции''; ''Христос се устоличил заедно so Марија и Јован Крстител'' како и голем број на ''фирентински занаетчии, трговци и хуманисти.'' [[Фронтон|Педиментот]] над централната порта содржел полурелјеф, изработен од страна на дизајнерот Тито Сароки, на мајката на Христос, ''Марија, устоличена со доплнителен цветен скиптар.'' Вајарот Џузепе Касиоли ја извајал десната страна од вратата. На врвот на фасадата имало серија ниши со ликот на дванаесетте апостоли, а на предната страна во средината, мајката со детето. Помеѓу [[Розетен прозорец|прозорецот од рози]] и барабанот, постои галерија со бисти од големи фирентински уметници. == Внатрешноста на катедралата == [[Податотека:Duomo_Firenze_Apr_2008.jpg|лево|мини| Внатрешноста на катедралата]] [[Податотека:Santa_maria_del_fiore,_navata_2.JPG|мини|Внатрешноста на катедралата]] [[Податотека:Florence-Duomo-Clock.jpg|лево|мини| Огромен часовник украсен од страна на уметникот Паоло Учело]] [[Податотека:Dante_Domenico_di_Michelino_Duomo_Florence.jpg|десно|мини| Претставени Данте и ''[[Божествена комедија|Божествената комедија]]'']] [[Податотека:Andrea_del_Castagno_Fresco_Niccolo_da_Tolentino_Dom_Florenz-01.jpg|десно|мини| ''Trompe-l'œil'' од Николо да Толентино.]] [[Податотека:Dome_of_Cattedrale_di_Santa_Maria_del_Fiore_(Florence).jpg|лево|мини| ''Страшниот суд'' од Вазари и Зукари (поглед од долу од основата вертикално нагоре)]] [[Податотека:03_2015_Giudizio_Universale-Cristo-Giorgio_Vasari-Federico_Zuccari-Cupola-Santa_Maria_del_Fiore_(Firenze)_Photo_Paolo_Villa_FOTO9275bis.JPG|лево|мини| ''Страшниот суд'' изработен од уметниците Вазари и Зукари]] [[Податотека:Firenze.Duomo.dome04.JPG|лево|мини| Детали од ''Страшниот суд'' изработен од страна на Вазари и Зукари]] [[Податотека:Firenze.Duomo.monument.JPG|десно|мини|150x150пкс| Гробот на Антонио д'Орсо изработено од уметникот Тино да Камаино]] [[Готска архитектура|Готскиот]] ентериер-внатрешноста бил огромен и остава впечаток на празнина. Релативната празнина на црквата соодејствува со строгоста на религиозниот живот, како што и проповедал големиот отец Џироламо Савонарола. Многу украси во црквата биле изгубени со текот на времето или биле префрлени во Музејот на Oперата дел Дуомо, како што биле величествените канториски говорници (галериите за пеење за хористите) на Лука дела Робија и Донатело. Бидејќи оваа катедрала била изградена со средства од донирани од народот, некои од поважните уметнички дела поставени во оваа црква им оддаваат чест на славните личности и воените водачи на градот Фиренца.<ref name="King2001"/> Лоренцо Гиберти имал големо уметничко влијание врз катедралата. Тој работел на катедралата заедно со [[Филипо Брунелески]] цели осумнаесет години и имал голем број на свои проекти поставени особено по целиот источен дел на базиликата. Некои од неговите дела се дизајните преставени во техниката витраж, потоа бронзениот храм на Свети Зенобиј и мермерните оклопи на надворешноста на катедралата. Други дела поставени во катедралата: * ''[[Данте Алигиери|Данте]] пред градот Фиренца'' изработена од Доменико ди Мишелино (во 1465 година). Оваа слика била особено интересна затоа што ни илустрира, не само сцени од Божествената комедија, туку поглед на градот Фиренца од 1465 година каква што самиот Данте не можел да ја види во своето време. * ''Погребен споменик на Сер Џон Хоквуд'' изработена од Паоло Учело (во 1436 година). Оваа речиси монохроматска [[Фрескопис|фреска]], која била пренесена на платно во XIX век, е насликана во нијанса на ''верде'', боја која била најблиска до патината од бронза. * ''Коњаничка статуа на Николо да Толентино'' изработена од Андреа дел Кастањо (во 1456 година). Оваа фреска, пренесена на платно во 19 век, во ист стил како и претходната. Била насликана во боја слична на мермер. Сепак, таа фреска била побогато украсена и давала впечаток на поголемо движење. Двете фрески ги прикажувале кондотиерите како херојски фигури кои на триумфален начин јавале на кољ. И двајцата сликари имале проблеми при примената во сликањето особено во воведувањето на новите правила на перспективата за скратување. Тие користеле техника две обединувачки точки, едната точка била за коњот, а една за пиедесталот (постаментот), наместо да бидат со единствена обединувачка точка. * Бисти на архитектот Џото (изработени од страна на Бенедето да Мајано), потоа на Брунелески (изработени од страна на Буџано – 1447 година) и бистите на уметникот Марсилио Фичино и Антонио Скварциалупи (најпознатиот оргулар во Фиренца). Сите овие бисти датираат од периодот на XV и XVI век. Над главната врата на катедралата се наоѓа големиот часовник украсен со фреско-портрети на четворица пророци - евангелисти од уметникот Паоло Учело (од 1443 година). Овој литургиски часовник ги прикажува 24-те часа на таканареченото ''hora italica'' (италијанско време), временски период кој завршува со зајдисонце во 24 часот. Овој распоред за времето се користело некаде до XVIII век. Тој бил еден од ретките часовници од тоа време кои сè уште постојат и се во одлична работна состојба.<ref name="King2001"/> Црквата била особено забележлива по своите 44 витражни прозорци, најголемиот витражен потфат од тој вид во цела Италија во периодот на XIV и XV век. Прозорците кои се наоѓаат по должина на патеките и во делот наречен трансепт прикажувале светци од Стариот и Новиот завет, додека кружните прозорци во барабанскиот дел од куполата и над влезот ги прикажуваат синот Божји Христос и мајка му Марија. Последниве биле дело на најголемите фирентински уметници на нивното време, како што биле: Донатело, Лоренцо Гиберти, Паоло Учело и Андреа дел Кастањо.<ref name="King2001">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/brunelleschisdom00king_1|title=Brunelleschi's Dome: The Story of the great Cathedral of Florence|last=King|first=Ross|publisher=Penguin|year=2001|isbn=0-8027-1366-1|location=New York|url-access=registration}}</ref> Над главната врата приказот бил како: ''Христос ја крунисал Марија за кралица.'' Обоениот кружен прозорец над часовникот, со богата палета од бои, бил дизајниран од уметникот Гадо Гади некаде на почетокот на XIV век. Донатело го дизајнирал витражниот прозорец (''Крунисување на Богородица'' ) во делот на барабанот на куполата (единствениот што може да се види од просторот на наосот). Прекрасниот погребен споменик на големиот Антонио д'Орсо (од 1323 година), бискуп од Фиренца, го изработил Тино да Камаино, најголемиот погребен скулптор во тоа време. Монументалното распетие, сместено зад Епископското столче на високиот олтар, било дело на Бенедето да Мајано (во периодот од1495–1497). Хорскиот заград пак било дело на познатиот Бартоломео Бандинели. Бронзените врати на делот наречен сакристија со вкупно десет облоги ги изработил Лука дела Робија, кој имал и две застаклени дела од [[теракота]] во внатрешноста на сакристијата: Тоа биле делата ''Ангел со свеќник'' и ''Воскресение Христово.''<ref name="King2001"/> Во позадинскиот дел на средината од трите апсиди се наоѓа олтарот на Свети Занобиј, првиот епископ на градот Фиренца. Нејзиното сребрено светилиште, инаку ремек-дело на големиот Гиберти, ја содржел урната со неговите мошти. Централната преграда ни покажува едно од неговите чуда - оживување на мртво дете. Над ова светилиште била сликата посветена на ''Тајната вечера'' на помалку познатиот во тоа време уметник Џовани Балдучи. Постоел и мозаичен панел изработен од стаклена паста наречена ''Бистата на Свети Занобиус'' од уметникот и минијатурист Монте ди Џовани во период од XVI век. Ова дело денес е изложено во Музејот Опера дел Дуомо.<ref name="King2001"/> Многу украси во катедралата потекнувале од покровителството на големите војводи од XVI век, како што бил на пример тротоарот во обоен мермер, донација на Бачо д'Агноло и Франческо да Сангало (од 1520 до 1526 година). Некои парчиња мермер кои биле првично вградени во фасадата подоцна биле употребени, на подот и тоа од горните кон подолните слоеви (како што покажала реставрацијата на подот по поплавите во 1966 година).<ref name="King2001"/> Таванот на куполата бил украсен со претстава од ''Страшниот суд.'' Првобитно бил оставен варосано по неговото завршување, а подоцна големиот војвода од Фиренца Козимо I де Медичи одлучил и наредил да го обои таванот на куполата. Ова огромно дело, околу 3.600 m² на бојадисана површина, започнато било во 1572 година од страна на [[Џорџо Вазари]] и било завршено до 1579 година.<ref name="Shulman"/> Горниот дел, во близина на фенерот (светилникот), кој ги претставувало ''24-те старешини на апокалипсата'', бил завршен од страна на Вазари пред неговата смрт некаде во 1574 година. Федерико Зукари со помош на Бартоломео Кардучи, Доменико Пасињано и Стефано Пиери ги завршил останатите делови: (од врвот до основата) наречени ''Хоровите на ангелите''; ''Христос, Марија и Светиите''; ''Доблести, Дарови на Светиот Дух и Блаженства. На'' дното од куполата се наоѓало делото наречено ''Капиталните гревови и пеколот.'' Овие фрески се сметале за најголемото дело на Зукари. Квалитетот на работата бил нерамномерен поради придонесот на најразлични уметници и примена на различни техники. Вазари користел таканаречена ''[[Фрескопис|вистинска фреска]]'', додека Зукари сликал во техника ''фреско-сек (во секунда)''. За време на реставраторската работа, која завршила во 1995 година, целиот сликовен циклус на ''Страшниот суд'' бил фотографиран со специјално дизајнирана опрема и сите информации биле собрани и документирани во каталог. Сите информации за реставрацијата заедно со реконструираните слики од фреските биле складирани во еден компјутерскиот систем под име: Thesaurus Florentinus. == Астрономски набљудувања == [[Податотека:Osservazione_del_solstizio_21.06.12,_fi,_26.JPG|мини|181x181пкс| Набљудување на солстициумот (централен дел) од 21 јуни 2012 година]] Во 1475 година италијанскиот астроном Паоло дал Поцо Тосканели (кој бил учител на Брунелески по математика) пробил дупка во куполата на 91,05 метри над тротоарот за да би се создала меридијанска линија.<ref>{{Наведена книга|url=|title=The Sun in the Church. Cathedrals as Solar Observatories|last=Heilbron|first=John Lewis|date=1990|publisher=Harvard University Press|isbn=0674005368|location=|page=70|author-link=}}</ref> Висината го оневозможила поставувањето на целосна меридијанска линија на подот на катедралата, но било овозможено еден краток дел од приближно 10 метри да се протега помеѓу главниот олтар и северниот ѕид на делот наречен трансепт. Тој зафат овозможил набљудување на околу 35 дена од двете страни на летната рамноденица. Поради населувањето во блиската зграда, поради честите движењата, како и поради надворешните температурни промени, меридијанската линија имала ограничена астрономска вредност и била надвор од употреба сѐ додека не била обновена во 1755 година од страна на Леонардо Ксименес.<ref>{{Наведена книга|url=https://gutenberg.beic.it/webclient/DeliveryManager?pid=12799091|title=Del vecchio e nuovo gnomone fiorentino e delle osservazioni astronomiche fisiche ed architettoniche fatte nel verificarne la costruzione|publisher=Stamperia Imperiale|year=1757|volume=|location=Firenze|language=it}}</ref> Меридијанската линија била покриена од страна на ''Фабрициери'' во 1894 година а и повторно откриена во 1997 година. Годишно воспоставување на набљудувањето се одржувало секогаш на 21 јуни точно во 12.00 часот по локално време. == Крипта - гробно место == [[Податотека:Duomo_Firenze_Apr_2008_(13).JPG|мини| Гробот на архитектот [[Филипо Брунелески]].]] Катедралата била подложена на големи истражувачки ископувања помеѓу 1965 и 1974 година. Археолошката историја на оваа огромна област била реконструирана преку работата на уметникот и архитект д-р Френклин Токер. Биле пронајдени остатоци од стари римски куќи, ранохристијански тротоар, урнатини на поранешната катедрала Санта Репарата. Биле откриени и сите претходни последователни проширувања катедралата. Во близина на влезот, во делот на криптата отворена за јавноста, се наоѓа гробот на Филипо Брунелески. Неговата локација била добро истакната, а самата гробница била едноставна и доста скромна. Бидејќи на големиот архитект му било дозволено такво престижно гробно место, било доказ за високата почит што ја ималле фиренците кон него. == Други погребувања во катедралата или во нејзина близина == * Зенобиј од Фиренца - првиот епископ од Фиренца * Конрад II од Италија - цар на Светото Римско царство * Џовани Бенели - Архипископ на Фиренца од 1977 до 1982 година * [[Филипо Брунелески]] - архитект на катедралата во Фиренца (1377-1446) * Џото ди Бондоне - еден од архитектите на катедралата * [[Папа Никола II|Папата Николај Втори]] - Римски Папа (1059 - 1061) * [[Папа Стефан IX|Папата Стефан IX]] - Римски Папа (1057-1058) * Џон Хоквуд - архитект на катедралата (1320 - 1394) == Напукнување на куполата == Неармираните ѕидарски работи кои Брунелески ги користел за конструирање на куполата претствувал слаб дел што доведувало до пукање кога оптоварувањето на затегнувањето ја надминуваат ограничената затегнувачка цврстина на ѕидарските делови. Материјалот бил особено подложен на оштетување од сеизмичко оптоварување поради неговата хетерогеност и многу големата површина помеѓу различните материјали (камења во врска со малтер).<ref name="Ottoni">{{Наведен научен собир|location=Los Alamos, New Mexico}}</ref> Напукнување на куполата било забележано уште пред да биде завршена нејзината изградба. Можно било првите пукнатини да се предизвикани од силниот земјотрес во 1453 година.<ref name="OCE"/> Првиот писмен доказ за присуството на пукнатини се појавил во извештајот на Герардо Силвани од 18 септември 1639 година, кој се однесувал на „пели“ („влакна“).<ref name="OCE"/> Во 1694 година Џанбатиста Нели и Винченцо Вивиани ги испитувале пукнатините заедно со Нели, запишувајќи во извештајот дека постојат две главни пукнатини со максимална ширина од 29 мм (1,1 инч).<ref name="OCE" /> Тие верувале дека пукнатините се предизвикани од тежината на куполата и секако хоризонталните потиснувања од страна на столбовите. Комисијата предводена од Винченцо Вивиани во 1695 година, извршила истраги и дошла до заклучок дека пукањето се должи на соптсвената тежина на градбата. Било предложено куполата да се зајакне со поставување на четири големи железни појаси од кои три да се постават од надворешната страна на куполата помеѓу површина на куполата и кружните прозорци, додека четвртиот требало да се вгради внатрешно, во втората патека помеѓу двете школки.<ref name="CCG1">{{Наведено списание|last=Castoldi|first=A.|last2=Chiarugi|first2=Andrea|last3=Giuseppetti|first3=G.|last4=Fanelli|first4=A.|last5=Petnni|first5=G.|year=1993|title=Diagnosis and strengthening of the Brunelleschi Dome|url=https://www.e-periodica.ch/cntmng?pid=bse-re-003:1993:70::524|journal=IABSE Reports|publisher=ETH-Bibliothek|volume=70|pages=440–448|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203033551/https://www.e-periodica.ch/cntmng?pid=bse-re-003:1993:70::524|archive-date=3 December 2021|access-date=3 December 2021}}</ref> Таа реконструкција би требало да биде многу слична на онаа што била направена на куполата на Свети Петар во Рим. По долга расправа била донесена одлука куполата да остане во првобитната состојба без никакви интервенции.<ref name="Montalbano">{{Наведени вести|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-01-21-mn-37484-story.html|title=Piazza, Duomo Work: In Florence, It's Politics vs. Preservation|last=Montalbano|first=William D.|date=21 January 1988|work=Los Angeles Times|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203033550/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-01-21-mn-37484-story.html|archive-date=3 December 2021}}</ref> Првото најкомплетно истражување на пукнатините било објавено во 1757 година од страна на језуитот Леонардо Ксименес (1716–1786). Во својот документ тој опишал 13 различни типологии на пукнатини.<ref name="OCE">{{Наведено списание|last=Ottoni|first=Federica|last2=Coïsson|first2=Eva|last3=Blasi|first3=Carlo|year=2010|title=The Crack Pattern in Brunelleschi's Dome in Florence: Damage Evolution from Historical to Modern Monitoring System Analysis|url=https://www.researchgate.net/publication/272627028|journal=Advanced Materials Research|publisher=Trans Tech Publications|volume=133-134|pages=53–64|doi=10.4028/www.scientific.net/AMR.133-134.53|archive-url=https://web.archive.org/web/20220426011444/https://www.researchgate.net/publication/272627028_The_Crack_Pattern_in_Brunelleschi%27s_Dome_in_Florence_Damage_Evolution_from_Historical_to_Modern_Monitoring_System_Analysis|archive-date=26 April 2022|access-date=3 December 2021}}</ref><ref name="BBB"/> Во 1934 година, Пјер Лујџи Нерви, кој бил раководител на специјалната комисија формирана од страна на првите луѓе на Опера дел Дуомо за проучување на пукањето на куполата, забележал дека пукнатините се отвораат и затвораат под дејство на различните годишни времиња. Во зима, каменот и тулите на куполата се собирале, предизвикувајќи пукнатини и истите се проширувале, додека во текот на летото материјалите се проширувале и пукнатините се затворале. Додека модерните градби во својот дизајн предвидувале експанзиони (растегливи) слоеви, куполата на катедралата не вклучувала такви материјали и поради тоа доаѓало до оштетувањата. Последователно се развиле еден вид на експанзиони зглобови со иста форма како и пукнатините. Така било овозможено структурата на градбата на некој начин да „диши“. До денес тие зглобови не дозволиле никаква катастрофална штета на куполата, односно таа била заштитена.<ref name="Suro"/> Во 1955 година од страна на Опера дел Дуомо биле инсталирани вкупно 22 механички деформометри, кои биле четири пати годишно исчитувани за да би можело евентуално да се забележат варијациите во широчината на главните пукнатини во внатрешноста на куполата. Во исто време биле констатирани и внатрешните и надворешните температури, во и надвор од куполата. Оваа активност на слeдење останала во употреба до 2009 година.<ref name="Ottoni"/> Во 1975 година, од страна на италијанската влада била назначена комисија чија основна задача и била заштита на куполата.<ref name="Montalbano"/> Во 1978 година владината агенција за култура одлучила да ги обнови фреските. Брунелески оставил место за четириесет и осум фрески со големина од 600 милиметри. Тоа биле места во вид на дупки по целата купола.<ref name="Suro"/> Тие биле отворени одвнатре и покриени со надворешна кожа. Долго време се претпоставувало дека дупките едноставно служеле како држачи за скелињата што се користеле кога биле насликани фреските на внатрешната страна на куполата. Иако дупките можеле да го поддржуваат скелето што се користело за создавање на фреските на внатрешноста на куполата, тие не биле доволно силни за мрежата на модерни метални скелиња неопходни за да се обезбеди пристап за реставраторските работи преземени на фреските помеѓу 1979 година и 1995 година. За зајакнување на скелето, приватната компанија со која бил склучен договор за изградба на скелиња во 1982 година и било дозволено да ги пополни дупките со бетон за да може во нив да се прицврстат челичните скелетни греди.<ref name="Shulman"/><ref name="Montalbano" /> Во 1985 година локалниот архитект Ландо Бартоли забележал дека се формираат дополнителни пукнатини околу претходно запечатените дупки. Во тоа време било теоретизирано дека во летен период четирите главни предели разделени со пукнатините „А“ се прошириле, но тогаш, во пределот на основата на куполата. Просторот се спротивставувал на непопустливиот бетон што во тој момент ги исполнувал оние 48 отвори. Тоа дејствувало како потпора која предизвикувала енергијата што некогаш била потрошена со затворањето на пукнатините и во отворите да се пренесе во горните слоеви на куполата.<ref name="Shulman">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/1989/12/03/arts/art-on-the-scaffolds-a-delicate-labor-in-the-duomo.html|title=ART: On the Scaffolds, a Delicate Labor in the Duomo|last=Shulman|first=Ken|date=3 December 1989|work=[[The New York Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203033550/https://www.nytimes.com/1989/12/03/arts/art-on-the-scaffolds-a-delicate-labor-in-the-duomo.html|archive-date=3 December 2021|accessdate=28 November 2021}}</ref><ref name="Suro">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1987/07/28/science/cracks-in-a-great-dome-in-florence-may-point-to-impending-disaster.html|title=Cracks in a Great Dome in Florence May Point to Impending Disaster|last=Suro|first=Roberto|date=28 July 1987|work=New York Times|access-date=26 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130526211146/http://www.nytimes.com/1987/07/28/science/cracks-in-a-great-dome-in-florence-may-point-to-impending-disaster.html|archive-date=26 May 2013|page=C3}}</ref> Сепак анализата на Андреа Кјаруги, Микеле Фанели и Џузепети (објавена во 1983 година) покажала дека главниот извор на пукнатините бил ефектот на сопствената тежина поради геометријата на куполата. Нејзината тежина била проценета на 25.000 тони.<ref name="Shulman" /> Недоволната отпорност на прстенестиот зрак, при топлинските варијации, предизвикувал постепено оптоварување, а со тоа и проширување на конструкцијата.<ref name="Ottoni"/><ref>{{Наведен научен собир|location=Zurich}}</ref> Тоа бил добро познат таканаречен механизам на колапс на градбите, типичен за куполестите структури, односно, спуштање на врвот на конструкцијата под сопствената тежина со значителни хоризонтални потисоци на носечките елементи.<ref name="Ottoni"/> Во 1985 година, комисијата формирана од италијанското Министерство за културно и монументално наследство ја прифатила оваа теорија.<ref name="CCG1"/><ref name="BBB"/> Дебатата за пополнувањето на 48 -те отвори на скелето конечно била разрешена во 1987 година кога било докажано дека затворањето на отворите немало влијание врз проширувањето и контракцијата на куполата.<ref name="Shulman"/> Истражувањето завршено во 1984 година покажало вкупно 493 пукнатини со различни големини, подредени во категории идентификувани со буквите од „А“ до „Д“.<ref name="Suro"/> Катаегории поредени според карактерот на распукнување: * Тип А. Тоа биле суб-вертикални големи пукнатини кои започнувале од прстенестата греда и продолжувале нагоре сѐ до приближно две третини од висината на куполата. Тие минуваат низ внатрешниот и надворешниот слој на парните мрежи и нивниот опсег се движи во дебелина од 55 мм (2,2 инчи) до 60 мм (2,4 инчи) (веб 4 и 6) и 25 мм до 30 мм (веб 2 и 8).<ref name="BBB">{{Наведена книга|url=https://www.academia.edu/29045823|title=Advances and Trends in Structural Engineering, Mechanics and Computation|last=Borri|first=Claudio|last2=Betti|first2=Michele|last3=Bartol|first3=Gianni|date=2010|publisher=CRC Press|isbn=978-0-415-58472-2|editor-last=Zingoni|editor-first=Alphose|location=Boca Raton, Florida|pages=1317–1320|chapter=Brunelleschi’s dome in Florence: The masterpiece of a genius|type=Hardback|access-date=3 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20220426011443/https://www.academia.edu/29045823|archive-date=26 April 2022}}</ref> Куполата има вкупно осум мрежи нумерирани спротивно од стрелките на часовникот почнувајќи со првата која гледа кон главниот кораб на катедралата. Тие скоро идентично ја делат куполата на четвртини и никогаш не се затвораат целосно.<ref name="Suro"/> Постоела теорија дека малтерот што се користел за затворање на пукнатините со текот на годините заедно со распаднатите градежни материјали ги заглавувале пукнатините.<ref name="Suro" /> * Тип Б. Тоа биле суб-вертикални помали пукнатини се наоѓаат во близина на кружните прозорци.<ref name="BBB" /> * Тип Ц. Станувало збор за субвертикални помали пукнатини кои биле присутни околу осумте рабови на куполата.<ref name="BBB" /> * Тип Д. Тоа биле четири суб-вертикални помали пукнатини во внатрешниот дел на непарните мрежи. Тие не минувале низ ширината на куполата.<ref name="BBB" /> Сите пукнатини биле формирани во симетрична шема. Развојот на пукнатините од типот „А“ значело дека куполата во моментот и во иднина трајно ќе се однесувала како четири полу-лакови кои се движат поврзани под делот на горниот окулус.<ref name="BBB"/> Атаментите на овие полу-сводови ги сочинувале столбовите, параклисите и наосот на црквата. Се верувало дека разликите во шемите на напукнување помеѓу парните и непарните мрежи се должело на варијациите во вкочанетоста на структурата на потпорната прстенеста греда под делот на куполата. Куполата е поддржана од страна на четири тешки столбови кои се надоврзувале на парните мрежи, додека непарните мрежи се сместени над четирите лакови кои ги поврзуваат столбовите.<ref name="BBB" /> Во 1987 година, втор и посеопфатен дигитален систем (кој автоматски собира податоци на секои шест часа) бил инсталиран во 1987 година, од страна компанијата ISMES (во соработка со „Soprintendenza“, локалниот огранок на Министерството за култура, кој е одговорен за конзервација на сите историски споменици во Фиренца). Апаратурата била составена од вкупно166 инструменти, меѓу кои биле и 60-те топломери за мерење на температурата во ѕидовите и температурата на воздухот на различни локации, потоа 72 трансдуктори за поместување од индуктивен тип (деформометри) поставени на различни нивоа на главните пукнатини во внатрешноста и надворешноста на куполата. Имало и осум водоводни линии во центарот на секоја мрежа, кои ги мереле релативните поместувања помеѓу столбовите од една страна и делот наречен тамбур. Во состав на апаратурата имало и осум живометри и два пиезометри, едниот поставен во близина на мрежата 4, а другиот веднаш под наосот кој ги регистрирале варијациите на нивото на подземните води.<ref name="Ottoni"/> Линеарната регресивна анализа на снимените податоци покажала дека главните пукнатини се прошируваат за приближно 3 мм (0,12 инчи) за период од 100 години или еден на век.<ref name="Ottoni" /><ref name="OCE"/> Друг пак извор претствувал податоци за движење од 5,5 мм. на секои 100 години.<ref>{{Наведено списание|last=Como|first=Mario|year=2021|title=Brunelleschi's Dome: A New Estimate of the Thrust and Stresses in the Underlying Piers|url=https://www.mdpi.com/2076-3417/11/9/4268/pdf|journal=Applied Sciences|publisher=MDPI|volume=11|issue=4268|page=4268|doi=10.3390/app11094268|archive-url=https://web.archive.org/web/20220426011444/https://mdpi-res.com/d_attachment/applsci/applsci-11-04268/article_deploy/applsci-11-04268-v3.pdf?version=1620871179|archive-date=26 April 2022|access-date=3 December 2021|doi-access=free}}</ref> Користејќи модерен софтвер се користел за надгледување на куполата идентичен како кај големата брани. Компјутерскиот модел на куполата бил развиен во 1980 година во соработка помеѓу Италијанската национална агенција за електрична енергија и Центарот за структурно и хидраулично истражување (CRIS) од страна на група истражувачи предводена од страна на Микеле Фанели и Габриела Џузепети, а во соработка со Одделот за градежно инженерство при Универзитетот во градот Фиренца. Целиот тим го надледувал Андреа Кјаруги. Поради ограничените пресметковни ресурси и поради симетријата само една четвртина од куполата била моделирана. Анализата на конечни елементи потврдила дека главните пукнатини во суштина биле создадени од сопствената тежината на куполата. Оттогаш се развиени серии на нумерички модели со зголемена сложеност. За да се помогне во целовкупното надгледување на куполата, во 1992 година било нарачано опсежно фотограметриско и топографско истражување на целата купола од страна на „Soprintendenza -локалниот огранок на Министерството за култура“. Резултатите од тоа истражување подоцна биле искористени за понатамошен развој на моделот за финалните елементи на куполата.<ref name="Ottoni"/> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * {{Матична|http://www.duomofirenze.it/en/home_eng/}} * [https://operaduomo.firenze.it/en L'Opera del Duomo, Firenze] * [http://www.brunelleschisdome.com/ Brunelleschi's Dome – en] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100416043408/http://www.brunelleschisdome.com/ |date=2010-04-16 }} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.mega.it/eng/egui/monu/buq.htm|title=The Cathedral|year=2004|work=The Florence Art Guide|accessdate=14 July 2006}} * [http://www.museumsinflorence.com/musei/cathedral_of_florence.html Museums in Florence – Cathedral and Giotto Belltower] * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.florin.ms/hwalks3.html|title=Chapter III: The Cathedral – Exterior|last=Horner|first=Susan|last2=Horner, Joanna|date=27 December 2005|work=Walks in Florence|accessdate=14 July 2006}} * [http://ngm.nationalgeographic.com/2014/02/il-duomo/panorama-interactive NGM.NationalGeographic.com 2014– 02 Il Duomo 360 Panorama View Interactive] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180405123940/http://ngm.nationalgeographic.com/2014/02/il-duomo/panorama-interactive}} * [http://ngm.nationalgeographic.com/2014/02/il-duomo/cutaway-interactive NGM.NationalGeographic.com 2014-02 Il Duomo Cutaway Interactive] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180331075730/http://ngm.nationalgeographic.com/2014/02/il-duomo/cutaway-interactive}} * [http://ngm.nationalgeographic.com/2014/02/il-duomo/piazza ngm.nationalgeographic.com 2014-02 ll Duomo Piazza 360 degree panorama interactive] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180223010140/http://ngm.nationalgeographic.com/2014/02/il-duomo/piazza}} * [http://ngm.nationalgeographic.com/2014/02/il-duomo/domes-interactive ngm.nationalgeographic.com 2014-02 Il Duomo Compared to other Domes Interactive] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180301204822/http://ngm.nationalgeographic.com/2014/02/il-duomo/domes-interactive}} == Белешки == * [https://www.pbs.org/wgbh/nova/ancient/great-cathedral-mystery.html „Големата мистерија на катедралата“], документарен филм на PBS Нова ТВ, 12 февруари 2014 г. * Хант, Дон, [http://bacweb.org/journal/2014_02/nib2.php „Тајните на Дуомо“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140728183125/http://www.bacweb.org/journal/2014_02/nib2.php |date=2014-07-28 }} Archived, ''весник'', број 2, 2014 година, Меѓународна унија на ѕидари и сојузнички занаетчии. * Ричи, Масимо, [https://web.archive.org/web/20200123063449/http://www.sillabe.it/it/home/447-il-genio-di-filippo-brunelleschi-.html Генијалноста на Брунелески и изградбата на куполата на Санта Марија дел Фјоре], Ливорно: Casa Editrice Sillabe Srl, април 2014 година. {{ISBN|978-88-8347-691-4}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-88-8347-691-4|978-88-8347-691-4]]. Книгата е резултат на четириесетгодишно истражување за тајната техника со која Брунелески ја изградил куполата на Санта Марија дел Фјоре во Фиренца. Ричи велел дека куполата е превртен лак и користи шема од шевронен коска (''spina a pesce'') за тулите на куполата. * Верејкен, Карел, [http://schillerinstitute.org/educ/pedagogy/2013/vereycken-dome-1.html „Тајните на фирентинската купола“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180726110236/http://schillerinstitute.org/educ/pedagogy/2013/vereycken-dome-1.html |date=2018-07-26 }}, ''институт Шилер'', 2013 година. (Превод од француски, [http://www.solidariteetprogres.org/documents-de-fond-7/culture/les-secrets-du-dome-de-florence „Les secrets du dôme de Florence“], la revue ''Fusion'', бр. 96, Mai, Juin 2003) == Надворешни врски == * {{Матична|http://www.duomofirenze.it/en/home_eng/}} * [https://operaduomo.firenze.it/en L'Opera del Duomo, Firenze] * [http://www.brunelleschisdome.com/ Brunelleschi's Dome – en] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100416043408/http://www.brunelleschisdome.com/ |date=2010-04-16 }} * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.mega.it/eng/egui/monu/buq.htm|title=The Cathedral|year=2004|work=The Florence Art Guide|accessdate=14 July 2006}} * [http://www.museumsinflorence.com/musei/cathedral_of_florence.html Museums in Florence – Cathedral and Giotto Belltower] * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.florin.ms/hwalks3.html|title=Chapter III: The Cathedral – Exterior|last=Horner|first=Susan|last2=Horner, Joanna|date=27 December 2005|work=Walks in Florence|accessdate=14 July 2006}} * [http://ngm.nationalgeographic.com/2014/02/il-duomo/panorama-interactive NGM.NationalGeographic.com 2014– 02 Il Duomo 360 Panorama View Interactive] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180405123940/http://ngm.nationalgeographic.com/2014/02/il-duomo/panorama-interactive |date=2018-04-05 }} Archived 5 April 2018 at the Wayback Machine * [http://ngm.nationalgeographic.com/2014/02/il-duomo/cutaway-interactive NGM.NationalGeographic.com 2014-02 Il Duomo Cutaway Interactive] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180331075730/http://ngm.nationalgeographic.com/2014/02/il-duomo/cutaway-interactive |date=2018-03-31 }} Archived 31 March 2018 at the Wayback Machine * [http://ngm.nationalgeographic.com/2014/02/il-duomo/piazza ngm.nationalgeographic.com 2014-02 ll Duomo Piazza 360 degree panorama interactive] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180223010140/http://ngm.nationalgeographic.com/2014/02/il-duomo/piazza |date=2018-02-23 }} Archived 23 February 2018 at the Wayback Machine * [http://ngm.nationalgeographic.com/2014/02/il-duomo/domes-interactive ngm.nationalgeographic.com 2014-02 Il Duomo Compared to other Domes Interactive] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20180301204822/http://ngm.nationalgeographic.com/2014/02/il-duomo/domes-interactive |date=2018-03-01 }} Archived 1 March 2018 at the Wayback Machine [[Категорија:Цркви во Фиренца]] [[Категорија:Знаменитости во Фиренца]] [[Категорија:Катедрали во Италија]] 8teh2p6sjr8d2irmnjv5wr46xnppbe1 ФК Атлетик Билбао 0 1310532 5649479 5603014 2026-10-24T18:00:16Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649479 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club|clubname=Атлетик Билбао|image= |fullname=Атлетик Клуб Билбао<br/>''Athletic Club de Bilbao''|nickname=Лавовите (''Los Leones'')<br/>Црвено-белите (''Los Rojiblancos'')|founded={{Start date and years ago|df=yes|1898}}|ground=[[Сан Мамес (2013)|Сан Мамес]]|capacity=53,289|chrtitle=Претседател|chairman=Јон Уриарте|manager=[[Един Терзиќ]] |league=[[Ла лига]]|season=2025/26|position=12.|current= |website=https://www.athletic-club.eus/en |pattern_la1=_athletic2223h|pattern_b1=_athletic2223h|pattern_ra1=_athletic2223h|pattern_sh1=_redsides|pattern_so1=_athletic2223hl|leftarm1=FF0000|body1=FF0000|rightarm1=FF0000|shorts1=000000|socks1=000000|pattern_la2=_athletic2223a|pattern_b2=_athletic2223a|pattern_ra2=_athletic2223a|pattern_sh2=_blacksides|pattern_so2=_athletic2223al|leftarm2=000000|body2=000000|rightarm2=000000|shorts2=FF0000|socks2=FF0000|pattern_la3=_athletic2122a|pattern_b3=_athletic2122a|pattern_ra3=_athletic2122a|pattern_sh3=_athletic2122a|pattern_so3=_athletic2122a|leftarm3=8ef698|body3=8ef698|rightarm3=8ef698|shorts3=8ef698|socks3=8ef698}}'''Атлетик Билбао''' ([[Баскиски јазик|баскиски]]: ''Bilboko Athletic Kluba''; [[Шпански јазик|шпански]]: ''Athletic Club de Bilbao''), познат и како '''Атлетик Клуб''' или едноставно '''Атлетик''' — професионален фудбалски клуб, со седиште во [[Билбао]], [[Баскија (автономна заедница)|Баскија]], [[Шпанија]]. Се натпреварува во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Ла Лига]], највисокото ниво на шпанскиот фудбал. Тие се познати како ''Лос Леонес'' (Лавовите) бидејќи нивниот стадион бил изграден во близина на црквата наречена Сан Мамес, која го добила името по Свети Мамес, ран христијанин фрлен на лавовите од [[Римско Царство|Римјаните]]. Мамес ги смирил лавовите и подоцна бил прогласен за светец. Екипата своите домашни натпревари ги игра на стадионот [[Сан Мамес (2013)|Сан Мамес]]. Нејзините домашни дресови се маица со црвени и бели риги и црни шорцеви. Атлетик е четвртиот најуспешен клуб во [[Примера Дивисион (Шпанија)|''Ла Лига'']] со осум титули зад своето име. На табелата со титули во Копа дел Реј, Атлетик е втор по [[ФК Барселона|Барселона]], со освоени 24 титули. Клубот го има и еден од најуспешните женски тимови во Шпанија, кој има освоено пет шампионски титули во женската Прва лига на Шпанија. Клубот е еден од трите основачки членови на ''Примера дивизион'' кои никогаш не испаднале од првата дивизија од нејзиното основање во 1929 година, а другите се [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] и Барселона. Овие три клуба, заедно со [[ФК Осасуна|Осасуна]], се единствените четири професионални клубови во Шпанија кои не се спортски корпорации; наместо тоа, тие се во сопственост и управувани од членови на клубот. Главни ривали на Атлетик Билбао се [[ФК Реал Сосиедад|Реал Сосиедад]], против кого го игра [[Баскиско дерби|Баскиското дерби]], и Реал Мадрид, поради спортски и политички идентитет; мало ривалство постои и со Барселона поради историско значење. Во различни моменти од клупската историја, баскиското дерби се играло и против [[ФК Алавес|Алавес]], [[ФК Еибар|Еибар]] и [[ФК Осасуна|Осасуна]]. Клубот е познат по својата политика на доведување млади [[Баскијци|баскиски]] играчи низ редовите, како и регрутирање играчи од други баскиски клубови. Официјалната политика на Атлетик е да потпишува играчи кои потекнуваат од или тренирале фудбал во [[Баскиска земја|поголемата Баскија]], која ги вклучува [[Бискаја]], [[Гипускоа]], [[Алава]] и [[Навара]] (во Шпанија), како и [[Лабур]], [[Соул]] и [[Долна Навара]] (во Франција).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.athletic-club.eus/en/philosophy/what-is-it|title=Our philosophy {{!}} Athletic Club’s Official Website|work=www.athletic-club.eus|accessdate=2022-11-30}}</ref> Од 1911 година, Атлетик игра исклучиво со играчи кои ги исполнуваат сопствените критериуми за да се сметаат за Баскијци. Ова може да се гледа како уникатен случај во европскиот фудбал.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.athletic-club.eus/en/news/2018/06/28/virtues-and-consequences-of-being-a-club-fielding-only-homegrown-talent|title=Virtues and consequences of being a club fielding only homegrown talent|work=www.athletic-club.eus|accessdate=2022-11-30}}</ref> Клубот е фален за промовирањето на домашните играчи и лојалноста на клубот и земјата. Правилото не важи за стручниот штаб, со неколку примери на небаскијци и од Шпанија и од странство кои биле тренер на првиот тим. И покрај импликациите на името „Атлетски клуб“, и за разлика од некои други големи шпански тимови кои имаат неколку оддели, тој не е повеќеспортски клуб, туку учествува само во фудбал, иако претходно постоеле секции за велосипедизам и други спортови пред [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]] во 1930-тите. == Историја == === ФК Билбао, Атлетик клуб и Клуб Вискаја === [[Податотека:Athletic Club 1903.jpg|мини|Атлетски клуб со првиот Копа дел Реј, во 1903 година, со Хуан де Асторкија во центарот|лево]] Фудбалот бил донесен во [[Билбао]] од две различни групи со британски врски: британски работници и баскиски студенти кои се враќале од училиштата во Британија. Кон крајот на 19 век, Билбао бил водечки индустриски град и привлекол многу работници мигранти, вклучувајќи рудари од североисточниот дел на Англија и работници од бродоградилиштата од [[Саутхемптон]], [[Портсмут]] и [[Сандерленд]]. Тие со себе ја донеле фудбалската игра и го формирале фудбалскиот клуб Билбао. Во меѓувреме, синовите од баскиските образовани класи, како Хуан Асторкија, заминале во Британија за да ги завршат студиите и развиле интерес за фудбалот, па кога се вратиле почнале да организираат натпревари со британски работници.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.co.uk/sport/football/european/welcome-to-spain-s-old-english-outpost-7569163.html|title=Welcome to Spain's old English outpost|date=2012-03-15|work=The Independent|language=en|accessdate=2022-12-02}}</ref> Во 1898 година, Хуан Асторкија и 6 други ученици од Гимназијата Замакоис го основале Атлетскиот клуб, користејќи го англискиот правопис. Луис Маркез станал првиот претседател на клубот во 1900 година. Во 1901 година, на состанокот одржан во Кафе Гарсија биле воспоставени поформални правила и прописи. Во 1902 година, основачкиот член Хуан Асторкија бил избран за претседател, од 1902 до 1903 година. Под неговото претседателство, Билбао ФК и Атлетик формирале комбиниран тим познат како ''Клуб Бискаја'', кој бил создаден за да се натпреварува во Копа де ла Коронасион (предвесник на Копа дел Реј кој официјално започнал една година подоцна), а тие се вратиле со трофејот откако во финалето ја победиле [[ФК Барселона|Барселона]] на Жоан Гампер со 2-1. На 24 март 1903 година, под претседателство на Хуан Асторкија, ФК Билбао и неговите соработници биле официјално и дефинитивно апсорбирани од Атлетскиот клуб. Истата година, баскиските студенти формирале и поврзан тим, ''Атлетик Клуб Мадрид'', кој подоцна еволуирал во [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]], откако го гледале епскиот триумф на Атлетик во финалето на Копа дел Реј во 1903 година. Самиот клуб ја прогласува 1898 година како датум на основање. === Копа дел Реј === [[Податотека:Ath 1911.JPG|мини|Тимот кој го освоил Копа дел Реј во 1911 година]] Клубот се истакнал на почетокот на Купот на кралот. По нивниот триумф на Копа де ла Коронасион од страна на ''Клуб Бискаја'', новоформираниот Атлетик Билбао го освоил првиот Куп на Кралот во 1903 година, и двата пати под водство на Хуан Асторкија, кој бил претседател и капитен. Во 1904 година, тие биле прогласени за победници откако нивните противници не се појавиле. Во 1907 година, тие го оживеале името ''Клуб Вискаја'' откако влегле во комбиниран тим со ''Унион Вискаино''. По кратко затишје, тие повторно победиле во 1910 година, со Луис Асторкија како нов капитен и голман. Во 1911 година, поранешниот капитен на тимот, Алехандро де ла Сота, бил избран за седми претседател на клубот и тој бил движечката сила зад изградбата на стадионот [[Сан Мамес (1913)|Сан Мамес]], кој бил отворен во 1913 година и набрзо станал еден од симболите на доминацијата на Атлетик во 1910-тите, освојувајќи го Копа дел Реј трипати по ред помеѓу 1914 и 1916 година. Ѕвездата на овој тим бил Пичичи, плоден стрелец кој го постигнал првиот гол на Сан Мамес на 21 август 1913 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.elmundo.es/elmundo/2013/08/21/paisvasco/1377102106.html|title=El viejo San Mamés cumpliría hoy cien años|last=Internet|first=Unidad Editorial|date=2013-08-21|work=www.elmundo.es|language=es|accessdate=2022-12-02}}</ref> и хет-трик во финалето во 1915 година, пред да умре на само 29 години во 1922 година. Денес, најдобриот стрелец во Ла Лига е прогласен ''Пичичи'' во негова чест. === Првата Ла Лига === [[Податотека:Athletic Bilbao League Performance.svg|мини|340x340px|Завршни позиции на Атлетик Клуб од 1929 година. Тие се еден од трите клуба кои биле присутни во секоја сезона од првата лига]] Заедно со другите баскиски клубови како што се [[ФК Реал Унион|Реал Унион]], [[ФК Аренас Клуб де Гексо|Аренас Клуб де Гексо]] и [[ФК Реал Сосиедад|Реал Сосиедад]], Атлетик биле основач на [[Примера Дивисион (Шпанија)|Ла Лига]] во 1928 година, а до 1930 година им се придружил [[ФК Алавес|Алавес]]; пет од десетте клубови во ''Примера дивизион'' биле од [[Баскија (автономна заедница)|Баскија]]. === Ерата на Фред Пентланд === [[Податотека:Athletic 1931.jpg|мини|1930–31 победничкиот тим во Ла Лига|340x340пкс]] Во 1921 година, пристигнал нов англиски тренер, [[Фред Пентланд]]; во 1923 година, тој го предводел клубот до победата во Копа дел Реј. Тој направил револуција во начинот на кој играл Атлетик, фаворизирајќи ја играта со кратки додавања. Во 1927 година, Пентланд го напуштил Атлетик, но се вратил во 1929 година и го предводел клубот до двојна круна, Ла Лига/Копа дел Реј, во 1930 и 1931 година. Клубот го освоил Купот на кралот четири пати по ред помеѓу 1930 и 1933 година, а тие биле и вицешампиони во Ла Лига во 1932 и 1933 година. === Титулата во лигата под Гарбут === Успехот на Атлетик под англиски тренери продолжил со [[Вилијам Гарбут]]. Неговата прва сезона во Шпанија била со огромен успех бидејќи успеал да ја освои Лигата таа година. Тој наследил талентиран тим во кој биле напаѓачите Гиљермо Горостиза и Бата. Гарбут го промовирал младиот Анхел Зубиета во првиот тим, играч кој на 17-годишна возраст станал најмладиот што некогаш играл за шпанската репрезентација во тоа време. Во последниот натпревар од сезоната, титулата била решена кога Атлетик го совладал Овиедо со 2–0 на домашен терен на 19 април 1936 година, освојувајќи ја титулата со само два бода повеќе од [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]]. Во јули 1936 година, фудбалот запрел поради избувнувањето на [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Лигата не продолжила до сезоната 1939-1940. Атлетик не ја освоил титулата повторно до 1943 година и до тоа време Гарбут бил прогонет. === Атлетик Билбао === [[Податотека:Partido de fútbol entre la Real Sociedad y el Atlético de Bilbao en el campo de Atotxa (1 de 5) - Fondo Car-Kutxa Fototeka.jpg|лево|мини|300x300пкс|Баскиско дерби од 1944 година, Реал Сосиедад против Атлетико Билбао на стадионот Атокса]] Во 1941 година, клубот го промени своето име во Атлетико Билбао, по декрет издаден од [[Франциско Франко|Франко]]. Истата година Телмо Зара го имал своето деби. Тој постигнал 294 гола во сите натпреварувања за Атлетик. Неговите 38 гола во сезоната 1950-1951 стоеле како рекорд за 60 години. Во 1943 година, клубот ја освоил двојната круна и го освоил купот во 1944 и 1945 година. Во текот на раните 1950-ти, клубот ја имал легендарната напаѓачка линија на Зара, Панизо, Рафа Ириондо, Венансио и Агустин Гаинза. Тие му помогнале на клубот да освои уште еден куп во 1950 година. Тренерот Фердинанд Даучик го предводел тимот до уште една двојна круна во 1956 година и до победи во купот во 1955 и 1958 година. Во 1956 година клубот исто така дебитирал во Европскиот куп. [[Податотека:Aankomst Atletico Bilbao op Schiphol vlnr Dani, trainer Aguirre en doelman , Bestanddeelnr 929-9172.jpg|мини|Важни играчи од ерата на 1970-тите Дани (лево) и Ирибар (десно) заедно со тренерот Агире (средина)]] Во 1960-тите доминирал [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], а Атлетико имал само една победа во Копа дел Реј во 1969 година, иако во деценијата се појавила клупската легенда, Хосе Анхел Ирибар. 1970-тите не биле многу подобри, со само уште една победа во Копа дел Реј во 1973 година. Во декември 1976 година, пред натпреварот против Реал Сосиедад, Ирибар и капитенот на Сосиедад, Инаксио Кортабарија, ја извеле Икуриња, баскиското знаме, и го поставиле церемонијално на централниот круг - ова било прво јавно истакнување на знамето по смртта на [[Франциско Франко]]. Во 1977 година, клубот стигнал до финалето на Купот на УЕФА, губејќи само на гостински голови од [[ФК Јувентус|Јувентус]]. === Клементе === Во 1981 година, Хавиер Клементе станал менаџер. Тој го составил еден од најуспешните тимови во историјата на клубот. Во 1983 година клубот ја освоил Ла Лига, а во 1984 година освоил двојна круна. Во 1985 и 1986 година, Атлетик завршил на третото и четвртото место, соодветно. Атлетик на Клементе бил познат по својот агресивен стил на игра. Клубот не успеал да освои нов голем трофеј. Редоследот на тренери во кои биле вклучени Хосе Анхел Ирибар, Хауард Кендал, Јуп Хејнкес и Хавиер Ирурета, па дури и Клементе кој се вратил, не успеале да го репродуцираат неговиот успех. === Ерата на Фернандес === Во 1998 година, тренерот Луис Фернандес го предводел клубот до второто место во Ла Лига и се квалификувале во УЕФА Лигата на шампионите. Фернандес имал корист од тоа што клубот усвоил пофлексибилен пристап кон ''кантерата''. Во 1995 година, Атлетик го потпишал [[Хосеба Етксеберија]] од регионалните ривали [[ФК Реал Сосиедад|Реал Сосиедад]], предизвикувајќи значително лошо чувство меѓу двата клуба.<ref>{{Наведена книга|url=http://archive.org/details/morbostoryofspan0000ball|title=Morbo : the story of Spanish football|last=Internet Archive|first=Phil|date=2003|publisher=London : WSC Books|isbn=978-0-9540134-6-2}}</ref> Етксеберија бил истакнат член на тимот 1997-98, заедно со [[Рафаел Алкорта]] и [[Хулен Гереро]]. === 21 век === Клубот за малку избегнал испаѓање во текот на сезоните 2005–06 и 2006–07,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theguardian.com/football/2006/dec/04/europeanfootball.sport1|title=Athletic Bilbao escaped relegation last term but the trick will be harder this season|date=2006-12-04|work=the Guardian|language=en|accessdate=2022-12-02}}</ref> вторава била најлошата во историјата на клубот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://archivo.marca.com/edicion/marca/futbol/2a_division/levante/es/desarrollo/1189444.html|title=Presunto amaño en el Athletic-Levante de hace dos temporadas - Marca.com|work=archivo.marca.com|accessdate=2022-12-02}}</ref> Во Копа дел Реј, тие стигнале до своето прво финале по 24 години, губејќи со 4-1 од [[ФК Барселона|Барселона]]. [[Податотека:Bilbao fans.JPG|лево|мини|280x280пкс|Навивачите на Атлетик Билбао во Букурешт пред финалето на Лига Европа]] Пред сезоната 2011-12, новиот претседател на Атлетик, поранешниот играч [[Жосу Урутија]], го донел тренерот [[Марсело Биелса]];<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cadenaser.com/ser/2011/06/30/deportes/1309390100_850215.html|title=Josu Urrutia confirma a Marcelo Bielsa como su entrenador si es presidente|last=EP|date=2011-06-30|work=Cadena SER|language=es|accessdate=2022-12-02}}</ref> Атлетик се пласирал во своето прво европско финале од 1977 година, губејќи со 3–0 од шпанскиот ривал Атлетико Мадрид на 9 мај во финалето на Лигата на Европа на УЕФА 2012 во Националната Арена во [[Букурешт]]. Тие стигнале и до финалето на Копа дел Реј во 2012 година, губејќи повторно од Барселона.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theguardian.com/football/2012/may/25/barcelona-athletic-copa-del-rey|title=Athletic Bilbao 0-3 Barcelona {{!}} Copa del Rey final match report|date=2012-05-25|work=the Guardian|language=en|accessdate=2022-12-02}}</ref> Откако ѕвездата од средниот ред [[Хави Мартинес]] се преселил во [[Бајерн Минхен]], Атлетик бил елиминиран од групната фаза на Лига Европа 2012-13 и бил исфрлен од Купот на Кралот од баскискиот клуб [[ФК Еибар|Еибар]] во третото ниво. Испаѓањето било закана до крајот на сезоната, а последниот лигашки натпревар на „стариот“ Сан Мамеш завршил со пораз. Биелса го промовирал младиот дефанзивец [[Ајмерик Лапорте]] во првиот тим, додека напаѓачот [[Фернандо Љоренте]] го комплетирал слободниот трансфер во [[ФК Јувентус|Јувентус]]. [[Податотека:Estadio San Mamés.PNG|мини|„Стариот“ Сан Мамес во 2007 година]] [[Податотека:San Mames 00, Euskal Herria.jpg|мини|„Новиот“ Сан Мамес во делумно завршена состојба во 2013 година]] По Биелса, [[Ернесто Валверде]] се вратил во втор период како менаџер, а тој потпишал и донел неколку нови играчи бидејќи Атлетик бил четврти во лигата, што значело пласман во Лигата на шампионите на УЕФА. [[Андер Ерера]] преминал во Манчестер Јунајтед за договор од 36 милиони евра на крајот од сезоната.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=1&d=1000&berria=14335&idi=2|title=Herrera pays release clause|date=2014-06-30|work=web.archive.org|accessdate=2022-12-02|archive-date=2014-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20140630011007/http://www.athletic-club.net/web/main.asp?a=0&b=1&c=1&d=1000&berria=14335&idi=2|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.manutd.com/en/news|title=Man Utd News {{!}} Team news, injury updates, transfers, new signings|work=www.manutd.com|language=en|accessdate=2022-12-02}}</ref> Атлетик имал триумфален прв натпревар со полн капацитет во новиот [[Сан Мамес (2013)|Сан Мамес]] бидејќи го поразил [[ФК Наполи|Наполи]] за да се квалификува за групната фаза на Лигата на шампионите,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2014216--athletic-club-vs-napoli/|title=Athletic Club-Napoli {{!}} UEFA Champions League 2014/15|last=UEFA.com|work=UEFA.com|language=en|accessdate=2022-12-02}}</ref> но на крајот завршиле само на третото место во групата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0ea70df0c8a0-eda45b179afd-1000--san-jose-shows-way-for-athletic-at-shakhtar/|title=San José shows way for Athletic at Shakhtar|last=UEFA.com|date=2014-11-25|work=UEFA.com|language=en|accessdate=2022-12-02}}</ref> Атлетик стигнал до финалето на Копа дел Реј во 2015 година, но уште еднаш загубил од Барселона со 3–1.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurosport.com/football/copa-del-rey/2014-2015/barcelona-v-athletic-bilbao-live_sto4760579/story.shtml|title=Lionel Messi stars as Barcelona win Copa Del Rey final against Athletic Bilbao|date=2015-05-30|work=Eurosport|language=en|accessdate=2022-12-02}}</ref> Во првиот натпревар од Суперкупот на Шпанија 2015 година на Сан Мамес, Атлетик ја совладал Барселона со 4-0, а [[Ариц Адуриз]] постигнал хет-трик. Во реваншот на [[Камп Ноу]], Атлетик изнудил реми од 1-1 за да го освои својот прв трофеј од 1984 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/sport/football/33939433|title=Barcelona thrashed 4-0 by Bilbao|work=BBC Sport|access-date=2022-12-02|language=en-GB}}</ref> Адуриз завршил со 36 гола во сите натпреварувања. Атлетик се пласирал во четврт-финалето во Лига Европа каде што биле поразени на пенали од носителот и евентуалниот повторен победник [[ФК Севиља|Севиља]]. Валверде ја напуштил својата позиција на крајот од сезоната 2016-17 по четири години.<ref name="athletic-club.eus">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.athletic-club.eus/en|title=Official Athletic Club Website|work=www.athletic-club.eus|accessdate=2022-12-02}}</ref> Било потврдено дека негов наследник ќе биде поранешниот играч [[Хосе Анхел Зиганда]], кој се преселил од [[ФК Атлетик Билбао Б|Билбао Атлетик]].<ref name="athletic-club.eus"/> На 29 ноември клубот претрпел шокантен пораз од [[ФК Фурмантера|Фурмантера]] во домашниот куп.<ref name="athletic-club.eus"/> По завршувањето на лошата сезона во целина, Зиганда бил разрешен и бил назначен [[Едуардо Берицо]]. Сепак, неговата магија била уште помалку плодна и во декември 2018 година, откако победил само на два од неговите петнаесет натпревари на кормилото и со тимот во зоната за испаѓање, Берицо бил отпуштен. Тренерот на Б-тимот [[Гаизка Гаритано]] го превзел и го надгледувал подобрувањето на резултатите, при што клубот бил надвор од опасност и за малку пропуштил место во [[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]] на последниот ден.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://insideathletic.com/|title=Inside Athletic|work=Inside Athletic|language=en-US|accessdate=2022-12-02}}</ref> Почетокот на сезоната 2019-2020 забележала поконстантни резултати. По првите пет натпревари од сезоната, ''Лавовите'' се наоѓале на врвот на табелата, нивниот најдобар старт во последните 26 години. Таа форма не можела да се одржи, а на половина пат тие се лизнале на средината на табелата по неколку реми натпревари. Меѓутоа, во Купот на кралот, тие преживеале два пенал рулети против второлигашки противници, а потоа ја совладале Барселона и стигнале до полуфиналето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theguardian.com/football/2020/feb/06/barcelona-crisis-grows-athletic-bilbao-copa-del-rey|title=Barcelona crisis grows as Athletic Bilbao knock them out of Copa del Rey|date=2020-02-06|work=the Guardian|language=en|accessdate=2022-12-03}}</ref> Клубот потоа ја поразил [[ФК Гранада|Гранада]] во полуфиналето на гостински голови за да се сретне со локалните ривали [[ФК Реал Сосиедад|Реал Сосиедад]] во финалето - што потоа било одложено поради пандемијата [[КОВИД-19]] во Шпанија, и двата клуба биле среќни да го одложат натпреварот, со надеж дека симпатизерите би можеле да присуствуваат на историското дерби на Баскија. Ова не се остварило, а финалето на крајот се одиграло на празен стадион на 3 април 2021 година, каде Реал Сосиедад излегол како победник со резултат 1-0.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theguardian.com/football/2021/apr/03/athletic-bilbao-real-sociedad-copa-del-rey-2020-final-match-report|title=Real Sociedad beat Athletic to claim Copa del Rey and Basque glory|date=2021-04-03|work=the Guardian|language=en|accessdate=2022-12-03}}</ref> Во тоа време, Адурис конечно се повлекол од играње, Гаритано бил заменет како тренер од [[Марселино Гарсија Торал|Марселино]], а во Суперкупот на Шпанија 2020-21, Атлетик го победил Реал Мадрид, а потоа Барселона за да го освои трофејот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.marca.com/en/football/barcelona/barcelona-vs-athletic/cronica/2021/01/17/6004bcd422601d7c438b4632.html|title=Williams sinks Barcelona and Athletic claim the Supercopa|date=2021-01-17|work=MARCA|language=en|accessdate=2022-12-03}}</ref> Тие, исто така, го поразиле [[ФК Леванте|Леванте]] во полуфиналето на Купот на кралот 2020-21 за да стигнат до финалето на 17 април 2021 година, со што тие станале единствениот тим што учествувал во ревијалниот настан двапати во повеќе недели; сепак, Атлетик загубил и во тоа финале од Барселона со резултат 4-0.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theguardian.com/football/2021/apr/17/messi-stars-as-barcelona-thrash-athletic-bilbao-to-lift-copa-del-rey|title=Messi stars as Barcelona thrash Athletic Bilbao to lift Copa del Rey|date=2021-04-17|work=the Guardian|language=en|accessdate=2022-12-03}}</ref> Во октомври 2021 година, извештајот на Меѓународниот центар за спортски студии покажало дека Атлетик Билбао и [[ФК Десна Чернихив|Десна Чернихив]] (Украина) се единствените тимови на европските континентални натпреварувања без странски играчи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telecomasia.net/blog/desna-ukraine-and-atletic-bilbao-spain-the-only-teams-in-europe-without-foreigners/|title=Desna (Ukraine) and Atletic Bilbao (Spain) the only teams in Europe without foreigners|date=2021-10-18|work=www.telecomasia.net|language=en|accessdate=2022-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020091905/https://www.telecomasia.net/blog/desna-ukraine-and-atletic-bilbao-spain-the-only-teams-in-europe-without-foreigners/|archive-date=2021-10-20|url-status=dead}}</ref> == Клупски бои == [[Податотека:Ath 1921.JPG|мини|250x250пкс|Тимот на Атлетик во Копа дел Реј од 1921 година]] Атлетик започнал да игра во импровизиран бел дрес, но во сезоната 1902-03, првата официјална опрема на клубот станала полу-сини, полубели кошули слични на оние што ги носеле [[ФК Блекбурн Роверс|Блекбурн Роверс]], кои биле донирани од Хуан Мозер. Подоцна, еден млад студент од Билбао по име Хуан Елордуј, кој го поминувал Божиќ 1909 година во [[Лондон]], бил задолжен од клубот да купи 25 нови дресови, но не можел да најде доволно. Чекајќи го бродот назад во Билбао и со празни раце, Елордуј сфатил дека боите на локалниот тим [[ФК Саутхемптон|Саутхемптон]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.historicalkits.co.uk/Southampton/Southampton.htm|title=Southampton - Historical Football Kits|work=www.historicalkits.co.uk|accessdate=2022-12-03}}</ref> се совпаѓаат со боите на градот Билбао и купил 50 дресови за да ги земе со себе. По пристигнувањето во Билбао, директорите на клубот речиси веднаш решиле да ја променат лентата на тимот во новите бои, а од 1910 година, Атлетик Клуб игра во црвено-бели риги. Од 50-те дресови купени од Елордуј, половината потоа биле испратени во [[ФК Атлетико Мадрид|Атлетико Мадрид]], каде што Елордуј бил член на комисијата и поранешен играч; првично започнал како младински огранок на Атлетик Билбао.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://memoriasdelfutbolvasco.wordpress.com/2014/03/30/manuel-garnica/|title=Manuel Garnica, el «Santo» que metió un gol con el Athletic|last=BKB|first=Borja|date=2014-03-30|work=Memorias del Fútbol Vasco|language=es|accessdate=2022-12-03}}</ref> Пред префрлањето од сино-бело во црвено-бело, само уште еден тим носел црвено-бело, [[ФК Спортинг де Хихон|Спортинг де Хихон]], од 1905 година. Атлетик бил еден од последните големи клубови кои немале лого на официјален спонзор исцртано на нивниот дрес. Во Купот на УЕФА и Купот на кралот 2004–05, на дресот бил испишан зборот „''[[Баскија (автономна заедница)|Еускади]]''“ во зелена боја во замена за стотици илјади евра од баскиската влада (Црвената, белата и зелената се баскиските бои). Оваа политика била променета во 2008 година, кога Атлетик склучил договор со нафтената компанија Петронор со седиште во [[Бискаја]], да го носи нивното лого во замена за над 2 милиони евра.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.europapress.es/nacional/noticia-athletic-firma-petronor-acuerdo-lucir-publicidad-camiseta-millones-euros-20080729171622.html|title=El Athletic firma con Petronor un acuerdo para lucir publicidad en su camiseta por 2 millones de euros|last=Press|first=Europa|date=2008-07-29|work=www.europapress.es|accessdate=2022-12-03}}</ref> Во 2011 година, Атлетик претставил нов гостински дрес, кој бил инспириран од баскиското знаме. Помеѓу 2001 и 2009 година, Атлетик произведувал сопствена гарнитура за играње, под брендот 100% Атлетик и користејќи го малиот дизајн од нивните прослави на стогодишнината како лого на производителот. === Домашниот дрес низ годините === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%; text-align:center;" ! style="width:100px;" |'''1903''' ! style="width:100px;" |'''1910''' ! style="width:100px;" |'''1913''' ! style="width:100px;" |'''1950''' ! style="width:100px;" |'''1970''' ! style="width:100px;" |'''1982''' ! style="width:100px;" |'''1996''' ! style="width:100px;" |'''2004''' ! style="width:100px;" |'''2015''' |- align="center" |[[Податотека:Athletic_kit1903.png]] |[[Податотека:Athletic_kit1910.png]] |[[Податотека:Athletic_kit1913.png]] |[[Податотека:Athletic_kit1950.png]] |[[Податотека:Athletic_kit1975.png]] |[[Податотека:Athletic_kit1980.png]] |[[Податотека:Athletic_kit1990s.png]] |[[Податотека:Athletic_kit2000s.png]] |{{Football kit|pattern_la=_athletic1516h|pattern_b=_athletic1516h|pattern_ra=_athletic1516h|pattern_sh=_white_stripes|pattern_so=_redtop|leftarm=F42122|body=F42122|rightarm=F42122|shorts=000000|socks=000000}} |} === Добавувачи на комплети и спонзори === {| class="wikitable" !Период !Производител !Спонзор |- |1982–1990 |[[Адидас]] | rowspan="4" |<small>''Нема''</small> |- |1990–1999 |[[Каппа]] |- |1999–2001 |[[Адидас]] |- |2001–2008 | rowspan="2" |100% Атлетик |- |2008–2009 | rowspan="3" |Петронор |- |2009–2013 |[[Умбро]] |- |2013–2015 | rowspan="2" |[[Nike, Inc.|Најк]] |- |2015–2017 | rowspan="3" |Кутксабанк |- |2017–2023 |[[New Balance]] |} == Штит == Штитот на Атлетик ги има вградено ескутеите на Билбао и Бискеј. Од штитот на Билбао ги зема [[Мост Сан Антон|мостот]] и [[Црква Сан Антон|црквата Сан Антон]], како и волците од моќното семејство Харо, кои биле господари на Бискеј и основачи на Билбао во 1300 година. Од штитот на Бискеј, го зема Герникако Арбола (Дрвото Герника) и крстот на Свети Андреј (салтире). Неговата прва документирана употреба датира од 1922 година. Првиот официјален клупски грб бил син круг опкружен со појас со буквите A и C во центарот во бело (како што биле клупските бои во тој момент).<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.athletic-club.eus/en/news/2021/06/10/a-crest-with-history|title=A crest with history|work=www.athletic-club.eus|accessdate=2022-12-03}}</ref> Вториот бил од 1910 година, составен од црвено-бело знаме (усвоено според новите бои на дресовите) со црвен квадрат во горниот лев агол, со иницијалите на клубот во бело. Третото, од 1913 година, го вклучувало истото знаме, но во овој случај прикажано на столб обвиткан околу фудбалска топка (ова е многу слично на грбот на [[ФК Реал Сосиедад|Реал Сосиедад]] кој сè уште се користи денес, игнорирајќи ја круната на кралското покровителство).<ref name=":0" /> Првата верзија на сегашниот штит, приближно превртена триаголна форма на штит со дел од црвено-бели ленти и дел од локални мотиви, е од 1922 година; ова било навистина едноставна верзија која била адаптирана неколку пати, од кои некои многу наликувале на грбот на Атлетико Мадрид, првично филијала на клубот од Билбао.<ref name=":0" /> Конечно, во 1941 година била создадена првата верзија на сегашниот штит, но името „Атлетико Билбао“ било користено кога генералот Франциско Франко ги забранил сите нешпански имиња за време на неговото фашистичко владеење. Во 1972 година, клубот додал целосна боја на дизајнот и го вратил оригиналното англиско име „''Атлетски клуб''“.<ref name=":0" /> Во 2008 година, обликот на штитот бил малку изменет и бил воведен нов фонт.<gallery mode="packed"> Податотека:Athletic Club crest 1901.png|Штитот од 1901 Податотека:Athletic Club crest 1903.png|Штитот од 1903 Податотека:Club Vizcaya 1907.png|Штитот од 1907 Податотека:Athletic Club crest 1910.png|Штитот од 1910 Податотека:Athletic Club crest 1912.png|Штитот од 1913 Податотека:Athletic Club crest 1922.png|Штитот од 1922 </gallery> == Играчи == === Прва екипа === : ''Обновено на 26 август 2022''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.athletic-club.eus/en/teams/athletic-club/2022-23|title=Athletic Club: team's players {{!}} Season 2022-23 {{!}} Athletic Club’s Official Website|work=www.athletic-club.eus|accessdate=2022-12-03}}</ref> {{Fs start}} {{Fs player|no=1|nat=ESP|pos=GK|name=[[Унаи Симон]]}} {{Fs player|no=2|nat=ESP|pos=FW|name=[[Џон Морчило]]}} {{Fs player|no=3|nat=ESP|pos=DF|name=[[Даниел Вивијан]]}} {{Fs player|no=4|nat=ESP|pos=DF|name=[[Ињиго Мартинес]]}} {{Fs player|no=5|nat=ESP|pos=DF|name=[[Јерај Алварез]]}} {{Fs player|no=6|nat=ESP|pos=MF|name=[[Микел Весга]]}} {{Fs player|no=7|nat=ESP|pos=FW|name=[[Алекс Беренгер]]}} {{Fs player|no=8|nat=ESP|pos=MF|name=[[Оихан Санцет]]}} {{Fs player|no=9|nat=GHA|pos=FW|name=[[Ињаки Вилијамс]]}} {{Fs player|no=10|nat=ESP|pos=FW|name=[[Икер Муниаин]]|other=[[Капитен (фудбал)|капитен]]}} {{Fs player|no=11|nat=ESP|pos=FW|name=[[Нико Вилијамс]]}} {{Fs player|no=12|nat=ESP|pos=FW|name=[[Горка Гурузета]]}} {{Fs player|no=13|nat=ESP|pos=GK|name=[[Јулен Агирезабала]]}} {{Fs player|no=14|nat=ESP|pos=MF|name=[[Дани Гарсија]]}} {{Fs player|no=15|nat=ESP|pos=DF|name=[[Ињиго Лекуе]]}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=16|nat=ESP|pos=MF|name=[[Унаи Венчедор]]}} {{Fs player|no=17|nat=ESP|pos=DF|name=[[Јуриј Берчиче]]}} {{Fs player|no=18|nat=ESP|pos=DF|name=[[Оскар де Маркос]]|other=[[Капитен (фудбал)|заменик-капитен]]}} {{Fs player|no=19|nat=ESP|pos=MF|name=[[Оиер Зарага]]}} {{Fs player|no=20|nat=ESP|pos=FW|name=[[Асиер Вилалибре]]}} {{Fs player|no=21|nat=ESP|pos=DF|name=[[Андер Капа]]}} {{Fs player|no=22|nat=ESP|pos=FW|name=[[Раул Гарсија]]|other=[[Капитен (фудбал)|заменик-капитен]]}} {{Fs player|no=23|nat=ESP|pos=MF|name=[[Андер Ерера]]|other=на позајмица од [[ФК Париз Сен Жермен|Париз Сен Жермен]]}} {{Fs player|no=24|nat=ESP|pos=DF|name=[[Микел Балензијага]]}} {{Fs player|no=27|nat=ESP|pos=GK|name=[[Алекс Падила]]}} {{Fs player|no=28|nat=ESP|pos=FW|name=[[Луис Билбао]]}} {{Fs player|no=29|nat=ESP|pos=FW|name=[[Малком Аду Арес]]}} {{Fs player|no=31|nat=ESP|pos=DF|name=[[Ајтор Паредес]]}} {{Fs player|no=35|nat=ESP|pos=GK|name=[[Андер Ируаризага Диез]]}} {{Fs end}} === На позајмица === {{Fs start}} {{Fs player|no=|nat=ESP|pos=DF|name=[[Алекс Петксароман]]|other=на [[ФК Андора|Андора]] до 30 јуни 2023}} {{Fs player|no=|nat=ESP|pos=DF|name=[[Иманол Гарсија де Албенис]]|other=на [[ФК Еибар|Еибар]] до 30 јуни 2023}} {{Fs player|no=|nat=ESP|pos=DF|name=[[Унаи Нуњес]]|other=на [[ФК Селта Виго|Селта Виго]] до 30 јуни 2023}} {{Fs player|no=|nat=ESP|pos=MF|name=[[Бенат Прадос]]|other=на [[ФК Мирандес|Мирандес]] до 30 јуни 2023}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=|nat=ESP|pos=MF|name=[[Перу Ноласкоаин]]|other=на [[ФК Еибар|Еибар]] до 30 јуни 2023}} {{Fs player|no=|nat=ESP|pos=FW|name=[[Хуан Артола]]|other=на [[ФК Бургос|Бургос]] до 30 јуни 2023}} {{Fs player|no=|nat=ESP|pos=FW|name=[[Нико Серано]]|other=на [[ФК Мирандес|Мирандес]] до 30 јуни 2023}} {{Fs end}} == Тренерски персонал == {| class="wikitable" !'''Позиција''' !'''Име''' |- |Главен тренер |{{flagicon|ESP}} [[Ернесто Валверде]] |- |Помошник тренер |{{flagicon|ESP}} Џон Аспијазу |- |Технички тренер |{{flagicon|ESP}} Алберто Иглесијас |- |Кондиционен тренер |{{flagicon|ESP}} Хосе Антонио Позанко |- |Тренер на голмани |{{flagicon|ESP}} Аитор Иру |- |Претставник |{{flagicon|ESP}} Андони Имаз |- |Раководител на медицинска служба |{{flagicon|ESP}} Хосеан Лекуе |- |Доктор |{{flagicon|ESP}} Пако Ангуло |- |Медицински работник |{{flagicon|ESP}} Хуанма Ипиња, Алваро Кампа |- |Физиотерапевти |{{flagicon|ESP}} Бењат Азула, Исуско Ортузар |- |Регенеративен терапевт |{{flagicon|ESP}} Ксавиер Климент |- |Менаџери за материјали |{{flagicon|ESP}} Џон Ескалза, Икер Лопес |} == Почести == === Лига === * '''[[Примера Дивисион (Шпанија)|Ла Лига]] (8):''' 1929–30, 1930–31, 1933–34, 1935–36, 1942–43, 1955–56, 1982–83, 1983–84 === Куп === * '''[[Копа дел Реј]] (24):''' 1903, 1904, 1910, 1911, 1914, 1915, 1916, 1921, 1923, 1930, 1931, 1932, 1933, 1943, 1944, 1944–45, 1949–50, 1955, 1956, 1958, 1969, 1972–73, 1983–84, 2023-24 * '''[[Суперкуп на Шпанија]] (3):''' 1984, 2015, 2020–21 * '''Копа Ева Дуарте:''' 1950 * '''Копа де ла Коронасион:''' 1902 == Резултати == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan="2" style="width:60px;" |Сезона ! colspan="9" |Лига ! rowspan="2" style="width:60px; text-align:center;" |[[Копа дел Реј|Куп]]<ref>{{cite web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spancuphist.html|title=Spanish Cup Winners|publisher=Rsssf.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20100102110300/http://rsssf.com/tabless/spancuphist.html|archive-date=2 January 2010|access-date=3 December 2009|url-status=dead}}</ref> ! colspan="2" rowspan="2" |[[УЕФА|Европа]] ! colspan="2" rowspan="2" |Други натпреварувања |- !Д !Поз. !О !Поб. !Н !Пор. !ДГ !ПГ !Б |- ![[ФК Атлетик Билбао сезона 2013-2014|2013–14]] |[[Примера Дивисион (Шпанија)|1Д]] | bgcolor="D0F0C0" |[[Примера Дивисион (Шпанија) 2013-2014|4ти]] |38 |20 |10 |8 |66 |39 |'''70''' |[[Копа дел Реј сезона 2013-2014|Четвртфинале]] | | | | |- ![[ФК Атлетик Билбао сезона 2014-2015|2014–15]] |[[Примера Дивисион (Шпанија)|1Д]] | bgcolor="BBEBFF" |[[Примера Дивисион (Шпанија) 2014-2015|7ми]] |38 |15 |10 |13 |42 |41 |'''55''' | style="background:silver;" |[[Копа дел Реј сезона 2014-2015|Второ место]] |[[Лига на шампиони во фудбал|Лига на шампиони]] ----[[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]] |[[УЕФА Лига на шампиони 2014/15|Групна фаза]] ----[[УЕФА Лига на Европа 2014/15|Шеснаесетфинале]] | | |- ![[ФК Атлетик Билбао сезона 2015-2016|2015–16]] |[[Примера Дивисион (Шпанија)|1Д]] | bgcolor="BBEBFF" |[[Примера Дивисион (Шпанија) 2015-2016|5ти]] |38 |18 |8 |12 |58 |45 |'''62''' |[[Копа дел Реј сезона 2015-2016|Четвртфинале]] |[[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]] |[[УЕФА Лига на Европа 2015/16|Четвртфинале]] |[[Суперкуп на Шпанија]] | bgcolor="gold" |'''[[Суперкуп на Шпанија 2015|Победник]]''' |- ![[ФК Атлетик Билбао сезона 2016-2017|2016–17]] |[[Примера Дивисион (Шпанија)|1Д]] | bgcolor="BBEBFF" |[[Примера Дивисион (Шпанија) 2016-2017|7ми]] |38 |19 |6 |13 |53 |43 |'''63''' |[[Копа дел Реј сезона 2016-2017|Осминафинале]] |[[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]] |[[УЕФА Лига на Европа 2016/17|Шеснаесетфинале]] | | |- ![[ФК Атлетик Билбао сезона 2017-2018|2017–18]] |[[Примера Дивисион (Шпанија)|1Д]] |[[Примера Дивисион (Шпанија) 2017-2018|16ти]] |38 |10 |13 |15 |41 |49 |'''43''' |[[Копа дел Реј сезона 2017-2018|Шеснаесетфинале]] |[[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]] |[[УЕФА Лига на Европа 2017/18|Осминафинале]] | | |- ![[ФК Атлетик Билбао сезона 2018-2019|2018–19]] |[[Примера Дивисион (Шпанија)|1Д]] |[[Примера Дивисион (Шпанија) 2018-2019|8ми]] |38 |13 |14 |11 |41 |45 |'''53''' |[[Копа дел Реј сезона 2018-2019|Осминафинале]] | | | | |- ![[ФК Атлетик Билбао сезона 2019-2020|2019–20]] |[[Примера Дивисион (Шпанија)|1Д]] |[[Примера Дивисион (Шпанија) 2019-2020|11ти]] |38 |13 |12 |13 |41 |38 |'''51''' | style="background:silver;" |[[Копа дел Реј сезона 2019-2020|Второ место]] | | | | |- ![[ФК Атлетик Билбао сезона 2020-2021|2020–21]] |[[Примера Дивисион (Шпанија)|1Д]] |[[Примера Дивисион (Шпанија) 2020-2021|10ти]] |38 |11 |13 |14 |46 |42 |'''46''' | style="background:silver;" |[[Копа дел Реј сезона 2020-2021|Второ место]] | | |[[Суперкуп на Шпанија]] | bgcolor="gold" |'''[[Суперкуп на Шпанија 2020-2021|Победник]]''' |- ![[ФК Атлетик Билбао сезона 2021-2022|2021–22]] |[[Примера Дивисион (Шпанија)|1Д]] |[[Примера Дивисион (Шпанија) 2021-2022|8ми]] |38 |14 |13 |11 |43 |36 |'''55''' |[[Копа дел Реј сезона 2021-2022|Полуфинале]] | | |[[Суперкуп на Шпанија]] | style="background:silver;" |[[Суперкуп на Шпанија 2021-2022|Второ место]] |} <small> '''Поз.''' = Позиција; '''О''' = Одиграни натпревари; '''Поб.''' = Победи; '''Н''' = Нерешени; '''Пор.''' = Порази; '''ДГ''' = Дадени голови; '''ПГ''' = Примени голови; '''Б''' = Бодови</small> {| class="wikitable" | bgcolor="gold" |'''Победник''' | bgcolor="silver" |Второ место | bgcolor="D0F0C0" |Квалификации во Лига на шампиони | bgcolor="BBEBFF" |Квалификации во Лига Европа |} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:ФК Атлетик Билбао]] [[Категорија:Фудбалски клубови од Шпанија]] 89z55zrhzg6k053nd99ajnuxcpj3574 Француско виски 0 1311267 5649563 5273200 2026-10-24T23:24:28Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649563 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Eddu_Greyrock_bretonischer_Whisky.jpg|мини|240x240пкс| Виски од [[хелда]] Еду греј рок (Eddu Grey Rock) од ''Distillerie des Menhirs'' во [[Бретања]].]] '''Француско виски''' ― [[виски]] произведено во [[Франција]]. Дестилериите што произведуваат француско виски се Glann ar Mor и [http://distillerie-warenghem.com/en/ Warenghem] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200621094637/https://distillerie-warenghem.com/en/ |date=2020-06-21 }} во [[Бретања]],{{Sfn|Forsyth|2012}} Guillon{{Sfn|Duval Smith|2006}} во регионот Шампањ и Grallet-Dupic <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.whiskyrozelieures.com/en|title=Whisky G.Rozelieures Lorraine Whisky de France|work=www.whiskyrozelieures.com|accessdate=2016-05-13}}</ref> во Лорен. Вискито од хелда го произведува [[:fr:Distillerie des Menhirs|Distillerie des Menhirs]] во Пломелин, Бретања. Во Франција моментално работат или се отвораат над 40 дестилерии за виски.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.whiskyimpressions.com/blog/category/french-whisky|title=Category: French Whisky|work=WHISKY IMPRESSIONS|accessdate=2016-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807100134/http://www.whiskyimpressions.com/blog/category/french-whisky|archive-date=2016-08-07|url-status=dead}}</ref> Првото француско виски било произведено во дестилеријата Варенгем во 1987 година, која потоа го претставило првото француско виски со еден [[слад]] во 1998 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.whisky-emporium.com/UK/ActualTastingNotes/Armorik.htm|title=Warenghem - Armorik whisky distillery & tasting notes|work=www.whisky-emporium.com|accessdate=10 декември 2022}}</ref> Според една студија во 2016 година, Французите се најголеми потрошувачи на виски со еден слад во светот, особено скоч.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thelocal.fr/20160318/france-threatens-scotland-for-home-of-whisky-crown|title=Watch out Scotland, France may soon be 'home of whisky'|date=18 март 2016|work=www.thelocal.fr|accessdate=10 декември 2022}}</ref> == Поврзано == * [[Француска кујна]] * [[Список на брендови на виски]] == Наводи == === Забелешки === {{Наводи}} === Библиографија ===  {{refbegin}} *{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2006/jul/09/france.alexduvalsmith|title=Mon Dieu! It's whisky from Champagne|last=Duval Smith|first=Alex|date=9 јули 2006|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=10 декември 2022}} *{{cite news|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10000872396390444734804578064941015935044|title=Eau de Malt: A scotch lover's tour through French whiskey country (yes, you read that right)|last=Forsyth|first=John|date=26 октомври 2012|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|access-date=10 декември 2022}} *{{cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/2013-08-04/features/sc-food-0802-drink-brenne-whiskey-20130804_1_whiskey-malt-cognac|title=The French concoction: Single malt from cognac-maker tastes of its homeland|last=Noel|first=Josh|date=4 август 2013|newspaper=[[Chicago Tribune]]|access-date=10 декември 2022|archive-date=2014-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20140527220235/http://articles.chicagotribune.com/2013-08-04/features/sc-food-0802-drink-brenne-whiskey-20130804_1_whiskey-malt-cognac|url-status=dead}} {{refend}} == Надворешни врски == * [http://www.glannarmor.com Glann ar Mor] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100420045152/http://www.glannarmor.com/ |date=2010-04-20 }} – службена страница {{In lang|en|fr}} * [http://www.distillerie-guillon.com/ Guillon] - службена страница {{In lang|fr}} * [http://distillerie-warenghem.com/en/ Warenghem] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200621094637/https://distillerie-warenghem.com/en/ |date=2020-06-21 }} - службена страница (англиски) (француски) (германски) (бретонски) * [http://www.whiskyrozelieures.com/en/ Grallet-Dupic] - службена страница (Rozelieures виски) (англиски. * [http://distillerie-vercors.com/the-vercors-distillery-organic-french-wisky/?lang=en Distillerie du Vercors]{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - службена страница [[Категорија:Француско виски]] s9sr2hzriepz13y8hxkqxystnbek1gl Хелена Рубинштајн 0 1311827 5649583 5594069 2026-10-25T03:41:46Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649583 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Хелена Рубинштајн | image = Helena Rubinstein 2.jpg | caption = | birth_name = Чаја Рубинштајн | birth_date = {{birth date|1872|12|25}} | birth_place = [[Краков]], Австроунгарија, сега [[Полска]] | death_date = {{death date and age|1965|4|1|1872|12|25}} | death_place = Њујорк, САД | other_names = Принцеза Гуриели, Мадам Хелена Рубинштајн, Чаја Рубинштајн | known_for = Основач и [[епоним]] на ''Хелена Рубинштајн Инк'' Козметичка компанија | occupation = {{hlist|Претприемачка|филантроп|колектор на уметност|козметичарка}} | nationality = Полско<ref>{{cite web| url=http://www.biography.com/people/helena-rubinstein-9466271| title=Helena Rubinstein| website=[[Biography (TV program)|Biography]]| access-date=May 19, 2017}}</ref> | spouse = {{plainlist| * {{marriage|Едвард Вилијам Титус|1908|1938|end=div}} * {{marriage|Принц Артчил Гуриели-Чконија|1938|1955|end=died}} }} }}'''Хелена Рубинштајн''' (родена '''Чаја Рубинштајн'''; 25 декември 1870<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/warpaintmadamehe00wood|title=War Paint|last=Woodhead|first=Lindy|publisher=John Wiley & Sons|year=2003|isbn=978-0-471-48778-4|edition=1|location=Hoboken, NJ|url-access=registration}}</ref> – 1 април 1965 година) била [[полска]] и [[Соединети Американски Држави|американска]] деловна жена, колекционер на уметнички дела и филантроп. Како [[Козметика|козметички]] претприемач, таа била основач и [[епоним]] на козметичката компанија Хелена Рубинштајн Инк. што ја направило една од најбогатите жени во светот.<ref name="city-journal"/> == Ран живот == [[Податотека:Tenement,_15_Szeroka_street,_Kazimierz,_Krakow,_Poland.JPG|мини|260x260пкс| Родната куќа на Хелена Рубинштајн (зелена) во областа Казимиерз во [[Краков]]]] Рубинштајн била најстарата од осумте ќерки<ref>{{Наведени вести|url=http://www.express.co.uk/life-style/fashion-beauty/384696/Helena-Rubinstein-the-penniless-refugee-who-built-a-cosmetics-empire|title=Helena Rubinstein, the penniless refugee who built a cosmetics empire|last=Stonehouse|first=Cheryl|date=March 16, 2013|work=[[Daily Express]]|location=[[London]]}}</ref> родени на полските Евреи, Аугуста – Гите (Гител) Шајндел Рубинштајн моминско Силберфелд и Хорас – Нафтоли Херц Рубинштајн. Нејзиниот татко бил дуќанџија во [[Краков]], Мала Полска, која тогаш била окупирана од [[Австроунгарија]] по поделбите на Полска кон крајот на 18 век. [[Егзистенцијализам|Егзистенцијалистичкиот]] филозоф Мартин Бубер бил нејзин братучед. Таа била и братучетка на мајката на Рут Рапапорт .<ref name="ushmm1">{{Наведена мрежна страница|url=http://collections.ushmm.org/search/catalog/irn42274|title=Oral history interview with Ruth Rappaport|work=[[United States Holocaust Memorial Museum]]|accessdate=2015-10-26}}</ref> == Преселба во Австралија == Откако одбила договорен брак, Рубинштајн емигрирала од Полска во Австралија во 1896 година, без пари и мало познавање на англиски.<ref>{{Наведена книга|title=Polish Pioneers: Book of Prominent Poles|url=https://archive.org/details/isbn_9788365341686|last=Dzienkiewicz|first=Marta|last2=Rzezak|first2=Joanna|last3=Karski|first3=Piotr|last4=Monod-Gayraud|first4=Agnes|publisher=Wydawnictwo Dwie Siostry|year=2017|isbn=978-8-3653-4168-6|location=Warszawa|page=[https://archive.org/details/isbn_9788365341686/page/50 50]|oclc=1060750234}}</ref> Нејзината стилска облека и млечниот тен сепак не поминале незабележано меѓу градските дами и набрзо нашла ентузијастички купувачи за теглите со крема за убавина во нејзиниот багаж. Таа забележала дека постои пазар и почнала да си прави свои производи. Клучната состојка на кремот, [[ланолин]]от, бил веднаш при рака. Колерин, во регионот Западна Викторија, каде што нејзиниот вујко бил продавач, можеби било „грозно место“, но било дом на околу 75 милиони [[Домашна овца|овци]] кои лачат изобилство на [[ланолин]]. Овие овци биле богатство на нацијата и огромните толпи мерино во Западниот округ ја произведувале најдобрата волна во земјата. За да го прикрие лутиот мирис на ланолинот, Рубинштајн експериментирала со [[лаванда]], [[Бор (дрво)|борова]] кора и [[водни лилјани]]. Рубинштајн се скарала со нејзиниот вујко, но по престојот како гувернанта почнала да служи како келнерка во чајџилниците во Зимската градина во [[Мелбурн]]. Таму, таа нашла обожавател подготвен да собере средства за да го лансира нејзиниот Крема Валазе, наводно вклучувајќи [[Билка|билки]] увезени „од [[Карпати]]те“. Чинел десет пени да се произведе а се продавал за шест шилинзи. Позната на своите клиенти само како Хелена, Рубинштајн наскоро можела да си дозволи да отвори салон во модерната улица Колинс, продавајќи гламур како наука на клиентите на кои кожата им била „дијагностицирана“ и „препишан“ соодветен третман. Следен бил Сиднеј, а во рок од пет години, австралиските операции биле доволно профитабилни за да се финансира салонот за убавина Валазе во [[Лондон]]. Како таков, Рубинштајн формирала една од првите козметички компании во светот. Нејзиниот деловен потфат се покажал неизмерно успешен и подоцна во животот, таа го искористила своето огромно богатство за поддршка на добротворни институции во областа на образованието, уметноста и здравството. Рубинштајн брзо ја проширила својата операција. Во 1908 година, нејзината сестра Ческа ја презела работата на продавницата во Мелбурн и со 100.000 долари, Рубинштајн се преселила во Лондон и го започнала она што требало да стане меѓународно претпријатие. (Жените во тоа време не можеле да добијат банкарски заеми, па парите биле нејзини. ) == Брак и деца - Лондон и Париз == Во 1908 година, таа се омажила за американскиот новинар Едвард Вилијам Титус, роден во Полска, во Лондон. Тие имале два сина, Рој Валентин Титус (Лондон, 12 декември 1909 година – Њујорк, 18 јуни 1989 година) и Хорас Титус (Лондон, 23 април 1912 година – Њујорк, 18 мај 1958 година). Тие на крајот се преселиле во Париз каде таа отворила салон во 1912 година. Нејзиниот сопруг помогнал во пишувањето и [[публицитет]]от и основал мала издавачка куќа, го објавил ''Љубовникот на Лејди Чатерли'' и го ангажирал Семјуел Путнам да ги преведува мемоарите на познатиот модел Алис Прин-Кики. Рубинштајн организирала раскошни вечери и станала позната по апокрифните потсмевови, како на пример кога опиениот француски амбасадор изразил жестокост кон Едит Ситвел и нејзиниот брат Сашеверел: "Vos ancêtres ont brûlé Jeanne d'Arc!" Рубинштајн, која знаела малку француски, прашала гостин што рекол амбасадорот. „Тој рекол: „Вашите предци ја запалија [[Јованка Орлеанка|Јована Орлеанка]].“ Рубинштајн одговорила: „Па, некој мораше да го направи тоа“.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/madameintimatebi00ohig/page/24/mode/2up?q=joan+of+arc|title=Madame: An Intimate Biography of Helena Rubinstein|last=O'Higgins|first=Patrick|publisher=Viking Press|year=1971|isbn=978-0-6704-4530-1|page=17|access-date=November 10, 2020}}</ref> На друга ''свеченост'', [[Марсел Пруст]] ја прашал каква шминка може да носи војвотка. Таа накратко го одбегнала бидејќи „мирисал на нафталин“. Рубинштајн подоцна се присетила: „Како можев да знам дека ќе стане познат?“ <ref name="city-journal">{{Наведен нестручен часопис|access-date=2008-08-08}}</ref> == Преселба во Соединетите Американски Држави == [[Податотека:Helena_Rubinstein_by_Paul_César_Helleu_(1859-1927)_cropped.jpg|мини|Хелена Рубинштајн од Пол Сезар Хелеу (1908)]] [[Податотека:Helena_Rubinstein_Tel_Aviv_Museum_1959.jpg|мини|Хелена Рубинштајн 1959 Музеј на уметност во Тел Авив]] На почетокот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], таа и Титус се преселиле во [[Њујорк (град)|Њујорк]], каде што отворила козметички салон во 1915 година, претходник на синџир низ целата земја. Хелена го отворила огромниот американски пазар и вешто го искористила, и покрај сериозните конкуренти. Ова бил почеток на нејзиното ривалство со друга значајна жена од козметичката индустрија, Елизабет Арден. И двете биле свесни за ефективниот маркетинг и луксузното пакување, привлечноста на козметичарите во уредни униформи, вредноста на одобрувањата на познатите личности, воочената вредност на преголемата цена и промоцијата на [[псевдонаука]]та за нега на кожата. Ривалството со Арден траело цел живот. Рубинштајн изјавила за нејзината ривалка: ''„Со нејзиното пакување и мојот производ, можевме да владееме со светот“.'' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.powderandglory.com/|title=The Powder & the Glory|work=Powder and Glory}}</ref> Од 1917 година, Рубинштајн се занимавала со производство и дистрибуција на големо на нејзините производи. „Денот на убавината“ во различните салони станал голем успех. Наводниот портрет на Рубинштајн во нејзината реклама бил од средовечен манекен со нееврејски изглед. Во 1928 година, таа го продла американскиот бизнис на Леман Брадерс за 7,3 милиони долари (127 милиони долари во 2022 година). По почетокот на [[Големата депресија]], таа ги откупила речиси безвредните акции за помалку од 1 милион долари и на крајот ја зголемила вредноста на компанијата на 100 милиони долари, основајќи салони и продажни места во речиси десетина американски градови. Оваа сага, и раната деловна кариера на Рубинштајн, биле предмет на неодамнешниот случај на бизнис школата на Харвард.<ref>{{Наведено списание|last=Jones|first=Geoff|date=March 14, 2019|title=How Helena Rubinstein Used Tall Tales to Turn Cosmetics into a Luxury Brand|url=https://hbswk.hbs.edu/item/how-helena-rubinstein-used-tall-tales-to-turn-cosmetics-into-a-luxury-brand|journal=Working Knowledge|access-date=November 10, 2020|archive-date=2023-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231114065450/https://hbswk.hbs.edu/item/how-helena-rubinstein-used-tall-tales-to-turn-cosmetics-into-a-luxury-brand|url-status=dead}}</ref> Нејзиниот последователен спа центар на Петтата авенија 715 вклучувал ресторан, фитнес центар и килими од сликарот Џоан Миро. Таа порачала од уметникот [[Салвадор Дали]] да дизајнира компактна пудра, како и портрет од неа. === Развод и повторен брак === По нејзиниот развод, во 1938 година, Хелена лесно се омажила за принцот Арчил Гуриели-Чконија (понекогаш се пишува Куриели-Чконија; роден во [[Грузија]], 18 февруари 1895 година, починал во [[Њујорк (град)|Њујорк]] на 21 ноември 1955 година), чие донекаде заматено матрилинеарно тврдење за [[Грузија|грузиско]] благородништво бидејќи е роден како член на неименуваното благородно семејство Чконија од [[Гурија]], привлекувајќи го амбициозниот млад човек да ја присвои вистинската титула на неговата баба, родена принцезата Гуриели.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.fr/books/edition/Helena_Rubinstein/hDZDAgAAQBAJ?hl=fr&gbpv=1&dq=helena+rubinstein+prince+artchil+gourielli-tchkonia+title+non+genuine&pg=PT200&printsec=frontcover|title=Helena Rubinstein: The Woman who Invented Beauty|last=[[Michèle Fitoussi|Fitoussi, Michèle]]|last2=Bignold, Kate|last3=Iyer, Lakshmi Ramakrishnan|publisher=Gallic Books|year=2013|isbn=9781908313553|location=|access-date=March 21, 2021}}</ref> Гуриели-Чконија бил 23 години помлад од Рубинштајн. Желна за кралска титула, Рубинштајн жестоко го гонела згодниот маж, па ја именувала линијата за машка козметика по нејзиниот младешки ценет улов. Некои тврдат дека бракот бил маркетиншки трик, вклучително и тоа што Рубинштајн можела да се продаде како принцезата Хелена Гуриели.<ref>''Mrs. ''</ref> Рубинштајн носела спакуван ручек на работа и била штедлив во многу работи, но купувала врвна модна облека и вредна ликовна уметност и мебел. Таа го основала павилјонот за современа уметност Хелена Рубинштајн во [[Тел Авив]] и во 1957 година ја основала стипендијата за патувачка уметност Хелена Рубинштајн во Австралија.<ref name="adb">{{Наведена книга|url=http://adbonline.anu.edu.au/biogs/A110484b.htm|title=Rubinstein, Helena (1870–1965)|last=Poynter|first=J. R.|work=Australian Dictionary of Biography|publisher=Australian National University|access-date=December 20, 2010|archive-date=2011-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110412175029/http://adbonline.anu.edu.au/biogs/A110484b.htm|url-status=dead}}</ref> Во 1953 година, таа ја основа филантропската фондација Хелена Рубинштајн за да обезбеди средства за организации специјализирани за здравство, медицински истражувања и рехабилитација, како и за Американско-Израелската културна фондација и стипендии за Израелците. Во 1959 година, Рубинштајн ја претставувала американската козметичка индустрија на американската национална изложба во [[Москва]]. Наречена „Мадам“ од нејзините вработени, таа избегнувала безделничења, продолжила да биде активна во корпорацијата во текот на целиот свој живот, дури и од болничкиот кревет, и ја екипирала компанијата со нејзините роднини. == Смрт и наследство == Рубинштајн починала на 1 април 1965 година, од природна смрт и била погребана на гробиштата Маунт Оливет во Квинс.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=OUsYAAAAIAAJ&q=helena+rubinstein+mount+olivet|title=Project remember: a national index of gravesites of notable Americans|last=Koykka|first=Arthur S.|publisher=Reference Publications|year=1986|isbn=978-0-9172-5622-6}}</ref> Дел од нејзиниот имот, вклучително африканска и ликовна уметност, мебел Лусит и обработен викторијански мебел тапациран во виолетова, бил продаден на аукција во 1966 година во галериите Парк-Бернет во Њујорк. Една од бројните изреки на Рубинштајн била: „Нема грди жени, туку само мрзливи“.<ref>{{Наведени вести|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C01EED8133BF936A25751C0A9629C8B63&sec=&spon=&pagewanted=all|title=The Rivals|last=Green|first=Penelope|date=February 15, 2004|work=The New York Times|access-date=2008-08-08}}</ref> Научна студија за нејзините ексклузивни козметички салони и како тие ги заматиле и влијаеле на концептуалните граници во тоа време меѓу модата, уметничките галерии, домашниот ентериер и верзиите на модернизмот е истражена од Мари Џ. Клифорд ( ''Винтертур портфолио'', том 38). Долгометражниот [[документарен филм]] ''„Правот и славата“'' (2009) на Ен Керол Гросман и Арни Рајсман, го прикажува ривалството помеѓу Рубинштајн и Елизабет Арден . Во својата книга „Грдата убавина“ Рут Брендон ја опиша нејзината методологија:<blockquote>Таа била „првата само-направена жена милионерка, достигнување што го должи првенствено на тактот за публицитет. Таа знаеше како да се рекламира - користејќи „копирање на страв со малку бла-бла“ - и го воведе концептот на „проблематични“ типови на кожа. Таа, исто така, беше пионер во употребата на псевдонауката во маркетингот, носејќи лабораториски мантил во многу реклами, и покрај фактот што нејзиниот единствен тренинг беше двомесечна турнеја низ европските установи за нега на кожа. Таа знаеше како да манипулира со статусната вознемиреност на потрошувачите, исто така: ако производот на почетокот не се продавал, таа ќе ја зголеми цената за да ја подигне воочената вредност.“ <ref name="Graham">Graham, Ruth.</ref></blockquote>Во 1973 година, компанијата Хелена Рубинштајн Инк. била продадена на Колгејт-Палмолив, и сега е во сопственост на Лореал.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1973/09/06/archives/colgate-acquires-cosmetics-maker-helena-rubinstein-holders-back.html|title=Colgate Acquires Cosmetics Maker Helena Rubinstein|last=Reckert|first=Clare M.|date=September 6, 1973|work=The New York Times|access-date=November 10, 2020}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1988/10/15/business/l-oreal-buys-rubinstein-in-shrouded-deal.html|title=L'Oreal buys Rubinstein in shrouded deal|last=Levin|first=Doron P.|date=October 15, 1988|work=The New York Times}}</ref> Преземањето на Лореал предизвикало голем број скандали бидејќи основачот на компанијата, Јуџин Шулер, бил ентузијастички соработник на нацистите за време на војната, а како последица од неа, Лореал станал познат по тоа што вработува поранешни нацисти во бегство. Жак Корез, кој го дизајнирал преземањето, бил еден од нив: тој бил активен во експропријацијата на еврејскиот имот во Париз.<ref>Brandon, 'Ugly Beauty' ch. 5 'A Takeover and Three Scandals'</ref> Наградите на Лореал-УНЕСКО за жени во науката се познати и како награди за жени во науката Хелена Рубинштајн. Фондацијата Хелена Рубинштајн, која била основана во 1953 година, работела до 2011 година, на крајот дистрибуирајќи речиси 130 милиони долари во текот на шест децении, првенствено за образованието, уметноста и организациите со седиште во заедницата во Њујорк.<ref>{{Наведена изјава за печат|url=http://philanthropynewsdigest.org/news/helena-rubinstein-foundation-to-close-at-year-s-end|title=Helena Rubinstein Foundation to Close at Year's End}} {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170623121135/http://philanthropynewsdigest.org/news/helena-rubinstein-foundation-to-close-at-year-s-end |date=2017-06-23 }}</ref> Еврејскиот музеј на Менхетен бил домаќин на изложбата „Хелена Рубинштајн: Убавината е моќ“, првата музејска изложба посветена на Рубинштајн, од 31 октомври 2014 година, до 22 март 2015 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2014/10/31/arts/design/celebrating-helena-rubinstein-at-the-jewish-museum.html|title=Celebrating Helena Rubinstein at the Jewish Museum|last=Rosenberg|first=Karen|date=October 30, 2014|work=The New York Times}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://thejewishmuseum.org/exhibitions/helena-rubinstein-beauty-is-power|title=Helena Rubinstein: Beauty Is Power|work=The Jewish Museum}}</ref> == Поддршка на уметноста == Еднократната награда Рубинштајн Мурал била доделена во 1958 година на Ерика МекГилкрист за нејзината работа на Женскиот колеџ, Универзитетот во Мелбурн, а стипендијата Хелена Рубинштајн била доделена на Френк Хоџкинсон во 1958 година и Чарлс Блекман во 1960 година. Годишната награда за портрет на Хелена Рубинштајн од 300 фунти била доделена за дела од австралиски уметници. Добитници на награди биле Ромола Клифтон во 1960 година; Вилијам Боасеваин 1961 година; Маргарет Оли 1962 година; Владас Мескенас 1963; Џуди Касаб 1964 и 1965 година; Џек Карингтон Смит 1966.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/encyclopediaofau02mccu_0/page/972/mode/2up?q=rubenstein+portrait+prize|title=Rubinstein Portrait Prize|last=McCulloch|first=Alan|last2=Nodrum|first2=Charles|work=Encyclopedia of Australian Art|publisher=Hutchinson of Australia|year=1984|isbn=978-0-0914-8560-3|page=973|url-access=subscription}}</ref> == Во популарната култура == Мјузиклот ''Воени Бои'' го драматизира нејзиното ривалство со конкурентката Елизабет Арден. По завршувањето на театарот Гудман во Чикаго, претставата била отворена на Бродвеј во театарот Недерландер на 6 април 2017 година, заработувајќи четири номинации за наградата Тони, вклучувајќи ја и најдобрата женска улога во главна улога за портретирањето на Рубинштајн од Пети ЛуПоун, како и за Кристин Еберсоле во истата категорија за нејзината улога на ривал, Арден.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.playbill.com/article/watch-patti-lupone-and-christine-ebersole-chat-war-paint-on-cbs-sunday-morning|title=Watch Patti LuPone and Christine Ebersole Chat War Paint on CBS Sunday Morning|last=Clement|first=Olivia|date=May 14, 2017|work=[[Playbill]]|access-date=November 10, 2020}}</ref> Комедијата ''Сервисот за усни'' на австралискиот драматург Џон Мисто го прикажува животот и кариерата на Рубинштајн и нејзиното ривалство со Елизабет Арден и Ревлон. ''Сервисот за усни'' бил премиерно прикажан на 26 април 2017 година, во театарот Парк во Лондон, под наслов ''Мадам Рубинштајн'',<ref>[https://www.thesoandsoartsclub.com/madame-rubinstein-by-john-misto/ Madame Rubinstein by John Misto] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221220224453/https://www.thesoandsoartsclub.com/madame-rubinstein-by-john-misto/ |date=2022-12-20 }}, thesoandsoartsclub.com.</ref> пред да се отвори во Сиднејскиот ансамбл театар во август истата година. == Поврзано == * [[Историја на козметиката]] * {{Оддел-врска|List of Poles|Business}} == Наводи == <references responsive="0"></references>{{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Рубинштајн, Хелена}} [[Категорија:Статии со hCards]] [[Категорија:Починати во 1965 година]] [[Категорија:Родени во 1870 година]] [[Категорија:Претприемачки]] gyzt5vbihwtv2f7j1827vww7sth4jm6 Трпезарија 0 1317936 5649401 5637096 2026-10-24T12:53:09Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649401 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Tischgedeckt.jpg|десно|мини|250x250пкс| Традиционална трпезариска маса]] '''Трпезарија'''<ref>{{ДРМЈ|трпезарија}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|трпезарија}}</ref> — просторија во која се служат оброците, особено каде што се јадат главните или посвечените [[Оброк|оброци]].<ref name="dictionary.com">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dictionary.com/browse/dining-room|title=dining room|work=dictionary.com|accessdate=10 февруари 2020}}</ref> Тоа може да се однесува на [[одаја]] во [[куќа]]та, односно во [[стан]]от во која се служат оброците или на просторија во [[хотел]] каде што се служат оброците.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/dining-room|title=dining room|work=collinsdictionary.com|accessdate=10 февруари 2020}}</ref> Покрај просторијата, поимот во неформалниот говор може да се однесува и на [[мебел]]от наменет за опремување на таа просторија,<ref name="речник књ. језика">{{Наведена книга|title=Речник српскохрватскога књижевног језика. Књ. 6, С-Ш|date=1982|publisher=Матица српска|location=Нови Сад|page=309}}&nbsp;[http://www.sr.cobiss.net/scripts/cobiss?command=DISPLAY&base=cobib&rid=103648519&lani=sc 103648519]{{Мртва_врска|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> кој обично се користи во трпезаријата, а понекогаш се продава како соодветен комплет - [[трпезариска маса]], столици и [[комода]] (креденец).<ref name="dictionary.com"/> == Етимологија == Зборот ''трпезарија'' доаѓа од [[Грчки јазик|грчкиот збор]] трапезион (''τράπεζιoν'')<ref name="Tošić">{{Наведена книга|url=http://media.arhimedesns.edu.rs/2013/11/geomt.pdf|title=O POREKLU NEKIH GEOMETRIJSKIH NAZIVA|last=Tošić|first=Ratko|location=Novi Sad|access-date=11 февруари 2020}}</ref> - маса на која се служи храна.<ref>{{Наведено списание|last=Grubor|first=Milan|date=7 ноември 2012|title=Trpeza|url=https://www.nezavisne.com/index/kolumne/Trpeza/166369|journal=Dnevne nezavisne novine|access-date=10 февруари 2020}}</ref> ''Под трпезарија'' се подразбира просторијата во која е поставена таква маса, односно каде се јаде храна. Интересно е што зборот ''[[трапез]]'' има ист корен. Доаѓа од [[Латински јазик|латинскиот]] збор trapezium (''trapezium'') - латинската форма на грчкиот збор trapezion. Во [[Евклид]]овите елементи, овој поим се однесува на сите четириаголници освен квадратот, ромбот и правоаголникот, како и скратената пирамида.<ref name="Tošić"/> == Историја == Трпезаријата, собата во куќата која поттикнува опуштање, дружење и уживање во храната, е релативно нова идеја. Кога луѓето ги напуштиле природните засолништа и почнале да градат свои живеалишта, во нив имало само една просторија за сите намени - спиење, подготовка на храна и јадење. Според многу историчари, идејата за посебна просторија која служи само за јадење се родила во Стара Грција.<ref name="Holistic House">{{Наведена мрежна страница|url=https://dujardindesign.com/blog/tag/history-of-dining-rooms/|title=Dining Through the Ages|last=Dujardin|first=Trudy|work=Holistic House|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128093956/https://dujardindesign.com/blog/tag/history-of-dining-rooms/|archive-date=28 ноември 2020|accessdate=12 февруари 2020}}</ref> Со векови, ваквата соба во куќата бил [[луксуз]] што можеле да си го дозволат само богатите членови на општеството.<ref name="brewminate"/> === Стар век === [[Податотека:Triclinium_-_Archäologische_Staatssammlung_München.JPG|лево|мини|250x250пкс| Реконструкција на римски триклиниум. Археолошка државна збирка, Минхен]] [[Стара Грција|Старите Грци]] биле меѓу првите кои препознале дека јадењето во интимност и удобност го зајакнува статусот и класната поврзаност. Водечките луѓе на најмоќните [[Полис (град-држава)|полиси]] се собирале на раскошни вечери во простории специјално [[дизајн]]ирани за гозба. Во тие простории немало повеќе од единаесет кревети од камен или дрво, на кои можеле да се сместат најмногу двајца мажи. Младите седеле на земја. И младите и старите пиеле [[Беванда|разредено вино]] (беванда), јаделе [[меденици]] и [[костен]]и и воделе филозофски расправи. {| class="wikitable" cellspacing="6" style="float:right; margin-left:1em; margin-right:0; font-size:90%; background:#c6dbf7; color:black; width:350px;" | style="text-align: justified; font-size: 100%;" |''Овој живописен опис на римската трпезарија крие мрачна реалност. Едно добро водено римско домаќинство можело да има дури 400 робови кои правеле сè, од избирање на мени до правење и доставување подароци за гостите.'' ''Во сите активности, „милоста“ била само паролоа.'' ''Најмала грешка доведувала до брутални казни.'' ''Како што пишува историчарот Рој Стронг, „ако играта била недоволно занимлива или рибата слабо зачинета, готвачот би бил соблечен и претепан, иако готвачите биле рангирани доста високо во хиерархијата на робовите“.'' ''Според еден запис, послужувачот за пијалаци скршил кристална чаша.'' ''За овој прекршок му биле отсечени рацете и обесени околу вратот и тој бил принуден да парадира низ трпезаријата.'' ''Потоа бил фрлен жив во езерце, како храна за месојадните риби.''<ref name="brewminate"/> |} [[Римјани]]те јаделе во слична посебна просторија, наречена ''триклиниум''. Тие, како и старите Грци, не јаделе седејќи, туку лежејќи, а креветите биле малку поинакви, за да ги сместат жените и мажите, бидејќи и жените можеле да присуствуваат на овие социјални настани.<ref name="Holistic House"/> Местоположбата на собата во куќата била одредена од сезоната и [[каприц]]от на домаќинот. За време на жешкото [[Медитеранска клима|медитеранско лето]] се избирале места каде што продирало ветрето, додека во зима се користеле простории заштитени од провев. Некои биле избрани така што нудат поглед на морето или околниот [[предел]]. Старите Римјани понекогаш ги поставувале своите маси надвор. Најлуксузните простори за јадење биле и удобни и прекрасни. Во еден триклиниум во [[Помпеја]] имало фонтани од кои прскала вода дури и од масите. Гостите на извесен Лореј Тибуртинус (''Loreius Tiburtinus'') можеле да изберат разни деликатеси од големите базени во просториите насликани со [[Фрескопис|фрески]] со светли бои со [[Митологија|митолошки]] теми.<ref name="brewminate">{{Наведена мрежна страница|url=https://brewminate.com/a-short-history-of-the-dining-room/|title=A Short History of the Dining Room|last=Baumgarthuber|first=Christine|work=brewminate.com|archive-date=11 мај 2016|accessdate=10 февруари 2020}}</ref> === Среден век === [[Податотека:Ba_refettorio.jpg|десно|мини|250x250пкс| Манастирска трпезарија]] [[Податотека:Der_Speisesaal_in_der_Wartburg._02.jpg|десно|мини|250x250пкс| Реконструкција на средновековната трпезарија. Замокот Вартбург, Германија]] За разлика од оние од [[Стар век|стариот век]], [[Среден век|средновековните]] трпезарии биле скромно уредени, неудобни и полни со мебел, иако гозбите биле богати. Единствена декорација биле богато украсени [[Таписерија|таписерии]]. Удобноста на трпезаријата растела со процутот на трговијата, т.е. подемот на средната класа, а поимите за дом и огниште се менувале во исто време. Од средината на [[14 век|14-тиот]] до средината на [[16 век|16-тиот]] [[век]], луѓето почнале да јадат и да живеат подобро благодарение на развојот на пазарната економија. Дури и платите на работничката класа пораснале. Салони, „трпезарии“ и други простории погодни за јадење почнале да се појавуваат и во [[Архитектура|архитектонските]] планови. Големиот ренесансен архитект [[Леон Батиста Алберти]] напишал дека трпезаријата треба да биде поставена така што во неа се влегува од центарот на куќата, дополнително советувајќи дека „треба да има една трпезарија за лето, една за зима и една за средните сезони. Два века подоцна, Англичанецот Вилијам Сандерсон препорачал да висат слики од кралеви и кралици во трпезаријата.<ref name="brewminate"/> === Современо време === [[Податотека:American_homes_and_gardens_(1905)_(14595638579).jpg|десно|мини|250x250пкс| Трпезарија од крајот на 19 и почетокот на 20 век.]] Со повисоките плати дошла и зголемената потрошувачка на стоки, вклучувајќи мебел и прибор за подготовка на храна. Со текот на времето се развила [[култура на домување]], карактеристична за новосоздадените услови. Една од особеностите на оваа култура - трпезаријата, нудела место каде членовите на семејството дискретно уживале во секојдневното дружење, па била така уредена што да оддава пријатна и удобна атмосфера. Во некои области, декорацијата на трпезаријата била доведена до неверојатни крајности. Во [[Викторијанско време|викторијанското раздобје]] ([[19 век|19]] [[век]]) во [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]], трпезариите биле раскошни соби, опремени со тапацирани столчиња, комоди од [[махагони]], садови од [[калај]], кинески [[порцелан]], [[лен]]ени [[Салфета|салфетки]] и [[Чаршаф (асталски)|покривки за маса]] и [[Сребро|сребрен]] [[прибор за јадење]]. Архитектонските водичи и каталозите за прибор биле дебели како [[Телефонски именик|телефонски именици]]. Оброците биле настан за викторијанците и тие обезбедувале удобно опкружување колку што можеле да си дозволат за овие прилики. Оваа практика се преселила и во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], па членовите на средната класа земале заем за да му дозволат на своето семејство луксузна трпезарија, бидејќи, меѓу другото, оваа соба ја претставувала разликата меѓу нив и сиромашните класи - станала статусен симбол. На крајот на 19 век, многу буржоаски куќи имале две трпезарии. Едната до кујната, за неформални семејни оброци, а другата за официјални јавни настани. Оваа втора, поелегантна соба го одразувала вкусот и статусот на семејството. Била опремена со [[Гас|плински]] лустери, тешки таписерии, маси и столови од [[црн орев]] или некое друго скапо дрво. На страничните маси биле изложени десетици предмети од порцелан, сребро и стакло. Средината на масите биле украсени со украси во облик на роза од сребро или стакло. Од таванот виселе бројни [[папрат]]и, а [[палми]] растеле во позлатени жардинерии. Сложените [[Цветен аранжман|цветни аранжмани]] ги украсувале стратешките точки на собата, а светилките или сребрените [[Свеќник|свеќници]] опремени со восочни свеќи и обоени ролетни ја осветлувале целата сцена. А сепак, мебелот не бил доволен да ја оддалечи средната класа од најниските слоеви. Угледните членови на [[буржоазија]]та морале да негуваат добри манири. Затоа оброците станале социјални настани со свои правила кои одредувале строго специфични времиња на оброци, манири на маса, прибор за јадење итн. Меѓутоа, развојот на современото општество во втората половина на 19 век ја принудил работничката класа, а во помала мера домаќинствата од средната класа, да го приспособат својот живот на работното време. Во претходните децении, сопругите и мајките ги пречекувале своите семејства за оброк околу пладне, за време на паузата. Децата брзале дома од училиште, татковците од работа. На крајот на 19 век оваа традиција на семејно собирање околу ручек во голема мера исчезнала. Семејствата главниот оброк го преместувале во вечерните часови, а таткото на семејството често можел да го дели заработениот леб со семејството само во [[недела]].<ref name="brewminate"/> === 20 век === [[Податотека:HK_Shatin_大圍_溱岸8號_Riverpark_decorated_showflat_dinning_room_Dec-2012.JPG|десно|мини|333x333пкс| Трпезарија во мал модерен стан]] Со доаѓањето на [[20 век|20]] век, трпезаријата, како главна просторија за обедување, била заменета со кујната, бидејќи јадењето во кујната им нуди поголема удобност на членовите на семејството. Во тоа време, многу семејства почнале да се грижат повеќе за поединечното здравје и продуктивност отколку за викторијанскиот [[морал]] и манири. Според историчарот ''Харви Грин'', „''Напредниот идеал за ефикасност и новооткриената посветеност на средната класа и елитата на здравјето и фитнесот помогнаа да се променат старите идеи за изгледот и функцијата на домот“.'' ''[[Кујна]]та и [[бања]]та станаа жариштата за совети и критики, заменувајќи ја концентрацијата на претходната ера во салонот и трпезаријата.'' Трендот бил здрава храна и исхрана, богата со житарки и овошје, кои ги замениле висококалоричните [[Пудинг|пудинзи]] и мрсната храна.<ref name="brewminate"/> Оттогаш досега малку што се променило. Во современите архитектонски решенија, трпезаријата често е дел од кујната или дневната соба, единствена целина или одделена со [[параван]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dizajnenterijera.rs/enterijer-kuce-u-beogradu-studio-pilastro/|title=Enterijer kuće u Beogradu inspirisan putovanjima i klasičnom umetnošću|work=dizajn enterijera|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217004405/https://www.dizajnenterijera.rs/enterijer-kuce-u-beogradu-studio-pilastro/|archive-date=17 февруари 2020|accessdate=16 февруари 2020}}</ref> [[шанк]], парче мебел или некоја слична преграда што го дефинира просторот.<ref name="10POR15"/> Во малите апартмани, просторот за јадење може визуелно да се дефинира со поставување [[тепих]] или некоја друга подна покривка, во чија средина ќе биде поставена [[трпезариска маса|трпезариската маса]].<ref name="trpezarijski sto">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dizajnenterijera.rs/kako-da-odabati-trpezarijski-sto/|title=Saveti za kupovinu trpezarijskog stola|last=Babić|first=Mirela|work=dizajn enterijera|accessdate=16 февруари 2020}}</ref> Во такви случаи, мебелот за трпезарија треба да одговара на стилот на другиот мебел во собата.<ref name="dizainall.com"/> == Архитектонски норми == Според нормите за станбени згради и станови, минималната пропишана ширина на трпезаријата треба да биде 2,2 m. Исто така, не е дозволено директно поврзување со бањата, односно тоалетот, со [[Дневна соба|дневната]] и трпезаријата. [[Гарсоњера]]та и еднособниот стан немаат посебна трпезарија, додека апартманите со една и пол спална соба имаат посебна трпезарија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.propisi.com/propisani-normativi-za-stambene-zgrade-i-stanove.html|title=PROPISANI NORMATIVI ZA STAMBENE ZGRADE I STANOVE|work=Propisi.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217004405/http://www.propisi.com/propisani-normativi-za-stambene-zgrade-i-stanove.html|archive-date=17 февруари 2020|accessdate=17 февруари 2020}}</ref> == Уредување на трпезаријата == Во модерен дом, трпезаријата не е само место за јадење, туку и простор за собирање на семејството и пријателите <ref name="Ženski magazin">{{Наведено списание|title=7 veoma jednostavnih načina da osvežite trpezariju|url=https://www.zenskimagazin.rs/enterijer/uredjenje-doma/7-veoma-jednostavnih-nacina-da-osvezite-trpezariju|journal=Ženski magazin|access-date=16 февруари 2020}}</ref> и за секојдневни активности, од извршување на домашните задачи до играње и забава.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ikea.com/rs/sr/rooms/dining/|title=Trpezarija|work=Zvanični sajt|publisher=IKEA|accessdate=16 февруари 2020}}</ref> Оваа соба повторно станува центар на семејниот собир.<ref name="dizainall.com"/> Најважниот елемент во дизајнирањето на просторот на трпезаријата е изборот на место за трпезариска маса. Ова парче мебел има најголемо влијание врз функционалноста и удобноста на трпезаријата.<ref name="dizainall.com">{{Наведена мрежна страница|url=http://dizainall.com/sr/kuxnja/interior-design-for-the-dining-room-the-best-ideas-for-organizing-a-beautiful-and-functional-place.html|title=Дизајн ентеријера за трпезарију. Најбоље идеје за организовање лепог и функционалног места|work=dizainall.com|accessdate=16 февруари 2020|archive-date=2020-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217004406/http://dizainall.com/sr/kuxnja/interior-design-for-the-dining-room-the-best-ideas-for-organizing-a-beautiful-and-functional-place.html|url-status=dead}}</ref> Основниот [[мебел]] за трпезарија е [[трпезариска маса]] и столици. Доколку просторот е поголем, може да се надополни со кабинети и витрини за чување чаши, прибор за јадење и разни украси. Просторот на трпезаријата може да се усоврши со голем број различни детали, како што се: тепих, огледало, украсно осветлување, цвеќиња во вазни или саксии, завеси и слично.<ref name="dizainall.com"/><ref name="Ženski magazin"/> === Трпезариска маса === [[Податотека:Dining_Table_-_Living_Room_(40843668562).jpg|десно|мини|250x250пкс| Поставена трпезариска маса]] Трпезариската маса е еден од најважните елементи и често го дефинира стилот на трпезаријата. Првиот и основен критериум за избор на трпезариска маса е големината на просторијата. Маса за четворица се избира за помали соби, додека оние за шест или повеќе лица може да се сместат во поголеми простории. За сè попопуларните мали апартмани, најдобро решение е преклопна трпезариска маса која лесно може да се складира кога не се користи. Заштедува простор и не ја губи својата функционалност. Големината на масата треба да биде таква што во просторијата има доволно простор за пристап до столиците.<ref name="dizainall.com"/> * Минималните димензии на квадратна маса за четворица се 75x75 cm, но се препорачуваат 90x90 cm. Масата може да биде и кружна, кружна со пречник од 110 см. Оптималната големина на масата за четири лица е 120x80 cm. * Маса за шест лица не треба да биде помала од 140x80 cm или кружна со пречник од 140 cm.<ref name="trpezarijski sto"/> Трпезариска маса може да се направи од различни материјали. Најчесто тоа е дрво, но во зависност од внатрешноста може да биде и од метал, пластика, стакло итн. Обликот е најчесто правоаголен, поретко кружен, но табелите со нетипични, оригинални облици се сè попопуларни.<ref name="dizainall.com"/> Така, на пример, маса со дрвен врв со неправилен раб внесува допир на природата во современ ентериер. Масите со богати дрвени текстури и потемни нијанси се најпогодни за класичен ентериер. Современиот стил одлично се вклопува со минималистички едноставни маси, додека индустрискиот стил оди одлично со маса со метални елементи.<ref name="trpezarijski sto"/> Еден од важните елементи на трпезариската маса може да биде и чаршавот, кој со својата боја и дезен ќе придонесе за атмосферата на собата.<ref name="Ženski magazin"/> === Трпезариски столици === Трпезариските столици можат да бидат со различни облици и дизајни. Најчесто тие се стилски усогласени со масата,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sr.lagodortahouse.com/25-dining-room-ideas-sure-inspire-248625|title=25 модерних декоративних идеја за трпезарију - савремени намештај за трпезарије - Дизајн трпезарије - 2020|work=lagodortahouse.com|accessdate=16 февруари 2020}}{{Мртва_врска|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> но можат да бидат сосема различни, дури и едни од други. Наместо столици околу трпезариската маса, може да се постават клупи, гарнитури и слично.<ref name="10POR15"/> === Осветлување во трпезаријата === [[Податотека:HK_荃灣_Tsuen_Wan_中染大廈_CDW_Building_FV_Tuen_Mun_雙寓_2GETHER_Jan_2017_Lnv2_living_room_interior_02.jpg|десно|мини|333x333пкс| Правилно осветлување на трпезариската маса]] Во трпезаријата светлината игра многу важна улога бидејќи ја создава посакуваната атмосфера. Изворот на светлина треба да биде над трпезариската маса. Светилката треба да биде поставена така што да виси околу 70 см од површината на масата,<ref name="10POR15">{{Наведена мрежна страница|url=https://10por15.com/diza%D1%98n-trpezari%D1%98e-u-kombinaci%D1%98i-sa-kuhi%D1%9Aom-i-ili/|title=Дизајн трпезарије у комбинацији са кухињом и / или дневним боравком|work=10POR15|archive-url=https://web.archive.org/web/20201012080309/https://10por15.com/diza%D1%98n-trpezari%D1%98e-u-kombinaci%D1%98i-sa-kuhi%D1%9Aom-i-ili/|archive-date=12 октомври 2020|accessdate=16 февруари 2020}}</ref> за светлината да не ги заслепува луѓето што седат на масата. Најчесто решение е таванска светилка која виси над средината на масата. Прстен од светлина што паѓа одозгора ја дели зоната со храна од околниот простор. Алтернативно решение, кое ќе го даде истиот ефект, но поинтимна атмосфера, се една или две подни светилки поставени зад линијата на столчиња.<ref name="dizainall.com"/> Доколку во трпезаријата нема доволно природна светлина, или просторот е мал, проблемот може да се реши со поставување ѕидни [[Огледало|огледала]] кои ја одбиваат (рефлектираат) светлината и создаваат илузија на поголем простор.<ref name="10POR15"/> === Бои во трпезаријата === Трпезаријата е една од оние простории каде што ретко експериментирате со светли и необични бои. Повеќето луѓе избираат неутрални нијанси, додека нејзиниот карактер е нагласен со разни украсни предмети како чаршафи, салфетки и слично. Меките, пастелни нијанси на зелена, сива и розова, на пример, создаваат многу пријатна атмосфера и го прават просторот визуелно поголем отколку што е.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://coanamestaj.rs/uredjenje-male-dnevne-sobe/|title=UREDJENJE MALE DNEVNE SOBE|work=coanamestaj.rs|accessdate=17 февруари 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319202807/https://coanamestaj.rs/uredjenje-male-dnevne-sobe/|archive-date=2023-03-19|url-status=dead}}</ref> Топлите бои го отвораат апетитот, па помалку конвенционалната, но секако ефикасна боја која преовладува во трпезаријата е црвената. Затоа, на пример, повеќето ресторани за брза храна ја имаат оваа боја во своето лого. Во трпезаријата никогаш не треба да преовладува сината боја бидејќи таа како боја на студениот спектар го затвора апетитот.<ref>{{Наведено списание|title=Kako izabrati boju zidova ili tapeta – psihologija ili stvar ukusa|url=http://www.bravacasa.rs/psihologija-boja-u-vasem-domu/|journal=bravacasa.rs|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217004405/http://www.bravacasa.rs/psihologija-boja-u-vasem-domu/|archive-date=17 февруари 2020|access-date=17 февруари 2020}}</ref> === Фенг шуи во трпезаријата === Според [[фенг шуи]], трпезаријата е просторија од големо значење за домаќинството, бидејќи таму јадат заедно. Ако се направи во согласност со оваа филозофија, може да помогне да се подобрат односите и дружењето. Најдобро е да се постави во средината на домот, во близина на кујната и што е можно подалеку од влезната врата. Огледалата се еден од пожелните елементи, бидејќи оставаат впечаток на просторност и удвојување на храната, а со тоа и благосостојба.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.molerskiradovi.co.rs/saveti-za-uredjenje-prostora/boje-u-prostoru-po-feng-shuiju|title=Feng šui - raspored i izbor boja u domu|work=ART & DECOR|accessdate=17 февруари 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319202808/https://www.molerskiradovi.co.rs/saveti-za-uredjenje-prostora/boje-u-prostoru-po-feng-shuiju|archive-date=2023-03-19|url-status=dead}}</ref> == Хотелска и ресторанска трпезарија == [[Податотека:Glassagh_-_Teac_Jack's_Hotel_dining_room_-_geograph.org.uk_-_1179916.jpg|десно|мини|250x250пкс| Хотелска трпезарија]] Според неколку критериуми, видот и начинот на услуга, хотелите се класифицираат на хотели од пониска и повисока категорија. Овие категории се означени со ѕвезди (1-5). Бројот на ѕвезди што ќе ги има еден хотел зависи од многу фактори, меѓу кои се: надворешниот изглед на објектот, квалитетот на услугата, хигиената, квалитетот на храната, дополнителните капацитети и други. Хотелската стандардизација (''The European Hotelstar Union''), која би била прифатена во сите земји-членки, требало да се воведе на ниво на [[Европска Унијa|Европската Унија]]. Сепак, иако е создаден, не е задолжителен, служи само како водич и се заснова на германскиот систем кој имал големо влијание врз класификацијата на хотелите во [[Средна Европа]]. Според оваа категоризација, сите хотели (вклучувајќи ги и оние од најниските категории кои не мора да имаат ресторан) мора да имаат трпезарија каде што се служи појадок.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rtv.rs/sr_lat/zivot/porodica/sta-tacno-predstavljaju-hotelske-zvezdice_792375.html|title=Šta tačno predstavljaju hotelske zvezdice|work=Званични сајт|publisher=РТВ|accessdate=13 февруари 2020}}</ref> Трпезаријата, било да е свечена или секојдневна, е најважната просторија во ресторанот. Дизајнот на оваа соба игра голема улога во целокупниот амбиент на ресторанот. Покрај маси и столови, овој простор е опремен со голем број други содржини, од кои некои треба да бидат скриени од очите на посетителите. Типот на маси и столови најмногу зависи од големината на просторијата. Поправените маси заштедуваат простор, но класичните маси се посоодветни во случај да треба да се склопат за поголемо друштво. Добро е мебелот да биде што поедноставен, бидејќи релјефните украси на масите и столовите задржуваат остатоци од храна, маснотии и слични нечистотии, што бара поголема грижа при одржувањето. Истото е случај и со ткаенините кои можат да се користат за покривање на седиштата и наслоните за столици. Дизајнот на ресторанот треба да претставува рамнотежа помеѓу удобноста и максималниот капацитет на гостите. Клучен дел од секоја добро испланирана трпезарија во ресторанот е да има помошна просторија за додатоци, која треба да биде лесно достапна за персоналот, но скриена од очите на гостите. Во оваа просторија треба да има [[кафемат]], дополнителни чинии, чаши и [[прибор за јадење]], [[Салфета|салфетки]] и [[зачин]]и. Прочитајте го целосниот преглед на она што се чека во делот за чекање, вклучувајќи го и системот ''POS (Продажна точка'' ). Друг суштински елемент на трпезаријата на ресторан или хотел е шалтерот за персонал, каде меѓу другото има и каса. Друг елемент што може да се наоѓа во самата трпезарија или веднаш до неа е ресторан-барот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thebalancesmb.com/all-about-restaurant-dining-rooms-2888472|title=How to Set Up Your Restaurant Dining Room|last=Mealey|first=Lorry|work=Small Business|publisher=Dotdash|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222113123/https://www.thebalancesmb.com/all-about-restaurant-dining-rooms-2888472|archive-date=22 февруари 2020|accessdate=18 февруари 2020}}</ref> [[Податотека:Banqueting_Set_Up_at_Shaza_Al_Madina.jpg|десно|мини|250x250пкс| Трпезарија - банкет-сала]] === Мебел за ресторанска или хотелска трпезарија === Мебелот во трпезаријата во хотел или ресторан обично се состои од маси, столици, бар и ладилник за вино. Работните површини обично се направени од стакло, дрво или висококвалитетен камен. Мебелот треба да биде стилски еднообразен, а на тоа да се базира и декорацијата. Масите се најчесто правоаголни или тркалезни, а можат да бидат и такви кои лесно се развлекуваат и продолжуваат во случај на потреба. Столиците треба да се усогласат со масите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dgjkfurniture.com/news/how-to-arrange-dining-furniture-15139903.html|title=How To Arrange Dining Furniture|work=JK Furniture|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222113122/http://www.dgjkfurniture.com/news/how-to-arrange-dining-furniture-15139903.html|archive-date=22 февруари 2020|accessdate=22 февруари 2020}}</ref> == Трпезарија и современи технологии == Современите технологии нудат широк спектар на услуги поврзани со потребите на трпезаријата. Така, на пазарот може да се најдат различни апликации, од помош при украсување и избор на мебел,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://play.google.com/store/apps/details?id=xavza.dining.room.design&hl=sr_LATN|title=Дизајн Трпезарије|work=Google|accessdate=22 февруари 2020}}</ref> до помош при навигација во трпезаријата (правилно сервирање на прибор за јадење, распоред на седиштата итн.).<ref>{{Наведена книга|url=https://rti.etf.bg.ac.rs/rti/ri5rg/diplomski/DjokovicMilos/Specifikacija%20programskog%20sistema%20Moja%20trpezarija.pdf|title=Specifikacija programskog sistema Moja trpezarija|last=Đoković|first=Miloš|last2=Đurđević|first2=Đorđe|last3=Tartalja|first3=Igor|publisher=Elektrotehnički fakultet Univerziteta u Beogradu|access-date=22 февруари 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923205905/https://rti.etf.bg.ac.rs/rti/ri5rg/diplomski/DjokovicMilos/Specifikacija%20programskog%20sistema%20Moja%20trpezarija.pdf|archive-date=23 септември 2020}}</ref> == Поврзано == * [[Кујна]] * [[Внатрешно уредување]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Dining rooms}} * {{нмс |title=Унутрашњи дизајн трпезарије - стил, хармонија, удобност |url=https://sr.vmat2.org/1293-the-interior-design-of-the-dining-area-style-harmony.html |website=sr.vmat2.org |accessdate=16 февруари 2020 }}{{Мртва_врска|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Мртва врска}} * {{нмс |title=ДИЗАЈН ТРПЕЗАРИЈЕ. КАКО ГА ВИДИМО? - ДИЗАЈН ЕНТЕРИЈЕРА - 2020 |url=https://srp.thehouseofchronic.com/4313805-dining-room-design-how-do-we-see-him |website=thehouseofchronic.com/ |accessdate=17 февруари 2020 }}{{Мртва_врска|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Мртва врска}} * {{нмс |title=Бифе за кухињу: његови прикази, савети за избор, фотографије ентеријера |url=https://sr.versal-wood.com/3827-buffet-for-the-kitchen-a-cultural-tradition-or-a-modern-twist-in-the-interior/ |website=sr.versal-wood.com |accessdate=29 април 2020 |archive-date=2023-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319203618/https://sr.versal-wood.com/3827-buffet-for-the-kitchen-a-cultural-tradition-or-a-modern-twist-in-the-interior/ |url-status=dead }} * {{наведено списание |last1=Милосављевић |first1=Радмила |title=Ходајући сто |journal=Политика |date=18 ноември 2019 |url=http://www.politika.co.rs/scc/clanak/442191/Mozaik/Hodajuci-sto |accessdate=17 февруари 2020}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Кујна]] [[Категорија:Храна и пијалаци]] [[Категорија:Соби]] [[Категорија:Грцизми]] thugeekz7rn57blfybw812kuht2ex8r Масакр во виа деи Георгофили 0 1318172 5649437 5593016 2026-10-24T15:29:53Z Andrew012p 85224 5649437 wikitext text/x-wiki {{Infobox civilian attack|title=Масакр во виа деи Георгофили|image=Via dei georgofili dopo l'attentato, 1993 (comune di firenze).jpg|alt=|caption=[[Торе дел Пулчи]], главната цел на бомбардирањето|location=[[Фиренца]], [[Тоскана]], [[Италија]]|target=|coordinates=|date=27 Мај 1993|time-begin=|time-end=|timezone=|type=[[Бомбардирање автомобил]]|fatalities=5|injuries=48|motive=|weapon=[[Експлозиви]]|map=}} '''Масакрот во виа деи Георгофили''' ([[Италијански јазик|италијански]]: ''Strage di via dei Georgofili'') бил терористички напад извршен од [[Сицилијанска мафија|сицилијанската мафија]] многу рано наутро на 27 мај 1993 година пред [[Уфици]] во [[Фиренца]], [[Италија]]. Бомбашкиот напад во виа деи Георгофили бил извршен со Фиат Фиорино полн со експлозиви, паркиран во близина на Торе деи Пулчи, помеѓу музејот [[Уфици]] и [[Арно (река)|реката Арно]]. Од големата експлозија загинале пет лица: Анџела Фиме (36 години), вработена и чуварка во Академијата; нејзиниот сопруг Фабрицио Ненчиони (39 години), полицаец; нивните ќерки Катерина Ненчиони (50 дена); и Надија Ненчиони (девет години); и Дарио Каполикио (22 години), помлад студент [[Архитектура|по архитектура]]. Во експлозијата биле повредени уште 48 лица.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://firenze.repubblica.it/cronaca/2018/05/26/news/firenze_25_anni_fa_la_strage_dei_georgofili_le_in-197419376/|title=Quel boato che squarciò il silenzio della notte: Firenze ricorda la Strage dei Georgofili|date=2018-05-26|work=la Repubblica|language=it|accessdate=2020-08-07}}</ref> Кулата и другите згради биле уништени, а други оштетени, вклучително и галеријата [[Уфици]], каде три слики биле тешко оштетени или уништени, вклучувајќи го и ''Обожувањето на овчарите'' (1620) од Жерар ван Хонтхорст (подоцна делумно обновен).<ref>{{Наведена книга|title=The Impossible Museum: The Best Art You'll Never See|url=https://archive.org/details/impossiblemuseum0000dela|last=Delavaux|first=Celine|publisher=Prestel|year=2012|isbn=9783791347158|pages=[https://archive.org/details/impossiblemuseum0000dela/page/86 86]–9}}</ref> Откако во јануари 1993 година бил фатен шефот на мафијата Корлеонези, Салваторе Рина, мафијата започнала кампања за бомбардирање на италијанското културно наследство. Бројни терористички напади, вклучувајќи го и овој, биле наредени како предупредување до нејзините членови да не сведочат на државата, но и како одговор на италијанската држава да го отфрли затворскиот режим од член 41-бис.<ref name="florentine">[http://www.theflorentine.net/articles/article-view.asp?issuetocId=7762 The Olive Tree of Peace: The massacre in via dei Georgofili] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20151226032849/http://www.theflorentine.net/articles/article-view.asp?issuetocId=7762 |date=2015-12-26 }}, The Florentine, 24 May 2012)</ref> Во јуни 1998 година, пентито Гаспаре Спатуца добил [[доживотен затвор]] во врска со бомбашкиот напад.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://corrierefiorentino.corriere.it/firenze/notizie/cronaca/2011/2-febbraio-2011/strage-georgofili-aula-parla-spatuzza-181386709676.shtml|title=Spatuzza: Firenze, perdono E cita Dell'Utri e il premier|last=Bravi|first=Alessandra|work=[[Il Corriere della Sera]]|publisher=RCS}}</ref><ref name="cro">{{In lang|it}} [http://www.centroimpastato.it/php/crono.php3?searchitem=spatuzza Cronologia Centro Siciliano di Documentazione "Giuseppe Impastato"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110727200157/http://www.centroimpastato.it/php/crono.php3?searchitem=spatuzza |date=2011-07-27 }}</ref><ref name="pentito">[http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2008/10/15/si-pente-il-sicario-di-don-puglisi.html Si pente il sicario di don Puglisi], ''La Repubblica'', 15 October 2008.</ref> Во 2000 година, Риина, Џузепе Гравијано, Леолука Багарела и Бернардо Провенцано биле осудени на доживотен затвор поради нарачување на масакрот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2000/01/22/ergastolo-toto-riina-per-la-strage.html|title=Ergastolo a Totò Riina per la strage|last=Gianluca Monastra|date=22 January 2000|publisher=la Repubblica|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408222433/https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2000/01/22/ergastolo-toto-riina-per-la-strage.html|archive-date=8 April 2014}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Настани во Италија]] [[Категорија:Настани во Фиренца]] [[Категорија:Терористички напади во Италија]] 61e02ezzw9enkvumb8266qhymwrsstt Предлошка:Country data Кралство Англија 10 1323145 5649522 4984959 2026-10-24T21:23:58Z RicLightning 138027 5649522 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = Кралство Англија | shortname alias = Англија | flag alias = Flag of England.svg | flag alias-anglo-saxon = White Dragon Flag of England.png | flag alias-1198 = Royal Standard of England.svg | flag alias-1340 = Royal Standard of England (1411-1553-1559-1603).svg | flag alias-1395 = Royal Standard of England (1395–1399).svg | flag alias-1406 = Royal standard of England (1406–1603).svg | flag alias-1554 = Royal Standard of England (1554–1558).svg | flag alias-blue = English Blue Ensign 1620.svg | flag alias-white = English White Ensign 1620.svg | flag alias-naval = English Red Ensign 1620.svg | link alias-naval = Royal Navy | link alias-army = English Army | flag alias-navy = English Red Ensign 1620.svg | link alias-navy = Royal Navy | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = anglo-saxon | var2 = 1198 | var3 = 1340 | var4 = 1395 | var5 = 1406 | var6 = 1554 | var7 = blue | var8 = white | related1 = England | related2 = Danelaw | related3 = North Sea Empire | cat = England kingdom </noinclude> }} qrw5woxp5mhq06478xncpdmcvbsdevb Параклис „Св. Недела“ - Вевчани 0 1325297 5649465 5039872 2026-10-24T17:44:33Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5649465 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Света Недела |слика = Sv. Nedela Vevčani (3).JPG |големина на слика = 250п |опис = Храмот во 2015 година |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Струшко |парохија = Вевчанска |координати = {{coord|41|14|23.26|N|20|35|8.25|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Вевчани |општина = Вевчани |држава = Македонија |патрон = [[Света Недела]] |изградба = |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Света Недела''' — [[параклис]], во западниот раб на [[Села во Македонија|селото]] [[Вевчани]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> == Местоположба и историја == Црквата е сместена во рамките на самите [[Вевчански Извори]] во месноста Извор. Таа е направена врз самиот водотек од изворот.<ref name=":0" /> [[Иконостас]]от е изработен од Ѓорѓија Бубаноски во 1939 година.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://vevchani-info.mk/mk/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B0|title=Светилишта {{!}} Vevchani Info|work=vevchani-info.mk|accessdate=17 јули 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161015223350/http://vevchani-info.mk/mk/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B0|archivedate=2016-10-15|url-status=live}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Sv. Nedela Vevčani (1).JPG|Храмот во 2015 година Податотека:Sv. Nedela Vevčani (4).JPG|Храмот во 2015 година Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 83.jpg|Апсидата (2018 г.) Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 82.jpg|Поглед на параклисот (2018 г.) Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 81.jpg|Внатрешноста (2018 г.) Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 80.jpg|Влезот (2018 г.) Податотека:Параклис „Св. Недела“ - Вевчани 01.jpg|Храмот во 2023 година Податотека:Параклис „Св. Недела“ - Вевчани 02.jpg|Храмот во 2023 година Податотека:Параклис „Св. Недела“ - Вевчани 03.jpg|Храмот во 2023 година </gallery> == Поврзано == * [[Струшко архијерејско намесништво]] * [[Вевчанска парохија]] * [[Вевчани]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Nedela Church (Vevčani)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Недела, Вевчани}} [[Категорија:Вевчани]] [[Категорија:Храмови посветени на Света Недела во Македонија|Вевчани]] mgv4fn1dhh3862d9e8of53ux9g4718d 5649466 5649465 2026-10-24T17:44:49Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5649466 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Света Недела |слика = Sv. Nedela Vevčani (3).JPG |големина на слика = 250п |опис = Храмот во 2015 година |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Струшко |парохија = Вевчанска |координати = {{coord|41|14|23.26|N|20|35|8.25|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Вевчани |општина = Вевчани |држава = Македонија |патрон = [[Света Недела]] |изградба = |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Света Недела''' — [[параклис]], во западниот раб на [[Села во Македонија|селото]] [[Вевчани]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> == Местоположба и историја == Црквата е сместена во рамките на самите [[Вевчански Извори]] во месноста Извор. Таа е направена врз самиот водотек од изворот.<ref name=":0" /> [[Иконостас]]от е изработен од Ѓорѓија Бубаноски во 1939 година.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://vevchani-info.mk/mk/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B0|title=Светилишта {{!}} Vevchani Info|work=vevchani-info.mk|accessdate=17 јули 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161015223350/http://vevchani-info.mk/mk/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B0|archivedate=2016-10-15|url-status=live}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Sv. Nedela Vevčani (1).JPG|Храмот во 2015 година Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 83.jpg|Апсидата (2018 г.) Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 82.jpg|Поглед на параклисот (2018 г.) Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 81.jpg|Внатрешноста (2018 г.) Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 80.jpg|Влезот (2018 г.) Податотека:Параклис „Св. Недела“ - Вевчани 01.jpg|Храмот во 2023 година Податотека:Параклис „Св. Недела“ - Вевчани 02.jpg|Храмот во 2023 година Податотека:Параклис „Св. Недела“ - Вевчани 03.jpg|Храмот во 2023 година </gallery> == Поврзано == * [[Струшко архијерејско намесништво]] * [[Вевчанска парохија]] * [[Вевчани]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Nedela Church (Vevčani)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Недела, Вевчани}} [[Категорија:Вевчани]] [[Категорија:Храмови посветени на Света Недела во Македонија|Вевчани]] pxpzgobospoi9kp8k0zu45dna94043j 5649467 5649466 2026-10-24T17:45:16Z Ehrlich91 24281 /* Галерија */ 5649467 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Света Недела |слика = Sv. Nedela Vevčani (3).JPG |големина на слика = 250п |опис = Храмот во 2015 година |епархија = Дебарско-кичевска |намесништво = Струшко |парохија = Вевчанска |координати = {{coord|41|14|23.26|N|20|35|8.25|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Вевчани |општина = Вевчани |држава = Македонија |патрон = [[Света Недела]] |изградба = |завршено = |осветување = |живопис = |ктитор = |зограф = |рушење = |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= |површина = }} '''Света Недела''' — [[параклис]], во западниот раб на [[Села во Македонија|селото]] [[Вевчани]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> == Местоположба и историја == Црквата е сместена во рамките на самите [[Вевчански Извори]] во месноста Извор. Таа е направена врз самиот водотек од изворот.<ref name=":0" /> [[Иконостас]]от е изработен од Ѓорѓија Бубаноски во 1939 година.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://vevchani-info.mk/mk/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B0|title=Светилишта {{!}} Vevchani Info|work=vevchani-info.mk|accessdate=17 јули 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161015223350/http://vevchani-info.mk/mk/%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B0|archivedate=2016-10-15|url-status=live}}</ref> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 83.jpg|Апсидата (2018 г.) Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 82.jpg|Поглед на параклисот (2018 г.) Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 81.jpg|Внатрешноста (2018 г.) Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 80.jpg|Влезот (2018 г.) Податотека:Параклис „Св. Недела“ - Вевчани 01.jpg|Храмот во 2023 година Податотека:Параклис „Св. Недела“ - Вевчани 02.jpg|Храмот во 2023 година Податотека:Параклис „Св. Недела“ - Вевчани 03.jpg|Храмот во 2023 година </gallery> == Поврзано == * [[Струшко архијерејско намесништво]] * [[Вевчанска парохија]] * [[Вевчани]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|St. Nedela Church (Vevčani)}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Недела, Вевчани}} [[Категорија:Вевчани]] [[Категорија:Храмови посветени на Света Недела во Македонија|Вевчани]] nt2528c1cew05qynrjnqglnmhpsk301 Тур де Романди 2023 0 1333024 5649407 5076761 2026-10-24T13:24:37Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649407 wikitext text/x-wiki {{Cycling race/infobox|Q116635945}} '''Тур де Романди 2023''' (именувана и како '''Трка околу Романди''') — 76. издание на [[Велосипедизам|велосипедската]] [[етапна трка|етапна]] [[Тур де Романди]], која се одржала помеѓу 25 и 30 април како 20. настан во сезоната на [[Светска турнеја на UCI 2023|Светската турнеја]].<ref name="UCIcalendar">{{нмс|title=UCI World Tour Races|url= https://www.procyclingstats.com/races.php?year=2023&circuit=1&class=&filter=Filter|access-date=19 December 2022|work=procyclingstats.com}}</ref> == Екипи == Бидејќи Тур де Романди е настан од Светската турнеја, сите осумнаесет [[Светска турнеја на UCI|UCI World Tour]] екипи биле автоматски поканети и се обврзани да учествуваат на трката.<ref>{{нмс|url=http://www.uci.ch/mm/Document/News/Rulesandregulation/16/82/39/2-ROA-20150619-E_English.pdf|title=UCI Cycling Regulations: Part 2: Road Races page 110 article 2.15.127|publisher=[[Меѓународен велосипедистички сојуз]]|website=uci.ch|accessdate=20 август 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150702030045/http://www.uci.ch/mm/Document/News/Rulesandregulation/16/82/39/2-ROA-20150619-E_English.pdf |archive-date=2 јули 2015}}</ref> Воедно, три професионални континентални екипи и националната екипа на Швајцарија биле дополнително поканети, со што на трката имало 22 екипи.<ref>{{нмс|url=https://www.tourderomandie.ch/en/course/equipes/|title=Teams|work=[[Тур де Романди]]|publisher=Tissot Timing|access-date=20 April 2023}}</ref> {{Cycling race/listofteams|Q116635945}} == Рута == На трката имало еден пролог и пет етапи.<ref>{{cite web|url=https://www.procyclingstats.com/race/tour-de-romandie/2023/gc/overview|title=Stages|publisher=ProCyclingStats|access-date=20 April 2023}}</ref> {{Cycling race/listofstages|Q116635945}} == Етапи == === Пролог === {{Cycling race/stagetitle|Q117302759}} {{Cycling race/stageclassification|Q117302759}} {{Cycling race/generalclassification| Q117302759}} === Етапа 1 === {{Cycling race/stagetitle| Q117304158}} {{Cycling race/stageclassification| Q117304158}} {{Cycling race/generalclassification| Q117304158}} === Етапа 2 === {{Cycling race/stagetitle| Q117304180}} {{Cycling race/stageclassification| Q117304180}} {{Cycling race/generalclassification| Q117304180}} === Етапа 3 === {{Cycling race/stagetitle| Q117304220}} {{Cycling race/stageclassification| Q117304220}} {{Cycling race/generalclassification| Q117304220}} === Етапа 4 === {{Cycling race/stagetitle| Q117304263}} {{Cycling race/stageclassification| Q117304263}} {{Cycling race/generalclassification| Q117304263}} === Етапа 5 === {{Cycling race/stagetitle| Q117304280}} {{Cycling race/stageclassification| Q117304280}} {{clr|left}} == Завршен пласман == {{Cycling race/generalclassification|Q116635945}} == Поредок == {| class=wikitable style="text-align: center; font-size:smaller;" |+ Водство во пласманите по етапа<ref>{{нмс|url=https://www.tourderomandie.ch/en/course/maillots-des-leaders/|title=Leader jerseys - Tour de Romandie|publisher=[[Тур де Романди]]|access-date=20 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230420183902/https://www.tourderomandie.ch/en/course/maillots-des-leaders/|archive-date=2023-04-20|url-status=dead}}</ref> |- ! style="width:2%;" | Етапа ! style="width:14%;" | Победник ! style="width:14%;" | Генерален пласман<br />{{cjersey|yellow}} ! style="width:14%;" | Бодовен пласман<br />{{cjersey|orange}} ! style="width:14%;" | Планински пласман<br />{{cjersey|turquoise}} ! style="width:14%;" | Пласман за млад возач<br />{{cjersey|white}} ! style="width:14%;" | Екипен пласман ! style="width:14%;" | Награда за борбеност<br />{{cjersey|yellow number}} |- ! П | [[Јозеф Черни (велосипедист)|Јозеф Черни]] | style="background:#FFEB64;" | [[Јозеф Черни (велосипедист)|Јозеф Черни]] | style="background:#FFA333;" | [[Јозеф Черни (велосипедист)|Јозеф Черни]] | ''недоделена'' | style="background:white;" rowspan=2| [[Итан Вернон]] | style="background:#E4B3AB;" rowspan=2| {{ct|SOQ|2023}} | ''недоделена'' |- ! 1 | [[Итан Вернон]] | style="background:#FFEB64;" | [[Итан Вернон]] | style="background:#FFA333;" | [[Итан Вернон]] | style="background:#80FFFF;" rowspan=5| [[Жилиен Бернар]] | style="background:#FFCD5F;" | [[Жилиен Бернар]] |- ! 2 | [[Итан Хејтер]] | style="background:#FFEB64;" | [[Итан Хејтер]] | style="background:#FFA333;" rowspan=4| [[Итан Хејтер]] | style="background:white;" rowspan=2| [[Хуан Ајусо]] | style="background:#E4B3AB;" rowspan=4| {{ct|UAD|2023}} | style="background:#FFCD5F;" | [[Глеб Брусенски]] |- ! 3 | [[Хуан Ајусо]] | style="background:#FFEB64;" | [[Хуан Ајусо]] | ''недоделена'' |- ! 4 | [[Адам Јејтс (велосипедист)|Адам Јејтс]] | style="background:#FFEB64;" rowspan=2| [[Адам Јејтс (велосипедист)|Адам Јејтс]] | style="background:white;" rowspan=2| [[Матео Јоргенсон]] | style="background:#FFCD5F;" | [[Томас де Гент]] |- ! 5 | [[Фернандо Гавирија]] | style="background:#FFCD5F;" | [[Александер Камп]] |- ! colspan="2" | На крај ! style="background:#FFDB00;" | [[Адам Јејтс (велосипедист)|Адам Јејтс]] ! style="background:#FF8C00;" | [[Итан Хејтер]] ! style="background:#33FFFF;"| [[Жилиен Бернар]] ! style="background:offwhite;"| [[Матео Јоргенсон]] ! style="background:#f34c21;" | {{fontcolour|white|ОАЕ Тим Емирати|link=ОАЕ Тим Емирати}} ! недоделена |} == Список на учесници == {{Cycling race/startlist|Q116635945}} == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == * {{официјална}} * {{Cycling archives race}} * {{ProCyclingStats}} {{Светска турнеја на UCI 2023}} {{Тур де Романди}} [[Категорија:Тур де Романди]] [[Категорија:Светска турнеја на UCI 2023]] [[Категорија:Швајцарија во 2023 година]] 4yralhmzp4ys67w01sfhpfwtt69h9cq Франк Онјека 0 1342148 5649550 5537644 2026-10-24T22:48:28Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649550 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Франк Онјека | image = | fullname = Огучукву Франк Онјека<ref>{{cite web |url=https://www.premierleague.com/news/2247219 |title=2021/22 Premier League squads confirmed |publisher=Premier League |date=10 September 2021 |access-date=12 September 2021}}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|1998|1|1|df=yes}} | cityofbirth = [[Мајдугури]] | countryofbirth = [[Нигерија]] | height = {{height|m=1.83}}<ref>{{Cite web |title=Frank Onyeka |url=https://www.brentfordfc.com/en/teams/profile/frank-onyeka |access-date=2 August 2022 |publisher=Brentford F.C. |archive-url=https://web.archive.org/web/20240208190256/https://www.brentfordfc.com/en/teams/profile/frank-onyeka |archive-date=2024-02-08 |url-status=dead}}</ref> | nationality = {{flagsport|NGA}} [[Нигерија]] | position = {{Football/MF}} | currentclub = {{Fb team Coventry City}} | clubnumber = 16 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{симбол2|600px White background HEX-FF0000 HEX-169061 vertical stripes.svg}} [[ФК Ебедеи|Ебедеи]] | youthyears2 = 2016-2017 | youthclubs2 = {{Fb team Midtjylland}} | years1 = 2017-2021 |caps1 = 95 |goals1 = 14 |clubs1 = {{Fb team Midtjylland}} | years2 = 2021- |caps2 = 67 |goals2 = 1 |clubs2 = {{Fb team Brentford}} | years3 = 2024-2025 |caps3 = 31 |goals3 = 0 |clubs3 = →{{Fb team Augsburg}} | years4 = 2026- |caps4 = 0 |goals4 = 0 |clubs4 = →{{Fb team Coventry City}} | nationalyears1 = 2020- |nationalcaps1 = 43 |nationalgoals1 = 3 |nationalteam1 = {{flagsport|NGA}} [[Фудбалска репрезентација на Нигерија|Нигерија]] }} '''Огучукву Франк Онјека''' (роден на [[1 јануари]] [[1998]] година, во [[Мајдугури]]) — [[Нигерија|нигериски]] [[фудбал]]ер, {{Football/MF/player}} на {{Fb team (N) Coventry City}}, на заем од {{Fb team (N) Brentford}} и на [[Фудбалска репрезентација на Нигерија|нигериската репрезентација]]. ==Биографија== Онјека е роден и израснал во [[Бенин Сити]]. Неговиот прекар е „Тенкот“.<ref>{{cite web|url=https://soccernet.ng/2023/06/from-the-streets-of-benin-to-brentford-super-eagles-star-shares-his-emotional-story.html/amp|accessdate=29 June 2023|website=soccernet.ng|title= From the streets of Benin to Brentford: Super Eagles star shares his Emotional story|date=28 June 2023}}</ref> ==Клупска кариера== ===Мидтјиланд=== Онјека ја започнал својата кариера во родната [[Нигерија]]. Во јануари 2016 година, тој се преселил од нигерискиот клуб [[ФК Ебедеи|Ебедеи]] во [[ФК Митјиланд|Мидтјиланд]] во [[Данска]],<ref name="guld1">{{cite web |last1=Aaes |first1=Jette |title=Guldmedaljen glimter godmorgen |url=https://www.ikast-brandenyt.dk/artikel/197c6081-542f-4073-a394-618854a6d410/ |website=ikast-brandenyt.dk |publisher=Ikast-Brande Nyt |accessdate=12 July 2020 |date=3 June 2018}}</ref> каде минал низ младинските селекции за да го направи своето деби за првиот тим на 20 септември 2017 година, во натпревар од [[Фудбалски куп на Данска|Купот на Данска]] добиен со 7-0 против нисколигашот [[ФК Греве|Греве]] каде што исто така постигнал гол.<ref name="debut-fcm" /> Своето деби во [[Суперлига на Данска|Суперлигата на Данска]] го направил неколку месеци подоцна во натпревар против [[ФК Хорсенс|Хорсенс]] на 9 февруари 2018 година, и одново постигнал гол за победата со 2-0.<ref name="debut-fcm">{{cite web |last1=Kristiansen |first1=Kenneth |title=Hårdt tilkæmpet FCM-sejr i Horsens |url=https://www.herningfolkeblad.dk/artikel/7bc21540-239b-4695-92d7-e4a8b6fe0cf9/ |publisher=Herning Folkeblad |accessdate=24 September 2020 |language=da |date=9 February 2018}}</ref><ref>{{cite web |last1=Margren |first1=Sara |title=FCM-debutant vil fighte sig til fast plads |url=https://www.bold.dk/fodbold/nyheder/fcm-debutant-vil-fighte-sig-til-fast-plads/ |website=www.bold.dk |accessdate=24 September 2020 |language=da |date=10 February 2018}}</ref> Онјека повторно се истакнал во следниот натпревар, на 18 февруари, против лидерот во Суперлигата во тој момент, [[ФК Копенхаген]], каде што играјќи на позицијата [[Среден ред (фудбал)#Крило|десно крило]] го постигнал својот втор првенствен гол за клубот во победата на Мидтијлианд со 3-1.<ref name="ros">{{cite web |last1=Hansen |first1=Charlotte |title=FCM-træner: Fantastisk at slå FCK med akademispillere |url=https://www.tvmidtvest.dk/herning/fcm-traener-fantastisk-sla-fck-med-akademispillere |publisher=TV Midtvest |accessdate=24 September 2020 |language=da |date=18 February 2018 |quote=Specielt det unge nigerianske talent Frank Onyeka, der scorede senest mod AC Horsens og igen mod FCK, bringer glæden frem hos FCM’s cheftræner. - Frank har gjort det rigtig godt i opstarten. Han har prøvet at spille midterforsvarer, højreback og central midtbanespiller, men han er faktisk lidt mere en hængende angriber. Frank har gjort det virkelig godt, og det var kun et spørgsmål om tid, før at han skulle bringes ind. Han er jo en af de næste, der skal gribe de chancer, der kommer, for der er jo plads til nogle nye spillere.}}</ref> Последователно, тој бил пофален од главниот тренер [[Јес Торуп]] за неговата разноврсност и зрелост.<ref name="ros" /> Првата професионална сезона во кариерата ја завршил со вкупно 18 настапи и 5 гола, помагајќи му на клубот да ја освои титулата во [[Суперлига на Данска 2017-2018|данското првенство]]. Онјека го направил своето деби во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] следната сезона, играјќи во квалификацискиот натпревар против [[ФК Астана|Астана]] на 24 јули 2018 година. Во втората сезона во клубот, тој бил дел од екипата која го освоила [[Фудбалски куп на Данска|Купот на Данска]]; во финалето против [[Брондби ИФ|Брондби]] добиено по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување пенали]], Онјека се појавил во игра од клупата за резерви во 66-тата минута на местото на [[Евандер да Силва Фереира|Евандер]]. За време на сезоната 2019-2020, тој се претворил во еден од најважните играчи на Мидтјиланд и неизоставен елемент во средниот ред на клубот, играјќи во 32 од 36-те првенствени натпревари (сите четири кои ги пропуштил биле поради суспензија од жолти или црвен картон) и помагајќи му на својот тим да освои нова титула во данското првенство, трета во историјата на клубот, втора лична за Онјека. Онјека го напуштил Мидтјиланд во летото 2021 година, после 122 одиграни натпревари и 16 постигнати голови за клубот. ===Брентфорд и Аугсбург=== На 20 јули 2021 година, Онјека потпишал за новопромовираниот клуб во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата на Англија]], [[ФК Брентфорд|Брентфорд]] за необјавена сума. Своето деби за ''пчеличките'' го направил на 13 август 2021, во изненадувачката победа со 2-0 над [[ФК Арсенал|Арсенал]] на [[Брентфорд Комјунити Стедиум]], во натпреварот со кој била отворена сезоната во [[Премиер лига на Англија 2021-2022|Премиер лигата 2021-2022]]. Својот прв гол за клубот го постигнал на 13 април 2024 година, во победата со 2-0 над [[ФК Шефилд Јунајтед|Шефилд Јунајтед]] во [[Премиер лига на Англија 2023-2024|првенството]].<ref>{{cite news |last1=Drury |first1=Sam |title=Brentford beat Sheff Utd to ease relegation fears |url=https://www.bbc.com/sport/football/68747566 |access-date=13 April 2024 |work=BBC Sport |date=13 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413135247/https://www.bbc.com/sport/football/68747566 |archive-date=13 April 2024}}</ref> На 30 август 2024, Онјека му се приклучил на германскиот клуб, [[ФК Аугсбург|Аугсбург]], на позајмица до крајот на сезоната 2024-2025.<ref>{{cite web |title=Onyeka joins Augsburg on loan |url=https://www.brentfordfc.com/en/news/article/first-team-frank-onyeka-brentford-augsburg-loan |publisher=Brentford F.C. |access-date=30 August 2024 |date=30 August 2024 }}</ref> ==Репрезентативна кариера== Своето деби за репрезентацијата на [[Фудбалска репрезентација на Нигерија|Нигерија]] го направил на 9 октомври 2020, во поразот со 1-0 од [[Фудбалска репрезентација на Алжир|Алжир]] во пријателски натпревар одигран во [[Австрија]].<ref>{{Cite web|url=https://uk.soccerway.com/matches/2020/10/09/world/friendlies/nigeria/algeria/3365306/|title=Nigeria vs. Algeria - 9 October 2020 - Soccerway|website=uk.soccerway.com}}</ref> Својот прв гол за својата земја го постигнал на 16 октомври 2023, во победата со 3-2 над [[Фудбалска репрезентација на Мозамбик|Мозамбик]] исто така во пријателски натпревар.<ref>{{cite web|url=https://www.brentfordfc.com/en/news/article/international-frank-onyeka-mozambique-2-nigeria-3-friendly|website=Brentfordfc|accessdate=19 October 2023|title= ONYEKA SCORES FIRST NIGERIA GOAL|date=18 October 2023}}</ref> Онјека бил повикан и играл за Нигерија на два купа на [[Африкански куп на нации|Африканските нации]] во [[Африкански куп на нации 2021|2021]] и во [[Африкански куп на нации 2023|2023]] година. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|NGA}} {{Cronopar|9-10-2020|Клагенфурт|NGA|0|1|ALG|-|Пријателска|13={{suboff|45}}}} {{Cronopar|7-10-2021|Лагос|NGA|0|1|CAF|-|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|10-10-2021|Банги|CAF|0|2|NGA|-|Квал. за СП|2022|13={{yel|52}}}} {{Cronopar|16-11-2021|Лагос|NGA|1|1|CPV|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|78}}}} {{Cronopar|19-1-2022|Гаруа|GNB|0|2|NGA|-|АФКОН|2021|Прва фаза|13={{subon|76}}}} {{Cronopar|25-3-2022|Кумаси|GHA|0|0|NGA|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|59}}}} {{Cronopar|29-3-2022|Абуџа|NGA|1|1|GHA|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|45}}}} {{Cronopar|27-9-2022|Блида|ALG|2|1|NGA|-|Пријателска|13={{yel|40}} {{suboff|85}}}} {{Cronopar|17-11-2022|Лисабон|POR|4|0|NGA|-|Пријателска|13={{subon|45}}}} {{Cronopar|24-3-2023|Абуџа|NGA|0|1|GNB|-|Квал. за АФКОН|2023|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|27-3-2023|Бисао|GNB|0|1|NGA|-|Квал. за АФКОН|2023}} {{Cronopar|18-6-2023|Монровија|SLE|2|3|NGA|-|Квал. за АФКОН|2023|13={{subon|71}}}} {{Cronopar|10-9-2023|Ујо|NGA|6|0|STP|-|Квал. за АФКОН|2023|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|16-10-2023|Албуфеира|MOZ|2|3|NGA|1|Пријателска}} {{Cronopar|16-11-2023|Ујо|NGA|1|1|LES|-|Квал. за СП|2026|13={{suboff|73}}}} {{Cronopar|19-11-2023|Бутаре|ZIM|1|1|NGA|-|Квал. за СП|2026|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|8-1-2024|Абу Даби|GUI|2|0|NGA|-|Пријателска|13={{suboff|73}}}} {{Cronopar|14-1-2024|Абиџан|NGA|1|1|EQG|-|АФКОН|2023|Прва фаза}} {{Cronopar|18-1-2024|Абиџан|CIV|0|1|NGA|-|АФКОН|2023|Прва фаза}} {{Cronopar|22-1-2024|Абиџан|GNB|0|1|NGA|-|АФКОН|2023|Прва фаза|13={{yel|50}} {{suboff|63}}}} {{Cronopar|27-1-2024|Абиџан|NGA|2|0|CMR|-|АФКОН|2023|Ottavi di finale}} {{Cronopar|2-2-2024|Абиџан|NGA|1|0|ANG|-|АФКОН|2023|Quarti di finale|13={{suboff|87}}}} {{Cronofin|22|1}} == Статистика == ''Статистиката е ажурирана на 28 мај 2023''. === Клупска статистика === {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || [[ФК Мидтјиланд сезона 2017-2018|2017-2018]] |rowspan=4|{{flagsport|DNK}} {{Fb team (N) Midtjylland}} || [[Суперлига на Данска 2017-2018|ДСЛ]] || 15 || 4 || [[Фудбалски куп на Данска 2017-2018|КД]] || 2 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2017-2018|ЛЕ]] || 0 || 0 || || - || - || 17 || 4 |- || [[ФК Мидтјиланд сезона 2018-2019|2018-2019]] || [[Суперлига на Данска 2018-2019|ДСЛ]] || 14+7<ref name=pf>Плејоф</ref> || 2+2 || [[Фудбалски куп на Данска 2018-2019|КД]] || 3 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2018-2019|ЛШ]]+[[УЕФА Лига Европа 2018-2019|ЛЕ]] || 2<ref name=prel>Во квалификациските кола</ref>+3<ref name=prel/> || 0 || || - || - || 29 || 4 |- || [[ФК Мидтјиланд сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Суперлига на Данска 2019-2020|ДСЛ]] || 24+8<ref name=pf/> || 2+1 || [[Фудбалски куп на Данска 2019-2020|КД]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2019-2020|ЛЕ]] || 2<ref name=prel/> || 1<ref name=prel/> || || - || - || 35 || 4 |- || [[ФК Мидтјиланд сезона 2020-2021|2020-2021]] || [[Суперлига на Данска 2020-2021|ДСЛ]] || 17+10<ref name=pf/> || 1+2 || [[Фудбалски куп на Данска 2020-2021|КД]] || 4 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2020-2021|ЛШ]] || 10<ref>4 во квалификациските кола</ref> || 1<ref name=prel/> || || - || - || 41 || 4 |- !colspan="3"|Вкупно Мидтјиланд || 95 || 14 || || 10 || 0 || || 17 || 2 || || - || - || 122 || 16 |- || [[ФК Брентфорд сезона 2021-2022|2021-2022]] |rowspan=2|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Brentford}} || [[Премиер лига на Англија 2021-2022|ПЛ]] || 20 || 0 || [[ФА Куп 2021-2022|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2021-2022|ЛК]] || 0+4 || 0 || || - || - || || - || - || 24 || 0 |- || [[ФК Брентфорд сезона 2022-2023|2022-2023]] || [[Премиер лига на Англија 2022-2023|ПЛ]] || 21 || 0 || [[ФА Куп 2022-2023|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2022-2023|ЛК]] || 0+2 || 0 || || - || - || || - || - || 23 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Брентфорд || 41 || 0 || || 6 || 0 || || - || - || || - || - || 47 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 136 || 14 || || 16 || 0 || || 17 || 2 || || - || - || 169 || 16 |} ==Титули== ===={{flagsport|DEN}} Мидтјиланд==== *'''[[Суперлига на Данска|Данско првенство]]''' : 1 : 2017-2018, 2019-2020 *'''[[Фудбалски куп на Данска|Куп на Данска]]''' : 1 : 2018-2019 == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Нигерија |image3=Flag of Nigeria.svg }} *[https://us.soccerway.com/players/ogochukwu-onyeka-frank/434897/ Франк Онјека на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/frank-onyeka/profil/spieler/421637 Франк Онјека на transfermerkt] *[https://www.whoscored.com/players/404109/show/frank-onyeka Франк Онјека на whoscored] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/258491/frank-onyeka Франк Онјека на espn] {{Состав на Нигерија на АКН 2021}} {{Состав на Нигерија на АКН 2023}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Онјека, Франк}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Нигериски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Брентфорд]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Аугсбург]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ковентри Сити]] [[Категорија:Родени во 1998 година]] hj4by5eljcptloxpcmwniyt7bwwmp6q Хаплогрупа D (мтДНК) 0 1342951 5649575 5615547 2026-10-25T01:51:16Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649575 wikitext text/x-wiki Во [[Човечка митохондријална генетика|човечката митохондријална генетика]], '''Хаплогрупата Д''' е човечка митохондријална ДНК (мтДНК) хаплогрупа. Оваа група е потомок на [[Хаплогрупа М (mtDNA)|хаплогрупата М]], за која се смета дека настанала некаде во Источна Азија, пред околу 60.000 и 35.000 години (во доцниот плеистоцен, пред последниот глацијален максимум и населувањето на Америка). Кај современите населенија, го има особено во Централна<ref name="Comas2004">{{Наведено списание|last=Comas|first=David|last2=Plaza|first2=Stéphanie|last3=Wells|first3=R. Spencer|last4=Yuldaseva|first4=Nadira|last5=Lao|first5=Oscar|last6=Calafell|first6=Francesc|last7=Bertranpetit|first7=Jaume|date=June 2004|title=Admixture, migrations, and dispersals in Central Asia: evidence from maternal DNA lineages|journal=European Journal of Human Genetics|volume=12|issue=6|pages=495–504|doi=10.1038/sj.ejhg.5201160|pmid=14872198|doi-access=free}}</ref> и Североисточна Азија.<ref name="Pimenoff2008">{{Наведено списание|last=Pimenoff|first=Ville N|last2=Comas|first2=David|last3=Palo|first3=Jukka U|displayauthors=etal|year=2008|title=Northwest Siberian Khanty and Mansi in the junction of West and East Eurasian gene pools as revealed by uniparental markers|journal=European Journal of Human Genetics|volume=16|issue=10|pages=1254–1264|doi=10.1038/ejhg.2008.101|pmid=18506205|doi-access=free}}</ref> Хаплогрупата D (поконкретно, поткладот D4) е една од петте главни хаплогрупи пронајдени во [[Американски староседелци|домородните народи на Америка]], а другите се [[Хаплогрупа А (мтДНК)|A]], [[Хаплогрупа B (МтДНК)|B]], [[Хаплогрупа C (МтДНК)|C]] и X. Меѓу непалското население, хаплогрупата Д е најдоминантната мајчинска лоза во Таманг (26,1%) и Магар (24,3%).<ref>{{Наведено списание|last=Basnet|first=Rajdip|last2=Rai|first2=Niraj|last3=Tamang|first3=Rakesh|last4=Awasthi|first4=Nagendra Prasad|last5=Pradhan|first5=Isha|last6=Parajuli|first6=Pawan|last7=Kashyap|first7=Deepak|last8=Reddy|first8=Alla Govardhan|last9=Chaubey|first9=Gyaneshwer|date=2022-10-15|title=The matrilineal ancestry of Nepali populations|url=https://www.researchsquare.com/article/rs-1728898/latest.pdf|journal=Human Genetics|language=en|volume=142|issue=2|pages=167–180|doi=10.1007/s00439-022-02488-z|issn=0340-6717|pmid=36242641}}</ref> == Поткладови == Постојат две главни гранки, D4 и D5'6. D1, D2 и D3 се поткладови на D4. === Д4 === D1 е базална гранка на D4 која е широко распространета и разновидна во Америка. Поткладовите D4b1, D4e1 и D4h се наоѓаат во Азија и во Америка и затоа се од посебен интерес за населувањето на Америка. D2, кој се јавува со голема честота кај некои арктички и субарктички населенија (особено [[Алеути]]те), е потклад на D4e1 паралелен со D4e1a и D4e1c, па затоа правилно треба да се нарече D4e1b. D3, кој бил пронајден главно во некои сибирски населенија и во Инуити во Канада и Гренланд,<ref>{{Наведено списание|last=Helgason|first=Agnar|last2=Palsson|first2=Gisli|last3=Sloth Pedersen|first3=Henning|displayauthors=etal|year=2006|title=MtDNA Variation in Inuit Populations of Greenland and Canada: Migration History and Population Structure|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physical-anthropology_2006-05_130_1/page/123|journal=American Journal of Physical Anthropology|volume=130|issue=1|pages=123–134|doi=10.1002/ajpa.20313|pmid=16353217}}</ref> е гранка на D4b1c. '''D4''' (3010, 8414, 14668): Поткладот D4 е најчестата хаплогрупа на mtDNA меѓу современите населенија на северна источна Азија, како што се Јапонците,<ref name="Maruyama2003">{{Наведено списание|last=Maruyama|first=Sayaka|last2=Minaguchi|first2=Kiyoshi|last3=Saitou|first3=Naruya|year=2003|title=Sequence polymorphisms of the mitochondrial DNA control region and phylogenetic analysis of mtDNA lineages in the Japanese population|journal=Int J Legal Med|volume=117|issue=4|pages=218–225|doi=10.1007/s00414-003-0379-2|pmid=12845447}}</ref><ref name="Umetsu2005">{{Наведено списание|last=Umetsu|first=Kazuo|last2=Tanaka|first2=Masashi|last3=Yuasa|first3=Isao|displayauthors=etal|year=2005|title=Multiplex amplified product-length polymorphism analysis of 36 mitochondrial single-nucleotide polymorphisms for haplogrouping of East Asian populations|journal=Electrophoresis|volume=26|issue=1|pages=91–98|doi=10.1002/elps.200406129|pmid=15624129}}</ref><ref name="Asari2007">{{Наведено списание|last=Asari|first=M|displayauthors=etal|year=2007|title=Utility of haplogroup determination for forensic mtDNA analysis in the Japanese population|journal=Leg Med|volume=9|issue=5|pages=237–240|doi=10.1016/j.legalmed.2007.01.007|pmid=17467322}}</ref><ref name="Zheng2011">{{Наведено списание|last=Zheng|first=H-X|last2=Yan|first2=S|last3=Qin|first3=Z-D|last4=Wang|first4=Y|last5=Tan|first5=J-Z|displayauthors=etal|year=2011|title=Major Population Expansion of East Asians Began before Neolithic Time: Evidence of mtDNA Genomes|journal=PLOS ONE|volume=6|issue=10|page=e25835|bibcode=2011PLoSO...625835Z|doi=10.1371/journal.pone.0025835|pmc=3188578|pmid=21998705|doi-access=free}}</ref> Окинавнците,<ref name="Umetsu2005" /> [[Корејци]]те,<ref name="Umetsu2005" /><ref>{{Наведено списание|last=Lee|first=HY|last2=Yoo|first2=JE|last3=Park|first3=MJ|last4=Chung|first4=U|last5=Kim|first5=CY|last6=Shin|first6=KJ|year=2006|title=East Asian mtDNA haplogroup determination in Koreans: haplogroup-level coding region SNP analysis and subhaplogroup-level control region sequence analysis|journal=Electrophoresis|volume=27|issue=22|pages=4408–18|doi=10.1002/elps.200600151|pmid=17058303}}</ref> северните [[Хан (народ)|Хански Кинези]] (''на пр.'' од Ланжу<ref name="Yao2021">{{Наведено списание|last=Yao|first=Hongbin|last2=Wang|first2=Mengge|last3=Zou|first3=Xing|last4=Li|first4=Yingxiang|last5=Yang|first5=Xiaomin|last6=Li|first6=Ailin|last7=Yeh|first7=Hui-Yuan|last8=Wang|first8=Peixin|last9=Wang|first9=Zheng|date=May 2021|title=New insights into the fine-scale history of western–eastern admixture of the northwestern Chinese population in the Hexi Corridor via genome-wide genetic legacy|journal=Molecular Genetics and Genomics|volume=296|issue=3|pages=631–651|doi=10.1007/s00438-021-01767-0|pmid=33650010}}</ref>), и некои населенија кои зборуваат [[Монголски јазици|монголски]]- или [[Тунгуски јазици|тунгуски]] од регионот Хулунбуир, како што се Баргутите во Хулун Буир Аимак,<ref name="Derenko2012" /> Монголите и Евенките во левата страна на Нов Бараг Банер,<ref name="Kong2003" /> и Ороќен во Ороќен автономен банер.<ref name="Kong2003">{{Наведено списание|last=Kong|first=Qing-Peng|last2=Yao|first2=Yong-Gang|last3=Liu|first3=Mu|displayauthors=etal|year=2003|title=Mitochondrial DNA sequence polymorphisms of five ethnic populations from northern China|url=https://archive.org/details/human-genetics_2003-10_113_5/page/391|journal=Hum Genet|volume=113|issue=5|pages=391–405|doi=10.1007/s00439-003-1004-7|pmid=12938036}}</ref> Д4 е исто така најчестата хаплогрупа меѓу [[Ороци]]те од [[Сахалин]], [[Бурјати]]те и Камниганите од [[Бурјатија|Бурјатската Република]], Калмиците од [[Калмикија|Калмичката Република]], Теленгхитите и [[Казаци|Казахстанците]] од [[Република Алтај]],<ref name="Derenko2012">{{Наведено списание|last=Derenko|first=M|last2=Malyarchuk|first2=B|last3=Denisova|first3=G|last4=Perkova|first4=M|last5=Rogalla|first5=U|displayauthors=etal|year=2012|title=Complete Mitochondrial DNA Analysis of Eastern Eurasian Haplogroups Rarely Found in Populations of Northern Asia and Eastern Europe|journal=PLOS ONE|volume=7|issue=2|page=e32179|bibcode=2012PLoSO...732179D|doi=10.1371/journal.pone.0032179|pmc=3283723|pmid=22363811|doi-access=free}}</ref><ref name="Derenko2007">{{Наведено списание|last=Derenko|first=Miroslava|last2=Malyarchuk|first2=Boris|last3=Grzybowski|first3=Tomasz|displayauthors=etal|year=2007|title=Phylogeographic Analysis of Mitochondrial DNA in Northern Asian Populations|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2007-11_81_5/page/1025|journal=Am. J. Hum. Genet.|volume=81|issue=5|pages=1025–1041|doi=10.1086/522933|pmc=2265662|pmid=17924343}}</ref> и [[Киргизи|Киргистанците]] од Кизилсу Киргистан Автономна префектура.<ref name="Guo2020">{{Наведено списание|last=Guo|first=Yuxin|last2=Xia|first2=Zhiyu|last3=Cui|first3=Wei|last4=Chen|first4=Chong|last5=Jin|first5=Xiaoye|last6=Zhu|first6=Bofeng|date=2020-05-18|title=Joint Genetic Analyses of Mitochondrial and Y-Chromosome Molecular Markers for a Population from Northwest China|journal=Genes|volume=11|issue=5|pages=564|doi=10.3390/genes11050564|pmc=7290686|pmid=32443545|doi-access=free}}</ref> Исто така, преовладува меѓу објавените примероци на палео-Индијанци и поединци чии остатоци биле пронајдени од пештерата Чертови Ворота. Распространето, исто така, низ цела [[Народна Република Кина|Кина]], [[Хималаи]]те, [[Средна Азија]], [[Сибир]] и [[Американски староседелци|домородните народи на Америка]], со некои случаи забележани во [[Југоисточна Азија]], [[Југозападна Азија]] и [[Европа]].<ref name="Malhi2004">{{Наведено списание|last=Malhi|first=Ripan S.|last2=Breece|first2=Katherine E.|last3=Shook|first3=Beth A. Schultz|last4=Kaestle|first4=Frederika A.|last5=Chatters|first5=James C.|last6=Hackenberger|first6=Steven|last7=Smith|first7=David Glenn|date=2004|title=Patterns of mtDNA Diversity in Northwestern North America|url=https://digitalcommons.cwu.edu/cotsfac/394|journal=Human Biology|volume=76|issue=1|pages=33–54|doi=10.1353/hub.2004.0023|pmid=15222679|id={{Project MUSE|53387}}}}</ref><ref name="Malhi2003">{{Наведено списание|last=Malhi|first=Ripan S.|last2=Mortensen|first2=Holly M.|last3=Eshleman|first3=Jason A.|last4=Kemp|first4=Brian M.|last5=Lorenz|first5=Joseph G.|last6=Kaestle|first6=Frederika A.|last7=Johnson|first7=John R.|last8=Gorodezky|first8=Clara|last9=Smith|first9=David Glenn|date=February 2003|title=Native American mtDNA prehistory in the American Southwest|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physical-anthropology_2003-02_120_2/page/108|journal=American Journal of Physical Anthropology|volume=120|issue=2|pages=108–124|doi=10.1002/ajpa.10138|pmid=12541329|hdl-access=free}}</ref><ref name="Wen2005">{{Наведено списание|last=Wen|first=Bo|last2=Li|first2=Hui|last3=Gao|first3=Song|displayauthors=etal|year=2005|title=Genetic Structure of Hmong-Mien Speaking Populations in East Asia as Revealed by mtDNA Lineages|url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2005-03_22_3/page/725|journal=Mol. Biol. Evol.|volume=22|issue=3|pages=725–734|doi=10.1093/molbev/msi055|pmid=15548747|doi-access=free}}</ref><ref name="Hill2006">{{Наведено списание|last=Hill|first=Catherine|last2=Soares|first2=Pedro|last3=Mormina|first3=Maru|displayauthors=etal|year=2006|title=Phylogeography and Ethnogenesis of Aboriginal Southeast Asians|url=http://psasir.upm.edu.my/id/eprint/40038/1/Phylogeography%20and%20ethnogenesis%20of%20aboriginal%20Southeast%20Asians.pdf|journal=Mol. Biol. Evol.|volume=23|issue=12|pages=2480–2491|doi=10.1093/molbev/msl124|pmid=16982817|doi-access=free|archive-url=https://web.archive.org/web/20231228112854/http://psasir.upm.edu.my/id/eprint/40038/1/Phylogeography%20and%20ethnogenesis%20of%20aboriginal%20Southeast%20Asians.pdf|archive-date=2023-12-28|access-date=2024-02-22|url-status=dead}}</ref><ref name="Hill2007">{{Наведено списание|last=Hill|first=Catherine|last2=Soares|first2=Pedro|last3=Mormina|first3=Maru|last4=Macaulay|first4=Vincent|last5=Clarke|first5=Dougie|last6=Blumbach|first6=Petya B.|last7=Vizuete-Forster|first7=Matthieu|last8=Forster|first8=Peter|last9=Bulbeck|first9=David|date=January 2007|title=A Mitochondrial Stratigraphy for Island Southeast Asia|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2007-01_80_1/page/29|journal=The American Journal of Human Genetics|volume=80|issue=1|pages=29–43|doi=10.1086/510412|pmc=1876738|pmid=17160892}}</ref><ref name="Kaewsutthi2011">{{Наведено списание|last=Kaewsutthi|first=Supannee|last2=Phasukkijwatana|first2=Nopasak|last3=Joyjinda|first3=Yutthana|displayauthors=etal|date=Jul 2011|title=Mitochondrial Haplogroup Background May Influence Southeast Asian G11778A Leber Hereditary Optic Neuropathy|journal=Invest Ophthalmol Vis Sci|volume=52|issue=7|pages=4742–8|doi=10.1167/iovs.10-5816|pmid=21398275|doi-access=}}</ref><ref name="Volodko2008">{{Наведено списание|last=Volodko|first=Natalia V.|last2=Starikovskaya|first2=Elena B.|last3=Mazunin|first3=Ilya O.|displayauthors=etal|year=2008|title=Mitochondrial Genome Diversity in Arctic Siberians, with Particular Reference to the Evolutionary History of Beringia and Pleistocenic Peopling of the Americas|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2008-05_82_5/page/1084|journal=The American Journal of Human Genetics|volume=82|issue=5|pages=1084–1100|doi=10.1016/j.ajhg.2008.03.019|pmc=2427195|pmid=18452887}}</ref> Хатак и Кешги во долината Пешавар, Пакистан.<ref>{{Наведено списание|last=Zubair|first=Muhammad|last2=Hemphill|first2=Brian E.|last3=Schurr|first3=Theodore G.|last4=Tariq|first4=Muhammad|last5=Ilyas|first5=Muhammad|last6=Ahmad|first6=Habib|date=August 2020|title=Mitochondrial DNA diversity in the Khattak and Kheshgi of the Peshawar Valley, Pakistan|journal=Genetica|volume=148|issue=3–4|pages=195–206|doi=10.1007/s10709-020-00095-2|pmid=32607672}}</ref> * Д4* - Кина, Монгол од Хеилонгјанг и Хебеј,<ref name="He2023">Guang‐Lin He, Meng‐Ge Wang, Xing Zou, Hui‐Yuan Yeh, Chang‐Hui Liu, Chao Liu, Gang Chen, and Chuan‐Chao Wang.</ref> Кореја, Јапонија, Тајланд (Лису од покраината Мае Хонг Сон), САД, Русија, Грузија, Ирак, Турција, Грција. * Д1 – Америка ** Д1а – Колумбија *** Д1а1 – Бразил (Суруи, Гавијао) *** D1a2 – Гуарани ** D1b – Соединетите Американски Држави (шпанска), Доминиканска Република, Порторико ** D1c – САД (шпанска), мексиканска ** D1d *** D1d1 – САД (шпанска), мексиканска *** D1d2 – Мексиканец ** Д1е – Бразил (Каритијана, Зоро) ** D1f – Колумбија (вклучувајќи Корегуаје), Еквадор (американски Кичвас од амазонските покраини Пастаза, Орелана и Напо), Перу, Мексикански, САД *** Д1ф1 – Венецуела, Бразил (Каритијана), Тиријо, Вајваи, Катуена *** Д1ф2 – Колумбија *** D1f3 - Мексико, САД (Американец) ** D1g - јужен конус на Јужна Америка *** D1g1 **** D1g1a **** D1g1b *** D1g2 **** D1g2a *** D1g3 *** D1g4 *** D1g5 *** D1g6 ** D1h *** Д1ч 1 – Мексиканец *** Д1ч2 – Мексиканец ** D1i – Перу, Мексико, Соединетите Американски Држави (шпанска) *** D1i1 – Мексиканец *** D1i2 – Мексиканец ** D1j – Јужен конус од Јужна Америка (вклучувајќи го Гран Чако во Аргентина) *** D1j1 **** D1j1a ***** D1j1a1 – Аргентина ***** D1j1a2 ** D1k - Перу, Мексиканско, Соединетите Американски Држави (шпанска) ** Д1м – Мексиканец ** D1n – Соединетите Американски Држави (шпанска), Мексико ** D1r – Перу ** D1u *** D1u1 - Перу * Д4а – Кина, Монгол од Внатрешна Монголија и Хеилонгјанг, Северен Тајланд (Кон Муанг од покраината Чианг Маи и ​​покраината Ламфун, Пуан од покраината Фрае), Лаос (Лао од Луанг Прабанг), Јапонија, Кореја, Казахстан, Узбекистан (таџикистански од Фергана), Пакистан (Сараики), Монголија. *** * D4e ** D4e1 – Тајван, Чешка (Западна Бохемија), Австрија, Финска, САД *** D4e1a – Тајланд (Пон од покраината Након Рачасима<ref name="Kutanan2016">{{Наведено списание|last=Kutanan|first=Wibhu|last2=Kampuansai|first2=Jatupol|last3=Srikummool|first3=Metawee|last4=Kangwanpong|first4=Daoroong|last5=Ghirotto|first5=Silvia|last6=Brunelli|first6=Andrea|last7=Stoneking|first7=Mark|date=January 2017|title=Complete mitochondrial genomes of Thai and Lao populations indicate an ancient origin of Austroasiatic groups and demic diffusion in the spread of Tai–Kadai languages|journal=Human Genetics|volume=136|issue=1|pages=85–98|doi=10.1007/s00439-016-1742-y|pmc=5214972|pmid=27837350}}</ref>), Мокен, Урак Ловои, Кина (Хан од Ланжу,<ref name="Yao2021"/> Монгол од [[Внатрешна Монголија]],<ref name="He2023">Guang‐Lin He, Meng‐Ge Wang, Xing Zou, Hui‐Yuan Yeh, Chang‐Hui Liu, Chao Liu, Gang Chen, and Chuan‐Chao Wang.</ref> ''итн.''), Тибет, Ујгур, Кореја, Јапонија **** D4e1a1 - Јапонија, кинески **** D4e1a2 – Тајланд, Соновал Качари ***** D4e1a2a - Јапонија, Кореја **** D4e1a3 – Кина (Јао од Бама, Монгол од Алкса,<ref name="He2023" /> ''итн.''), Тајланд (Хмонг, Иу Миен), Виетнам (Cờ Лао, Фу Ла) *** Д2 – Ујгур, Монгол од Џилин и Чаојанг<ref name="He2023" /> **** D2a'b ***** Д2а – Алеут, Тлингит ****** D2a1 - Сакак, древна Канада ******* D2a1a – Алеут ******* D2a1b - сибирски ескими ****** Д2а2 – Чукчи, Ескими ***** D2b – Јукагир, Дури (река Маја, Охотски регион), Монгол од Хулунбуир<ref name="He2023" /> ****** Д2б1 – Кина, Тибет, Казахстан, Калмик, Белорусија (татарски) ******* D2b1a - Бурјат, Јакут, Камниган, Евенк ****** Д2б2 – Евенк, Баргут **** D2c – Бурјат *** D4e1c – Мексиканец ** D4e2 - Јапонија, Кореја, САД (Афроамериканец) *** D4e2a - Јапонија, Кореја *** D4e2b – Јапонија *** D4e2c – Јапонија *** D4e2d – Јапонија ** D4e3 – Североисточен Тајланд (Црн Таи, Саек),<ref name="Kutanan2016" /> Кина, Монгол од Шенјанг и Тонглијао,<ref name="He2023" /> Лачунгпа ** D4e4 – Јакут, [[Улчи]],<ref name="Sukernik2012">{{Наведено списание|last=Sukernik|first=Rem I.|last2=Volodko|first2=Natalia V.|last3=Mazunin|first3=Ilya O.|last4=Eltsov|first4=Nikolai P.|last5=Dryomov|first5=Stanislav V.|last6=Starikovskaya|first6=Elena B.|year=2012|title=Mitochondrial Genome Diversity in the Tubalar, Even, and Ulchi: Contribution to Prehistory of Native Siberians and Their Affinities to Native Americans|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-physical-anthropology_2012-05_148_1/page/123|journal=American Journal of Physical Anthropology|volume=148|issue=1|pages=123–138|doi=10.1002/ajpa.22050|pmid=22487888}}</ref> Бугарија, Полска, Руска Федерација *** D4e4a – евенк, парен, ујгур **** D4e4a1 – Јукагир, Евенк, Ивен, Монгол од Шенјанг<ref name="He2023" /> *** D4e4b - Руски, Волга Татар ** D4e5 *** D4e5a - Ксинџијанг (Ујгур, Киргистан), Русија (Алтај Кижи, Бурјат), Внатрешна Монголија (Баргут), Иран (Кашкаи), Јапонија ([[Ајчи (префектура)|Аичи]]) *** D4e5b - [[Ороци|Орок]] (Сахалин), Дури (Нелкан на реката Маја во регионот Охотск), Киргистан (Артукс), Башкортостан, Хан Кинези (Ланжу,<ref name="Yao2021" /> [[Денвер]]), Монгол од Фуксин и Хеилонгјанг<ref name="He2023" /> * D4f – Шор ** D4f1 – Јапонија, Кореја, Монгол (Баргут, Чифенг,<ref name="He2023" /> Чаојанг,<ref name="He2023" /> Хебеј<ref name="He2023" />) * D4g ** D4g* – Јапонија, Кореја ** D4g1 - Јапонија, Кореја, Ујгур, Узбекистан *** D4g1a – Јапонија *** D4g1b – Јапонија, Тајван, Монгол од [[Шјинџјианг|Ксинџијанг]],<ref name="He2023">Guang‐Lin He, Meng‐Ge Wang, Xing Zou, Hui‐Yuan Yeh, Chang‐Hui Liu, Chao Liu, Gang Chen, and Chuan‐Chao Wang.</ref> Белорусија *** D4g1c – Јапонија ** D4g2 – Кина, Монголите во Кина (Фуксин, Хингган, Тонглиао, Ксилингол<ref name="He2023" />) *** D4g2a – Јапонија **** D4g2a1 – Кина, Тајланд (Пон од покраината Лопбури <ref name="Kutanan2016"/>), Монголите во Кина (Баргут, [[Пекинг]],<ref name="He2023" /> Фуксин<ref name="He2023" />), Бурјат, Камниган ***** D4g2a1a – Јапонија ***** D4g2a1b - Кина, Тајланд (Црниот Таи од покраината Канчанабури, Кон Муанг од покраината Чианг Маи) ***** D4g2a1c – Тајланд (Пон од покраината Канчанабури и покраината Рачабури<ref name="Kutanan2016" />), Кина, Ванчо, [[Џаму и Кашмир]] *** D4g2b - Кина, Бурјат **** D4g2b1 - Хан Кинези, Улчи ***** D4g2b1a – Јапонија * D4h ** D4h* – Тајланд (Khmu од покраината Нан, Htin од покраината Phayao, Khon Mueang од покраината Lampang<ref name="Kutanan2016"/>), Филипини ** D4h1 *** D4h1* – Кина *** D4h1a - Кореја **** D4h1a1 - Кореја, Јапонија **** D4h1a2 – Јапонија *** D4h1b – Хунан ([[Хан (народ)|Хан]]), Јапонија *** D4h1c – Кина (вклучувајќи Ту), Тибет **** D4h1c1 - Јапонија, Кореја, Монгол од Шенјанг<ref name="He2023">Guang‐Lin He, Meng‐Ge Wang, Xing Zou, Hui‐Yuan Yeh, Chang‐Hui Liu, Chao Liu, Gang Chen, and Chuan‐Chao Wang.</ref> *** D4h1d – Баргут ** Д4ч2 – Улчи ** D4h3 – Тајланд (Таи Јуан од покраината Рачабури<ref name="Kutanan2016" />)<ref name="Derenkoetal2010">{{Наведено списание|date=2010|title=Origin and Post-Glacial Dispersal of Mitochondrial DNA Haplogroups C and D in Northern Asia|journal=PLOS ONE|volume=5|issue=12|pages=e15214|bibcode=2010PLoSO...515214D|doi=10.1371/journal.pone.0015214|pmc=3006427|pmid=21203537|doi-access=free}}</ref> *** D4h3a – Јужна Америка (Перу, Еквадор, Аргентина, Боливија, Бразил), Мексико, САД,<ref name="Peregoetal2009">{{Наведено списание|last=Perego, Ugo A., Achilli, Alessandro, Angerhofer, Norman, Accetturo, Matteo, Pala, Maria, Olivieri, Anna, Kashani, Baharak H., Ritchie, Kathleen H., Scozzari, Rosaria, Kong, Qing-Peng, Myres, Natalie M., Salas, Antonio, Semino, Ornella, Bandelt, Hans-Jürgen, Woodward, Scott R., and Torroni, Antonio|year=2009|title=Distinctive Paleo-Indian Migration Routes from Beringia Marked by Two Rare mtDNA Haplogroups|journal=Current Biology|volume=19|issue=1|pages=1–8|doi=10.1016/j.cub.2008.11.058|pmid=19135370|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Moreno-Mayar|first=J. Víctor|last2=Vinner|first2=Lasse|last3=de Barros Damgaard|first3=Peter|last4=de la Fuente|first4=Constanza|last5=Chan|first5=Jeffrey|last6=Spence|first6=Jeffrey P.|last7=Allentoft|first7=Morten E.|last8=Vimala|first8=Tharsika|last9=Racimo|first9=Fernando|date=2018-12-07|title=Early human dispersals within the Americas|url=https://escholarship.org/content/qt03v4b6mr/qt03v4b6mr.pdf?t=r7lirb|journal=Science|language=en|volume=362|issue=6419|pages=eaav2621|bibcode=2018Sci...362.2621M|doi=10.1126/science.aav2621|issn=0036-8075|pmid=30409807|doi-access=free}}</ref> и Колумбија. **** D4h3a1 – Чиле ***** D4h3a1a – Чиле ****** D4h3a1a1 – Чиле ****** D4h3a1a2 – Чиле **** D4h3a2 – Чиле, Аргентина **** D4h3a3 – Чиле ***** D4h3a3a – Мексико, САД **** D4h3a4 - Перу **** D4h3a5 – Чиле, Перу, Аргентина **** D4h3a6 – Перу, Еквадор **** D4h3a7 - древна Канада **** D4h3a8 - Мексико **** D4h3a9 - Перу *** D4h3b – Кина ** D4h4 – Ујгур, Тибет, Јапонија, Монгол (Бајаннур,<ref name="He2023" /> Хингган<ref name="He2023" />) *** D4h4a – Киргистан (Ташкурган), Бурјат, Баргут * D4i ** D4i* – Јапонија, Ујгур, Израел (палестински) ** D4i1 - Јапонија ** D4i2 – Ујгур, Јакут, Долган, Казахстан, Волга Татар, Бурјат, Баргут, Евенк (Иенгра), Ивен, Нанаи, Јукагир, Русија, Германија, Англија ** D4i3 *** D4i3* – Непал (Катманду) *** D4i3a - Кина, Тајван (Атајал) ** D4i4 - Ујгур, Тибет (Шерпа), Кина (Миао), Виетнам (Х'Монг) ** D4i5 - Јапонија ** === D5'6 === '''D5'6''' (16189) главно се наоѓа во [[Источна Азија]] и [[Југоисточна Азија]], особено во Кина, Кореја и Јапонија.<ref name="Tanaka">{{Наведено списание|last=Tanaka|first=Masashi|last2=Cabrera|first2=Vicente M.|last3=González|first3=Ana M.|last4=Larruga|first4=José M.|last5=Takeyasu|first5=Takeshi|last6=Fuku|first6=Noriyuki|last7=Guo|first7=Li-Jun|last8=Hirose|first8=Raita|last9=Fujita|first9=Yasunori|date=1 October 2004|title=Mitochondrial Genome Variation in Eastern Asia and the Peopling of Japan|journal=Genome Research|volume=14|issue=10a|pages=1832–1850|doi=10.1101/gr.2286304|pmc=524407|pmid=15466285}}</ref><ref name="Peng2011">{{Наведено списание|last=Peng|first=Min-Sheng|last2=He|first2=Jun-Dong|last3=Liu|first3=Hai-Xin|last4=Zhang|first4=Ya-Ping|year=2011|title=Tracing the legacy of the early Hainan Islanders - a perspective from mitochondrial DNA|journal=BMC Evolutionary Biology|volume=2011|issue=11|page=46|bibcode=2011BMCEE..11...46P|doi=10.1186/1471-2148-11-46|pmc=3048540|pmid=21324107|doi-access=free}}</ref><ref name="Tabbada2010">{{Наведено списание|last=Tabbada|first=Kristina A.|last2=Trejaut|first2=Jean|last3=Loo|first3=Jun-Hun|displayauthors=etal|year=2010|title=Philippine Mitochondrial DNA Diversity: A Populated Viaduct between Taiwan and Indonesia?|url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2010-01_27_1/page/n26|journal=Mol. Biol. Evol.|volume=27|issue=1|pages=21–31|doi=10.1093/molbev/msp215|pmid=19755666|doi-access=}}</ref> Се чини дека не учествувал во преселбата кон Америка, а честотите во Централна, Северна и Јужна Азија се генерално пониски, иако поткладот D5a2a2 е распространет (57/423 = 13,48%<ref name="Fedorova2013">{{Наведено списание|last=Fedorova|first=Sardana A|last2=Reidla|first2=Maere|last3=Metspalu|first3=Ene|displayauthors=etal|year=2013|title=Autosomal and uniparental portraits of the native populations of Sakha (Yakutia): implications for the peopling of Northeast Eurasia|journal=BMC Evolutionary Biology|volume=2013|issue=13|page=127|bibcode=2013BMCEE..13..127F|doi=10.1186/1471-2148-13-127|pmc=3695835|pmid=23782551|doi-access=free}}</ref>) меѓу [[Јакути]]те, а Група од турски јазик која мигрирала во Сибир во историските времиња под притисок на монголската експанзија.<ref name="Fedorova2013"/> **** == See also == * [[Генеалошки ДНК тест|Genealogical DNA test]] * [[Генетска генеалогија|Genetic genealogy]] * [[Човечка митохондријална генетика|Human mitochondrial genetics]] * [[Популациона генетика|Population genetics]] * Human mitochondrial DNA haplogroups * [[Генетска историја на домородните народи на Америка|Genetic history of indigenous peoples of the Americas]] {{MtDNA}} == References == {{Наводи|33em}} * Општо ** [https://web.archive.org/web/20111209150338/http://www.ianlogan.co.uk/mtDNA.htm Место на митохондријална ДНК] на Иан Логан * Хаплогрупата Д ** [https://web.archive.org/web/20091118173006/http://www.phylotree.org/tree/subtree_D.htm PhyloTree.org на Манис ван Овен - подстебло mtDNA Д] ** [https://web.archive.org/web/20110726092625/https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html?card=mm007 Ширење на Haplogroup D], од ''National Geographic'' ** [[Категорија:Човечки мтДНК хаплогрупи]] c0xdmzsehj59zz0a5lr74ka19q64w7n ФК Сидтирол 0 1343515 5649490 5298461 2026-10-24T18:48:45Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649490 wikitext text/x-wiki {{Infobox football club 2 | clubname = Сидтирол | color1 = red | color2 = #FFFFFF; border:red 2px solid; | current = ФК Зудтирол сезона 2023–2024| | image = [[Податотека:FC Sudtirol logo 2016.png|160px]] | fullname = Фудбал клуб Зудтирол | nickname = ''Бјанкороси'' (бело-црвени)<br>''Тиролези'' (Тиролци) | founded = [[1974]] | ground = [[Стадион Друзо]]<br />[[Болцано]], [[Италија]] | capacity = 5,500 | owner = | chrtitle = Претседател | | chairman = {{flagsport|ITA}} Герхард Компер | manager = {{flagsport|ITA}} [[Федерико Валенте]] | mgrtitle = Тренер | | league = {{Лига-Серија Б}} | season = 2023-2024 | position = Серија Б, 12-ти | website = http://www.fc-suedtirol.com/ |pattern_b1 = _fcsh2425 |body1 = FFFFFF |pattern_la1 = _fcsh2425 |leftarm1 = FFFFFF |pattern_ra1 = _fcsh2425 |rightarm1 = FFFFFF |pattern_sh1 = _fcsh2425 |shorts1 = FFFFFF |pattern_so1 = _fcsh2425 |socks1 = FFFFFF |pattern_b2 = _fcs2324a |body2 = 8e2121 |pattern_la2 = _fcs2324a |leftarm2 = 8e2121 |pattern_ra2 = _fcs2324a |rightarm2 = 8e2121 |pattern_sh2 = _fcs2324a |shorts2 = 8e2121 |pattern_so2 = _fcs2324a |socks2 = 8e2121 |}} '''Фудбал Клуб Сидтирол''', познат уште како '''Сидтирол-Алто Адиџе''', '''Сидтирол Болцано-Бозен''' или само '''Сидтирол''' — [[Италија|италијански]] [[фудбалски клуб]] од [[Болцано]], регионот [[Трентино-Јужен Тирол]]. Моментално се натпреварува во [[Серија Б]], второто ниво на [[Првенство во фудбал на Италија|италијанскиот фудбалски систем]], откако во сезоната 2021-2022 за првпат во својата историја клубот изборил промоција во оваа дивизија. Сидтирол бил основан во Бресаноне во 1974 година како дел од спортскиот клуб ''Шпорт Ферајн Миланд'', но во 1995 година се одвоил од „матичната компанија“, кога бил и преименуван во '''ФК Сидтирол-Алто Адиџе''' и ги прифатил белата и црвената боја како свои клупски бои; потоа името било скратено во ФК Сидтирол во 2000 година, годината на професионално деби на клубот и неговата преселба во [[Болцано]]. Новото име ја симболизира намерата на клубот да го претставува не само главниот град, туку и целата територија во соодветната провинција. Сидтирол е еден од најуспешните клубови во италијанскиот регион Трентино-Јужен Тирол и има најмногу сезони поминати во професионалните лиги во Италија. Со освојувањето на групата А во [[Серија Ц 2021-2022]], клубот ја добил својата прва историска промоција во Серија Б, станувајќи единствениот клуб од Трентино-Јужен Тирол што постигнал слична цел откако првенството се игра во една група (претходно само [[ФК Болцано 1996|Болцано]] одиграл една година во Серија Б, во [[Серија Б 1947-1948|сезоната 1947-1948]]). Во сезоната 2022-2023, откако многу пред крајот на првенството го обезбедил опстанокот (играјќи дури во плејофот за промоција во [[Серија А]]), Сидтирол поставил апсолутен и невиден рекорд за регионалниот фудбал, потврдувајќи го своето учество во второто ниво на италијанскиот фудбал за втора година по ред. Својте домашни натпревари клубот ги игра на стадионот [[Стадион Друзо|Друзо]], кој има капацитет од 5,500 седечки места. ==Играчи== ===Моментален состав=== {{Fs start/Sudtirol}} {{Fs player | no= 1 | nat= ITA | pos= GK | name= [[Џакомо Полуци]]}} {{Fs player | no= 2 | nat= ITA | pos= DF | name= [[Филипо Скаља]]}} {{Fs player | no= 3 | nat= ITA | pos= DF | name= [[Андреа Кањано]]}} {{Fs player | no= 4 | nat= ITA | pos= MF | name= [[Томазо Аригони]]}} {{Fs player | no= 5 | nat= FRA | pos= DF | name= [[Кевин Винето]]}} {{Fs player | no= 8 | nat= ITA | pos= MF | name= [[Алесандро Маламо]]}} {{Fs player | no= 9 | nat= ITA | pos= FW | name= [[Емануеле Пекорино]]}} {{Fs player | no= 11 | nat= ITA | pos= MF | name= [[Рикардо Черво]]}} {{Fs player | no= 12 | nat= ITA | pos= GK | name= Џакомо Драго}} {{Fs player | no= 15 | nat= ITA | pos= MF | name= [[Џереми Бро]]}} {{Fs player | no= 17 | nat= ITA | pos= MF | name= [[Даниеле Казираги]]}} {{Fs player | no= 18 | nat= ITA | pos= FW | name= [[Матео Ровер]]}} {{Fs player | no= 21 | nat= ITA | pos= MF | name= [[Фабијан Таит]] {{Капитен}}}} {{Fs player | no= 22 | nat= ITA | pos= GK | name= Стефан Алекс Дреган}} {{Fs mid/Sudtirol}} {{Fs player | no= 23 | nat= ITA | pos= FW | name= [[Никола Раути]]}} {{Fs player | no= 24 | nat= ITA | pos= DF | name= [[Симоне Дави]]}} {{Fs player | no= 26 | nat= ITA | pos= FW | name= [[Андреа Чиско]]}} {{Fs player | no= 27 | nat= SVN | pos= MF | name= [[Јасмин Куртиќ]]}} {{Fs player | no= 28 | nat= ITA | pos= DF | name= [[Рафаел Кофлер]]}} {{Fs player | no= 30 | nat= ITA | pos= DF | name= [[Андреа Џорџини]]}} {{Fs player | no= 33 | nat= ALB | pos= FW | name= [[Силвио Меркај]]}} {{Fs player | no= 42 | nat= BEL | pos= MF | name= [[Дауда Питерс]]}} {{Fs player | no= 55 | nat= ITA | pos= DF | name= [[Андреа Масиело]]}} {{Fs player | no= 77 | nat= ITA | pos= MF | name= [[Лоренцо Лонарди]]}} {{Fs player | no= 79 | nat= ITA | pos= MF | name= [[Салваторе Молина]]}} {{Fs player | no= 90 | nat= ITA | pos= FW | name= [[Рафаел Одогву]]}} {{Fs player | no= 94 | nat= MAR | pos= DF | name= [[Хамза Ел Каукиби]]}} {{Fs end}} ==Бои и симболи== [[File:Flag of South Tyrol.svg|left|thumb|Знамето на автономната провинција Болцано.]] Од [[1995]] година, боите на Сидтирол се [[бела]] и [[црвена]], позајмени од историската симболика [[хералдика]] на [[Автономна провинција Болцано|провинцијата]] и на [[Болцано|градот Болцано]] (а пред тоа [[Тирол|историскиот Тирол]]). Општо земено, белата боја преовладува на домашниот дрес, додека кај резервните (еден или два, во зависност од спонзорските договори) усвоени се боите црвена, црна, сина, жолта, зелена,<ref name=evoma>L'evoluzione delle maglie da gioco è ricostruita tramite {{citation|F. Rosace, op. cit.}}</ref> дури и виолетова како што било во сезоната на дебито во [[Серија Б]].<ref>{{Cite web|url=https://radionbc.it/calcio-serie-b-ecco-la-nuova-maglia-away-dellfc-suedtirol/|title= CALCIO SERIE B: LA NUOVA MAGLIA AWAY DELL'FC SUEDTIROL |website=radionbc.it|date=4 август 2022|access-date=17 септември 2022}}</ref> Шаблоните избрани низ годините за домашните дресови биле различни: во првите две сезони, од 1995 до 1997 година, клубот настапувал во дресови со бело-црвени вертикални риги,<ref name="celebrativa">{{Cite web|url=https://www.fc-suedtirol.com/it/club/maglia-celebrativa/121-0.html|title=Maglia celebrativa - FC Südtirol - Alto Adige|publisher=fc-suedtirol.com|date=26 мај 2021|access-date=8 јуни 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210526170300/https://www.fc-suedtirol.com/it/club/maglia-celebrativa/121-0.html|archive-date=2021-05-26 |url-status=dead}}</ref> по што, во сезоната 1997-1998, бил во употреба дрес со бела основа со дезен на назабени црвени линии во горниот дел од торзото, избледени на дното. Помеѓу 1998 и 2000 година тие избрале дрес во „стилот на {{Fb team (N) Ajax}}", со бела боја со голем централен црвен „столб“, кој потоа еволуирал во дрес во целосно црвена боја само со бели ракави за првиот дел од сезоната 2000-2001 а потоа во шаблон кој имал бело торзо и црвени страни и ракави со минимална појава на црна боја. Во следните сезони до 2013 година, клубот играл во претежно бели домашни дресови, во кои црвената боја била сведена на украси и на рабовите од кројот.<ref name=evoma /> Најчудното и најтрајно решение (и затоа е иконски поврзано со клубот) било она што во [[2013]] го дизајнирал дизајнерот Антонино Бенинкаса (веќе автор на логото на [[Зимски олимписки игри 2006|Зимските олимписки игри 2006]]) во име на техничкиот спонзор ''Garman'', потоа изгласан преку интернет од навивачите на клубот и последователно останал во употреба до сезоната 2016-2017:<ref>{{Cite web|url=https://www.passionemaglie.it/divise-sudtirol-garman-lega-pro-orgoglio-tirolese/|title=Maglie Sudtirol 2013-2014 Garman scelte dai tifosi|author=Niccolò Mailli|publisher=Passione Maglie|date=17 октомври 2013|access-date=7 авгсут 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419192838/https://www.passionemaglie.it/divise-sudtirol-garman-lega-pro-orgoglio-tirolese/|archive-date=2024-04-19|url-status=dead}}</ref> *домашната опрема била изработена од главно бел дрес, со црвено-бел ромбоиден кариран дезен втиснат на торзото кој се протега дијагонално кон десното рамо и ја покрива целата соодветна страна на дресот. Бели шорцеви со црвени симетрични линии, исто како и на чорапите. Броевите и натписите биле во црвено. *гостинскиот дрес бил во црвена боја, украсен на торзото со бели спирални мотиви кои се протегаат до ракавите. Црвени шорцеви со бели линии, исто како и на чорапите. Броевите и натписите биле во бело. ====Еволуција на дресовите==== ;Дома {| | {{Football kit |align = none center |pattern_b = _redhoops |body = FFFFFF |pattern_la = _red_hoops |leftarm = FFFFFF |pattern_ra = _red_hoops |rightarm = FFFFFF |pattern_sh= |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Домашен 1995-1997 }} | {{Football kit |align = none center |pattern_b = _fcs9798h |body = FFFFFF |pattern_la = _whitelower |leftarm = FF0000 |pattern_ra = _whitelower |rightarm = FF0000 |pattern_sh= |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Домашен 1997-1998 }} | {{Football kit |align = none center |pattern_b = _ajax9798h |body = FFFFFF |pattern_la = |leftarm = FFFFFF |pattern_ra = |rightarm = FFFFFF |pattern_sh= |shorts = FFFFFF |socks = FF0000 |title = Домашен 1998-2000 }} | {{Football kit |align = none center |pattern_b = _chelsea1975a |body = FF0000 |pattern_la = _redborder |leftarm = FFFFFF |pattern_ra = _redborder |rightarm = FFFFFF |pattern_sh= |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Домашен 2000-2001 (1) }} | {{Football kit |align = none center |pattern_b = _fcs0001a |body = ffffff |pattern_la = _fcs0001a |leftarm = FFFFFF |pattern_ra = _fcs0001a |rightarm = FFFFFF |pattern_sh= |shorts = ff0000 |socks = ffffff |title = Домашен 2000-2001 (2) }} | {{Football kit |align = none center |pattern_b = _collarred |body = FFFFFF |pattern_la = _redborder |leftarm = FFFFFF |pattern_ra = _redborder |rightarm = FFFFFF |pattern_sh= _redbottom |shorts = FFFFFF |socks = FF0000 |title = Домашен 2001-2006 }} | {{Football kit |align = none center |pattern_b = _fcsmass1h |body = FFFFFF |pattern_la = _fcsmass1h |leftarm = FFFFFF |pattern_ra = _fcsmass1h |rightarm = FFFFFF |pattern_sh= _redbottom |shorts = FFFFFF |socks = FF0000 |title = Домашен 2006-2009 }} | {{Football kit |align = none center |pattern_b = _fcsmass2h |body = FFFFFF |pattern_la = _redborder |leftarm = FFFFFF |pattern_ra = _redborder |rightarm = FFFFFF |pattern_sh= _redbottom |shorts = FFFFFF |socks = FF0000 |title = Домашен 2009-2011 }} | {{Football kit |align = none center |pattern_b = _fcsmass3 |body = FFFFFF |pattern_la = _fcsmass |leftarm = FFFFFF |pattern_ra = |rightarm = FFFFFF |pattern_sh= |shorts = FF0000 |socks = FFFFFF |title = Домашен 2011-2012 }} |- | {{Football kit |align = none center |pattern_b = _fcsgarman1h |body = FFFFFF |pattern_la = _fcsgarman1h |leftarm = FFFFFF |pattern_ra = _fcsgarman1h |rightarm = FFFFFF |pattern_sh= |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Домашен 2012-2013 }} | {{Football kit |align = none center |pattern_b = _fcsudtirolhome1314 |body = FFFFFF |pattern_la = _fcsudtirolhome1314 |leftarm = FFFFFF |pattern_ra = |rightarm = FFFFFF |pattern_sh= _fcsudtirolhome1314 |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Домашен 2013-2017 }} | {{Football kit |align = none center |pattern_b=_fcsudtirolhome1718|motivo della canottiera| body=FFFFFF|colore della canottiera| pattern_la=_fcs1718h||motivo manica sinistra| leftarm=FFFFFF|colore manica sinistra| pattern_ra=_fcs1718h|motivo manica destra| rightarm=FFFFFF|colore manica destra| pattern_sh=||motivo pantaloncini| shorts=FFFFFF|colore pantaloncini| pattern_so=_puma_2006_red(2)||motivo calzettoni| socks=FFFFFF|colore calzettoni| |title = Домашен 2017-2018 }} | {{Football kit |align = none center |pattern_b=_fcs1819h||motivo della canottiera| |body=FFFFFF|colore della canottiera| |pattern_la=_fcs1819h|motivo manica sinistra| |leftar=FFFFFF|colore manica sinistra| |pattern_ra=_fcs1819h|motivo manica destra| |rightarm=FFFFFF|colore manica destra| |pattern_sh=_redsides||motivo pantaloncini| |shorts=FFFFFF|colore pantaloncini| |pattern_so=||motivo calzettoni| |socks=FFFFFF|colore calzettoni| |title = Домашен 2018-2020 }} | {{Football kit |pattern_b = _fcs2021h |body = FFFFFF |pattern_la = _blackredborder |leftarm = FFFFFF |pattern_ra = _blackredborder |rightarm = FFFFFF |pattern_sh = _fcs2021h |shorts = FFFFFF |pattern_so = _fcs2021h |socks = FFFFFF |title = Домашен 2020-2021 }} | {{Football kit |pattern_b = _fcs2122h |body = FFFFFF |pattern_la = _fcs2122h |leftarm = FFFFFF |pattern_ra = _fcs2122h |rightarm = FFFFFF |pattern_sh = |shorts = FFFFFF |pattern_so = _redtop |socks = 000000 |title = Домашен 2021-2022 }} | {{Football kit |pattern_b = _fcs2223h |body = FFFFFF |pattern_la = _fcs2223h |leftarm = FFFFFF |pattern_ra = _fcs2223h |rightarm = FFFFFF |pattern_sh = _fcs2223h |shorts = FFFFFF |pattern_so = _fcs2021h |socks = FFFFFF |title = Домашен 2022-2023 }} | {{Football kit |pattern_b = _fcs2324h |body = FFFFFF |pattern_la = _fcs2324h |leftarm = FFFFFF |pattern_ra = _fcs2324h |rightarm = FFFFFF |pattern_sh = _fcs2324h |shorts = FFFFFF |pattern_so = _fcs2324h |socks = FFFFFF |title = Домашен 2023-2024 }} |} &nbsp; ;Гости {| | {{Football kit |align = none center |pattern_b = _fcs0001t |body = 000080 |pattern_la = |leftarm = 000080 |pattern_ra = |rightarm = 000080 |pattern_sh= |shorts = 000080 |socks = 000080 |title = Гостински 2000-2001 }} | {{Football kit |align = none center |pattern_b = _fcsudtirolaway1314 |body = FFFFFF |pattern_la = |leftarm = FF0000 |pattern_ra = _fcsudtirolaway1314 |rightarm = FFFFFF |pattern_sh=_fcsudtirolaway1314 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |title = Гостински 2013-2017 }} | {{Football kit |pattern_b = _fcs1819a |body = 000000 |pattern_la = |leftarm = 000000 |pattern_ra = |rightarm = 000000 |pattern_sh = |shorts = 000000 |pattern_so = |socks = 000000 |title = Гостински 2018-2020 }} | {{Football kit |pattern_b = _fcs2021a |body = 000000 |pattern_la = _fcs2021a |leftarm = 000000 |pattern_ra = _fcs2021a |rightarm = 000000 |pattern_sh = _goldbottom |shorts = 000000 |pattern_so = |socks = 000000 |title = Гостински 2020-2021 }} | {{Football kit |pattern_b = _fcs2122a |body = 000000 |pattern_la = _fcs2122a |leftarm = 000000 |pattern_ra = _fcs2122a |rightarm = 000000 |pattern_sh = _fcs2122a |shorts = |pattern_so = _fcs2122a |socks = |title = Гостински 2021-2022 }} | {{Football kit |pattern_b = _fcs2223a |body = 8000FF |pattern_la = _fcs2223a |leftarm = 8000FF |pattern_ra = _fcs2223a |rightarm = 8000FF |pattern_sh = _fcs2223a |shorts = 8000FF |pattern_so = |socks = 8000FF |title = Гостински 2022-2023 }} | {{Football kit |pattern_b = _fcs2324a |body = 8E2121 |pattern_la = _fcs2324a |leftarm = 8E2121 |pattern_ra = _fcs2324a |rightarm = 8E2121 |pattern_sh = _fcs2324a |shorts = 8E2121 |pattern_so = _fcs2324a |socks = 8E2121 |title=Гостински 2023-2024 }} |} == Титули == ===Интеррегионални натпреварувања=== * '''[[Серија Ц]]''' : '''1''' : 2021-2022 (група А) * '''[[Лега Про Секонда Дивизионе]]''' : '''1''' : 2009-2010 (група А) * '''[[Серија Д]]''' : '''1''' : 1999-2000 (група Ц) ===Регионални натпреварувања=== * '''[[Екеленца]]''' : '''1''' : 1996-1997 ==Статистика== === Учество во првенства === {| class="wikitable center" width=100% ! style="color:red; background:#FFFFFF;" width="10%"| Ниво ! style="color:red; background:#FFFFFF;" width="25%"| Категорија ! style="color:red; background:#FFFFFF;" width="15%"| Учества ! style="color:red; background:#FFFFFF;" width="20%"| Деби ! style="color:red; background:#FFFFFF;" width="20%"| Последна сезона ! style="color:red; background:#FFFFFF;" width="10%"| Вкупно |- |- bgcolor="#E9E9E9" | <span style="font-size: 140%;">'''2º'''</span> || '''Серија Б''' || '''2''' || [[Серија Б 2022-2023|2022-2023]] || [[Серија Б 2023-2024|2023-2024]] || '''2''' |- | rowspan=3| <span style="font-size: 140%;">'''3º'''</span> || '''Лега Про Прима Дивизионе''' || '''4''' || [[Лега Про Прима Дивизионе 2010-2011|2010-2011]] || [[Лега Про Прима Дивизионе 2013-2014|2013-2014]] || rowspan=3| '''12''' |- | '''Лега Про''' || '''3''' || [[Лега Про 2014-2015|2014-2015]] || [[Лега Про 2016-2017|2016-2017]] |- | '''Серија Ц''' || '''5''' || [[Серија Ц 2017-2018|2017-2018]] || [[Серија Ц 2021-2022|2021-2022]] |- bgcolor="#E9E9E9" | rowspan=2| <span style="font-size: 140%;">'''4º'''</span> || '''Серија Ц2''' || '''8''' || [[Серија Ц2 2000-2001|2000-2001]] || [[Серија Ц2 2007-2008|2007-2008]] || rowspan=2| '''10''' |- bgcolor="#E9E9E9" | '''Лега Про Секонда Дивизионе''' || '''2''' || [[Лега Про Секонда Дивизионе 2008-2009|2008-2009]] || [[Лега Про Секонда Дивизионе 2009-2010|2009-2010]] |- | rowspan=2| <span style="font-size: 140%;">'''5º'''</span> || '''Кампионато Национале Дилетанти''' || '''2''' || [[Кампионато Национале Дилетанти 1997-1998|1997-1998]] || align="center" | [[Кампионато Национале Дилетанти 1998-1999|1998-1999]] || rowspan=2| '''3''' |- | '''Серија Д''' || '''1''' || colspan=2| [[Серија Д 1999-2000|1999-2000]] |} ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == *[http://www.fc-suedtirol.com/ Официјална страна на клубот] *[https://int.soccerway.com/teams/italy/fc-sudtirol-bolzano/5648/ Сидтирол на soccerway] {{Серија Б}} [[Категорија:Фудбалски клубови од Италија|Сидтирол]] [[Категорија:ФК Сидтирол| ]] e69fiwf8a3ywpfnnxtydr9o65u98uth Стара чаршија (Ѓаковица) 0 1346126 5649602 5619389 2026-10-25T06:30:04Z CommonsDelinker 746 Бришење на "[[Слика:Bektashi_Tekke.jpg|Bektashi_Tekke.jpg]]", беше избришана од [[c:Главна страница|Заедничката ризница]] од страна на [[c:User:Krd|Krd]] поради: No permission since 17 October 2026. 5649602 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Gjakova_-_Çarshia_e_Vjetër.jpg|мини|300x300пкс| Ѓаковица]] [[Податотека:The_Old_Bazaar.jpg|мини|300x300пкс| Дуќан во Старата чаршија, Ѓаковица 1957 г]] '''Стара чаршија''' ({{langx|sq|Pazari i vjetër}}; {{langx|sr|Стари базар/Stari bazar}}) во [[Ѓаковица]] — најстарата чаршија во [[Република Косово|Косово]] (позната и како ''Чаршија е Махе'' (Големата чаршија) или ''Даковица''. Мехала е Хадумит, историската населба каде што се наоѓа, ја сместува и најстарата џамија во градот, Хадум џамијата (албански: [[:sq:Xhamia e Hadumit|''Xhamia e Hadumit'']]), која датира од 15 век. Големата чаршија (од {{langx|tr|Çarşı}} што значи ''пазар'') била срцето на стопанството во Ѓаковица, град на трговија и стока што им служела на селата околу општина Ѓаковица, Јуник и Ѓаковската висорамнина на границата меѓу Косово и [[Албанија]]. Старата чаршија била опожарена и уништена, а потоа била реконструирана по претрпените оштетувања за време на војната во 1999 година. Околу џамијата се наоѓаат гробови со извајани украси, со натписи врежани на стар [[Отоманско Царство|османлиски]] јазик. Порано се користел за погребување на членовите на популарните семејства во Ѓаковица. Во рамките на комплексот на џамијата се наоѓале [[амам]]от (Турска бања) кој бил уништен во 2008 година, зградата на ''Старата библиотека'' од 1671 година (запалена од српските сили за време на војната во 1999 година и целосно уништена во 2000 година) како и ''мејтепи'' од 1777 година. Чаршијата е поврзана со центарот на градот, на само пет минути преку мостот Ислам-бег. Чаршијата зафаќа површина од околу {{м2|35.000}} и должината на нејзиниот главен пат е еден километар со околу 500 продавници сместени покрај него. Сепак, сè уште е дом на активна џамија, неколку [[Турбе|турбиња]] и саат-кула, која била уништена за време на [[Прва балканска војна|Првата балканска војна]] и неодамна била обновена.<ref>Broshura për promovimin e Gjakovës,CBDC</ref> == Историја == [[Податотека:The_Old_Bazaar,_Gjakova.jpg|лево|мини|300x300пкс| Старата чаршија]] Големата чаршија на Ѓаковица настанала со појавата на првите занаетчии и занаетчиските преработувачки производи; ттоа се случило кога Ѓаковица го добила статусот '''касаба''' (мал град), кога во 1003 година (1594/95), Селман Хадим-ага подарил некои јавни објекти кои самиот ги изградил на верските институции Хадум-џамијата, ''мејтеп'' (основно верско училиште), библиотека, ''мувакит-хане'', „''зграда за мерење на времето и одредување на календарот со помош на астролабски квадрати''“, јавна бања ([[амам]]), гостилница и неколку дуќани. За одржување на овие објекти било побарано од султанот да приложи кон својот „вакиф“ некои земји од султански имоти (''хасеси''), чии приходи требало да се користат за одржување на споменатите згради и за плаќање на персоналот што работел таму. Меѓутоа, првите директни факти за Големата чаршија ги дал [[Турција|турскиот]] патеписец [[Евлија Челебија]], кој ја посетил Ѓаковица во 1662 година и бил восхитен од убавината и богатството на градот и на Ѓаковчаните. Меѓу другото, тој напишал: „''Јакова има две илјади украсени куќи сместени во едно пространо поле. Има две прекрасни џамии, џамии без минаре („месџиде“), анови покриени со олово.'' ''Има прекрасна јавна бања ([[амам]]) која ви го радува срцето и околу триста продавници со илјада видови занаети''“. Осврнувајќи се на впечатоците што му ги оставиле Ѓаковарците, тој продолжил „''Бидејќи има прекрасна клима, жителите се убави и љубезни''“. Како што може да се види од почетоците, во големата чаршија имало голем број дуќани, во кои се развивале речиси сите видови занаети со цел да се задоволат сите потреби на населението од регионот на Ѓаковица и извозни како како што се оние на металопреработувачите, преработувачите на кожа, преработувачите на текстил, лимари, самарџии и.т.н. Во XVIII век во Ѓаковица се споменува познатиот пиштолџија Туш, кој се занимавал не само со нивното производство, туку и со нивното украсување. Како мајстор за производство на луксузни пиштоли, кои во тоа време биле барани без никаква разлика од сите општествени класи, тој успеал во овој век да создаде „''народна школа''“ на овој занает, до денес позната по неговото име <ref>Grand Bazaar of Gjakova, Masar Rizvanolli, p.39</ref> [[Податотека:Xhamia_e_Hadumit.jpg|мини|Хадум-џамија]] === Хадум-џамија === Еден овчар од селото Гуске си ги чувал овците и козите. Турските (османлиски) стражари забележале дека над него лета некоја птица, што според светите книги значело дека е добар и мудар човек, па заминале да разговараат со него. Ги поканил на гости на една ноќ и ги угостил со сè што имал. И овчарот добро зборувал и турските стражари дознале дека се вика '''Хадум''' и разбрале дека е многу паметен и сака да се школува. Хадум бил одведен во [[Истанбул]], каде што завршил проповедничка школа. После тоа, тој сакал своја џамија, па турската администрација повторно му помогнала. Турските стражари барале соодветно место за џамија, недалеку од селото Гуске. Забележале рамно поле, блиску до еден рид (денес познат како рид Чабрати) и ги нашле сопствениците на земјата, со кои разговарале за купување на парчето земја. Сопственици биле Јак и неговиот брат Вуле и не сакале да продадат земја. Турските стражари успеале да ги предомислат и им рекле дека им треба земја само колку кожата на волот, а браќата се согласиле. Всушност, тие биле навистина лукави. Ја зеле кожата на волот, му ја исекле целата голема, долга коса и ја ставиле во вреќа. Потоа, некој ден дошле на теренот, ја извадиле косата и почнале да ги ставаат на земја. Браќата виделе дека турските стражари ги излажале, но бидејќи немале што да кажат, сакале местото да се вика единствено Јакове (комбинација од имињата на браќата Јаке и Вуле). Турската управа го прифатила името, кое подоцна било сменето во Ѓакове. 70 години подоцна, Евлија Челебија во своето дело запишал дека околу рамнината на Јак Вула и Хадум џамијата имало 2000 куќи, некои џамии и две монументални џамии, анови покриени со олово, прекрасен ''амам'' и 300 продавници. Џамијата Хадум како архитектонски објект спаѓа во класичните форми на џамиите во групата на [[Република Косово|косовски]] стил. Таа е покриена со коцки; има правоаголна основа и минаре кое излегува од југозападниот ѕид, во правоаголна основа. Планот и композициската шема ги содржат овие делови: салата за молитва, Хајат и минарето. == Занаети == Занаетот на секачите, кој се практикувал и во Ѓаковица, бил постар од пиштолџиите. Занаетчиите кои се занимавале со овој занает произведувале различни видови на ножеви, како „дими“, ками, [[јатаган]]и и сл., чии рачки ги украсувале со украси. Според англискиот автор Најт, Ѓаковица била еден од најинтересните градови со доста лукави жители во металопреработката. Тој напишал дека „''најубавите седла, филигрански производи, изработка на рачки од златен меч и украси од јатагани и пиштоли се произведени овде од вредни луѓе''“. Тој понатаму продолжил: „''Албанците од [[Скадар]], Ѓаковица и [[Призрен]] се познати мајстори во производството на пиштоли и други метални предмети“''. Ј. Мајлер во 1838 година за Ѓаковица тврдел дека [[пиштол]]ите уживаат посебна почит и во [[Сараево]]. Овде се изработувале луксузни лични предмети и други уметнички предмети, работени во злато, сребро и бисери. Делата на сребрениците не одговарале само на вкусот и барањата на местното население, туку и на оние на странските земји. Затоа, сребрените станале добро познати со своите уметнички производи насекаде. Т. Ипен напишал дека сребрените производи од Ѓаковица се тргувале насекаде и „''се познати низ цела Албанија''“. Англискиот новинар Мехју, меѓу другото, напишал: <blockquote>„Албанците не само што се вредни и способни за различна рачна работа, туку земјата има некои ретки производи, кои воопшто не остануваат зад некои уметнички производи од нашите западни метрополи. Дали ова може да се каже за [[Црногорци]]те, Босанците или Србите? Во градовите [[Пеќ]] и Ѓаковица се изработуваат филигрански дела од злато и сребро, кои се многу подобри од оние на [[Малта]], како од уметничката смисла изразена во нивните мотиви, така и од ткаењето и прекрасната финост на овие предмети.“</blockquote> Овие извонредни дела на Ѓаковица, слични на врвките, биле барани на секој пазар, како и многу скапоцени „''златни чаши изработени во [[филигран]], направени за заштита на раката од горење''“ - како што ги спомнал [[Џорџ Гордон Бајрон|Лорд Бајрон]] во своето дело [[Дон Жуан]], кое обично се ставаат под малите филџани за кафе, секогаш се од албанско производство. Меѓу производите на Ѓаковарските сребреници за лична декорација биле и [[прстен]]ите, [[Обетка|обетките]], прстените на зглобовите, „фесите“ и сл. кои се користеле во месните богати семејства и се извезувале во [[Истанбул]]. Исто така, сребрените ги украсувале цевките, рамки за огледала и сл.<ref name="autogenerated41">Grand Bazaar of Gjakova, Masar Rizvanolli, p.41</ref> === Пиштоли === [[Податотека:Guns_in_Gjakova.jpg|мини|300x300пкс| Ѓаковски пиштоли „Хута“ украсени во сават техника - долго и кратко карајфиле од 17 до 19 век]] Според бугарскиот научник од 19 век, Иван Михов, Ѓаковица исто така била меѓу најважните центри за производство на луксузно оружје. [[Франција|Францускиот]] конзул од Скадар, Хекарди, напишал дека „''исто како и сите други Албанци, исто така и планинарите сакаат раскошни пушки''“, кои биле украсени со многу уметност (страст), со резба, со мајчини бисери („седеф“ ) и бисери, кои се произведувале во [[Призрен]], Ѓаковица и во [[Тетово]]. Оние од Ѓаковица, станале добро познати по производството на „Ѓаковски пиштоли“, „''чија вредност особено се состоеше во убавината на тркалезот, но чашката или бројаницата''“. Како попознати ѓаковарски пиштолџии се споменуваат Туша од 18 век, чие име било поврзано со развојот на оружарството и сребрарството во овој град, додека во 19 век Емин Казари, Мурат Нука, Рамадан Нука, Чауш Баша, Беќир Пула итн. се споменуваат. Осврнувајќи се на оружарската традиција, Теодор Ипен, меѓу другото, напишал: „...Претходно во Скадар, Призрен и во Ѓаковица имало големи работилници за пиштолски, долги пушки, странични пушки и јатагани. Овие стари пиштоли тогаш биле во широка употреба. Постојат факти, според кои Ѓаковарските пиштолџии поставиле работилници и надвор од своето место, успешно натпреварувајќи ги производите од оние места каде што ги основале своите дуќани. Така тие предизвикале незадоволство кај месните пиштолџии. Во писмото испратено до кнезот Милош, на 6 октомври 1837 година, се кажува дека во [[Књажевац]] има пиштолот од Ѓаковица, Бајрам Мустафа со неговите два сина-чираци, против кого се жалеле тамошните занаетчии. Туше важел за најталентираниот мајстор за изработка и украсување на ''целинки''. Долгите пушки и оние од половината на Ѓаковица, произведени „''на албанска мода''“, украсени со злато и сребро, станале познати низ цела Европа уште од 18 век. Меѓутоа, според Франц Нопче, Ѓаковица подоцна станала позната и по производството на пиштоли од типот „''мартин''“ и била силен конкурент во продажбата на овој производ на домашниот пазар. Но, овој модел на пиштол, како и други пиштоли од албанска мода, се продавале и во странство на најоддалечените пазари. Овие пиштоли произведувале и друга неопходна опрема за употреба на пиштоли, како кругови, кои биле во употреба до 1860-тите и 1870-тите години, сè до почетокот на употребата на огнените пушки со „вијаски“. Иако првично овие пиштолџии произведувале пушки, подоцна тие се префрлиле исклучиво на производство на куршуми. Меѓу другото, тие оделе на саеми за говеда во [[Ивањица]], каде што успешно ги продавале своите производи. Ѓаковските занаетчии произведувале патрони за востаниците на [[Караѓорѓе Петровиќ]]. Според Сами Фрашери во Ѓаковица се произведувале пушки, сребро, албански народни носии и некои видови свилени ткаенини. Трговијата таму била многу развиена. Често албанските пиштоли се нарекувале (етикетирани) со имињата на местата на производство. Така, меѓу другото, познати биле Ѓаковците (ловечки пушки), пиштоли кои биле украсени според стилот на „''народната школа''“ од 18 век на познатиот пиштол и сребреник Туша.<ref name="autogenerated41"/> === Облека === Работењето на народни носии, украсени со автохтони орнаменти, имало приоритет и кај жените и кај мажите. Познато е дека албанските народни носии се одликувале по својата убавина и по добриот вкус на албанските кројачи. Затоа, не е ни чудо зошто Бајрон купил албански носии, во кои бил насликан пред европските уметници. Рускиот академик Александар Хилфердинг, кој ја посетил Ѓаковица во 1857 година, меѓу другото напишал: <blockquote>„Ѓаковскиот мидир, Албанец со извонредна убавина, облечен во широк бел килт и со кратка црвена јакна сошиена (извезена) во злато, ме испрати до домот на [[Свештенство|свештеникот]]... Кројачите на Ѓаковица работеа костими по вкус и барања на различни општествени категории и според потребите на различни земји, каде ги продаваа своите производи. Везеа со скромна опрема со златни или сребрени влакна и одвреме-навреме во тантела (галони) наметки, елеци, тесни волнени панталони, фустани без ракави (''фермени''), елеци (дублети за жени), долмани, кошули (''минтани'') итн.<ref name="autogenerated44">Grand Bazaar of Gjakova, Masar Rizvanolli, p.44</ref></blockquote> === Ткајачи === [[Податотека:Albanian_woolen_cap_shop.jpg|мини|300x300пкс| Албанско [[кече]] во дуќан во Старата чаршија - Ѓаковица, 1936 г]] Ткајачите произведувале од свилени и волнени влакна од секаков вид за украсување на различни делови од народната облека за градот и нивните ткајачи. Овие производи успешно би ги продавале и во други градови. Според изворните легенди, во 1864 година на меѓународниот саем во [[Прилеп]] испратиле 20 бали (снопчиња) со предмети од 120 илјади гроша. Ѓаковица била добро позната по своите талентирани производители на бели волнени капи, уште од формирањето на Големата чаршија, бидејќи белата капа претставувала дел од албанската национална носија. Познато е дека типот на белата тркалезна капа (''kesulë'') слична на денешната капа ([[кече]]) претставува дел од [[Илирија|илирската]] облека. Албанците кои учествувале во битката на [[Република Косово|Косово]], во 1389 година, според легендата, дошле со бели волнени капи, како и денешните. Дополнително на ова, типот на бела волнена капа наречена Скендербегов гроб, зборува за антиката на албанската волнена бела капа. Благодарение на етничката структура на населението во Ѓаковица, која рускиот академик Хилфердинг посетил, во 1857 година, албанскиот град Ѓаковица од почетокот бил единствениот град на овој занает, од кој се проширил и во другите региони на Косово, Северна Албанија, Западна Македонија, [[санџак]] на Јени пазар итн., додека друг град за Јужна и Средна Албанија била [[Тирана]]. Споменатите места се снабдувале во 18 и 19 век со бели волнени капи од Ѓаковица. Свои работилници од Ѓаковица направиле бели волнени капачиња и во Скопје, во Тетово, во [[Нови Пазар|Пазар]], во Сјеница и во Сараево. Најстариот начин на изработка на белите волнени капи (таслак), кој се користел до крајот на 19 век, бил наречен „Ѓаковарски“ начин (мода), кој многу се разликувал од најсовршениот начин на „Тиранскио модел“ со два блокови (таслаки), кои почнале да се практикуваат и во Ѓаковица кон крајот на 19 век и почетокот на векот. Началник на еснафот на изработувачи на бели волнени капачиња во Ѓаковица, кој не бил толку силен како другите во времето на Турција, се споменува дека бил Јуп Бакали. Занаетчиската комора на Ѓаковица пред [[Втора светска војна|Втората светска војна]] имала регистрирано 16 дуќани за бели волнени капи.<ref>Grand Bazaar of Gjakova, Masar Rizvanolli, p.46</ref> === Кројачи === [[Податотека:Albanian_rug.jpg|мини|280x280пкс| Волнен килим изработен во Ѓаковица]] [[Податотека:Albanian_rug_2.jpg|мини|280x280пкс| Дел од килим од козја волна, изработен во Ѓаковица]] Од 18 век, особено во 20 век, заедно со обработката на метал, продолжила и обработката на [[волна]] и [[свила]]. Во Големата чаршија во Ѓаковица се произведувале и во големи количини се продавале фломасти, волнени и свилени ткаенини, кои се продавале и во останатите провинции на балканските земји, во средновековните земји и во земјите од Средна Европа, исто така. Таму се произведувале и продавале убави и висококвалитетни теписи и килими. Во годишната книга („Салнаме “) на Призренскиот Вилает од 1874 година се спомнува големиот број кројачи („терзи“), кожари („табаци“) и везани. Кројачите работеле, според него, првокласни долмани и елеци за жени и мажи, но овие производи ги задоволувале само потребите на земјата. Но, за свои потреби, жителите на касаба (градот) произведувале еден вид груба волнена ткаенина со канта. Ова покажува дека текстилната занаетчиска продукција ги надминала патријархалните граници и нашироко навлегла во патот на производство на стоки за пазар. Во Ѓаковица кројачите биле поделени во категории според градските општествени класи. Првата категорија, на пример, работела за богатите градски класи со одбрани увозни платна кои биле со високи цени. Сами Фрашери тврдел дека ѓаковските занаетчии „''шијат убави носии и го плетат галонот, произведуваат „ѓон“, чевли и други производи''“. Во Пеје и Ѓаковица, продолжил, „''се произведуваа пушки, сребрени садови, национални албански носии и некои свилени ткаенини''“. Овој занает постоел во Ѓаковица до 1970-тите. Овој занает во денешно време го практикуваат само жени „''што е единствена и карактеристична појава за овој занает и типично за Ѓаковица“''. Сепак, до неодамна тоа го практикувале и мажи во нивните куќи, како Хим Џама, Решит Џара итн. Всушност и денес овој занает го практикува г-дин Фехми Шлаку. Кројачкиот еснаф во Ѓаковица бил најмоќниот еснаф. Според Иван Степанович Јастребов, еснафот на кројачите се одликувал по своето богатство. Имал 200 продавници, кои секогаш биле зафатени. Мајсторите на народни носии за невести и други млади жени, со раскошни украси со златни и сребрени влакна (филаменти), овој занает до неодамна го практикувале единствено во Ѓаковица, од каде се раширил и во другите краишта на Косово, бидејќи овие носии повторно станале во тренд. Електрините и кошулите (''минтаните'') станале задолжителен дел од носиите на невестите и младите жени. Во периодот 1945-1963 година, Ѓаковица имала двојно повеќе кројачи од кој било друг центар на Косово. [[Приштина]] имала 39 кројачки и кројачки дуќани, [[Косовска Митровица|Митровица]] имала 61, Призрен 60, Пеќ 56, додека Ѓаковица 112, од кои 69 биле регистрирани како стари кројачи (терзис), додека 47 како современи кројачи.<ref name="autogenerated44"/> === Производство на кожа === Производството на кожа дало поттик и за развојот на крзнарскиот занает (кожар), занаетот за обработка на кожа. Крзнарите произведувале кутии за [[Тутун (производ)|тутун]] и пари, вреќи, појаси за [[патрон]]и, [[Паричник|паричници]], појаси (кожни ленти), седла, [[Узда|узди]], [[Каиш|појаси]] и други неопходни производи за снабдување со транспортни и пакувани животни. Седлата биле најскапоцените артикли произведени од крзнарите. Биле украсени со сребро, со шарени и метални украси и сл. Во Скадар, во Ѓаковица и во Манастир, според Милер, се произведувале седла, кои се разликувале од другите, бидејќи нивните задни и предни делови биле покренати. Крзнарите (кожарите), исто како кожарите и папучи, ги продавале своите производи во внатрешноста и во странство. Но, околу крајот на 19 век започна падот на овие занаети. Изработката на [[мокасини]] бил занает поврзан со производството на кожа и се раширил во Големата чаршија уште од најраните времиња. Сепак, производството на чевли влијаело во падот на ова производство во 1890-тите. Според годишникот (салнамето) на Косовскиот Вилает од 1887 година „''паднале чевлите со ниска потпетица и влечката на Ѓаковица и ја немаат претходната вредност''“. Стар занает кој се практикувал до неодамна била преработката на крзно со домашна и дива животинска кожа, како што се [[Домашна овца|јагнињата]], [[Лисица|лисиците]], [[Булга|буковата куна]] и др., се продавале и на надворешниот пазар. Мулер напишал дека „''преработката на дивата кожа во крзна и на овча кожа се врши во Пеќ, Ѓаковица и Дибра''“. Во Ѓаковица бил развиен занаетот на киличарите од козја волна, кој се однесувал на начинот на транспортирање на стока на коњи, во каравани. Суровина на овие занаетчии била козјата волна за производство на партали, килими, вреќи, торби за седло, различни чанти, јаки за гради и навлаки за коњи, големи вреќи, различни черги (хали) за постелнина и сл. Во почетокот на 20 век биле преобратувани 2 илјади кг козја волна.<ref>Grand Bazaar of Gjakova, Masar Rizvanolli, p.50</ref> === Производство на луле === [[Податотека:Albanian_pipes.jpg|мини|300x300пкс| Цевки обложени со сребро, изработени во Ѓаковица]] Ѓаковица во целиот регион на Дукаѓинско рамниште била позната најмногу по развојот на занаетчиството за производство на лулиња, додека центар за Косово била Приштина. Овој занает постоел во овие два центри до крајот на 1960-тите. Други занаетчии како кломпи (дрвени сандали), столари и резбари од села итн. се занимавале со производство на лулиња (чибуки) и кутии за цигари. Во минатото со овој занает се занимавале и среброобратувачите, кои особено се грижеле за украсување на долги лулиња и ткајачи, кои со свилени галони ткаеле делови од гарнитурата за чадење. Суровината што се користела за производство на чибуки, долги цевки, кутии за цигари и лулиња биле дрво и рог, но во минатото се користела слонова коска. Терминологијата на овој занает во Ѓаковица била на [[албански]], а во Приштина на [[турски јазик]]. Најстарото семејство чибукџии било она на Зејнула Рамадани, кој до околу 1958 година го поседувал својот дуќан во Малата чаршија. Дотогаш и браќата Дан и Шабан Дема и Ахмет Мухаџири имале свои дуќани кон крајот на 19 век, поради подобрите услови за профит. Беќир Тирана се преселил во Ѓаковица, кој се вратил во родниот град на почетокот на 20 век.<ref>Grand Bazaar of Gjakova, Masar Rizvanolli, p.51</ref> === Столарија === [[Податотека:Gjakovar_carpenter.JPG|лево|мини|300x300пкс| Столар во Стара чаршија - Лулкаџии]] [[Податотека:Gjakova's_cradle.jpg|мини|300x300пкс| Ѓаковска лулка]] Столарите, кои имале свои дуќани, многумина во улицата Кутиџии, но и во другите делови на Големата чаршија и другите делови на градот, работеле и резбале со рачен алат предмети за секојдневни потреби во домаќинството, градежништвото и занаетчиството. работи, како што се кутии и кутии за домаќинки за невести, лулки и хамаки за деца, даски за мангали и градници; училишни клупи, преклопни столчиња за читање, полици за книги, украси за полици и таван, украси и резби за кундаци од пушки, ковчези и опрема за муслимански и христијански трупови итн. Тие украсуваа луксузни производи со бои и резба. Сликарскиот занает, комбинација од единаесет бои, го научиле од мајсторот Реџеп Скадар. Инспирирани од него, подоцна и самите станале автори на различни украси на цветниот свет со резбата на дрво што ја наследиле од античко време. Најпознати столари биле семејствата на Карри, Кусари, Канамуса, Алуши и Цана од Далт, Расим и Имер Тулуми, Тафил Моринаа, Исмет Салиука итн.<ref>Grand Bazaar of Gjakova, Masar Rizvanolli, p.52</ref> === Книговрзување === [[Податотека:Vehbija_of_Tahir_Gjakova.jpg|мини|300x300пкс| „Вехбија“ на Тахир Ѓаковица - напишана на албански јазик со [[Османска турска азбука|османлиска азбука]]]] [[Податотека:Bookbinding_tool.jpg|мини|300x300пкс| Алатка за сврзување што ја користи Бајрам Јусуф Доли (муцелит) од Ѓаковица]] Друга интересна карактеристика, само за Ѓаковица бил книговезниот занает, односно врзување на различни [[Книга|книги]] и ракописи; поправајќи ги старите книги оштетени од долготрајното користење или од кое било друго физичко оштетување. Освен тоа, распространето било и копирање на делата на различни автори, кои потоа ги распространувале во библиотеките или ги подарувале на своите пријатели или на познати научници. Тие биле обично луѓе кои негувале убав ракопис. Нивните алатки за работа биле вообичаени, едноставни од дрво, кои, во нашиот конкретен случај, биле изработени од самите книговезници. Овој занает традиционално се практикувал во Ѓаковица, од колено на колено од членовите на семејството Доли до неодамна. Во втората половина на XIX век се споменува Бајрам Јусуф Доли (1833–1917) кој бил ракописен препишувач, кој покрај занаетот на книговезот се занимавал и со професијата учител. Речиси сите пишувања на [[албански јазик]] со [[арапска азбука]] како што се оние на [[Мула (ислам)|Мула]] Беќир, на Мула Дервиш итн., биле копирани со неговата рака. Тој ги конструирал алатките за врзување на ракописите и книгите од дрво. Не постои град на Косово во кој не може да се најдат неговите ракописи. Може да се каже дека над сто ракописи кои се чуваат во различни збирки на Косово се копирани и врзани од овој голем симпатизер на пишаниот збор. За [[Мула (ислам)|Мула]] Бајрам Ефенди Доли, како познат препишувач на стара ориентална литература и други ракописи напишани со арапска [[Отоманско Царство|османлиска]] азбука, постојат податоци од различни автори и стари граѓани Мула Бајрам препишувал ретки и уникатни примероци со уметнички ракопис и правил корици. Едно од четирите дела во ракопис, на Тахир Ефенди Бошњаку-Ѓакова, пронајдени и идентификувани неодамна, ''Hyda Rabbem'' (Бог е мојот Господар), напишани во текстови, на османлиски јазик во 1832 година, се чува само во три примероци, два од кои биле препишани од Бајрам Јусуф Доли, а еден од Мухамед Тахир Јака, исто така од Ѓаковица. Синот на Мула Бајрам, Мула Хамди Ефенди Доли (1897–1994) бил последниот книговезец од ова семејство, кој овој занает го практикувал дома. Целиот живот го поминал со книги, ги чистел страница по страница, ги превиткувал и ги врзал со посебна страст. Алатките со кои работел биле стари и многу интересни. „''Толку убаво ги препишуваше книгите што беше тешко да се разликуваат од оние на печатницата.'' ''Ги ставил во капакот, ги врзал со игла и јаже или со лепак, според барањата. Ги средувал и архивите со административните документи, кои ги врзувал во форма на книга и за тоа бил добро платен, но овој профит им го делел на сиромашните''“. Самото постоење на овој занает зборува за високото културно-просветно ниво на овој просперитетен занаетчиски и трговски центар (град).<ref>Grand Bazaar of Gjakova, Masar Rizvanolli, p.48</ref> === Музички инструменти === [[Податотека:Lute.jpg|лево|мини|254x254пкс| Лејта со две жици, изработена во Ѓаковица]] [[Податотека:Sharkhi.jpg|мини|280x280пкс| Шаргија, произведени во Ѓаковица]] Друг занает, за кој има многу малку достапни податоци, е производството на музички инструменти. Познато е само дека во Ѓаковица живеел во втората половина на 19 век познатиот пејач и музичар Рамадан Гунга, кој го издржувал своето семејство со производство на музички инструменти, како што се [[Шаргија|шаргиите]], [[Лејта|лејтите]] со две жици. итн., кои биле од [[слонова коска]], дека имал продавница и дека на пазарниот ден свирел убави мелодии за да ја рекламира својата стока. Познато е дека неговиот ученик, а подоцна и негов пријател, пејачот и инструменталист, Дин Бакија, си направил своја шаргија. Овој занает го практикувале, заедно столарите и копаничарите, кои најмногу се занимавале со поправка на искршените инструменти, како што е познатиот мајстор во Ѓаковица Расим Тулуми. Основните знаења за карактеристиките на различните видови дрво што ги користел во различни делови на музички инструмент ги стекнал од неговиот татко Малуш. Во изработката и поправката на музичките инструменти Расим бил потпомогнат од неговиот брат Имер, кој како инструменталист на буган (вид на музички инструмент), татко му Малуш, го донел од Истанбул, учествувал во музичката група на Имер Риза.<ref>Grand Bazaar of Gjakova, Masar Rizvanolli, p.49</ref> == Трговија == Според некои статистики во почетокот на 20 век во Ѓаковица имало 400 занаетчии. Енергичниот развој на занаетчиството го поттикнало и развојот на трговијата. „''Луѓето имаат тенденција за земјоделие, но повеќе се совршени за трговија. Одат во далечни места каде што ги отвораат своите дуќани, гостилници и слично за да си обезбедат егзистенција''“, пишувало во годишникот (салнамето) на вилаетот Косово во 1887 г.одина. Трговците и занаетчиите го продавале својот производ не само во Големата чаршија, туку и на многу пазари во другите градови на Отоманското Царство, Србија и Австрија. Според фактите, во 1720-тите, трговците од Приштина и Ѓаковица својата стока ја превезувале прво во [[Дубровник]], а потоа во [[Италија]]. Во 1803 година, трговецот од Ѓаковица Јонуз Спахиу во Венеција продал 114 ситни кожи. Во 1827 година Салих Ѓакова и Керсто Ѓаковица испратиле барут, пушки и кремен камен во Сараево, додека една година подоцна, Хасан Ѓакова и неговиот внук Хамза испратиле три бали пушки во Србија. Според записникот за царина на Пожега, на [[Алексинац]], на [[Крагуевац]], на [[Мокра Гора]], на [[Белград]] и др., трговците од Ѓаковица ја продавале својата стока како свилени галони, тутун, ориз, пченка, јагули, жилети., табани, спортски пушки со две цевки, пиштоли, долги [[Пушка|пушки]], патрони, [[барут]], [[кремен]]и камења, [[восок]], бурмут, различни кожи, сол, масло, памук, памучни јаки за гради, памучни ленти, сребрени галони, марами од смокви итн. Сулејмани од Ѓаковица во 1837 година превезол 56 товари овци кожи и друга стока во количина од 283,38 гроша, преку Белград до Австрија, додека во 1841 година Халил Добруна преку Србија во Австрија превезувал галони во количина од 1800 гроша и 21 гроша од мароканска кожа. Во српските народни песни Ѓаковица се споменува како „албански пазар“). Според Мулер: „Овците се развиени, особено околу Ѓаковица, а нивната волна прави значителен извоз. Меѓу попознатите трговци се споменува богатото семејство на Хајдар, кое се занимавало со надворешна трговија со волна. Имале свои ограноци во Видин, во Будимпешта, во Виена, во Солун, во Истанбул итн. Покрај тоа, имале и големи имоти во областа Ниш, Лескочвац и Врање кои ги задржале до 1878 година. == Хостели == [[Податотека:Hani_i_Haraqisë,_Gjakova.jpg|мини|300x300пкс| Гостилницата Харакија, Ѓаковица]] Густиот развој на надворешнотрговската размена навестувало потреба од хотелски капацитети, каде што ќе почиваат трговците и пакуваните животни, како единствено средство за превоз на стоки. Речиси сите куќи на Ѓаковица имале покрај големата влезна врата на крајот од големиот двор, живеалиште/домување, кое се состоело од просторија за познати и непознати гости, со камин, бања и посебен тоалет; ергела за сместување на стотните животни и над неа сено за чување на животинската храна (исхрана), потоа пченичното дрвено куќиште (житница), футрола за пченка итн. Во овој дел од куќата гостите кои не успеале да ги завршуваат сите работи во текот на пазарниот ден, се поставувале и хранеле, што во некои случаи, кога Големата чаршија го достигнала својот врв на развој, траела до три дена, понекогаш се организирала и двапати неделно. Куќите на [[бег]]овите, [[Ага|агите]] и средната класа биле во вид на кули со два или три спрата, во поубав стил од селските, како тврдини со големи дворови, на крајот од кои се наоѓало гостинското место (селамлек). Таков бил дворот на куќата на Авди-бег во центарот на градот до Хадум џамијата. Од друга страна, постоеле и други јавни хотелиерски објекти - [[Ан|гостилници]] и [[Карвансарај|каравансараи]]. Ановите по функција биле слични на денешните хотели, додека каравансараите, како што кажува самиот збор, служеле за сместување на патниците и нивните чопори кои учествувале во караванот за носење на робата. Во 1835 година во Ѓаковица бил познат анот Харакија. Во текот на 1870-тите и 1880-тите години Ѓаковица имала 16 анови. Милер во 1838 година го спомнува големиот Ѓаковски каравансаар во кој биле сместени до 100 гости трговци со нивните животни и каде што своите големи сали имале и ерменските менувачи на пари (''сарафи''). Се споменувало и хотел во Ѓаковица, кој бил во државен имот на хотелиери со високи давачки, кои често достигнувале и до 300 илјади пијасти годишно. Според една стара византиска традиција, која уште повеќе се развивала во периодот на османлиското владеење, секој занает имал своја улица или пат (плоштад). Ваквиот начин на уредување го организирале еснафите, кои наметнале строга дисциплина и ригорозна контрола во производството, како во однос на квалитетот и квантитетот на стоката што било дозволено да се произведува, а особено за да ја заузда конкуренцијата помеѓу занаетчиите и членовите на трговците. на еснафот.<ref>Grand Bazaar of Gjakova, Masar Rizvanolli, p.55</ref> == Шејх Емин Теќе == [[Податотека:Shejh_Emin's_Tekke.jpg|мини|300x300пкс| Шејх Емин Теќе]] Теќето Шејх Емин се наоѓа во комплексот на Ѓаковата голема чаршија, на делот наречен „главен пазар“. Тежето било изградено во текот на 17 век. Објектот припаѓа на сектата Сади, а конструктор бил Шејх Емин. Неговата професија била исто така професионален слој (наречен „кади“) кој бил образован во центрите на Отоманското Царство. Наследник на теќето денес е Шејх Ружди. Карактеристика на текето е тоа што при неговото градење се применувал традиционалниот начин на градење. Темелот и приземјето се изградени со делкан камен, додека првиот кат е изграден со тули, покривот е дрвена конструкција со продолжени стреи и има украси на ѕидовите и на таванот. На нејзиниот кат е сместена зоната „''самахане''“ која е молитвена населба, додека куполата е изрезбарена. Архитектонската концепција на објектот припаѓа на граѓанската народна архитектура и претставува комплекс од згради со теќии, тирби (мали мавзолеи), самахане (ритуална молитвена сала), фонтани, куќи и други следни градби. Внатрешноста и надворешноста се богати со резбани дрвени работи. Оваа зграда е експлицитна по својата гостинска соба на вториот кат во форма на октагон. Многу е интересна споменичната архитектура, бидејќи претставува редок примерок на сакрална архитектура која ќе служи за проучување, како туристичка атракција, но и како религиозен објект оптоварен со многу материјални и духовни вредности на наследството.<ref>Gjakova, Arten Hamza etc., p.43</ref> == Бекташко теќе == [[Бекташи|Бекташкото]] теке во Ѓаковица било основано во 1790 година и е единствената зграда од ваков вид на Косово. Тоа е седиште на исламскиот суфиски ред во земјата. Оваа зграда била реконструирана откако била урната за време на последниот воен судир на Косово. Пораката на косовскиот духовен водач на Бекташи, татко Мумин Ламас: „''Без татковината нема религија''“. Ова теќе — или храм — порано бил образовен центар за многу генерации, но за време на последниот судир, неговата богата библиотека била целосно уништена. „''Бекташијата е познат како мистично верување во муслиманската религија. Неговата цел е духовната софистицираност на човечкиот род''“. Во последната војна на Косово, теќето било запалено и уништено, при што изгубило библиотека со илјадници книги и десетици ракописи. „''Сè беше изгорено, вклучително и 58 ракописи. Еден од нив содржеше 100 страници, но имаше и 400 страници ракописи''“, изјавил таткото Мумин Лама. Од десната страна на храмот биле погребани седум од деветте татковци на Бекташи, кои служеле во оваа зграда од 17 век. Вреди да се напомене дека овде бил погребан таткото Ќазим Бакали, умен човек кој ги импресионираллуѓето со својата извонредна мудрост.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.balkansgeotourism.travel/content/bektashi-tekke-temple-gjakova-%C4%90akovica-kosovo/see97AC6D4ED642E1608|title=Bektashi Tekke (Temple), Gjakova (Đakovica), Kosovo - Western Balkans Geotourism Mapguide|date=|publisher=Balkansgeotourism.travel|accessdate=2015-02-27}}</ref> Како дом на мистичниот бекташки ред на Ѓаковица, ова современо теќе обоено во традиционални зелени и бели бои било изградено во 2007 година на темелите на оригиналното. Тое се наоѓа во центарот на чаршијата, отворено е со закажување и е под раководство на Баба Мумин Лама. Како и сите останати бекташки теќии, така и ова во Ѓаковица е отворено за истовремено молитва на мажи и жени и е сопственост на сите верници.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.inyourpocket.com/kosovo/Gjakova/sights/symbol/Shejh-Zenel-Abedini-Tekke_64589v|title=Shejh Zenel Abedini Tekke - Sights in Gjakova|date=|publisher=Inyourpocket.com|accessdate=2015-02-27|archive-date=2015-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227150904/http://www.inyourpocket.com/kosovo/Gjakova/sights/symbol/Shejh-Zenel-Abedini-Tekke_64589v|url-status=dead}}</ref> == Саат кула == [[Податотека:Gjakova's_clock_tower.jpg|мини|250x250пкс| Саат-кулата во Ѓаковица]] [[Саат-кула]]та стои во историскиот центар на Големата чаршија, на местото познато како „Поле на часовникот“. Според [[Исламски календар|исламскиот календар,]] таа била изградена во 1002 година, според [[Грегоријански календар|грегоријанскиот календар]] во 1597 година. Како град кој бележи брз економски развој, Ѓаковица ја стекнала својата саат-кула набргу по изградбата на Хадумовата џамија. Објектот бил уништен за време на Балканските војни (1912). Камбанаријата била отстранета и транспортирана во Црна Гора. Неодамна била подигната нова кула блиску до темелите на претходната саат-кула, со намера оригиналната зграда да се пресоздаде врз основа на архивиран фотографски материјал. Кулата е квадратна градба со страни долги 4,10 m, достигнувајќи височина од околу 30 m. Изградбата е главно од камен, со ѕидови до просторот за набљудување во комбинација од камен и тула: делот од кулата над просторот за набљудување е дрвен. Покривот е покриен со олово. На западната фасада на оваа реконструирана кула се наоѓаат некои испишани камења од првобитната кула.<ref>Gjakova, Arten Hamza etc., p.38</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Commons category|Old Bazaar (Đakovica)}} [[Категорија:Косовска култура]] [[Категорија:Ѓаковица]] [[Категорија:Отоманска архитектура во Косово]] 1tbxp8e6q8tw4vm83dg3gswviz1pu98 Бегство од Шошенк 0 1347579 5649436 5548664 2026-10-24T15:29:34Z Andrew012p 85224 5649436 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Бегство од Шошенк|image=ShawshankRedemptionMoviePoster.jpg|alt=|caption=Филмскиот плакат|director=[[Френк Дарабонт]]|producer=[[Ники Марвин]]|screenplay=Френк Дарабонт|based_on=|starring={{Plainlist|<!-- Само овие --> * [[Тим Робинс]] * [[Морган Фриман]] * [[Боб Гантон]] * [[Вилијам Садлер]] * [[Кленси Браун]] * [[Гил Белоуз]] * [[Џејмс Витмор]] }}|music=[[Томас Њумен]]|cinematography=[[Роџер Дикинс]]|editing=[[Ричард Френсис Брус]]|studio=[[Castle Rock Entertainment]]|distributor=[[Columbia Pictures]]|released=10 септември 1994 г. (Меѓународен кинофестивал во Торонто)<br>23 септември 1994 г. (САД)|runtime=142 минути<!--В кино: 142:22-->|country={{САД}}|language={{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }}|budget=25 милиони долари|gross=73,3 милиони долари}}'''''Бегство од Шошенк''''' ({{langx|en|The Shawshank Redemption}}, буквално: ''Искупувањето во Шошенк'') — американски драмски филм од 1994 г., во режија и сценарио на Френк Дарабонт, заснован на приказната на [[Стивен Кинг]] — ''[[Рита Хејворт]] и бегството од Шошенк''. Ја раскажува приказната за банкарот Енди Дуфрејн ([[Тим Робинс]]), кој е осуден на [[доживотен затвор]] во државниот затвор Шошенк за убиство на неговата [[сопруга]] и нејзиниот љубовник, и покрај неговото негодување за невиност. Во текот на следните две децении, тој се спријателува со друг затвореник, шверцерот Елис „Ред“ Рединг ([[Морган Фриман]]) и игра важна улога во операцијата за перење пари предводена од затворскиот управник Семјуел Нортон (Боб Гантон). Во споредните улоги се појавуваат Вилијам Садлер, Кленси Браун, Гил Белоуз и Џејмс Витмор.<ref>{{Наведена книга|url=http://archive.org/details/shawshankredempt0000kerm|title=The Shawshank redemption|last=Internet Archive|first=Mark|date=2003|publisher=London : British Film Institute,cc2003|isbn=978-0-85170-968-0}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rottentomatoes.com/m/shawshank_redemption|title=The Shawshank Redemption {{!}} Rotten Tomatoes|work=www.rottentomatoes.com|language=en|accessdate=2024-04-30}}</ref> == Содржина == {{Разоткривање}}Филмот ја раскажува приказната за Енди Дуфрејн, банкар што е неправедно осуден за убиство на неговата [[сопруга]] и нејзиниот љубовник на [[доживотен затвор]] во државниот затвор Шошенк. Започнува со доаѓањето на Енди во Шошенк, каде што наидува на сурова и жестока средина исполнета со поткупливост и насилство. И покрај тоа што се соочува со неволји, Енди ја задржува својата невиност и првично се затвора во себе, но постепено се дружи со други затвореници, вклучувајќи го и Елис Бојд „Ред“ Рединг, искусен затвореник познат по неговата способност да набавува шверцувана стока. Како што минуваат годините, Енди ја користи својата финансиска остроумност за да добие наклоност кај затворските чувари и подмитливиот управник Семјуел Нортон. Тој му помага на Нортон да пере пари од незаконски дејности и раководи со финансиските работи на затворскиот кадар. Во текот на своето време во Шошенк, Енди наоѓа утеха и искупување преку неговата страст за [[геологија]] и камена резба. Конечно, истрајноста на Енди се исплаќа кога ќе открие докази за подмитливост во затворот, вклучувајќи ја и шемата за перење [[пари]], организирана од управникот Нортон. Енди потоа го организира неговото бегство од Шошенк со копање на тунел низ затворските ѕидови во текот на неколку години. Бегството на Енди е откриено, а управникот, сфаќајќи го својот претстоен пад, се самоубива. Ред, кој е условно пуштен по отслужувањето на казната, ги следи упатствата на Енди и патува во еден мал град во [[Мексико]], каде што го наоѓа Енди како живее под нова самоличност. Филмот завршува со повторна средба на Ред и Енди на плажа во [[Сиуатанехо]], прифаќајќи ја нивната новопронајдена слобода и надеж за иднината. == Улоги == {| class="wikitable" !Глумец !Улога |- |[[Тим Робинс]] |Енди Дуфрејн |- |[[Морган Фриман]] |Елис Бојд „Ред” Рединг |- |[[Боб Гантон]] |управникот Семјуел Нортон |- |[[Вилијам Садлер]] |Хејвуд |- |[[Кленси Браун]] |Бајрон Хадли |- |[[Гил Белоуз]] |Томи Вилијамс |- |[[Марк Ролстон]] |Богс Дајмонд |- |[[Џејмс Витмор]] |Брукс Хатлен |- |[[Дејвид Провал]] |Снуз |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category}} {{IMDb title|111161}} * {{Rotten Tomatoes|m/shawshank_redemption|The Shawshank Redemption}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ 9khiufw3nmdu555afeex7e1ca9vgk8o Цветан Трипуновски 0 1351404 5649605 5596380 2026-10-25T07:46:30Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649605 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Функционер |name=Цветан Трипуновски |image=Cvetan Tripunovski official portrait 2024 (cropped).jpg |office=[[Министер за земјоделство, шумарство и водостопанство на Македонија|Министер за земјоделство, шумарство и водостопанство]] |predecessor=[[Љупчо Николовски]] |successor=[[Борче Серафимовски]] |term_start=[[23 јуни]] [[2024]] |term_end=[[13 јули]] [[2026]] |birth_date={{birth date and age|df=yes|1980|9|19}} |birth_place={{роден во|Скопје}}, [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] |ethnicity=[[Македонци|Македонец]] |religion=[[МПЦ-ОА|Православие]] |occupation=[[Политичар]]<br>[[Земјоделски инженер]] |children=2 |primeminister=[[Христијан Мицкоски]] |party=[[ВМРО - ДПМНЕ]] }} '''Цветан Трипуновски''' (р. [[19 септември]] [[1980]] во [[Скопје]]) — [[Македонија|македонски]] [[политичар]] и поранешен [[Министер за земјоделство, шумарство и водостопанство на Македонија|Министер за земјоделство, шумарство и водостопанство]] во првата влада на [[Христијан Мицкоски]] од редовите на [[ВМРО-ДПМНЕ]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mia.mk/en/story/%D0%B7%D0%B0-%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D1%86%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%82-%D0%B7%D0%B0-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80-%D0%B7%D0%B0-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D1%98%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D1%88%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D0%B8-%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE|title=Цветан Трипуновски - министер за земјоделство, шумарство и водостопанство|last=Јанковски|first=Валентин|date=2024-06-23|work=Mia.mk|language=mk|accessdate=2024-07-03}} {{Мртва_врска|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> = Животопис = Цветан Трипуновски е роден на 18 Септември 1980 г. во Скопје. Тој е дипломиран земјоделски инженер, член на [[Внатрешна македонска револуционерна организација - Демократска партија за македонско национално единство|ВМРО-ДПМНЕ]] и поранешен [[Министер за земјоделство, шумарство и водостопанство на Македонија|министер за земјоделство, шуммарство и водостопанство]]. На 13 јули 2026 бил заменет со Борче Серафимовски од [[За наша Македонија|ЗНАМ]]. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mzsv.gov.mk/%D0%9F%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0/M%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80.aspx|title=Министерство за земјоделство, шумарство и водостопанство|last=semos|work=www.mzsv.gov.mk|accessdate=2024-07-03|archive-date=2024-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240706134415/https://www.mzsv.gov.mk/%D0%9F%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B0/M%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE/%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://zelenaberza.com.mk/czvetan-tripunovski-ke-bide-minister-za-zemjodelstvo/|title=Цветан Трипуновски ќе биде министер за земјоделство|date=2024-06-17|work=Зелена Берза|language=mk-MK|accessdate=2024-07-03}}</ref> Првото вработување му е во 2005 година во Собранието на [[Град Скопје]] како помлад соработник, а бил и директор на [[Државна фитосанитарна лабораторија]], пратеник во [[Собранието на Република Македонија]], во два наврати бил државен советник во [[Министерство за земјоделство, шумарство и водостопанство на Македонија|Министерство за земјоделство, шумарство и водостопанство]], директор на Државен инспекторат за земјоделство, два пати бил дополнителен заменик министер за земјоделство, шумарство и водостопанство, советник во ЈП Паркови и зеленило – Скопје и вработен во ВМРО-ДПМНЕ.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sobranie.mk//biografii-na-pratenici-ns_article-cvetan-tripunovski.nspx|title=Собрание на Република Северна Македонија - Биографии на пратеници|work=www.sobranie.mk|language=en|accessdate=2024-07-03}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.facebook.com/login/|title=Регистрирај се или најави се за да можеш да ја видиш содржината|work=www.facebook.com|language=mk|accessdate=2024-07-03}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://pep.scoop.mk/pep/%d1%86%d0%b2%d0%b5%d1%82%d0%b0%d0%bd-%d1%82%d1%80%d0%b8%d0%bf%d1%83%d0%bd%d0%be%d0%b2%d1%81%d0%ba%d0%b8/|title=Цветан Трипуновски|date=2024-06-26|work=PEP|language=mk-MK|accessdate=2024-07-03}}</ref> == Наводи == {{наводи}} hdfjta74s1nm9upzxeeqea6rzjod7g4 Херман Корушки 0 1352877 5649589 5474902 2026-10-25T04:13:27Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649589 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филозоф|honorific_prefix=|name=Херман Корушки|honorific_suffix=|image=Herman-of-Carinthia-1024x800.jpg|alt=|caption=Приказ на Херман од [[Матеј Париски]] (ок.1240×1259)|other_names=Hermannus Sclavus; Hermannus Dalmata|birth_name=<!-- only use if different from name -->|birth_date=ок. 1100|birth_place=|death_date=ок. 1160|death_place=|death_cause=|residence=|nationality=|religion=|spouse=|alma_mater=|notable_works=''Liber imbrium'', ''De indagatione cordis'', ''De mensura''|awards=|signature=|signature_size=|signature_alt=|era=|region=|school_tradition=|institutions=|main_interests=|notable_ideas=|influences=|influenced=[[Алберт Велики]]|website=<!-- {{URL|example.com}} -->}} '''Херман Корушки''' (1105/1110 – по 1154), наречен и '''Херманус Далмата''' или '''Склавус Далмата, Секундус''', според неговите зборови роден во „срцето на [[Истра]]“ — [[Филозофија|филозоф]], [[астроном]], [[Астрологија|астролог]], [[математичар]] и [[Преведување|преведувач]] на [[Арапски јазик|арапски]] дела на [[Латински јазик|латински]]. Покрај Аделар од Бат, Јован Севилски, Жерар од Кремона и Платон од Тиволи, Херман е најважниот преведувач на арапски астрономски дела во 12 век. Особено големо било влијанието на неговите преводи врз развојот на средновековната европска астрономија. == Име == Херман е познат по неколку имиња што се однесуваат на неговата земја на потекло или неговата етничка припадност: Херман Корушки <ref>{{Harvnb|de la Cruz Palma|Ferrero Hernández|2011}}; {{Harvnb|Paić-Vikuć|2019}}.</ref> (''Hermannus de Carinthia''{{Sfn|Kutleša|2004}}); Херман Далматински {{Sfn|Kutleša|2004}} или Херман Далматинец {{Sfn|Paić-Vikuć|2019}} (''Hermannus Dalmata''<ref name="dlCPFHPVK">{{Harvnb|de la Cruz Palma|Ferrero Hernández|2011}}; {{Harvnb|Paić-Vikuć|2019}}; {{Harvnb|Kutleša|2004}}.</ref>); или Херман Словен {{Sfn|Paić-Vikuć|2019}} (''Херман Склавус''<ref>{{Harvnb|de la Cruz Palma|Ferrero Hernández|2011}}; {{Harvnb|Kutleša|2004}}.</ref>). Херман секогаш ја наведувал својата татковина како [[Корушка]] или [[Истра]].{{Sfn|Paić-Vikuć|2019}} Неговиот претпочитан прекар бил ''Hermannus Secundus''<ref name="dlCPFHPVK" /> односно „Втор Херман“, со што тој се прогласил за наследник на [[Херман Контрактус]], претходен писател на астролабот.{{Sfn|Burnett|1982}} == Животопис == Главни извори за животот на Херман се пролозите на неговите сопствени дела.{{Sfn|de la Cruz Palma|Ferrero Hernández|2011}} Овие можат да бидат дополнети со неколку наводи за него во делата на неговите современици.{{Sfn|Paić-Vikuć|2019}} Според него, тој е роден на почетокот на 12 век, веројатно околу 1105 или 1110 година, во Средна [[Истра]], тогаш дел од [[Војводство Корушка|Војводството Корушка]] во [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]]. Местото е тешко да се одреди со оглед на многу поширокиот опсег на Истарска Марка во 12 век, што ги вклучувала [[Крас|Карстното Плато]], [[Трст]], [[Дуино]] и поголемиот дел од областа на подоцнежната [[Нотрањска|Внатрешна Крањска]], можеби дури и го опфаќа и горниот дел на [[Випавска Долина|Випаваската Долина]].{{Sfn|Kos|1933}} Поимот „Средна Истра“ најверојатно се користел за сите оние области (претежно населени со население [[Јужнословенски јазици|словенски]]) под власта на маргрофот Истра, за разлика од крајбрежните градови во кои доминантно се зборувало [[Романски јазици|романски јазик]], кои живееле под автономен општински режим. {{Sfn|Kos|1933}} Херман најверојатно одел во бенедиктинско монашко училиште во Истра.{{Sfn|Paić-Vikuć|2019}} Последователно студирал кај Тиери од Шартр, или во [[Сорбона (универзитет)|Париз]] или во Шартр, пред 1138 година. {{Sfn|Burnett|1982}} Можно е тој првпат да го запознал Роберт од Кетон во Париз или Шартр. {{Sfn|Paić-Vikuć|2019}} Ричард Хаклујт, цитирајќи анонимен латински извор од времето на [[Втора крстоносна војна|Втората крстоносна војна]], вели дека Роберт „патувал низ Франција, Италија, Далмација и Грција и конечно дошол во Азија, каде што живеел во голема опасност за својот живот меѓу суровите Сарацените, но сепак совршено го научиле арапскиот јазик“ и „се вратиле по море во Шпанија“, додавајќи дека Херман „го придружувал во неговото долго патување“.<ref>{{Harvnb|Paić-Vikuć|2019}} (spelling modernized).</ref> Овој единствен пасус е елабориран со многу претпоставки од подоцнежните историчари, некои го натерале да мине низ [[Цариград|Константинопол]] на пат за [[Багдад]] во 1135 година и да престојува во [[Дамаск]] во 1136–1138 година.{{Sfn|Paić-Vikuć|2019}} Првиот сигурно датиран настан во животот на Херман е неговиот превод на ''Фатидиката'' на Сахл ибн Бишр во 1138 година.{{Sfn|Burnett|1982}} Всушност, сите негови дејствувања може да се следат само за периодот 1138–1143 година, кога тој бил во Шпанија.{{Sfn|Burnett|1982}} {{Sfn|de la Cruz Palma|Ferrero Hernández|2011}} == Наводи == {{наводи}} == Библиографија == *{{cite book |first=Charles S. F. |last=Burnett |title=De Essentiis: A Critical Edition with Translation and Commentary |publisher=E. J. Brill |year=1982}} *{{cite thesis |first=Sheila |last=Low-Beer |title=Herman of Carinthia: The Liber imbriam, the Fatidica and the De indagatione Cordis |institution=City University of New York |type=PhD diss. |year=1979}} *{{cite journal |title=The Legend of the Three Hermes and Abū Ma'shar's Kitāb al-Ulūf in the Latin Middle Ages |first=Charles S. F. |last=Burnett |journal=Journal of the Warburg and Courtauld Institutes |volume=39 |year=1976 |pages=231–234 |doi=10.2307/751140 |jstor=751140|s2cid=195057340 }} *{{cite journal |title=Hermann of Carinthia and the Kitāb al-Isṭamāṭīs: Further Evidence for the Transmission of Hermetic Magic |first=Charles S. F. |last=Burnett |journal=Journal of the Warburg and Courtauld Institutes |volume=44 |year=1981 |pages=167–169 |doi=10.2307/751059 |jstor=751059|s2cid=192925690 }} *{{cite web |url=https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000045462 |title=Hermann of Carinthia [Hermannus Dalmata, Hermannus Sclavus, Hermannus Secundus] |first=Charles S. F. |last=Burnett |website=Grove Music Online |publisher=[[Oxford Music Online]] |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.45462 |isbn=978-1-56159-263-0 |archive-date=31 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20210131102725/https://www.oxfordmusiconline.com/grovemusic/view/10.1093/gmo/9781561592630.001.0001/omo-9781561592630-e-0000045462 |url-status=live |access-date=31 January 2021 }} *{{cite book |first1=Óscar |last1=de la Cruz Palma |first2=Cándida |last2=Ferrero Hernández |chapter=Hermann of Carinthia |pages=497–507 |title=Christian–Muslim Relations: A Bibliographical History |volume=3 (1050–1200) |editor1=David Thomas |editor2=Alex Mallett |publisher=Brill |year=2011}} *{{cite encyclopedia |title=Hermann the Dalmatian |last=Hockey |first=Thomas |encyclopedia=Biographical Encyclopedia of Astronomers |publisher=Springer |year=2014 |pages=933 |doi=10.1007/978-1-4419-9917-7_606|bibcode=2014bea..book..933H |isbn=978-1-4419-9916-0 }} *{{cite book |first=Milko |last=Kos |title=Srednjeveška zgodovina Slovencev |location=Ljubljana |year=1933}} *{{cite journal |last=Kutleša |first=Stipe |title=Croatian Philosophers I: Hermann of Dalmatia (1110–1154) |journal=Prolegomena: Časopis za filozofiju |volume=3 |issue=1 |year=2004 |pages=57–71 |url=https://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak_download&id_clanak_jezik=456 }} *{{cite journal |first=Tatjana |last=Paić-Vikuć |title=Hermann the Dalmatian's Purported Role in the Translation of the Quran into Latin |journal=Collegium Antropologicum |volume=42 |issue=4 |year=2018 |pages=277–280 |url=https://hrcak.srce.hr/file/319241 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260210212845/https://hrcak.srce.hr/file/319241 |archive-date=2026-02-10 |access-date=2024-07-31 |url-status=dead }} *{{cite book |first=Tatjana |last=Paić-Vikuć |chapter=The Biography of Hermann the Dalmatian: Separating Conjectures from Verifiable Claims |title=Exploring the Commonalities of the Mediterranean Region |year=2019 |publisher=Turkish Academy of Sciences |chapter-url=https://www.bib.irb.hr/1047380?rad=1047380 |pages=85–96 }} == Надворешни врски == * {{In lang|it}} [http://www.circuloromanico.com/index.php?menu_id=5&jera_id=1462&page_id=1153&cont_id=2053 Círculo Románico – Hermann of Carinthia and the transmission of knowledge] * [http://www.istrianet.org/istria/illustri/dalmatin/index.htm Istria on the Internet, Prominent Istrians – Herman Dalmatin] {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Корушки, Херман}} [[Категорија:Математичари од 12 век]] [[Категорија:Словенечки филозофи]] [[Категорија:Хрватски филозофи]] [[Категорија:Австриски филозофи]] [[Категорија:Починати во 1160 година]] [[Категорија:Родени во 12 век]] [[Категорија:CS1: долга вредност за volume]] 2hpea6rld9mdegctngi2ei4natpx7bq Хипернова 0 1354117 5649595 5491321 2026-10-25T05:09:32Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649595 wikitext text/x-wiki [[Податотека:SN_1998bw.jpg|мини|Слика со хипернова SN 1998bw, од страна на Европската јужна набљудувачница, во спирален крак на галаксијата ESO 184-G82.]] '''Хипернова''' ― многу енергична [[супернова]] за која се верува дека е резултат на крајно сценарио за колапс на јадрото. Во овој случај, масивна [[ѕвезда]] (>30 [[Сончева маса|сончеви маси]]) колабира за да образувавртежна црна дупка која емитува два астрофизички млазови и опкружена со [[насобирачки диск]]. Тоа е вид на ѕвездена експлозија која исфрла материјал со невообичаено висока [[кинетичка енергија]], ред на големина поголема од повеќето супернови, со светлина најмалку 10 пати поголема. Хиперновите ослободуваат толку интензивни [[Гама-зрачење|гама зраци]] што често изгледаат слично на супернова од видо Ic, но со невообичаено широки спектрални линии што укажуваат на крајно висока брзина на проширување. Хиперновите се еден од механизмите за производство на долги изливи на гама-зраци, кои се движат од 2 секунди до повеќе од една минута во времетраење. Тие се нарекувани и суперсјајни супернови, иако таа класификација вклучува и други видови на крајносјајни ѕвездени експлозии кои имаат различно потекло. == Историја == Во 1980-тите, поимот „хипернова“ бил користен за да биде опишан теоретски вид супернова сега позната како супернова со нестабилност на двојки. Се однесувало на крајно високата енергија на експлозијата во споредба со вообичаените [[Супернова|супернови со колапс на јадрото]].<ref name=ww1982/><ref name=janka2012/><ref name=gass1988/> Поимот претходно бил користен за опишување хипотетички експлозии од различни настани како што се хиперѕвезди, крајно масивни ѕвезди од [[Ѕвездено население|населението III]] во раниот универзум,<ref name=barrington1963/> или од настани како спојување на [[Црна дупка|црните дупки]].<ref name=park1991/> Во февруари 1997 година, [[Холандија|холандско]]-[[италија]]нскиот сателит BeppoSAX успеал да го следи GRB 970508 до слаба [[галаксија]] оддалечена приближно 6 милијарди [[светлосни години]].<ref name=bloom1998/> Од анализата на спектроскопските податоци и за GRB 970508 и за нејзината галаксија домаќин, Блум и соработниците заклучиле во 1998 година дека хипернова е веројатната причина.<ref name=bloom1998/> Истата година, хиперновите биле подробно претпоставени од [[Полска|полскиот]] [[астроном]] Бохдан Пачињски како супернови од ѕвезди кои брзо се вртат.<ref name=paczynski1997/> Употребата на поимот „хипернова“ од крајот на 20 век оттогаш е рафинирана за да се однесува на оние супернови со невообичаено голема кинетичка енергија.<ref name=stevenson2013/> Првата забележана хипернова била SN 1998bw, со сјајност 100 пати поголема од стандардниот вид Ib.<ref name=woosley1999/> Оваа супернова била првата што била поврзана со излив на гама-зраци (ИГЗ) и произвела ударен бран кој содржи ред со големина повеќе [[енергија]] од нормалната супернова. Други [[Научник|научници]] претпочитаат да ги нарекуваат овие тела едноставно како супернова Ic со широка линија.<ref name=moriya2018/> Оттогаш поимот е применуван на различни тела, од кои не сите ја исполнуваат стандардната [[дефиниција]]; на пример ASASSN-15lh.<ref name=orwig2016/> Во 2023 година, било објавено набљудувањето на многу енергичниот, [[Квазар|неквазарски]] минлив настан AT2021lwx со исклучително силна емисија од [[Инфрацрвено зрачење|средно-инфрацрвени]] до бранови должини на [[рендгенски зраци]] и вкупна енергија од 1,5 10<sup>46</sup> [[џул]]и.<ref>{{Наведено списание|last=Wiseman|first=P.|last2=Wang|first2=Y.|last3=Hönig|first3=S.|last4=Castro-Segura|first4=N.|last5=Clark|first5=P.|last6=Frohmaier|first6=C.|last7=Fulton|first7=M. D.|last8=Leloudas|first8=G.|last9=Middleton|first9=M.|displayauthors=1|year=2023|title="Multiwavelength observations of the extraordinary accretion event AT2021lwx"|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=522|issue=3|pages=3992–4002|arxiv=2303.04412|doi=10.1093/mnras/stad1000|doi-access=free}}</ref> Сметано е дека ова тело не е хипернова; наместо тоа, веројатно е огромен гасен облак кој е впиван од масивна црна дупка. На настанот, исто така, му било доделено случајно име „ZTF20abrbeie“ од страна на Цвикиевиот минлив објект. Ова име, и навидум жестокоста на настанот, довело до прекарот „Страшна Барби“ ([[англиски]]: Scary Barbie), привлекувајќи го вниманието на водечкиот печат.[https://www.usatoday.com/story/news/nation/2023/05/12/largest-space-explosion-scary-barbie-black-hole/70212322007/] == Својства == Сметано е дека хиперновите се супернови со исфрлање со [[кинетичка енергија]] поголема од околу 10<sup>45</sup> џули, ред на величина повисок од вообичаена супернова со колапс на јадрото. Масите на исфрлен [[никел]] се големи, а брзината на исфрлање е до 99% од [[Брзина на светлината|брзината на светлината]]. Тие се вообичаено од видот Ic, а некои се поврзани со долготрајни изливи на гама-зраци. [[Електромагнетизам|Електромагнетната]] енергија ослободена од овие настани варира од споредлива со друг вид Ic супернова, до некои од најсветлите супернови познати како SN 1999ас.<ref name=nomoto2003/><ref name=mazzali2005/> Архетипската хипернова, SN 1998bw, била поврзана со GRB 980425. Нејзиниот спектар не покажал [[водород]] и јасни особини на [[хелиум]], но силните силиконски линии ја идентификувале како супернова од видот Ic. Главните [[Спектрална линија|линии на впивање]] биле крајно проширени и [[Светлинска крива|светлинската крива]] покажала многу брза фаза на осветлување, достигнувајќи ја светлината на супернова од видот Ia на 16-тиот ден. Вкупната исфрлена маса била околу {{Сончева маса|10}} и масата на исфрлениот никел околу {{Сончева маса|0.4}}.<ref name=nomoto2003/> Сите супернови поврзани со изливите на гама зраци, го покажале високоенергетското исфрлање што ги одликува како хипернови.<ref name=mosta2014/> Забележани се невообичаено светли радио супернови како пандан на хиперновите и се наречени „радио хипернови“.<ref name=nakuchi2015/> == Астрофизички модели == Моделите за хипернова се насочувани на ефикасно пренесување на [[енергија]] во исфрлањето. Во нормалните [[Супернова|супернови со колапс на јадрото]], 99% од [[Неутрино|неутрината]] создавани во јадрото што е распаѓана, бегаат без да предизвикаат исфрлање на материјалот. Сметано е дека вртењето на зачетникот на суперновата придвижува млаз кој го забрзува материјалот подалеку од експлозијата со брзина блиску до брзината на светлината. Бинарните системи се повеќе се проучуваат како најдобар метод и за соголување на ѕвездените обвивки за да се остави голо јаглеродно-кислородно јадро и за поттикнување на неопходните услови за центрифугирање за да придвижува хипернова. === Модел на падната ѕвезда === {{Напомена|целосно падната ѕвезда|ѕвездена црна дупка}}Моделот на падната ѕвезда опишува вид супернова која произведува гравитациско колабирано [[Астрономско тело|тело]] или [[црна дупка]]. Англискиот [[збор]] „колапсар“ (collapsar), кратенка од „срушена [[ѕвезда]] “, порано бил користел за да се однесува на крајниот производ на ѕвездениот [[гравитациски колапс]], [[Ѕвездена црна дупка|црна дупка со ѕвездена маса]]. Зборот „колапсар“ сега понекогаш е користен за да се однесува на засебен модел за пад на ѕвезда што брзо врти. Кога ќе се случи пад на јадрото во ѕвезда со јадро најмалку околу петнаесет пати поголема од [[Сончева маса|сончевата маса]] ({{Сончева маса}}) - иако [[Хемија|хемискиот]] состав и брзината на вртење се исто така значајни - енергијата на експлозијата е недоволна за да ги исфрли надворешните слоеви на ѕвездата и ќе падне во црна дупка без да биде произведен видлив излив на супернова. Ѕвезда со маса на јадрото малку под ова ниво - во опсег од {{Сончева маса|5–15}} — ќе претрпи експлозија на супернова, но толку голем дел од исфрлената маса паѓа назад на остаток од јадрото што сè уште пропаѓа во црна дупка. Ако таква ѕвезда врти бавно, тогаш ќе произведе бледа супернова, но ако ѕвездата врти доволно брзо, тогаш враќањето кон црната дупка ќе произведе [[релативистички млаз]]ови. Тие моќни млазови минуваат низ ѕвезден материјал создаваат силни ударни бранови, при што енергичните ветрови на новосоздадениот <sup>56</sup>Ni го дуваат од [[Насобирачки диск|насобирачкиот диск]], детонирајќи ја експлозијата на хипернова. Исфрленото радиоактивно распаѓање од <sup>56</sup>Ni го прави видливиот излив значително посветлен од стандардната супернова.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/H/Hypernova|title=Hypernova {{!}} COSMOS|work=astronomy.swin.edu.au|accessdate=23 август 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20250326155453/https://astronomy.swin.edu.au/cosmos/H/Hypernova|archive-date=2025-03-26|url-status=dead}}</ref> Млазовите, исто така, зрачат честички со висока енергија и гама зраци директно нанадвор и со тоа создаваат изливи [[Рендгенски зраци|на рендгенски]] или [[Гама-зрачење|гама зраци]]; млазовите можат да траат неколку секунди или подолго и да одговараат на долготрајни изливи на гама зраци, но се чини дека тие не ги објаснуваат краткотрајните експлозии на гама зраци.<ref name=nomoto2009/><ref name=fujimoto2008/> === Бинарни модели === Механизмот за производство на соголениот зачетник, [[ѕвезда]] со [[јаглерод]]-[[кислород]] на која и недостига значаен [[водород]] или [[хелиум]], од видот Ic супернова, некогаш било сметано дека е крајно еволуирана ѕвезда со масивна маса, на пример [[Волф-Рајеова ѕвезда|Волф-Рајеовата ѕвезда]] чиј густ [[ѕвезден ветер]] ги исфрлил сите неговите надворешни слоеви. Набљудувањата не успеале да откријат такви зачетници. Сè уште не е дефинитивно покажано дека зачетниците се всушност различен вид тело, но неколку случаи укажуваат на тоа дека „хелиумските џинови“ со помала маса се зачетниците. Овие ѕвезди не се доволно масивни за да ги избркаат нивните обвивки само со ѕвездени ветрови, и тие би биле одземени со пренос на маса во бинарен придружник. Хелиумските џинови се повеќе се претпочитани како зачетници на суперновите од видот Ib, но зачетниците на суперновите од видот Ic сè уште е неизвесен.<ref name=tauris2013/> Еден предложен механизам за производство на експлозии на гама-зраци е индуциран [[Гравитациски колапс|гравитациски пад]], каде што [[Неутронска ѕвезда|неутронската ѕвезда]] се активира да колабира во [[црна дупка]] со пад на јадрото на близок придружник што се состои од соголено јадро од јаглерод-кислород. Индуцираниот пад на неутронската ѕвезда овозможува образување млазови и високоенергетски исфрлања кои тешко се моделирани од една ѕвезда.<ref name=ruffini2018/> == Поврзано == * [[Зачетници на изливи на гама зраци]] * [[Кваркова ѕвезда]] * [[Кваркова нова]] == Наводи == {{Наводи|30em|refs=<ref name=ww1982>{{cite journal |bibcode=1981STIN...8316268W |title=Theoretical models for supernovae |journal=NASA Sti/Recon Technical Report N |volume=83 |pages=16268 |last1=Woosley |first1=S. E. |last2=Weaver |first2=T. A. |year=1981 }}</ref> <ref name=janka2012>{{cite journal |bibcode=2012ARNPS..62..407J |title=Explosion Mechanisms of Core-Collapse Supernovae |journal=[[Annual Review of Nuclear and Particle Science]] |volume=62 |issue=1 |pages=407–451 |last1=Janka |first1=Hans-Thomas |year=2012 |arxiv=1206.2503 |doi=10.1146/annurev-nucl-102711-094901| doi-access=free |s2cid=118417333 }}</ref> <ref name=gass1988>{{cite journal |bibcode=1988A&A...189..194G |title=Spectrum analysis of the extremely metal-poor carbon dwarf star G 77-61 |url=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1988-01_189_1-2/page/194 |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=189 |pages=194 |last1=Gass |first1=H. |last2=Liebert |first2=James |last3=Wehrse |first3=R. |year=1988 }}</ref> <ref name=barrington1963>{{cite journal |doi=10.1038/198651a0 |title=Preliminary Results from the Very-Low Frequency Receiver Aboard Canada's Alouette Satellite |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1963-05-18_198_4881/page/n47 |journal=Nature |volume=198 |issue=4881 |pages=651–656 |year=1963 |last1=Barrington |first1=R. E. |last2=Belrose |first2=J. S. |bibcode=1963Natur.198..651B |s2cid=41012117 }}</ref> <ref name=park1991>{{cite journal |bibcode=1991ApJ...375..565P |title=Are Hypernovae Detectable? |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1991-07-10_375_2/page/n146 |journal=The Astrophysical Journal |volume=375 |pages=565 |last1=Park |first1=Seok J. |last2=Vishniac |first2=Ethan T. |year=1991 |doi=10.1086/170217 }}</ref> <ref name=bloom1998>{{cite journal|last1=Bloom|title=The Host Galaxy of GRB 970508|journal=The Astrophysical Journal|volume=507|date=1998|issue=507|pages=L25–28|doi=10.1086/311682|arxiv=astro-ph/9807315|bibcode=1998ApJ...507L..25B|s2cid=18107687}}</ref> <ref name=paczynski1997>{{cite conference|last1=Paczynski|title=GRBs as Hypernovae|conference=Huntsville Gamma-Ray Burst Symposium|year=1997|arxiv=astro-ph/9712123|bibcode=1997astro.ph.12123P}}</ref> <ref name=stevenson2013>{{cite book|author=David S. Stevenson|title=Extreme Explosions: Supernovae, Hypernovae, Magnetars, and Other Unusual Cosmic Blasts|url=https://books.google.com/books?id=r124BAAAQBAJ|date=5 септември 2013|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-1-4614-8136-2|access-date=23 август 2024|archive-date=25 јануари 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125083414/https://books.google.com/books?id=r124BAAAQBAJ|url-status=live}}</ref> <ref name=woosley1999>{{cite journal|last1=Woosley|title=Gamma-Ray Bursts and Type Ic Supernovae: SN 1998bw|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1999-05-10_516_2/page/n287|journal=The Astrophysical Journal|volume=516|issue=2|pages=788–796|year=1999|arxiv=astro-ph/9806299|bibcode=1999ApJ...516..788W|doi=10.1086/307131|s2cid=17690696}}</ref> <ref name=moriya2018>{{cite journal |doi=10.1007/s11214-018-0493-6 |title=Superluminous Supernovae |journal=Space Science Reviews |volume=214 |issue=2 |pages=59 |year=2018 |last1=Moriya |first1=Takashi J. |last2=Sorokina |first2=Elena I. |last3=Chevalier |first3=Roger A. |bibcode=2018SSRv..214...59M |arxiv=1803.01875 |s2cid=119199790 }}</ref> <ref name=orwig2016>{{cite web|url=http://www.businessinsider.com/astronomers-discover-the-most-powerful-hypernova-2016-1|title=Astronomers are baffled by a newly discovered cosmic explosion that shines 570 billion times brighter than the sun|author=Jessica Orwig|website=[[Business Insider]]|date=14 јануари 2016|access-date=23 август 2024|archive-date=2 април 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402031204/http://www.businessinsider.com/astronomers-discover-the-most-powerful-hypernova-2016-1|url-status=live}}</ref> <ref name=nomoto2003>{{cite book |bibcode=2004ASSL..302..277N |volume=302 |pages=277–325 |last1=Nomoto |first1=Ken'Ichi |last2=Maeda |first2=Keiichi |last3=Mazzali |first3=Paolo A. |last4=Umeda |first4=Hideyuki |last5=Deng |first5=Jinsong |last6=Iwamoto |first6=Koichi |title=Stellar Collapse |chapter=Hypernovae and Other Black-Hole-Forming Supernovae |series=Astrophysics and Space Science Library |year=2004 |arxiv=astro-ph/0308136 |doi=10.1007/978-0-306-48599-2_10 |isbn=978-90-481-6567-4 |s2cid=119421669 }}</ref> <ref name=mazzali2005>{{cite journal |bibcode=2005ASPC..342..366M |title=The Properties of Hypernovae in Gamma Ray Bursts |journal=1604-2004: Supernovae as Cosmological Lighthouses |volume=342 |pages=366 |last1=Mazzali |first1=P. A. |last2=Nomoto |first2=K. |last3=Deng |first3=J. |last4=Maeda |first4=K. |last5=Tominaga |first5=N. |year=2005 }}</ref> <ref name=mosta2014>{{cite journal |doi=10.1088/2041-8205/785/2/L29 |title=Magnetorotational Core-Collapse Supernovae in Three Dimensions |journal=The Astrophysical Journal |volume=785 |issue=2 |pages=L29 |year=2014 |last1=Mösta |first1=Philipp |last2=Richers |first2=Sherwood |last3=Ott |first3=Christian D. |last4=Haas |first4=Roland |last5=Piro |first5=Anthony L. |last6=Boydstun |first6=Kristen |last7=Abdikamalov |first7=Ernazar |last8=Reisswig |first8=Christian |last9=Schnetter |first9=Erik |bibcode=2014ApJ...785L..29M |arxiv=1403.1230 |s2cid=17989552 }}</ref> <ref name=nakuchi2015>{{cite journal |doi=10.1088/0004-637X/805/2/164 |title=Optical Synchrotron Precursors of Radio Hypernovae |journal=The Astrophysical Journal |volume=805 |issue=2 |pages=164 |year=2015 |last1=Nakauchi |first1=Daisuke |last2=Kashiyama |first2=Kazumi |last3=Nagakura |first3=Hiroki |last4=Suwa |first4=Yudai |last5=Nakamura |first5=Takashi |bibcode=2015ApJ...805..164N |arxiv=1411.1603 |s2cid=118228337 }}</ref> <ref name=nomoto2009>{{cite journal |doi=10.1017/S1743921310000128 |title=Nucleosynthesis of the Elements in Faint Supernovae and Hypernovae |journal=Proceedings of the International Astronomical Union |volume=5 |pages=34–41 |year=2009 |last1=Nomoto |first1=Ken'Ichi |last2=Moriya |first2=Takashi |last3=Tominaga |first3=Nozomu |doi-access=free }}</ref> <ref name=fujimoto2008>{{cite journal |last1=Fujimoto |first1=S. I. |last2=Nishimura |first2=N. |last3=Hashimoto |first3=M. A. |doi=10.1086/529416 |title=Nucleosynthesis in Magnetically Driven Jets from Collapsars |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2008-06-20_680_2/page/1350 |journal=The Astrophysical Journal |volume=680 |issue=2 |pages=1350–1358 |year=2008 |arxiv=0804.0969 |bibcode=2008ApJ...680.1350F|s2cid=118559576 }}</ref> <ref name=tauris2013>{{cite journal |doi=10.1088/2041-8205/778/2/L23 |title=ULTRA-STRIPPED TYPE Ic SUPERNOVAE FROM CLOSE BINARY EVOLUTION |journal=The Astrophysical Journal |volume=778 |issue=2 |pages=L23 |year=2013 |last1=Tauris |first1=T. M. |last2=Langer |first2=N. |last3=Moriya |first3=T. J. |last4=Podsiadlowski |first4=Ph. |last5=Yoon |first5=S.-C. |last6=Blinnikov |first6=S. I. |bibcode=2013ApJ...778L..23T |arxiv=1310.6356 |s2cid=50835291 }}</ref> <ref name=ruffini2018>{{cite journal |doi=10.3847/1538-4357/aaeac8 |title=A GRB Afterglow Model Consistent with Hypernova Observations |journal=The Astrophysical Journal |volume=869 |issue=2 |pages=101 |year=2018 |last1=Ruffini |first1=R. |last2=Karlica |first2=M. |last3=Sahakyan |first3=N. |last4=Rueda |first4=J. A. |last5=Wang |first5=Y. |last6=Mathews |first6=G. J. |last7=Bianco |first7=C. L. |last8=Muccino |first8=M. |bibcode=2018ApJ...869..101R |arxiv=1712.05000 |s2cid=119449351 |doi-access=free }}</ref>}} == Дополнителна литература == {{refbegin}} * {{cite journal|author1=MacFadyen, A. I.|author2=Woosley, S. E.|date=1999|title=Collapsars: Gamma-Ray Bursts and Explosions in 'Failed Supernovae'|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1999-10-10_524_1/page/262|journal=[[Astrophysical Journal]]|volume=524|issue=1|pages=262–289|arxiv=astro-ph/9810274|bibcode=1999ApJ...524..262M|doi=10.1086/307790|s2cid=15534333}} * {{cite journal|author=Woosley, S. E.|date=1993|title=Gamma-ray bursts from stellar mass accretion disks around black holes|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1993-03-01_405_1/page/272|journal=[[Astrophysical Journal]]|volume=405|issue=1|pages=273–277|bibcode=1993ApJ...405..273W|doi=10.1086/172359}} * {{cite journal|author=Piran, T.|date=2004|title=The Physics of Gamma-Ray Bursts|journal=[[Reviews of Modern Physics]]|volume=76|issue=4|pages=1143–1210|arxiv=astro-ph/0405503v1|bibcode=2004RvMP...76.1143P|doi=10.1103/RevModPhys.76.1143|s2cid=118941182}} * {{cite journal|last1=Hjorth|first1=Jens|last2=Sollerman|first2=Jesper|last3=Møller|first3=Palle|last4=Fynbo|first4=Johan P. U.|last5=Woosley|first5=Stan E.|last6=Kouveliotou|first6=Chryssa|last7=Tanvir|first7=Nial R.|last8=Greiner|first8=Jochen|last9=Andersen|first9=Michael I.|display-authors=9|year=2003|title=A very energetic supernova associated with the γ-ray burst of 29 March 2003|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-06-19_423_6942/page/846|journal=Nature|volume=423|issue=6942|pages=847–50|arxiv=astro-ph/0306347|bibcode=2003Natur.423..847H|doi=10.1038/nature01750|pmid=12815425|last10=Castro-Tirado|first10=Alberto J.|last11=Castro Cerón|first11=José María|last12=Fruchter|first12=Andrew S.|last13=Gorosabel|first13=Javier|last14=Jakobsson|first14=Páll|last15=Kaper|first15=Lex|last16=Klose|first16=Sylvio|last17=Masetti|first17=Nicola|last18=Pedersen|first18=Holger|last19=Pedersen|first19=Kristian|last20=Pian|first20=Elena|last21=Palazzi|first21=Eliana|last22=Rhoads|first22=James E.|last23=Rol|first23=Evert|last24=Van Den Heuvel|first24=Edward P. J.|last25=Vreeswijk|first25=Paul M.|last26=Watson|first26=Darach|last27=Wijers|first27=Ralph A. M. J.|s2cid=4405772}} {{refend}} {{Ѕвезда}} [[Категорија:Астрономски појави]] [[Категорија:Видови ѕвезди]] [[Категорија:Ѕвезден развој]] [[Категорија:Волф-Рајеови ѕвезди]] [[Категорија:Хиперџинови]] [[Категорија:Ѕвездени појави]] [[Категорија:Супернови]] rdneiye21q2y9plonx7x7o42k6a7ki1 Убиството на Кочо Рацин 0 1354602 5649421 5624392 2026-10-24T14:42:31Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649421 wikitext text/x-wiki {{Внимание}}{{Инфокутија Напад Врз Цивили|title=Убиството на Кочо Рацин|partof=[[Македонија во Втората светска војна]]|image=Racin - spomen ploca na mestoto na smrtta.jpg|caption=Спомен плоча на местото каде што загинал Кочо Рацин|location=[[Лопушник]], [[Прва оперативна зона на НОВ на Македонија|I оперативна зона на НОБ]]|date=[[13 јуни]], [[1943]]|target=[[Убиството на Кочо Рацин#Гледишта|Видете гледишта]]|perpetrator=[[Мино Миновски]]|weapons=[[Шмајзер]]|fatalities=1|victim=[[Кочо Рацин]]|susperp=[[Страхил Гигов]]<ref>''[https://press24.mk/node/203159 СДСМ сака да го избрише Дамјан Груев, за да го запише Страхил Гигов кој се поврзува со ликвидацијата на Кочо Рацин] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240901115850/https://press24.mk/node/203159 |date=2024-09-01 }}'' (3 февуари 2016) од Amandman, објавено во Прес24</ref>|time=13:00 — 13:30 <small>(според [[Кирил Георгиевски]])</small><ref name=":4"></ref><br/>Вечерта, пред полноќ <small>(меѓународно признаено)</small><ref name=":4"></ref>|injuries=0}} Вечерта на [[13 јуни]], [[1943|1943 година]] кога [[Македонци|македонскиот]] поет и револуционер [[Кочо Рацин]] се враќал од тогашниот [[Главен штаб на Народноослободителната војска и партизанските одреди на Македонија|главен штаб на НОВ и ПО во Македонија]] до главната база на [[Мавровско-гостиварски партизански одред „Кораб“|мавровскиот гостиварски партизански одред „Кораб“]] во планината [[Лопушник]] бил стрелан од страна на [[Мијаци|мијачкиот]] револуционер и партизан [[Мино Миновски]]. Миновски го застрелал Рацин користејќи постар модел на [[пушка]], имал само еден куршум и успешно го погодил Рацин во стомакот. После два часа загинал.<ref name=":1">''[https://www.marxists.org/makedonski/racin/za-racin/mino-minov.htm „Живот и време. Автобиографија“]'' (декември 1973) од [[Мино Миновски]], стр. 335-337</ref><ref name=":3">''[https://www.marxists.org/makedonski/racin/za-racin/mitre-inadeski.htm „Рацин на Лопушник и неговата смрт“]'' (1972) од [[Митре Инадевски]], стр 97-99</ref> Смртта на поетот и револуционерот е еден од најистакнати моменти во [[Македонија во Втората светска војна|народната ослободителна војна во Македонија]], но сепак смртта се уште е оспорена помеѓу историчари од [[Македонска историографиjа|македонската историографија]], некој сметаат дека стрелањето било несреќа од страна на Миновски и дека Рацин бил глув, додека друга страна е убедена дека смртта била злонамерно организирана од [[Страхил Гигов]] којшто го изолирал Рацин политички од [[Сојуз на комунистите на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] и после го убил. Во првите години после ослободувањето на Македонија и формирањето на [[Социјалистичка Република Македонија|комунистичката влада]] гробот на Рацин бил оставен необележан во планината, после неколку години биле пронајдени остатоците и бил преместен од Лопушник до [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|велешката црква „Св. Пантелејмон“]] во кивор со повеќе луѓе. После триесет години и од побарањето на помладниот брат на Рацин, [[Димко Солев]] остатоците биле префрлени во [[Спомен-костурница (Велес)|велешката костурница]]. == Хронологија == {{Quote|text=''„И ако не умрам дома</br> туку кај што стии пиштат</br> в борба искри кај што лштат </br> блазе, релни на душата</br> има зошта душа да е!“</br>''|sign=[[Кочо Рацин]]|source=<ref>''[https://mk.wikisource.org/wiki/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B8_%D0%9C%D1%83%D0%B3%D1%80%D0%B8/_%D0%A2%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%BD%D1%87%D0%BE Татунчо]'' (1939) од [[Кочо Рацин]], дел од стихозбирката [[Бели мугри]].</ref>}} Во април, 1941 година почнала [[Априлска војна|априлската инвазија]] на територијата на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]], главните напаѓувачи биле [[Трет Рајх|Третиот Рајх]], [[Царство Бугарија|фашистичка Бугарија]] и [[Италијански протекторат на Албанија (1939–1943)|Албанија под окупација на Италија]]. Кочо Рацин бил голем критичар кон суровата бугарска администрација, заради тоа немал јадење и редовно требал да се молел. Во септември 1941 година бил поканет од [[Коле Неделковски]] и жената на [[Венко Марковски]] да живее со нив во [[Софија]]. Тој ја прифатил одлуката заради тоа што бил отстранет од КПЈ и лошо третиран од страна на бугарската фашистичка полиција.<ref>{{Наведени вести|url=http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%9A%D0%BE%D1%87%D0%BE-%D0%A0%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BD-%D0%B8-%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B5-%D0%9D%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D1%9C%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%B0-%D0%B7%D0%B0%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%BE-%D0%B2%D0%BE-%D0%A1%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%98%D0%B0!]|title=Кочо Рацин и Коле Неделковски ќе загинеа заедно во Софија!?|last=Печков|first=Петар|date=11 јуни 2013|work=ТиРековМиРече}}</ref> [[Податотека:Kočo_Racin.jpg|мини|261x261пкс|Слика од Кочо Рацин]] После смртта на Коле Неделковски, се враќа назад во Македонија кај градот [[Скопје]]. Таму Рацин пишувал различни негативни статии кон суровата окупација, една со насловот „До сите честити Македонци!“ ја споредувал бугарската окупација со српската и истакнал како немало разлика.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.expres.mk/proglas-na-racin-za-sudbinata-na-makedoncite-zaminaa-srbite-dojdoa-bugarite/|title=Проглас на Рацин за судбината на Македонците: Заминаа Србите, дојдоа Бугарите|date=24 мај 2022|work=Експрес.мк|access-date=2024-09-01|archive-date=2024-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240901115851/https://www.expres.mk/proglas-na-racin-za-sudbinata-na-makedoncite-zaminaa-srbite-dojdoa-bugarite/|url-status=dead}}</ref> Во друга статија со насловот „До целиот македонски народ. До сите честити Македонци!“ каде што ја пофалува [[Црвена армија|Совиетската армија]] против Германија.<ref>''[https://www.marxists.org/makedonski/istorija/makedonija/nob/proglas-1941.htm Проглас до целиот македонски народ]'' (1941) од [[Кочо Рацин]], документите објавени од [[Македонска академија на науките и уметностите|МАНУ]]</ref> Во 1942 година бојкотот од [[Сојуз на комунистите на Југославија|КПЈ]] било укинато кога [[Бане Андреев]] станал главен на македонската подгрупа. Во есента иста година се вратил во неговиот [[Велес|роден град]] каде што ја анализирал ситуацијата со германските и бугарските воени единици во државата. Рацин одлучил дека единствениот надеж бил да се приклучи во самата војна.<ref>{{Наведени вести|url=https://denesen.mk/sekjavanja-na-aleksandar-solev-brat-na-kocho-racin-ni-sobraa-se-shto-imavme-doma-od-kocho/|title=СЕЌАВАЊА НА АЛЕКСАНДАР СОЛЕВ, БРАТ НА КОЧО РАЦИН: “Ни собраа се што имавме дома од Кочо”|last=Миневски|first=Блаже|date=13 јуни 2020|work=Денешен весник}}</ref> Во 1943 година бил уапсан од страна на бугарската фашистичка окупација и затворен во [[Корница]], [[Неврокопско]], но во април 1943 година успешно избегнал и се вратил во [[Скопје]]. После толку страдање Рацин одлучил дека требало да имал активно учество во ослободителната војна. Одлучил во 7 мај 1943 година заедно со Борис Алексовски, Мирко Милевски, Тихомир Шарески и други да патуваат во [[Лопушник]] кај базата на [[Мавровско-гостиварски партизански одред „Кораб“|партизанскиот одред „Кораб“]] со цел да се приклучат во партизанскиот одред, главниот водач на базата во тоа време бил [[Страхил Гигов]], којшто ја користел базата како центар за комуникација околу селата да ги убеди да се приклучат во борбата.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8/9N54AAAAIAAJ?hl=mk&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%BE%D1%87%D0%BE+%D0%A0%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BD%22+%22%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B4%22&dq=%22%D0%9A%D0%BE%D1%87%D0%BE+%D0%A0%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BD%22+%22%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B4%22&printsec=frontcover|title=Македонски пролетери, прва македонска народноослободителна ударна бригада|last=Јордановски|first=Илија|publisher=Народна Армија|year=1971|pages=21}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/Se%E1%B8%B1avanja/Vcp4AAAAIAAJ?hl=mk&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%BE%D1%87%D0%BE+%D0%A0%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BD%22+%22%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B4%22&dq=%22%D0%9A%D0%BE%D1%87%D0%BE+%D0%A0%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BD%22+%22%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B4%22&printsec=frontcover|title=Сеќавања|last=[[Страхил Гигов|Гигов, Страхил]]|publisher=Наша Книга|year=1975|pages=251}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%9A%D0%BE%D1%87%D0%BE_%D0%A0%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BD/Bq5GAAAAMAAJ?hl=mk&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%BE%D1%87%D0%BE+%D0%A0%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BD%22+%22%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B4%22&dq=%22%D0%9A%D0%BE%D1%87%D0%BE+%D0%A0%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BD%22+%22%D0%BE%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B4%22&printsec=frontcover|title=Кочо Рацин|last=Спасов|first=Александар|publisher=Народна књига|year=1974|pages=147}}</ref> Неколку дена пред одлуката на Рацин, Гигов дадол наредбата за преместувајќи ја примитивната партизанска печатница „Гоце Делчев“ од [[Битуше]] до планината [[Лопушник]], при нејзиното префрлање Рацин дојдол во базата. По неговото достигнување среќно реагирале партизаните заради неговите познати творештва вклучувајќи ја [[Бели мугри]]. Митре Инадевски бил таму да го примил Рацин во базата. Гигов им најавил на Инадевски и неговиот другар, со прекарот „Дончо“ дека Рацин би бил главен на печатницата и дека било дирекно одобрувано од централниот комитет на [[Сојуз на комунистите на Македонија|Комунистичката партија на Македонија]]. Според Миновски, Кочо Рацин бил многу среќен, имал ранец со оружја внатре и еден ситен пиштол. Кога стасал ја бакнал земјата.<ref>{{Наведени вести|url=https://racin.mk/vesti/nezamislivata-grda-nechovechka-hajka-protiv-raczin-partiskata-karakteristika-glasela-neprijatelski-raspolozhen-individualist/|title=Нечовечка хајка против Рацин во партизаните: Атмосферата што го убила непријателски расположениот индивидуалист|last=Колендиќ|first=Антун|date=30 март 2023|work=Рацин.мк}}</ref><ref name=":3" /> Кочо Рацин кога бил во Лопушник активно работел за произвоство на неговата последна стихозбирка со насловот [[Македонски народно-ослободителни песни|„Македонски народно-ослободителни песни“]] и го користел како место за уредување партизанскиот весник [[Илинденски пат]].<ref name=":3" /><ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%90%D1%98%D0%B4%D1%83%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD/TFAUiuwBxGMC?hl=mk&gbpv=1&bsq=%22%D0%9A%D0%BE%D1%87%D0%BE+%D0%A0%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BD%22+%22%D0%BF%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0%22+%22%D0%9B%D0%BE%D0%BF%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%22&dq=%22%D0%9A%D0%BE%D1%87%D0%BE+%D0%A0%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BD%22+%22%D0%BF%D0%B5%D1%87%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0%22+%22%D0%9B%D0%BE%D0%BF%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%22&printsec=frontcover|title=Ајдутски и револуционерни песни|last=Бошковски|first=Јован|publisher=Македонска книга|year=1969|pages=14}}</ref> Рацин претежно преведувал текстови користејќи ја печатницата. Го користел местото да го преведи комунистичкото манифесто и говорите на [[Јосиф Сталин]], после неговата смрт било испечатено вториот дел на неговата стихозбирка и проглас на македонскиот народ во 2 август.<ref name=":3" /><ref>{{Наведени вести|url=https://porta.mk/pecatnica-lopusnik-kicevsko-1943/|title=Древна фотографија од „печатница“ користена во Лопушник Кичевско, 1943 година|last=Сајкоски|first=Ѓ.|date=8 февруари 2016|work=Порта.мк|access-date=2024-09-01|archive-date=2024-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214141910/https://porta.mk/pecatnica-lopusnik-kicevsko-1943/|url-status=dead}}</ref> === Стрелањето === {{Quote|text=''„Рацин е тешко ранет! Не се знае дали ќе остане жив!“''|sign=Аризан Несторовски - Марче|source=<ref name=Strahil>''[https://www.marxists.org/makedonski/racin/za-racin/strahil-gigov.htm Така загина Рацин]'' (1978) од [[Страхил Гигов]], објавено прв пат во [[Нова Македонија]]</ref>}} [[Податотека:Слика_на_првата_партизанска_печатница.jpg|мини|346x346пкс|Слика од првата партизанска печатница „Гоце Делчев“ во планината [[Лопушник]]]] Во јуни 13, 1943 година, со штампањето на [[Македонски народно-ослободителни песни|„Македонски народно-ослободителни песни“]] Кочо Рацин успешно испечатил околу стотина тиражи.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://okno.mk/sites/default/files/031-antifashistichki-pesni-od-borbata.pdf|title=Од Борбата|last=[[Блаже Конески|Конески, Блаже]]|publisher=Државно книгоиздателство во Македонија|year=1947|pages=5}}</ref> Веќе било ноќ и голем дел од партизаните се спремале за наредниот ден, додека некој имале улогата да работат како стражари, за тој ден бил одбран [[Мино Миновски]], македонски партизан којшто по потекло бил [[Мијаци|Мијак]], тој бил заедно со Кочо Рацин и Митре Инадевски. Го познавал Кочо Рацин од 1931 година кога првпат се сретнал со него кога учел во школска гимназија во [[Скопје]].<ref name=":2">{{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/Kotcho_Ratsin_recherches_historiques_et/UvQLAAAAIAAJ?hl=mk&gbpv=1&bsq=%22%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%BE+%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%22+%221931%22&dq=%22%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%BE+%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%22+%221931%22&printsec=frontcover|title=Kočo Racin: istorisko-literaturni istražuvanja|last=[[Блаже Ристовски|Ристовски, Блаже]]|publisher=Македонски книги|year=1983|pages=52}}</ref> Во ноќта, Миновски му предложил на Кочо Рацин да пратил докуметни и да направил нешто за јадење во [[Главен штаб на Народноослободителната војска и партизанските одреди на Македонија|главниот штаб на народната ослободителна армија и партизанските одреди на Македонија]], којшто било околу тристо метри далеку од партизанската печатница „Гоце Делчев“, Кочо Рацин одлучил да го прифати предлогот заради тоа што бил готов со работа и почнал со неговото патување, додека патувал Митре Инадевски почнал разговор со Мино Миновски за [[Балисти|албанските балисти]].<ref name=":1" /><ref name=":3" /> После неколку време Кочо Рацин почнал да патува назад кон печатница, заради темницата неговиот облик не се гледало прецизно. При разговорот помеѓи Митре Инадевски и Мино Миновски, Инадевски му истакнал на Миновски дека некоја фигура од шумата почнала да патува кон нивната база и партизанската печатница „Гоце Делчев“. Според сеќавањата на Миновски, Инадевски предложил дека имало можност дека таа фигура којшто идела накај нив имало оружје, повеќе конкретно [[пушка]]. Инадевски исто така предложил дека таа фигура имало можност да била дел од [[Балисти|албанската балиста]]. Заради тоа Миновски почнал да се спрема да ја стрела непозната фигура.<ref name=":1" /> Миновски бил исплашен, имал само еден куршум оставено во неговата пушка.<ref>{{Наведени вести|url=https://a1on.mk/macedonia/svedoshtvo-na-mino-minovski-chovekot-sht/|title=Сведоштво на Мино Миновски, човекот што пукаше во Рацин|last=А1он|date=13 јуни 2013|work=А1онлајн}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://skopskoeho.mk/se-boreshe-za-makedonija-go-proslavi-makedonskiot-zbor-pred-80-godini-ubien-kocho-racin/|title=Се бореше за Македонија, го прослави македонскиот збор, пред 80 години убиен Кочо Рацин|date=13 јуни 2023|work=Скопско Ехо}}</ref> Миновски одлучил да искаже „стоп!“ кон фигурата, со надежот дека тој што патувал бил дел од партизаните но служел како војник во друг одред. Сепак фигурата продолжила да патува кон печатницата и базата. Мино Миновски одлучил повторно да издере „стоп!“ но овој пат погласно.<ref name=":1" /> Сепак фигурата продолжила. Со изгубениот надеж на Миновски тој одлучил да ја спрема пушката и за брзо време ја наместил и ја пукнал со неговиот последен куршум. Кочо Рацин бил погоден во стомакот на десната страна.<ref name="Kjaevski">''[https://www.marxists.org/makedonski/racin/za-racin/josif-kjaevski.htm „Сеќавање за смртта на Кочо Рацин“]'' (1990) од Јосиф Ќаевски, првпат објавено во [[Нова Македонија]]</ref><ref name=":4">{{Наведени вести|url=https://duma.mk/kultura/30176-2020-09-24-15-48-04/|title=Данов: Навистина, дали доволно направивме за Рацин?|last=Данов|first=Љупчо|date=24 септември 2020|work=Дума.мк}}</ref> === Смрт === {{Quote|text=''„Што е ова, бре другари, со мене? Дали сето она е вистина или нешто сонувам?“''|sign=полусвесен [[Кочо Рацин]], откако бил стрелан|source=<ref name=Kjaevski></ref>}} [[Податотека:Racin_-_spomenik_na_vrvot_na_Lopusnik.jpg|мини|324x324пкс|Споменик за смртта на Кочо Рацин во врвот на планината Лопушник.]] Кочо Рацин бил погоден и пропаднал на земјата. Откако Миновски го погодил, другите партизани којшто работеле внатре во печатницата испаднале надвор со нивните оружја. Откако го слушнале гласот на поетот брзо истрча кон неговото место. Далечината помеѓу печатницата и штабот било околу тристо или четрсто метри. Според [[Перо Коробар]] кога Миновски го погодил Рацин, нивната далечина била помеѓу дваесет и триесет метри.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.expres.mk/%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BD-%D0%BE%D0%B4-%D1%80%D0%B8/|title=Тестаменталните пораки на Рацин: Од ризницата на историјата е извлечено името на оваа земја и на нашето знаме е запишано Македонија!|date=13 јуни 2024|work=Експрес.мк|access-date=2024-09-01|archive-date=2024-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240901115850/https://www.expres.mk/%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BD-%D0%BE%D0%B4-%D1%80%D0%B8/|url-status=dead}}</ref> Не се знае конкретно во кое време починал Кочо Рацин откако бил погоден но според претпоставките на Митре Инадевски и други наводи, околу два часа по стрелањето починал.<ref name=":4" /> Откако Миновски открил дека тој што го застрелал бил неговиот другар Кочо Рацин одлучил да го фрли оружјето и да го посети повредениот Кочо Рацин, заедно со него дојде и [[Кирил Георгиевски|Киро Георгиевски - Дејан]]. [[Коце Солунски]] исто така бил присутен во планината за време на стрелањето.<ref>''[https://www.marxists.org/makedonski/racin/za-racin/koce-solunski.htm Сведоштва за последните мигови на Рацин]'' (30 ноември 1974) од [[Коце Солунски]], првпат објавено во [[Нова Македонија]]</ref> Други партизани присутни за време на стрелањето биле Митре Инадевски, [[Аризан Несторовски|Аризан Несторовски - Марче]], [[Пецо Чинговски]], [[Ванчо Бурзевски]] и други партизани околу печатницата или базата.<ref>''[https://www.marxists.org/makedonski/racin/za-racin/zlate-treneski.htm Несреќен случај или...?]'' (1990) од [[Злате Тренески]], објавено во [[Нова Македонија]]</ref> Пред стрелањето [[Страхил Гигов]] бил заедно со српскиот комунист [[Добривое Радосавлевиќ]] во селото [[Кленоец]] како дел од нивнот план да ги убедат [[Македонски Албанци|албанското малцинство]] и [[Македонски Турци|турското малцинство]] во Македонија да учествуваат во ослободителното движење. Во ноќта при договорите пристигнал партизанот Аризан Несторовски којшто ги соопштил за стрелањето на Кочо Рацин. Кога стасале веќе починал држејќи ја раката на Киро Геориевски. Гигов сакал комисија да формирал за смртта на Кочо Рацин но сомнително одлучил да го прекина и да го водат случајот како несреќa.<ref name=Strahil></ref> == Гледишта == {{Quote|text=''„Другари, имам една стара мајка во Велес, кажете ѝ оти загинав за Македонија“''|sign=последните зборови на [[Кочо Рацин]]|source=<ref>''[https://www.marxists.org/makedonski/racin/za-racin/josif-kjaevski.htm#02 Искрвавени мугри: како загина Кочо Рацин]'' (1997) од Здравко Савески. Издавач: „Орбита-С“, стр. 99-102</ref>}} === Македонската историографија === {{Видете исто така|Македонска историографиjа}} ==== Гледишта на теоријата дека било несреќа ==== [[Податотека:Strahil_Gigov.jpg|мини|283x283пкс|Слика од [[Страхил Гигов]], првиот пропагатор на теоријата дека смртта на Кочо Рацин била несреќа]] Теоријата дека стрелањето било несреќа било прво предложено од страна на Страхил Гигов. Според сеќавањата на Јосиф Ќаевски по смртта на Кочо Рацин, Гигов заедно се собрал со [[Крсте Црвенковски]], [[Добривое Радосавлевиќ]], [[Цветко Узуновски]], [[Мино Миновски]] и [[Кирил Георгиевски|Киро Георгиевски]]. Гигов во неговите мемоари истакнал како посакал да формирал времен комитет којшто би дадол одлука за како починал Рацин но идеата никогаш не ја потполнил.<ref name="Kjaevski" /> Теоријата дека случајот било несреќа било присвоено од страна на тогашната [[Македонска историографиjа#Развоj|комунистичка историографија на Македонија]] којшто била под склоп на Југославската историографија. Според [[Васил Зафирчев]], за време на [[Социјалистичка Република Македонија|социјализмот во Македонија]] имало активна цензура кон медиуми којшто имплицирале дека смртта на Рацин била организирана.<ref name=":02">{{Наведена книга|url=https://hrcak.srce.hr/file/299799|title=(Kон)текстуални селидби, ко-текстуални средби|last=Димова|first=Марија|publisher=[[Филолошки факултет „Блаже Конески“ - Скопје|Филолошки факултет „Блаже Конески“]]|year=2009|pages=47|archive-url=https://web.archive.org/web/20240901115850/https://hrcak.srce.hr/file/299799|archive-date=2024-09-01|access-date=2024-09-01|url-status=dead}}</ref> Заради тоа го режисирал филмот „[[Елегија за тебе (филм)|Елегија за тебе]]“. После смртта на Кочо Рацин, [[Мино Миновски]] којшто бил стрелецот пратил два писма кон Митре Инадевски за случајот, во првото било после неколку години од смртта, во нејзе се жали како чувствувал жал за смртта на неговиот другар, истакнал како секој ден страдал заради неговата избрзана одлука. Второто писмо било во 1984 година, писмото го пратил на Инадевски откако тој учествувал во интервјуто на [[Блаже Ристовски]] за неговата книга „Кочо Рацин“. Во писмото Миновски сомнително зима агресиван став кон неговата соработка со Ристовски. Миновски го обвинува Инадевски дека фалсификувал и лажел за случајот.<ref>''[https://www.marxists.org/makedonski/racin/za-racin/mino-minovski-pismo.htm Писмо до Митре Инадески]'' (12 март 1984) од [[Мино Миновски]], објавено во 1990 година во [[Нова Македонија]]</ref> За време на Рациновите средби во [[Велес]], некој од набљудувачите на средбата биле [[Страхил Гигов]] и помладиот брат на Кочо Рацин, [[Димко Солев]]. При таа средба Димко го прашал Гигов како починал Кочо Рацин. Гигов бил сведок на случајот и бил присутен кога Кочо Рацин починал и бил закопан во [[Лопушник]], тој исто така бил првиот пропагатор дека случајот била несреќа. Но заради некоја непозната причина Гигов сомнително одлучил да остане тивок и не му го одговорил прашањето.'''<ref name=":14">{{Наведени вести|url=https://duma.mk/region/veles-3/24119-2017-12-24-17-43-23/|title=Аманетот на грнчарот Димко Солев: „Јас не дознав но, вие деца мои да дознаете како загина брат ми Кочо?“|last=Андреевски|first=Стоилко|date=24 декември 2017|work=Дума.мк}}</ref>''' Во 1980-тите цензурата за смртта на Рацин се укинува и медумите имале право да шираат други теории за смртта на Рацин освен таа прифатена од македонската историографија.<ref>{{Наведени вести|url=https://ovcepole.mk/13215/|title=Убиството на Кочо Рацин|last=Јаневски|first=Дарко|date=20 април 2015|work=ОвчеПоле}}</ref> Сепак дури денес, смртта на Кочо Рацин се третира претежно во македонската историографија како несреќа.<ref>{{Наведени вести|url=https://denesen.mk/na-deneshen-den-na-lopushnik-e-ubien-kocho-racin-a-vo-vavilon-smrtta-go-pobedi-nepobediviot-aleksandar-makedonski/|title=На Лопушник е убиен поетот Кочо Рацин, а во Вавилон смртта го победи непобедивиот воин Александар Македонски|last=Г.|first=Д.|date=13 јуни 2024|work=Денешен весник}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.taratur.com/76-godini-od-smrtta-na-kocho-ratsin/|title=76 години од смртта на Кочо Рацин|last=А.|first=В.|date=13 јуни 2019}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://racin.mk/vesti/kocho-raczin-115-godini-od-raganeto-od-bezvremenskiot-poet-i-inspiraczija-za-mnogu-generaczii/|title=Кочо Рацин: 115 години од раѓањето на безвременскиот поет и инспирација за многу генерации|last=Синадинов|first=С.|date=22 декември 2023|work=Рацин.мк}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://novamakedonija.com.mk/zivot/%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD-%D0%B4%D0%B5%D0%BD-%D0%B5-%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BD-%D0%BF%D0%BE%D0%B5%D1%82%D0%BE%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D1%87%D0%BE-%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8/|title=На денешен ден е роден поетот Кочо Рацин – еден од најистакнатите интелектуалци што ги дала Македонија меѓу двете светски војни|last=НМ|date=22 декември 2021|work=[[Нова Македонија]]}}</ref> ==== Гледишта на теоријата дека било злонамерно ==== [[Податотека:Димко-Солев.jpg|мини|249x249пкс|Слика од помладиот брат на Кочо Рацин, [[Димко Солев]]. Димко потекнува од истакната македонска фамилија Солеви. Солевите се познати како најистакнатите пропагатори на теоријата дека смртта била организирана со одредена цел.]] Теоријата дека неговиот смрт било злонамерно организирано почнало да се развива постепно после [[Распад на СФРЈ|распаѓањето на Југославија]] и [[Ден на независноста на Македонија|независноста на Република Македонија]]. За времето во [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФРЈ]], тогашната Југославка историографија заклучила дека неговиот смрт било несреќа, според некој наводи медиуми којшто ја промовирале теоријата дека смртта била организирана би биле цензурирани.<ref name=":02" /> Некој наводи сметаат дека причината за смртта на Кочо Рацин било заради неговите [[Македонство|промакедонски ставови]].<ref>{{Наведени вести|url=https://kicevo.mk/godisnina-od-ubistvoto-na-koco-racin/|title=70 години од убиството на Кочо Рацин на Лопушник|date=13 јуни 2013|work=Кичево.мк|access-date=2024-09-01|archive-date=2024-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240901115854/https://kicevo.mk/godisnina-od-ubistvoto-na-koco-racin/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://plusinfo.mk/ministerkata-izleze-od-proekci-a-na-seri-alot-za-racin-crveniot-poet-obvien-vo-skandal/|title=ЗОШТО МИНИСТЕРКАТА ЗА КУЛТУРА ЈА НАПУШТИ ПРОЕКЦИЈАТА НА СЕРИЈАЛОТ ЗА РАЦИН? „Црвениот поет“ обвиен во скандал|last=Плусинфо|date=13 јуни 2023|work=Плусинфо}}</ref> [[Данчо Стефков]] истакнал за време на Рациновите средби во 2007 година дека еден од можните причини за неговото организирано убиство било дека неговите идеи и гледишта не совпаѓале со тогашната политика на [[Југославија]] и [[Јосип Броз-Тито|Јосиф Броз Тито]].<ref name=":22">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/macedonian/news/story/2007/06/070613_racin.shtml|title=„Елегија за тебе“ на Рациновите средби|last=BBC|date=13 јуни 2007|work=BBCMacedonia}}</ref> Според [[Здравко Савески]] кога Кочо Рацин пристингла во главната база на партизанскиот одред „Кораб“ во планината Лопушник, неговиот пиштол бил одземен и тој редовно не се согласувал со [[Добривое Радосавлевиќ]] кога бил во базата.<ref>{{Наведени вести|url=https://antropol.mk/2017/06/12/%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BD/|title=Непознатиот Рацин|last=[[Здравко Савески|Савески, Здравко]]|date=12 јуни 2017|work=Антропол}}</ref> Главната фигура којшто го организирал убиството на Кочо Рацин е исто така оспорено, но многумина веруваат дека [[Страхил Гигов]] бил тој којшто го организарал. Според некој теории тој активно го изолирал од групата во базата и го организирал неговото убиство.<ref>{{Наведени вести|url=https://freeglobe.mk/%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD-%D0%B4%D0%B5%D0%BD-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4-111-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B8-%D0%B5-%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BD-%D0%BC%D0%B0%D0%BA/|title=НА ДЕНЕШЕН ДЕН: Пред 111 години е роден македонскиот поет,богомил и револуционер Кочо Рацин|last=Админ|date=22 декември 2019|work=FreeGlobe}}</ref> Јосиф Ќаевски, којшто бил присутен во базата за време на неговиот смрт но никогаш не го видел истакнал во необјавен дел од еден од неговите статии во [[Нова Македонија]] како одреден детали од мемоарите на сведоците не совпаѓаше. Како пример Киро Геориевски истакнал како Кочо Рацин загинал помеѓу 13:00 - 13:30 додека другимина се согласуваат дека загинал околу вечерта пред полноќ.<ref name="Kjaevski" /> Друго сомнение истакнал Ќаевски е самиот грав којшто Рацин бил пратен да подари кон главниот штаб на НОБ. Според Ќаевски само пет или шест мекици биле додадени со гравот, тоа не било ниту блиско доволно да се исхранат во базата, тоа било доволно само за двајца најмногу. Исто така при посета кај [[Цветко Узуновски]], којшто бил присутен за време на смртта на Кочо Рацин според многумина наводи. Ќаевски го прашал за неговото учество во ситуацијата, Узуновски одлучил сомнително да ја сменил приказната и наместо во [[Кленоец]] со Гигов, пробал да го убеди Ќаевски дека бил во [[Врбјани (Охридско)|Врбјани]] со партизански војници.<ref name="Kjaevski" /> Исто така во мемоарите на Мино Миновски истакнал како Митре Инадевски бил тој којшто му спомнал дека можната фигура во темнината била дел од [[Балисти|албанската балиста]].<ref name=":1" /> Но во мемоарите на Митре Инадевски тој истакнал дека Мино Миновски бил тој којшто ја спомнал темата и никој друг не го убедувал.<ref name=":3" /> ===== Исчезнувањата на литературата на Рацин после смртта за време на СР Македонија ===== [[Податотека:Куќата на Кочо Рацин, Велес.JPG|мини|256x256пкс|[[Спомен-куќа на Кочо Рацин|Куќата на Кочо Рацин]], после [[Македонија во Втората светска војна|ослободителната војна]] и после ослободувањето на градот Велес куќата била на Марија Солева, мајката на [[Кочо Рацин]] и [[Димко Солев]], помладиот брат на поетот. Пред да било претворено во музеј различни историчари и партизани го посетувале местото и ги позајмувале литературата на Рацин, но одредени оспорени дела помеѓу владата сомнително биле пријавени дека исчезнале.]] После загинувањето на Кочо Рацин и [[Ослободување на Велес|ослободувањето на градот]] различни партизани и историчари од тогашната македонска историографија ја посетиле неговата куќа којшто уште била дел од Солевата фамилија и на Марија Солева. Марија Солева открила за смртта на нејзиниот син после две години заради тоа што партизанот [[Ќиро Попадичето]] ја соопштил кога биле во [[Лисиче (Велешко)|Лисиче]]. После откривањето добила посети од различни истакнати фигури како [[Славко Јаневски]] и [[Александар Спасов]]. Александар Солев истакнал како позајмиле страниците од планирана стихозбирка со името „''Антологија на болките''“ но после биле пријавени како изгубени.<ref name=":42">{{Наведени вести|url=https://kanal5.com.mk/sedumdeset-i-edna-godina-otkako-zagina-racin-na-lopushnik-shto-se-sluchi-so-del-od-dokumentacijata/a205842|title=Седумдесет и една годинa откако загина Рацин на Лопушник - што се случи со дел од документацијата?|last=Миневски|first=Блаже|date=21 мај 2014|work=Канал 5}}</ref> Во една објава [[Блаже Конески]] потврдил дека кога Кочо Рацин починал имал со него чанта полно со поезија, еден од нив било кратко поезиско дело со насловот „''Сандански''“. Но чантата исто така била пријавена како исчезната, се знаело дека кога умрел уште ја имал но за време на погребот во планината исчезнала. Најавата на Конески е сомнителна заради тоа што го знаел составот и материјалите на неговата чанта иако било потврдено дека била изгубена.<ref name=":42" /> Исто така после ослободувањето исчезнале осум лични писма од Кочо Рацин кон [[Рахилка Фирфова]] којшто ги праќал помеѓу 1928 и 1929 година, кога Фирфова уште била во [[Гимназија „Кочо Рацин“ - Велес|велешката гимназија]]. За време на [[Социјалистичка Република Македонија|социјалистичка Македонија]] сите нејзини писма биле земени и пренесени во [[Народен музеј (Велес)|велешкиот народен музеј]], за тоа време уште седум други писма исчезнале. д-р. [[Александар Трајановски]], член на [[Институт за национална историја|Институтот на национална историја]] ги пронајдол во архивот на велешанецот д-р. Петар Стојанов кој работел помеѓу 1950 и 1956 година како историчар во [[Велес]].<ref name=":5">{{Наведени вести|url=http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%A8%D1%82%D0%BE-%D1%81%D0%B5-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%87%D0%B8-%D1%81%D0%BE-%D0%B4%D0%B5%D0%BB-%D0%BE%D0%B4-%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%9A%D0%BE%D1%87%D0%BE-%D0%A0%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BD]|title=Што се случи со дел од документацијата на Кочо Рацин?|last=Печков|first=Петар|date=8 септември 2013|work=ТиРековМиРече}}</ref> Трајановски истакнал како работеле заедно за дваесет години и во тоа време Стојанов никогаш не му спомнал како седумте писма ги чувал кај неговиот приватен архив.<ref name=":5" /> === Бугарската историографија === {{Видете исто така|Бугарска историографија}} За темата на смртта на Кочо Рацин во [[Русофилија|русофилската]] [[бугарска историографија]] претежно се смета дека неговото убиство било злонамерно организирано.<ref>{{Наведени вести|url=https://przone.info/2020/11/14/%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%8A%D1%80-%D0%BE%D1%82-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%B8%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D0%BA%D0%BF-%D1%82%D0%B8/|title=Кадър от пропагандна изложба на БКП „Тито и неговата свита МАКЕДОНСКИ ДОКУМЕНТИ ОТ СИЛВИЯ ДЕРМЕНДЖИЙСКА“|last=Русанов|first=Петко|date=14 ноември 2020|work=ПРзоне|access-date=2024-09-01|archive-date=2024-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240901115851/https://przone.info/2020/11/14/%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D1%8A%D1%80-%D0%BE%D1%82-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%BD%D0%B0-%D0%B8%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%B1%D0%B0-%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D0%BA%D0%BF-%D1%82%D0%B8/|url-status=dead}}</ref> Со разлика во македонската историографија во Бугарија се смета дека неговото убиство било заради други причини. Помеѓу тие научници во Македонија којшто веруваат дека неговата смрт била организирана сметат дека го убиле заради неговите промакедонски ставови и заради тоа што неговите идеи и гледишта не совпаѓале со тогашната политика на [[Југославија]] и [[Јосип Броз-Тито|Јосиф Броз Тито]].<ref name=":22" /> Според [[Бугарофили|бугарофилскиот]] [[Македонци|македонски историчар]] од [[Бугарска академија на науките|БАН]] [[Коста Црнушанов]] неговиот смрт бил организран заради тоа што бил восхитен кон [[Методија Шаторов-Шарло|Методија Шаторов]] и бил против србинизацијата на [[Македонски јазик|македонскиот јазик]] и [[Македонска азбука|азбука]].<ref>{{Наведена книга|url=https://www.strumski.com/books/Kosta_Tsyrnushabnov_Makedonizmyt_Sbit.pdf|title=Македонизмът и съпротивата на Македония срещу него|last=[[Коста Црнушанов|Црнушанов, Коста]]|publisher=Универзитетот „Св. Климент Охридски“ - Софија|year=1992|location=[[Софија]]|pages=233 - 237}}</ref> Вакви гледишта се типични од бугарската историографија заради нивните негативни [[Ксенофобија|ксенофобиски]] и пристранети гледишта кон македонскиот народ создадено во време на русофилот [[Тодор Живков]]. Според сопругата на [[Венко Марковски]] Филимена Марковска убиството било организирано од [[Светозар Вукмановиќ-Темпо|Светозар Вукмаковиќ]] и [[Добривое Радосавлевиќ]] заради нивните негативни гледишта кон српската власт. Филимена исто така претпоставувала дека планирале да го направат истото и со Венко Марковски но го направиле во идно време за да не личело сомнително.<ref>{{Наведени вести|url=https://duma.bg/?go=news&p=detail&nodeId=64291|title=Кочо Рацин в моите спомени|last=Марковска|first=Филимена|date=12 октомври 2013|work=Дума.бг}}</ref> Некој бугарски медуми го именуваат Кочо Рацин како првата жртва на Темпо.<ref>{{Наведени вести|url=https://move.bg/macedonia-origin-part4|title=Налагането на югославския политически македонизъм във Вардарска и Пиринска Македония|last=Ѓурски|first=Маријан|date=10 октомври 2022|work=Мове.бг}}</ref> == Наводи == {{reflist|2}} [[Категорија:Кочо Рацин]] [[Категорија:Убиства во Македонија]] a9op31hgu5ldi4t1kaai2wsg48t8z9v Туму (Нигерија) 0 1356796 5649404 5558778 2026-10-24T13:15:00Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649404 wikitext text/x-wiki '''Туму''' — град кој се наоѓа во [[Гомбе (сојузна држава)|сојузната држава Гомбе]], во [[Нигерија|нигериската]] област Ако. Растојанието помеѓу Гомбе и Туму е приближно 36 километри. Туму се наоѓа на оклоу 399 километри од главниот град на Нигерија, [[Абуџа]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nigeria.places-in-the-world.com/2321508-place-tumu.html|title=Tumu, Nigeria - Facts and information on Tumu - Nigeria.Places-in-the-world.com|work=nigeria.places-in-the-world.com|accessdate=2024-08-28}}{{Мртва_врска|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Поштенски број|Поштенскиот број]] на областа е 771103.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nga.postcodebase.com/node/19997|title=Tumu, Pindiga, Akko, Gombe: 771103 {{!}} Nigeria Postcode ✉️|work=nga.postcodebase.com|accessdate=2024-08-28|archive-date=2024-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20241216053846/https://nga.postcodebase.com/node/19997|url-status=dead}}</ref> == Клима == Времето во Туму е топло во текот на целата година, со делумно [[Облак|облачно]] суво време и непријатна, облачна влажна сезона. Просечната годишна [[температура]] е ретко пониска или повисока од 25°C или 31 °C; често се движи над 37°C.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.meteo.ng/2321509|title=Tumu, Gombe State Weather Forecast in Tumu|work=www.meteo.ng|accessdate=2024-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240924154508/https://www.meteo.ng/2321509|archive-date=2024-09-24|url-status=dead}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Климатски промени]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Клима во Африка]] [[Категорија:Гомбе (сојузна држава)]] qj1jf1dlzqthcfclpull7qbm396ejwz Корисник:Gurther/Песок 2 2 1361645 5649643 5649367 2026-10-25T11:18:18Z Gurther 105215 5649643 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воено лице|име=Анде Ристов Кошулчев|слика=[[File:Анде-Кошулчев.png|250px]]|живеел=[[23 јануари]] [[1923]] — [[16 декември]] [[1942]]|роден-место=[[Велес]], [[Велешки Срез]], [[Кралство Југославија]]|починал-место=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|држава=[[Сојуз на комунистичката младина на Југославија]] {{мали|(1940-1941)}}{{нр}}[[Комунистичка партија на Југославија]] {{мали|(1941-1942)}}|гранка=[[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“]]|служба-време=[[1938]] — [[1942]]|битки={{Tree list}} * [[Народноослободителна војна]] ** [[Битка кај Војничка Пештера]] {{Tree list/end}}|роднини=[[Маца Аџиристова]]{{*}}[[Васа Кошулчева]]|опис=''Нивната смрт, најубавото соѕвездие на нашето небо''<ref>{{Наведени вести|title=Tomb to the Heroes of WWII in Veles|url=https://www.spomenikdatabase.org/veles|work=Spomenik Database}}</ref>}} '''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] [[партизан]] и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Произлегува од сиромашно бедно семејство. Уште од млада возраст бил принуден да патува во [[Србија]] како [[печалбар]]. Работел во [[Белград]] и подоцна се преселил во [[Чачак]]. Таму се запознал со приврзаници на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија]]. Се приклучил во градскиот синдикален сојуз и учествувал во работничките штрајкови. Поради тоа бил уапсан, мачен и интерниран во Велес. Околу [[1938|1938 година]] бил ослободен и учествувал во комунистичкото движење во Велес. Во [[мај]] [[1940|1940 година]] се приклучил во новиот состав на СКОЈ во Велес и во [[1941|1941 година]] се приклучил во Комунистичката партија на Југославија. За време на [[Втората светска војна]], Кошулчев помогнал со снабдување на [[НОПО „Пере Тошев“|Велешкиот партизански одред „Пере Тошев“]]. Како член на Воениот штаб на Велес, помогнал со координација на дезертери од [[Бугарска армија|Бугарската војска]]. Околу [[ноември]] [[1942|1942 година]] се сместил во [[Лисец (Голешница)|планината Лисец]] каде се приклучил во втората чета на новосоздадениот [[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“]]. Учествувал во акциите кај селата [[Витанци]] и [[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село]], каде загинал [[Благој Ѓорев]]. Во зимата се сместиле кај [[Војница]]. Неочекувано биле предадени од селскиот ловец Тодор Мирчев. На 16 декември 1942 година почнала [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] каде Анде Кошулчев се самоубил пред да биде фатен од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По Народноослободителната борба, неговите моште биле пренесени во [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата „Св. Пантелејмон“]]. Таму останале сѐ до [[1980|1980 година]], кога биле префрлени во новоизградената [[Спомен-костурница (Велес)|Велешка спомен-костурница]]. Таму бил погребан заедно со неговите постари браќа Владо и Никола кои исто така загинале за време на Втората светска војна. Велешката фирма „БРАКО“ ('''Бра'''ќа '''Ко'''шулчеви) е именувана по нив. Споменик за трите браќа бил изграден во градот и неколку улици се именувани по нив. Нивната мајка [[Васа Кошулчева]] била носителка на [[Партизанска споменица 1941|Партизанската споменица 1941]]. == Животопис == === Потекло и рани години === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Потекнува од старата велешка населба Бузаана, меѓу Мегдан и [[Којник]]. Нивната куќа се наоѓала во долниот дел од сокакот во исто маало со семејството Митреви — семејната лоза на партизанот и првоборец [[Димко Митрев]]. Денес, каде што претходно била куќата на Кошулчеви, стои натпис: „''Во оваа куќа се родија и одрастија браќата Владо, Никола и Анде Кошулчеви кои со оружје в рака во неравен бој против германо-бугарските окупатори ги положија своите животи за ослободувањето на својот напреден народ.''“<ref>{{Наведени вести|url=https://duma.mk/region/veles-3/2015-12-06-13-10-17/|title=Бузаана, старо велешко маало опеано во народна песна|last=Андреевски|first=Стоилко|date=6 декември 2015|work=Дума}}</ref> Произлегува од сиромашно работничко семејство со двајца браќа и една сестра. Неговиот татко Ристо бил општ физички работник под бедни услови. Немал доволно пари да си го прехрани семејството. Само најстариот брат [[Владо Кошулчев|Владо]] (1912 — 1943) завршил основно образование додека останатите биле школувани од нивната мајка [[Васа Кошулчева|Васа]] (1887 — 1970). Кон крајот на [[1920-тите]], Владо се запишал во курсови за телеграф додека [[Никола Кошулчев|Никола]] (1919 — 1944) му помогал на татко му. Нивната сестра [[Маца Аџиристова|Маца]] (1913 — ?) работела заедно со мајка ѝ во секојдневните обврски. По [[Втората светска војна]], се оженила со Киро Аџиристов.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> Поради нивните сиромашни услови, Анде Кошулчев бил принуден да работи од млада возраст. Во првата половина на [[1930-тите]] се преселил во [[Белград]]. По неколку месеци се преселил во [[Чачак|градот Чачак]]. Таму се запознал со приврзаници на Обединетиот работнички синдикален сојуз на Југославија (ОРССЈ; {{Langx|sh|Ujedinjeni radnički sindikalni savez Jugoslavije}}). Преку нив, Анде се запознал со [[марксизмот]] и комунистичката литература. Се приклучил во ОРССЈ и учествувал во напредното работничко движење. Поради тоа бил уапсан и интерниран во Велес. Таму бил тепан и мачен за да се добие некакво признание, но Анде никого не го издал. Од затвор бил пуштен во [[1938|1938 година]].<ref name=":0" /> Во неговиот роден град се запознал со дејци од [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија]], во тоа време организацијата имала околу 150 приврзаници и помалку од 35 членови.''{{Sfn|Малковски|2021|p=180}}''[[Податотека:Demonstracii, Veles, 1939.jpg|мини|308x308пкс|Демонстрации во [[Велес]], [[1939|1939 година]]. Сликани од [[Љубе Манушев|Љубомир Манушев]].]]Истата година се приклучил во велешкиот огранок на ОРССЈ, кое во тоа време имало околу 1.500 членови. Тие претежно биле [[Бербер|берберџии]], работници во велешкиот Монопол и индустриски работници.{{Sfn|Најдовска|2006|p=51}} Организационите способности што Анде Кошулчев ги стекнал во Чачак и Белград ги употребил при организирање штрајкови во Велес.<ref name=":0" /> Неговиот најпознат штрајк е во [[Ќерамидна|ќерамидната]] фабрика „Вила Зора“. Нивното работно време било 12-16 часа со 6 [[Југословенски динар|динари]] дневница. Тие добиле финансиска поддршка од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] и ОРССЈ. По неколку недели, сопственик го намалил работното време во 8 часа и ја зголемил дневницата до 14 динари.{{Sfn|Најдовска|2006|p=175}} Поради тоа што КПЈ била забранета, при [[Парламентарни избори во Југославија (1938)|парламентарни избори во декември 1938 година]] — Анде Кошулчев патувал со други социјалисти низ [[Велешко]] каде воделе агитација за Српската земјоделска партија.{{Sfn|Најдовска|2006|p=53}} === Во Народноослободителната борба === === Кон партизанството === === Судбина === == Повоено и чест == == Наводи == {{Наводи|2}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/31659018|title=Велешкиот партизански одред во 1942 година|last=Васковиќ-Вангели|first=Вера|publisher=Општински одбор на Сојузот на борците од НОАВМ|year=1999|isbn=9989878315|location=[[Велес]]}} * {{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B8_%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE_%D0%B2%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D1%80/NKF6AAAAIAAJ|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна 1942|last=Зографски|first=Данчо|publisher=Општински одбор на Сојузот на Здруженијата на борците од НОВ|year=1969|isbn=|location=[[Скопје]]|author-link=Данчо Зографски}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|isbn=978-608-245-670-6|location=[[Кочани]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://repository.ukim.mk/entities/publication/74d4254e-eda0-4fa9-8382-287674752c65|title=Историја на секојдневниот живот во Велес меѓу Двете светски војни|last=Најдовска|first=Јасминка|publisher=[[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“]]|year=2006|location=[[Скопје]]}} nnae8ebblqm73ub4v1wpew53x3xwfux 5649646 5649643 2026-10-25T11:36:32Z Gurther 105215 5649646 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воено лице|име=Анде Ристов Кошулчев|слика=[[File:Анде-Кошулчев.png|250px]]|живеел=[[23 јануари]] [[1923]] — [[16 декември]] [[1942]]|роден-место=[[Велес]], [[Велешки Срез]], [[Кралство Југославија]]|починал-место=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|држава=[[Сојуз на комунистичката младина на Југославија]] {{мали|(1940-1941)}}{{нр}}[[Комунистичка партија на Југославија]] {{мали|(1941-1942)}}|гранка=[[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“]]|служба-време=[[1938]] — [[1942]]|битки={{Tree list}} * [[Народноослободителна војна]] ** [[Битка кај Војничка Пештера]] {{Tree list/end}}|роднини=[[Маца Аџиристова]]{{*}}[[Васа Кошулчева]]|опис=''Нивната смрт, најубавото соѕвездие на нашето небо''<ref>{{Наведени вести|title=Tomb to the Heroes of WWII in Veles|url=https://www.spomenikdatabase.org/veles|work=Spomenik Database}}</ref>}} '''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] [[партизан]] и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Произлегува од сиромашно бедно семејство. Уште од млада возраст бил принуден да патува во [[Србија]] како [[печалбар]]. Работел во [[Белград]] и подоцна се преселил во [[Чачак]]. Таму се запознал со приврзаници на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија]]. Се приклучил во градскиот синдикален сојуз и учествувал во работничките штрајкови. Поради тоа бил уапсан, мачен и интерниран во Велес. Околу [[1938|1938 година]] бил ослободен и учествувал во комунистичкото движење во Велес. Во [[мај]] [[1940|1940 година]] се приклучил во новиот состав на СКОЈ во Велес и во [[1941|1941 година]] се приклучил во Комунистичката партија на Југославија. За време на [[Втората светска војна]], Кошулчев помогнал со снабдување на [[НОПО „Пере Тошев“|Велешкиот партизански одред „Пере Тошев“]]. Како член на Воениот штаб на Велес, помогнал со координација на дезертери од [[Бугарска армија|Бугарската војска]]. Околу [[ноември]] [[1942|1942 година]] се сместил во [[Лисец (Голешница)|планината Лисец]] каде се приклучил во втората чета на новосоздадениот [[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“]]. Учествувал во акциите кај селата [[Витанци]] и [[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село]], каде загинал [[Благој Ѓорев]]. Во зимата се сместиле кај [[Војница]]. Неочекувано биле предадени од селскиот ловец Тодор Мирчев. На 16 декември 1942 година почнала [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] каде Анде Кошулчев се самоубил пред да биде фатен од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По Народноослободителната борба, неговите моште биле пренесени во [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата „Св. Пантелејмон“]]. Таму останале сѐ до [[1980|1980 година]], кога биле префрлени во новоизградената [[Спомен-костурница (Велес)|Велешка спомен-костурница]]. Таму бил погребан заедно со неговите постари браќа Владо и Никола кои исто така загинале за време на Втората светска војна. Велешката фирма „БРАКО“ ('''Бра'''ќа '''Ко'''шулчеви) е именувана по нив. Споменик за трите браќа бил изграден во градот и неколку улици се именувани по нив. Нивната мајка [[Васа Кошулчева]] била носителка на [[Партизанска споменица 1941|Партизанската споменица 1941]]. == Животопис == === Потекло и рани години === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Потекнува од старата велешка населба Бузаана, меѓу Мегдан и [[Којник]]. Нивната куќа се наоѓала во долниот дел од сокакот во исто маало со семејството Митреви — семејната лоза на партизанот и првоборец [[Димко Митрев]]. Денес, каде што претходно била куќата на Кошулчеви, стои натпис: „''Во оваа куќа се родија и одрастија браќата Владо, Никола и Анде Кошулчеви кои со оружје в рака во неравен бој против германо-бугарските окупатори ги положија своите животи за ослободувањето на својот напреден народ.''“<ref>{{Наведени вести|url=https://duma.mk/region/veles-3/2015-12-06-13-10-17/|title=Бузаана, старо велешко маало опеано во народна песна|last=Андреевски|first=Стоилко|date=6 декември 2015|work=Дума}}</ref> Произлегува од сиромашно работничко семејство со двајца браќа и една сестра. Неговиот татко Ристо бил општ физички работник под бедни услови. Немал доволно пари да си го прехрани семејството. Само најстариот брат [[Владо Кошулчев|Владо]] (1912 — 1943) завршил основно образование додека останатите биле школувани од нивната мајка [[Васа Кошулчева|Васа]] (1887 — 1970). Кон крајот на [[1920-тите]], Владо се запишал во курсови за телеграф додека [[Никола Кошулчев|Никола]] (1919 — 1944) му помогал на татко му. Нивната сестра [[Маца Аџиристова|Маца]] (1913 — ?) работела заедно со мајка ѝ во секојдневните обврски. По [[Втората светска војна]], се оженила со Киро Аџиристов.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> Поради нивните сиромашни услови, Анде Кошулчев бил принуден да работи од млада возраст. Во првата половина на [[1930-тите]] се преселил во [[Белград]]. По неколку месеци се преселил во [[Чачак|градот Чачак]]. Таму се запознал со приврзаници на Обединетиот работнички синдикален сојуз на Југославија (ОРССЈ; {{Langx|sh|Ujedinjeni radnički sindikalni savez Jugoslavije}}). Преку нив, Анде се запознал со [[марксизмот]] и комунистичката литература. Се приклучил во ОРССЈ и учествувал во напредното работничко движење. Поради тоа бил уапсан и интерниран во Велес. Таму бил тепан и мачен за да се добие некакво признание, но Анде никого не го издал. Од затвор бил пуштен во [[1938|1938 година]].<ref name=":0" /> Во неговиот роден град се запознал со дејци од [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија]], во тоа време организацијата имала околу 150 приврзаници и помалку од 35 членови.''{{Sfn|Малковски|2021|p=180}}''[[Податотека:Demonstracii, Veles, 1939.jpg|мини|308x308пкс|Демонстрации во [[Велес]], [[1939|1939 година]]. Сликани од [[Љубе Манушев|Љубомир Манушев]].]]Истата година се приклучил во велешкиот огранок на ОРССЈ, кое во тоа време имало околу 1.500 членови. Тие претежно биле [[Бербер|берберџии]], работници во велешкиот Монопол и индустриски работници.{{Sfn|Најдовска|2006|p=51}} Организационите способности што Анде Кошулчев ги стекнал во Чачак и Белград ги употребил при организирање штрајкови во Велес.<ref name=":0" /> Неговиот најпознат штрајк е во [[Ќерамидна|ќерамидната]] фабрика „Вила Зора“. Нивното работно време било 12-16 часа со 6 [[Југословенски динар|динари]] дневница. Тие добиле финансиска поддршка од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] и ОРССЈ. По неколку недели, сопственик го намалил работното време во 8 часа и ја зголемил дневницата до 14 динари.{{Sfn|Најдовска|2006|p=175}} Поради тоа што КПЈ била забранета, при [[Парламентарни избори во Југославија (1938)|парламентарни избори во декември 1938 година]] — Анде Кошулчев патувал со други социјалисти низ [[Велешко]] каде воделе агитација за Српската земјоделска партија.{{Sfn|Најдовска|2006|p=53}} Во [[пролетта]] [[1940|1940 година]] било основано велешкиот огранок на СКОЈ со следниот состав: [[Димче Мирчев]] за секретар, Борис Кузманов, Орце Џурнов, Нада Миџова, [[Боро Мокров]], Кочо Алчев и Анде Кошулчев за членови.{{Sfn|Зографски|1969|p=95}} Организацијата имала масовно влијание врз велешката младина, вклучувајќи го Кошулчев. Кон крајот на 1940 година, СКОЈ имала околу 200 приврзаници во Велес.{{Sfn|Најдовска|2006|p=55}} Во тој период Анде официјално бил примен во Комунистичката партија на Југославија. На [[13 јануари]] [[1941|1941 година]] имало голема провала во СКОЈ каде целиот месен комитет бил уапсан заедно со Кошулчев.{{Sfn|Весковиќ-Вангели|1999|p=61}} Таму останал сѐ до крајот на [[Априлска војна|Априлската војна]], кога градот паднал под [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Бугарска фашистичка окупација]].<ref name=":0" /> Сите скоевци биле ослободени и се приклучиле во [[Народноослободителната борба]]. === Во Народноослободителната борба === === Кон партизанството === === Судбина === == Повоено и чест == == Наводи == {{Наводи|2}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/31659018|title=Велешкиот партизански одред во 1942 година|last=Васковиќ-Вангели|first=Вера|publisher=Општински одбор на Сојузот на борците од НОАВМ|year=1999|isbn=9989878315|location=[[Велес]]}} * {{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B8_%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE_%D0%B2%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D1%80/NKF6AAAAIAAJ|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна 1942|last=Зографски|first=Данчо|publisher=Општински одбор на Сојузот на Здруженијата на борците од НОВ|year=1969|isbn=|location=[[Скопје]]|author-link=Данчо Зографски}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|isbn=978-608-245-670-6|location=[[Кочани]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://repository.ukim.mk/entities/publication/74d4254e-eda0-4fa9-8382-287674752c65|title=Историја на секојдневниот живот во Велес меѓу Двете светски војни|last=Најдовска|first=Јасминка|publisher=[[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“]]|year=2006|location=[[Скопје]]}} 85pr8bmjx2fv3uc3zp5f5j7q0tg8b7c 5649647 5649646 2026-10-25T11:39:10Z Gurther 105215 5649647 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воено лице|име=Анде Ристов Кошулчев|слика=[[File:Анде-Кошулчев.png|250px]]|живеел=[[23 јануари]] [[1923]] — [[16 декември]] [[1942]]|роден-место=[[Велес]], [[Велешки Срез]], [[Кралство Југославија]]|починал-место=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|држава=[[Сојуз на комунистичката младина на Југославија]] {{мали|(1940-1941)}}{{нр}}[[Комунистичка партија на Југославија]] {{мали|(1941-1942)}}|гранка=[[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“]]|служба-време=[[1938]] — [[1942]]|битки={{Tree list}} * [[Народноослободителна војна]] ** [[Битка кај Војничка Пештера]] {{Tree list/end}}|роднини=[[Маца Аџиристова]]{{*}}[[Васа Кошулчева]]|опис=''Нивната смрт, најубавото соѕвездие на нашето небо''<ref>{{Наведени вести|title=Tomb to the Heroes of WWII in Veles|url=https://www.spomenikdatabase.org/veles|work=Spomenik Database}}</ref>}} '''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] [[партизан]] и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Произлегува од сиромашно бедно семејство. Уште од млада возраст бил принуден да патува во [[Србија]] како [[печалбар]]. Работел во [[Белград]] и подоцна се преселил во [[Чачак]]. Таму се запознал со приврзаници на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија]]. Се приклучил во градскиот синдикален сојуз и учествувал во работничките штрајкови. Поради тоа бил уапсан, мачен и интерниран во Велес. Околу [[1938|1938 година]] бил ослободен и учествувал во комунистичкото движење во Велес. Во [[мај]] [[1940|1940 година]] се приклучил во новиот состав на СКОЈ во Велес и во [[1941|1941 година]] се приклучил во Комунистичката партија на Југославија. За време на [[Втората светска војна]], Кошулчев помогнал со снабдување на [[НОПО „Пере Тошев“|Велешкиот партизански одред „Пере Тошев“]]. Како член на Воениот штаб на Велес, помогнал со координација на дезертери од [[Бугарска армија|Бугарската војска]]. Околу [[ноември]] [[1942|1942 година]] се сместил во [[Лисец (Голешница)|планината Лисец]] каде се приклучил во втората чета на новосоздадениот [[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“]]. Учествувал во акциите кај селата [[Витанци]] и [[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село]], каде загинал [[Благој Ѓорев]]. Во зимата се сместиле кај [[Војница]]. Неочекувано биле предадени од селскиот ловец Тодор Мирчев. На 16 декември 1942 година почнала [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] каде Анде Кошулчев се самоубил пред да биде фатен од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По Народноослободителната борба, неговите моште биле пренесени во [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата „Св. Пантелејмон“]]. Таму останале сѐ до [[1980|1980 година]], кога биле префрлени во новоизградената [[Спомен-костурница (Велес)|Велешка спомен-костурница]]. Таму бил погребан заедно со неговите постари браќа Владо и Никола кои исто така загинале за време на Втората светска војна. Велешката фирма „БРАКО“ ('''Бра'''ќа '''Ко'''шулчеви) е именувана по нив. Споменик за трите браќа бил изграден во градот и неколку улици се именувани по нив. Нивната мајка [[Васа Кошулчева]] била носителка на [[Партизанска споменица 1941|Партизанската споменица 1941]]. == Животопис == === Потекло и рани години === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Потекнува од старата велешка населба Бузаана, меѓу Мегдан и [[Којник]]. Нивната куќа се наоѓала во долниот дел од сокакот во исто маало со семејството Митреви — семејната лоза на партизанот и првоборец [[Димко Митрев]]. Денес, каде што претходно била куќата на Кошулчеви, стои натпис: „''Во оваа куќа се родија и одрастија браќата Владо, Никола и Анде Кошулчеви кои со оружје в рака во неравен бој против германо-бугарските окупатори ги положија своите животи за ослободувањето на својот напреден народ.''“<ref>{{Наведени вести|url=https://duma.mk/region/veles-3/2015-12-06-13-10-17/|title=Бузаана, старо велешко маало опеано во народна песна|last=Андреевски|first=Стоилко|date=6 декември 2015|work=Дума}}</ref> Произлегува од сиромашно работничко семејство со двајца браќа и една сестра. Неговиот татко Ристо бил општ физички работник под бедни услови. Немал доволно пари да си го прехрани семејството. Само најстариот брат [[Владо Кошулчев|Владо]] (1912 — 1943) завршил основно образование додека останатите биле школувани од нивната мајка [[Васа Кошулчева|Васа]] (1887 — 1970). Кон крајот на [[1920-тите]], Владо се запишал во курсови за [[телеграф]] додека [[Никола Кошулчев|Никола]] (1919 — 1944) му помогал на татко му. Нивната сестра [[Маца Аџиристова|Маца]] (1913 — ?) и помогнала на мајка ѝ со секојдневните обврски. По [[Втората светска војна]], се омажила со Киро Аџиристов.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> Поради нивните сиромашни услови, Анде Кошулчев бил принуден да работи од млада возраст. Во првата половина на [[1930-тите]] се преселил во [[Белград]]. По неколку месеци се преселил во [[Чачак|градот Чачак]]. Таму се запознал со приврзаници на Обединетиот работнички синдикален сојуз на Југославија (ОРССЈ; {{Langx|sh|Ujedinjeni radnički sindikalni savez Jugoslavije}}). Преку нив, Анде се запознал со [[марксизмот]] и комунистичката литература. Се приклучил во ОРССЈ и учествувал во напредното работничко движење. Поради тоа бил уапсан и интерниран во Велес. Таму бил тепан и мачен за да се добие некакво признание, но Анде никого не го издал. Од затвор бил пуштен во [[1938|1938 година]].<ref name=":0" /> Во неговиот роден град се запознал со дејци од [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија]], во тоа време организацијата имала околу 150 приврзаници и помалку од 35 членови.''{{Sfn|Малковски|2021|p=180}}''[[Податотека:Demonstracii, Veles, 1939.jpg|мини|308x308пкс|Демонстрации во [[Велес]], [[1939|1939 година]]. Сликани од [[Љубе Манушев|Љубомир Манушев]].]]Истата година се приклучил во велешкиот огранок на ОРССЈ, кое во тоа време имало околу 1.500 членови. Тие претежно биле [[Бербер|берберџии]], работници во велешкиот Монопол и индустриски работници.{{Sfn|Најдовска|2006|p=51}} Организационите способности што Анде Кошулчев ги стекнал во Чачак и Белград ги употребил при организирање штрајкови во Велес.<ref name=":0" /> Неговиот најпознат штрајк е во [[Ќерамидна|ќерамидната]] фабрика „Вила Зора“. Нивното работно време било 12-16 часа со 6 [[Југословенски динар|динари]] дневница. Тие добиле финансиска поддршка од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] и ОРССЈ. По неколку недели, сопственик го намалил работното време во 8 часа и ја зголемил дневницата до 14 динари.{{Sfn|Најдовска|2006|p=175}} Поради тоа што КПЈ била забранета, при [[Парламентарни избори во Југославија (1938)|парламентарни избори во декември 1938 година]] — Анде Кошулчев патувал со други социјалисти низ [[Велешко]] каде воделе агитација за Српската земјоделска партија.{{Sfn|Најдовска|2006|p=53}} Во [[пролетта]] [[1940|1940 година]] било основано велешкиот огранок на СКОЈ со следниот состав: [[Димче Мирчев]] за секретар, Борис Кузманов, Орце Џурнов, Нада Миџова, [[Боро Мокров]], Кочо Алчев и Анде Кошулчев за членови.{{Sfn|Зографски|1969|p=95}} Организацијата имала масовно влијание врз велешката младина, вклучувајќи го Кошулчев. Кон крајот на 1940 година, СКОЈ имала околу 200 приврзаници во Велес.{{Sfn|Најдовска|2006|p=55}} Во тој период Анде официјално бил примен во Комунистичката партија на Југославија. На [[13 јануари]] [[1941|1941 година]] имало голема провала во СКОЈ каде целиот месен комитет бил уапсан заедно со Кошулчев.{{Sfn|Весковиќ-Вангели|1999|p=61}} Таму останал сѐ до крајот на [[Априлска војна|Априлската војна]], кога градот паднал под [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Бугарска фашистичка окупација]].<ref name=":0" /> Сите скоевци биле ослободени и се приклучиле во [[Народноослободителната борба]]. === Во Народноослободителната борба === === Кон партизанството === === Судбина === == Повоено и чест == == Наводи == {{Наводи|2}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/31659018|title=Велешкиот партизански одред во 1942 година|last=Васковиќ-Вангели|first=Вера|publisher=Општински одбор на Сојузот на борците од НОАВМ|year=1999|isbn=9989878315|location=[[Велес]]}} * {{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B8_%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE_%D0%B2%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D1%80/NKF6AAAAIAAJ|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна 1942|last=Зографски|first=Данчо|publisher=Општински одбор на Сојузот на Здруженијата на борците од НОВ|year=1969|isbn=|location=[[Скопје]]|author-link=Данчо Зографски}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|isbn=978-608-245-670-6|location=[[Кочани]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://repository.ukim.mk/entities/publication/74d4254e-eda0-4fa9-8382-287674752c65|title=Историја на секојдневниот живот во Велес меѓу Двете светски војни|last=Најдовска|first=Јасминка|publisher=[[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“]]|year=2006|location=[[Скопје]]}} cx0jvbpxynvg27h5j0ju5kehbvae7ac 5649651 5649647 2026-10-25T11:58:21Z Gurther 105215 5649651 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воено лице|име=Анде Ристов Кошулчев|слика=[[File:Анде-Кошулчев.png|250px]]|живеел=[[23 јануари]] [[1923]] — [[16 декември]] [[1942]]|роден-место=[[Велес]], [[Велешки Срез]], [[Кралство Југославија]]|починал-место=[[Војница]], [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Окупирана Македонија]]|држава=[[Сојуз на комунистичката младина на Југославија]] {{мали|(1940-1941)}}{{нр}}[[Комунистичка партија на Југославија]] {{мали|(1941-1942)}}|гранка=[[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“]]|служба-време=[[1938]] — [[1942]]|битки={{Tree list}} * [[Народноослободителна војна]] ** [[Битка кај Војничка Пештера]] {{Tree list/end}}|роднини=[[Маца Аџиристова]]{{*}}[[Васа Кошулчева]]|опис=''Нивната смрт, најубавото соѕвездие на нашето небо''<ref>{{Наведени вести|title=Tomb to the Heroes of WWII in Veles|url=https://www.spomenikdatabase.org/veles|work=Spomenik Database}}</ref>}} '''Анде Ристов Кошулчев''' ([[Велес]], [[23 јануари]] [[1923]] — [[Војница]], [[16 декември]] [[1942]]) — [[Македонци|македонски]] [[партизан]] и учесник во [[Народноослободителната борба]]. Деец на [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Произлегува од сиромашно бедно семејство. Уште од млада возраст бил принуден да патува во [[Србија]] како [[печалбар]]. Работел во [[Белград]] и подоцна се преселил во [[Чачак]]. Таму се запознал со приврзаници на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија]]. Се приклучил во градскиот синдикален сојуз и учествувал во работничките штрајкови. Поради тоа бил уапсан, мачен и интерниран во Велес. Околу [[1938|1938 година]] бил ослободен и учествувал во комунистичкото движење во Велес. Во [[мај]] [[1940|1940 година]] се приклучил во новиот состав на СКОЈ во Велес и во [[1941|1941 година]] се приклучил во Комунистичката партија на Југославија. За време на [[Втората светска војна]], Кошулчев помогнал со снабдување на [[НОПО „Пере Тошев“|Велешкиот партизански одред „Пере Тошев“]]. Како член на Воениот штаб на Велес, помогнал со координација на дезертери од [[Бугарска армија|Бугарската војска]]. Околу [[ноември]] [[1942|1942 година]] се сместил во [[Лисец (Голешница)|планината Лисец]] каде се приклучил во втората чета на новосоздадениот [[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“]]. Учествувал во акциите кај селата [[Витанци]] и [[Ново Село (Општина Велес)|Ново Село]], каде загинал [[Благој Ѓорев]]. Во зимата се сместиле кај [[Војница]]. Неочекувано биле предадени од селскиот ловец Тодор Мирчев. На 16 декември 1942 година почнала [[Битка кај Војничка Пештера|Битката кај Војничка Пештера]] каде Анде Кошулчев се самоубил пред да биде фатен од [[Велешка контрачета|Велешката контрачета]]. По Народноослободителната борба, неговите моште биле пренесени во [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата „Св. Пантелејмон“]]. Таму останале сѐ до [[1980|1980 година]], кога биле префрлени во новоизградената [[Спомен-костурница (Велес)|Велешка спомен-костурница]]. Таму бил погребан заедно со неговите постари браќа Владо и Никола кои исто така загинале за време на Втората светска војна. Велешката фирма „БРАКО“ ('''Бра'''ќа '''Ко'''шулчеви) е именувана по нив. Споменик за трите браќа бил изграден во градот и неколку улици се именувани по нив. Нивната мајка [[Васа Кошулчева]] била носителка на [[Партизанска споменица 1941|Партизанската споменица 1941]]. == Животопис == === Потекло и рани години === Анде Кошулчев е роден на [[23 јануари]] [[1923|1923 година]] во [[Велес|градот Велес]], тогаш дел од [[Кралството Југославија]]. Потекнува од старата велешка населба Бузаана, меѓу Мегдан и [[Којник]]. Нивната куќа се наоѓала во долниот дел од сокакот во исто маало со семејството Митреви — семејната лоза на партизанот и првоборец [[Димко Митрев]]. Денес, каде што претходно била куќата на Кошулчеви, стои натпис: „''Во оваа куќа се родија и одрастија браќата Владо, Никола и Анде Кошулчеви кои со оружје в рака во неравен бој против германо-бугарските окупатори ги положија своите животи за ослободувањето на својот напреден народ.''“<ref>{{Наведени вести|url=https://duma.mk/region/veles-3/2015-12-06-13-10-17/|title=Бузаана, старо велешко маало опеано во народна песна|last=Андреевски|first=Стоилко|date=6 декември 2015|work=Дума}}</ref> Произлегува од сиромашно работничко семејство со двајца браќа и една сестра. Неговиот татко Ристо бил општ физички работник под бедни услови. Немал доволно пари да си го прехрани семејството. Само најстариот брат [[Владо Кошулчев|Владо]] (1912 — 1943) завршил основно образование додека останатите биле школувани од нивната мајка [[Васа Кошулчева|Васа]] (1887 — 1970). Кон крајот на [[1920-тите]], Владо се запишал во курсови за [[телеграф]] додека [[Никола Кошулчев|Никола]] (1919 — 1944) му помогал на татко му. Нивната сестра [[Маца Аџиристова|Маца]] (1913 — ?) и помогнала на мајка ѝ со секојдневните обврски. По [[Втората светска војна]], се омажила со Киро Аџиристов.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителна војна 1941-1945, Спомен книга|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Куманово]]|pages=40-41|author-link=Ѓорѓи Малковски}}</ref> Поради нивните сиромашни услови, Анде Кошулчев бил принуден да работи од млада возраст. Во првата половина на [[1930-тите]] се преселил во [[Белград]]. По неколку месеци се преселил во [[Чачак|градот Чачак]]. Таму се запознал со приврзаници на Обединетиот работнички синдикален сојуз на Југославија (ОРССЈ; {{Langx|sh|Ujedinjeni radnički sindikalni savez Jugoslavije}}). Преку нив, Анде се запознал со [[марксизмот]] и комунистичката литература. Се приклучил во ОРССЈ и учествувал во напредното работничко движење. Поради тоа бил уапсан и интерниран во Велес. Таму бил тепан и мачен за да се добие некакво признание, но Анде никого не го издал. Од затвор бил пуштен во [[1938|1938 година]].<ref name=":0" /> Во неговиот роден град се запознал со дејци од [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија]], во тоа време организацијата имала околу 150 приврзаници и помалку од 35 членови.''{{Sfn|Малковски|2021|p=180}}''[[Податотека:Demonstracii, Veles, 1939.jpg|мини|308x308пкс|Демонстрации во [[Велес]], [[1939|1939 година]]. Сликани од [[Љубе Манушев|Љубомир Манушев]].]]Истата година се приклучил во велешкиот огранок на ОРССЈ, кое во тоа време имало околу 1.500 членови. Тие претежно биле [[Бербер|берберџии]], работници во велешкиот Монопол и индустриски работници.{{Sfn|Најдовска|2006|p=51}} Организационите способности што Анде Кошулчев ги стекнал во Чачак и Белград ги употребил при организирање штрајкови во Велес.<ref name=":0" /> Неговиот најпознат штрајк е во [[Ќерамидна|ќерамидната]] фабрика „Вила Зора“. Нивното работно време било 12-16 часа со 6 [[Југословенски динар|динари]] дневница. Тие добиле финансиска поддршка од [[Комунистичката Партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]] и ОРССЈ. По неколку недели, сопственик го намалил работното време во 8 часа и ја зголемил дневницата до 14 динари.{{Sfn|Најдовска|2006|p=175}} Поради тоа што КПЈ била забранета, при [[Парламентарни избори во Југославија (1938)|парламентарни избори во декември 1938 година]] — Анде Кошулчев патувал со други социјалисти низ [[Велешко]] каде воделе агитација за Српската земјоделска партија.{{Sfn|Најдовска|2006|p=53}} Во [[пролетта]] [[1940|1940 година]] било основано велешкиот огранок на СКОЈ со следниот состав: [[Димче Мирчев]] за секретар, Борис Кузманов, Орце Џурнов, Нада Миџова, [[Боро Мокров]], Кочо Алчев и Анде Кошулчев за членови.{{Sfn|Зографски|1969|p=95}} Организацијата имала масовно влијание врз велешката младина, вклучувајќи го Кошулчев. Кон крајот на 1940 година, СКОЈ имала околу 200 приврзаници во Велес.{{Sfn|Најдовска|2006|p=55}} Во тој период Анде официјално бил примен во Комунистичката партија на Југославија. На [[13 јануари]] [[1941|1941 година]] имало голема провала во СКОЈ каде целиот месен комитет бил уапсан заедно со Кошулчев.{{Sfn|Весковиќ-Вангели|1999|p=61}} Таму останал сѐ до крајот на [[Априлска војна|Априлската војна]], кога градот паднал под [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Бугарска фашистичка окупација]].<ref name=":0" /> Сите скоевци биле ослободени и се приклучиле во [[Народноослободителната борба]]. === Во Народноослободителната борба === === Кон партизанството === {| class="wikitable" ! colspan="8" |Состав на Втората чета на Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“<ref>{{Наведени вести|url=https://duma.mk/region/veles-3/25986-2018-09-09-16-45-26/|title=Потсетување на Велешкиот партизански одред „Димитар Влахов“|last=Данов|first=Љупчо|date=9 септември 2018|work=Дума}}</ref> |- !Борци !Родно место !Борци !Родно место !Борци !Родно место !Борци !Родно место |- |Јован Андреев |[[Војница]] |[[Павле Игновски]] |[[Крајници (село)|Крајници]] |[[Наќо Мешков]] |[[Ваташа]] |[[Благој Страчковски|Благој Страчков]]<sup>†</sup> |[[Велес]] |- |Перко Андреев |[[Степанци (Велешко)|Степанци]] |[[Родна Ивева]]<sup>†</sup> |[[Велес]] |[[Миле Милев]]<sup>†</sup> |[[Велес]] |Коле Стојанов |[[Велес]] |- |[[Нада Бутникошарева]]<sup>†</sup> |[[Војница]] |[[Благој Јанушев]]<sup>†</sup> |[[Прждево]] |[[Киро Петров]]<sup>†</sup> |[[Бусилци]] |Јово Сеизов |[[Кавадарци]] |- |Ѓорѓи Бобев |[[Велес]] |[[Стојан Трајков]]<sup>†</sup> |[[Чашка]] |Благој Неделков |[[Војница]] |Тодор Трчков |[[Велес]] |- |Богдан Видовски |[[Војница]] |Димче Јовевски |[[Војница]] |[[Трајче Панов]]<sup>†</sup> |[[Двориште (Велешко)|Двориште]] |Ѓорѓи Темелков |[[Велес]] |- |Славко Давчев<sup>†</sup> |[[Долно Чичево]] |Илија Климкаров<sup>†</sup> |[[Велес]] |Коле Петков |[[Ораовец]] |[[Благојка Џалева]] |[[Велес]] |- |Борис Дурчев |[[Војница]] |'''Анде Кошулчев'''<sup>†</sup> |[[Велес]] |Славе Петков<sup>†</sup> |[[Ораовец]] |Јорадн Џурнов<sup>†</sup> |[[Велес]] |- |Дончо Димов |[[Војница]] |[[Јордан Лазаревски]] |[[Велес]] |Орце Ризов |[[Велес]] ! ! |- ! colspan="8" |† — Загинале за време на Народноослободителната борба {{Мали|([[Список на жртви од Велес и Велешко за време на Народноослободителната борба|извор]])}} |} === Судбина === == Повоено и чест == == Наводи == {{Наводи|2}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/31659018|title=Велешкиот партизански одред во 1942 година|last=Васковиќ-Вангели|first=Вера|publisher=Општински одбор на Сојузот на борците од НОАВМ|year=1999|isbn=9989878315|location=[[Велес]]}} * {{Наведена книга|url=https://www.google.mk/books/edition/%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81_%D0%B8_%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE_%D0%B2%D0%BE_%D0%BD%D0%B0%D1%80/NKF6AAAAIAAJ|title=Велес и Велешко во Народноослободителната војна 1942|last=Зографски|first=Данчо|publisher=Општински одбор на Сојузот на Здруженијата на борците од НОВ|year=1969|isbn=|location=[[Скопје]]|author-link=Данчо Зографски}} * {{Наведена книга|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/mk/mk/data/cobib/53598213|title=Велес во Втората светска војна: 1941-1945|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Европа 92|year=2021|isbn=978-608-245-670-6|location=[[Кочани]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} * {{Наведена книга|url=https://repository.ukim.mk/entities/publication/74d4254e-eda0-4fa9-8382-287674752c65|title=Историја на секојдневниот живот во Велес меѓу Двете светски војни|last=Најдовска|first=Јасминка|publisher=[[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“]]|year=2006|location=[[Скопје]]}} lyzgscxpu3mv0mbgdl1jdiawird52st Урепарапара 0 1363971 5649452 5330430 2026-10-24T16:59:07Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649452 wikitext text/x-wiki   '''Урепарапара''' (накратко познат и како ''Парапара)'' е трет по големина остров во групата на Бенксови Острови во северниот дел на [[Вануату]], по Гава и [[Вануа Лава]] . Климата на островот е влажна тропска. Просечните годишни врнежи надминуваат 4000&nbsp;мм. Урепарапара е предмет на чести земјотреси и циклони. == Географија == Островот Урепарапара е стар вулкански конус кој е пробиен од морето на неговиот источен брег. Така се формирал залив кој е познат како ''Заливот на нуркачите''. Освен оваа вдлабнатина, островот има кружна форма, со дијаметар од 15 километри. Површината е 39 километри квадратни. == Историја == Првиот регистриран Европеец кој пристигнал во Урепарапара бил шпанскиот истражувач [[Педро Фернандес де Кеирос|Педро Фернандез де Кирос]] на 15 јуни 1606 година. Прво го нарекол островот ''Пилар де Сарагоса'' ; како и да е, подоцна, тој и неговиот свештеник Фреј Мартин де Мунила го запишуваат како „Нашата Госпоѓа од Монтсерат“ (''Nuestra Señora de Montserrate)''. Во [[1789|1789 година]], островот бил повторно посетен од Вилијам Блај, за време на неговото патување од [[Тонга]] до [[Тимор]] по бунтот на Баунти . По ова, Урепарапара беше познат некое време под името ''Островот Блај'' . == Население и култура == === Население === Населението било 437 во 2009 година. <ref> {{Наведен извештај|access-date=11 October 2010}}</ref> На островот има три села. Главното село е Лир. Другите се Лехали (на западниот брег) и Лекјангл. === Јазици === На островот се зборуваат два јазика: лехалиски јазик и лејопски јазик, со соодветно 200 и 240 говорници. Во своето истражување од 1885 година за јазичните видови во регионот, мисионерот и лингвист Роберт Кодрингтон го опишал островот како дом на две јазични групи, кои тој ги нарекува ''Ретан'' на Запад и ''Залив'' на Исток. Споредбата на неговиот опис <ref name="RHC384" /> со современите податоци покажува дека ''ретанскиот јазик'' бил ист јазик како и современиот лехалиски ; додека ''Заливот'' очигледно бил предок на лејопски. === Историски локалитети === Познато е дека Урепарапара е домаќин на историски локалитети направени од корален камен, именуван ''„новон“'' и ''„вотвос“'' во Лехали . Овие села на предците, сместени во внатрешноста на шумата, биле напуштени во 19 век, но сепак се зачувани под вегетацијата; тие се предложени за вклучување меѓу [[Светско наследство на УНЕСКО|местата за светско наследство]] на [[УНЕСКО]] . Едно од најпознатите локалитети е 12-стапки висока камена платформа наречена ''Вотвос''. Тие порано служеле како церемонијална платформа за церемониите за стекнување статус од висок профил, познати како ''сок'' или ''нсок'' на лехалиски, а во антрополошката литература се нарекуваат ''суке'' или ''сукве'' (по нивното име во Мота ). Овие локации сега се посетуваат само за церемонијални цели, бидејќи повеќето луѓе во денешно време живеат покрај брегот. == Наводи == {{Наводи|2|}} == Литература == * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/melanesianlangua00codruoft|title=The Melanesian Languages|last=Codrington|first=Robert Henry|publisher=Clarendon Press|year=1885|volume=47|location=Oxford|pages=25–60|ref=RHC|author-link=Robert Henry Codrington}} * {{Наведување|last=François|first=Alexandre|author-link=Alexandre François|year=2012|title=The dynamics of linguistic diversity: Egalitarian multilingualism and power imbalance among northern Vanuatu languages|journal=International Journal of the Sociology of Language|volume=2012|number=214|doi=10.1515/ijsl-2012-0022|pages=85–110|url=https://marama.huma-num.fr/data/AlexFrancois_2012_NorthVanuatuSocioling_IJSL.pdf|ref=IJSL|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230607212549/https://marama.huma-num.fr/data/AlexFrancois_2012_NorthVanuatuSocioling_IJSL.pdf|accessdate=2025-02-14|archivedate=2023-06-07|url-status=dead}} * {{Наведување|last=François|first=Alexandre|chapter=Shadows of bygone lives: The histories of spiritual words in northern Vanuatu|editor1-last=Mailhammer|editor1-first=Robert|title=Lexical and structural etymology: Beyond word histories|volume=11|pages=185–244|publisher=DeGruyter Mouton|place=Berlin|year=2013|series=Studies in Language Change|isbn=978-1-61451-058-1|contribution-url=https://marama.huma-num.fr/data/AlexFrancois_2013_Shadows-of-bygone-lives-The-histories-of-spiritual-words-in-northern-Vanuatu.pdf|ref=etymology}} * {{Наведување|last=François|first=Alexandre|author-link=|chapter=Trees, Waves and Linkages: Models of Language Diversification|editor1-last=Bowern|editor1-first=Claire|editor2-last=Evans|editor2-first=Bethwyn|title=The Routledge Handbook of Historical Linguistics|series=|pages=161–189|publisher=Routledge|place=London|year=2014|isbn=978-0-41552-789-7|contribution-url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-00874726/|ref=linkage}}. * {{Наведување|last=François|first=Alexandre|last2=Franjieh|first2=Michael|last3=Lacrampe|first3=Sébastien|last4=Schnell|first4=Stefan|editor-last=François|editor-first=Alexandre|editor2-last=Lacrampe|editor2-first=Sébastien|editor3-last=Franjieh|editor3-first=Michael|editor4-last=Schnell|editor4-first=Stefan|date=2015|title=The Languages of Vanuatu: Unity and Diversity|chapter=The exceptional linguistic density of Vanuatu|chapter-url=https://marama.huma-num.fr/data/Francois-et-al_2015_Languages-of-Vanuatu_Intro-chapter.pdf|series=Studies in the Languages of Island Melanesia|publisher=Asia Pacific Linguistics Open Access|place=Canberra|pages=1–21|isbn=9781922185235|url=http://alex.francois.online.fr/AFpub_SLIM-volumes_e.htm#a|ref=density}}. * {{Наведена книга|title=Papers in Linguistics of Melanesia, Series A-33|last=Tryon|first=D.T.|publisher=Pacific Linguistics|year=1972|editor-last=Beaumont|editor-first=C.|chapter=The languages of the New Hebrides: A checklist and general survey|ref=TR_languages|author-link=Darrell Tryon|editor-last2=Tryon|editor-first2=D. T.|editor-last3=Wurm|editor-first3=S. A.}}. * {{Наведена книга|url=https://books.openedition.org/sdo/961|title=Gens de Motlav - Idéologie et pratique sociale en Mélanésie|last=Vienne|first=Bernard|publisher=ORSTOM|year=1984|series=Société des Océanistes|location=Paris|ref=BV_motlav}}. *   [[Категорија:Острови во Вануату]] [[Категорија:Торба (покраина)]] qnnpyaz7hs32er8uupxs99vfmopatw0 Тритиум 0 1364141 5649393 5613275 2026-10-24T12:19:26Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649393 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Изотоп|image=Tritium-Glowring - 320s.jpg|name=Тритиум, водород-3, T|alternate_names=водород-3, T, {{sup|3}}T|mass_number=3|symbol=H|num_neutrons=2|num_protons=1|abundance=[[Расеан радиоизотоп|10{{sup|−18}}]] во водород<ref name="Tritium">{{cite encyclopedia | title=Tritium | publisher=Encyclopædia Britannica | date=21 July 2023 | url=https://www.britannica.com/science/tritium }}</ref>|halflife=12.32&nbsp;години|decay_mode1=[[Бета-распад]]|decay_energy1=0.018590|decay_product=Хелиум-3|decay_symbol=He|decay_mass=3|mass=3.01604928|spin={{sfrac|1|2}}|excess_energy={{val|14,949.794|0.001}}|binding_energy={{val|8481.7963|0.0009}}}}{{Инфокутија Изотоп|image=Tritium-Glowring - 320s.jpg|name=Тритиум, водород-3, T|alternate_names=водород-3, T, {{sup|3}}T|mass_number=3|symbol=H|num_neutrons=2|num_protons=1|abundance=[[Расеан радиоизотоп|10{{sup|−18}}]] во водород<ref name="Tritium"/>|halflife=12.32&nbsp;години|decay_mode1=[[Бета-распад]]|decay_energy1=0.018590|decay_product=Хелиум-3|decay_symbol=He|decay_mass=3|mass=3.01604928|spin={{sfrac|1|2}}|excess_energy={{val|14,949.794|0.001}}|binding_energy={{val|8481.7963|0.0009}}}} '''Тритиум''' ({{Етимологија|grc|''τρίτος'' (trítos)|трет}} ) или '''водород-3''' (симбол '''T''' или '''{{Гинд|3}}H''') — редок и [[Радиоактивност|радиоактивен]] [[Изотопи на водородот|изотоп на водород]] со полураспад од ~ 12,3 години. [[Атомско јадро|Јадрото]] на тритиум (t, понекогаш наречено ''тритон'') содржи еден [[протон]] и два [[неутрон]]и, додека јадрото на заедничкиот изотоп [[Изотопи на водородот|водород-1]] (''протиум'') содржи еден протон и нема неутрони, а она на нерадиоактивен водород-2 (''деутериум'') содржи еден протон и еден неутрон. Тритиумот е најтешкиот изотоп на водород врзан за честички. Тој е еден од ретките нуклиди со посебно име. Употребата на името водород-3, иако посистематска, е многу поретка. Природниот тритиум е исклучително редок на Земјата. [[Атмосфера]]та има само траги, формирани од заемното дејство на нејзините гасови со [[Космичко зрачење|космичките зраци]]. Може да се произведува вештачки со зрачење на [[литиум]] или керамички камчиња со литиум во [[јадрен реактор]] и е нуспроизвод со мало изобилство во нормалните операции на јадрените реактори. Тритиумот се користи како извор на енергија во [[Радиолуминисценција|радиолуминисцентни]] светла за часовници, подобрувања на контрасти за огнено оружје, бројни инструменти и алати и новини како што се самоосветачките приврзоци за клучеви. Се користи во медицински и научни услови како радиотрасер. Тритиумот исто така се користи како гориво за [[Јадрено соединување|јадреното соединување]], заедно со повеќе изобилство деутериум, во реакторите токамак и во [[Водородна бомба|водородните бомби]]. Тритиумот комерцијално се користел и во бетаволтаични уреди како што се батериите нанотрициум. == Историја == Тритиумот првпат бил откриен во 1934 година од страна на [[Ернест Радерфорд]], Марк Олифант и Пол Хартек по бомбардирањето на деутериум со деутрони (јадра на деутериум). Деутериумот е уште еден изотоп на водород, кој природно се јавува со изобилство од 0,015%.<ref> {{Наведено списание|last=Oliphant|first=M.L.|last2=Harteck|first2=P.|author-link2=Paul Harteck|last3=Rutherford|first3=L.|author-link3=Ernest Rutherford|year=1934|title=Transmutation effects observed with heavy hydrogen|url=http://www.chemteam.info/Chem-History/Rutherford-1934a/Rutherford-1934a.html|journal=Nature|volume=133|issue=3359|page=413|bibcode=1934Natur.133..413O|doi=10.1038/133413a0|doi-access=free}}</ref><ref> {{Наведено списание|last=Oliphant|first=M.L.E.|last2=Harteck|first2=P.|author-link2=Paul Harteck|last3=Rutherford|first3=L.|author-link3=Ernest Rutherford|year=1934|title=Transmutation Effects Observed with Heavy Hydrogen|journal=Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences|volume=144|issue=853|page=692|bibcode=1934RSPSA.144..692O|doi=10.1098/rspa.1934.0077|doi-access=free}}</ref> Нивниот експеримент не можел да го изолира тритиумот, кој првпат бил постигнат во 1939 година од [[Луис Алварес]] и Роберт Корног, кои исто така ја разбрале радиоактивноста на тритиумот.<ref> {{Наведено списание|last=Alvarez|first=Luis|last2=Cornog|first2=Robert|author-link2=Robert Cornog|year=1939|title=Helium and Hydrogen of Mass 3|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1939-09-15_56_6/page/613|journal=Physical Review|volume=56|issue=6|page=613|bibcode=1939PhRv...56..613A|doi=10.1103/PhysRev.56.613}}</ref><ref> {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/discoveringalvar0000alva|title=Discovering Alvarez: Selected works of Luis W. Alvarez, with commentary by his students and colleagues|last=Alvarez|first=Luis W.|last2=Trower|first2=W. Peter|publisher=University of Chicago Press|year=1987|isbn=978-0-226-81304-2|pages=[https://archive.org/details/discoveringalvar0000alva/page/26 26]–30|url-access=registration}}</ref> Вилард Либи во 1954 година препознал дека тритиумот може да се користи за радиометриско датирање на вода и [[вино]].<ref> {{Наведено списание|last=Kaufman|first=Sheldon|last2=Libby|first2=W.|year=1954|title=The natural distribution of tritium|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1954-03-15_93_6/page/1337|journal=Physical Review|volume=93|issue=6|page=1337|bibcode=1954PhRv...93.1337K|doi=10.1103/PhysRev.93.1337}}</ref> == Распаѓање == Полураспадот на тритиумот е наведен од Националниот институт за стандарди и технологија како {{Безпрелом|4,500 ± 8 денови}} ({{Безпрелом|12.32 ± 0.02 години}}) <ref> {{Наведено списание|last=Lucas|first=L.L.|last2=Unterweger|first2=M. P.|year=2000|title=Comprehensive review and critical evaluation of the half-life of tritium|url=https://archive.org/details/sim_journal-research-national-institute-standards-technology_july-august-2000_105_4/page/541|journal=[[Journal of Research of the National Institute of Standards and Technology]]|volume=105|issue=4|pages=541–549|doi=10.6028/jres.105.043|pmc=4877155|pmid=27551621}}</ref> - годишна стапка од приближно 5,5% годишно. Тритиумот се распаѓа во хелиум-3 со [[Бета-распад|бета-минус распаѓање]] како што е прикажано во оваа јадрена равенка: : {| border="0" |- style="height:2em;" |{{nuclide|водород|3|}}&nbsp;||→&nbsp;||{{nuclide|link=yes|хелиум|3|}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|link=yes|Electron}}&nbsp;||+&nbsp;||{{SubatomicParticle|link=yes|Electron Antineutrino}} |} <!-- simpler :<chem>^3_1H \to ^3_2{He^+} + {e^-} + \bar{\nu}_e</chem> --> ослободување 18.6&nbsp;[[Електронволт|keV]] енергија во процесот. Кинетичката енергија на [[електрон]]от варира, со просек од 5,7&nbsp;keV, додека преостанатата енергија ја носи речиси незабележливото [[Електронско неутрино|електронско антинеутрино]]. [[Бета-честичка|Бета-честичките]] од тритиум можат да навлезат само околу 6 милиметри од воздух, и тие не се способни да минуваат низ мртвиот најнадворешен слој на човечката кожа. Поради нивната ниска енергија во споредба со другите бета честички, количината на генерираното закочено зрачење е исто така помала. Невообичаено ниската енергија ослободена во распаѓањето на тритиум бета го прави распаѓањето (заедно со она на рениум-187) корисно за мерење на апсолутна маса на неутрино во лабораторија. Ниската енергија на зрачењето на тритиум го отежнува откривањето на соединенијата означени со тритиум, освен со користење на броење на течна сцинтилација. == Производство == === Литиум === Тритиумот најчесто се произведува во [[Јадрен реактор|јадрено реактори]] со неутронско активирање на литиум-6. Ослободувањето и расејувањето на тритиум и хелиум произведени со цепење на литиум може да се случи во керамиката позната како одгледувачка керамика. Производството на тритиум од литиум-6 во таквата одгледувачка керамика е можно со неутрони од која било енергија, иако пресекот е поголем кога инцидентните неутрони имаат помала енергија, достигнувајќи повеќе од 900 [[барн]]ови за топлински неутрони. Ова е егзотермна реакција, која дава 4,8&nbsp;[[Електронволт|MeV]].<ref name="t-breeding">{{Наведено списание|last=Rubel|first=M.|date=2019|title=Fusion neutrons: tritium breeding and impact on wall materials and components of diagnostic systems|journal=Journal of Fusion Energy|volume=38|issue=3–4|pages=315–329|doi=10.1007/s10894-018-0182-1|doi-access=free}}</ref> За споредба, спојувањето на деутериум со тритиум ослободува околу 17,6&nbsp;MeV. За примена во предложените енергетски реактори за спојувањето, како што е ITER, се развиваат камчиња кои се состојат од литиумска керамика, вклучително Li{{Динд|2}}TiO{{Динд|3}} и Li{{Динд|4}}SiO{{Динд|4}} : {{Нуклид|литиум|6|link=yes}} + [[Неутрон|n]] → {{Нуклид|хелиум|4|link=yes}} (2.05 MeV) + {{Нуклид|водород|3}} (2.75 MeV) Високо-енергетските неутрони, исто така, можат да произведат тритиум од литиум-7 во ендотоплинска реакција, трошејќи 2,466&nbsp;MeV. Ова било откриено кога јадрената проба во замокот Браво во 1954 година дала неочекувано висок принос.<ref name="ieer"> {{Наведен извештај|access-date=15 September 2010}}</ref> Пред овој тест, погрешно се претпоставувало дека {{Нуклид|литиум|7}} би апсорбирал неутрон за да стане {{Нуклид|литиум|8}}, што би се намалило на бета до {{Нуклид|берилиум|8}}, кој пак би се распаднал на две {{Нуклид|хелиум|4}} јадра на вкупна временска рамка многу подолга од времетраењето на експлозијата. : {{Нуклид|литиум|7|link=yes}} + [[Неутрон|n]] → {{Нуклид|хелиум|4|link=yes}} + {{Нуклид|водород|3}} + [[Неутрон|n]] === Бор === Високо-енергетските неутрони кои зрачат со [[Бор (елемент)|бор-10]], исто така повремено произведуваат тритиум:<ref> {{Наведено списание|last=Jones|first=Greg|year=2008|title=Tritium Issues in Commercial Pressurized Water Reactors|journal=Fusion Science and Technology|volume=54|issue=2|pages=329–332|bibcode=2008FuST...54..329J|doi=10.13182/FST08-A1824}}</ref> : {{Нуклид|бор|10|link=yes}} + n → 2 {{Нуклид|хелиум|4}} + {{Нуклид|водород|3}} Почест резултат на зафаќање на неутрони на бор-10 е{{Гинд|7}}Li и една [[алфа-честичка]].<ref> {{Наведена мрежна страница|url=http://nuclearweaponarchive.org/Nwfaq/Nfaq12.html|title=Nuclear Weapons FAQ Section 12.0 Useful Tables|last=Sublette|first=Carey|date=17 May 2006|publisher=Nuclear Weapons Archive|accessdate=19 September 2010}}</ref> Особено во реакторите со вода под притисок кои само делумно ги термализираат неутроните, заемното дејство помеѓу релативно брзите неутрони и [[Борна киселина|борната киселина]] додадена како хемиска обвивка произведува мали, но незанемарливи количини на тритиум. === Деутериум === Тритиумот се произведува и во реактори со умерена тешка вода секогаш кога јадрото на деутериум фаќа неутрон. Оваа реакција има мал пресек на апсорпција, што ја прави [[Тешка вода|тешката вода]] добар модератор на неутрони, а се произведува релативно малку тритиум. И покрај тоа, чистењето на тритиумот од модераторот може да биде пожелно по неколку години за да се намали ризикот од негово бегство во околината. „Објектот за отстранување на тритиум“ на Ontario Power Generation е способен да преработи до 2,500 тони тешка вода годишно, и одвојува околу 2,5 килограми од тритиум, што го прави достапен за други намени.<ref> {{Наведена мрежна страница|url=http://www.nuclearfaq.ca/cnf_sectionD.htm#x5|title=Section D: Safety and Liability – How does Ontario Power Generation manage tritium production in its CANDU moderators?|last=Whitlock|first=Jeremy|publisher=Canadian Nuclear FAQ|accessdate=19 September 2010}}</ref> Реакторите CANDU обично произведуваат 130 грама од тритиум годишно, кој се обновува во капацитетот за обновување на тритиум во Дарлингтон (DTRF) прикачен на MW {{sub|electric}} јадрена станица за производство од Дарлингтон во Онтарио од 3.512 MW. Вкупното производство во ДТРФ помеѓу 1989 и 2011 година 42,5 килограми – со активност од {{Convert|409|MCi}} : во просек околу 2 килограми годишно.<ref>{{Наведено списание|last=Pearson|first=Richard J.|last2=Antoniazzi|first2=Armando B.|last3=Nuttall|first3=William J.|date=November 2018|title=Tritium supply and use: a key issue for the development of nuclear fusion energy|journal=[[Fusion Engineering and Design]]|publisher=Elsevier|volume=136|pages=1140–1148|bibcode=2018FusED.136.1140P|doi=10.1016/j.fusengdes.2018.04.090|doi-access=free}}</ref> Апсорпциониот пресек на деутериум за топлинските неутрони е околу 0,52 [[Барн|милибарни]], додека оној на кислород-16 ({{Гинд|16}}O) е околу 0,19 милибарни и оној на кислород-17 ({{Гинд|17}}O) е околу 240 милибарни. Додека {{Гинд|16}}O е далеку најчестиот изотоп на кислородот и во природниот кислород и во тешката вода; во зависност од методот на одвојување на изотопи, тешката вода може да биде малку побогата со {{Гинд|17}}O и C, непожелен долговечен бета емитер, од {{Гинд|17}}O) тие се нето „потрошувачи на неутрони“ и затоа се непожелни во модератор на реактор на природен ураниум кој треба да ја одржува ниската апсорпција на неутроните надвор од ниската апсорпција на неутроните. Некои капацитети кои отстрануваат тритиум, исто така, ја отстрануваат (или барем ја намалуваат содржината на) {{Гинд|17}}O и {{Гинд|18}}O, кои можат - барем во принцип - да се користат за означување на изотоп. Индија, која исто така има голема флота на реактори за тешка вода под притисок (првично технологија CANDU, но откако била интигенизирана и дополнително развиена технологија IPHWR ), исто така отстранува барем дел од тритиумот произведен во модераторот/течноста за ладење на своите реактори, но поради природата на двојна употреба на тритиумот и индиската програма за јадрена бомба, помалку информации за ова се јавно достапни отколку во Канада. === Јадрено цепење === Тритиумот е невообичаен производ од [[јадрено цепење]] на [[ураниум-235]], плутониум-239 и ураниум-233, со производство од околу еден атом на 10{{sup|4}} [[јадрено цепење]].<ref name="anl"> {{Наведена мрежна страница|url=http://www.ead.anl.gov/pub/doc/tritium.pdf|title=Tritium (Hydrogen-3) – Human Health Fact sheet|date=August 2005|publisher=[[Argonne National Laboratory]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208152633/http://www.ead.anl.gov/pub/doc/tritium.pdf|archive-date=8 February 2010|accessdate=19 September 2010}}</ref> Главните патишта за производство на тритиум вклучуваат тројно цепење. Ослободувањето или обновувањето на тритиумот треба да се земе предвид при работата на [[Јадрен реактор|јадрените реактори]], особено при преработката на јадреното гориво и складирањето на потрошеното јадрено гориво . Производството на тритиум не е цел, туку несакан ефект. Се испушта во атмосферата во мали количини од некои јадрени централи.<ref name="National Academies Press"> {{Наведена книга|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK201991/|title=Effluent Releases from Nuclear Power Plants and Fuel-Cycle Facilities|date=29 March 2012|publisher=National Academies Press (US)|language=en}}</ref> Волоксидацијата е опционален дополнителен чекор во јадрена повторна обработка што ги отстранува испарливите производи на фисија (како што се сите изотопи на водород) пред да започне воден процес. Ова во принцип би овозможило економско обновување на произведениот тритиум, но дури и ако тритиумот се отстранува само и не се користи, тој има потенцијал да ја намали контаминацијата со тритиум во користената вода, намалувајќи ја радиоактивноста што се ослободува кога водата се испушта бидејќи тритиираната вода не може да се отстрани од „обична“ вода освен со одвојување на изотоп. {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+Годишно испуштање на тритиум од јадрени постројки<ref name="Policy">{{cite web|url=https://www.meti.go.jp/english/earthquake/nuclear/decommissioning/pdf/202104_bp_breifing.pdf#page=29|title=Basic policy on handling of the ALPS treated water|date=13 April 2021|publisher=Ministry of Economy, Trade and Industry}}</ref><div class="floatright">{{v|t|e|template=Annual discharge of tritium from nuclear facilities}}</div> !Место !Јадрен објект !Најблиска вода !Течност ([[Бекерел|TBq]]) !Steam (TBq) !Вкупно (TBq) !Вкупно ([[Милиграм|mg]]) !year |- | style="text-align:left" |{{flag|United Kingdom}} | style="text-align:left" |[[Јадрена централа Хајшам]] B | style="text-align:left" |[[Ирско Море]] |396 |2.1 |398 |1,115 |2019 |- | style="text-align:left" |{{flag|United Kingdom}} | style="text-align:left" |[[Селафилд]] | style="text-align:left" |[[Ирско Море]] |423 |56 |479 |1,342 |2019 |- | style="text-align:left" |{{flag|Romania}} | style="text-align:left" |[[Јадрена централа Черна Вода]] Unit 1 | style="text-align:left" |[[Црно Море]] |140 |152 |292 |872 |2018 |- | style="text-align:left" |{{flag|France}} | style="text-align:left" |[[Ла Аг]] | style="text-align:left" |[[Англиски канал]] |11,400 |60 |11,460 |32,100 |2018 |- | style="text-align:left" |{{flag|South Korea}} | style="text-align:left" |[[Јадрена централа Волсонг]] | style="text-align:left" |[[Јапонско Море]] |107 |80.9 |188 |{{#expr:188 * (3.57) round 0}} |2020<ref>{{cite web|url=http://npp.khnp.co.kr/synap/skin/doc.html?fn=161941583428077.pdf&rs=/upload_data/Synap/BBS_0000032/|title=2020년도 원전주변 환경방사능 조사 및 평가보고서|date=26 April 2021|publisher=Korea Hydro & Nuclear Power|page=25|trans-title=2020 Environmental Radiation Survey and Evaluation Report Around Nuclear Power Plant|accessdate=2025-02-16|archive-date=2021-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211108103617/http://npp.khnp.co.kr/synap/skin/doc.html?fn=161941583428077.pdf&rs=%2Fupload_data%2FSynap%2FBBS_0000032%2F|url-status=dead}} (table 8)</ref> |- | style="text-align:left" |{{flag|Taiwan}} | style="text-align:left" |[[Јадрена централа Маншан]] | style="text-align:left" |[[Лусонски Проток]] |35 |9.4 |44 |123 |2015 |- | style="text-align:left" |{{flag|China}} | style="text-align:left" |[[Јадрена централа Фучинг]] | style="text-align:left" |[[Тајвански Проток]] |52 |0.8 |52 |146 |2020 |- | style="text-align:left" |{{flag|China}} | style="text-align:left" |[[Sanmen Nuclear Power Station]] | style="text-align:left" |[[East China Sea]] |20 |0.4 |20 |56 |2020 |- | style="text-align:left" |{{flag|Canada}} | style="text-align:left" |[[Јадрена централа Брус]] A, B | style="text-align:left" |[[Големи Езера]] |756 |994 |1,750 |4,901 |2018 |- | style="text-align:left" |{{flag|Canada}} | style="text-align:left" |[[Јадрена централа Дарлингтон]] | style="text-align:left" |[[Големи Езера]] |  220 |210 |430 |1,204 |2018 |- | style="text-align:left" |{{flag|Canada}} | style="text-align:left" |[[Јадрена централа Пикеринг]] Units 1-4 | style="text-align:left" |[[Големи Езера]] |140 |300 |440 |1,232 |2015 |- | style="text-align:left" |{{flag|United States}} | style="text-align:left" |[[Јадрена централа Кањон]] Units1, 2 | style="text-align:left" |[[Pacific Ocean]] |82 |2.7 |84 |235 |2019 |} ==== Фукушима Даичи ==== Во јуни 2016 година, работната група за тритиумска вода објавила извештај за статусот на тритиум во тритиумската вода во јадрената централа Фукушима Даичи, како дел од разгледувањето на опциите за конечно отстранување на складираната контаминирана вода за ладење. Извештајот изнел дека одржувањето на тритиум на лице место во март 2016 година изнесува 760&nbsp;[[Бекерел|TBq]] (еквивалентно на 2,1&nbsp;g тритиум или 14&nbsp;mL чиста тритиирана вода) во вкупно 860.000&nbsp;m{{Гинд|3}} складирана вода. Овој извештај, исто така, ја идентификувал намалената концентрација на тритиум во водата извлечена од зградите итн. за складирање, со фактор од десет пад во текот на разгледаните пет години (2011-2016), 3.3&nbsp;MBq/L до 0,3&nbsp;MBq/L (по корекција за 5% годишно распаѓање на тритиум). Според извештајот на експертската комисија која го разгледувала најдобриот пристап за справување со ова прашање, „''Тритиумот може да се одвои теоретски, но не постои практична технологија за сепарација на индустриско ниво''“. Според комисијата, се вели дека „''контролираното ослободување од околината е најдобриот начин за третирање на водата со ниска концентрација на тритиум''“.<ref> {{Наведена мрежна страница|url=http://fukushima-diary.com/2013/12/jp-gov-no-drastic-technology-to-remove-tritium-was-found-in-internationally-collected-knowledge/|title=JP Gov "No drastic technology to remove Tritium was found in internationally collected knowledge"|date=December 2013|work=Fukushima Diary}}</ref> По кампањата за информирање на јавноста спонзорирана од јапонската влада, постепеното ослободување во морето на тритираната вода започнало на 24 август 2023 година и е прво од четирите изданија до март 2024 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-66610977|title=The science behind the Fukushima waste water release|date=2023-08-26|access-date=2023-12-19|language=en-GB}}</ref> Целиот процес ќе трае „децениски“ додека не заврши.<ref>{{Наведени вести|title=Rosy-cheeked face of tritium dropped from Fukushima's publicity drive|last=McCurry|first=Justin|date=16 April 2021|work=[[the Guardian]]|page=29}}</ref> Кина реагирала со протест.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/world/2021/04/14/china-japan-fukushima-water-drink/|title=China to Japanese official: If treated radioactive water from Fukushima is safe, 'please drink it' - The Washington Post|work=[[The Washington Post]]}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://thediplomat.com/2021/04/japan-faces-growing-pressure-to-rethink-releasing-fukushimas-wastewater-into-ocean/|title=Japan Faces Growing Pressure to Rethink Releasing Fukushima's Wastewater into Ocean}}</ref> Меѓународната агенција за атомска енергија го одобрила планот. Ослободената вода се разредува за да се намали концентрацијата на тритиум на помалку од 1500 Bq/L, далеку под границата препорачана во водата за пиење од СЗО.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3129412/why-japan-going-dump-radioactive-water-fukushima-nuclear-plant|title=Why is Japan dumping radioactive water at sea?|date=13 April 2021}}</ref> === Хелиум-3 === [[Распаден производ|Распа]]<nowiki/>натиот производ на тритиум, хелиум-3, има многу голем пресек (5330 barns) за реакција со топлински неутрони, исфрлајќи протон; оттука, тој брзо се претвора назад во тритиум во [[Јадрен реактор|јадрени реактори]].<ref> {{Наведена мрежна страница|url=http://web.mit.edu/8.13/www/tgm-neutron-detectors.pdf|title=Helium-3 neutron proportional counters|work=mit.edu|publisher=Massachusetts Institute of Technology|archive-url=https://web.archive.org/web/20041121073851/http://web.mit.edu/8.13/www/tgm-neutron-detectors.pdf|archive-date=21 November 2004}}</ref> : {{Нуклид|хелиум|3}} + n → {{Нуклид|водород|1}} + {{Нуклид|водород|3}} === Космички зраци === Тритиумот природно се јавува поради [[Космичко зрачење|космичките зраци]] кои се во заемно дејство со атмосферските гасови. Во најважната реакција за природно производство, брз неутрон (кој мора да има енергија поголема од 4,0&nbsp;[[Електронволт|MeV]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/lib-www/la-pubs/00320217.pdf|title=An evaluation of the neutron and gamma-ray production cross-sections for nitrogen|last=Young|first=P.G.|last2=Foster|first2=D.G. Jr.|date=September 1972|publisher=[[Los Alamos Scientific Laboratory]]|accessdate=19 September 2010|archive-date=2021-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228073838/https://fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/lib-www/la-pubs/00320217.pdf|url-status=dead}}</ref> ) комуницира со атмосферскиот [[азот]]: : {{Нуклид|азот|14}} + n → {{Нуклид|јаглерод|12}} + {{Нуклид|водород|3}} Во светот, производството на тритиум од природни извори е 148 пета[[бекерел]]и годишно. Глобалниот рамнотежен инвентар на тритиум создаден од природни извори останува приближно константен на 2.590&nbsp;петабекерели. Ова се должи на фиксната стапка на производство и загубите сразмерни на залихите.<ref name="physics.isu.edu-RIN-Tritium"> {{Наведена мрежна страница|url=http://www.physics.isu.edu/radinf/tritium.htm|title=Tritium information section|series=Radiation Information Network|publisher=Idaho State University|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303184224/http://www.physics.isu.edu/radinf/tritium.htm|archive-date=3 March 2016}}</ref> === Историја на производство === ==== САД ==== Тритиум за американско [[јадрено оружје]] се произведувало во специјални реактори за тешка вода на место на реката Савана до нивното затворање во 1988 година. Со Договорот за намалување на стратешкото оружје (СТАРТ) по завршувањето на [[Студена војна|Студената војна]], постојните резерви биле доволни за новиот, помал број јадрени оружја некое време. Во САД од 1955 до 1996 година биле произведени 225 килограми тритиум.{{Efn|Вкупното американско производство на тритиум од 1955 година изнесува околу 225&nbsp;килограми, од кои околу 150&nbsp;килограми се распаднале во хелиум-3, оставајќи тековен залихи од околу 75&nbsp;кг тритиум. - Зерифи и Сковил (1996)<ref name="IEER Production"> {{cite web |last1=Zerriffi |first1=Hisham |last2=Scoville |first2=Herbert Jr. |date=January 1996 |title=Tritium: The environmental, health, budgetary, and strategic effects of the Department of Energy's decision to produce tritium |page=5 |language=en |publisher=[[Institute for Energy and Environmental Research]] |url=http://www.ieer.org/wp/wp-content/uploads/downloads/2012/05/Tritium_1996_Zerriffi.pdf |access-date=6 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141016031739/http://www.ieer.org/wp/wp-content/uploads/downloads/2012/05/Tritium_1996_Zerriffi.pdf |archive-date=16 October 2014 }} </ref>}} Бидејќи постојано се распаѓа во хелиум-3, вкупната преостаната количина била околу 75 килограми (165 lb) во времето на извештајот и околу 16 килограми (35 lb) од 2023 година. Производството на тритиум било обновено со зрачење на шипки што содржат [[литиум]] (заменувајќи ги вообичаените контролни шипки што содржат [[Бор (елемент)|бор]], [[кадмиум]] или [[хафниум]]), во реакторите на комерцијалната јадрена централа „Ватс Бар“ од 2003 до 2005 година, проследено со екстракција на тритиум од „Ноемвриската екстракција“ на почетокот на тритиумот во 2006.<ref> {{Наведена мрежна страница|url=http://www.srs.gov/general/programs/dp/index.htm|title=Defense Programs|publisher=U.S. Department of Energy|accessdate=20 March 2013}}</ref><ref> {{Наведена мрежна страница|url=http://www.srs.gov/general/news/factsheets/tef.pdf|title=Tritium Extraction Facility|date=December 2007|series=Factsheets|publisher=U.S. Department of Energy|accessdate=19 September 2010}}</ref> Истекувањето на тритиум за време на работата на реакторот го ограничува бројот што може да се користи во кој било реактор без да се надминат максимално дозволените нивоа на тритиум во течноста за ладење.<ref> {{Наведена изјава за печат|title=GAO finds problems in tritium production|url=http://www.armscontrol.org/act/2010_11/GAOTritium}}</ref> == Својства == Тритиумот има [[атомска маса]] од {{Вред|3.01604928}} Da. Двоатомски тритиум ({{Хем2|T2}} или{{Хем2|^{3}H2}}) е гас на [[Стандардни услови|стандардна температура и притисок]]. Во комбинација со [[кислород]], формира тритиирана вода ({{Хем2|^{3}H2O}}). Во споредба со водородот во неговиот природен состав на Земјата, тритиумот има повисока [[точка на топење]] (20,62&nbsp;К наспроти 13,99&nbsp;К), повисока [[точка на вриење]] (25.04&nbsp;К наспроти 20.27&nbsp;К), повисока критична температура (40,59&nbsp;К наспроти 32,94&nbsp;К) и повисок критичен притисок (1,8317&nbsp;MPa наспроти 1,2858&nbsp;MPa).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/source/hsdb/6467#section=Chemical-Physical-Properties&fullscreen=true|title=Hazardous Substances Data Bank (HSDB): 6467|last=PubChem|work=pubchem.ncbi.nlm.nih.gov|language=en|accessdate=2023-02-27}}</ref> Специфичната активност на тритиум е 3.57×10<sup>14</sup> Bq/g.<ref> {{Наведен извештај|access-date=20 March 2013}}</ref> Тритиумот е истакнат во студиите за [[јадрено соединување]] поради неговиот поволен пресек на реакција и големата количина на енергија (17,6&nbsp;MeV) произведен преку неговата реакција со деутериум: : {{Нуклид|водород|3}} + {{Нуклид|водород|2}} → {{Нуклид|хелиум|4}} + [[Неутрон|n]] Сите атомски јадра содржат протони како нивни единствени наелектризирани честички. Затоа тие се одбиваат еден со друг затоа што како се одбиваат ([[Кулонов закон]] ). Меѓутоа, ако атомите имаат доволно висока температура и притисок (на пример, во јадрото на Сонцето), тогаш нивните случајни движења можат да ја надминат таквата одбивност и тие можат да се приближат доволно за да стапи на сила [[Силно заемодејство|силното заемодејство]], спојувајќи ги во потешки атоми. Јадрото на тритиум (тритон), кое содржи еден протон и два неутрони, има ист набој како и секое водородно јадро и го доживува истото електростатско одбивање кога е блиску до друго јадро. Меѓутоа, неутроните во тритонот го зголемуваат привлечното силно заемдејство кога е доволно блиску до друго јадро. Како резултат на тоа, тритиумот може полесно да се спои со други светлосни атоми, отколку обичниот водород. Истото важи, иако во помала мера, за деутериумот. Ова е причината зошто [[Кафеаво џуџе|кафеавите џуџиња]] („неуспешни“ ѕвезди) не можат да спојат нормален водород, но тие спојуваат мало малцинство јадра на деутериум. [[Податотека:Gaseous_tritium_light_source.jpg|десно|мини| [[Радиолуминисценција|Радиолуминисцентни]] {{Convert|1.8|Ci|GBq}} {{Convert|6|x|0.2|in|mm}} вијалите со тритиум се тенки стаклени вијали исполнети со тритиум гас чии внатрешни површини се обложени со фосфор . Вијалата прикажана овде е сосема нова.]] Како и другите изотопи на [[водород]], тритиумот е тешко да се ограничи. Гумата, пластиката и некои видови челик се донекаде пропустливи. Ова предизвикува загриженост дека доколку тритиумот се користи во големи количини, особено за реактори за јадрено соединување, тој може да придонесе за радиоактивна контаминација, иако неговиот краток полураспад треба да спречи значително долгорочно акумулирање во атмосферата. Високите нивоа на тестирање на атмосферско јадрено оружје што се случиле пред донесувањето на Договорот за делумна забрана за јадрени проби се покажале како неочекувано корисни за океанографите. Високите нивоа на тритиум оксид внесен во горните слоеви на океаните се користат во годините оттогаш за да се измери стапката на мешање на горните слоеви на океаните со нивните пониски нивоа. == Здравствени ризици == Бидејќи тритиумот е нискоенергетски [[Бета-честичка|бета (β) емитер]], тој не е опасен однадвор (неговите β честички не можат да навлезат во кожата), но може да претставува опасност од зрачење ако се вдишува, се проголта преку храна или вода или се прими преку кожата.<ref> {{Наведен извештај|access-date=21 September 2008}}</ref><ref name="US-NRC-Trit-Bkg"> {{Наведен извештај|access-date=10 February 2012}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Travis|first=C.C.|date=1984|title=Metabolism of organically-bound tritium|url=https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/16/045/16045522.pdf?r=1|journal=Oak Ridge National Laboratory|via=IAEA|archive-url=https://web.archive.org/web/20241229012941/https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/16/045/16045522.pdf?r=1|archive-date=2024-12-29|access-date=2025-02-16|url-status=dead}}</ref> Организмите можат да заземат H{{Гинд|3}}HO, како што би H{{Динд|2}}O.<ref>{{Наведено списание|last=Bhatia|first=A.L.|date=2005|title=Impact of low-level radiation with special reference to tritium in environment|url=https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/36/113/36113778.pdf?r=1|journal=ISRE04. Proceedings of the Third International Symposium on Radiation Education|via=IAEA|archive-url=https://web.archive.org/web/20241220084905/https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/36/113/36113778.pdf?r=1|archive-date=2024-12-20|access-date=2025-02-16|url-status=dead}}</ref> Растенијата го претвораат H{{Гинд|3}} HO во органски врзан тритиум (OBT) и ги консумираат животните. H{{Гинд|3}}HO се задржува кај луѓето околу 12 дена, при што мал дел од него останува во телото.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Van Den Hoek|first=J.|last2=Gerber|first2=G.B.|last3=Kirchmann|first3=R.|date=1986|title=Similarities and differences in the transfer of Tritium and Carbon-14 along the food chain|url=https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/17/054/17054687.pdf?r=1|journal=Emergency Planning and Preparedness for Nuclear Facilities|via=IAEA|archive-url=https://web.archive.org/web/20241220083455/https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/17/054/17054687.pdf?r=1|archive-date=2024-12-20|access-date=2025-02-16|url-status=dead}}</ref> Тритиумот може да се пренесе по синџирот на исхрана додека еден организам се храни со друг, иако метаболизмот на OBT е помалку разбран од оној на H{{Гинд|3}}HO. Тритиумот може да се вклучи во молекулите на [[РНК]] и [[ДНК]] во организмите што може да доведе до соматски и генетски влијанија. Овие можат да се појават во подоцнежните генерации.<ref>{{Наведено списание|last=Šimek|first=Dalibor|last2=Dubšek|first2=Frantisek|date=1997|title=Tritium in liquid releases on nuclear power plants with VVER and PWR reactors and some ways to solutions of its reduction|url=https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/29/006/29006324.pdf|journal=Proceedings of the 2nd International Symposium on Safety and Reliability Systems of PWRS and VVERs|via=IAEA|archive-url=https://web.archive.org/web/20241229012941/https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/29/006/29006324.pdf|archive-date=2024-12-29|access-date=2025-02-16|url-status=dead}}</ref> H{{Гинд|3}}HO има краток [[Полувреме на елиминација|биолошки полуживот]] во човечкото тело од 7 до 14&nbsp;денови, што истовремено ги намалува вкупните ефекти од ингестијата со еден инцидент и исклучува долгорочна [[биоакумулација]] на H{{Гинд|3}}HO од околината.<ref name="j1"> {{Наведено списание|last=Singh|first=V. P.|last2=Pai|first2=R. K.|last3=Veerender|first3=D. D.|last4=Vishnu|first4=M. S.|last5=Vijayan|first5=P.|last6=Managanvi|first6=S. S.|last7=Badiger|first7=N. M.|last8=Bhat|first8=H. R.|year=2010|title=Estimation of biological half-life of tritium in coastal region of India|journal=Radiation Protection Dosimetry|volume=142|issue=2–4|pages=153–159|doi=10.1093/rpd/ncq219|pmid=20870665}}</ref> Биолошкиот полураспад на тритиираната вода во човечкото тело, што е мерка за обртот на водата во телото, варира во зависност од сезоната. Проучувањата за биолошкиот полураспад на професионалните работници со зрачење за бесплатен воден тритиум во крајбрежниот регион на [[Карнатака]], Индија, покажуваат дека биолошкиот полуживот во зима е двојно поголем од оној на летото. Доколку постои сомневање или познато за изложеност на тритиум, пиењето незагадена вода ќе помогне да се замени тритиумот од телото. Зголеменото потење, мокрење или дишење може да му помогне на телото да ја исфрли водата, а со тоа и тритиумот содржан во неа. Сепак, треба да се внимава да не резултира ниту дехидрација ниту трошење на [[електролит]]ите во телото, бидејќи здравствените последици од тие работи (особено на краток рок) може да бидат потешки од оние на изложеноста на тритиум. == Загадување на животната средина == Тритиум протекувал од 48 до 65 јадрени местоположби во САД. Во еден случај, водата што протекувала содржела 7,5 микрокири тритиум на литар, што е 375 пати повеќе од денешната граница на EPA за вода за пиење и 28 пати од препорачаната граница на [[Светска здравствена организација|Светската здравствена организација]]. Ова е еквивалентно на 0.777 нанограми по литар (5.45×10<sup>−8</sup> gr/imp gal) или приближно 0,8 делови на трилион. : {| class="wikitable" |+ Tritium drinking water limits by country<ref> {{cite web |url=http://nuclearsafety.gc.ca/eng/resources/health/tritium/tritium-in-drinking-water.cfm |title=Tritium in drinking water |publisher=[[Canadian Nuclear Safety Commission]] |date=3 February 2014 |access-date=23 February 2017 }} </ref> !valign="bottom"| Земја !valign="bottom"| Дозволен лимит<br/>(Bq/L) !valign="bottom"| Еквивалентна доза<br />([[microsievert|μSv]]/year){{efn|Based on ICRP Report 30 calculation: {{val|1.8e-11|u=Sv/Bq}}, {{val|730|u=L/year}}, {{val|1e6|u=μSv/Sv}}; quoted in <ref>{{cite web |title=Standards and Guidelines for Tritium in Drinking Water (INFO-0766) |url=https://nuclearsafety.gc.ca/eng/resources/health/tritium/standards-and-guidelines-for-tritium-in-drinking-water.cfm |website=Canadian Nuclear Safety Commission |language=en |date=3 February 2014}}</ref> }} |- | Австралија |align="right"| 76,103{{efn|This figure is derived from the guideline dose of 1&nbsp;mSv per year from all sources of radiation in drinking water in The Australian Drinking Water Guidelines 6, assuming that tritium is the only radionuclide present in the water.<ref name="The Australian Drinking Water Guidelines 6"> {{cite web |date=March 2015 |title=Australian Drinking Water Guidelines 6 |page=98 |language=en |publisher= National Health and Medical Research Council, National Resource Management Ministerial Council, Commonwealth of Australia, Canberra |url=https://www.nhmrc.gov.au/file/16934/download?token=gAKh3uQk }}</ref>}} |1,000 |- | Јапонија |align="right"| 60,000 |{{#expr:60000 * 1.8 / 1e11 * 730 * 1e6 round 2}} |- | Финска |align="right"| 30,000 |{{#expr:30000 * 1.8 / 1e11 * 730 * 1e6 round 2}} |- | Светска здаствена организација |align="right"| 10,000 |{{#expr:10000 * 1.8 / 1e11 * 730 * 1e6 round 2}} |- | Швајцарија |align="right"| 10,000 |{{#expr:10000 * 1.8 / 1e11 * 730 * 1e6 round 2}} |- | Русија |align="right"| 7,700 |{{#expr:7700 * 1.8 / 1e11 * 730 * 1e6 round 2}} |- | Канада |align="right"| 7,000 |{{#expr:7000 * 1.8 / 1e11 * 730 * 1e6 round 2}} |- | САД |align="right"| 740 |{{#expr:740 * 1.8 / 1e11 * 730 * 1e6 round 2}} |- | Норвешка |align="right"| 100<ref> {{cite web |url=https://lovdata.no/dokument/SF/forskrift/2015-07-03-870 |title=Forskrift om visse forurensende stoffer i næringsmidler |language=no |publisher=[[Lovdata]] |date=10 July 2015 |access-date=7 January 2023 }}</ref> |{{#expr:100 * 1.8 / 1e11 * 730 * 1e6 round 2}} |- |} Американската јадрена регулаторна комисија наведува дека во нормална работа во 2003 година, 56 водопритисочни реактори спуштиле 40,600 кири од тритиум (максимум: 2,080 кири; минимум: 0,1 кири; просек: 725 кири) и 24 реактори за врела вода ослободени 666 кири (максимум: 174; минимум: 0&nbsp;Ci; просек: 27,7), во течни ефлуенти. 40,600 кири тритиум тежат околу 4,207 грама . === Регулаторни граници === Законските граници за тритиум во питката вода варираат во голема мера од земја до земја. Некои бројки се дадени подолу: Американската граница резултира со доза од 4,0&nbsp;[[Рем (единица)|милиреми]] (или 40&nbsp;микро [[сиверт]]и во [[Меѓународен систем на мерни единици|единици SI]]) годишно по EPA регулатива 40CFR141, и се заснова на застарени стандарди за пресметување на дози од Прирачникот за Национално биро за стандарди 69 околу 1963 година. Четири милиреми годишно се околу 1,3% од природното позадинско зрачење (~ 3&nbsp;mSv). За споредба, еквивалентната доза на банана (BED) е поставена на 0,1&nbsp;μSv, така што законската граница во САД е поставена на 400 BED. Уредените стандарди за пресметување на дозата врз основа на Извештајот на Меѓународната комисија за радиолошка заштита 30 и користени во Регулативата НРЦ 10CFR20 резултираат со доза од 0,9&nbsp;милирем (9&nbsp;μSv) годишно на 740&nbsp;Bq/L (20&nbsp;nCi/L). == Употреба == === Радиометриски анализи во биологијата и медицината === [[Податотека:TritiationPyridine.svg|лево|класа=skin-invert-image|мини|268x268пкс| Делумна трицијација на [[пиридин]] ({{Хем2|C5H5N}} . Катализаторот не е прикажан.]] '''Тритицијата''' на кандидатите за лекови овозможува детална анализа на нивната апсорпција и [[метаболизам]].<ref>{{Наведено списание|last=Kopf|first=Sara|last2=Bourriquen|first2=Florian|last3=Li|first3=Wu|last4=Neumann|first4=Helfried|last5=Junge|first5=Kathrin|last6=Beller|first6=Matthias|date=2022|title=Recent Developments for the Deuterium and Tritium Labeling of Organic Molecules|journal=Chemical Reviews|volume=122|issue=6|pages=6634–6718|doi=10.1021/acs.chemrev.1c00795|pmid=35179363|doi-access=free}}</ref> Тритиумот се користел и за биолошки радиометриски анализи, во процес сличен на [[Радиојаглеродно датирање|радиојаглеродното датирање]]. На пример, [<sup>3H</sup>] ретинил ацетат бил проследен низ телата на стаорци.<ref name="green20">{{Наведено списание|last=Green|first=Joanne Balmer|last2=Green|first2=Michael H.|year=2020|title=Vitamin A Absorption Determined in Rats Using a Plasma Isotope Ratio Method|journal=The Journal of Nutrition|volume=150|issue=7|pages=1977–1981|doi=10.1093/jn/nxaa092|pmc=7330459|pmid=32271921}}</ref> === Самонапојувачко осветлување === [[Податотека:Tritium-watch.jpg|десно|мини| Швајцарски воен часовник осветлено со тритиум]] Бета честичките од мали количини тритиум предизвикуваат хемикалии наречени ''фосфор'' да светат. Оваа [[радиолуминисценција]] се користи во самонапојувачки уреди за осветлување наречени ''беталајт'', кои се користат за ноќно осветлување на нишани за огнено оружје, часовници, знаци за излез, светла на карти, навигациски компаси (како што се воени компаси за тековна употреба на САД M-1950), ножеви и разни други уреди. {{Efn|Тритиумот ја замени радиолуминисцентна боја што содржи [[радиум]] во оваа употреба. Изложеноста на [[радиум]] предизвикува [[рак на коските]], а неговата случајна употреба е забранета во повеќето земји со децении.}} Од 2000 година, комерцијалната побарувачка за тритиум е 400 грама годишно, а цената е 30.000 долари по грам <ref> {{Наведен извештај|access-date=1 August 2010}}</ref> или повеќе.<ref>{{Наведено списание|last=Jassby|first=Daniel|date=2022-05-25|title=The Quest for Fusion Energy|url=https://inference-review.com/article/the-quest-for-fusion-energy|journal=Inference|language=en|volume=7|issue=1}}</ref> === Јадрено оружје === Тритиумот е важна компонента во јадреното оружје; се користи за подобрување на ефикасноста и родноста на [[Јадрено оружје|јадреното оружје]] и фазите на јадрено цепење на [[Водородна бомба|водородните бомби]] во процес познат како „засилување“, како и во надворешните неутронски иницијатори за такво оружје. ==== Неутронски иницијатор ==== Станува збор за уреди присоединети во [[јадрено оружје]] кои произведуваат пулс на неутрони кога бомбата се детонира за да се иницира [[јадрено цепење]] во расцепливото јадро (јама) на бомбата, откако ќе биде компресирана до критична маса со експлозив. Активиран од ултрабрз прекинувач како критрон, мал [[забрзувач на честички]] ги придвижува [[јон]]ите на тритиум и деутериум до енергии над 15&nbsp;[[Електронволт|keV]] или така потребни за соединување на деутериум-тритиум и ги насочува во метална цел каде што тритиумот и деутериумот се атсорбираат како [[хидрид]]и. Високо-енергетските соединети [[неутрон]]и од добиената фузија зрачат во сите правци. Некои од нив напаѓаат јадра на плутониум или ураниум во јамата на основното, иницирајќи јадрена верижна реакција. Количеството на произведени неутрони е големо во апсолутни бројки, што ѝ овозможува на јамата брзо да постигне нивоа на неутрони за кои инаку би биле потребни уште многу генерации на верижна реакција, иако сè уште е мал во споредба со вкупниот број на јадра во јамата. ==== Засилување ==== Пред детонацијата, неколку грама тритиум-деутериум гас се инјектираат во шупливата „ јама“ на фисилен материјал. Раните фази на верижната реакција на фисија обезбедуваат доволно топлина и компресија за да започне јадрено соединување на деутериум-тритиум; тогаш и цепењето и соединувањето се одвиваат паралелно, соединувањето го помага цепењето со продолжување на загревањето и компресија, а цепењето помага на соединувањето со високо енергетски (14,1- [[Електронволт|MeV]]) неутрони. Како што горивото за фисија се осиромашува и експлодира нанадвор, паѓа под густината потребна за да остане критично само по себе, но фузиските неутрони прават процесот на фисија да напредува побрзо и да продолжи подолго отколку што би продолжило без засилување. Зголемениот принос доаѓа главно од зголемената фисија. Енергијата од самата фузија е многу помала бидејќи количината на гориво за фузија е многу помала. Ефектите од зајакнувањето вклучуваат: * зголемен принос (за иста количина на гориво за фисија, во споредба со незасилено) * можноста за променлив принос со менување на количината на гориво за фузија * дозволувајќи им на бомбата да бара помала количина од многу скапиот фисилен материјал * елиминирање на ризикот од предетонација од блиски јадрени експлозии * не толку строги барања за поставување на имплозија, што овозможува да се користи помала и полесна количина на високо експлозиви Тритиумот во боевата глава постојано се подложува на радиоактивно распаѓање, станувајќи недостапен за соединување. Исто така, неговиот [[распаден производ]], хелиум-3, апсорбира неутрони. Ова може да го компензира или да го смени планираниот ефект на тритиумот, кој треба да генерира многу слободни неутрони, доколку се акумулира премногу хелиум-3. Затоа, на засилените бомби периодично им треба свеж тритиум. Проценетата потребна количина е 4 грама по боева глава. За одржување на константни нивоа на тритиум, околу 0,20 грама по боева глава годишно мора да се доставува до бомбата. Еден [[мол]] гас деутериум-тритиум содржи околу 3 грама тритиум и 2 грама од деутериум. За споредба, 20&nbsp;молови плутониум во јадрена бомба се состои од околу 4,5 кг плутониум-239. ==== Тритиум во секундарните хидрогени бомби ==== Бидејќи тритиумот се подложува на радиоактивно распаѓање, а исто така е тешко физички да се ограничи, многу поголемото секундарно полнење на тешките водородни изотопи потребни во вистинска [[водородна бомба]] користи цврст [[Литиум хидрид|литиум деутерид]] како извор на деутериум и тритиум, произведувајќи го тритиумот ''на самото место'' за време на секундарното палење. За време на детонацијата на примарната фаза на [[Јадрено оружје|јадрена физија]] во топлинскојадрено оружје, [[Водородна бомба|свеќичката]], цилиндар од {{Гинд|235}} U/ {{Гинд|239}} Pu во центарот на фазата(ите) на фузија, почнува да се расцепува во верижна реакција, од вишокот неутрони канализирани од примарната. Неутроните ослободени од фисијата на свеќичката го делат литиум-6 на тритиум и хелиум-4, додека литиум-7 се дели на хелиум-4, тритиум и еден неутрон. Како што се случуваат овие реакции, фазата на соединување е компресирана со фотони од примарната и фисија на обвивката {{Гинд|238}} U или {{Гинд|238}} U/ {{Гинд|235}} U што ја опкружува фазата на соединување. Затоа, фазата на соединување создава свој тритиум додека уредот детонира. Во екстремната топлина и притисокот на експлозијата, дел од тритиумот потоа се принудува да се спои со деутериум, а таа реакција ослободува уште повеќе неутрони. Бидејќи овој процес на соединување бара екстремно висока температура за палење, и тој произведува помалку и помалку енергични неутрони (само фисија, фузија деутериум-тритиум и {{Нуклид|литиум|7}} разделувањето се нето-производители на неутрони), [[Литиум хидрид|литиум деутерид]] не се користи во засилени бомби, туку за повеќестепени водородни бомби. === Контролирано јадрено соединување === Тритиумот е важно гориво за контролираното јадрено соединување и во дизајните на јадрено соединување на реактори со магнетно затворање и во инерцијално затворање. Националната постројка за палење (NIF) користи гориво деутериум-тритиум, а тоа ќе го прави и експерименталниот реактор за фузија ITER. Реакцијата деутериум-тритиум е поволна бидејќи има најголем пресек на јадрено соединување (околу 5,0&nbsp;[[барн]]и) и го достигнува овој максимален пресек со најниска енергија (околу 65&nbsp;[[Електронволт|keV]] центар на маса) на кое било потенцијално гориво за јадрено соединување. Бидејќи тритиумот е многу редок на земјата, концептите за реактори за јадрено соединување често вклучуваат размножување на тритиум. За време на работата на замислените реактори за фузија за одгледување, соединувачките јадрени ќебињата, кои често содржат литиум како дел од керамичките камчиња, се подложени на неутронски флукс за да се генерира тритиум и да се заврши циклусот на гориво.<ref>{{Наведено списание|last=Gan|first=Y|last2=Hernandez|first2=F|last3=et|first3=al|date=2017|title=Thermal Discrete Element Analysis of EU Solid Breeder Blanket Subjected to Neutron Irradiation|url=https://hal.science/hal-02356062v1/file/1406.4199.pdf|journal=Fusion Science and Technology|volume=66|issue=1|pages=83–90|arxiv=1406.4199|doi=10.13182/FST13-727}}</ref> Тест собранието на тритиумски системи (TSTA) претставувал објект во Националната лабораторија во Лос Аламос посветен на развој и демонстрација на технологии потребни за обработка на деутериум-тритиум релевантна за фузија. == Белешки == {{notelist}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons}} * {{cite web |title=Annotated bibliography for tritium |website=Alsos Digital Library |publisher=Washington and Lee University |url=http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=science/Tritium |access-date=3 March 2022 |archive-date=14 May 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060514063237/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=science%2FTritium }} * {{cite web |title=Nuclear Data Evaluation Lab |url=http://atom.kaeri.re.kr/ }} * {{cite report |title = Review of Risks from Tritium |collaboration = Independent Advisory Group on Ionising Radiation |date = November 2007 |publisher = Health Protection Agency |id = RCE-4 |place = London, UK |url = http://www.hpa.org.uk/web/HPAweb&HPAwebStandard/HPAweb_C/1197382220012 |access-date = 3 March 2022 |archive-date = 17 May 2013 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130517093153/http://www.hpa.org.uk/web/HPAweb%26HPAwebStandard/HPAweb_C/1197382220012 }} * {{cite book |first=Kenneth D. |last=Bergeron |title=Tritium on Ice: The dangerous new alliance of nuclear weapons and nuclear power |date=17 September 2004 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-26172-2 |url=https://books.google.com/books?id=sYKYZaxg0RUC }}{{full citation needed|date=November 2020|reason=date, publisher, ISBN}} * {{cite web |title=Tritium production and recovery in the United States in FY2011 |date=February 2010 |website=Fissile Materials |url=http://www.fissilematerials.org/blog/2010/02/tritium_production_and_re.html }} * {{cite web |title=Tritium removal mass transfer coefficient |website=ans.org |url=https://www.ans.org/pubs/journals/fst/article-1828/}} [[Категорија:Изотопи на водородот]] kl6q19pp4jjwcnsm64b7e3xb5ta01b8 Училиште Емил-Кол 0 1365252 5649456 5372272 2026-10-24T17:34:17Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649456 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Универзитет|name=Училиштето Емил-Кол|type=[[уметничко училиштеl]]|established={{Start date|1984}}|city=Лион|country=Франција}} '''Училиштето Емил-Кол''' е француско уметничко училиште. Станува збор за приватна високообразовна институција признаена од државата и специјализирана за настава по цртање и илустрација, анимациски филм, видео игри, мултимедијална компјутерска графика, стрипови и цртање на печатот. == Историја == '''Училиштето Емил-Кол''' е основана во 1984 година. Омето го добило Емил Кол.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tribunedelyon.fr/societe/ecole-emile-cohl-affaire-de-famille-lyon/|title=Lyon. École Émile-Cohl : une affaire de famille|last=Beaugé|first=Mathilde|date=2024-01-09|work=Tribune de Lyon|language=fr-FR|accessdate=2024-12-26}}</ref> == Курсеви == Организирале кратки курсеви за пошироката јавност и професионалци, вклучувајќи [[акварел]], [[стрип]], младинска илустрација, [[гравура]], [[цртан филм]], дневник за патувања, мат сликарство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cohl.fr/formations/?filter_training_types=73|title=Formations|work=EEC|language=fr-FR|accessdate=2024-12-26}}</ref> Во последната година на студии, студентите имаат пристап до ден за регрутирање со 60 компании (студиа за анимација, издавачи, студиа за развој на видео игри, агенции за визуелна комуникација). <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.brefeco.com/actualite/formation-superieure/lecole-emile-cohl-organise-son-job-dating-et-entre-sur-parcoursup|title=L’école Émile Cohl organise son job dating et entre sur Parcoursup|date=2020-01-21|work=www.brefeco.com|language=fr|accessdate=2025-02-01}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.letudiant.fr/etudes/ecole-art/ecoles-d-art-entreprise-recherche-animateurs-desperement.html|title=Animation et jeux vidéo : entreprises recherchent diplômés désespérément|work=L'Etudiant|language=fr|accessdate=2025-02-01}}</ref> == Познати учители и студенти == * Винсент Дутреј <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bibliotheques.cc-sevreloire.fr/index.php/responsabilite/dutrait-vincent-1976|title=Dutrait, Vincent (1976-....) {{!}} Réseau des bibliothèques de la CCSL.|work=bibliotheques.cc-sevreloire.fr|accessdate=2024-12-26|archive-date=2024-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226103833/https://bibliotheques.cc-sevreloire.fr/index.php/responsabilite/dutrait-vincent-1976|url-status=dead}}</ref> * Дафне Колињон <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://classiques.ecoledesloisirs.fr/passeur/Daphne-Collignon|title=Daphné Collignon|work=classiques.ecoledesloisirs.fr|accessdate=2024-12-26}}</ref> * Орели Нејрет <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bedetheque.com/auteur-19678-BD-Neyret-Aurelie.html|title=Neyret, Aurélie - Bibliographie, BD, photo, biographie|last=MAGNERON|first=Philippe|work=www.bedetheque.com|language=fr|accessdate=2024-12-26}}</ref> * Пјер Перифел <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.francetvinfo.fr/culture/cinema/films-animation/les-bad-guys-le-lyonnais-pierre-perifel-est-le-premier-francais-a-realiser-une-superproduction-du-studio-americain-dreamworks_5069713.html|title="Les Bad Guys" : Pierre Perifel est le premier Français à réaliser une superproduction du studio américain DreamWorks|date=2022-04-08|work=Franceinfo|language=fr-FR|accessdate=2024-12-26}}</ref> * Беатрис Тилие <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://booknode.com/auteur/beatrice-tillier|title=Béatrice Tillier - Livres, Biographie, Extraits et Photos {{!}} Booknode|work=booknode.com|accessdate=2024-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226103900/https://booknode.com/auteur/beatrice-tillier|archive-date=2024-12-26|url-status=dead}}</ref> * {{Меѓујазична врска|Juan Pablo Machado|fr|Juan Pablo Machado}} <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.passion-pictures.com/director/juan-pablo-machado/|title=PASSION PICTURES – Juan Pablo Machado|work=PASSION PICTURES|language=en-US|accessdate=2024-12-30}}</ref> == Наводи == [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:Училишта за анимација]] [[Категорија:Универзитети за видео игри]] 6wbihedbr2loi4k2yia4qhupa9cpr4o Шербет од брусница (серија) 0 1368160 5649614 5578715 2026-10-25T09:04:31Z PERLA.NEGRA 137710 /* */ 5649614 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за телевизија | name = Шербет од брусница | genre = [[драма]] | image = Шербет од брусница (серија).jpg | image_size = 300px | director = Хакан Кирвавач<br>Ајдин Булут | writer = Мелис Џивелек<br>Зејнеп Гур<br>Мерве Гонтем | producer = Фарук Тургут | starring = [[Догукан Гунгор]]<br>Сила Туркоглу<br>Бариш Килич<br>Еврим Аласја<br>Сибел Ташчиоглу<br>Сетар Танриоген<br>Алије Узунатаган<br>Ахмет Мумтаз Тајлан<br>Церен Јалазоглу<br>Серкан Тинмаз<br>Мујде Узман | language = [[турски]]<br>[[македонски]] (сихронизација) | country = {{знамеикона|Турција}} [[Турција]] | num_seasons = 5 | num_episodes = 144 | network = Show TV ([[Турција]])<br>[[Сител]] ([[Македонија]]) | released = [[28 октомври]] [[2022]] - денес | location = [[Истанбул]] }} '''Шербет од брусница''' ({{Langx|tr|Kızılcık Şerbeti}}) — турска телевизиска серија од [[2022|2022 година]]. Серијата во [[Македонија]] се емитува на [[Сител|Сител Телевизија]] во 2025 година. Сихронизација вршеле нашите познати глумци: [[Соња Стамболџиоска]], [[Филип Трајковиќ]], [[Јелена Жугиќ]], [[Дејан Лилиќ]], [[Катерина Коцевска]], [[Рубенс Муратовски]], [[Роберт Вељановски]], Ванеса Тримчевска, Јана Вељановска и Даријан Петров. == Содржина == Безвременска приказна која стана класика и за брзо ги собори сите рекорди на гледаност, оставајќи ја далеку зад себе конкуренцијата во сите возрасни групи. Популарноста на оваа импресивна драма ги надмина и границите на малите екрани, станувајќи глобален феномен на социјалните мрежи и привлекувајќи огромен број на фанови кои со нетрпение ја очекуваат секоја следна епизода. Моќна приказна за една забранета љубов која ќе треба да ги надмине сите животни искушенија и да се избори за својот триумф. Уште во почетокот се запознаваме со Дога, млада студентка која пораснала во нормална и урбана фамилија, но чиј живот се менува кога девојката решава да се омажи за Фатих, човекот во кој е вљубена и од кој останува бремена. Фатих, од друга страна, потекнува од богато традиционално семејство, но неверојатно приврзан за конзервативните вредности и семејните врски. Работите добиваат сосема друга насока кога семејствата на двајцата млади се запознаваат. Мајката на Дога е шокирана од религиозната фамилија на зетот и чудните правила кои владеат под тој кров, а пак семејството на Фатих е изненадено од, за нив, неприфатливото и либерално однесување на семејството на невестата. Љубовта на двајцата млади ќе предизвика судир меѓу овие две семејства за кои е невозможно да живеат заедно. Судир кој ќе ги соочи модерното со традиционалното, слободата со ограниченоста, разумот со чувствата. Но, мостовите на животот ќе ги спојат овие различни светови и ќе донесат бура од интензивни сплетки и емоции во најгледаната драмска серија на денешницата. == Улоги == {| class="wikitable sortable" !Глумци !Улога |- | Бариш Килич | Омер Унал |- | Еврим Аласја | Кивилџим Арслан |- | Сила Туркоглу | Дога Арслан |- | [[Догукан Гунгор]] | Фатих Унал |- | Сибел Ташчиоглу | Пембе Унал |- | Сетар Танриоген | rowspan="2"| Абдулах Унал |- | Ахмет Мумтаз Тајлан |- | Мујде Узман | Алев Арслан |- | Алије Узунатаган | Сонмез |- | Церен Јалазоглу | Нурсема |- | Серкан Тинмаз | Умут |- | Ахмет Мумтаз Тајлан | Абдулах Унал |- | Еџе Иртем | Ишил |} == Надворешни врски == * {{IMDb title|21764074}} [[Категорија:Турски телевизиски серии]] j1kgjn49frkenh46mnfk0akn591agt4 Туларски занает 0 1368508 5649403 5558775 2026-10-24T13:09:44Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649403 wikitext text/x-wiki '''Туларски занает''' е занает за производство на непечена тула која се користела за изградба на куќи, племњи, штали и сл.  Зборот [[тула]] потекнува од турскиот збор<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://drmj.eu/show/%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0/%D0%B6|title=тула (ж.){{!}} Дигитален речник на македонскиот јазик|work=drmj.eu|accessdate=2025-04-01}}</ref>  tuğla. Мајсторот кој се занимава со овој занает се нарекувал тулар<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://drmj.eu/search/%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80|title=тулар - резултати од пребарување {{!}} Дигитален речник на македонскиот јазик|work=drmj.eu|accessdate=2025-04-01}}</ref>, под истото име се нарекувани и сопствениците и [[Трговија|трговци]]<nowiki/>те со тули. == Историја на занаетот == Тулата, првпат била произведена во сушена форма на сонце пред најмалку 6.000 години и претставува претходник на широк спектар на структурни глинени производи што се користат денес. Подоцна, околу 3000 п.н.е во [[Месопотамија]] , се појавиле и печени тули. Добро развиената ѕидарска технологија на Месопотамија била искористена за изградба на големи структури од големи маси од тули, како што е храмот во Тепе Гавра изигурати кај Ур<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/technology/brick-building-material#ref76609|title=Brick and tile {{!}} Uses, Advantages & Disadvantages {{!}} Britannica|work=www.britannica.com|language=en|accessdate=2025-04-02}}</ref> и Борсипа (Бирс Нимруд), кои биле високи до 26 метри. Овие симболични градби ги означиле почетоците на архитектурата во оваа култура . Како и другите големи култури на речните долини. [[Египет]] ги градел своите градови со тули од кал, печената тула не се појавила таму се до римското време. == Начин на изработка на тули == Во постариот метод на изработка на тули, на процес со мека [[кал]], се користело многу повеќе вода за мешање на земјата или глината и сето тоа убаво се мешало да се соедини. Смесата во вид на кал се ставала во дрвени калапи за да се формира саканата големина и сите тули за тој објект да бидат со иста големина. За да не се залепи глината, калапите се подмачкувале со песок или вода. Откако ќе ги наполнеле калапите, вишокот глина се собирал (гребел) од врвот на калапот или се миел со вода. Тулите имале правилен облик, правилни рабови и рамни страни. Бојата на структурните глинени производи може да биде природна или примеси. === Сушење === Откако ќе се формирале тулите во калапите, тие морало да се исушат за да се отстрани што е можно повеќе влажноста од водата во земјата или глината. Тулите биле сушени на Сонце долго време за да ја добијат потребната цврстина. Подоцна кога биле измислени печките за тули освен сушењето на сонце како неизбежен процес, се вршело и печење на тулите  во посуви печки со контролирана температура, провев и влажност, тулите би можеле да се распукаат ако бидат изложени на оган без претходно сушење. === Печење и ладење === Тули се печат и се ладат во печка, комора од типот на рерна способна да произведува температури од 870° до 1.100°C, во зависност од видот на суровината. Постојат два општи типа на печки, периодични и континуирани . Најраниот тип на печка е само куп исушени тули со тунели на дното што дозволуваат топлината од пламенот да помине низ и нагоре во купот наредени тули. Ѕидовите и горниот дел се малтерисани со мешавина од песок, глина и вода за да се задржи топлината, на врвот тулите се поставени блиску една до друга и се отвораат за циркулација за да се повлече топлината низ тулата. Надворешните ѕидови се постојани, со отвори на дното за да се овозможи палење на тунелите на печката. Во т.н периодични печки тулите се поставуваат со доволен воздушен простор за да се овозможи топлината да стигне до сите површини. Тие се поставуваат директно под машината за сушење, а топлината постепено се зголемува додека не се постигне оптималната температура на загревање. Кога ќе бидат доволно испечени, топлината се намалува и се остава постепено да се изладат пред да се извадат од печката. == Автоматизација == Од развојот на тунелската печка, производителите на тули се обидувале да ја зголемат автоматизацијата во нивните погони. Денес ракувањето со готовиот производ е автоматизирано до тој степен што тулите што излегуваат од печката сега се автоматски наредени во пакувања од приближно 500, врзани со метални ленти и складирани и испорачани со механичка опрема. Во некои постројки тулите се земаат од машината за сечење, се ставаат во машина за сушење или на посушни коли со механички средства, се ставаат на колички на печката со механички прсти, се отстрануваат од колите на печката механички, се редат, се врзуваат и се подготвуваат за испорака без да се допираат со рака. == Туларски занает во Македонија == За свои лични потреби, руралното население се занимавало и со преработка и печење тули<ref>{{Наведена книга|title=Занаетчиството во Охридско-струшкиот регион 1918-1970|last=Митрески|first=д-р Павле|publisher=НИО „Студентски збор“|year=1983|location=Скопје|pages=123}}</ref>. Повештите луѓе ја научиле оваа уметност од мајстори кои дошле на овие наши простори. Оригиналниот концепт на древните производители на тули бил дека единицата не треба да биде поголема од она што еден човек лесно може да го крене, денес големината на тули варира од земја до земја, а индустријата за производство на тули на секоја нација произведува низа големини што може да достигне стотици. Поголемиот дел од тулите за повеќето градежни цели имаат димензии од приближно 5,5 × 9,5 × 20 сантиметри. За изработка на тули се избирала лабава и мрсна почва наречена „гајнача“, „белошица“ најчесто луѓето ја користеле и земјата  од сопствените имоти.  Прво, се копала земјата во есен, за преку зимата да замрзне. Во пролет таа земја ја откопувале ја ставале во земјени дупки и ја навлажнувале со вода. Следел процесот на газење со нозе на земјата за да се добие хомогена смеса.  Тули се правеле и од земја што се навлажнувала во текот на денот.  Подготвената кал се собирала а потоа се „сечела“ со раце и се ставала во калапи. Циглата се отстранувала од „калапот“ и се ставала на „плочата“, каде што се суши два-три дена, а потоа се „кралчи“ - свртено на страна. Исушената тула се става во „вирли“ (редови) високи девет реда и се суши околу 30 дена а потоа може да се употребува за ѕидање. При ѕидање на куќите долниот дел се ѕидал со делкан камен а потоа со тули. Дебелината на ѕидовите била околу 40 см. Куќичките и распоредот на просториите биле градени едноставно и традиционално. На средината на просторијата се наоѓало огништето на куќата, кое, истовремено, се користело и за осветлување на просторот околу него. Огништата биле отворени, при што чадот излегувал низ широкиот оџак наречен „баџа“. == Галерија == <gallery> Податотека:Тули непечени.jpg|Ѕид со непечени тули Податотека:Тули на зид.jpg|Ѕид со непечени тули и камен во основата Податотека:Тули непечени1.jpg|Надворешен ќош од куќа со непечени тули во Превалец, Велес Податотека:Македонска стара куќа.jpg|Македонска стара куќа од тули и и камен Податотека:Стара македонска куќа од тули и камен.jpg|Стара македонска куќа од тули и камен од средината на 20 век </gallery> == Поврзано == * [[Тула]] * [[Ѕидарски занает]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.youtube.com/watch?v=yTTZJrcLh24 Рачна изработка на тули] * [https://aberdojde.mk/%D1%98%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D1%87%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D1%98%D0%B0/ ''Градба само од непечена земја''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20250613103447/https://aberdojde.mk/%D1%98%D0%B0%D0%BD%D1%87%D0%B5-%D1%87%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D1%98%D0%B0/ |date=2025-06-13 }} * [https://maleshnet.mk/%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0-%D0%BE/ Малешевската архитектура во минатото] {{Мртва_врска|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Занаети}} [[Категорија:Градежни материјали]] [[Категорија:Занаети]] hpj2vytc2ywnk6q9sybp3i4d5gx8b1s Фурнаџискo-пекарски занает 0 1369665 5649568 5577624 2026-10-25T00:32:22Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649568 wikitext text/x-wiki '''Фурнаџиско-пекарски занает''' — традиционален занает кој опфаќа подготовка на различни видови [[леб]] и [[печиво]]. Фурнаџија или пекар е занетчија за правење пекарски производи во [[фурна]], тој што продава леб и други печива. Овој занает е еден од најстарите видови на дејност за исхрана на населението и кај занаетчиите бара вештини, прецизност и умешност во работење со тесто, печење на тесто и други јадења во фурна. Пекарот-фурнаџија работи со брашно, квасец, вода, сол и други состојки за да подготви различни видови пекарски производи. Покрај основните рецепти, тие често експериментираат со нови техники, ароми и додатоци. Покрај изработката на готови производи за пазарот, пекарите обезбедувале и услуга за печење леб, месо и други прехранбени производи што ги подготвувале самите домаќинства.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Занаетчиството во Охридско-струшкиот регион 1918–1970|last=Митрески|first=Павле|publisher=Студентски збор|year=1983|location=Скопје|pages=106-108}}</ref> Овој занает во [[Македонија]] претставувал основна дејност која ги задоволувала секојдневните потреби на населението, како и социјалните и празничните обичаи поврзани со храната. Фурнаџиите (пекарите) во минатото биле организирани во Фурнаџиски или Екмеџиски (од турскиот збор „екмек“ – леб) еснаф, здружение на пекарските мајстори кое постојано се грижело за заштита на угледот и интересите на својот занает. == Историја на занаетот == Во записи уште од 1834 година се спомнуваат фурнаџии од Тетовско и околните места кои работеле во Скопје. Градските фурни како и секаде служеле за печење леб, симити каи, ѓевреци, бурек и слично. Во фурните не само што подготвувале готови производи, тие вршеле услуги за печење на леб, месо и други теста како зелници, кори, погачи и јадења кои си ги подготвувале самите домаќинства. Домаќинствата сами си ги носеле и си ги земале јадењата од фурните, и за тоа им плаќале одредена сума на пари. Најчесто домаќинствата се договарале со фурнаџиите колку пати ќе се пече леб и јадење кај нив, и ги запишувале на рабуш.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Занаетите и еснафите во Скопје|last=Дојчиноски|first=Д-р Киро|publisher=Матица Македонска|year=1996|location=Скопје|pages=111}}</ref> Пред [[Втората светска војна]] во Скопје имало 82 фурни, во овој период брашното било 4,25 динари а лебот чинел 4 динари килограм<ref name=":0" />. Фурнаџискo-пекарскиот занает бил развиен и во градовите и селата во 1914 година во Охрид имало 12 пекарски работилници и 5 маалски фурни кои печеле леб а во Струга 14 во кои печеле и специјални симитчиња „струшки сарајлии“<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Митрески|first=Д-р Павле|date=1983|title=Занаетчиството во Охридско –струшкиот регион 1918-1970|journal=НИО Студентски збор|location=Скопје|publisher=НИО Студентски збор|page=стр 107}}</ref>. Брашното го набавувале од Битола и Солун. За време на Првата светска војна многу пекари биле мобилизирани тие печеле леб ја подготвувале цевкупната исхрана. Секоја година бројот на фурнаџиите-пекари се зголемувал како што се зголемувала побарувачката за леб. За време на економската криза се зголемила цената на житото па пекарскиот еснаф побарал да се зголеми и цената на лебот. Здружението на пекарите на Југославија во 1933 година побарало да се намалат даноците на пекарите за 3% за да можат тие да работат<ref name=":1" />. Пекарите меѓусебно воделе конкурентска борба иако лебот го продавале по пониска цена од вредноста на брашното<ref name=":1" />. Прилепските фурнаџии (пекари) во минатото биле организирани во фурнаџиски или екмеџиски еснаф. Фурнаџискиот еснаф било здружение на пекарските мајстори и постојано се грижело да го заштити угледот и интересите на својот занает<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.oldprilep.com/prilepski-furnadzii/|title=Фурнаџиски еснаф|date=2012-09-25|work=OLDPRILEP.COM|language=mk-MK|accessdate=2025-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250418234453/http://www.oldprilep.com/prilepski-furnadzii/|archive-date=2025-04-18|url-status=dead}}</ref>. Прилепските фурнаџии, покрај тоа што изработувале готови производи за пазарот, вршеле и услуги од типот печење леб, месо и друго, што ги подготвувале самите домаќинства. Потрошувачката на симит, погача и други печива и денес е голема низ Прилеп и прилепската чаршија. Пекарството во Старата битолска чаршија има долга и богата традиција. Пекарите биле меѓу најзначајните занаетчии, снабдувајќи ги граѓаните со свеж леб, бурек и разни пецива. Во минатото во чаршијата постоеле многу фурни, каде што пекарите користеле традиционални печки на дрва за да печат леб и пита. Лебот бил основна храна, па пекарите уживале голема почит. Некои фурни биле семејни бизниси, кои се пренесувале од генерација на генерација. Денес во некоја од чаршиските пекари уште се негува традицијата на овај занает. Јусуф фурнаџијата во Велес, куќата со фурна ја изградил околу 1795 година. Во фурната, освен леб, се правела прочуената [[Симит-погача|симит- погача]], се носеле [[Зелник|зелници]], [[Баклава|баклави]], [[пастрмалија]], но и [[турлитава]], елбасан-тава и други специјалитети секојдневно, за празници, свечености, ручеци. Фурната ги пребродила и најголемите кризи, немаштијата, големите суши, поплави, војни. И најголемите сиромаси добивале леб кај Јусуф фурнаџијата. Фурнаџиски еснаф во Велес по [[Првата светска војна]] се проширил. Тројцата синови на Андреја Aндреев, Ордан, Тоде и Димуш, во 1930 година, биле меѓу најпознатите фурнаџии во Велес. Сиромашниот Андреја сите тројца ги дал да учат занает кај познатиот лебар Калдрма, тогашен голем мајстор за производство на леб, симиди, буреци, гевреци и друг вид на пецива. Ордан, Тоде и Димуш за неколку години го научиле занаетот. Потоа со помош на татко им изградиле фурна во куќата на Теќе. На Којник, на широчинката покрај фурните на Ѓорѓи Нешов и Јаманди Алчев се случувале најзначајните настани од животот на граѓаните во овој дел на Велес. Сè до 1960-те години од минатиот век домаќинките, дома меселе леб и на дрвена штица со прегради, го носеле на фурна за да се пече. Кај фурнаџиите на Којник дневно се печеле по околу двесте сомуни леб. Фурнаџискиот ден почнувал со печење леб, продолжувал со тепсии колпиде, зелник, гозлеме, мазник потоа доаѓале на ред турлитави и елбасан тавите со месо, свински глави, грнињата со грав и пастрма, а завршувал со тепсиите со баклави. Во зима фурнаџиите печеле и пити пастрмајлии. Кога се отворила фабриката „Жито Вардар“ , градскиот производител на леб и бели пецива во Велес, згаснале и фурните на Којник. Во фурната кај Читкушева чешма, сè уште се пече домашен леб со традиционалниот мирис и вкус. Пекарскиот занает во Македонија се развивал од традиционалното домашно и чаршиско печење во османлискиот период, преку организирани еснафи меѓу двете светски војни, до модернизација и делумна индустријализација во втората половина на XX век, при што се зачувале локалните рецепти и рачните техники. Во Македонија, пекарскиот занает не се сметал за исто така значаен како другите занаети, бидејќи месното население најчесто го подготвувало лебот во сопствените домаќинства. Сепак, во [[Скопје]], во 1930 година постоеле 60 градски фурни кои произведувале леб за продажба, како и симиди, ќаи, [[Ѓеврек|ѓевреци]], [[бурек]] и други производи.<ref>{{Наведена книга|title=Занаетите и еснафите во Скопје|last=Дојчиноски|first=Киро|publisher=Матица македонска|year=1996|isbn=9989-48-095-8|location=Скопје|pages=110-111}}</ref> Во [[Охрид]], во 1914 година биле забележани 12 пекарски работилници во центарот на градот. Во Охридско-струшкиот регион бројот на пекари секоја година растел, а меѓу двете светски војни се појавиле и работилници во поголеми села, меѓу кои [[Вевчани]], [[Лабуништа]], [[Селци]] и [[Ботун]].<ref name=":03" /> == За занаетот == Кога сите спијат фурнаџиите-пекари се на работа: го подготвуваат брашното, го замесуваат тестото, чекаат да стаса и да го размесат, и откако ќе ја запалат печката, ги формираат векните и ги печат. Лебот е испечен со првите мугри на денот. Фурнаџиите работат и на празник и на делник. Кривопаланечкиот [[симит]] е претставник на месната традиција и идентитет, кој се подготвува со посебна маја од [[леблебија]] и оригинална рецептура. За некој да да се стекне со титулата пекарски мајстор, прво требало да работи како [[чирак]] (најчесто без пари) кај некој газда, а потоа за да стане [[калфа]] го изучувал пекарскиот занает за што добивал Калфенско писмо – потврда за изучен занает и положен испит за калфа. Кога газдата ќе проценел дека чиракот го научил занаетот, ќе повикал стручна комисија која на основа на знаењето и вештините на калфата му доделувала „Мајсторско писмо“ – потврда за изучен занает и положен испит за мајстор. На основа од тој документ се докажувало дека некој станал мајстор на својот занает, односно пекар. Од калфите, само блиските роднини на мајсторот имале привилегија да станат мајстори на својот занает и да го продолжат занаетот самостојно, додека обично посиромашните калфи останувале калфи до крајот на својот работен век, односно работеле како наемни работници во пекарите. Денес постојат специјализирани училишта за овој вид на занает. == Алати == Фурнаџиско-пекарската работилница содржи: фурна од тули, текнета — дрвени корита за месење тесто, пинокоти — дрвени калапи за леб, тави за печење, дрвени лопати за вадење тави и леб, садови за вода, плетени корпи за вадење леб и пецива,плехови за печење. Зад фурната, во помал простор наречен амурлук, се чувале брашно, пинокоти, листови за печење и дрвени лопати. Во последниве години, сè попопуларни стануваат занаетчиските пекари кои користат традиционални методи, органски состојки и подолг процес на ферментација за повкусен и поздрав леб. == Пекарски производи == Пекарите произведувале широк спектар на производи, од секојдневен леб до уметнички обликувани церемонијални лебови.[[Податотека:Slavski_kolac.jpg|лево|мини|250x250пкс|[[Славски колач]], врвот на пекарската уметност и централен симбол на семејната слава во Србија.]] === Лебот како основна храна === Обичниот леб, најчесто направен од пченично или ’ржано брашно, бил основа на исхраната. Неговиот облик и квалитет зависеле од вештината на пекарот, а секоја пекара имала свој углед што љубоморно го чувала. === Церемонијални лебови === Ритуалните лебови претставувале врв на пекарските вештини и биле важен дел од нематеријалното културно наследство. * Крстен леб — традиционален македонски леб кој се подготвува за верски и семејни празници, како слава, крштевка или Божиќ. На неговата површина се прави крст како симбол на благослов и заштита за домаќинството. * [[Славски колач]]: Ритуален леб подготвен за [[Слава (празник)|прослава]] на светецот-заштитник на семејството. Богато била украсена со симболични фигури од тесто, како што се печат со буква и знакот на крстот, класја пченица, грозје, буриња вино и птици, што претставуваат желби за здравје, плодност и благосостојба на семејството. * [[Погача]]: Тркалезен леб приготвен за разни пригоди – како добредојде на драги гости (со сол), за свадби, крштевки и други прослави. == Поврзано == * [[Лебарски занает]] * [[Леб]] * [[Брашно]] == Галерија == <gallery> Податотека:Фурна за печење на леб.jpg|Фурна за печење на леб во домаќинство Податотека:Страничен поглед на фурна за печење леб во домаќинство с.Древено од 1950 год.jpg|Фурна за печење на леб во домаќинство во с.Древено Податотека:Дел од фурна.jpg|Дел од отворот во фурна за печење на леб </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.youtube.com/watch?v=g8OlHmMRzNY Круме Спасовски - ФУРНАЏИЈА] * [http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%97%D0%B0-%D1%84%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D1%98-%D0%A7%D0%B8%D1%82%D0%BA%D1%83%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D1%87%D0%B5%D1%88%D0%BC%D0%B0,-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%86%D0%B8?fbclid=IwY2xjawJrjVpleHRuA2FlbQIxMQABHuNKbv9GK-bp8UM4IwA2JQpU7Sv_HLy74ySeb1vGaIvfE3aOAavl5ahaty23_aem_XBTGoB95btTc9GUadvWgXA Фурната кај Читкушева чешма] * [https://duma.mk/region/veles-3/17850-2016-01-23-14-18-51/ Велешки фурнаџии] * [https://duma.mk/region/veles-3/2014-10-11-08-16-50/ Фурнаџии, со децении го печеа лебот на Којничани] * [https://kumanovonews.mk/index.php/region/kje-se-vrakja-avtenticniot-vkus-na-krivopalaneckiot-simit Автентичниот вкус на кривопаланечкиот симит] * [https://faktor.mk/furnata-kaj-zantevci Фурната кај Жантевци] {{Занаети}} [[Категорија:Храна]] [[Категорија:Занаети]] g4zp63pj2iy0zm8bgb8lp8jluyqw0gb Црвеница 0 1375674 5649612 5404892 2026-10-25T09:03:25Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649612 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Malvasia Vine on Terra Rossa soil.JPG|десно|мини|Винова лоза [[малвазија]] на црвеница]] '''Црвеница'''<ref>{{ДРМЈ|црвеница}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|црвеница}}</ref> — вид [[почва]] својствена за [[Средоземно Море|средоземните]] [[Карст|карстни]] предели, т.е. терени изградени од [[варовник]] кои примаат значителна количина на врнежи. Црвеницата е таканаречена тешка почва, збиена, со малку хумус. Сепак, црвената почва лесно впива и задржува вода долго време, што им овозможува на растенијата да преживеат на неа дури и за време на сувото, топло и долго средозмено лето. Во стручната литература, црвеницата е позната под [[Италијански јазик|италијанското]] име terra rossa. Овој вид почва се образува со растворање на варовник и [[доломит]] и е негов нерастворлив остаток. Се образува на дното на понори, заливи и [[Карстно поле|карстни полиња]]. Црвениците во Македонија се распространети на [[Караџица]].<ref>{{наведена книга|url=https://www.e-ucebnici.mon.gov.mk/pdf/Pedologija-2%20-%20MK%20-PRINT_web.pdf|title=Педологија|last=Ангелеска|first=Елизабета|publisher=Министерство за образование|year=2010|isbn=978-608-226-111-9|location=Скопје|page=110|pages=148|authorlink=|accessdate=12 август 2025|author=}}</ref> Црвеницата е [[Глина|глинеста]], со ронлива структура. Содржината на хумус е околу 1-3%. Содржи [[железо]] и [[Алуминиум|алуминиумови]] оксиди, кои ѝ даваат црвена боја, поради што го добила и своето име. Припаѓа на типично развиените почви. На поголеми надморски височини, се претвора во [[иловица]] и [[подзоли]] поради зголемувањето на [[Врнежи|врнежите]]. Црвеницата е погодна за одгледување [[Лоза|винова лоза]] и овошје ([[Смоква|смокви]], [[Маслинка|маслинки]] итн.). == Поврзано == * [[Класификација на почвите]] ==Наводи== {{наводи}} == Литература == * {{cite book|chapter=terra rossa soils of the Mediterranean|title=Soils: Genesis and Geomorphology|url=https://archive.org/details/soilsgenesisgeom0000scha|author1=Randall J. Schaetzl |author2=Sharon Anderson |pages=[https://archive.org/details/soilsgenesisgeom0000scha/page/n218 201]|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-81201-1}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20250123022015/http://www.rockhoundingar.com/askmikeygeology.php#terrarosa Ask Mikey about geology and rock types] * [https://web.archive.org/web/20070715010710/http://www.caves.org/conservancy/ikc/slideshow/slide15.htm Indian Karst Geology] [[Категорија:Почви]] [[Категорија:Педологија]] nhn2ok2mwloixnoe8io0zrxbpnn05g9 Список на Големи мајстори на Витезите Болничари 0 1378114 5649628 5547625 2026-10-25T10:05:28Z Kontributor 2K 113370 /* Витези на Малта (1530–1799) */ better quality img x2 5649628 wikitext text/x-wiki {{Short description|None}} [[File:Coat of arms of the Knights Hospitaller.svg|thumb|Грбот на Редот на Свети Јован.]] Ова е список на Големи мајстори на витешкиот ред на [[Болничари]]те, вклучувајќи го и неговиот наследник [[Суверен воен ред на Малта|Суверениот воен ред на Малта]] по 1798 година. Исто така ги вклучува и непризнаените „анти-големи мајстори“, како и поручниците или стјуарди за време на испразнетото место. Во списоците на поглавари на Редот, титулата „Голем мајстор“ често се применува и ретроспективно на раните поглавари на Редот. Во средниот век тие ја користеле титулата ''custos'' (чувар) на [[Муристан|болницата]]. Титулата ''magister'' (мајстор) се користи на монетите ковани на Родос, почнувајќи од [[Фулк де Виларе]]. Првата употреба на титулата ''grandis magister'' (голем мајстор) е од страна на [[Жан де Ластик]] (владеел од 1437–1454).<ref>Morris (1884), 17&ndash;19.</ref> Подоцнежните Големи мајстори од Родос ја користеле титулата ''magnus magister'' (голем мајстор). Во 1607 година [[Цар на Светото Римско Царство|Светиор Римски Император]] [[Рудолф II (Свето Римско Царство)|Рудолф II]] го прогласил Големиот мајстор за Принц во Светата Римска Империја (''Reichsfürst'').<ref name="GGH">''Gothaisches Genealogisches Handbuch des Fürstlichen Häuser'', Fürstliche Häuser Band 2 (Marburg: Verlag des Deutschen Adelsarchivs, 2018), 175.</ref> Оваа привилегија била обновена од императорот [[Фердинанд II (Свето Римско Царство)|Фердинанд II]] на 16 јули 1620.<ref name="GGH" /><ref>[https://books.google.com/books?id=Rt8MAAAAYAAJ&pg=PA270 "Del titolo di 'Altezza' del Gran Maestro dell'Ordine Gerosolimitano"], ''Rivista del Collegio araldico'' anno I (1903): 271.</ref> На 20 март 1607, папата [[Папа Павле V|Павле V]] му доделил на Големиот мајстор титула Негова еминенција и предност на Римскиот двор веднаш по [[кардинал]]ите.<ref name="GGH" /> Во 1880 титулата ''Fürst'' (принц) била признаена во [[Австроунгарија|Австрија]] од страна на императорот [[Франц Јосиф|Франц Јосиф I]].<ref>''Genealogisches Handbuch des Adels, Fürstlicher Häuser Band I'' (Glücksburg: C. A. Starke, 1951), 178.</ref> На 2 февруари 1929, титулата ''principe'' (принц) и начинот на обраќање ''Altezza Eminentissima'' (Most Eminent Highness) биле признаено во [[Кралство Италија|Италија]] од кралот [[Виктор Емануел III]].<ref>[https://www.gazzettaufficiale.it/eli/gu/1929/02/02/28/sg/pdf "Regio Decreto 21 gennaio 1929, n. 61"], articolo 51 ''Gazzetta Ufficiale del Regno d'Italia'', Anno 70, Numero 28 (2 febbraio 1929), 526.</ref> Моменталниот начин на обраќање на Големиот мајстор е: : {{Langx|en|Most Eminent Highness}},<ref>[https://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/2016/07/Sovereign-Order-of-Malta-Constitutional-Charter-and-code.pdf ''Constitutional Charter and Code'', Title III, Article 12], Sovereign Order of Malta.</ref> : {{Langx|it|Altezza Eminentissima}},<ref>[https://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/2016/07/Sovrano-Ordine-di-Malta-Costituzione-e-Codice.pdf ''Carta Costituzionale e Codice'', Titolo III, Articolo 12], Sovrano Ordine di Malta.</ref> : {{Langx|fr|Altesse Eminentissime}},<ref>[https://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/2016/07/Ordre-Souverain-de-Malte-Charte-Constitutionnelle_et_Code.pdf ''Charte constitutionelle et Code'', Titre III, Art. 12], Ordre Souverain de Malte.</ref> : {{Langx|de|Hoheit und Eminenz}},<ref>[https://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/2016/07/Souveraner-Malteserorden-Verfassung_und_Codex.pdf ''Verfassung und Codex'', Kapitel III, Artikel 12], Souveräner Malteserorden.</ref> : {{Langx|es|Alteza Eminentísima}}.<ref>[https://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/2016/07/Soberana-Orden-de-Malta-Carta-Constitucional-y-Codigo.pdf ''Carta Constitucional y Código'', Títolo III, Art. 12], Soberano Orden de Malta.</ref> Нумерирани списоци на поглаварите на Редот започнале да се објавуваат почнувајќи од раниот 17 век, со ажурирани изданија што се појавувале во текот на 18 век.<ref> Bibliography: Friedrich von Hellwald, ''Bibliographie méthodique de l'Ordre souv de St. Jean de Jérusalem'' (1885), [[iarchive:bub_gb_N3mpCOphfd8C/page/n141|137f.]] Examples: ''Abcontrafeiung aller Großmeister des ritterlichen Johanniter-Ordens'', Frankfurt 1611. Chevillard, Jacques-Louis, ''Les noms, qualités, armes et blasons de leurs Eminences Messieurs les Grands-Maistres de l'Ordre de Saint Jean de Jérusalem, dits de Malte, depuis leur origine jusqu'à présent'', — Paris (1697, updated 1741). [[François Clément]], ''Chronologie historique des grands-maîtres de l'Ordre de St. Jean de Jérusalem'' in: ''L'art de vérifier les dates'', Paris (1770). ''Cronologia de i Gran-Maestri dello Spedale del Santo Sepolcro, ec. detti di Malta'', dedicated to the then-ruling grand master, [[Ramon Perellos y Roccaful]], printed by Domenico de' Rossi in Rome (1709). An updated version of this work was re-published with English translation in 1962. ''Cronologia De I Gran Maestri Dello Spedale Della Sacra Religione Militare Di S Gio Gerosolimitano E Dell’Ordine Del Santo Sepolcro Oggi Detti Di Malta. (1099 -1962)'' &#x2014; ''Chronology of the Grand Masters of the Hospital of the Sacred Military Religion of St John of Jerusalem and the Order of the Holy Sepulchre now known as the Order of Malta. (1099-1962)'', translated by Fra John Edward Critien, photography and design by Daniel Cilia, published in collaboration with Heritage Malta (1962), reprinted in 2005, {{ISBN|9789993270676}}. Horquet, Karl, ''Chronologie der Grossmeister des Hospitalordens während der Kreuzzüge'', Berlin (1880) The etched portraits used in the list below fictional (with attributed coats of arms) are from a French ''Histoire des Chevaliers Hospitaliers'' published in 1726: Monsignor l'Abbe de Vertot, ''Histoire des Chevaliers Hospitaliers de S. Jean de Jerusalem - appellez depuis les Chevaliers de Rhodes, et aujourd'hui les Chevaliers de Malthe'' (1726).</ref> Нумерацијата на Мајсторите и Големите мајстори објавена во статутите од 1719 го наведува [[Блажениот Жерар]] како основач без број, [[Рејмон ду Пуј]] како прв Мајстор, и [[Рамон Перељос]] (актуелниот поглавар во 1719) како 63-ти Голем мајстор.<ref>''Volume che contiene gli statuti della Sacra Religione Gerosolimitana'', Orden de Malta, per Antonio Scionico, 1719,[https://books.google.com/books?id=IFR2ds4sbX8C 1&#x2013;9] (manual continuation of the chronology to [[Emmanuel de Rohan-Polduc]] as 69th).</ref> Нумерацијата моментално користена од Суверениот воен ред на Малта го наведува Блажениот Жерар како прв Мајстор, Рејмон ду Пуј како втор Мајстор, Рамон Перељос како 64-ти Голем мајстор, и Џакомо Дала Торе дел Темпио ди Сангуинето како 80-ти Голем мајстор.<ref>{{cite web |url=https://www.orderofmalta.int/history/the-grand-masters/ |title=The Grand Masters |last= |first= |date= |website=orderofmalta.int |publisher=Sovereign Military Order of Malta |access-date=14 June 2022 |quote=}}</ref> ==Витези Болничари (1099–1310)== {{see|History of the Knights Hospitaller in the Levant}} {|class="wikitable" |- ! {{Abbr|Бр.|Број}} ! Титула ! Име ! Tenure ! Notes |- |1<ref name=SMOM_numbering/> |Основач и Ректор на Болницата |[[Блажениот Жерар]] |1099/1113–1118/20 |Order established [[siege of Jerusalem (1099)|in 1099]] and given papal recognition by [[Pope Paschal II|Paschal II]] in his [[papal bull|bull]] ''[[Pie postulatio voluntatis]]'' in 1113 |- |2<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Рејмон ду Пуј]] |1118/20–1158/60 |Succeeded Gerard after Pierre de Barcelona and Boyant Roger served in ''ad interim'' capacity. Began the use of the Hospitallers as a military force in the Holy Land and codified rules of conduct for the Order. Introduced the Order's Great Seal.<ref>The Order's Great Seal, or ''leaden bulla'', remained in use, with some modifications, from the 12th century until 1798. Until 1278, when Nicholas de Lorgne introduced a separate conventual bulla, there was no distinction between the seal of the Grand Master and that of the order. The general design of the seal featured, on the obverse, the Grand Master kneeling in prayer before the patriarchal cross. This image was usually accompanied with the sacred letters alpha and omega, which referenced the Second Coming of Christ. The central image was surrounded by a legend with the Master's name followed by the official designation CVSTOS. Barbara Packard, [http://museumstjohn.org.uk/seals-of-the-grand-masters/ Seals of the Grand Masters], Museum of the Order of St John, 14 October 2015.</ref> |- |3<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Оже де Балбен]] |1158/60–1162/63 | |- |4<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Арно де Комп]] |c. 1162–1163 |Historicity uncertain. Arnaud de Comps is today considered by some as a master who never existed, his name having appeared in the chronological lists placed at the top of the statutes, but his rank is still maintained in the lists of the grand masters. |- |5<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Жилбер де Асаи]] |1163–1169 |Supported [[Amalric of Jerusalem]] in the [[Crusader invasions of Egypt]] |- |6<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Гастон де Мурол]] |c. 1170–1172 | |- |7<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Жобер де Сири]] |c. 1172–1177 |Acted as regent for king [[Amalric of Jerusalem]] in 1172. In 1174, opposed [[Miles of Plancy]] in favour of [[Raymond III of Tripoli]]. |- |8<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Роже де Мулон]] |1177–1187 |Killed at the [[Battle of Cresson]]. Commander [[William Borrel]] was appointed grand master ''ad interim'', and he was killed at the [[Battle of Hattin]], 3 months later. |- |9<ref name=SMOM_numbering/> |''Provisor'' |[[Арменгол де Аспа]] |1187–1190 |Grand master ''ad interim'' during the [[Siege of Jerusalem (1187)|loss of Jerusalem]] in 1187, headquarters moved to Acre. Included in the canonical list of grand masters compiled in the early modern period. After the capture of Acre and the consolidation of the order, Armengol abdicated, and Garnier de Nablus elected as grand master. |- |10<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Гарние де Наблу]] |1190–1192 |Supported [[Richard I of England]] in the [[Third Crusade]]. |- |11<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Жофруа де Донжон]] |1193–1202 |After his death, succeeded by [[Pierre de Mirmande]] as grand master ''ad interim''. |- |12<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Афонсо де Португал]] |1202–1206 |Resigned in 1206 |- |13<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Жофруа ле Ра]] |1206–1207 | First structured the Order by nationality, or ''[[Langue (Knights Hospitaller)|Langues]]''. |- |14<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Геран де Монтеѓу]] |1207–1228 |[[Петта крстоносна војна]]. |- |15<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Бертран де Теси]] |1228–1231 |[[Шеста крстоносна војна]]. |- |16<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Геран Лебрун]] |1231–1236 |Conflict with [[Bohemond IV of Antioch]]. |- |17<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Бертран де Комп]] |1236–1240 |[[Barons' Crusade]], Headquarters moved to Jerusalem. |- |18<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Пјер де Виљ-Бриуд]] |1240–1242 |[[Battle at Gaza (1239)|Battle of Gaza]], conflict with the Templars. |- |19<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Гијом де Шатонеф]] |1242–1258 |[[Siege of Jerusalem (1244)|Fall of Jerusalem]] in 1244, headquarters at Acre, [[Krak des Chevaliers]] and [[Margat]]. Captured at [[Battle of La Forbie|La Forbie]] in 1244. [[Jean de Ronay]] served as grand master ''ad interim'', dying in 1250 at [[Battle of Mansurah (1250)|Mansurah]]. De Chateauneuf was released by the [[Ayyubids]] on 17 October 1250. |- |20<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Иг де Ревел]] |1258–1277 |Loss of [[Krak des Chevaliers]] in 1271 |- |21<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Никола Лорњ]] |1277–1285 |Loss of [[Margat]] in 1285. Upon his death, Grand Commander [[Jacques de Taxi]] served as grand master ''ad interim'' until his successor Jean de Villiers arrived in the Holy Land. |- |22<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Жан де Виље]] |1285–1294 |[[Siege of Acre (1291)|Siege of Acre]]. |- |23<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Оден де Пин]] |1294–1296 |Седиштето било преместено во [[Лимасол|Лимисо]], Кипар. |- |24<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Гијом де Виљаре]] |1296–1305 | |- |25<ref name=SMOM_numbering/> |Чувар |[[Фулк де Виљаре]] |1305–1310 |Внук на Гијом де Виларе. Седиштето било преместено во Родос во 1310. |} ==Витези на Родос (1310–1530)== {{see|Hospitaller conquest of Rhodes|Монашка држава на Витезите од Родос}} {|class="wikitable" |- ! {{Abbr|No.|Number}} ! Титула ! Слика ! Име ! Tenure ! Белешки |- |25<ref name=SMOM_numbering/> |Мајстор |[[File:Histoire des Chevaliers Hospitaliers de S. Jean de Jerusalem - appellez depuis les Chevaliers de Rhodes, et aujourd'hui les Chevaliers de Malthe (1726) (14786339503).jpg|50px]] |[[Фулк де Виларе]] |1310–1319 |Седиштето било преместено од Кипар. Се повлекол по барање на [[Папа Јован XXII|папата Јован XXII]] во 1319. Починал во 1327. |- |bgcolor="#C0C0C0" | |bgcolor="#C0C0C0" |Anti-Master |bgcolor="#C0C0C0" |[[File:Maurice de Pagnac.jpg|50px]] |bgcolor="#C0C0C0" |[[Maurice de Pagnac]] |bgcolor="#C0C0C0" |1317–1319 | |- |26<ref name=SMOM_numbering/> |Мајстор |[[File:Elie de Ville Neuve.jpg|50px]] |[[Елион де Вилнев]] |1319–1346 | |- |27<ref name=SMOM_numbering/> |Мајстор |[[File:Dieu Doné de Gozon.jpg|50px]] |[[Дедоне де Гозон]] |1346–1353 | |- |28<ref name=SMOM_numbering/> |Мајстор |[[File:Pierre de Cornillan 1.jpg|50px]] |[[Пјер де Корнејан]] |1353–1355 | |- |29<ref name=SMOM_numbering/> |Мајстор |[[File:Roger de Pins.jpg|50px]] |[[Роже де Пјан]] |1355–1365 | |- |30<ref name=SMOM_numbering/> |Мајстор |[[File:Rhodos434.JPG|50px]] |[[Рејмон Беренгар]] |1365–1374 | |- |31<ref name=SMOM_numbering/> |Мајстор |[[File:Robert de Juliac.jpg|50px]] |[[Робер де Жуји]] |1374–1376 | |- |32<ref name=SMOM_numbering/> |Мајстор |[[File:Jean Fernandes de Heredia.jpg|50px]] |[[Хуан Фернандез де Ередија]] |1376–1396 |Appointed by [[Pope Gregory XI]]. Later supported [[Antipope Clement VII]]. Deposed by [[Pope Urban VI]] in 1382. Continued as Anti-Master at Rhodes until his death. |- |33<ref name=SMOM_numbering/> |Мајстор |[[File:Richard Caracciolo.jpg|50px]] |[[Рикардо Карачоло]] |1383–1395 |Назначен од папата Урбан VI во 1382. |- |34<ref name=SMOM_numbering/> |Мајстор |[[File:Philbert de Naillac.jpg|50px]] |[[Филиберт де Најак]] |1396–1421 | |- |35<ref name=SMOM_numbering/> |Мајстор |[[File:Antoine Fulvian.jpg|50px]] |[[Антон Флавијан де Рипа]] |1421–1437 | |- |36<ref name=SMOM_numbering/> |Голем мајстор |[[File:Jean Lastic.jpg|50px]] |[[Жан де Ластик]] |1437–1454 |[[Опсада на Родос (1444)]]; прва употреба на титулата „Голем мајстор“ (''Grandis Magister''). |- |37<ref name=SMOM_numbering/> |Голем мајстор |[[File:Jacques de Milly.jpg|50px]] |[[Жак де Мили]] |1454–1461 | |- |38<ref name=SMOM_numbering/> |Голем мајстор |[[File:Rhodos445.JPG|50px]] |[[Пјеро Рајмондо Ѕакоста]] |1461–1467 | |- |39<ref name=SMOM_numbering/> |Голем мајстор |[[File:Rhodos446.JPG|50px]] |[[Џовани Батиста Орсини]] |1467–1476 | |- |40<ref name=SMOM_numbering/> |Голем мајстор |[[File:Pierre daubusson.jpg|50px]] |[[Пјер д'Обусон]] |1476–1503 |[[Опсада на Родос (1480)]] |- |41<ref name=SMOM_numbering/> |Голем мајстор |[[File:Emery d' Amboise0002.jpg|50px]] |[[Емери д'Амбоаз]] |1503–1512 | |- |42<ref name=SMOM_numbering/> |Голем мајстор |[[File:Rhodos449.JPG|50px]] |[[Гиј де Бланшефор]] |1512–1513 | |- |43<ref name=SMOM_numbering/> |Голем мајстор |[[File:Fabrizio del Carretto.jpg|50px]] |[[Фабрицио дел Карето]] |1513–1521 | |- |44<ref name=SMOM_numbering/> |Голем мајстор |[[File:Villiers de l Isle-Adam.jpg|50px]] |[[Филип Виље де Л'ил-Адам]] |1521–1530 |[[Опсада на Родос (1522)]]; седиштето преместено на Малта во 1530. |} ==Витези на Малта (1530–1799)== {{see|Hospitaller Malta}} {|class="wikitable" |- ! {{Abbr|Бр.|Број}} ! Титула ! Слика ! Име ! Tenure ! Белешки |- |44<ref name=SMOM_numbering/> |Голем мајстор |[[File:Villiers de l Isle-Adam.jpg|50px]] |[[Филип Виље де Л'ил-Адам]] |1530–1534 |Седиштето било преместено од Родос во 1530. |- |45<ref name=SMOM_numbering/> |Голем мајстор |[[File:Perin Dupont.jpg|50px]] |[[Пјеро де Понте]] |1534–1535 | |- |46<ref name=SMOM_numbering/> |Голем мајстор |[[File:Didiers de Sainte Jalle.jpg|50px]] |[[Дидие де Сен-Жај]] |1535–1536 | |- |47<ref name=SMOM_numbering/> |Голем мајстор |[[File:SMOM 47. GM Jean de Homedes.jpg|50px]] |[[Хуан де Омедес]] |1536–1553 |Малта била нападната од османлиска флота во 1551. Нападот бил одбиен, но Османлиите го освоиле островот [[Гозо]], а подоцна и упориштето на Редот во Триполи. Де Омедес започнал програма за подобрување на утврдувањата на Малта. |- |48<ref name=SMOM_numbering/> |Голем мајстор |[[File:SMOM 48. GM Claude de la Sengle.jpg|50px]] |[[Клод де ла Сангл]] |1553–1557 |Continued the improvement of fortifications, expanding Fort Saint Michael into a major bastion and completing Fort Saint Elmo. |- |49<ref name=SMOM_numbering/> |Голем мајстор |[[File:Jean de Valette -Antoine Favray (cropped1).png|50px]] |[[Жан Паризо де Валет]] |1557–1568 |Валет станал најпознатиот водач на Редот, командувајќи со одбраната од Османлиите за време на [[Опсада на Малта (1565)|Големата опсада на Малта]] во 1565. |- |50<ref name=SMOM_numbering/> |Голем мајстор |[[File:Pietro del Monte.gif|50px]] |[[Пјер де Монт]] |1568–1572 |Продолжил со изградбата на новата престолнина [[Валета]]. Ја зајакнал флотата на Редот и учествувал во [[Битка кај Лепанто|битката кај Лепанто]] на 7 октомври 1571. |- |51<ref name=SMOM_numbering/> |Голем мајстор |[[File:Histoire des Chevaliers Hospitaliers de S. Jean de Jerusalem - appellez depuis les Chevaliers de Rhodes, et aujourd'hui les Chevaliers de Malthe (1726) (14778266944).jpg|50px]] |[[Жан де ла Касиер]] |1572–1581 |Crisis in the wake of the [[Protestant Reformation]]. Expulsion of the [[Order of Saint John (Bailiwick of Brandenburg)]] in 1581. |- |bgcolor="#C0C0C0" | |bgcolor="#C0C0C0" |Lieutenant |bgcolor="#C0C0C0" |[[File:Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta (variant).svg|50px]] |bgcolor="#C0C0C0" |[[Mathurin Romegas]] |bgcolor="#C0C0C0" |1577–1581 | |- |bgcolor="#C0C0C0" | |bgcolor="#C0C0C0" |Anti-Grand Master |bgcolor="#C0C0C0" |[[File:Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta (variant).svg|50px]] |bgcolor="#C0C0C0" |[[Mathurin Romegas]] |bgcolor="#C0C0C0" |1581 | |- |52<ref name=SMOM_numbering/> |Голем мајстор |[[File:Hugues Loubenx de Verdala Provence.gif|50px]] |[[Иг Лубенкс де Вердал]] |1581–1595 | |- |53<ref name=SMOM_numbering/> |Голем мајстор |[[File:Martin Garzes.gif|50px]] |[[Мартин Гарсес]] |1595–1601 | |- |54<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Alof de Wignancourt official portrait.jpg|50px]] |[[Алоф де Вињакур]] |1601–1622 |Ги изградил [[Кули Вињакур|кулите Вињакур]] и [[Аквадукт Вињакур|аквадуктот Вињакур]]. Го одбил последниот сериозен обид на Османлиите за освојување на Малта во 1614. |- |55<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Luis Mendes de Vasconcellos.jpg|50px]] |[[Луиш Мендеш де Вашконшелош]] |1622–1623 | |- |56<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Antoine De Paule (1623-1636).jpg|50px]] |[[Антоан де Пол]] |1623–1636 | |- |57<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Giovanni Paolo Lascaris di Ventimiglia e Castellar.jpg|50px]] |[[Џовани Паоло Ласкарис]] |1636–1657 |[[Колонизација на Болничарите на Америка]]. |- |58<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Mattia Preti - Portrait of a Grand Master of the Knights of Malta, Martin de Redin - 1968.615 - Art Institute of Chicago.jpg|50px]] |[[Мартин де Редин]] |1657–1660 | |- |59<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Annet de Clermont-Gessant.jpg|50px]] |[[Анет де Клермонт-Жесант]] |1660 |Починал на 2 јуни 1660, помалку од четири месеци по неговиот избор. |- |60<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Raphael Cotoner 1.jpg|50px]] |[[Рафаел Котонер]] |1660–1663 |Commissioned the Italian Baroque artist [[Mattia Preti]] to start painting [[Saint John's Co-Cathedral]] in [[Valletta]]. |- |61<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Nicolas Cotoner 1.jpg|50px]] |[[Николас Котонер]] |1663–1680 |[[Siege of Candia]]. Mattia Preti's work at St John's Co-Cathedral completed. |- |62<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Gregorio Carafa.jpg|50px]] |[[Грегорио Карафа]] |1680–1690 |Renovation of [[Auberge d'Italie]] in the Baroque style; improvement of [[Fort St Angelo|Fort Saint Angelo]] and [[Fort Saint Elmo]]. Ottoman attacks were still expected, but there were no longer any notable engagements. |- |63<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Adrien de Wignacourt.jpg|50px]] |[[Адриен де Вињакур]] |1690–1697 |Воспоставил пензија за вдовиците на паднатите во војните со Османлиите. |- |64<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Raimondo Perellos y Roccafull.jpg|50px]] |[[Рамон Перељос]] |1697–1720 |Organised the Consulato del Mare (Consulate of the Sea). Established relations with imperial Russia. Fought corruption within the Order. Engagement against [[Barbary pirates|Ottoman pirates]]. |- |65<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Histoire des Chevaliers Hospitaliers de S. Jean de Jerusalem - appellez depuis les Chevaliers de Rhodes, et aujourd'hui les Chevaliers de Malthe (1726) (14594154237).jpg|50px]] |[[Марч'Антонио Ѕондадари]] |1720–1722 | |- |66<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Il-Belt. Palazz tal-Gran Mastru. Manoel de Vilhena.jpg|50px]] |[[Антонио Маноел де Виљена]] |1722–1736 |Restored the city [[Mdina]], constructed [[Fort Manoel]] and significantly improved the [[fortifications of Malta]] in general. Built [[Casa Leoni]] and [[Palazzo Parisio (Naxxar)|Palazzo Parisio]], and renovated [[Verdala Palace]]. [[Manoel Theatre]] (1731). Conducted peace negotiations with the Ottomans, without result. Declared neutrality in the [[War of the Polish Succession]]. |- |67<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Ramon Despuig.gif|50px]] |[[Рамон Деспуиг]] |1736–1741 |Ги подобрил утврдувањата на [[Имдина]], го модернизирал законодавството, ја обновил ко-катедралата на Св. Јован. Учествувал во поморски битки со [[Отомански Алжир]]. |- |68<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Emmanuel Pinto de Fonseca.jpg|50px]] |[[Мануел Пинто да Фонсека]] |1741–1773 |[[Suppression of the Society of Jesus#Suppression in Malta|Expelled the Jesuits]] from Malta. Proclaimed the sovereignty of the Order on Malta in 1753 and a dispute started with the [[Kingdom of Sicily]] under King [[Charles III of Spain|Charles V]]. Normal relations were resumed the next year, with the Order retaining ''de facto'' control over Malta as a sovereign state.<ref>{{cite book|last1=Zammit|first1=Vincent|title=Il-Gran Mastri - Ġabra ta' Tagħrif dwar l-Istorja ta' Malta fi Żmienhom - It-Tieni Volum 1680-1798|date=1992|publisher=Valletta Publishing & Promotion Co. Ltd.|location=[[Valletta]], [[Malta]]|pages=405–406}}</ref> |- |69<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Retrato de Frei Francisco Ximenes de Texada, 69.º Príncipe e Grão-Mestre da Ordem de Malta.png|50px]] |[[Франциско Хименез де Техада]] |1773–1775 |[[Rising of the Priests]] (1775); bankruptcy of the order. |- |70<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Emmanuel de Rohan-Polduc.jpg|50px]] |[[Емануел де Роан-Полдук]] |1775–1797 |Instituted the Anglo-Bavarian [[Langue (Knights Hospitaller)|langue]] and the Russian Grand Priory. |- |71<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Ferdinand von Hompesch zu Bolheim, 71st and last Grand Master of the Hospitallers of the Order of St. John of Jerusalem (French School, 18th-century).png|50px]] |[[Фердинанд фон Хомпеш цу Болхајм|Фердинанд фон Хомпеш <br>цу Болхајм]] |1797–1799 |First German elected to the office. Abdicated on 6 July 1799 following the [[French invasion of Malta]]. |} ===Timeline=== {{#tag:timeline| ImageSize = width:900 height:auto barincrement:35 PlotArea = top:20 bottom:30 right:190 left:30 AlignBars = justify DateFormat = yyyy Period = from:1520 till:1800 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:20 start:1520 ScaleMinor = unit:year increment:5 start:1525 Colors = id:canvas value:rgb(1,1,1) id:gm value:red id:eon value:blue Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Rulers bar:eon PlotData = align:center textcolor:black fontsize:40 mark:(line,black) width:45 shift:(0,-5) bar:eon color:eon width:10 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:Rulers from: 1521 till: 1534 color:gm text:"[[Philippe Villiers de L'Isle-Adam]]" from: 1534 till: 1535 color:gm text:"[[Пјеро де Понте]]" from: 1535 till: 1536 color:gm text:"[[Дидие де Сен-Жај]]" from: 1536 till: 1553 color:gm text:"[[Хуан де Омедес]]" from: 1553 till: 1557 color:gm text:"[[Клод де ла Сангл]]" from: 1557 till: 1568 color:gm text:"[[Жан Паризо де Валет]]" from: 1568 till: 1572 color:gm text:"[[Пјер де Монт]]" from: 1572 till: 1581 color:gm text:"[[Жан де ла Касиер]]" from: 1581 till: 1595 color:gm text:"[[Иг Лубенкс де Вердал]]" from: 1595 till: 1601 color:gm text:"[[Мартин Гарсес]]" from: 1601 till: 1622 color:gm text:"[[Алоф де Вињакур]]" from: 1622 till: 1623 color:gm text:"[[Луиш Мендеш де Вашконшелош]]" from: 1623 till: 1636 color:gm text:"[[Антоан де Пол]]" from: 1636 till: 1657 color:gm text:"[[Џовани Паоло Ласкарис]]" from: 1657 till: 1660 color:gm text:"[[Мартин де Редин]]" from: 1660 till: 1660 color:gm text:"[[Анет де Клермонт-Жесант]]" from: 1660 till: 1663 color:gm text:"[[Рафаел Котонер]]" from: 1663 till: 1680 color:gm text:"[[Николас Котонер]]" from: 1680 till: 1690 color:gm text:"[[Грегорио Карафа]]" from: 1690 till: 1697 color:gm text:"[[Адриен де Вињакур]]" from: 1697 till: 1720 color:gm text:"[[Рамон Перељос]]" from: 1720 till: 1722 color:gm text:"[[Марч'Антонио Ѕондадари]]" from: 1722 till: 1736 color:gm text:"[[Антонио Маноел де Виљена]]" from: 1736 till: 1741 color:gm text:"[[Рамон Деспуиг]]" from: 1741 till: 1773 color:gm text:"[[Мануел Пинто да Фонсека]]" from: 1773 till: 1775 color:gm text:"[[Франциско Хименез де Техада]]" from: 1775 till: 1797 color:gm text:"[[Емануел де Роан-Полдук]]" from: 1797 till: 1799 color:gm text:"[[Фердинанд фон Хомпеш цу Болхајм]]" }} {{-}} ==Суверен воен ред на Малта (од 1798)== {{Infobox monarchy | royal_title = [[Prince of the Church|Prince]] and [[Grand master (order)|Grand Master]] | realm = Sovereign Military Order of Malta | coatofarms = Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta (variant).svg | coatofarmscaption = [[Flag and coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta|Coat of arms]] | type = Order of Malta | style = His Most Eminent Highness | image = Fra’ John T. Dunlap Official portrait.jpg | incumbent = [[John T. Dunlap]]<br>{{small|Prince and Grand Master}} | incumbentsince = {{Start date|df=yes|2022|6|13}} | first_monarch = [[Blessed Gerard]] | formation = 1099 | website = }} {{Catholic Church hierarchy sidebar|Organization titles}} {|class="wikitable" |- ! {{Abbr|No.|Number}} ! Title ! Picture ! Name ! Tenure ! Notes |- |72<ref name="SMOM_numbering">Numbering according to the SMOM (website [https://www.orderofmalta.int/history/the-grand-masters/ orderofmalta.int] [https://web.archive.org/web/20170906225821/https://www.orderofmalta.int/history/the-grand-masters/ as of 2017]) implies the recognition of [[Riccardo Caracciolo]] as 33rd Grand Master, and of [[Paul I of Russia]] as 72nd Grand Master (r. 1798–1801).</ref> |Grand Master ''de&nbsp;facto'' |[[File:Paul i russia.jpg|50px]] |[[Paul I of Russia]] |1798–1801 |Elected by the Priory of St. Petersburg in September 1798 (before the abdication of von Hompesch). Election not confirmed by [[Pope Pius VII]]. |- |bgcolor="#C0C0C0" | |bgcolor="#C0C0C0" |Lieutenant ''de&nbsp;facto'' |bgcolor="#C0C0C0" |[[File:Saltykov Nikolay Ivanovich.jpg|50px]] |bgcolor="#C0C0C0" |[[Nikolai Saltykov]] |bgcolor="#C0C0C0" |1801–1803 |''De facto'' Lieutenant in [[Saint Petersburg]]. |- |73<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:SMOM 73. GM Giovanni Battista Tommasi.jpg|50px]] |[[Giovanni Battista Tommasi]] |1803–1805 |Appointed by [[Pope Pius VII]]. Residence in [[Messina]] and [[Catania]]. |- |bgcolor="#C0C0C0" | |bgcolor="#C0C0C0" |Lieutenant |bgcolor="#C0C0C0" |[[File:Innico Maria Guevara Suardo.jpg|50px]] |bgcolor="#C0C0C0" |[[Innico Maria Guevara-Suardo]] |bgcolor="#C0C0C0" |1805–1814 |Headquarters in [[Catania]]. |- |bgcolor="#C0C0C0" | |bgcolor="#C0C0C0" |Lieutenant |bgcolor="#C0C0C0" |[[File:Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta (variant).svg|50px]] |bgcolor="#C0C0C0" |[[Andrea Di Giovanni y Centellés]] |bgcolor="#C0C0C0" |1814–1821 |Headquarters in [[Catania]]. |- |bgcolor="#C0C0C0" | |bgcolor="#C0C0C0" |Lieutenant |bgcolor="#C0C0C0" |[[File:Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta (variant).svg|50px]] |bgcolor="#C0C0C0" |[[Antonio Busca (lieutenant)|Antoine Busca]] |bgcolor="#C0C0C0" |1821–1834 |Headquarters in [[Ferrara]]. |- |bgcolor="#C0C0C0" | |bgcolor="#C0C0C0" |Lieutenant |bgcolor="#C0C0C0" |[[File:Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta (variant).svg|50px]] |bgcolor="#C0C0C0" |[[Carlo Candida]] |bgcolor="#C0C0C0" |1834–1845 |Headquarters moved to [[Palazzo Malta]], [[Rome]]. |- |bgcolor="#C0C0C0" | |bgcolor="#C0C0C0" |Lieutenant |bgcolor="#C0C0C0" |[[File:Philipp von Colloredo.jpg|50px]] |bgcolor="#C0C0C0" |[[Filippo di Colloredo-Mels]] |bgcolor="#C0C0C0" |1845–1864 | |- |bgcolor="#C0C0C0" | |bgcolor="#C0C0C0" |Lieutenant |bgcolor="#C0C0C0" |[[File:Alessandro Borgia 1.jpg|50px]] |bgcolor="#C0C0C0" |[[Alessandro Borgia (1783–1871)|Alessandro Borgia]] |bgcolor="#C0C0C0" |1865–1871 | |- |bgcolor="#C0C0C0" | |bgcolor="#C0C0C0" |Lieutenant |bgcolor="#C0C0C0" |[[File:Jean-Baptiste Ceschi a Santa Croce.jpg|50px]] |bgcolor="#C0C0C0" |[[Giovanni Battista Ceschi a Santa Croce]] |bgcolor="#C0C0C0" |1871–1879 | |- |74<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Jean-Baptiste Ceschi a Santa Croce.jpg|50px]] |[[Giovanni Battista Ceschi a Santa Croce]] |1879–1905 |Restoration of the office of Grand Master after a 75-year interregnum, confirmed by [[Pope Leo XIII]]. |- |75<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Galeazzo von Thun und Hohenstein.jpg|50px]] |[[Galeas von Thun und Hohenstein]] |1905–1931 | |- |76<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta (variant).svg|50px]] |[[Ludovico Chigi Albani della Rovere]] |1931–1951 | |- |bgcolor="#C0C0C0" | |bgcolor="#C0C0C0" |Lieutenant |bgcolor="#C0C0C0" |[[File:Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta (variant).svg|50px]] |bgcolor="#C0C0C0" |[[Antonio Hercolani Fava Simonetti]] |bgcolor="#C0C0C0" |1951–1955 | |- |bgcolor="#C0C0C0" | |bgcolor="#C0C0C0" |Lieutenant |bgcolor="#C0C0C0" |[[File:Fotografia del Luogotenente Ernesto Paternò Castello di Carcaci.jpg|50px]] |bgcolor="#C0C0C0" |[[Ernesto Paternò Castello di Carcaci]] |bgcolor="#C0C0C0" |1955–1962 |Constitutional Charter approved by Apostolic Letter of [[Pope John XXIII]], June 24, 1961. |- |77<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Photo of Great Master Angelo de Mojana di Cologna.jpg|50px]] |[[Angelo de Mojana di Cologna]] |1962–1988 | |- |bgcolor="#C0C0C0" | |bgcolor="#C0C0C0" |Lieutenant ''ad&nbsp;interim'' |bgcolor="#C0C0C0" |[[File:Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta (variant).svg|50px]] |bgcolor="#C0C0C0" |[[Jean Charles Pallavicini]] |bgcolor="#C0C0C0" |1988 | |- |78<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Gianfranco-De-Meo Gran-Maestro-Fra-Andrew-Bertie g.jpg|50px]] |[[Andrew Bertie]] |1988–2008 |Constitutional Charter and Code revised by the Extraordinary Chapter General 28-30 April 1997.<ref> [https://www.orderofmalta.int/wp-content/uploads/2016/07/Sovereign-Order-of-Malta-Constitutional-Charter-and-code.pdf Constitutional Charter and Code of the SMOM] (1997).</ref> |- |bgcolor="#C0C0C0" | |bgcolor="#C0C0C0" |Lieutenant ''ad&nbsp;interim'' |bgcolor="#C0C0C0" |[[File:FraGiacomoDallaTorre.jpg|50px]] |bgcolor="#C0C0C0" |[[Џакомо дала Торе дел Темпио ди Сангуинето]] |bgcolor="#C0C0C0" |2008 | |- |79<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:HMEH Fra' Matthew Festing, 79th Prince and Grand Master, SMOM.jpg|50px]] |[[Matthew Festing]] |2008–2017 |First Grand Master elected under the new constitution of 1997. Resigned in 2017.<ref>{{cite web|last=Pullella |first=Philip |url=https://www.reuters.com/article/uk-pope-knights-idUSKBN15901M |title=Knights of Malta head resigns after dispute with Vatican |publisher=Reuters |date=23 June 2016 |access-date=25 January 2017}}</ref> |- |bgcolor="#C0C0C0" | |bgcolor="#C0C0C0" |Lieutenant ''ad&nbsp;interim'' |bgcolor="#C0C0C0" |[[File:Fra Ludwig Hoffmann-Rumerstein in 2018.jpg|50px]] |bgcolor="#C0C0C0" |[[Ludwig Hoffmann-Rumerstein]] |bgcolor="#C0C0C0" |2017 | |- |bgcolor="#C0C0C0" | |bgcolor="#C0C0C0" |Lieutenant of the Grand Master |bgcolor="#C0C0C0" |[[File:FraGiacomoDallaTorre.jpg|50px]] |bgcolor="#C0C0C0" |[[Џакомо дала Торе дел Темпио ди Сангуинето]] |bgcolor="#C0C0C0" |2017–2018 | |- |80<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:FraGiacomoDallaTorre.jpg|50px]] ||[[Џакомо дала Торе дел Темпио ди Сангуинето]] |2018–2020 | |- |bgcolor="#C0C0C0" | |bgcolor="#C0C0C0" |Lieutenant ''ad&nbsp;interim'' |bgcolor="#C0C0C0" |[[File:Coat of arms of Fra' Ruy Gonçalo do Valle Peixoto de Villas-Boas.svg|50px]] |bgcolor="#C0C0C0" |[[Ruy Gonçalo do Valle Peixoto de Villas Boas]] |bgcolor="#C0C0C0" |2020 | |- |bgcolor="#C0C0C0" | |bgcolor="#C0C0C0" |Lieutenant of the Grand Master |bgcolor="#C0C0C0" |[[File:Coat of arms of the Sovereign Military Order of Malta (variant).svg|50px]] |bgcolor="#C0C0C0" |[[Marco Luzzago]] |bgcolor="#C0C0C0" |2020–2022 | |- |bgcolor="#C0C0C0" | |bgcolor="#C0C0C0" |Lieutenant ''ad&nbsp;interim'' |bgcolor="#C0C0C0" |[[File:Coat of arms of Fra' Ruy Gonçalo do Valle Peixoto de Villas-Boas.svg|50px]] |bgcolor="#C0C0C0" |[[Ruy Gonçalo do Valle Peixoto de Villas Boas]] |bgcolor="#C0C0C0" |2022 | |- |bgcolor="#C0C0C0" | |bgcolor="#C0C0C0" |Lieutenant of the Grand Master |bgcolor="#C0C0C0" |[[File:Fra’ John T. Dunlap Official portrait.jpg|50px]] |bgcolor="#C0C0C0" |[[John T. Dunlap]] |bgcolor="#C0C0C0" |2022–2023 | |- |81<ref name=SMOM_numbering/> |Принц и Голем мајстор |[[File:Fra’ John T. Dunlap Official portrait.jpg|50px]] ||[[John T. Dunlap]] |2023–present |First Grand Master following the 2022 revision of the Order's constitution.<ref>Dunlap's election was made possible by the 2022 revisions to the Order's constitution ordered by [[Pope Francis]], which removed the traditional requirement that the Grand Master be able to prove noble ancestry.</ref><ref>{{cite web |url=https://www.orderofmalta.int/news/order-of-malta-new-constitution/ |title= The Order of Malta's new Constitution |date=2022-09-03 |website=orderofmalta.int |publisher=Sovereign Military Order of Malta |access-date=2023-05-03}}</ref> |} ==Поврзано== * [[Голем мајстор]] * [[Голем мајстор на Темпларите]] == Наводи == {{Reflist}} {{refbegin}} * Robert Morris, ''[https://archive.org/details/cu31924029793092/ Coins of the grand masters of the Order of Malta: or Knights Hospitallers of St. John of Jerusalem]'' (1884). {{refend}} ==Надворешни врски== *[https://www.orderofmalta.int/history/the-grand-masters/ Official site list of Grand Masters] *[https://www.orderofmalta.int/government/lieutenant-grand-master/ Official site description of the Lieutenant of the Grand Master] {{Monarchies}} {{Heads of state and government of Europe}} {{Sovereign Military Order of Malta}} [[Категорија:Историја на Малта]] [[Категорија:Религија и политика]] 3rzl3bmq929sa892n6y21c880cguch6 Црвеноперка риба хирург 0 1381137 5649616 5560087 2026-10-25T09:07:36Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649616 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=''Црвеноперка риба хирург''|image=The-acanthurids-at-Johnston-Atoll-a-Acanthurus-achilles-b-A-nigricans-and-c-the (cropped).jpg|status=LC|status_system=IUCN3.1|regnum=[[Животни]]|phylum=[[Хордати]]|classis=[[Зракоперки]]|ordo=[[Акантуриформи]]|familia=[[Хирургови]]|genus=''[[Хирурзи]]''|species='''''Црвеноперка риба хирург'''''|binomial=''Acanthurus achilles''|binomial_authority=(Шо, 1803)|synonyms=}}'''Црвеноперка риба хирург''' или '''Ахиловата риба хирург''' ({{науч|Acanthurus achilles}}) — морска риба со [[зракоперки]] која припаѓа на семејството ''Acanthuridae'', хируршки риби, риби еднорози и танг риби. Оваа риба се наоѓа во [[Тихи Океан|Тихиот Океан]]. == Таксономија == [[Податотека:Achilles × Whitecheek Tang, Acanthurus achilles × nigricans, Old Airport, Kailua-Kona, HI, USA imported from iNaturalist photo 122834234 (cropped).jpg|лево|мини|Хибрид (''A. achilles'' × ''nigricans'')]] [[Податотека:Acanthurus achilles 352489336.jpg|лево|мини|На [[Хаваи]]]] [[Податотека:Acanthuridae - Acanthurus achilles.JPG|лево|мини|Во Океанографскиот музеј на Монако]] Црвеноперката риба хирург првпат формално е опишана во 1803 година од англискиот биолог Џорџ Шо, но Шо не дал локација на типот и не е познат ниту еден примерок од типот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://researcharchive.calacademy.org/research/ichthyology/catalog/fishcatget.asp?tbl=species&genus=Acanthurus|title=CAS - Eschmeyer's Catalog of Fishes|work=researcharchive.calacademy.org|accessdate=2025-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260211083036/https://researcharchive.calacademy.org/research/ichthyology/catalog/fishcatget.asp?genus=Acanthurus&tbl=species|archive-date=2026-02-11|url-status=dead}}</ref> Родот ''Acanthurus'' е еден од двата рода во племето ''Acanthurini'', кое е едно од трите племиња во потсемејството ''Acanthurinae'', кое е едно од двете потсемејства во семејството ''Acanthuridae''.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://fishbase.org/summary/speciessummary.php?genusname=acanthurus&speciesname=achilles|title=I Challenge Thee|work=fishbase.org|accessdate=2025-11-26}}</ref> == Етимологија == Црвеноперката риба хирург го има специфичното име Ахил, кое Шо не го објаснил. Се смета дека името се однесува на [[Ахил]], митскиот херој од [[Тројанска војна|Тројанската војна]], и може да биде алузија на острите коскени плочи на опашната дршка. == Карактеристики == Црвеноперката риба хирург има издолжено тело во облик на овал со стрмен дорзален профил на главата. Малата, испакната уста е поставена ниско на главата со помеѓу 8 и 28 заби фиксирани на секоја вилица, од кои секој има сплескан, назабен врв. Грбната перка е потпрена на 9 боцки и помеѓу 29 и 33 меки зраци, додека аналната перка содржи 3 боцки и 26 до 29 меки зраци. На секоја страна од опашната петелка има еден мобилен боцка кој се преклопува надолу во процеп. Каудалната перка е конкавна. Целокупната боја е синкаво-црна со неправилна овална портокалова дамка на задниот дел од телото, бела лента на жабрената обвивка, широка портокалова лента на опашната перка која исто така има бела задна граница. Има бледо син прстен околу самиот врв на муцката. Овој вид достигнува максимална вкупна должина од 24 см.<ref name=":0" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://biogeodb.stri.si.edu/sftep/en/thefishes/species/2156|title=Shorefishes - The Fishes - Species|work=biogeodb.stri.si.edu|language=en|accessdate=2025-11-26}}</ref> == Распространетост и живеалиште == Црвеноперката риба хирург се наоѓа во различни гребени на [[Океанија]], до островите [[Хаваи]] и [[Питкернски Острови|Питкернските острови]]. Рибата, иако поретко, се среќава и на [[Маријански Острови|Маријанските Острови]], па дури и на некои гребени во јужно [[Мексико]] и [[Гватемала]].<ref>{{Наведено списание|last=Luiz Rocha (University of Texas)|last2=Robert F. Myers (IUCN SSC Grouper and Wrasses Specialist Group)|last3=Barry Russell (Department of Natural Resources, Environment and the Arts, Brinkin, NT, Australia)|last4=Rene Abesamis (James Cook University)|last5=Kendall David Clements (The University of Auckland)|last6=John Howard Choat (James Cook University)|last7=Jennifer McIlwain (UOG Marine Laboratory)|last8=Cleto Nanola (University of the Philippines – Mindanao)|last9=Brian Stockwell (Old Dominion University)|date=2010-05-03|title=IUCN Red List of Threatened Species: Acanthurus achilles|url=https://www.iucnredlist.org/species/177960/1503262|journal=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref> Тоа е бентопелагичен вид кој ги населува бистрите води на морската страна од гребените.<ref name=":0" /> == Биологија == Црвеноперката риба хирург е тревојаден, кој се храни главно со бентосни алги. Тие се територијални и моногамни.<ref name=":0" /> == Наводи == <references /> [[Категорија:Риба хирург]] [[Категорија:Риби]] fqn7zeobfdcgupkaauayxg5ivwadhhu Фаулерова риба хирург 0 1381175 5649501 5560084 2026-10-24T19:39:55Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649501 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=''Фаулерова риба хирург''|image=Blackspine surgeonfish (Acanthurus fowleri) (32837211697).jpg|status=LC|status_system=IUCN3.1|regnum=[[Животни]]|phylum=[[Хордати]]|classis=[[Зракоперки]]|ordo=[[Акантуриформи]]|familia=[[Хирургови]]|genus=''[[Хирурзи]]''|species='''''Фаулерова риба хирург'''''|binomial=''Acanthurus fowleri''|binomial_authority=(де Бофорт, 1951)|synonyms=}}'''Фаулерова риба хирург''' ({{науч|Acanthurus fowleri}}) — морска [[Зракоперки|зракоперкаста]] риба која припаѓа на семејството ''Acanthuridae'', хируршки риби, риби еднорози и танг риби. Оваа риба се наоѓа во Западниот [[Тихи Океан]]. == Таксономија == Фаулеровата риба хирург за прв пат била формално опишана во 1951 година од холандскиот ихтиолог Ливен Фердинанд де Бофорт, со неговите типски локалитети дадени како остров Буика кај Сулавеси во Индонезија, Маитара и островите Гомомо на Филипините.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://researcharchive.calacademy.org/research/ichthyology/catalog/fishcatget.asp?tbl=species&genus=Acanthurus|title=CAS - Eschmeyer's Catalog of Fishes|work=researcharchive.calacademy.org|accessdate=2025-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260211083036/https://researcharchive.calacademy.org/research/ichthyology/catalog/fishcatget.asp?genus=Acanthurus&tbl=species|archive-date=2026-02-11|url-status=dead}}</ref> Родот ''Acanthurus'' е еден од двата рода во племето ''Acanthurini'', кое е едно од трите племиња во потсемејството ''Acanthurinae'', кое е едно од двете потсемејства во семејството ''Acanthuridae''.<ref>J. S. Nelson; T. C. Grande; M. V. H. Wilson (2016). ''Fishes of the World'' (5th ed.). Wiley. pp. 497–502. ISBN <bdi>978-1-118-34233-6</bdi>.</ref> == Етимологија == Фаулеровата риба хирург има специфично име во чест на американскиот биолог Хенри Вид Фаулер од Филаделфиската академија на науките, кој првично го пријавил овој вид, но погрешно го идентификувал како ''Hepatus pyroferus''. == Карактеристики == Фаулеровата риба хирург има грбна перка потпрена на 9 боцки и помеѓу 26 и 28 меки зраци, додека аналната перка е потпрена на 3 боцки и 25 до 26 меки зраци. На боковите близу до главата има голема сина или црна ознака во облик на потковица, со отворен крај напред, а горниот дел е во ниво со окото над горниот крај на жабрениот отвор, а долниот крај над основата на градните перки. Сината глава е дифузно обоена со виолетова боја. Каудалната перка е црнкаста во средината, при што секој лобус има жолта лента што се спојува со бела лента во основата на перката, а задната маргина има тенка сина лента.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fishbase.us/summary/Acanthurus-fowleri.html|title=Acanthurus fowleri summary page|work=FishBase|language=en|accessdate=2025-11-26}}</ref> Главната боја на телото е синкаво-сива. Овој вид има максимална објавена стандардна должина од 45 см.<ref name=":0" /> == Ареал == Фаулеровата риба хирург се наоѓа во тропскиот Западен Пацифик, од Филипините, Малезија и Индонезија источно до Соломоновите Острови. Во австралиските води се среќава кај Скотовиот гребен и Ашморскиот гребен во Тиморското Море. Се среќаваат во вода подлабока од 20 метри над надворешните падини на гребенот. == Наводи == <references /> [[Категорија:Риба хирург]] [[Категорија:Морски риби]] dnkg6y1n44g88qxlbuknu9g6bewpmjw Универзитетот Билги во Истанбул 0 1388478 5649449 5528414 2026-10-24T16:25:12Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649449 wikitext text/x-wiki '''Билги Универзитетот во Истанбул''' ([[турски]]: İstanbul Bilgi ''Üniversitesi''), е [[Универзитет|приватен универзитет]] со седиште во [[Истанбул]], [[Турција]], основан во 1996 година. Универзитетот е основан врз принципот „Non scholae, sed vitae discimus“ („Не учиме за училиште, туку за живот“) и се смета за четврти приватен универзитет во Турција. Негов претходник бил Истанбулскиот факултет за меѓународни студии.<ref>{{Наведено списание|last=Pope|first=Hugh|date=2006-07-14|title=Turning on the Lights in Turkey|url=https://www.wsj.com/articles/SB115282530083406149|journal=Wall Street Journal|language=en-US|issn=0099-9660|access-date=2025-04-27}}</ref> . Во 2007 година, универзитетот се прошири со отворањето на кампусот '''СантралИстанбул''', сместен на местото на поранешната '''електрана Силахтарага''', првата електрана на урбано ниво во Отоманската империја <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.santralistanbul.org/en/|title=santralistanbul|accessdate=2025-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230605074826/https://www.santralistanbul.org/en/|archive-date=2023-06-05|url-status=dead}}</ref> . Подоцна, во 2015 година, кампусот '''Козјатаги''' беше основан на азиската страна од Истанбул. Универзитетот ги зајакна своите напори за интернационализација во 2020 година преку соработка со Државниот универзитет во Аризона, насочена кон подобрување на квалитетот на наставата и истражувањето <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://asu.bilgi.edu.tr/en/|title=Homepage|last=Üniversitesi|first=İstanbul Bilgi|language=en|accessdate=2025-04-27}}</ref> . Според Анкетата за задоволство на турските универзитети од 2020 година, Истанбулскиот универзитет Билги беше рангиран меѓу универзитетите од Групата А во земјата. До 2025 година, според QS World University Rankings, се предвидува дека универзитетот ќе биде меѓу петте најдобри приватни универзитети во Турција <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings?countries=tr|title=QS World University Rankings 2025|date=2025-04-09|language=en|accessdate=2025-04-27}}</ref> . == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Образованието во Истанбул]] [[Категорија:Википедија:Статии со нормативна контрола]] qzbto7gybw11i1r1mqb8jtr1l3q1ala Фернандо Мориентес 0 1390709 5649514 5540345 2026-10-24T20:28:12Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649514 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Фернандо Мориентес | image = [[File:Fernando Morientes 2019.jpg|150px]] | fullname = Фернандо Мориентес Санчес | birth_date = {{birth date and age|1976|4|5|df=y}} | birth_place = [[Сиљерос]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.84}} | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2010 <small>(34 г.)</small> | currentclub = | youthyears1 = 1992–1993 | youthclubs1 = {{Fb team Albacete}} | years1 = 1993–1995 | caps1 = 27 | goals1 = 5 | clubs1 = {{Fb team Albacete}} | years2 = 1995–1997 | caps2 = 36 | goals2 = 14 | clubs2 = {{Fb team Real Zaragoza}} | years3 = 1997–2005 | caps3 = 183 | goals3 = 72 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | years4 = 1996–2004 | caps4 = 28 | goals4 = 10 | clubs4 = →{{Fb team Monaco}} | years5 = 2005–2006 | caps5 = 41 | goals5 = 8 | clubs5 = {{Fb team Liverpool}} | years6 = 2006–2009 | caps6 = 66 | goals6 = 19 | clubs6 = {{Fb team Valencia}} | years7 = 2009–2010 | caps7 = 12 | goals7 = 1 | clubs7 = {{Fb team Olympique Marseille}} | nationalyears1 = 1993–1994 | nationalcaps1 = 12 | nationalgoals1 = 10 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 18 години|Шпанија 18]] | nationalyears2 = 1995 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 1 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 20 години|Шпанија 20]] | nationalyears3 = 1995-1998 | nationalcaps3 = 16 | nationalgoals3 = 4 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|Шпанија 21]] | nationalyears4 = 1996 | nationalcaps4 = 2 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalyears5 = 1998–2007 | nationalcaps5 = 47 | nationalgoals5 = 27 | nationalteam5 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | manageryears1 = 2012–2014 | managerclubs1 = {{Fb team Real Madrid}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Млади)</small> | manageryears2 = 2015–2016 | managerclubs2 = {{Fb team Fuenlabrada}} }} '''Фернандо Мориентес Санчес''' (роден на [[5 април]] [[1976]], во [[Сиљерос]]) — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. ==Биографија== Роден е во [[Сиљерос]], [[Касерес (Шпанија)|Касерес]], [[Екстремадура]]. Тој се преселил во [[Сонсека]] во провинцијата [[Толедо (покраина)|Толедо]] на четиригодишна возраст.<ref>{{cite news|url=https://www.abc.es/espana/castilla-la-mancha/toledo/deportes/abci-entrevista-morientes-morientes-peores-recuerdos-siempre-tienen-lesiones-201512182157_noticia.html|title=Morientes: "Los peores recuerdos siempre tienen que ver con las lesiones"|trans-title=Morientes: "The worst memories are always related to injuries"|newspaper=[[ABC (newspaper)|ABC]]|first=Juan Antonio|last=Pérez|language=es|date=19 December 2015|access-date=8 August 2019}}</ref> Неговиот прекар бил ''„Ел Моро“''.<ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/it/notizie/il-moro-morientes-dal-bernabeu-a-capri-senza-battere-rigori/13vs1cpek52clz28bq2pafd2d|title=Il 'Moro' Morientes: dal Bernabeu a Capri, senza battere rigori}}</ref> Тој се појавува на насловната страница на видео играта ''„[[FIFA Football 2005]]“'' облечен во дресот на неговиот национален тим, заедно со [[Патрик Виера]] и [[Андриј Шевченко]]. ==Технички карактеристики== Тој бил напаѓач кој имал одлична визија за играта, но исто така бил вешт и во играта во воздухот како и во ослободувањето.<ref name=ritratto>{{Cite news|author=Giuseppe Calabrese|url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2006/07/13/tecnico-forte-di-testa-bomber-nato-ritratto.html|title=Tecnico, forte di testa, bomber nato Ritratto di Huntelaar, il dopo-Toni|publisher=la Repubblica|date=13 јули 2006|page=8|access-date=24 јуни 2021}}</ref> Повеќе се потпирал на техниката отколку на силата.<ref name=ritratto/> ==Клупска кариера== ===Албасете и Реал Сарагоса=== Откако со семејството се преселил во Толедо, Мориентес ја започнал својата фудбалска кариера на 16-годишна возраст во екипата на [[ФК Албасете|Албасете]]. Своето деби со клубот во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]] го имал на 7 ноември 1993 година, влегувајќи како замена во 75-тата минута од натпреварот на домашен терен против [[ФК Тенерифе|Тенерифе]] загубен со резултат 2-3.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1993/11/08/MD19931108-020.pdf|title=El Tenerife europeo le hace un roto al Albacete|trans-title=European Tenerife tear Albacete a new one|newspaper=[[Mundo Deportivo]]|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=8 November 1993|access-date=15 January 2018}}</ref> Откако во првата сезона одиграл само 4 натпревари во следната добил можност да игра поредовно. На 23 октомври 1994 година, набргу откако влегол во игра како замена во првото полувреме за [[Алберто Монтеагудо]], Мориентес го постигнал својот прв гол, отворајќи го резултатот во домашната победа од 2–0 над [[ФК Расинг Сантандер|Расинг Сантандер]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/24/pagina-23/1296175/pdf.html|title=Óscar marca otro gol de sombrero|trans-title=Óscar scores another chip|newspaper=Mundo Deportivo|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=24 October 1994|access-date=6 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20240613061453/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/24/pagina-23/1296175/pdf.html|archive-date=2024-06-13|url-status=dead}}</ref> Тој го имал својот прв старт една недела подоцна во поразот од 5–1 од [[ФК Еспањол|Еспањол]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/31/pagina-2/1305185/pdf.html|title=El Español entusiasma|trans-title=Exciting Español|newspaper=Mundo Deportivo|first=Andrés|last=Astruells|language=es|date=31 October 1994|access-date=15 January 2018}}</ref> Својата [[Примера Дивисио (Шпанија) 1994–1995|втора сезона]] ја завршил со вкупно пет гола во 20 првенствени натпревари; дополнително, тој постигнал голови и во двата натпревари од успехот со вкупен резултат 3–2 во двомечот против бранителот на титулата [[Реал Сарагоса]] во осминафиналето на [[Фудбалски куп на Шпанија 1994–1995|Купот на Шпанија]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/02/16/pagina-19/1294555/pdf.html|title=Cae el campeón|trans-title=The champions fall|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=16 February 1995|access-date=6 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20240613025014/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/02/16/pagina-19/1294555/pdf.html|archive-date=2024-06-13|url-status=dead}}</ref> Мориентес потпишал со Сарагоса во 1995 година, каде што поминал уште две сезони, честопати како партнер во нападот на [[Дани Гарсија (фудбалер 1974)|Дани]], производ на младинскиот тим на [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]].<ref name=VAVEL>{{cite web|url=https://www.vavel.com/es/futbol/2017/11/14/real-zaragoza/847733-yo-jugue-en-el-real-zaragoza-fernando-morientes.html|title=Yo jugué en el Real Zaragoza: Fernando Morientes|trans-title=I played for Real Zaragoza: Fernando Morientes|publisher=[[Vavel]]|first=Jorge|last=Urriza Arpal|language=es|date=14 November 2017|access-date=23 March 2021}}</ref> Тој го имал своето деби на 9 септември на гостински терен против [[Реал Бетис]], постигнувајќи гол по 48 минути, но бил [[Црвен картон|исклучен]] седум минути подоцна поради удирање на противничкиот играч [[Хаиме Кесада|Хаиме]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/09/10/pagina-18/1310215/pdf.html|title=El Betis aplasta al Zaragoza|trans-title=Betis crush Zaragoza|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Gómez|language=es|date=10 September 1995|access-date=6 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20240613042356/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/09/10/pagina-18/1310215/pdf.html|archive-date=2024-06-13|url-status=dead}}</ref> На 10 јануари следната година, тој го постигнал својот прв [[хет-трик]] во победата од 3–2 над [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]] во [[Фудбалски куп на Шпанија 1995-1996|купот]];<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/01/11/pagina-23/1334263/pdf.html|title=Morientes, pesadilla del Athletic|trans-title=Morientes, Athletic's nightmare|newspaper=Mundo Deportivo|first=Eduardo|last=Castañeda|language=es|date=11 January 1995|access-date=6 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20240613024007/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/01/11/pagina-23/1334263/pdf.html|archive-date=2024-06-13|url-status=dead}}</ref> истиот подвиг тој го повторил и во лигата на 3 февруари во победата од 4–1 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] на [[Ла Ромареда]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/02/04/pagina-21/1338077/pdf.html|title=La alegría vuelve a La Romareda|trans-title=Joy returns to La Romareda|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=4 February 1996|access-date=6 April 2016}}</ref> Во дресот на Сарагоса, Мориентес поминал две сезони постигнувајќи двоцифрен број на голови во првенството и во двете (13 во првата и 15 во втората). ===Реал Мадрид=== Настапите на Мориентес за Сарагоса го привлекле вниманието на шпанскиот гигант [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], кој го купил играчот во летото 1997 година за околу 6,6 милиони евра. Првично, како замена за веќе етаблираните [[Предраг Мијатовиќ]] и [[Давор Шукер]], тој завршил како стартер и постигнал 12 гола во 33 натпревари во својата прва сезона, најмногу во тимот (два повеќе од веќе споменатите двајца напаѓачи како и од чудото од младинскиот систем [[Раул Гонсалес|Раул]]); тимот завршил четврти во лигата, но ја освоил [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] во [[УЕФА Лига на шампиони 1997-1998|сезоната 1997–1998]]. Мориентес имал многу добра сезона 1998–1999, постигнувајќи 19 голови во лигата и постигнувајќи вкупно 25 на 38 натпревари. Тој продолжил да прикажува врвен фудбал во [[ФК Реал Мадрид сезона 1999–2000|сезоната 1999–2000]], постигнувајќи 19 гола и завршувајќи како најдобар стрелец на Реал во годината во која исто така помогнал тимот од [[Мадрид|главниот град]] да ја освои [[УЕФА Лигата на шампиони 1999-2000|втората титула во Лигата на шампионите во три години]], постигнувајќи гол во победата од 3–0 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] во целосно [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2000 година|шпанското финале]].<ref name=CL1>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2000/may/24/championsleague.sport1|title=Real Madrid 3–0 Valencia|newspaper=[[The Guardian]]|date=24 May 2000|access-date=7 April 2016}}</ref> Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2000–2001|следната сезона]], тој ја освоил првата од двете титули во првенството со клубот и постигнал вкупно десет гола, вклучувајќи четири во осум настапи во Лигата на шампионите каде испаднале во полуфиналето од подоцнежниот шампион [[ФК Бајерн Минхен|Бајерн Минхен]]. Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2001–2002|сезоната 2001–2002]], Реал не успеал да ја одбрани титулата во првенството откако загубиле од Валенсија. Мориентес ја продолжи својата голгетерска форма, постигнувајќи 18 првенствени гола во само 25 настапи како стартер, со шест настапи како замена. Тој, исто така, постигнал пет гола во победата од 7–0 над {{Fb team (N) Las Palmas}}, пропуштајќи двоен [[хет-трик]] откако промашил [[Пенал (фудбал)|пенал]] кон крајот на натпреварот.<ref>{{cite news|url=http://www.abc.es/hemeroteca/historico-10-02-2002/abc/Deportes/7-0-cinco-goles-de-morientes-al-las-palmas_77345.html|title=7–0: Cinco goles de Morientes al Las Palmas|trans-title=7–0: Five goals from Morientes to Las Palmas|newspaper=ABC|language=es|date=10 February 2002|access-date=7 April 2016}}</ref> Тој завршил втор на листата на стрелците, изедначен со [[Патрик Клајверт]] и единствено зад [[Диего Тристан]] од [[ФК Депортиво Ла Коруња|Депортиво Ла Коруња]].<ref>{{cite news|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/deportes/2002/05/12/tristan-coge-testigo-dejo-bebeto-depor/0003_1083831.htm|title=Tristán coge el testigo que dejó Bebeto en el Dépor|trans-title=Tristán picks up where Bebeto left off at Dépor|newspaper=[[La Voz de Galicia]]|first=A.|last=Andrade|language=es|date=12 May 2002|access-date=24 March 2021}}</ref> ''„Кралевите“'' биле успешни во [[УЕФА Лига на шампиони 2001-2002|Лигата на шампионите]], откако го победиле [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]] – тој играл во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2002 година|финалето]] и го освои својот трет личен победнички медал во натпреварувањето.<ref name=CL2>{{cite web|url=http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind=128/newsId=23850.html|title=Madrid win ninth European crown|publisher=UEFA|date=15 May 2002|access-date=7 April 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020606223553/http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind%3D128/newsId%3D23850.html|archive-date=6 June 2002}}</ref> Во летото 2002 година, Реал Мадрид ја потпишале бразилската суперѕвезда [[Роналдо]] од [[ФК Интер|Интер]]. Ова ги поттикнало гласините дека Мориентес наскоро ќе замине, а наводно заинтересирани за неговите услуги биле [[ФК Барселона|Барселона]] и [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем]] - првите наводно биле на работ да го потпишат играчот за околу 22 милиони евра, но трансферот пропаднал поради неподготвеноста на Барса да ги исполни неговите барања за плата. На крајот, тој одлучил да остане, но како што се предвидувало, не играл толку многу по доаѓањето на Роналдо, кој бил претпочитан во почетната постава заедно со Раул. На крајот, тој паднал во хиерархијата на напаѓачите дури и зад [[Гути]] и [[Хавиер Портиљо (шпански фудбалер)|Хавиер Портиљо]]<ref>{{cite news|url=https://as.com/masdeporte/2003/02/04/polideportivo/1044335794_850215.html|title=Morientes no tomará una decisión hasta junio|trans-title=Morientes will not decide until June|newspaper=[[Diario AS]]|first=Tomás|last=Roncero|language=es|date=5 February 2003|access-date=24 March 2021}}</ref> и, за време на победата на домашен терен против [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] во февруари 2003 година – 2–1 во [[УЕФА Лига на шампиони 2002-2003|Лигата на шампионите]] – бил вмешан во многу публицитетизирана расправија со тренерот [[Висенте дел Боске]], при што играчот наводно го навредил тренерот откако бил повикан да влезе на теренот како трета замена во последните минути;<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundodeporte/2003/02/21/futbol/1045837809.html|title=Del Bosque admite el grave incidente con Morientes|trans-title=Del Bosque admits serious incident with Morientes|newspaper=El Mundo|language=es|date=21 February 2003|access-date=8 April 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0191-0e6a6115a3bd-7dc3fc991c61-1000--waiting-game-for-madrid-strikers/|title=Waiting game for Madrid strikers|first=Simon|last=Hart|publisher=UEFA|date=14 May 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> во зимскиот трансферен прозорец, и покрај континуираните гласини за трансфер во Тотенхем, Сарагоса, [[ФК Рома|Рома]] и [[ФК Милан|Милан]], тој останал во клубот до крајот на сезоната, а тимот ја освоил титулата во првенството, при што играчот имал вкупно 19 настапи (од кои три биле како стартер) и постигнал пет гола. ===Позајмицата во Монако и враќање во Реал Мадрид=== На почетокот на сезоната 2003–2004, било очигледно дека Мориентес не бил повеќе дел од плановите на Реал. По долги, но на крајот неуспешни преговори во врска со договор за позајмица во [[Германија|германскиот]] клуб [[ФК Шалке 04|Шалке 04]], тој на крајот бил позајмен на [[ФК Монако|Монако]] во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaad70e7610-f9dd92401c26-1000--morientes-loaned-to-monaco/|title=Morientes loaned to Monaco|publisher=UEFA|date=31 August 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што одиграл многу добро, постигнувајќи 10 гола во 28 настапи во првенството, кое монегаските го завршиле на третото место. Сепак, во [[УЕФА Лига на шампиони 2003–2004|Лигата на шампионите]], тој оставил уште посилен впечаток, завршувајќи како најдобар стрелец за сезоната со девет гола:<ref name=TOPSCORER>{{cite news|url=https://www.monaco-tribune.com/en/2020/04/remembering-morientes-champions-league-heroics-vs-real-madrid-in-2004/|title=Remembering Morientes' Champions League heroics vs. Real Madrid in 2004|newspaper=Monaco Tribune|first=Edward|last=Stratmann|date=7 April 2020|access-date=23 March 2021}}</ref> во четвртфиналето на натпреварувањето, Монако се сретнал со Реал Мадрид,<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaac8be8514-4731120dd7a9-1000--away-trip-takes-morientes-home/|title=Away trip takes Morientes home|publisher=UEFA|first=Adrian|last=Clarke|date=24 March 2004|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што постигнал клучен гол во првиот натпревар (загубен со 4–2 на гостински терен); во вториот натпревар, тој повторно го пронашол патот до мрежата, а неговиот тим победи со 3–1, со што вкупниот резултат гласел 5–5 па поради [[Правило за гол во гости|правилото за повеќе постигнати голови во гости]] Монако се пласирал во следната рунда.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad3e94fa1-7d2d6812cba9-1000--madrid-felled-by-morientes/|title=Madrid felled by Morientes|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=6 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> Тој, исто така, постигнал гол во двата натпревари од полуфиналето против [[ФК Челси|Челси]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad8578cc2-8e0ee151cbda-1000--ten-man-monaco-dazzle-chelsea/|title=Ten-man Monaco dazzle Chelsea|publisher=UEFA|first=Matt|last=Spiro|date=20 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019d-0e6ade23dc21-3e936e323194-1000--morientes-has-the-final-say/|title=Morientes has the final say|publisher=UEFA|first=Trevor|last=Haylett|date=5 May 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> но не можел да го спречи поразот од 3–0 во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2004 година|финалето]] од [[ФК Порто|Порто]], одиграно на [[АуфШалке Арена|АуфШалке арената]] во [[Гелзенкирхен]].<ref name=CL3>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/champions_league/3718645.stm|title=Porto 3–0 Monaco|publisher=[[BBC Sport]]|date=26 May 2004|access-date=23 March 2021}}</ref> Откако се вратил во Реал Мадрид на почетокот на сезоната [[ФК Реал Мадрид сезона 2004–2005|сезоната 2004–05]], надежите на Мориентес да се пробие во тимот биле дополнително намалени со доаѓањето на [[Мајкл Овен]] од [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] за голема сума.<ref>{{cite news|url=https://as.com/futbol/2004/10/19/mas_futbol/1098136804_850215.html|title=Morientes: "Si me voy del Madrid, Mónaco será mi primera elección"|trans-title=Morientes: "If I leave Madrid, Monaco will by my first option"|newspaper=Diario AS|language=es|date=19 October 2004|access-date=24 March 2021}}</ref> Тој настапил во 13 првенствени натпревари (сите како замена) без постигнати голови, по што се преселил во Ливерпул во јануари 2005 година за сума од 9,3 милиони евра.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01a5-0ea6de1cfbc5-ab256330b427-1000--morientes-lured-by-liverpool/|title=Morientes lured by Liverpool|publisher=UEFA|date=12 January 2005|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговиот престој на [[Сантјаго Бернабеу]], тој одиграл 272 натпревари за ''„Лос Бланкос“'' во сите натпреварувања, постигнувајќи точно 100 гола и освојувајќи 8 трофеи со клубот.<ref>{{cite web|url=https://espndeportes.espn.com/futbol/espana/nota/_/id/7007466/keylor-navas-leyenda-del-real-madrid-fernando-morientes-declaraciones|title=Fernando Morientes: "Keylor Navas es una leyenda viviente del Real Madrid C.F"|trans-title=Fernando Morientes: "Keylor Navas is a Real Madrid C.F living legend"|publisher=[[ESPN Deportes]]|first=Keish|last=Gómez Muñoz|language=es|date=3 June 2020|access-date=25 March 2021}}</ref> ===Ливерпул=== [[File:Morientes.jpg|thumb|left|Мориентес играјќи за {{Fb team (N) Liverpool}} во август 2005 година]] Откако му се приклучил на Ливерпул, Мориентес го имал своето деби за ''„црвените“'' на 15 јануари 2005 година против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]], започнувајќи го натпреварот во поразот на домашен терен со 0–1.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4150631.stm|title=Liverpool 0–1 Man Utd|publisher=BBC Sport|date=15 January 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол за клубот на 1 февруари, израмнувајќи го резултатот со удар од околу 18 метри во победата од 2–1 над [[ФК Чарлтон Атлетик|Чарлтон Атлетик]],<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4221109.stm|title=Charlton 1–2 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=1 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> и четири дена подоцна го постигнал својот прв гол на [[Енфилд]] за да ја отвори победата од 3–1 над [[ФК Фулам|Фулам]] по само девет минути игра.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4218231.stm|title=Liverpool 3–1 Fulham|publisher=BBC Sport|date=5 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Со оглед на тоа што настапил за Реал Мадрид тој немал право да игра за Ливерпул (поради правилото кое дозволувало настап само за еден клуб) во [[УЕФА Лига на шампиони 2004–2005|Лигата на шампионите]],<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2005/apr/03/newsstory.europeanfootball1|title=Rafa trusts in fate and Gerrard|newspaper=The Guardian|first=Paul|last=Wilson|date=3 April 2005|access-date=2 May 2019}}</ref> каде клубот имал победничка одисеја по успехот над Милан во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2005 година|финалето на натпреварувањето]].<ref name=VAVEL/> На 10 август 2005 година, Мориентес постигнал голови во двете полувремиња од победата од 3–1 на гости против [[ПФК ЦСКА (Софија)|ЦСКА Софија]] во првиот натпревар од третото квалификациско коло за [[УЕФА Лига на шампиони 2005-2006|Лигата на шампионите]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/4133918.stm|title=CSKA Sofia 1–3 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=10 August 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Неговата форма во Премиер лигата била неконзистентна, но на 10 декември, тој постигнал два гола во рок од пет минути во победата од 2–0 на домашен терен над [[ФК Мидлсбро|Мидлсбро]], нивниот седми натпревар по ред.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4494768.stm|title=Liverpool 2–0 Middlesbrough|publisher=BBC Sport|date=10 December 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> На 21 март 2006 година, тој постигнал гол во победата од 7–0 над [[ФК Бирмингем Сити|Бирмингем Сити]] во [[ФА куп 2005–2006#Четвртфинале|четвртфиналето]] на [[ФА купот]], завршувајќи ја акцијата по центаршутот на [[Стивен Џерард]] по само три минути откако влегол во игра на местото на [[Питер Крауч]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4820136.stm|title=Birmingham 0–7 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=21 March 2006|access-date=6 April 2016}}</ref> Ливерпул на крајот го освоил турнирот, а Мориентес го заменил [[Хари Кјуел]] на почетокот на второто полувреме од [[Финале на ФА купот во 2006 година|финалето]] против [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4756045.stm|title=Liverpool 3–3 West Ham (aet)|publisher=BBC Sport|date=13 May 2006|access-date=8 April 2016}}</ref> Мориентес постигнал вкупно 12 гола во 61 настап во дресот на Ливерпул, додавајќи го исто така и трофејот во [[Суперкуп на УЕФА 2005|Суперкупот на УЕФА 2005]] во својата ризница, а бил и на поразената страна во финалињата на Лига купот и Светското клупско првенство 2005.<ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/football/el-moro-a-modern-spanish-great|title=El Moro: A modern Spanish great|publisher=[[Sportskeeda]]|first=Ameya|last=Uday Ghag|date=16 August 2012|access-date=23 March 2021}}</ref> На крајот, тој не успеал да го оправда своето реноме во Ливерпул, заминувајќи после само година и половина.<ref>{{cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/1374081-liverpools-striking-woes-five-goal-scorers-that-flopped-at-anfield|title=Liverpool's striking woes: Five goal scorers who flopped at Anfield|publisher=[[Bleacher Report]]|first=Steven|last=Rothwell|date=19 October 2012|access-date=18 March 2024}}</ref> ===Валенсија=== [[Податотека:Casillas a por todas (2795198549).jpg|thumb|Мориентес (лево) во судир со [[Икер Касиљас]], голманот на Реал Мадрид, за време на [[Суперкуп на Шпанија 2008|Суперкупот на Шпанија 2008]]]] Кон крајот на мај 2006 година, Мориентес потпишал за [[ФК Валенсија|Валенсија]] за сума од околу 3 милиони фунти.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01b5-0f8489d36594-683a4670d70f-1000--valencia-calling-for-morientes/|title=Valencia calling for Morientes|publisher=UEFA|date=26 May 2006|access-date=27 December 2024}}</ref> Враќањето во татковината му годи и набрзо тој почнал да ја враќа својата форма, постигнувајќи гол на своето деби во лигата - победата од 2–1 на домашен терен против Бетис<ref>{{cite web|url=http://espnfc.com/uk/en/report/203769/report.html?soccernet=true&cc=5739|title=Valencia 2–1 Real Betis|publisher=[[ESPN FC|ESPN Soccernet]]|date=26 August 2006|access-date=12 November 2012}}</ref> – и исто така [[Список на хет-трикови во УЕФА Лигата на шампионите|постигнал хет-трик]] во неговиот прв [[УЕФА Лига на шампиони 2006–2007|натпревар во Лигата на шампионите]] против [[ФК Олимпијакос|Олимпијакос]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01b9-0ea86bfee7f7-597e070042f1-1000--points-matter-most-for-morientes/|title=Points matter most for Morientes|publisher=UEFA|first=Graham|last=Wood|date=13 September 2006|access-date=17 June 2010}}</ref> Тој се поврзал добро со својот партнер во нападот [[Давид Виља]]<ref>{{cite news|url=https://www.superdeporte.es/valencia/4478/morientes-encuentra-villa-media-naranja/2195.html|title=Morientes encuentra en Villa a su "media naranja"|trans-title=Morientes finds in Villa his "significant other"|newspaper=[[Super Deporte]]|language=es|date=2 October 2006|access-date=23 March 2021}}</ref> и постигнал 12 гола во 24 натпревари, а исто така, бил и најдобар стрелец на тимот во Лигата на шампионите со 7 гола; добрата форма во текот на сезоната му донела повик и враќање во репрезентацијата.<ref>{{cite news|url=https://diariouf.com/2020/06/06/se-puede-considerar-a-morientes-una-leyenda-del-valencia/|title=¿Se puede considerar a Morientes una leyenda del Valencia?|trans-title=Can Morientes be considered a Valencia legend?|newspaper=Diario UF|first=Pablo|last=Granero Lacruz|language=es|date=6 June 2020|access-date=23 March 2021}}</ref> За [[ФК Валенсија сезона 2007–2008|сезоната 2007–2008]], на Мориентес и Виља во нападот сила им се придружиле [[Никола Жигиќ]] и [[Хавиер Арисменди]]. Сепак, сезоната била разочарувачка, бидејќи ''„Лос Че“'' биле елиминирани од Лигата на шампионите откако завршиле четврти во групата, а менаџерот [[Кике Санчес Флорес]] бил отпуштен по лошата форма. Тој се повредил во декември 2007 година, поради што отсуствувал од терените речиси три месеци, и се вратил во тимот против Севиља на 15 март 2008 година;<ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/valencia-estrena-presidente-sevilla-aspira-liga-campeones.html|title=El Valencia estrena presidente ante el Sevilla, que aspira a la Liga de Campeones|trans-title=Valencia with presidential debut against Sevilla, who are Champions League candidates|newspaper=[[Público (Spain)|Público]]|language=es|date=14 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/1-2-sevilla-avanza-europa-agrava-crisis-valencia.html|title=1–2. El Sevilla avanza hacia Europa y agrava la crisis del Valencia|trans-title=1–2. Sevilla move towards Europe and worsen Valencia's crisis|newspaper=Público|language=es|date=16 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес, исто така, влегол од клупата за резерви за да го постигне третиот и последен гол во победата на Валенсија од 3–1 над [[ФК Хетафе|Хетафе]] во финалето на [[Фудбалски куп на Шпанија|Купот на Шпанија]] следниот месец.<ref name=COPA>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01cc-0f84d6aba216-f6437c0be3f0-1000--morientes-glad-as-valencia-get-relief/|title=Morientes glad as Valencia get relief|publisher=UEFA|first=Lucy|last=Turner|date=17 April 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес пропуштил уште неколку натпревари откако бил хоспитализиран кон крајот на април поради болки во стомакот и треска.<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2008/04/22/valencia/1208878163.html|title=Fernando Morientes, ingresado de madrugada con un fuerte dolor abdominal y fiebre|trans-title=Fernando Morientes, admitted to hospital in early morning with strong abdominal pains and fever|newspaper=El Mundo|language=es|date=22 April 2008|access-date=12 November 2012}}</ref> Тој бил пуштен од болница на време за последните два натпревари од сезоната, но не играл во ниту еден од нив. Својата трета и последна сезона во Валенсија ја започнал како неискористена замена во првиот натпревар од првенството, додека во вториот запишал неколку минути само влегувајќи од клупата. Својот прв настап од почетната постава го имал во [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]] во натпреварот против [[ФК Маритимо|Маритимо]], во кој го постигнал единствениот гол со соло акција во 12-тата минута за да и донесе успех на својата екипа во Португалија.<ref>{{cite news|url=http://futbol.as.com/futbol/2008/09/18/mas_futbol/1221688818_850215.html|title=El Valencia, con muy poco, encarrila su clasificación|trans-title=Valencia, showing very little, are all but qualified|newspaper=Diario AS|language=es|date=18 September 2008|access-date=4 March 2014}}</ref> Поодминатите веќе фудбалски години во кои се наоѓал Мориентес како и формата на Виља и [[Хуан Мата]], сепак, довеле до тоа тој да има драстично намален број на настапи во првенството; сепак, тој завршил како најдобар стрелец на клубот Купот на УЕФА со три гола на седум натпревари, турнир во кој Валенсија го завршила своето учество во шеснаесттина финалето.<ref>{{cite news|url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2009/05/27/futbol/1243439778.html|title=Morientes se despide del Valencia|trans-title=Morientes bids farewell to Valencia|newspaper=El Mundo|language=es|date=27 May 2009|access-date=23 March 2021}}</ref> ===Олимпик Марсеј=== На 27 јули 2009 година, Мориентес се согласил на едногодишен договор со [[Франција|францускиот]] клуб [[ФК Олимпик Марсеј|Олимпик Марсеј]] приклучувајќи му се со слободен трансфер пришто повторно се соединил со неговиот поранешен тренер од Монако, [[Дидје Дешан]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0254-0d7c872de92e-ae07ca3e12df-1000--abriel-and-morientes-swell-om-ranks/|title=Abriel and Morientes swell OM ranks|publisher=UEFA|date=28 July 2009|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговата [[ФК Олимпик Марсеј сезона 2009–2010|единствена сезона во клубот]], тој бил четврти избор од петте напаѓачи во тимот,<ref>{{cite web|url=https://www.footmercato.net/a2077154335107266774-le-flop-de-lannee-saccroche-a-lom|title=Le flop de l’année s’accroche à l’OM|trans-title=The flop of the year clings to OM|publisher=Foot Mercato|first=Sébastien|last=Denis|language=fr|date=28 May 2010|access-date=22 July 2025}}</ref> така што, неговиот единствен гол во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] бил постигнат на 26 септември во неговиот прв старт, отворајќи го резултатот во поразот од 3–2 против [[ФК Валенсиен|Валенсиен]].<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/90/french-football/2009/09/26/1524889/valenciennes-3-2-olympique-de-marseille-late-rafael-winner-stuns-|title=Valenciennes 3–2 Olympique de Marseille: Late Rafael winner stuns OM in five-goal thriller|publisher=[[Goal (website)|Goal]]|first=Robin|last=Bairner|date=26 September 2009|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес бил ослободен на 1 јули 2010 година, по меѓусебна согласност.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|title=Marseille release Morientes from contract|publisher=ESPN Soccernet|date=1 July 2010|access-date=1 July 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023065347/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|archive-date=23 October 2012}}</ref> На 31 август, веќе 34-годишниот Мориентес го објавил своето пензионирање од фудбалот.<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/12/spain/2010/08/31/2096468/former-real-madrid-striker-fernando-morientes-announces|title=Former Real Madrid striker Fernando Morientes announces retirement|publisher=Goal|first=Paul|last=Macdonald|date=31 August 2010|access-date=31 August 2010}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската сениорска репрезентација]] Мориентес го имал на 25 март 1998 година, постигнувајќи два гола во првите пет минути од [[Пријателска|пријателскиот натпревар]] против [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] добиен со 4-0.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/03/26/pagina-2/1383630/pdf.html|title=La selección va que chuta|trans-title=National team are a real craze|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Galindo|language=es|date=26 March 1998|access-date=28 January 2016}}</ref> Прикажувајќи добра форма и во својот втор настап за репрезентацијата, постигнувајќи повторно два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|NIR}},<ref>{{cite news|url=http://elpais.com/diario/1998/06/04/deportes/896911202_850215.html|title=Abundante munición para Francia|trans-title=Ammonition aplenty for France|newspaper=[[El País]]|first=Cayetano|last=Ros|date=4 June 1998|access-date=23 May 2014}}</ref> тој го зацврстил своето место во репрезентацијата пред [[Светско првенство во фудбал 1998|Светското првенство 1998]] во [[Франција]] за кое според очекувањата бил повикан; на „Мундијалот“ во соседството, тој не настапил во првиот натпревар (загубен со 2-3 од {{NazNB|FUrep|NGA}}), па своето деби на турнирот го имал во второто коло против {{NazNB|FUrep|PAR}}, влегувајќи како замена на местото на [[Хуан Антонио Пици]] во натпреварот кој завршил без голови (0-0). Во третото коло против {{NazNB|FUrep|BUL}}, Мориентес започнал од првата минута и постигнал два гола во победата со 6-1, која на крајот се испоставила како пирова бидејќи не била доволна за шпанците да продолжат натаму.<ref>{{cite web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|title=Spain beats Bulgaria 6–1 but fails to qualify|publisher=[[Sports Illustrated]]|date=24 June 1998|access-date=21 May 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20000915081942/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|archive-date=15 September 2000}}</ref> Откако изненадувачки не бил повикан за [[Европско првенство во фудбал 2000|Европското првенство 2000]] од селекторот [[Хосе Антонио Камачо]], кој подоцна признал дека направил грешка избирајќи го [[Исмаел Урсаис]] на негово место,<ref>{{cite web|url=http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|title=Camacho regrets not taking Morientes|publisher=UEFA|date=28 June 2000|access-date=15 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20010204052600/http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|archive-date=4 February 2001}}</ref> Мориентес одиграл два натпревари во квалификациите за [[Светско првенство во фудбал 2002|Светското првенство 2002]], постигнувајќи два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|AUT}} во Валенсија. Со оглед на тоа што Шпанија успешно ги минала квалификациите, Мориентес бил повикан во составот за да учествува на своето второ Светско првенство во кариерата. На „Мундијалот“ во [[Јапонија]] и [[Јужна Кореја]], тој постигнал два гола во победата со 3-1 над Парагвај во групната фаза. Во осминафиналето Мориентес постигнал гол против {{NazNB|FUrep|IRL}} (1-1), но тој не бил доволен за победа, па до истата шпанците стигнале дури по [[Изведување пенали (фудбал)|изведувањето на пенали]], a на истиот начин потоа испаднале во четвртфиналето од домаќинот {{NazNB|FUrep|KOR}}. Мориентес постигнал гол и во тој натпревар, но истиот бил поништен.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/spain_v_south_korea/default.stm|title=Korean dream lives on|publisher=BBC Sport|date=22 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/international/3029872/Korean-miracle-spoilt-by-refereeing-farce.html|title=Korean miracle spoilt by refereeing farce|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|location=London|first=Paul|last=Hayward|date=23 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref> Повикан од селекторот [[Ињаки Саес]] за [[Европско првенство во фудбал 2004|Европското првенство 2004]] во [[Португалија]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0254-0d7b44fc5b75-bb339e5a3edf-1000--saez-selects-spain-squad/|title=Sáez selects Spain squad|first=Iván|last=Modia|publisher=UEFA|date=20 May 2004|access-date=7 May 2016}}</ref> Мориентес постигнал еден од само двата гола што репрезентацијата ги дала на турнирот,<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|title=Greece profit as Charisteas stops Spain surge|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=17 June 2004|access-date=8 May 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619213041/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|archive-date=19 June 2012}}</ref> завршен со елиминаација на Шпанија уште во групната фаза. Тој, исто така, играл во квалификациите за Светското првенство 2006; сепак, поради неговата лоша клупска форма во Ливерпул, тој не бил избран од селекторот на националниот тим [[Луис Арагонес]] во конечниот состав за турнирот, иако бил дел од првичниот список.<ref>{{cite news|url=http://www.diariocordoba.com/noticias/deportes/luis-aragones-llama-a-marchena-y-descarta-a-morientes-para-mundial_249585.html|title=Luis Aragonés llama a Marchena y descarta a Morientes para el Mundial|trans-title=Luis Aragonés calls Marchena and cuts Morientes for World Cup|newspaper=Diario Córdoba|language=es|date=16 May 2006|access-date=3 July 2014}}</ref> По враќањето во форма по преселбата во Валенсија, Мориентес бил повторно повикан во националниот тим. Тој го постигнал својот 27-ми гол за репрезентацијата во квалификацискиот натпревар за [[Европско првенство во фудбал 2008|Евро 2008]] против [[Фудбалска репрезентација на Данска|Данска]] на 24 март 2007 година. Четири дена подоцна, тој морал да излезе поради повреда малку пред крајот на првото полувреме против [[Фудбалската репрезентација на Исланд|Исланд]] во друг квалификациски натпревар, кој ќе се покаже како негов последен за репрезентацијата бидејќи никогаш повеќе тој не бил повикан.<ref>{{cite news|url=https://elpais.com/diario/2007/03/29/deportes/1175119214_850215.html|title=Morientes, con luxación de hombro, baja por un mes|trans-title=Morientes, with dislocated shoulder, out for one month|newspaper=El País|first=Manu|last=Menéndez|language=es|date=29 March 2007|access-date=23 March 2021}}</ref> ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|ESP}} {{Cronopar|25-3-1998|Виго|ESP|4|0|SWE|2|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|3-6-1998|Сантандер|ESP|4|0|NIR|2|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|19-6-1998|Сент Етјен|ESP|0|0|PAR|-|Светско првенство|1998|Прва фаза|13={{subon|52}}|15=[[Светско првенство во фудбал 1998 - група Д#Шпанија - Парагвај|дет.]]}} {{Cronopar|24-6-1998|Ланс|ESP|6|1|BGR|2|Светско првенство|1998|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 1998 - група Д#Шпанија - Бугарија|дет.]]}} {{Cronopar|5-9-1998|Лимасол|CYP|3|2|ESP|1|Квал. за СП|2000}} {{Cronopar|23-9-1998|Гранада|ESP|1|0|RUS|-|Пријателска|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|5-6-1999|Виљареал|ESP|9|0|SMR|-|Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|18-8-1999|Варшава|POL|1|2|ESP|1|Пријателска|13={{suboff|63}}}} {{Cronopar|4-9-1999|Виена|AUT|1|3|ESP|-|Квал. за ЕП|2000|13={{suboff|88}}}} {{Cronopar|10-10-1999|Албасете|ESP|3|0|ISR|1|Квал. за ЕП|2000|13={{suboff|78}}}} {{Cronopar|13-11-1999|Виго|ESP|0|0|BRA|-|Пријателска|13={{suboff|67}}}} {{Cronopar|17-11-1999|Севиља|ESP|0|2|ARG|-|Пријателска|13={{subon|73}}}} {{Cronopar|28-3-2001|Валенсија|ESP|2|1|FRA|1|Пријателска|13={{suboff|81}}}} {{Cronopar|1-9-2001|Валенсија|ESP|4|0|AUT|2|Квал. за СП|2002|13={{subon|71}}}} {{Cronopar|5-9-2001|Вадуц|LIE|0|2|ESP|-|Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|14-11-2001|Уелва|ESP|1|0|MEX|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|13-2-2002|Барселона|ESP|1|1|PRT|1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|27-3-2002|Ротердам|NLD|1|0|ESP|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|17-4-2002|Белсфаст|NIR|0|5|ESP|1|Пријателска}} {{Cronopar|2-6-2002|Гвангџу|ESP|3|1|SVN|-|Светско првенство|2002|Прва фаза|13={{subon|67}}}} {{Cronopar|7-6-2002|Чонџу|ESP|3|1|PAR|2|Светско првенство|2002|Прва фаза|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|12-6-2002|Теџон|RSA|2|3|ESP|-|Светско првенство|2002|Прва фаза|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|16-6-2002|Сувон|ESP|1|1|IRL|1|Светско првенство|2002|Осминафинале|dts|3 – 2|13={{suboff|72}}}} {{Cronopar|22-6-2002|Гвангџу|ESP|0|0|KOR|-|Светско првенство|2002|Четвртфинале|dts|3 – 5|13={{yel|111}}}} {{Cronopar|21-8-2002|Будимпешта|HUN|1|1|ESP|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|12-10-2002|Албасете|ESP|3|0|NIR|-|Квал. за ЕП|2004|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|16-10-2002|Логроњо|ESP|0|0|PAR|-|Пријателска}} {{Cronopar|30-4-2003|Мадрид|ESP|4|0|ECU|3|Пријателска|13={{suboff|71}}}} {{Cronopar|7-6-2003|Сарагоса|ESP|0|1|GRC|-|Квал. за ЕП|2004}} {{Cronopar|11-6-2003|Белфаст|NIR|0|0|ESP|-|Квал. за ЕП|2004|13={{subon|66}}}} {{Cronopar|31-3-2004|Хихон|ESP|2|0|DNK|1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|28-4-2004|Џенова|ITA|1|1|ESP||Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|5-6-2004|Хетафе|ESP|4|0|AND|1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|12-6-2004|Фаро|ESP|1|0|RUS|-|Евро|2004|Прва фаза|13={{suboff|59}}|14=Фаро (Португалија)}} {{Cronopar|16-6-2004|Порто|GRC|1|1|ESP|1|Евро|2004|Прва фаза|13={{suboff|65}}}} {{Cronopar|20-6-2004|Лисабон|ESP|0|1|PRT|-|Евро|2004|Прва фаза|13={{subon|80}}}} {{Cronopar|18-8-2004|Лас Палмас|ESP|3|2|VEN (1930-2006)|1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|8-9-2004|Зеница|BIH|1|1|ESP|-|Квал. за СП|2006|13={{yel|62}}|14=Зеница (град)}} {{Cronopar|17-8-2005|Хихон|ESP|2|0|URU|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|3-9-2005|Сантандер|ESP|2|1|CAN|1|Пријателска|13={{subon|54}}}} {{Cronopar|12-11-2005|Мадрид|ESP|5|1|SVK|1|Квал. за СП|2006|13={{subon|76}}}} {{Cronopar|16-11-2005|Братислава|SVK|1|1|ESP|-|Квал. за СП|2006|13={{subon|65}}}} {{Cronopar|1-3-2006|Ваљадолид|ESP|3|2|CIV|-|Пријателска|13={{subon|68}}}} {{Cronopar|15-11-2006|Кадис|ESP|0|1|ROU|-|Пријателска}} {{Cronopar|7-2-2007|Манчестер|ENG|0|1|ESP|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|24-3-2007|Мадрид|ESP|2|1|DNK|1|Квал. за ЕП|2008|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|28-3-2007|Палма де Мајорка|ESP|1|0|ISL|-|Квал. за ЕП|2008|13={{suboff|43}}}} {{Cronofin|47|27||7|Фудбалска репрезентација на Шпанија#Играчи со најмногу настапи|Фудбалска репрезентација на Шпанија#Играчи со најмногу постигнати голови}} ==Статистика== === Клупска статистика === {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | 1993-1994 || rowspan="2" |{{flagsport|ESP}} [[ФК Албасете|Албасете]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 1993-1994|ПД]] || 2 || 0 || [[Фудбалски куп на Шпанија 1993-1994|КШ]] || 2 || 1 || - || - || - || - || - || - || 4 || 1 |- | 1994-1995 || [[Примера Дивисион (Шпанија) 1994-1995|ПД]] || 20+1<ref name=out>[[Регуларна сезона]]+[[Плејаут]]</ref> || 5+0<ref name=out/> || [[Фудбалски куп на Шпанија 1994-1995|КШ]] || 6 || 2 || - || - || - || - || - || - || 27 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно Албасете || 22+1 || 5+0 || || 8 || 3 || || - || - || || - || - || 31 || 8 |- | [[Реал Сарагоса сезона 1995-1996|1995-1996]] || rowspan="2"|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Zaragoza}}|| [[Примера Дивисион (Шпанија) 1995-1996|ПД]] || 29 || 13 || [[Фудбалски куп на Шпанија 1995-1996|КШ]] || 3 || 3 || [[УЕФА Куп на победниците на куповите 1995-1996|КПК]] || 5 || 2 || [[Супаеркуп на УЕФА 1995|СУ]] || 2 || 0 || 39 || 18 |- | [[Реал Сарагоса сезона 1996-1997|1996-1997]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 1996-1997|ПД]] || 37 || 15 || [[Фудбалски куп на Шпанија 1996-1997|КШ]] || 3 || 1 || || - || - || || - || - || 40 || 16 |- !colspan="3"|Вкупно Реал Сарагоса || 66 || 28 || || 6 || 4 || || 5 || 2 || || 2 || 0 || 79 || 34 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1997-1998|1997-1998]] || rowspan=7|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}}|| [[Примера Дивисион (Шпанија) 1997-1998|ПД]] || 33 || 12 || [[Фудбалски куп на Шпанија 1997-1998|КШ]] || 2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 1997-1998|ЛШ]] || 10 || 4 || [[Суперкуп на Шпанија 1997|СШ]] || 0 || 0 || 45 || 16 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1998-1999|1998-1999]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 1998-1999|ПД]] || 33 || 19 || [[Фудбалски куп на Шпанија 1998-1999|КШ]] || 5 || 6 || [[УЕФА Лига на шампиони 1998-1999|ЛШ]] || 4 || 0 || [[Суперкуп на УЕФА 1998|СУ]]+[[Интерконтинентален куп 1998|ИнтК]] || 1+0 || 0 || 43 || 25 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1999-2000|1999-2000]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 1999-2000|ПД]] || 29 || 12 || [[Фудбалски куп на Шпанија 1999-2000|КШ]] || 5 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 1999-2000|ЛШ]] || 14 || 6 || [[Светско клупско првенство во фудбал 2000|Скп]] || 3 || 1 || 51 || 19 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 2000-2001|2000-2001]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2000-2001|ПД]] || 22 || 6 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2000-2001|КШ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2000-2001|ЛШ]] || 8 || 4 || [[Суперкуп на УЕФА 2000|СУ]]+[[Интерконтинентален куп 2000|ИнтК]] || 0+1 || 0 || 32 || 10 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 2001-2002|2001-2002]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2001-2002|ПД]] || 33 || 18 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2001-2002|КШ]] || 5 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2001-2002|ЛШ]] || 11 || 3 || [[Суперкуп на Шпанија 2001|СШ]] || 2 || 0 || 51 || 21 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 2002-2003|2002-2003]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2002-2003|ПД]] || 19 || 5 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2002-2003|КШ]] || 2 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2002-2003|ЛШ]] || 7 || 0 || [[Суперкуп на УЕФА 2002|СУ]]+[[Интерконтинентален куп 2002|ИнтК]] || 0 || 0 || 28 || 6 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 2003-2004|авг. 2003]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2003-2004|ПД]] || 1 || 0 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2003-2004|КШ]] || 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2003-2004|ЛШ]] || 0 || 0 || [[Supercopa de España 2003|SS]] || 0 || 0 || 1 || 0 |- || [[ФК Монако сезона 2003-2004|авг. 2003-2004]] || {{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Monaco}}|| [[Лига 1 (Франција) 2003-2004|Л1]] || 28 || 10 || [[Фудбалски куп на Франција 2003-2004|КФ]]+[[Лига куп на Франција 2003-2004|ЛКФ]] || 2+0 || 3+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2003-2004|ЛШ]] || 12 || 9 || - || - || - || 42 || 22 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 2004-2005|2004-јан. 2005]] || {{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}}|| [[Примера Дивисион (Шпанија) 2004-2005|ПЛ]] || 13 || 0 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2004-2005|КШ]] || 2 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2004-2005|UCL]] || 6<ref name=dueterzo/> || 2<ref name=terzo/> || - || - || - || 21 || 3 |- !colspan="3"|Вкупно Реал Мадрид || 183 || 72 || || 22 || 8 || || 60 || 19 || || 7 || 1 || 272 || 100 |- |[[ФК Ливерпул сезона 2004-2005|јан.-јун. 2005]] || rowspan=2|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Liverpool}}|| [[Премиер лига на Англија 2004-2005|ПЛ]] || 13 || 3 || [[ФА куп 2004-2005|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2004-2005|ЛК]] || 0+2 || 0+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2004-2005|ЛШ]] || - || - || - || - || - || 15 || 3 |- |[[ФК Ливерпул сезона 2005-2006|2005-2006]] || [[Премиер лига на Англија 2005-2006|ПЛ]] || 28 || 5 || [[ФА Куп 2005-2006|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2005-2006|ЛК]] || 5+1 || 1+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2005-2006|ЛШ]] || 10<ref>5 настапи во квалификациските кола.</ref> || 3<ref>2 гола во квалификациските кола.</ref> || [[Суперкуп на УЕФА 2005|СУ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2005|Скп]] || 1+1 || 0 || 46 || 9 |- !colspan="3"|Вкупно Ливерпул || 41 || 8 || || 8 || 1 || || 10 || 3 || || 2 || 0 || 61 || 12 |- |2006-2007 || rowspan="3" |{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Valencia}}|| [[Примера Дивисион (Шпанија) 2006-2007|ПД]] || 24 || 12 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2006-2007|КШ]] || 3 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2006-2007|ЛШ]] || 10<ref name=dueterzo>2 настапи во третото квалификациско коло.</ref> || 7<ref>Еден гол во третото квалификациско коло.</ref> || - || - || - || 37 || 19 |- |[[ФК Валенсија сезона 2007-2008|2007-2008]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2007-2008|ПД]] || 22 || 6 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2007-2008|КШ]] || 1 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2007-2008|ЛШ]] || 8<ref name=dueterzo/> || 1<ref name=terzo>Трето квалификациско коло.</ref> || - || - || - || 31 || 8 |- |[[ФК Валенсија сезона 2008-2009|2008-2009]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2008-2009|ПД]] || 20 || 1 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2008-2009|КШ]] || 6 || 2 || [[Куп на УЕФА 2008-2009|КУ]] || 7 || 3 || [[Суперкуп на Шпанија 2008|СШ]] || 1 || 1 || 34 || 7 |- !colspan="3"|Вкупно Валенсија || 66 || 19 || || 10 || 3 || || 25 || 11 || || 1 || 1 || 102 || 34 |- |[[ФК Олимпик Марсеј сезона 2009-2010|2009-2010]]|| {{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Olympique Marseille}}|| [[Лига 1 (Франција) 2009-2010|Л1]] || 12 || 1 || [[Фудбалски куп на Франција 2009-2010|КФ]]+[[Лига куп на Франција 2009-2010|CdL]] || 2+0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2009-2010|ЛШ]]+[[УЕФА Лига Европа 2009-2010|ЛЕ]] || 4+1 || 0 || - || - || - || 19 || 1 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 418+1 || 143+0 || || 58 || 22 || || 117 || 44 || || 12 || 2 || 606 || 211 |} ===Репрезентативна статистика=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Репрезентација!!Година!!Настапи!!Голови |- |rowspan="10"|{{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] |1998||6||7 |- |1999||6||2 |- |2000||0||0 |- |2001||4||3 |- |2002||11||5 |- |2003||3||3 |- |2004||8||4 |- |2005||4||2 |- |2006||2||0 |- |2007||3||1 |- !colspan="2"|Вкупно||47||27 |} ===Хет-трикови=== <center> {|class="wikitable collapsible collapsed" style="width:95%" |-bgcolor=FFFFFF style="color:black;" !colspan="5" style="with: 100%;" align=center style="color:black; background:#DDDDDD"| Хет-трикови |- |<center><br> {|align=center cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" width=100% |-bgcolor=FFFFFF style="color:black;" |-bgcolor=Lavender style="color:black;" !width="10" | !width="76" |Дата !width="251"|Место !width="200"|Екипа !width="257"|Противник !width="85" |Голови !width="59" |Резултат !width="251"|Натпреварување !width="59" |Извештај |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''1''' || 10/01/1996 || align=left|{{flagsport|ESP}} [[Сан Мамес (1913)|Сан Мамес]], [[Билбао]] || align=left|{{Fb team Real Zaragoza}} || align=left|{{Fb team Athletic Bilbao}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || 2 - '''3''' || align=left|{{flagsport|ESP}} [[Фудбалски куп на Шпанија 1995-1996|Куп на Шпанија 1995-1996]] || [https://www.transfermarkt.com/athletic-bilbao_real-zaragoza/index/spielbericht/2422321 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#EFEFEF |'''2''' || 03/02/1996 || align=left|{{flagsport|ESP}} [[Ла Ромареда]], [[Сарагоса]] || align=left|{{Fb team Real Zaragoza}} || align=left|{{Fb team Valencia}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''4''' - 1 || align=left|{{flagsport|ESP}} [[Примера Дивисион (Шпанија) 1995-1996|Примера Дивисион 1995-1996]] || [https://www.transfermarkt.com/real-zaragoza_valencia-cf/index/spielbericht/2350093 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''3''' || 19/02/1997 || align=left|{{flagsport|ESP}} [[Ла Ромареда]], [[Сарагоса]] || align=left|{{Fb team Real Zaragoza}} || align=left|{{Fb team Sporting Gijon}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''5''' - 0 || align=left|{{flagsport|ESP}} [[Примера Дивисион (Шпанија) 1995-1996|Примера Дивисион 1995-1996]] || [https://www.transfermarkt.com/real-zaragoza_sporting-gijon/index/spielbericht/2290342 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#EFEFEF |'''4''' || 10/02/2002 || align=left|{{flagsport|ESP}} [[Стадион „Сантјаго Бернабеу“|Сантјаго Бернабеу]], [[Мадрид]] || align=left|{{Fb team Real Madrid}} || align=left|{{Fb team Las Palmas}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''7''' - 0 || align=left|{{flagsport|ESP}} [[Примера Дивисион (Шпанија) 2001-2002|Примера Дивисион 2001-2002]] || [https://www.transfermarkt.com/real-madrid_ud-las-palmas/index/spielbericht/1089735 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''5''' || 30/04/2003 || align=left|{{flagsport|ESP}} [[Стадион „Висенте Калдерон“|Висенте Калдерон]], [[Мадрид]] || align=left|{{Naz|FUrep|ESP}} || align=left|{{Naz|FUrep|ECU}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''4''' - 0 || align=left|{{симбол2|Handshake logo.svg}} [[Пријателска]] || [https://www.transfermarkt.com/spain_ecuador/index/spielbericht/2306110 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#EFEFEF |'''6''' || 11/02/2004 || align=left|{{flagsport|FRA}} [[Стадион Луј II|Луј II]], [[Фонвеј]] || align=left|{{Fb team Monaco}} || align=left|{{Fb team Olympique Lyonnais}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''4''' - 1 || align=left|{{flagsport|FRA}} [[Фудбалски куп на Франција 2003-2004|Куп на Франција 2003-2004]] || [https://www.transfermarkt.com/as-monaco_olympique-lyon/index/spielbericht/2987489 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''7''' || 12/09/2006 || align=left|{{flagsport|GRE}} [[Стадион Караискакис|Георгиос Караискакис]], [[Атина]] || align=left|{{Fb team Valencia}} || align=left|{{Fb team Olympiakos}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || 2 - '''4''' || align=left|{{симбол2|UEFA Champions League logo 2.svg}} [[УЕФА Лига на шампиони 2006-2007]] || [https://www.transfermarkt.com/olympiacos-piraeus_valencia-cf/index/spielbericht/64822 Извештај] |} </center><br> |} </center> ==Титули== [[Податотека:20170122 FUENCEMILLAN 03.jpg|thumb|right|Мориентес добива почесна маскота на [[Фуенсемиљан]].]] ===Клупски=== ; Реал Мадрид *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 2000-2001, 2002-2003 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 2001 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 3 : 1997-1998, 1999-2000, 2001-2002 *'''[[Интерконтинентален куп]]''' : 2 : 1998, 2002 ; Ливерпул *'''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА Куп]]''' : 1 : 2005-2006 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА|Суперкуп на Европа]]''' : 1 : 2005 ; Валенсија *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 1 : 2007-2008 ; Олимпик Марсеј *'''{{Трофеј-Франција (Лига 1)}} [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' : 1 : 2009-2010 *'''{{Трофеј-Куп на Франција}} [[Фудбалски куп на Франција|Куп на Франција]]''' : 1 : 2009-2010 ===Репрезентативни=== ; Шпанија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : 1998 ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/morientes-fernando/hQJfsklj/ Фернандо Мориентес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/fernando-morientes/profil/spieler/7531 Фернандо Мориентес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/79744/fernando-morientes Фернандо Мориентес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/494/show/fernando-morientes Фернандо Мориентес на whoscored] {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{ФК Реал Мадрид-Шампион на Европа 1998}} {{ФК Реал Мадрид-Шампион на Европа 2002}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 2002}} {{Најдобри стрелци на УЕФА Лигата на шампионите}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мориентес, Фернандо}} [[Категорија:Родени во 1976 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Сарагоса]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монако]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Валенсија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Марсеј]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] 5beuy72fhyi8ieyty0c4n9f54a5pt7z Хвича Кварацхелија 0 1391379 5649582 5646996 2026-10-25T03:23:08Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649582 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Хвича Кварацхелија | image = [[Податотека:Kvaratskhelia asse psg 2425.png|200px]] | caption = Хвича Кварацхелија во дресот на [[ФК Париз Сен Жермен|Париз Сен Жермен]] во 2025 година | full_name = Хвича Кварацхелија<ref>{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce233/pdf/SquadLists-English.pdf |title=Squad List: FIFA Club World Cup 2025: Paris Saint-Germain (FRA) |publisher=FIFA |page=26 |date=16 June 2025 |access-date=16 June 2025}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|2001|2|12|df=yes}}<ref>{{Cite web |last=UEFA.com |title=Khvicha Kvaratskhelia {{!}} Georgia |url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/teams/players/250101808--khvicha-kvaratskhelia/ |access-date=21 March 2024 |website=[[UEFA]] |language=en}}</ref> | birth_place = {{роден во|Тбилиси}}, Грузија | height = 1.83 м<ref>{{cite web |url=https://www.psg.fr/en/players/khvicha-kvaratskhelia |title=Khvicha Kvaratskhelia |date=12 February 2001 |publisher=Paris Saint-Germain FC |access-date=25 August 2025 }}</ref> | currentclub ={{Fb team Paris Saint-Germain}} | clubnumber = 7 | position = среден ред | youthyears1 = 2012–2017 | youthclubs1 = {{Fb team Dinamo Tbilisi}} | years1 = 2017–2018 | clubs1 ={{Fb team Dinamo Tbilisi}} | caps1 = 4 | goals1 = 1 | years2 = 2018–2019 | clubs2 =[[ФК Рустави|Рустави]] | caps2 = 18 | goals2 = 3 | years3 = 2019 | clubs3 = →{{Fb team Lokomotiv Moscow}} (п) | caps3 = 7 | goals3 = 1 | years4 = 2019–2022 | clubs4 ={{Fb team Rubin Kazan}} | caps4 = 69 | goals4 = 9 | years5 = 2022 | clubs5 =[[ФК Динамо Батуми|Динамо Батуми]] | caps5 = 11 | goals5 = 8 | years6 = 2022–2025 | clubs6 ={{Fb team Napoli}} | caps6 = 85 | goals6 = 28 | years7 = 2025– | clubs7 ={{Fb team Paris Saint-Germain}} | caps7 = 37 | goals7 = 8 | nationalyears1 = 2016–2018 | nationalteam1 = [[Фудбалска репрезентација на Грузија под 17 години|Грузија 17]] | nationalcaps1 = 28 | nationalgoals1 = 15 | nationalyears2 = 2018 | nationalteam2 = [[Фудбалска репрезентација на Грузија под 18 години|Грузија 18]] | nationalcaps2 = 1 | nationalgoals2 = 1 | nationalyears3 = 2017–2019 | nationalteam3 = [[Фудбалска репрезентација на Грузија под 19 години|Грузија 19]] | nationalcaps3 = 9 | nationalgoals3 = 3 | nationalyears4 = 2019 | nationalteam4 = [[Фудбалска репрезентација на Грузија под 21 години|Грузија 21]] | nationalcaps4 = 2 | nationalgoals4 = 1 | nationalyears5 = 2019– | nationalteam5 = [[Фудбалска репрезентација на Грузија|Грузија]] | nationalcaps5 = 49 | nationalgoals5 = 22 | club-update = 21:22, 3 април 2026 (UTC) | nationalteam-update = 14:53, 29 март 2026 (UTC) {{Infobox person | embed=yes | website = | signature = [[File:Khvicha khelrtva.svg|100px]] | signature_alt = }}}} '''Хвича Кварацхелија''' ([[Грузиски јазик|грузиски]]: ხვიჩა კვარაცხელია; роден на 12 февруари 2001 година) <ref name=":0">{{Наведени вести|url=https://edition.cnn.com/2022/11/01/football/khvicha-kvaratskhelia-napoli-georgia-spt-intl/index.html|title=Khvicha Kvaratskhelia: Napoli's Georgian sensation billed 'Kvaradona'|last=Morse|first=Ben|date=1 November 2022|access-date=19 August 2023|publisher=CNN|quote='Kvara changed life in Georgia [...]'}}</ref> — грузиски професионален [[фудбал]]ер кој настапува како [[Среден ред (фудбал)|лево крило]] за клубот од [[Лига 1 (Франција)|Лига 1,]] [[ФК Париз Сен Жермен|Париз Сен Жермен]], и е капитен на [[Фудбалска репрезентација Грузија|националниот тим на Грузија]]. Тој е сметан за еден од најдобрите крилни играчи во светот и еден од најголемите грузиски играчи на сите времиња, познат по својот дриблинг, агилност и игра.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://georgiatoday.ge/khvicha-kvaratskhelia-among-the-best-players-of-the-year-at-ballon-dor-awards/|title=Khvicha Kvaratskhelia among the best players of the year at Ballon d'Or Awards|date=31 October 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2024/dec/17/the-100-best-male-footballers-in-the-world-2024|title=The 100 best male footballers in the world 2024|last=Christenson|first=Marcus|last2=Duncan|first2=Pamela|date=20 December 2024|work=The Guardian|issn=0261-3077|accessdate=11 May 2025|last3=Bloor|first3=Steven|last4=Blight|first4=Garry}}</ref> Кварацхелија ја започнал својата сениорска кариера играјќи за [[ФК Динамо Тбилиси|Динамо Тбилиси]] на 16-годишна возраст, пред да замине во [[ФК Рустави|Рустави]] каде што поминал половина сезона. За време на неговиот комбиниран тригодишен мандат во [[ФК Локомотив Москва|Локомотив Москва]] и [[ФК Рубин Казањ|Рубин Казан]], Кварацхелија освоил две последователни награди за најдобар млад играч [[Руска премиер лига|во руската Премиер лига]]. По краткиот престој во [[ФК Динамо Батуми|Динамо Батуми]], Кварацхелија потпишал за [[ФК Наполи|Наполи]] во 2022 година и во својата дебитантска сезона му помогнал на клубот да стигне до четвртфиналето на [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] на УЕФА за прв пат во историјата и да ја освои првата [[Серија А 2022-2023|титула]] во [[Серија А]] по 33 години, завршувајќи како најдобар асистент во лигата. Тој бил прогласен за најкорисен играч во Серија А и за најдобар млад играч на сезоната во Лигата на шампионите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://europop.ge/article/54140-kvaratskhelias-supergoli-italiashi-sezonis-sauketesod-daasakheles|title=კვარაცხელიას სუპერგოლი იტალიაში სეზონის საუკეთესოდ დაასახელეს|date=23 June 2023|work=europop|publisher=Europop.ge|language=ka|trans-title=Kvaratskhelia's super goal was named the best of the season in Italy.|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002210732/https://europop.ge/article/54140-kvaratskhelias-supergoli-italiashi-sezonis-sauketesod-daasakheles|archive-date=2 October 2023|accessdate=23 June 2023}}</ref> По две и пол години во Наполи, Кварацхелија се приклучил на францускиот клуб [[ФК Париз Сен Жермен|ПСЖ]] за 70 милиони евра во јануари 2025 година. Тој веднаш станал централен играч, бидејќи клубот освоил континентална тројна круна во својата прва сезона во клубот; Кварацхелија постигнал гол во финалето на Лигата на шампионите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/43454851/why-paris-saint-germain-signed-khvicha-kvaratskhelia|title=Why Paris Saint-Germain signed Khvicha Kvaratskhelia and didn't want anyone else|date=17 January 2025|work=ESPN|accessdate=19 January 2025}}</ref> Тој, исто така, ја освоил втората титула во Серија А, придонесувајќи за успехот на Наполи со титулата во првата половина од истата сезона.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/football/2025/jun/03/mohamed-salah-kylian-mbappe-ballon-dor-contenders-european-football|title=From Dembélé to Salah: six contenders in an open race for men's Ballon d'Or|date=3 June 2025|work=The Guardian|access-date=3 June 2025|quote=Khvicha Kvaratskhelia (Paris Saint-Germain) Having started the season in Naples, the Georgian can boast the rare feat of winning two domestic titles – Serie A and Ligue 1 – in the same year.}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/athletic/6395426/2025/06/01/psg-champions-league-victory-final/|title=How does this PSG victory compare with other Champions League winners?|date=1 June 2025|work=The Athletic/The New York Times|access-date=3 June 2025|quote=This season, he has managed to win both Serie A and Ligue 1}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://sports.yahoo.com/article/khvicha-kvaratskhelia-joins-unique-club-095700992.html|title=Khvicha Kvaratskhelia joins unique club after double title success|date=28 May 2025|work=Yahoo! Sports|access-date=3 June 2025|quote=Khvicha Kvaratskhelia has joined an exclusive group of players to have won two league titles in the same season. The Georgian winger joined Paris Saint-Germain from Napoli in the January transfer window, with both clubs ending the campaign as champions. Kvaratskhelia played a key part in both successes, securing Ligue 1 and Serie A winner’s medals for 2024/25.|archive-date=2026-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20260418005440/https://sports.yahoo.com/article/khvicha-kvaratskhelia-joins-unique-club-095700992.html|url-status=dead}}</ref> Кварацхелија се етаблирал за Грузија во сите национални младински селекции, станувајќи клучен играч под водство на различни менаџери. Потоа станал составен дел од сениорскиот тим откако го направил своето деби во 2019 година и ѝ помогнал на Грузија да се квалификува за [[Европско првенство во фудбал 2024|Евро 2024]], првиот голем меѓународен турнир во земјата.<ref name="auto">{{Наведени вести|url=https://www.goal.com/en/news/kvaradona-meet-khvicha-kvaratskhelia-the-new-napoli-star-gunning-for-liverpool-in-the-champions-league/bltf6dee7c937cb4cfe|title=Kvaradona! Meet Khvicha Kvaratskhelia, the new Napoli star who is gunning for Liverpool in the Champions League|date=7 September 2022|work=Goal.com|access-date=16 September 2023}}</ref><ref name="auto1">{{Наведена мрежна страница|url=https://sempremilan.com/kaladze-three-milan-memories-leao-kvaratskhelia-napoli|title=Kaladze reveals three favourite Milan memories and weighs in on Leao vs. Kvaratskhelia debate|date=7 April 2023|work=SempreMilan|accessdate=16 September 2023}}</ref> == Клупска кариера == === Рана кариера === Откако поминал низ младинскиот систем, Кварацхелија ја започнал својата сениорска кариера во [[ФК Динамо Тбилиси|Динамо Тбилиси]] во 2017 година, дебитирајќи против Колкети-1913 Поти, влегувајќи како замена во 62-та минута во ремито 1-1 на 29 септември 2017 година. Вкупно, Кварацхелија одиграл пет натпревари во сите натпреварувања за Динамо Тбилиси, постигнувајќи го својот прв гол во победата од 1-0 на гости против [[ФК Шукура Кобулети|Шукура Кобулети]] на 19 ноември 2017 година.<ref name="soccerway">{{Soccerway|khvicha-kvaratskhelia/463156}}</ref> Во март 2018 година, Кварацхелија го напуштил Динамо Тбилиси како резултат на спор околу договорот и потоа потпишал за [[ФК Рустави|Рустави]] преку слободен трансфер.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://adjarasport.com/fekhburti/posts/bavshvi-romelits-qvelas-atquebs-10-tslis-kvaratskhelia-dzmis-kvalze-480492|title=ბავშვი, რომელიც ყველას ატყუებს - 10 წლის კვარაცხელია ძმის კვალზე|date=14 October 2020|work=Adjara Sport|language=ka|trans-title=The child who deceives everyone – 10-year-old Kvaratskhelia following in his brother's footsteps.|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718192533/https://adjarasport.com/fekhburti/posts/bavshvi-romelits-qvelas-atquebs-10-tslis-kvaratskhelia-dzmis-kvalze-480492|archive-date=18 July 2022|accessdate=18 July 2022}}</ref> Во април 2018 година, Кварацхелија станал предмет на интерес од германскиот шампион [[Бајерн Минхен|Баерн Минхен]] и присуствувал на ремито 0-0 на Баерн против Севиља во четвртфиналето на [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите на УЕФА]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://europop.ge/article/5640-17-clis-kartveli-supertalanti-miunkhenis-baierns-moskovis-lokomotivi-echidaveba|title=17 წლის ქართველი სუპერტალანტი - მიუნხენის ბაიერნს მოსკოვის ლოკომოტივი ეჭიდავება|date=7 August 2018|work=Europop|language=ka|trans-title=The 17-year-old Georgian super talent – Munich's Bayern is competing with Moscow's Lokomotiv.|archive-url=https://web.archive.org/web/20230317210037/https://europop.ge/article/5640-17-clis-kartveli-supertalanti-miunkhenis-baierns-moskovis-lokomotivi-echidaveba|archive-date=17 March 2023|accessdate=17 March 2023}}</ref> За време на сезоната во Европска лига 2018, Кварацхелија постигнал три гола во 18 настапи за Рустави. Во 2018 година, ''[[Гардијан|„Гардијан“]]'' го вклучил Кварацхелија меѓу 60-те најдобри млади играчи во светот.<ref name=":1">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/football/ng-interactive/2018/oct/11/next-generation-2018-60-of-the-best-young-talents-in-world-football|title=Next Generation 2018: 60 of the best young talents in world football|last=Christenson|first=Marcus|date=2018-10-10|work=The Guardian|access-date=2025-05-11|last2=Powell|first2=Jim|language=en-GB|issn=0261-3077|last3=Blight|first3=Garry|last4=Hulley-Jones|first4=Frank}}</ref> На 15 февруари 2019 година, Кварацхелија му се придружил на клубот [[Руска премиер лига|од руската Премиер лига]] (РПЛ) [[ФК Локомотив Москва|Локомотив Москва]] на позајмица.<ref name="InKK">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fclm.ru/ru/publications/news/19535|title=Хвича Кварацхелия – в "Локомотиве"|date=15 February 2019|publisher=[[FC Lokomotiv Moscow]]|language=ru|trans-title=Khvicha Kvaratskhelia – at "Lokomotiv"}}</ref> Тој го направил своето деби во лигата на 10 март како замена во 86-тата минута за [[Џеферсон Фарфан]] против [[ФК Анжи Махачкала|Анжи Махачкала]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://premierliga.ru/match/match_12726.html|title=Anzhi v Lokomotiv game report|date=10 March 2019|publisher=[[Russian Premier League]]|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20200811031635/https://premierliga.ru/match/match_12726.html|archive-date=11 August 2020|accessdate=10 March 2019}}</ref> На 1 јули, Локомотив Москва објавил дека Кварацхелија го напуштил клубот откако истекла неговата позајмица.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fclm.ru/ru/publications/news/20350|title=Кварацхелия покинул "Локомотив"|date=1 July 2019|publisher=[[FC Lokomotiv Moscow]]|language=ru|trans-title=Kvaratskhelia left Lokomotiv}}</ref> По губењето на Кварацхелија, менаџерот на Локомотив Москва, Јуриј Семин, изјавил дека е многу разочаран откако не успеал да се договори за траен трансфер со Кварацхелија, бидејќи Семин го сметал за исклучително талентиран.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.championat.com/football/news-3793843-sjomin-iz-za-uhoda-kvarachelii-iz-lokomotiva-u-menja-potekli-sljozy.html|title=Сёмин: из-за ухода Кварацхелии из "Локомотива" у меня потекли слёзы|date=1 July 2019|publisher=Championat|language=ru|trans-title=Semin: I cried because Kvaratskhelia left Lokomotiv}}</ref> === Рубин Казањ === На 6 јули 2019 година, Кварацхелија потпишал петгодишен договор со [[ФК Рубин Казањ|Рубин Казањ]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rubin-kazan.ru/posts/hvicha-kvaratsheliya-stal-igrokom-rubina|title=ХВИЧА КВАРАЦХЕЛИЯ СТАЛ ИГРОКОМ "РУБИНА"|date=6 July 2019|publisher=[[FC Rubin Kazan]]|language=ru|trans-title=Khvicha Kvaratskhelia became a Rubin player|archive-url=https://web.archive.org/web/20190708153708/https://rubin-kazan.ru/posts/hvicha-kvaratsheliya-stal-igrokom-rubina|archive-date=8 July 2019|accessdate=8 July 2019}}</ref> Тој го одиграл својот прв натпревар на 15 јули против неговиот претходен клуб Локомотив, влегувајќи како замена во второто полувреме и постигнувајќи го израмнувачкиот гол во ремито 1-1. Кварацхелија бил прогласен за најдобар играч на натпреварот од страна на навивачите на Рубин на официјалната страница на клубот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sovsport.ru/football/news/2:911320|title=Кварацхелия признан болельщиками "Рубина" лучшим игроком матча с "Локомотивом"|work=sovsport.ru (in Russian), 18 July 2019|trans-title=Kvaratskhelia was named the best player of the match against "Lokomotiv" by Rubin fans.}}</ref> Генерално, неговото купување било поздравено од неколку руски медиуми како главен трансферен успех за Рубин, кај кои пазарната вредност на играчот се зголемила пет пати во една сезона помеѓу јуни 2019 и јуни 2020 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.championat.com/football/article-4095305-luchshie-molodye-futbolisty-rpl-kotorye-raskrylis-v-sezone-20192020.html|title=10 лучших молодых игроков РПЛ, которые раскрылись в сезоне 2019/20|work=championat.com (in Russian), 31 July 2020|trans-title=The 10 best young players of the Russian Premier League who emerged in the 2019/20 season.}}</ref> Врз основа на гласовите меѓу навивачите на Рубин, Кварацхелија ја освоил номинацијата за играч на месецот четири пати во 2020-21, имено во август, септември, октомври и април.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.silksport.ge/NewsPost/0/6670/1|title=ხვიჩა კვარაცხელია რუბინის თვის საუკეთესო მოთამაშე გახდა|date=3 May 2021|access-date=5 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706000549/https://www.silksport.ge/NewsPost/0/6670/1|archive-date=6 July 2022|publisher=silksport.ge (in Georgian)}}</ref> На почетокот на 2021 година, ''„Л'Екип“'' објавил список од 50 најдобри играчи родени во 21 век, а Кварацхелија бил единствениот играч од рската лига кој бил вклучен на списокот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sport-express.ru/football/rfpl/news/kvaracheliya-voshel-v-top-50-molodyh-igrokov-v-mire-pervyy-fati-1756930/#!|title=Кварацхелия вошел в топ-50 молодых игроков в мире, первый — Фати|date=12 February 2021|work=sport-express.ru (in Russian), 12 February 2021|trans-title=Kvaratskhelia entered the top 50 young players in the world, with Fati in first place.}}</ref> === Динамо Батуми === На 7 март 2022 година, [[ФИФА]] објавила дека, поради [[Руска инвазија на Украина (2022)|руската инвазија на Украина]], странските играчи во Русија можат еднострано да ги суспендираат своите договори до 30 јуни и им е дозволено да потпишуваат договори со клубови надвор од Русија до истиот датум.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fifa.com/about-fifa/organisation/fifa-council/media-releases/fifa-adopts-temporary-employment-and-registration-rules-to-address-several|title=FIFA adopts temporary employment and registration rules to address several issues in relation to war in Ukraine|date=7 March 2022|publisher=[[FIFA]]}}</ref> На 24 март 2022 година, Рубињ Казан објавил дека договорот на Кварацхелија е суспендиран.<ref>{{Наведена изјава за печат|access-date=24 March 2022}}</ref> Истиот ден, тој се приклучил на [[ФК Динамо Батуми|Динамо Батуми]] од Грузија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.facebook.com/DinamoBatumi1923/posts/3011126885766758|title=Say what?|date=24 March 2022|publisher=[[FC Dinamo Batumi|Dinamo Batumi]]|accessdate=24 March 2022}}</ref> Кварацхелија учествувал во 11 лигашки натпревари со Динамо Батуми, постигнувајќи осум гола и обезбедувајќи две асистенции. Европска лига го прогласила за најдобар играч во второто коло од сезоната, кое се совпаднало со периодот помеѓу април и јули.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://1tv.ge/news/eligis-meore-wreshi-sauketeso-kvarackheliaa-1tvsport/|title=ელიგის მეორე წრეში საუკეთესო კვარაცხელიაა|date=23 June 2022|work=1tv.ge (in Georgian)}}</ref> === Наполи === На 1 јули 2022 година, [[ФК Наполи|Наполи]] од [[Серија А]] го потврдил потпишувањето на Кварацхелија со договор со важност до 2027 година од Динамо Батуми за наводна сума од 10-12 милиони евра.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sscnapoli.it/il-napoli-ufficializza-lacquisto-di-kvaratskhelia-a-titolo-definitivo/|title=NAPOLI FORMALIZES THE PURCHASE OF KVARATSKHELIA OUTRIGHT|date=1 July 2022|publisher=Napoli|accessdate=14 July 2022}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cbw.ge/culture/khvicha-kavaratskhelia-hits-new-record-with-his-transfer-to-napoli|title=Khvicha Kavaratskhelia hits New Record with his Transfer to Napoli|work=CBW|accessdate=14 July 2022}}</ref> Дебито на Кварацхелија за клубот се случило на 15 август, во првото коло од Серија А против [[ФК Хелас Верона|Хелас Верона]]; тој постигнал гол и асистирал во победата од 5-2.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.eurosport.it/calcio/serie-a/2022-2023/calcio-serie-a-verona-napoli-2-5-kvaratskhelia-show-all-esordio-gol-ei-assist-per-il-georgiano_sto9086779/story.shtml|title=Calcio, Serie A – Verona-Napoli 2–5: Kvaratskhelia show all'esordio, gol e assist per il georgiano|last=Arcari|first=Marco|date=15 August 2022|work=[[Eurosport]]|language=it|trans-title=Calcio, Serie A – Verona-Napoli 2–5: Kvaratskhelia show in his debut, goal and assist for the Georgian.|accessdate=20 August 2022}}</ref> Тој постигнал два гола во следниот коло против [[ФК Монца|Монца]] на 21 август, постигнувајќи ги своите први [[Хет-трик|два гола]] во Серија А во победата од 4-0.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Napoli/21-08-2022/napoli-monza-4-0-gol-kvaratskhelia-doppietta-osimhen-kim-4401977280092.shtml|title=È Kvaratskhelia show: doppietta da applausi. E il Napoli travolge 4-0 il Monza|date=21 August 2022|work=La Gazzetta dello Sport|language=it-IT|accessdate=22 August 2022}}</ref> По овие натпревари, Кварацхелија се искачил на врвот на списокот на најдобри стрелци во Серија А, станувајќи првиот играч во историјата на Наполи кој постигнал три гола во двата први лигашки натпревари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://agenda.ge/en/news/2022/3218|title=Khvicha Kvaratskhelia first Napoli player to score 3 goals in 2 opening games|work=agenda.ge, 24 August 2022}}</ref> Понатаму, тој бил прогласен за играч на месецот во Серија А во август 2022 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://football-italia.net/kvaratskhelia-voted-serie-a-player-of-the-month/|title=KVARATSKHELIA VOTED SERIE A PLAYER OF THE MONTH|date=2 September 2022|work=football-italia.net|accessdate=2 September 2022}}</ref> [[Податотека:Khvicha_kvaratskhelia_napoli.jpg|десно|мини|Кварацхелија во дресот на Наполи во 2023 година]] На 4 октомври, тој го постигнал својот прв гол во Лигата на шампионите во победата од 6–1 над [[ФК Ајакс|Ајакс]] на гостински терен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2035674--ajax-vs-napoli/|title=Ajax 1–6 Napoli|date=4 October 2022|work=UEFA}}</ref> Со уште еден гол и асистенција во реваншот една недела подоцна, Кварацхелија бил прогласен за играч на натпреварот,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.calcionapoli1926.it/ultimissime-calcio-napoli/kvaratskhelia-foto-champions-league-napoli/|title=Kvaratskhelia eletto come "Man of the Match" di Napoli-Ajax|access-date=13 October 2022|publisher=calcionapoli1926.it|language=it}}</ref> и вклучен во тимот на неделата.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.90min.com/posts/champions-league-team-of-the-week-gameweek-4-2022-23|title=Champions League team of the week: Gameweek 4|date=13 October 2022|publisher=90min.com}}</ref> Со три гола и една асистенција во февруари 2023 година, Кварацхелија бил прогласен за играч на месецот во Серија А по втор пат, првиот играч што ја освоил наградата повеќе пати во истата сезона.<ref name="February POTM">{{Наведени вести|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/the-ea-sports-player-of-the-month-feb|title=Khvicha Kvaratskhelia EA Sports Player of the Month for February|date=10 March 2023|access-date=10 March 2023|publisher=Serie A}}</ref> Следниот месец му донело поголемо признание кога добил уште една награда за играч на месецот во Серија А, сличен трофеј од Италијанската асоцијација на фудбалери <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://forzanapolipress.com/2023/03/31/khvicha-kvaratskhelia-named-ea-sports-and-aic-player-of-the-month-for-march/|title=Khvicha Kvaratskhelia Named EA Sports And AIC Player Of The Month For March|date=31 March 2023|work=forzanapolipress.com|accessdate=21 April 2023|archive-date=2023-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425124702/https://forzanapolipress.com/2023/03/31/khvicha-kvaratskhelia-named-ea-sports-and-aic-player-of-the-month-for-march/|url-status=dead}}</ref> и наградите за гол на месецот во Серија А и гол на сезоната во Серија А за прекрасен гол постигнат во победата од 2–0 против [[ФК Аталанта|Аталанта]] на 11 март.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/the-goal-of-the-month-by-crypto-com-march|title=Khvicha Kvaratskhelia won the Goal Of The Month award presented by crypto.com for March|work=legaseriea.it|publisher=SERIE A|accessdate=27 March 2023}}</ref> На 4 мај, по нерешениот резултат 1–1 со [[Удинезе Калчо|Удинезе]], Наполи бил потврден како шампион на Серија А за прв пат по 33 години.<ref name="Serie A 2023">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/sport/football/65488842|title=Napoli win Serie A for first time in 33 years|date=4 May 2023|work=BBC Sport|accessdate=4 May 2023}}</ref> Тој ја завршил сезоната како најдобар асистент со 10 и постигна 12 гола, а на крајот од сезоната бил прогласен за најкорисен играч во Серија А и за најдобар млад играч на сезоната во Лигата на шампионите.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/sports/soccer/kvaratskhelia-named-player-season-serie-2023-06-02/|title=Kvaratskhelia named Player of the Season in Serie A|date=2 June 2023|work=Reuters|access-date=2 June 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0282-183b47355fb9-5778e4a7c37f-1000--khvicha-kvaratskhelia-named-2022-23-uefa-champions-league-yo/|title=Khvicha Kvaratskhelia named 2022/23 UEFA Champions League Young Player of the Season|date=11 June 2023|work=[[UEFA]]|accessdate=18 June 2023}}</ref> На 27 септември, Кварацхелија се запишал во списокот на стрелци во победата на Наполи од 4–1 над Удинезе, со што завршила шестмесечната голгетерска суша.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://football-italia.net/kvaratskhelia-after-napoli-goal-of-course-i-missed-this-feeling/|title=Kvaratskhelia after Napoli goal: 'Of course I missed this feeling'|last=Heyes|first=Apollo|date=27 September 2023|work=Football Italia|language=en|accessdate=4 October 2023}}</ref> Во текот на оваа сезона тој постигнал уште 10 голови, вклучувајќи го и еден против [[ФК Фјорентина|Фјорентина]] на 17 мај, кој бил прогласен од навивачите како гол на месецот во Серија А.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/the-goal-of-the-month-by-crypto-com-for-may|title=Khvicha Kvaratskhelia won the Goal Of The Month award presented by crypto.com for May|work=legaseriea.it|accessdate=23 May 2024}}</ref> Неговиот број од 11 лигашки голови и шест асистенции бил втор најдобар меѓу играчите на Наполи, веднаш зад [[Виктор Осимен]]. На 10 октомври 2024 година, Кварацхелија бил прогласен за играч на месецот во Серија А по четврти пат, рекорд што го дели со [[Пауло Дибала]] од [[ФК Рома|Рома]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/khvicha-kvaratskhelia-ea-sports-fc-player-of-the-month-for-september|title=KHVICHA KVARATSKHELIA "EA SPORTS FC PLAYER OF THE MONTH" FOR SEPTEMBER|publisher=legaseriea.it|accessdate=10 October 2024}}</ref> На 16 јануари 2025 година, тој го објавил своето заминување од Наполи во видео на социјалните мрежи. Многу фанови биле лути од одлуката, особено затоа што Наполи бил лидер во Серија А и на добар пат да ја освои својата втора титула во лигата за три години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://sports.yahoo.com/kvaratskhelia-bids-farewell-napoli-social-194345754.html|title=Kvaratskhelia bids farewell to Napoli in social media video|date=16 January 2025|work=Yahoo Sports|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121103638/https://sports.yahoo.com/kvaratskhelia-bids-farewell-napoli-social-194345754.html|archive-date=21 January 2025|accessdate=16 January 2025}}</ref> === Париз Сен Жермен === На 17 јануари 2025 година, клубот од [[Лига 1 (Франција)|Лига 1,]] [[ФК Париз Сен Жермен|Париз Сен Жермен,]] го објавил потпишувањето на договор со Кваратскелија до јуни 2029 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/articles/c62eekn8vmmo|title=Khvicha Kvaratskhelia: Paris St-Germain sign Napoli forward on deal until June 2029|date=17 January 2025|work=BBC Sport}}</ref> Со овој трансфер, тој станал првиот грузиски играч во историјата кој настапувал за клубот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/khvicha-kvaratskhelia-signs-for-paris-saint-germain-until-2029|title=Khvicha Kvaratskhelia signs for Paris Saint-Germain until 2029|date=17 January 2025|publisher=Paris Saint-Germain FC|accessdate=17 January 2025|archive-date=2025-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250117212835/https://en.psg.fr/teams/first-team/content/khvicha-kvaratskhelia-signs-for-paris-saint-germain-until-2029|url-status=dead}}</ref> Била објавена сума за трансфер од 80 милиони евра (70 милиони плус 10 милиони во можни бонуси).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Mercato-khvitcha-kvaratskhelia-a-signe-au-psg/1533067|title=Mercato : Khvitcha Kvaratskhelia a signé au PSG|date=17 January 2025|work=[[L'Équipe]]|language=fr|trans-title=Transfer Market: Khvicha Kvaratskhelia has signed with PSG.|accessdate=23 January 2025}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.footmercato.net/a7618010644921838627-le-psg-touche-enfin-au-but-pour-khvicha-kvaratskhelia|title=Le PSG touche enfin au but pour Khvicha Kvaratskhelia !|last=Zemour|first=Samuel|date=2025-01-13|work=Foot Mercato : Info Transferts Football - Actu Foot Transfert|language=fr|accessdate=2025-01-30}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.calciomercato.it/2025/02/26/kvaratskhelia-al-psg-per-80-milioni-ll-napoli-ne-ha-gia-incassati-24/|title=Kvaratskhelia al Psg per 80 milioni: ecco quanto ha già incassato De Laurentiis {{!}} ESCLUSIVO|last=Trotta|first=Eleonora|date=2025-02-26|work=CalcioMercato.it|language=it-IT|accessdate=2025-02-26}}</ref> На 25 јануари, Кварацхелија го имал своето деби во ремито 1-1 против [[ФК Ремс|Ремс]], давајќи му асистенција на [[Усман Дембеле]] за првиот гол во натпреварот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.psg.fr/teams/first-team/content/khvicha-kvaratskhelia-makes-his-debut-paris-saint-germain-stade-de-reims-ligue-1-2024-2025|title=Khvicha Kvaratskhelia makes his debut|date=25 January 2025|publisher=[[Paris Saint-Germain FC]]|accessdate=25 January 2024|archive-date=2025-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222115131/https://en.psg.fr/teams/first-team/content/khvicha-kvaratskhelia-makes-his-debut-paris-saint-germain-stade-de-reims-ligue-1-2024-2025|url-status=dead}}</ref> На 7 февруари, тој го постигнал својот прв гол за ПСЖ во победата од 4-1 над [[ФК Монако|Монако]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lequipe.fr/Football/match-direct/ligue-1/2024-2025/psg-monaco-live/656043|title=DIRECT.PSG-Monaco|work=L’Equipe|accessdate=7 February 2025}}</ref> На 19 февруари, Кварацхелија го постигнал својот прв гол за ПСЖ во Лигата на шампионите во победата од 7-0 над [[ФК Брест|Брест]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/sport/football/live/c98y71v52ngt|title=PSG 7–0 Brest: French champions stroll into last 16 with 10–0 aggregate win|date=19 February 2025|work=BBC Sport|publisher=BBC|accessdate=19 February 2025}}</ref> На 5 април, по победата од 1–0 против Анже, ПСЖ ја освоил својата 13-та титула во Лига 1, а Кварацхелија станал првиот Грузиец што ја освоил [[Лига 1 (Франција)|Лига 1.]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Le-psg-champion-de-france-pour-la-13e-fois-de-son-histoire-apres-sa-victoire-contre-angers/1551951|title=Le PSG champion de France pour la 13e fois de son histoire après sa victoire contre Angers|work=L’Equipe|accessdate=6 April 2025}}</ref> На 23 мај, Наполи ја освоил Серија А, иако Кварацхелија не добил медал, бидејќи го напуштил клубот во јануари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fanpage.it/sport/calcio/perche-kvaratskhelia-non-e-campione-ditalia-col-napoli-nonostante-5-gol-cosa-dice-il-regolamento/|title=Perché Kvaratskhelia non è campione d'Italia col Napoli nonostante 5 gol: cosa dice il regolamento continua su|work=fanpage|accessdate=25 May 2025}}</ref> Сепак, Кварацхелија сè уште ќе се смета за победник во Серија А поради тоа што одиграл 17 натпревари во сезоната пред да се пресели во ПСЖ. Два дена подоцна, ПСЖ го освоил својот 16-ти Куп на Франција, и иако Кварацхелија не играл во финалето поради главоболка, тој го освоил Купот на Франција и станал првиот Грузиец што го сторил тоа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Le-psg-s-offre-une-16e-coupe-de-france-apres-une-victoire-facile-en-finale-contre-reims/1564666|title=Le PSG s'offre une 16e Coupe de France après une victoire facile en finale contre Reims|work=L’Équipe|accessdate=25 May 2025}}</ref> Една недела подоцна, на 31 мај, Кварацхелија го постигнал четвртиот гол за ПСЖ во нивната победа од 5–0 над [[ФК Интер|Интер]] во финалето на Лигата на шампионите, обезбедувајќи ја првата титула на клубот во ова натпреварување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fr.uefa.com/uefachampionsleague/news/0299-1de42bc0ad55-5ee9e2bf48fe-1000--paris-remporte-l-uefa-champions-league-un-double-de-doue-s/|title=Paris remporte l'UEFA Champions League : un doublé de Doué scelle une victoire record en finale contre l'Inter|work=UEFA|accessdate=1 June 2025}}</ref> Тој исто така станал првиот Грузиец што постигнал гол во финалето на клупско натпреварување на УЕФА и само вториот Грузиец што ја освоил Лигата на шампионите, по [[Кахабер Калаѕе|Каха Калаѕе]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Le-quatrieme-but-du-psg-signe-kvaratskhelia-en-finale-de-la-ligue-des-champions-en-video/1566596|title=Le quatrième but du PSG signé Kvaratskhelia en finale de la Ligue des champions en vidéo|work=L’Équipe|accessdate=1 June 2025}}</ref> На 23 јуни 2025 година, тој го постигнал првиот гол против [[ФК Сиетл Саундерс|Сиетл Саундерс]] во третиот натпревар од групната фаза на [[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Светското клупско првенство на ФИФА 2025]], станувајќи првиот Грузиец што постигнал гол на [[Светско клупско првенство во фудбал|Светското клупско првенство на ФИФА]] .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fifa.com/en/match-centre/match/10005/289175/289176/400019159|title=Group B - Match 33|work=FIFA|accessdate=23 June 2024}}</ref> Подоцна истата година, на 13 август, тој настапувал и го освоил [[Суперкуп на УЕФА 2025|Суперкупот на УЕФА 2025]] против [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем Хотспур]], станувајќи вториот Грузиец што го сторил тоа по [[Кахабер Калаѕе|Каха Калаѕе]], кој играл и го освоил Суперкупот на УЕФА 2007.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Apres-une-remontee-spectaculaire-le-psg-remporte-la-supercoupe-d-europe-aux-tirs-au-but-contre-tottenham/1585008|title=Après une remontée spectaculaire, le PSG remporte la Supercoupe d'Europe aux tirs au but contre Tottenham|work=L’Équipe|accessdate=14 August 2025}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fr.uefa.com/uefasupercup/news/029c-1e79047336b9-d543e14d654b-1000--paris-2-2-tottenham-4-3-t-a-b-les-vainqueurs-de-la-champion/|title=Paris 2-2 Tottenham (4-3 t.a.b.) : les vainqueurs de la Champions League signent un retour spectaculaire en Super Coupe|work=UEFA|accessdate=14 August 2025}}</ref> == Меѓународна кариера == === Младинско ниво === Кварацхелија првпат ја претставувал Грузија на ниво до 17 години, дебитирајќи против Бугарија во поразот од 1–0 на 28 септември 2016 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.worldsport.ge/en/page/145132_u-17-team-georgia-fell-to-bulgaria|title=U-17 Team: Georgia Fell to Bulgaria|date=28 September 2016|publisher=World Sport|accessdate=28 June 2024}}</ref> Во мај 2017 година, Кварацхелија бил дел од грузиската репрезентација до 17 години која го освоила УЕФА Развоен турнир, постигнувајќи гол против Латвија во последниот натпревар.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gff.ge/ge/media/news/10060|title=17-წლამდელები: საქართველო უეფას განვითარების თასის გამარჯვებულია!|date=1 May 2017|publisher=Georgian Football Federation|language=ka|accessdate=28 June 2024}}</ref> На 8 ноември 2017 година, на 16-годишна возраст, Кварацхелија го направил своето деби за грузиската репрезентација до 19 години, влегувајќи како доцна замена против Босна и Херцеговина во квалификациите за Европското првенство до 19 години во 2018 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/under19/match/2021436--bosnia-and-herzegovina-vs-georgia/|title=Bosnia and Herzegovina 1–0 Georgia|publisher=UEFA|accessdate=28 June 2024}}</ref> Десет месеци подоцна, на 5 септември 2018 година, Кварацхелија го постигнал својот прв гол за грузиската репрезентација до 19 години, против истиот противник, во првиот натпревар од двомечот против Босна и Херцеговина во Лучани, [[Србија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://1tv.ge/news/qartveli-19-wlamdelebma-bosnielebs-dauzavdnen/|title=ქართველი 19-წლამდელები ბოსნიელებს დაუზავდნენ|date=6 September 2018|publisher=1TV|language=ka|accessdate=28 June 2024}}</ref> Поради неговите настапи за репрезентацијата на Грузија до 17 години, Кварацхелија станал првиот добитник на новововедениот златен медал „Александре Чиваѕе“ во 2017 година, кој секоја година го доделува [[Фудбалски сојуз на Грузија|Грузиската фудбалска федерација]] на талентирани млади играчи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fanebi.com/aleqsandre-chivadzis-premia/|title=ალექსანდრე ჩივაძის პრემია|date=28 December 2017|work=fanebi.com|language=KA|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002211308/https://fanebi.com/aleqsandre-chivadzis-premia/|archive-date=2 October 2023|accessdate=19 October 2022}}</ref> Следната година тој добил сребрен медал за неговите настапи за репрезентацијата на Грузија до 19 години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://gff.ge/ge/media/news/17233|title=GFF AWARDS 2018|date=28 December 2018|work=gff.ge|language=KA}}</ref> На 29 мај 2018 година, Кварацхелија ја претставувал репрезентацијата на Грузија до 18 години, постигнувајќи го третиот гол на Грузија во победата од 4–1 на гости против Турција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tff.org/default.aspx?pageID=471&ftxtID=29384|title=U18s lost against Georgia: 4-1|date=30 May 2018|publisher=Turkish Football Federation|accessdate=28 June 2024}}</ref> Пред неговиот повик за сениорската репрезентација, Кварацхелија двапати ја претставувал репрезентацијата на Грузија до 21 година, постигнувајќи го израмнувачкиот гол за Грузија во поразот од 3–2 од Франција на своето деби за време на квалификациите за Европското првенство на УЕФА до 21 година во 2021 година на 15 ноември 2019 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/under21/match/2026508/|title=France 3–2 Georgia|publisher=UEFA|accessdate=28 June 2024}}</ref> === Рана сениорска кариера === Кварацхелија го имал своето деби за [[Фудбалска репрезентација Грузија|репрезентацијата на Грузија]] на 7 јуни 2019 година, како стартер во [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2020 - група Д|квалификацискиот натпревар за Евро 2020]] против [[Фудбалска репрезентација на Гибралтар|Гибралтар]].<ref>{{Наведени вести|url=https://1tv.ge/news/khvicha-kvarackhelia-nakrebshi-debiutze-chemi-ocneba-dghes-avikhdine/|title=ხვიჩა კვარაცხელია ნაკრებში დებიუტზე {{!}} ჩემი ოცნება დღეს ავიხდინე|last=Mamulashvili|first=Merab|date=8 June 2019|work=[[First Channel (Georgian TV channel)|First Channel Georgia]]|access-date=27 May 2024|language=ka|trans-title=Khvicha Kvaratskhelia debuted in the national team: "Today, my dream came true."}}</ref> На 14 октомври 2020 година, тој го постигнал својот прв сениорски гол во ремито 1–1 против [[Фудбалска репрезентација на Македонија|Македонија]] во [[УЕФА Лига на нации|Лигата на нации на УЕФА]].<ref>{{Наведени вести|url=https://1tv.ge/news/saqartvelom-gasvlaze-kacnakluli-chrdiloet-makedonia-ver-daamarckha/|title=საქართველომ გასვლაზე კაცნაკლული ჩრდილოეთ მაკედონია ვერ დაამარცხა|last=Mamulashvili|first=Merab|date=15 October 2020|work=First Channel Georgia|access-date=27 May 2024|language=ka}}</ref> Во [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2022|квалификациите за Светското првенство во ФИФА 2022 година]] на 28 март 2021 година, Кварацхелија постигнал гол против [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]],<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/sport/football/56556632|title=Georgia 1–2 Spain: Dani Olmo's late winner saves Spain|date=28 March 2021|work=[[BBC Sport]]|access-date=27 May 2024|publisher=[[BBC]]}}</ref> а три дена подоцна постигнал уште еден гол против [[Фудбалска репрезентација на Грција|Грција]].<ref>{{Наведени вести|url=https://neoskosmos.com/en/2021/04/01/sport/football/greece-narrowly-misses-a-loss-to-georgia-in-world-cup-qualifiers/|title=Greece narrowly misses a loss to Georgia at World Cup qualifiers|date=1 April 2021|work=[[Neos Kosmos]]|access-date=27 May 2024}}</ref> Кварацхелија постигнал три гола во четири натпревари од првата фаза на Лигата на нации 2022–23 и бил на врвот на списокот на играчи во две номинации, вклучително и во вкупниот пласман.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://agenda.ge/en/news/2022/2283|title=Khvicha Kvaratskhelia leads UEFA Nations League players' ranking|date=15 June 2022|work=agenda.ge}}</ref> Во преостанатите два есенски натпревари, тој додал уште два гола, што го направило најплоден грузиски играч за време на овој турнир. ''Whoscored.com'' го именувал во Најдобрите Единаесет и во јуни и во септември и му ја доделил највисоката сезонска оценка (8,2) меѓу играчите од тимот од Групата Ц.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.whoscored.com/Regions/247/Tournaments/685/Seasons/8872/Stages/20403/Show/International-UEFA-Nations-League-C-2022-2023|title=UEFA Nations League C Grp. 4 statistics|work=Who Scored|accessdate=29 September 2022}}</ref> Во есента 2023 година, Кварацхелија додал уште пет гола на својот број и станал првиот играч меѓу ''Крусејдерс'' кој постигнал гол во четири последователни натпревари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://1tv.ge/news/kvarackhelia-nakrebis-bombardirebshi-iashvils-gautanabrda-is-jvarosnebshi-pirvelia-vinc-zedized-otkh-matchshi-gaitana-video-1tvsport/|title=კვარაცხელია ნაკრების ბომბარდირებში იაშვილს გაუთანაბრდა|work=1tv.ge|language=ka|accessdate=20 November 2023}}</ref> === Евро 2024 === Во март 2024 година, националниот тим успешно ја завршил својата квалификациска кампања за [[Европско првенство во фудбал 2024|Европското првенство]], а Кварацхелија станал широко признат како клучен придонесувач за ова достигнување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.crystalsport.ge/news/62064-klubebis-da-tsnobili-adamianebis-milotsva-sakartvelos-nakrebs---LIVE|title=ნაკრებს ადამიანების მილოცვა ცნობილი საქართველოს და კლუბების|date=27 March 2024|work=Crystal Sport|language=ka}}</ref> На 22 мај 2024 година, Кварацхелија бил именуван во составот од 26 играчи за [[Европско првенство во фудбал 2024|Европското првенство во фудбал 2024.]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goal.com/en/lists/georgia-euro-2024-squad/blt298c872c5b43dec5#csaab92a944c3e7a49|title=Georgia Euro 2024 squad: Khvicha Kvaratskhelia leads debut run|last=Noronha|first=Anselm|work=Goal.com|accessdate=27 June 2024}}</ref> На 26 јуни, тој бил прогласен за играч на натпреварот, постигнувајќи го својот прв гол на турнирот во втората минута од победата од 2–0 над [[Фудбалска репрезентација на Португалија|Португалија]] во последниот натпревар од групната фаза, придонесувајќи за квалификацијата на неговата нација во [[Европско првенство во фудбал 2024 - нокаут фаза|нокаут фазата]] како една од најдобрите третопласирани екипи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/football/article/2024/jun/26/georgia-portugal-euro-2024-match-report|title=Kvaratskhelia propels Georgia to last 16 with famous win over Portugal|last=Fisher|first=Ben|date=26 June 2024|work=The Guardian}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/euro2024/match/2036196--georgia-vs-portugal/|title=Georgia 2–0 Portugal|date=26 June 2024|publisher=UEFA}}</ref> Грузија била елиминирана од турнирот во осминафиналето по поразот од 4–1 од [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cxe2mx95x90t|title=Spain 4-1 Georgia LIVE: Euro 2024 football score, commentary, report & updates|last=Sanders|first=Emma|date=30 June 2024|work=BBC Sport|access-date=3 July 2024}}</ref> === Капитен на грузиската репрезентација === На 24 март 2026 година, тој бил назначен за капитен на [[Фудбалска репрезентација Грузија|грузиската репрезентација]]. Во својот прв натпревар како капитен, тој постигнал два гола во ремито 2-2 против Израел во пријателски натпревар во Тбилиси. == Профил на играч == Како физички моќен и технички надарен играч, Кварацхелија е високо лево крило со витка градба, кој е способен да игра насекаде низ предната линија.<ref name="Messi georgiano">{{Наведени вести|url=https://www.corrieredellosport.it/news/calcio/calcio-mercato/napoli/2022/04/12-91819919/kvaratskhelia_il_messi_georgiano_pronto_a_far_sognare_napoli|title=Kvaratskhelia, il Messi georgiano pronto a far sognare Napoli|date=12 April 2022|work=Corrierre dello Sport|access-date=5 July 2024|language=it}}</ref><ref name="giovani da seguire">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ultimouomo.com/50-giovani-da-seguire-nel-2021-quinta-parte/|title=50 giovani da seguire nel 2021 – Quinta parte|date=8 January 2021|publisher=L'Ultimo Uomo|language=it|accessdate=5 July 2024}}</ref><ref name="Un talento al giorno">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tuttomercatoweb.com/il-talento-del-giorno/i-un-talento-al-giorno-i-khvicha-kvaratskhelia-un-vero-killer-dell-uno-vs-uno-1521607|title=Un talento al giorno, Khvicha Kvaratskhelia: un vero killer dell'uno vs uno|date=16 April 2021|work=Tutto Mercato Web|language=it|accessdate=5 July 2024}}</ref> Иако е вешт со двете нозе, тој претпочита да се движи одвнатре од левото крило за да удри во голот со својата посилна десна нога. Тој е способен да игра и како [[Напад (фудбал)|втор напаѓач]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/athletic/5536511/2024/06/08/georgia-euro-2024-squad-guide/|title=Georgia Euro 2024 squad guide: A top forward and 'keeper but an untested defence|last=Whitehead|first=Jacob|date=8 June 2024|work=The New York Times|access-date=5 July 2024}}</ref> Тој е познат по својата елеганција, забрзување и брзина со топката, како и по неговите вештини за дриблинг и употреба на трикови, што му овозможува да ги искористи просторите со своите трчања во контранапад.<ref name="piede giusto">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ultimouomo.com/kvaratskhelia-partito-piede-giusto-premio-aic-calciatore-mese-agosto/|title=Kvaratskhelia è partito con il piede giusto|date=2 September 2022|publisher=L'Ultimo Uomo|language=it|accessdate=5 July 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thescore.com/seri/news/2615968|title=How Napoli sensation Kvaratskhelia went from obscurity to stardom|date=April 2023|work=www.thescore.com|accessdate=5 July 2024}}</ref> Поради неговата визија, завршувања, [[Центаршут (фудбал)|центрирања]] и точност од прекини, тој е способен самиот да постигнува голови или да создава шанси за своите соиграчи.<ref name="danzare">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cronachedispogliatoio.it/kvaratskhelia-napoli-storia-chi-e/|title=Kvaratskhelia, dai monti del Caucaso per danzare sulla Serie A|last=Lignelli|first=Matteo|date=22 August 2022|publisher=Cronache di spogliatoio|language=it|accessdate=5 July 2024}}</ref><ref name="daring to dream">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2022/aug/22/italy-serie-a-napoli-naples-khvicha-kvaratskhelia-aurelio-de-laurentiis|title='Kvaradona' has Napoli fans daring to dream after summer of discontent|last=Bandini|first=Nicky|date=22 August 2022|work=The Guardian|access-date=5 July 2024}}</ref><ref name="immarcabile">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ultimouomo.com/cosa-rende-immarcabile-dribbling-kvaratskhelia-napoli/?fbclid=IwAR3RpkjFWymg3DlbnEKl_m0HbDb75Q0PQ6pWEfZ2VgEM-G96R8XBDcBxbjU|title=Cosa rende immarcabile Kvaratskhelia|date=21 February 2023|publisher=L'Ultimo Uomo|language=it|accessdate=5 July 2024}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rivistaundici.com/2024/07/05/gonzalo-montiel-rigori/|title=Fate tirare un rigore a Gonzalo Montiel e non ve ne pentirete|date=5 July 2024|publisher=Rivista Undici|language=it-IT|accessdate=5 July 2024}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.corrieredellosport.it/news/calcio/serie-a/2024/05/17-127660740/fiorentina-napoli_diretta_segui_la_partita_di_serie_a_live|title=Fiorentina-Napoli rivivi la diretta 2-2: Kvaratskhelia punizione capolavoro|date=17 May 2024|work=Corriere dello Sport|access-date=5 July 2024|language=it}}</ref> Сметан за многу ветувачки млад играч во медиумите, во 2018 година, Кварацхелија бил вклучен во „Следната генерација 2018: 60 од најдобрите млади таленти во светскиот фудбал“ ''на [[Гардијан|The Guardian]]'', додека во 2019 година, тој бил вклучен во „50 за иднината“ на [[УЕФА]] за сезоната 2019-20.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0253-0e99d077bac2-c2ee61198ae0-1000--50-for-the-future-uefa-com-s-ones-to-watch-in-2019-20/|title=50 for the future: UEFA.com's ones to watch in 2019/20|date=30 July 2019|publisher=UEFA|accessdate=5 July 2024}}</ref> Во 2021 година, ''L'Équipe'' го вклучил Кварацхелија на својот список од 50 најдобри играчи родени по 2001 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.goal.com/lists/khvicha-kvaratskhelia-15-curiosidades/blt188f98361e691782|title=15 fun facts about Khvicha Kvaratskhelia|date=21 April 2023|work=[[Goal (website)|Goal]]|accessdate=5 July 2024}}</ref> По неговиот пробив во сезоната 2022-23 со Наполи, во која ја освоил титулата во лигата,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thescore.com/topsn/news/2927843|title=Napoli insist Kvaratskhelia not for sale as agent pushes for summer move|date=17 June 2024|publisher=www.thescore.com|accessdate=5 July 2024}}</ref> тој се етаблирал како еден од најдобрите играчи во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://africa.espn.com/football/story/_/id/40363070/euro-2024-georgia-kvicha-kvaratskhelia-debut-tournament|title=What pressure? With star Kvaratskhelia, Georgia are ready for their first major tournament|date=17 June 2024|publisher=ESPN|accessdate=5 July 2024}}</ref> Во 2022 година, ''FourFourTwo'' го вклучил на својот спосок „100-те најдобри играчи во светот“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fourfourtwo.com/features/ranked-the-100-best-players-in-the-world-2022/7|title=Ranked! The 100 best players in the world, 2022|last=Mackenzie|first=Alasdair|last2=White|first2=Mark|date=18 November 2022|work=FourFourTwo|accessdate=5 July 2024|last3=Dabbs|first3=Ryan|last4=McCambridge|first4=Ed|last5=Hancoc|first5=Tom}}</ref> Кварацхелија, исто така, се смета за еден од најталентираните грузиски играчи на сите времиња од страна на неколку стручњаци.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ilfoglio.it/sport/2022/08/16/news/il-calcio-libero-di-khvicha-kvaratskhelia-4333669/|title=Il calcio libero di Khvicha Kvaratskhelia|last=Battistuzzi|first=Giovanni|date=16 August 2022|work=www.ilfoglio.it|access-date=5 July 2024|language=it}}</ref> Кварацхелија е наречен „Кварадона“, по легендата на [[ФК Наполи|Наполи,]] [[Диего Марадона]], како и „грузискиот [[Лионел Меси|Меси]]“, поради нивните слични стилови на игра и склоност кон дриблинг.<ref name="nickname1">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2022/10/26/sports/soccer/napoli-khvicha-kvaratskhelia-kvaradona.html|title=The Instant Legend of Kvaradona|last=Nechepurenko|first=Ivan|date=26 October 2022|work=The New York Times|access-date=3 November 2022|last2=Smith|first2=Rory|issn=0362-4331|author-link2=Rory Smith (journalist)}}</ref><ref name="nickname2">{{Наведени вести|url=https://www.beinsports.com/au/serie-a/video/napoli-pounced-as-rivals-slept-on-georgian-me/1947013|title=Napoli pounced as rivals slept on 'Georgian Messi'|last=Saab|first=Basil|date=8 September 2022|work=BeIN Sports Australia|access-date=14 October 2022}}</ref><ref name="nickname3">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2022/aug/22/italy-serie-a-napoli-naples-khvicha-kvaratskhelia-aurelio-de-laurentiis|title='Kvaradona' has Napoli fans daring to dream after summer of discontent|last=Bandini|first=Nicky|date=22 August 2022|work=[[The Guardian]]|accessdate=5 October 2022}}</ref><ref name="nickname4">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/sport/articles/cz5nvegdnnvo|title=Who is the Napoli winger Kvaratskhelia who's dubbed as Kvaradona?|last=Bysouth|first=Alex|date=7 September 2022|work=[[BBC Sport]]|publisher=BBC|accessdate=5 October 2022}}</ref> Неговиот колега, поранешен напаѓач на Наполи, [[Џанфранко Ѕола]], исто така го споредил стилот на игра на Кварацхелија со оној на [[Џорџ Бест]] во 2023 година.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Napoli/01-07-2023/zola-kvaratskhelia-e-il-nuovo-best-napoli-sei-da-bis-ma-temo-l-inter_preview.shtml?reason=unauthenticated&origin=http%3A%2F%2Fwww.gazzetta.it%2FCalcio%2FSerie-A%2FNapoli%2F01-07-2023%2Fzola-kvaratskhelia-e-il-nuovo-best-napoli-sei-da-bis-ma-temo-l-inter.shtml|title=Zola: "Kvara è il nuovo Best. Napoli da bis? Sì, ma l'Inter..."|date=1 July 2023|work=La Gazzetta dello Sport|access-date=5 July 2024|language=it|trans-title=Zola: "Kvara is the new Best. Napoli for a second title? Yes, but Inter..."}}</ref> Тој го именувал [[Кристијано Роналдо]] за свој идол од детството.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.espn.com/soccer/story/_/id/40429931/euro-2024-ronaldo-fans-end-pitch-invasions-coach|title=Ronaldo fans must stop pitch invasions, Portugal coach says|date=25 June 2024|publisher=ESPN|accessdate=4 April 2025}}</ref> == Личен живот == Хвича е син на [[Бадри Кварацхелија]], грузиски фудбалер кој играл за [[ФК Динамо Тбилиси]] и забележал три настапи за националната фудбалска репрезентација на Азербејџан, вклучувајќи еден натпревар против неговата родна земја, Грузија. Тој има двајца браќа, вклучувајќи го и помладиот брат Торнике (роден 2010 година), кој исто така е фудбалер.<ref>{{Наведени вести|url=https://adjarasport.com/fekhburti/posts/bavshvi-romelits-qvelas-atquebs-10-tslis-kvaratskhelia-dzmis-kvalze-480492|work=Adjara Sport|access-date=10 July 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718192533/https://adjarasport.com/fekhburti/posts/bavshvi-romelits-qvelas-atquebs-10-tslis-kvaratskhelia-dzmis-kvalze-480492|archive-date=18 July 2022|language=ka|script-title=ka:ბავშვი, რომელიც ყველას ატყუებს {{!}} 10 წლის კვარაცხელია ძმის კვალზე}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=ykp72gX91TE|title=5 minuti con Khvicha Kvaratskhelia|date=4 August 2022|work=YouTube|language=it|trans-title=5 minutes with Khvicha Kvaratskhelia|accessdate=7 September 2022}}</ref> Во август 2022 година, Кварацхелија открил во едно интервју дека една година се забавувал со Ница Тавадзе, студентка на грузиски медицински универзитет. Нивната венчавка се одржала во манастирот Самтавро во [[Мцхета]] во октомври 2023 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fortuna.ge/fortuna/post/foto-video-ulamazesi-qartuli-ojakhi-kadrebi-khvicha-kvarackhelias-da-nica-tavadzis-jvrisweridan|title=ფოტო, ვიდეო: "ულამაზესი, ქართული ოჯახი"|date=16 October 2023|work=fortuna.ge|language=ka|accessdate=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120082937/https://fortuna.ge/fortuna/post/foto-video-ulamazesi-qartuli-ojakhi-kadrebi-khvicha-kvarackhelias-da-nica-tavadzis-jvrisweridan|archive-date=2023-11-20|url-status=dead}}</ref> Синот на Кварацхелија, Дамијане, е роден на 21 август 2024 година во [[Тбилиси]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ambebi.ge/article/314224-mshobiarobas-kvarac-daescro-potoebi-chachava/|title="მშობიარობას "კვარაც" დაესწრო..."|date=21 August 2024|work=ambebi.ge (in Georgian)|trans-title="Kvara attended the childbirth..."|accessdate=22 August 2024}}</ref> == Статистика за кариера == === Клупска === {{Updated|29 март 2026|<ref name="European Football">{{cite web |url=https://eu-football.info/_player.php?id=30646 |title=Khvicha Kvaratskhelia |website=EU-Football.info |access-date=22 August 2022}}</ref><ref name="National Football Teams">{{cite web |url=https://www.national-football-teams.com/player/74490/Khvicha_Kvaratskhelia.html |title=Kvaratskhelia, Khvicha |website=National Football Teams |access-date=22 August 2022}}</ref>}} {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+ Настапи и голови по клуб, сезона и натпреварување !rowspan="2"|Клуб !rowspan="2"|Сезона !colspan="3"|Лига !colspan="2"|Национален куп{{efn|Includes [[Фудбалски куп на Грузија|Грузиски куп]], [[Фудбалски куп на Русија|Грузиски куп]], [[Фудбалски куп на Италија|Италијански куп]], [[Фудбалски куп на Франција|Француски куп]]}} !colspan="2"|Европа !colspan="2"|Останато !colspan="2"|Вкупно |- !Лига!!Натпревари!!Голови!!Натпревари!!Голови!!Натпревари!!Голови!!Натпревари!!Голови!!Натпревари!!Голови |- |[[ФК Динамо Тбилиси|Динамо Тбилиси]] |2017 |[[Лига Еровнули]] |4||1||1||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||5||1 |- |[[ФК Рустави|Рустави]] |2018 ||[[Лига Еровнули]] |18||3||0||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||18||3 |- |[[ФК Локомотив Москва|Локомотив Москва]] (п) |2018-2019 |[[Руска премиер лига]] |7||1||3||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||10||1 |- |rowspan="4"|[[ФК Рубин Казањ|Рубин Казањ]] |2019-2020 |Руска премиер лига |27||3||1||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||28||3 |- |2020-2021 |Руска премиер лига |23||4||0||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||23||4 |- |2021-2022 |Руска премиер лига |19||2||1||0||2{{efn|Настапи во [[УЕФА Лига на конференции]]}}||0||colspan="2"|—||22||2 |- !colspan="2"|Вкупно !69!!9!!2!!0!!2!!0!!colspan="2"|—!!73!!9 |- |[[ФК Динамо Батуми|Динамо Батуми]] |2022-2023 |Лига Еровнули |11||8||colspan="2"|—||colspan="2"|—||colspan="2"|—||11||8 |- |rowspan="4"|[[ФК Наполи|Наполи]] |2022-2023 |[[Серија А]] |34||12||0||0||9{{efn|name=UCL|Настапи во [[УЕФА Лига на шампиони]]}}||2||colspan="2"|—||43||14 |- |2023-2024 |Серија A |34||11||1||0||8{{efn|name=UCL}}||0||2{{efn|Настапи во [[Фудбалски куп на Италија]]}}||0||45||11 |- |2024-2025 |Серија A |17||5||2||0||colspan="2"|—||colspan="2"|—||19||5 |- !colspan="2"|Вкупно !85!!28!!3!!0!!17!!2!!2!!0!!107!!30 |- |rowspan="3"|[[ФК Париз Сен Жермен|Париз Сен Жермен]] |2024-2025 |[[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] |14||4||2||0||9{{efn|name=UCL}}||3||7{{efn|Настапи во [[Светско клупско првенство во фудбал]]}}||1||32||8 |- |2025-2026 |Лига 1 |23||4||1||0||12{{efn|name=UCL}}||8||3{{efn|Настапи во [[Суперкуп на УЕФА]], [[Интерконтинентален куп на ФИФА]], [[Трофеј на шампионите]]}}||1||39||13 |- !colspan="2"|Вкупно !37!!8!!3!!0!!21!!11!!10!!2!!71!!21 |- !colspan="3"|Вкупно !231!!58!!12!!0!!40!!13!!12!!2!!295!!73 |} {{notelist}} === Меѓународна === {{Updated|29 март 2026|<ref name="European Football">{{cite web |url=https://eu-football.info/_player.php?id=30646 |title=Khvicha Kvaratskhelia |website=EU-Football.info |access-date=22 August 2022}}</ref><ref name="National Football Teams">{{cite web |url=https://www.national-football-teams.com/player/74490/Khvicha_Kvaratskhelia.html |title=Kvaratskhelia, Khvicha |website=National Football Teams |access-date=22 August 2022}}</ref>}} {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+Настапи и голови по репрезентација и година ! Национален тим ! Година ! Натпревари ! Голови |- | rowspan="8" | [[Фудбалска репрезентација Грузија|Грузија]] | 2019 | 1 | 0 |- | 2020 | 4 | 1 |- | 2021 | 7 | 4 |- | 2022 | 7 | 5 |- | 2023 | 9 | 5 |- | 2024 | 12 | 2 |- | 2025 | 7 | 3 |- | 2026 | 2 | 2 |- ! colspan="2" | Вкупно ! 49 ! 22 |} : ''Резултатите прво го прикажуваат бројот на голови на Грузија, а колоната за резултат го означува резултатот по секој гол на Кваратскелија.'' {{Updated|8 април 2026|<ref name="soccerway"/><ref name="wf">{{WorldFootball.net|khvicha-kvaratskhelia}}</ref>}} {| class="wikitable sortable" |+Список на меѓународни голови постигнати од Хвича Кварацхелија ! scope="col" |Број ! scope="col" |Дата ! scope="col" |Стадион ! scope="col" |Противник ! scope="col" |Личен резултат ! scope="col" |Резултат ! scope="col" |Натпреварување |- | align="center" |1 |14 октомври 2020 |[[Национална арена „Тоше Проески“]], [[Скопје]], Македонија |{{Fb|MKD}} | align="center" |'''1'''–0 | align="center" |1–1 |2020–21 УЕФА Лига на нации Ц |- | align="center" |2 |28 март 2021 |[[Стадион Борис Пајчаѕе]], [[Тбилиси]], [[Грузија]] |{{Fb|ESP}} | align="center" |'''1'''–0 | align="center" |1–2 | rowspan="4" |Квалификации за Светското првенство 2022 година |- | align="center" |3 |31 март 2021 |[[Стадион Тумба]], [[Солун]], Грција |{{Fb|GRE}} | align="center" |'''1'''–1 | align="center" |1–1 |- | align="center" |4 | rowspan="2" |11 ноември 2021 | rowspan="2" |[[Стадион Батуми]], [[Батуми]], Грузија | rowspan="2" |{{Fb|SWE}} | align="center" |'''1'''–0 | rowspan="2" align="center" |2–0 |- | align="center" |5 | align="center" |'''2'''–0 |- | align="center" |6 |2 јуни 2022 |[[Стадион Борис Пајчаѕе]], [[Тбилиси]], [[Грузија]] |{{Fb|GIB}} | align="center" |'''1'''–0 | align="center" |4–0 | rowspan="5" |2022–23 УЕФА Лига на нации Ц |- | align="center" |7 |5 јуни 2022 |[[Хувефарма Арена]], [[Разград]], Бугарија |{{Fb|BUL}} | align="center" |'''4'''–1 | align="center" |5–2 |- | align="center" |8 |9 јуни 2022 |[[Национална арена „Тоше Проески“]], [[Скопје]], Македонија |{{Fb|MKD}} | align="center" |'''2'''–0 | align="center" |3–0 |- | align="center" |9 |23 сптември 2022 |[[Стадион Борис Пајчаѕе]], [[Тбилиси]], [[Грузија]] |{{Fb|MKD}} | align="center" |'''2'''–0 | align="center" |2–0 |- | align="center" |10 |26 септмври 2022 |Стадион Викторија, Гибралтар |{{Fb|GIB}} | align="center" |'''1'''–0 | align="center" |2–1 |- | align="center" |11 |12 октомври 2023 |[[Стадион Михаил Месхи]], [[Тбилиси]], [[Грузија]] |{{Fb|THA}} | align="center" |'''8'''–0 | align="center" |8–0 |[[Пријателски натпревар]] |- | align="center" |12 |15 октомври 2023 |[[Стадион Михаил Месхи]], [[Тбилиси]], [[Грузија]] |{{Fb|CYP}} | align="center" |'''2'''–0 | align="center" |4–0 | rowspan="4" |Квалификации за Евро 2024 |- | align="center" |13 | rowspan="2" |16 ноември 2023 |[[Стадион Борис Пајчаѕе]], [[Тбилиси]], [[Грузија]] | rowspan="2" |{{Fb|SCO}} | align="center" |'''1'''–0 | rowspan="2" align="center" |2–2 |- | align="center" |14 | align="center" |'''2'''–1 |- | align="center" |15 |19 ноември 2023 |Стадион Хосе Сориља, Ваљадолид, шпанија |{{Fb|ESP}} | align="center" |'''1'''–1 | align="center" |1–3 |- | align="center" |16 |26 јуни 2024 |Арена АуфШалке, [[Гелзенкирхен]], Германија |{{Fb|POR}} | align="center" |'''1'''–0 | align="center" |2–0 |[[Европско првенство во фудбал 2024 - група Ф|Евро 2024]] |- | align="center" |17 |7 септември 2024 |[[Стадион Михаил Месхи]], [[Тбилиси]], [[Грузија]] |{{Fb|CZE}} | align="center" |'''1'''–0 | align="center" |4–1 |2024–25 УЕФА Лига на нации Б |- | align="center" |18 |23 март 2025 |[[Стадион Борис Пајчаѕе]], [[Тбилиси]], [[Грузија]] |{{Fb|ARM}} | align="center" |'''6'''–1 | align="center" |6–1 |Плејоф за пласман/испаѓање во Лигата на нации на УЕФА 2024–25 |- | align="center" |19 |4 септември 2025 |[[Стадион Борис Пајчаѕе]], [[Тбилиси]], [[Грузија]] |{{Fb|TUR}} | align="center" |'''2'''–3 | align="center" |2–3 | rowspan="2" |Квалификации за Светско првенство во ФИФА 2026 година |- | style="text-align:center" |20 |7 September 2025 |[[Стадион Борис Пајчаѕе]], [[Тбилиси]], [[Грузија]] |{{Fb|BUL}} | style="text-align:center " |'''1'''–0 | style="text-align:center " |3–0 |- | align="center" |21 | rowspan="2" |26 март 2026 | rowspan="2" |[[Стадион Михаил Месхи]], [[Тбилиси]], [[Грузија]] | rowspan="2" |{{Fb|ISR}} | align="center" |'''1'''–0 | rowspan="2" align="center" |2–2 | rowspan="2" |[[Пријателски натпревар|Friendly]] |- | align="center" |22 | align="center" |'''2'''–0 |} == Почести == * [[Серија А]] : 2022–23, 2024–25 <ref>{{Наведени вести|url=https://football-italia.net/kvaratskhelia-on-for-unprecedented-treble/|title=Kvaratskhelia on for unprecedented treble after Napoli Scudetto|date=24 May 2025|work=Football Italia|access-date=24 May 2025}}</ref> * [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] : 2024–25 <ref>{{Наведени вести|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Le-psg-champion-de-france-pour-la-13e-fois-de-son-histoire-apres-sa-victoire-contre-angers/1551951|title=Le PSG champion de France pour la 13e fois de son histoire après sa victoire contre Angers|work=L'Équipe|access-date=5 April 2025|language=fr|trans-title=PSG are crowned French champions for the 13th time in their history after their victory against Angers}}</ref> * Куп на Франција: 2024–2525 <ref>{{Наведени вести|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Le-psg-s-offre-une-16e-coupe-de-france-apres-une-victoire-facile-en-finale-contre-reims/1564666|title=Le PSG s'offre une 16e Coupe de France après une victoire facile en finale contre Reims|last=Guillemet|first=Hugo|date=24 May 2025|work=L'Équipe|access-date=24 May 2025|language=fr}}</ref> * Трофеј на шампионите : 2025 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Le-psg-s-offre-aux-tirs-au-but-le-14e-trophee-des-champions-de-son-histoire-face-a-l-om/1632162|title=Le PSG s'offre aux tirs au but le 14e Trophée des champions de son histoire face à l'OM|work=L’Équipe|accessdate=8 January 2026}}</ref> * [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони на УЕФА]] : 2024–25 <ref>{{Наведени вести|url=https://www.lemonde.fr/sport/live/2025/05/31/en-direct-psg-inter-milan-suivez-la-finale-de-la-ligue-des-champions_6609501_3242.html|title=PSG-Inter Milan : les Parisiens remportent brillamment la Ligue des champions|date=31 May 2025|access-date=31 May 2025|publisher=lemonde.fr|agency=lemonde.fr}}</ref> * [[Суперкуп на УЕФА]] : [[Суперкуп на УЕФА 2025|2025]] <ref>{{Наведени вести|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Apres-une-remontee-spectaculaire-le-psg-remporte-la-supercoupe-d-europe-aux-tirs-au-but-contre-tottenham/1585008|title=Après une remontée spectaculaire, le PSG remporte la Supercoupe d'Europe aux tirs au but contre Tottenham|work=L’Équipe|access-date=14 August 2025}}</ref> * Интерконтинентален куп на ФИФА : 2025 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Porte-par-un-enorme-safonov-lors-des-tirs-au-but-le-psg-remporte-la-premiere-coupe-intercontinentale-de-son-histoire-face-a-flamengo/1617759|title=Porté par un énorme Safonov lors des tirs au but, le PSG remporte la première Coupe Intercontinentale de son histoire face à Flamengo|work=L’Équipe|accessdate=17 November 2025}}</ref> * Вицешампион [[Светско клупско првенство во фудбал|на Светското клупско првенство на ФИФА]]: [[Светско клупско првенство во фудбал 2025|2025]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lequipe.fr/Football/Actualites/Douche-par-chelsea-le-psg-ne-sera-pas-le-premier-vainqueur-de-la-coupe-du-monde-des-clubs/1577917|title=Douché par Chelsea, le PSG ne sera pas le premier vainqueur de la Coupe du monde des clubs|date=13 July 2025|work=[[L'Équipe]]|language=Fr|accessdate=14 July 2025}}</ref> * Млад играч на сезоната [[Руска премиер лига|во руската Премиер лига]]: 2019–20, 2020–21 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://eng.premierliga.ru/news/rfpl/news_26652.html|title=All individual award winners for RPL 2020/21 season|date=26 May 2021|publisher=[[Russian Premier League]]}}</ref> * Лево крило на сезоната во [[Руска премиер лига|руската Премиер лига]] : 2020–21 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rfs.ru/news/213999|title=Итоги Исполкома РФС|work=Российский футбольный союз|language=ru-RU|accessdate=14 January 2023}}</ref> * Грузиски фудбалер на годината: 2020,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.worldsport.ge/ge/page/203642_gff-awards-2020-saqartvelos-sauketeso-fexburteli-xvicha-kvaracxelia-gaxda|title=საქართველოს საუკეთესო ფეხბურთელი ხვიჩა კვარაცხელია გახდა|date=29 December 2020|work=worldsport.ge (in Georgian)}}</ref> 2021,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.crystalsport.ge/news/39264|title=2021 წლის საუკეთესო ფეხბურთელი – ხვიჩა კვარაცხელია|date=29 December 2021|work=crystalsport.ge (in Georgian)}}</ref> 2022 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://forbes.ge/gff-ma-tslis-sauketheso-phekhburthelebi-daasakhela/|title=GFF-მა წლის საუკეთესო ფეხბურთელები დაასახელა|date=27 December 2022|work=forbes.ge (in Georgian)}}</ref> 2023,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.radiotavisupleba.ge/a/32751185.html|title=ხვიჩა კვარაცხელია 2023 წლის საუკეთესო ფეხბურთელად დასახელდა|date=28 December 2023|work=radiotavisupleba.ge (in Georgian)|publisher=Radio Liberty|accessdate=23 May 2024}}</ref> 2025 * Млад играч на сезоната во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите на УЕФА]]: 2022–23 <ref>{{Наведени вести|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0282-183b47355fb9-5778e4a7c37f-1000--young-player-of-the-season-kvaratskhelia/|title=Khvicha Kvaratskhelia named 2022/23 UEFA Champions League Young Player of the Season|date=11 June 2023|work=[[UEFA]]|access-date=11 June 2023|publisher=Union of European Football Associations}}</ref> * Играч на месецот во Серија А: август 2022,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.legaseriea.it/en/press/news/info/khvicha-kvaratskhelia-ea-sports-player-of-the-month-for-august-1|title=Khvicha Kvaratskhelia EA Sports Player of the Month for August|date=9 September 2022|access-date=9 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220910170056/https://www.legaseriea.it/en/press/news/info/khvicha-kvaratskhelia-ea-sports-player-of-the-month-for-august-1|archive-date=10 September 2022|publisher=Serie A}}</ref> февруари 2023,<ref name="February POTM"/> март 2023,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/the-ea-sports-player-of-the-month-mar|title=Khvicha Kvaratskhelia EA Sports Player of the Month for March|date=30 March 2023|access-date=30 March 2023|publisher=Serie A}}</ref> септември 2024 <ref>{{Наведени вести|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/khvicha-kvaratskhelia-ea-sports-fc-player-of-the-month-for-september|title=Khvicha Kvaratskhelia "EA Sports FC Player of the Month" for September|date=10 October 2024|access-date=10 October 2024|publisher=Serie A}}</ref> * Гол на месецот во Серија А : март 2023,<ref>{{Наведени вести|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/the-goal-of-the-month-by-crypto-com-march|title=Khvicha Kvaratskhelia Wins March's Goal of the Month Presented by Crypto.com|date=27 March 2023|access-date=29 March 2023|publisher=Serie A}}</ref> мај 2024 <ref>{{Наведени вести|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/the-goal-of-the-month-by-crypto-com-for-may|title=Khvicha Kvaratskhelia Wins May's Goal of the Month Presented by Crypto.com|date=22 May 2024|access-date=22 May 2024|publisher=Serie A}}</ref> * Најкорисен играч во Серија А : 2022–23 <ref>{{Наведени вести|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/the-mvp-best-overall-of-serie-a-2022-2023|title=The MVP – Best Overall of Serie A 2022/2023|date=2 June 2023|access-date=2 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602163630/https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/the-mvp-best-overall-of-serie-a-2022-2023|archive-date=2 June 2023|publisher=Serie A}}</ref> * Тим на сезоната во Серија А: 2022–23 <ref>{{Наведени вести|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/ea-sports-tm-fifa-23-serie-a-team-of-the-season-3|title=EA Sports™ FIFA 23 Serie A Team of the Season|date=7 June 2023|access-date=7 June 2023|publisher=Serie A}}</ref> * Најдобар асистент во Серија А: 2022–23 <ref>{{Наведени вести|url=https://www.legaseriea.it/en/serie-a/statistiche|title=Most Assists Serie A|date=7 June 2023|access-date=7 June 2023|publisher=Serie A}}</ref> * Гол на сезоната во Серија А: 2022–23 <ref>{{Наведени вести|url=https://www.legaseriea.it/en/media/serie-a/the-goal-of-the-season-by-crypto-com|title=The Goal of the Season by Crypto.com|date=23 June 2023|access-date=23 June 2023|publisher=Serie A}}</ref> * Гол на годината во Серија А : 2023 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://football-italia.net/napoli-spalletti-and-kvaratskhelia-collect-hat-trick-of-aic-awards/|title=Napoli, Spalletti and Kvaratskhelia collect hat-trick of AIC awards|date=4 December 2023|work=Football Italia|language=it|accessdate=5 December 2022}}</ref> * [[Серија А Тим на годината|Тим на годината во Серија А]] : [[Серија А Тим на годината|2022–23]] <ref name="gala2023">{{Наведена мрежна страница|url=https://sport.sky.it/calcio/serie-a/2023/12/04/gala-del-calcio-2023-premi-vincitori|title=Gran Galà del Calcio: tutti i vincitori della serata LIVE|date=4 December 2023|work=Sky Sport|language=it|trans-title=Gran Galà del Calcio: all the winners of the evening LIVE.|accessdate=5 December 2023}}</ref> * Грузиски орден на честа: 2024 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://president.ge/index.php?m=209&news_id=2229&lng=geo|title=პრეზიდენტი - მინდა, ერთობის სახელით, ეს ჯილდო გადავცე ბიჭებს და ვუსურვო, რომ გზა მათი გამარჯვებისა უსასრულო ყოფილიყოს|date=2 July 2024|work=president.ge|language=KA|trans-title=President: I want to, in the name of unity, give this award to the boys and wish that the path to their victory be endless.|archive-url=https://web.archive.org/web/20240706132755/https://president.ge/index.php?m=209&news_id=2229&lng=geo|archive-date=6 July 2024|accessdate=10 July 2024}}</ref> {{Updated|8 април 2026|<ref name="soccerway"/><ref name="wf">{{WorldFootball.net|khvicha-kvaratskhelia}}</ref>}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category}} * [https://www.psg.fr/en/players/khvicha-kvaratskhelia Profile] at the Paris Saint-Germain FC website {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кварацхелија, Хвича}} [[Категорија:Грузиски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Париз Сен Жермен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Наполи]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Рубин Казан]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Локомoтив Москва]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 2001 година]] hj33qdj2fd3h09whulrd85m1mlb5wyc Харлан Паркер Бенкс 0 1391757 5649580 5637623 2026-10-25T02:48:27Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649580 wikitext text/x-wiki '''Харлан Паркер Бенкс''' (1 септември 1913 — 22 ноември 1998) — американски палеоботаничар и професор „Либерти Хајд Бејли“ на факултетот за земјоделство и биолошки науки на [[Универзитет Корнел|Универзитетот Корнел]], познат по своите студии за [[Девон (период)|девонските]] растенија. Бил истражувачки стипендист Фулбрајтов и стипендист на Гугенхајм, тој бил член на Американското здружение за унапредување на науката, член на Националната академија на науките и претседател на [[Американско ботаничко друштво|Ботаничкото друштво на Америка]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ecommons.cornell.edu/handle/1813/17868|title=Harlan Parker Banks Memorial Statement|last=John Kingsbury|last2=Karl Niklas|year=1998|publisher=Cornell University, Office of the Dean of the University Faculty|last3=Natalie Uhl|accessdate=2026-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021203918/https://ecommons.cornell.edu/handle/1813/17868|archive-date=2016-10-21|url-status=dead}}</ref> {{Ботаничар|H.P.Banks}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20221227195513/http://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/banks-harlan.pdf Дејвид Л. Дилчер, „Харлан П. Бенкс“, Биографски мемоари на Националната академија на науките (2019)] {{Претседатели на Американското ботаничко друштво}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бенкс, Харлан Паркер }} [[Категорија:Американски палеонтолози]] [[Категорија:Членови на Националната академија на науките на САД]] [[Категорија:Членови на Американското здружение за унапредување на науката]] [[Категорија:Професори на универзитетот „Корнел“]] [[Категорија:Починати во 1998 година]] [[Категорија:Родени во 1913 година]] [[Категорија:Ботаничари со авторски кратенки]] [[Категорија:Американско ботаничко друштво]] 2ehds0vr0uez3m56mqbptdq1rexj87a Атанас Борносузов 0 1395507 5649604 5561976 2026-10-25T07:29:05Z Biso 5120 5649604 wikitext text/x-wiki [[Податотека:A. Bornusuzov.jpg|thumb|255px|рамка|десно]] '''Атанас Борносузов''' (роден на 5 октомври 1979 година) е поранешен [[Бугарија|бугарски]] [[Фудбал|фудбалер]] кој играл како [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. Играл за репрезентацијата на Бугарија до 21 година, Борносузов одиграл 22 натпревари. == Кариера == Борносузов почнал да игра фудбал во Марица Пловдив.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.7sport.net/archive7ds/2004/11/11/forum/d3791_6.htm|title=Зеленчуков бос осигурява парите|date=11 November 2004|work=7sport.net|access-date=20 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304115248/http://www.7sport.net/archive7ds/2004/11/11/forum/d3791_6.htm|archive-date=4 March 2016}}</ref> Откако ги поминал првите две години од својата кариера во малите клубови Сокол Коматево, Олимпик Тетевен и Добруџа Добрич, во 1999 година Борносузов потпишал договор со [[Прва професионална фудбалска лига на Бугарија|шампионот на Бугарија]] за сезоната 1998-99 [[ФК Ловеч]]. Четири години играл во Ловеч и во овој период одиграл 106 натпревари, постигнал 18 гола и го освоил Купот на Бугарија во 2001 година. Во јануари 2004 година, Борносузов направил трансфер во Нафтекс Бургас за сума од 100.000 евра. Една година подоцна, Атанас потпишал со рускиот тим [[ФК Том Томск]]. Во јуни 2006 година бил во [[ПФК Левски (Софија)|Левски Софија]]. Од јануари 2007 година играл во ФК Терек Грозни. На 1 јули 2008 година Борносузов потпишал со Ал Салмија од [[Кувајт]]. Три месеци подоцна, на 5 октомври, неговиот сонародник Кирил Николов се приклучил на клубот. Во февруари 2009 година, Борносузов се врати во [[Бугарија]] и потпишал со [[ПФК Черно Море]]. За „Морнарите“, Борносузов одиграл 37 натпревари и постигнал 3 гола.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://guardian.touch-line.com/StatsCentre.asp?CTID=7&CPID=11&TEID=6439&PLID=184101&pStr=Player|title=Stats Centre: Atanas Bornosuzov Facts|publisher=[[Guardian.co.uk]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004131859/http://guardian.touch-line.com/StatsCentre.asp?CTID=7&CPID=11&TEID=6439&PLID=184101&pStr=Player|archive-date=2012-10-04|accessdate=2009-08-17}}</ref> == Награди == * Бугарско првенство 1998–99 * Бугарски куп 2001 == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://en.levskisofia.info/player/atanas-bornosuzov/ Профил на Levskisofia.info] {{In lang|en}} {{DEFAULTSORT:Борносузов, Атанас}} [[Категорија:Фудбалери на ПФК Локомотив (Софија)]] [[Категорија:Фудбалери на ПФК Славија (Софија)]] [[Категорија:Фудбалери на ПФК Левски (Софија)]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Том Томск]] [[Категорија:Фудбалери на ПФК Литекс (Ловеч)]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Терек Грозни]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1979 година]] [[Категорија:Бугарски фудбалери]] 1pfjt9grddj4fvnz4eh55mncow7tq7z Француска академија 0 1402385 5649556 5625419 2026-10-24T23:16:27Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649556 wikitext text/x-wiki {{Infobox organization | name = Француска академија | native_name = Académie française | image = French Institute, Paris 2014 002.jpg | caption = Зградата на Институт на Франција | logo = French Academy logo.png{{!}}class=skin-invert | logo_size = 250px | formation = {{start date and age|1635|02|22|df=yes}} | founder = [[Кардинал Ришелје]] | headquarters = [[Париз]], Франција | coordinates = {{coord|48.8573|2.337|display=title,inline|type:landmark_region:FR-IDF}} | leader_title = Доживотен секрета | leader_name = [[Амин Малуф]] (од 28 септември 2023) | num_members = 40 членови познати како {{lang|fr|les immortels}} („бесмртниците“) | website = {{URL|http://academie-francaise.fr}} }} '''Француска академија''' ({{langx|fr|Académie française}} {{МФА|fr|akademi fʁɑ̃sɛːz}}) — главен [[Франција|француски]] совет за прашања поврзани со [[Француски јазик|францускиот јазик]]. ''Академијата'' официјално била основана во 1635 година од [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје|кардиналот Ришелје]], главен министер на кралот [[Луј XIII]].<ref name="aH">{{Наведени вести|url=http://www.academie-francaise.fr/histoire/index.html|title=L'histoire|access-date=2010-01-13|publisher=Academie Française official website}}</ref> Била укината во 1793 година за време на [[Француска револуција|Француската револуција]], а ја обновил [[Наполеон Бонапарт]] во 1803 година како дел од „Институтот на Франција“ (''Institut de France'').<ref name="aH" /> Таа е најстарата од петте академии на институтот. Академијата има должност да дејствува како официјален орган за јазикот, а нејзина задача е да објавува официјален речник на јазикот. ''Академијата'' се состои од четириесет членови, познати како {{Јаз|fr|les immortels}} („бесмртниците“).<ref name="aIM">{{Наведени вести|url=http://www.academie-francaise.fr/immortels/index.html|title=Les immortels|access-date=2023-12-12|publisher=Academie Française official website}}</ref> Новите членови ги избираат самите членови на Академијата. Академиците обично ја вршат функцијата доживотно, но можат да поднесат оставка или да бидат исклучени поради недолично однесување. [[Филип Петен]], именуван [[маршал на Франција]] по [[Верденска битка|Битката кај Верден]] во [[Прва светска војна|Првата светска војна]], бил избран во ''Академијата'' во 1931 година, а по неговото управување со [[Вишиевска Франција|Вишиева Франција]] во [[Втора светска војна|Втората светска војна]], бил принуден да поднесе оставка од своето место во 1945 година. == Историја == [[Податотека:Cardinal_de_Richelieu.jpg|десно|мини| [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје|Кардиналот Ришелје]], основачот на ''Академијата'']] ''Академијата'' ги влече своите корени во неформалната литературна група која произлегла од салоните што се одржувале во [[Отел де Рамбује]] (''Hôtel de Rambouillet'') кон крајот на 1620-тите и почетокот на 1630-тите. Групата почнала да се состанува во куќата на [[Валентен Конрар]], со цел да ја задржи неформалноста и во тоа време броела девет члена. [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје|Кардиналот Ришелје]], главен министер на Франција, се прогласил за заштитник на групата, а во пресрет на официјалното создавање на академијата, во 1634 година биле назначени нови членови. На 22 февруари 1635 година, на настојување на Ришелје, кралот Луј XIII издал [[кралска повелба]] ''(litterae patentēs'') со коja формално ја основал институцијата. Според кралската повелба запишана во Парискиот парламент на 10 јули 1637 година,<ref name="aH" /> Француската академија требала „да работи со сета можна грижа и трудољубивост, за да му даде точни правила на нашиот јазик и да го направи способен да ги изразува уметностите и науките“. Француската академија е одговорна за регулирањето на француската [[граматика]], [[правопис]] и [[литература]]. Модел за академијата на Ришелје била ''Accademia della Crusca'', основана во [[Фиренца]] во 1582 година како прва академија посветена на отстранување на „нечистотиите“ од еден јазик. Со нејзиното основање се формализирала веќе доминантната позиција на [[Тосканско наречје|тосканското наречје]] во Фиренца како модел за [[италијанскиот јазик]]. Фирентинската академија го објавила својот речник (''Vocabolario'') во 1612 година. За време на [[Француската револуција]], [[Национален конвент|Националниот конвент]] ги укинал сите кралски академии, вклучувајќи ја и Француската академија. Во 1792 година бил забранет изборот на нови членови за замена на починатите, а во 1793 година биле укинати и самите академии. Сите тие во 1795 година биле заменети од едно единствено тело наречено „Институт на Франција“ (''Institut de France''). [[Наполеон Бонапарт]], како [[прв конзул]], одлучил да ги обнови поранешните академии, но само како „класи“ (одделенија) во рамките на Институтот. Втората класа на Институтот била одговорна за францускиот јазик и ѝ соодветствувала на поранешната Француска академија. Кога [[Луј XVIII]] дошол на престолот во 1816 година, на секоја класа ѝ била вратена титулата „Академија“, па така втората класа повторно станала Француска академија. Од 1816 година, постоењето на Француската академија е непрекинато. [[Претседател на Франција|Претседателот на Франција]] е „заштитник“ или покровител на Академијата. Првично оваа улога ја имал кардиналот Ришелје, а по неговата смрт во 1642 година, го наследил [[Пјер Сегие]], [[канцелар на Франција]]. Кралот [[Луј XIV]] ја презел функцијата по смртта на Сегие во 1672 година, и оттогаш францускиот шеф на државата секогаш е заштитник на Академијата. Од 1672 до 1805 година, официјалните состаноци на Академијата се одржувале во [[Лувр]], а од 1805 година, Француската академија се состанува во Колеж де Катр Насион (''Collège des Quatre-Nations'', денес познат како Палата на Институтот). Останатите академии во рамките на Институтот на Франција исто така се состануваат во оваа палата. == Членство == Француската академија има четириесет седишта и секое од нив има посебен број. Кандидатите ги поднесуваат своите пријави за точно одредено место, а не за Академијата воопшто; доколку се слободни неколку места, кандидатот може да се пријави за секое од нив посебно. Бидејќи од новоизбраниот член се бара да одржи пофален говор за својот претходник на церемонијата на инаугурација, не е реткост потенцијалните кандидати да одбијат да се пријават за одредено место само затоа што не го ценат или не го сакаат својот претходник..  Членовите се познати како „бесмртниците“ (''les immortels'') во врска со мотото на Академијата, ''À l'immortalité'' („До бесмртност“), кое е врежано на официјалниот печат на повелбата доделена од кардиналот Ришелје.<ref name="aIM"/> Еден од „''бесмртниците''“ се избира од неговите колеги за вечен секретар на Академијата. Секретарот официјално се нарекува „вечен“ (француски: Secrétaire perpétuel) бидејќи функцијата ја извршува доживотно, но има право да поднесе оставка, по што може да биде прогласен за „почесен вечен секретар“. По [[Втората светска војна]], тројца вечни секретари поднеле оставка поради старост и биле прогласени за почесни. Вечниот секретар дејствува како главен административен раководител и претставник на ''Академијата''. Други двајца функционери, директор и канцелар, се избираат со мандат од три месеци. Најстариот член, според датумот на неговиот избор, е декан на ''Академијата.''. Новите членови ги избира самата ''Академија'', додека првичните членови биле назначени од основачот. Кога ќе се испразни некое место, секое заинтересирано лице може да поднесе пријава до вечниот секретар за да стане кандидат. Алтернативно, и самите членови на Академијата можат да номинираат други кандидати. Изборот се врши со мнозинство гласови од членовите кои гласаат, при што е потребен [[кворум]] од најмалку дваесет члена. Доколку ниту еден кандидат не добие апсолутно мнозинство, изборот се поништува и мора да се спроведе одново во подоцнежен термин. Изборот станува валиден дури откако покровителот на Академијата, претседателот на Франција, ќе даде свое одобрение, иако тоа во пракса претставува само формалност.{{Efn|Голема контроверзност предизвикала кандидатурата на [[Пол Моран]], на чиј избор во 1958 година се спротивставил [[Шарл де Гол]]. Моран конечно бил избран десет години подоцна, а бил примен во Академијата без вообичаената официјална посета на [[Елисејска палата|Елисејската палата]] по повод неговото стапување на должност}} [[Податотека:Poincare_larger.jpg|десно|мини| [[Ремон Поенкаре]] бил еден од петте француски претседатели кои станале членови на Француската академија. Овде е прикажан во традиционалната зелена униформа (''habit vert'') на ''Академијата''.]] Новиот член потоа официјално стапува на должност на состанок на ''Академијата'', каде што мора да одржи пристапен говор кој вклучува и пофалба за претходникот на чие место доаѓа. Потоа следи говор од еден од постојните членови. Осум дена подоцна се одржува јавен прием, за време на кој новиот член држи говор во кој им се заблагодарува на своите колеги за изборот. Поради оваа традиција, во една прилика на новоизбраниот член [[Жорж де Порто-Риш]] не му бил приреден јавен прием, бидејќи пофалниот говор за неговиот претходник се сметал за незадоволителен, а тој одбил да го преработи. [[Жорж Клемансо]], пак, целосно одбил да биде примен бидејќи се плашел дека на свеченоста ќе го пречека и ќе му држи говор неговиот политички непријател [[Ремон Поенкаре]]. Членовите остануваат во Академијата доживотно. Советот може да разреши академик само поради сериозно недолично однесување. Првото исклучување се случило во 1638 година, кога [[Оже де Молеон де Грание]] бил протеран поради кражба. Најновите исклучувања се случиле на крајот од [[Втората светска војна]], кога [[Филип Петен]], [[Абел Бонар]], [[Абел Ерман]] и [[Шарл Морас]] биле исклучени поради нивната соработка со [[Вишиевска Франција|режимот во Виши]]. Во целата историја на ''Академијата'', вкупно 20 членови биле исклучени од нејзините редови. Досега имало вкупно 742 бесмртници,<ref name="aIM" /> од кои единаесет биле жени. [[Маргерит Јурсенар|Маргарита Јурсенар]] била првата жена избрана во 1980 година, но дотогаш имало 25 неуспешни женски кандидатури кои датираат уште од 1874 година. Во ''Академијата'' можат да бидат избрани, и биле избирани, и лица кои немаат француско државјанство. Покрај тоа, иако повеќето академици се писатели, не е неопходно кандидатот да биде професионален книжевник за да стане нејзин член. Низ историјата, Академијата вклучувала бројни политичари, адвокати, научници, историчари, филозофи и високи католички свештеници. Пет француски претседатели биле нејзини членови: [[Адолф Тиер]], [[Ремон Поенкаре]], [[Пол Дешанел]], [[Филип Петен]] и [[Валери Жискар д’Естен]]. Како член бил избран и еден странски шеф на држава – сенегалскиот поет Леополд Седар Сенгор, кој во 1983 година станал првиот Африканец во ''Академијата''.<ref name="WDL1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wdl.org/en/item/2538|title=Message from Mister Leopold Sedar Senghor, President of the Republic, to the Senegalese People|publisher=[[World Digital Library]]|accessdate=28 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029224654/https://www.wdl.org/en/item/2538/|archive-date=2021-10-29|url-status=dead}}</ref> Други познати членови биле: [[Франсоа Волтер|Волтер]], [[Шарл Монтескје|Монтескје]], [[Виктор Иго]], [[Александар Дима (син)|Александар Дима Синот]], [[Емил Литре]], [[Луј Пастер]], [[Луј де Број]] и [[Анри Поенкаре]]. Многу значајни француски писатели никогаш не станале членови на Француската академија. Во 1855 година, писателот [[Арсен Усе]] го смислил изразот „четириесет и прво седиште“ за заслужните поединци кои никогаш не биле избрани, било затоа што нивните кандидатури биле одбиени, затоа што никогаш самите не се кандидирале, или пак затоа што починале пред да се ослободи соодветно место. Меѓу истакнатите француски автори кои никогаш не станале академици се [[Жан-Жак Русо]], [[Жан Пол Сартр|Жан-Пол Сартр]], Жозеф де Местр, [[Оноре де Балзак]], [[Рене Декарт]], [[Дени Дидро]], [[Ромен Ролан]], [[Шарл Бодлер]], [[Гистав Флобер]], [[Жан Батист Поклен Молиер|Молиер]], [[Марсел Пруст]], [[Жил Верн]][[Марсел Пруст|,]] [[Теофил Готје]] и [[Емил Зола]]. === Униформа === [[File:At_the_French_Academy_of_Sciences.jpg|мини|[[Бернар Дижон]] и неговиот колега [[Ерик Вестоф]], облечени во зелената униформа (''habit vert'') на Институтот на Франција.]] Официјалната униформа на членовите е позната како ''l'habit vert'' („зелена униформа“). Оваа униформа, која се носи на свечените церемонии на Академијата, за првпат била воведена за време на реорганизацијата на Институтот на Франција од страна на Наполеон Бонапарт. Се состои од долг црн капут и дворог шешир со црни пердуви,<ref name="uniform2">{{cite news|url=http://www.academie-francaise.fr/les-immortels/lhabit-vert-et-lepee|title=L'habit vert et l'épée|access-date=2018-06-14|publisher={{Lang|fr|Académie Française|italic=no}} official website}}</ref> кои се богато извезени со мотиви на зелени маслинови лисја, во комбинација со црни панталони или здолниште. Покрај тоа, членовите – со исклучок на свештенството – носат и '''церемонијален меч''' (''l'épée'').<ref name="uniform">{{Наведени вести|url=http://www.academie-francaise.fr/les-immortels/lhabit-vert-et-lepee|title=L'habit vert et l'épée|access-date=2018-06-14|publisher={{Lang|fr|Académie Française|italic=no}} official website}}</ref> Членовите сами ги сносат трошоците за своите униформи. Самата униформа чини околу 50.000 долари, а писателот [[Амин Малуф]] изјавил дека неговите вкупни трошоци за прием изнесувале околу 230.000 долари.<ref name="NYT 3 March 2019">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/03/03/world/europe/academie-francaise-france-deadlock.html|title=The Guardians of the French Language Are Deadlocked, Just Like Their Country|last1=Nossiter|first1=Adam|date=3 March 2019|work=[[The New York Times]]|access-date=4 March 2019}}</ref> Мечевите можат да бидат особено скапи бидејќи се изработуваат индивидуално. Поради високите цени, честопати се основаат специјални комитети кои собираат средства за финансирање на опремата на новите членови. == Улога на авторитет за францускиот јазик == [[File:DictionaryFrenchAcademy1835.jpg|десно|мини|269x269пкс| Насловна страница на шестото издание на ''Речникот на Француската академија'' (1835)]] ''Академијата'' е официјален француски авторитет за јазичната практика, [[речник]]<nowiki/>от и [[Граматика|граматиката]] на францускиот јазик. === Речник === Академијата објавува речник на францускиот јазик, познат како ''Dictionnaire de l'Académie française''. Ова дело го составува специјална комисија составена од неколку (но не од сите) членови на ''Академијата''.<ref name="aH"/> ''Академијата'' досега објавила четиринаесет изданија на речникот, од кои три биле прелиминарни, девет целосни и два додатоци на специјализирани зборови.<ref>[https://www.classiques-garnier.com/numerique-en/index.php?option=com_content&view=article&id=64%3Adictionaries-of-the-french-academy-17th-20th-c&catid=33%3Acatalogue-bases-dicenc&Itemid=30 Classiques Garnier numérique] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140725082101/http://www.classiques-garnier.com/numerique-en/index.php?option=com_content&view=article&id=64:dictionaries-of-the-french-academy-17th-20th-c&catid=33:catalogue-bases-dicenc&Itemid=30|date=2014-07-25}}, ''Corpus of Dictionaries of the French Academy (from the 17th to the 20th Century)'', Retrieved 2011-03-17</ref> Тие се: * Прелиминарни изданија: ** {{Јаз|fr|Le Dictionnaire de l'Académie française}} (од ''А'' до Aversion/''Аверзија'' ), предиздание, [[Франкфурт на Мајна]], 1687 ** {{Јаз|fr|Le Dictionnaire de l'Académie française}} (од ''А'' до Confiture/''Конфитир'' ), предиздание, Франкфурт на Мајна, 1687 ** {{Јаз|fr|Le Dictionnaire de l'Académie française}} (од ''А'' до Neuf/''Неф'' ), предиздание, Париз, 1687 * Целосни изданија: ** {{Јаз|fr|Le Dictionnaire de l'Académie française dedié au Roy}} („1-во издание“), Париз, 1694 ** {{Јаз|fr|Nouveau Dictionnaire de l'Académie française dedié au Roy}} („2-ро издание“), Париз, 1718 година ** {{Јаз|fr|Le Dictionnaire de l'Académie française}} („3-то издание“), Париз, 1740 година ** {{Јаз|fr|Le Dictionnaire de l'Académie française}} („4-то издание“), Париз, 1762 година ** {{Јаз|fr|Le Dictionnaire de l'Académie française}} („5-то издание“), Париз, 1798 година ** {{Јаз|fr|Dictionnaire de l'Académie française}} („6-то издание“), Париз, 1835 година ** {{Јаз|fr|Dictionnaire de l'Académie française}} („7-мо издание“), Париз, 1879 година ** {{Јаз|fr|Dictionnaire de l'Académie française}} („8-мо издание“), Париз, 1932–1935 ** {{Јаз|fr|Dictionnaire de l'Académie française}} („9-то издание“), Париз, 1992–2024 * Дополнителни изданија за науките, уметностите и технологијата: ** Корнеј, Томас, {{Јаз|fr|Le Dictionnaire des Arts et des Sciences}}, Париз, 1694 ** Баре, Луј, {{Јаз|fr|Complément du Dictionnaire de l'Académie française}}, Париз, 1842 Деветтото издание било завршено во 2024 година со објавувањето на неговиот четврти том (од ''R'' до ''Zzz''), додека првиот том (од ''A'' до ''enzyme'' / '''ензим''') излегол во 1992 година.<ref name="aH" /> Претходно, во 1778 година, ''Академијата'' се обидела да состави „историски речник“ на францускиот јазик, но оваа идеја подоцна била напуштена, а работата никогаш не напредувала подалеку од буквата „А“''.'' === Англизми === Со оглед на тоа што употребата на [[Англиски јазик|англиски]] изрази во медиумите се зголемувала со текот на годините, ''Академијата'' се обидела да ја спречи [[Англизам|англизацијата]] на францускиот јазик. На пример, ''Академијата'' препорачала избегнување на [[Заемка|заемки]] од современиот англиски јазик (како што се ''вокмен'', ''компјутер'', ''софтвер'' и ''е-мејл''), во корист на соодветните француски [[Неологизам|неологизми]] изведени од постоечки зборови (''{{Wikt-lang|fr|baladeur}}'', ''{{Wikt-lang|fr|ordinateur}}'', ''{{Wikt-lang|fr|logiciel}}'' и ''{{Wikt-lang|fr|courriel}}'', соодветно). ''Академијата,'' Академијата, исто така, забележува дека англизмите се присутни во францускиот јазик уште од XVIII век и го критикува ставот дека тие претставуваат „наезда“ врз јазикот. Таа ги дели англизмите во три категории. Првата ги опфаќа оние кои се корисни и воведуваат вокабулар кој во тоа време немал француски еквивалент (како пример се наведува зборот ''confortable'', изведен од англискиот ''comfortable''). Втората категорија се штетните англизми, кои само создаваат поголема забуна бидејќи изворното значење на зборот се искривува при преводот. Третата група се бескорисните или лесно избегливите англизми кои ги користат „снобовите“ со цел да се издвојат од општеството и да бидат „во мода“. За оваа последна категорија, Академијата пишува дека тие зборови се типично краткотрајни во францускиот жаргон.<ref>{{Cite web|url=http://academie-francaise.fr/questions-de-langue#12_strong-em-anglicismes-et-autres-emprunts-em-strong|title=Questions de langue {{!}} Académie française|website=academie-francaise.fr|access-date=2019-04-22}}</ref> Во тој дух, Француската академија побарала од владините претставници да престанат да ги користат англиските зборови за видеоигри, па така за ''e-sports'' препорачува да се користи ''jeu vidéo de compétition'', додека зборот ''streamer'' треба да се замени со ''joueur-animateur en direct''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/technology-61647192|title=French officials told to abandon gaming Anglicisms|date=1 June 2022|work=BBC.com|accessdate=2019-06-02}}</ref> === Наводен конзервативизам === И покрај тоа што работела на модернизација на францускиот правопис, ''Академијата'' честопати била критикувана од многу лингвисти за своето претерано конзервативно однесување. На пример, во 1997 година, владата на [[Лионел Жоспен]] почнала да ја користи именката од женски род ''la ministre'' за жена министер, следејќи ја официјалната практика на [[Канада]], [[Белгија]] и [[Швајцарија]], како и честата – иако дотогаш неофицијална – практика во самата Франција. Во согласност со традиционалните граматички правила за употреба на машки род, Академијата настојувала на употреба на обликот ''le ministre'' за министри од двата пола. Како реакција на ова, во 2017 година, група од 77 лингвисти објавиле колумна во која ја осудиле „неспособноста и анахронизмот на Академијата“.<ref>{{Cite web|url=https://www.revue-ballast.fr/lacademie-tienne-langue|title=BALLAST • Que l'Académie tienne sa langue, pas la nôtre|date=28 November 2017}}</ref> Употребата на двата облика и понатаму останува предмет на големи спорови. == Награди == Француската академија е одговорна за доделување на повеќе награди во неколку области (вклучувајќи книжевност, сликарство, поезија, театар, кинематографија, историја и превод). Речиси сите награди се создадени во текот на XX век, а само две биле доделувани пред 1780 година. Вкупно, ''Академијата'' доделува над шеесет награди, од кои повеќето се на годишно ниво. Најзначајна меѓу нив е [[Голема награда на франкофонијата|Големата награда на франкофонијата]] (''Grand prix de la francophonie''), која е востановена во 1986 година и се финансира од владите на Франција, Канада, Монако и Мароко. Други поважни признанија се: Големата награда за литература (''Grand prix de littérature'') за целокупен литературен опус, Големата награда за роман (''Grand prix du roman''), Големата награда за поезија (''Grand prix de poésie''), Големата награда за филозофија (''Grand prix de philosophie'') за филозофско дело, наградата „Рене Клер“ за филмска уметност и Големата награда „Гобер“ за дело од областа на француската историја. ==Поврзано== * [[Список на членовите на Француската академија]] ==Белешки== <references group="б"/> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр}} * [http://www.académie-française.fr ''L'Académie française''] {{in lang|fr}} * [https://web.archive.org/web/20010419181129/http://www.scholarly-societies.org/history/1635af.html ''L'Académie française''] from the Scholarly Societies project. * {{CathEncy|wstitle=The French Academy}} * [http://atilf.atilf.fr/academie9.htm ''Dictionnaire de l'Académie française'', neuvième édition] {{in lang|fr}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Јазични регулатори]] [[Категорија:Институт на Франција]] [[Категорија:VI округ (Париз)]] [[Категорија:Француски академици]] [[Категорија:Координати кои не се на Википодатоците]] [[Категорија:Статии со текст на француски]] [[Категорија:Организации основани во 1635 година]] [[Категорија:Кардинал Ришелје]] eulsry0xzzunljunefdksf9509h5pbf Википедија:Уредувачки натпревари/Сликарски правци и техники/евиденција/Тиверополник 4 1403359 5649485 5647560 2026-10-24T18:22:58Z Ehrlich91 24281 5649485 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Тиверополник}} {{:ВП:УНС|Ранохристијанска уметност и архитектура||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Коптска уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Италијанско ренесансно сликарство||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Северен маниризам||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Германска уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Каролиншка уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Отонска уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Средновековна уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Етиопска уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Уметност од периодот на преселбата на народите||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Англосаксонска уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Хунска уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Островска уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Визиготска уметност и архитектура||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Дарителски портрет||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Викиншка уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Итало-византиска уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Предроманика||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Мосанска уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Opus Anglicanum||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Готска уметност во Милано||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Меѓународна готика||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Меѓународна готска уметност во Италија||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Крстоносна уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Московска школа||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Новгородска школа||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Мудехарска уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Палеолошка ренесанса||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Критска школа||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Антверпенски маниризам||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Pittura infamante||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Неопластицизам||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Апстрактен експресионизам||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Стакизам||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Улична уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Јонска школа (сликарство)||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Капричо (уметност)||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Пиктуреск||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Караваџисти||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Фонтенбловска школа||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Утрехтски караваџизам||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Уметници на Тјудорскиот двор||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Фламанско барокно сликарство||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Лутеранска уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сликарство на обоено поле||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Мексикански мурализам||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Портретно сликарство||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Вортицизам||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Мост (уметност)||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Портретна минијатура||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Историско сликарство||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Југендстил||||подобрена статија}} {{:ВП:УНС|Западно сликарство||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Западно сликарство од 20 век||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Лирска апстракција||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Историја на сликарството||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Автопортрет||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Чикано (уметничко движење)||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Трони||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Супрематизам||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Земјишна уметност||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Конзервација и реставрација на слики||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Минијатура||||нова статија}} {{:ВП:УНС|Перформанс||||нова статија}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Сликарски правци и техники|Тиверополник]] 105vc9x88ukiq705mokl7s00gcwufuv Википедија:Уредувачки натпревари/Сликарски правци и техники/евиденција/izabelaa pesovaa 4 1403787 5649486 5643400 2026-10-24T18:23:02Z Ehrlich91 24281 5649486 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|izabelaa pesovaa}} {{:ВП:УНС|Масно над посно||1||нова статија}} {{:ВП:УНС|Импасто||0||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сува четка||1||нова статија}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Сликарски правци и техники|izabelaa pesovaa]] coded1wcpqpxga9gq2l1ug670d9cdmx Хобит: Неочекувано патување 0 1404114 5649597 5642959 2026-10-25T05:20:42Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649597 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | име = Хобит: Неочекувано патување | изворен_наслов = The Hobbit: An Unexpected Journey | слика = Хобит Неочекувано патување плакат 2012 (МКД).jpg | големина_на_слика = | алт = | опис = Плакатот на македонски јазик | режисер = [[Питер Џексон]] | продуцент = {{Plainlist| * [[Каролин Канингам]] * [[Зејн Вајнер]] * [[Френ Волш]] * Питер Џексон }} | сценарист = {{Plainlist| * Френ Волш * [[Филипа Бојенс]] * Питер Џексон * [[Гиљермо дел Торо]] }} | сценарио = | приказна = | заснован_на = романот ''[[Хобит (роман)|Хобит]]'' од [[Џ. Р. Р. Толкин]] | улоги = {{Plainlist| * [[Ијан Макелен]] * [[Мартин Фриман]] * [[Ричард Армитиџ]] * [[Џејмс Несбит]] * [[Кен Стот]] * [[Кејт Бланчет]] * [[Ијан Холм]] * [[Кристофер Ли]] * [[Хјуго Вивинг]] * [[Елајџа Вуд]] * [[Енди Серкис]] }} | раскажувач = | жанр = епска фантастика<br>[[авантуристички филм]] | музика = [[Хауард Шор]] | аниматор = | кинематографија = [[Ендру Лесни]] | монтажа = [[Џабез Олсен]] | студио = {{Plainlist| * [[New Line Cinema]] * [[Metro-Goldwyn-Mayer Pictures]] * [[WingNut Films]] }} | дистрибутер = [[Warner Bros. Pictures]] | премиера = 28 ноември 2012 г. (Велингтон)<br>12 декември 2012 г. (Нов Зеланд)<br>14 декември 2012 г. (САД)<br>31 јануари 2013 г. (Македонија) | времетраење = 169 минути<ref>{{cite web|url=https://www.bbfc.co.uk/releases/hobbit-unexpected-journey-2012-3|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701052724/http://www.bbfc.co.uk/releases/hobbit-unexpected-journey-2012-3|archive-date=2017-07-01|title=The Hobbit: An unexpected Journey (2012)|publisher=[[British Board of Film Classification]]|access-date=21 December 2013|url-status=dead}}</ref> | земја = {{Plainlist| * {{знаме|Нов Зеланд}} * {{САД}}<ref name="bfi">{{cite web|title=The Hobbit: An Unexpected Journey|url=http://explore.bfi.org.uk/4f4b8d67d3009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130130020944/http://explore.bfi.org.uk/4f4b8d67d3009|url-status=dead|archive-date=30 January 2013|publisher=BFI|access-date=21 December 2013}}</ref> }} | јазик = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | буџет = 200 — 315 милиони долари<ref>{{cite web |url= https://www.the-numbers.com/movie/Hobbit-An-Unexpected-Journey-The#tab=summary |title=The Hobbit: An Unexpected Journey (2012) |work=[[The Numbers (website)|The Numbers]] |publisher=Nash Information Services, LLC |access-date=15 January 2022}}</ref><ref name=HR>{{cite news|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/hobbit-peter-jackson-warner-bros-379301|last=Masters|first=Kim|title='The Hobbit:' Inside Peter Jackson and Warner Bros.' $1 Billion Gamble|date=17 October 2012|work=The Hollywood Reporter|access-date=21 December 2013 |quote=A knowledgeable source says the first two installments cost $315 million each, and that's with Jackson deferring his fee. A studio source insists that number is wildly inflated and, with significant production rebates from New Zealand, the cost is closer to $200 million a movie.}}</ref><ref name="Wall Street Journal">{{cite news|url=https://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304173704579260380920446734|title = 'Hobbit' Sequel Reigns at Box Office|access-date = 21 December 2013 | work=The Wall Street Journal}}</ref> | заработка = 1,017 милијарди долари<ref name="AUJ Box Office">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0903624/|title=The Hobbit: An Unexpected Journey|work=[[Box Office Mojo]]|publisher=[[IMDb]]|access-date=2 March 2021 }}</ref> | претходен = | следен = ''[[Хобит: Пустошот на Смауг]]'' | imdb_id = | веб_страница = }} '''''Хобит: Неочекувано патување''''' ({{langx|en|The Hobbit: An Unexpected Journey}}) — [[авантуристички филм]] во жанрот епска фантастика од 2012 г., во режија на [[Питер Џексон]], по сценарио на Френ Волш, [[Филипа Бојенс]], Џексон и [[Гиљермо дел Торо]], заснован на романот ''[[Хобит (роман)|Хобит]]'' од [[Џ. Р. Р. Толкин]]. Ова е првиот филм од кинотрилогијата ''Хобит'', кој служи како предговор кон кинотрилогијата на Џексон, [[Господарот на прстените (филмска серија)|''Господарот на прстените'']]. Дејството се одвива во [[Средна Земја|Средната Земја]] шеесет години пред основните настани од трилогијата ''Господарот на прстените'', а делови од филмот се адаптирани од додатоците на ''Враќањето на кралот''.<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2012/12/18/showbiz/movies/the-hobbit-unexpected-journey-questions-answers/index.html | title=The Hobbit: An Unexpected Journey : Your unexpected questions answered | access-date=2014-12-22 | work=CNN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130412204930/http://edition.cnn.com/2012/12/18/showbiz/movies/the-hobbit-unexpected-journey-questions-answers/index.html|archive-date=2013-04-12}}</ref> Филмот ја раскажува приказната за [[Билбо Багинс]] ([[Мартин Фриман]]), кого волшебникот [[Гандалф]] ([[Ијан Макелен]]) го убедува да ги придружува тринаесетте џуџиња предводени од Торин Дабовштит ([[Ричард Армитиџ]]) во потрагата по Самотната Планина за да ја повратат од змејот Смауг. Во глумечката екипа исто така влегуваат [[Кен Стот]], [[Кејт Бланчет]], [[Ијан Холм]], [[Кристофер Ли]], [[Хјуго Вивинг]], [[Џејмс Несбит]], [[Елајџа Вуд]] и [[Енди Серкис]], како и [[Силвестер Макој]], [[Бари Хамфрис]] и [[Ману Бенет]]. Премиерата на филмот се одржала на 28 ноември 2012 г. во [[Велингтон]], по што следеле премиери на 12 декември во остатокот од Нов Зеланд и 14 декември во САД од страна на компанијата [[Warner Bros. Pictures]], речиси девет години по излегувањето на филмот ''[[Господарот на прстените: Враќањето на кралот (филм)|Господарот на прстените: Враќањето на кралот]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.thehobbit.com/releasedates/release-dates.html|title=The Hobbit Worldwide Release Dates|publisher=TheHobbit.com|access-date=2013-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20121215171953/http://www.thehobbit.com/releasedates/release-dates.html|archive-date=2012-12-15|url-status=dead}}</ref> Премиерата во [[Македонија]] била на 31 јануари 2013 г.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tocka.com.mk/vesti/86000/uste-4-dena-do-kino-premierata-na-hobit|title=Уште 4 дена до кинопремиерата на Хобит!|work=Точка|language=mk|archive-url=https://web.archive.org/web/20260925164624/https://tocka.com.mk/vesti/86000/uste-4-dena-do-kino-premierata-na-hobit|archive-date=2026-09-25|accessdate=2026-09-25}}</ref> Филмот добил мешани одзиви од критичарите и заработил повеќе од 1,017 милијарди долари на киноблагајните, со што станал четвртиот филм со најголема заработка во 2012 г. Филмот освоил многу награди; на 85-тото доделување на наградите „Оскар“ бил номиниран за Најдобра сценографија, Најдобра шминка и фризура, како и за Најдобри визуелни ефекти.<ref>{{cite web|url=http://oscar.go.com/nominees|title=2013 Oscar Nominees &#124; 85th Academy Awards Nominees|publisher=Oscar.go.com|access-date=2013-12-21|archive-date=2013-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20131222052412/http://oscar.go.com/nominees|url-status=live}}</ref> Двете продолженија, ''[[Хобит: Пустошот на Смауг|Пустошот на Смауг]]'' и ''[[Хобит: Битката на петте војски|Битката на петте војски]]'', биле објавени во 2013 и 2014 г. соодветно. == Содржина == {{Разоткривање}} Накај својот [[Господарот на прстените: Дружината на прстенот|111-ти роденден]], [[Хобит|хобитот]] [[Билбо Багинс]] започнува да ја запишува целосната историја на своето авантуристичко патување од пред 60 години за својот внук [[Фродо Багинс|Фродо]]. Многу пред учеството на Билбо, кралот на џуџињата Трор од лозата на Дурин владеел со напредниот народ на џуџињата во пештерите сместени под Самотната Планина, сѐ додека не пристигнал змејот [[Смауг]]. Откако го уништил блискиот град Дејл, Смауг влегол во внатрешноста на планината и ја зазел, земајќи ги сите богатства на џуџињата, вклучувајќи го и драгоцениот камен Аркенстон. Повлекувајќи се заедно со преживеаните џуџиња од Еребор, внукот на Трор, Торин Дабовштит, ги видел кралот [[Трандуил]] и неговата војска од шумски виленици на соседниот рид и бил шокиран што тие заминуваат наместо да му помогнат на неговиот народ. Ова довело до вечна омраза на Торин кон вилениците. Во [[Шир (Средна Земја)|Шир]] се појавува волшебникот [[Гандалф|Гандалф Сивиот]] и му предлага на 50-годишниот Билбо Багинс да замине на патешествие, но претпазливиот хобит учтиво одбива. Како и да е, Гандалф црта волшебен знак на вратата од неговата дупка, и набрзо во домот на хобитот се појавуваат непоканети гости — Торин и неговиот одред од џуџиња, кои ги вклучуваат: Балин, Двалин, Фили, Кили, Дори, Нори, Ори, Оин, Глоин, Бифур, Бофур и Бомбур. Шумните џуџиња безобѕирно ја заземаат кујната и дневната соба на Билбо, опустошувајќи ги неговите залихи. Излегува дека целта на Гандалф, кој се појавува набрзо потоа, е да го најми хобитот како вешт „крадец“, кој, според него, е способен да им помогне на џуџињата во наоѓањето на влезот во Самотната Планина. Џуџето Балин дури му предлага на домаќинот да потпише договор со кој му се гарантира удел од 1/14 од богатството во случај на успех. Првично нерешителниот Билбо категорично одбива, и покрај тоа што Гандалф го потсетува на подвизите на неговиот предок што го победил кралот на гоблините во Битката кај Зелените Полиња. Но откако наутро џуџињата го напуштаат неговото живеалиште, тој го менува мислењето и во брзање го стигнува одредот заедно со потпишаниот договор. Набрзо дружината паѓа во стапица кај тројца тролови, кои се подготвувале да вечераат со коњите на џуџињата. Откако Билбо неуспешно се обидува да ги ослободи животните, целиот одред станува плен на гладните џинови. Снаодливиот хобит ги замајува тапоглавите тролови, а Гандалф, кој се појавува со утринските зраци, ги изложува на сончева светлина, претворајќи ги во камен. Дружината ја наоѓа пештерата на троловите и богатствата во неа, вклучувајќи два виленички меча. Торин и Гандалф земаат виленички мечеви — Оркрист и Гламдринг, а Гандалф наоѓа и мал виленички бодеж, кој му го дава на Билбо наместо меч. Волшебникот Радагаст Кафеавиот ги наоѓа Гандалф и дружината и раскажува за средбата во Дол Гулдур на југ од Мрачната Шума со [[Саурон|Некромантот]], маѓепсник што ја сквернави Мрачната Шума со темно волшепство. Бегајќи од орките, Гандалф ја води групата низ скриен премин во Ривендел. Таму [[Елронд|лордот Елронд]] им раскажува на волшебникот, Билбо, Торин и Балин за тајниот знак што укажува на тајната врата на картата на дружината. Тајниот знак ќе биде видлив само на Денот на Дурин. Подоцна Гандалф присуствува на Белиот совет, составен од Елронд, леди Галадриела и волшебникот [[Саруман Белиот]], и го покажува моргулскиот бодеж — оружје на [[Назгули|Кралот Вештер од Ангмар]], што Радагаст го нашол во Дол Гулдур како знак дека Некромантот е поврзан со можното враќање на [[Саурон]]. Додека Саруман изразува загриженост за поважното прашање за походот на џуџињата, барајќи од Гандалф да му стави крај, Гандалф телепатски ѝ соопштува на Галадриела дека го очекувал тоа и им рекол на џуџињата да одат напред без него. Дружината заминува во Магливите Планини, каде што се наоѓа во средината на битка меѓу камени гиганти. Групата се сокрива во пештера и паѓа во рацете на [[гоблини]], кои ги носат џуџињата кај својот водач — Врховниот Гоблин. Билбо се одвојува од џуџињата и паѓа во пукнатина, каде што го запознава [[Голум]], кој случајно го испушта златниот прстен. Скривајќи го прстенот во џебот, Билбо се соочува со самиот Голум. Тие играат игра со гатанки, правејќи договор: Голум ќе му го покаже излезот на Билбо ако тој победи, или ќе го изеде ако изгуби. Билбо на крајот победува прашувајќи го Голум што има во неговиот џеб. Забележувајќи дека неговиот прстен е изгубен, Голум сфаќа дека тој е кај Билбо и го брка. Билбо открива дека прстенот му дава невидливост, но кога има прилика да го убие Голум, му го штеди животот од сомилост. Хобитот бега од пештерата, проследен од гневните проклетства на Голум. Во меѓувреме, Врховниот Гоблин им раскажува на заробените џуџиња дека водачот на орките, Азог Осквернувачот, кој своевремено го убил кралот на Еребор, Трор, и ја изгубил раката во битката кај Источните Порти на Морија, назначил награда за главата на Торин. Се појавува Гандалф и им помага на џуџињата да побегнат, убивајќи го притоа Врховниот Гоблин. Билбо наоѓа излез од планината и му се приклучува на одредот, чувајќи го во тајност својот новодобиен прстен. Дружината паѓа во заседа на Азог и неговиот одред орки и се сокрива на дрвјата што растат на работ од провалијата, при што Митрандир предизвикува пожар користејќи запалени [[Шишарка|шишарки]]. Торин се бори со Азог, но губи бидејќи е тешко ранет од белиот варг. Билбо го спасува Торин од орките и му се спротивставува на Азог, додека дружината е спасена од орлите. Групата се наоѓа на карпата Карок, каде што Гандалф го лекува Торин. Торин му се заблагодарува на Билбо за спасението. Дружината ја гледа во далечина Самотната Планина. Дрозд, кршејќи полжав од камен, го буди заспаниот Смауг. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Мартин Фриман]] || [[Билбо Багинс]] |- | [[Ијан Макелен]] || [[Гандалф]] |- | [[Ричард Армитиџ]] || Торин Дабовштит |- | [[Грејам Мактавиш]] || Двалин |- | [[Кен Стот]] || Балин |- | [[Ејдан Тарнер]] || Кили |- | [[Дин О’Горман]] || Фили |- | [[Марк Хедлоу]] || Дори (исто така го позајмил гласот на тролот Берт) |- | [[Џед Брофи]] || Нори |- | [[Адам Браун]] || Ори |- | [[Џон Кален]] || Оин |- | [[Питер Хамблтон]] || Глоин (исто така го позајмил гласот на тролот Вилијам) |- | [[Џејмс Несбит]] || Бофур |- | [[Стивен Хантер]] || Бомбур |- | [[Вилијам Кирчер]] || Бифур (исто така го позајмил гласот на тролот Том) |- | [[Кејт Бланчет]] || [[Галадриела]] |- | [[Хјуго Вивинг]] || [[Елронд]] |- | [[Кристофер Ли]] || [[Саруман]] |- | [[Бенедикт Камбербач]] || [[Саурон]] / Некромантот |- | [[Енди Серкис]] || [[Голум|Голум / Смеагол]] |- | [[Ману Бенет]] || Азог Осквернувачот |- | [[Елајџа Вуд]] || [[Фродо Багинс]] |- | [[Ли Пејс]] || [[Трандуил]] |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|The Hobbit: An Unexpected Journey}} * {{матична|http://www.thehobbit.com}} {{IMDb title|0903624}} [[Категорија:Филмови од 2012 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Новозеландски филмови]] [[Категорија:Американски фантастични филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Warner Bros.]] [[Категорија:Филмски продолженија]] [[Категорија:Филмови на New Line Cinema]] [[Категорија:Филмови на MGM]] [[Категорија:Американски авантуристички филмови]] [[Категорија:Американски 3D-филмови]] hqgqvlhz7ostg06xfn50odopg5rhalh Импасто 0 1404428 5649483 5646202 2026-10-24T18:17:09Z Ehrlich91 24281 5649483 wikitext text/x-wiki {{внимание}} [[Податотека:Roses_-_Vincent_van_Gogh.JPG|десно|мини|328x328пкс|''Мртва природа:Вазна со розови рози'' (1890) е слика во масло од [[Винсент ван Гог|Ван Гог]] во која широко се користи техниката импасто.]] '''Импасто''' — техника што се користи во [[Сликарство|сликарството]] каде што бојата се нанесува на површина од површината со дебела дебелина,<ref>''Impasto.'' In: {{Наведена книга|url=http://elearn.hawk-hhg.de/projekte/ewaglos/pages/download.php|title=EwaGlos. European Illustrated Glossary Of Conservation Terms For Wall Paintings And Architectural Surfaces. English Definitions with translations into Bulgarian, Croatian, French, German, Hungarian, Italian, Polish, Romanian, Spanish and Turkish.|last=Weyer|first=Angela|last2=Roig Picazo|first2=Pilar|last3=Pop|first3=Daniel|last4=Cassar|first4=JoAnn|last5=Özköse|first5=Aysun|last6=Jean-Marc|first6=Vallet|last7=Srša|first7=Ivan (Ed.)|date=2015|publisher=Michael Imhof|editor-last=Weyer|editor-first=Angela|location=Petersberg|page=100|doi=10.5165/hawk-hhg/233|access-date=2016-02-09|editor-last2=Roig Picazo|editor-first2=Pilar|editor-last3=Pop|editor-first3=Daniel|editor-last4=Cassar|editor-first4=JoAnn|editor-last5=Özköse|editor-first5=Aysun|editor-last6=Vallet|editor-first6=Jean-Marc|editor-last7=Srša|editor-first7=Ivan|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125155445/http://elearn.hawk-hhg.de/projekte/ewaglos/pages/download.php|archive-date=2020-11-25}}</ref> обично доволно дебела за да бидат видливи потезите [[Четка|со четката]] или ножот за сликање. Бојата може да се измеша и директно на платното. Кога се суши, импасто дава текстура; бојата се чини како да излегува од платното. == Етимологија == Зборот ''импасто'' е со италијанско потекло; во кој значи „тесто“ или „смеса“; поврзан со глаголот {{Wikt-lang|it|impastare}}, „да меси“ или „да се залепи“. Италијанска употреба на {{Јаз|it|impasto}} вклучува и сликање и техника на саксиско садење. Коренската именка на {{Јаз|it|impasto}} е {{Јаз|it|pasta}}, што значи „залепи“.<ref>{{Наведена книга|title=Webster's New World dictionary of the American language|date=1982|publisher=Warner Books|others=Guralnik, David B. (David Bernard), 1920-2000.|isbn=0446311928|edition=New rev., expanded pocket-size|location=New York, N.Y.|oclc=10638582}}</ref> == Медиуми == Маслената боја е традиционален медиум за сликање со импасто, поради нејзината густа конзистенција и бавно време на сушење. Акрилната боја може да се користи и за импасто со додавање на акрилни гелови со дебела површина. Импасто генерално не се користи во [[акварел]] или [[темпера]] без додавање на средство за згуснување поради вродената тенкост на овие медиуми. Уметник кој работи со [[Пастел|пастели]] може да создаде ограничен ефект на импасто со цврсто притискање на мек пастел врз хартијата. == Цели == Техниката импасто служи за неколку намени. Прво, тоа ја прави светлината [[Одбивање (физика)|да се рефлектира]] на одреден начин, давајќи му на уметникот дополнителна контрола врз играта на светлината во сликата. Второ, може да додаде експресивност на сликата, при што гледачот ќе може да ја забележи силата и брзината со која уметникот ја нанел бојата. Трето, импасто може да преобрази дело од слика во тродимензионален скулпторски приказ. Првата цел првично ја барале мајстори како [[Рембрант]], [[Тицијан]] и [[Јоханес Вермер|Вермер]], да прикажеле набори во облека или накит: потоа таа била споена со поделикатен стил на сликање. Многу подоцна, француските [[Импресионизам|импресионисти]] создале дела што покриваат цели платна со богати импасто текстури. [[Винсент ван Гог]] често го користел за естетика и изразување.[[Апстрактен експресионизам|Апстрактните експресионисти]] како Ханс Хофман и Вилем де Кунинг, исто така, го користеле во голема мера, делумно мотивирани од желбата да создале слики кои драматично го доловуваат дејството на самото сликарство.Уште во поново време, Френк Ауербах користел толку силен импасто што некои од неговите слики стануваат речиси тродимензионални. Импасто дава текстура на сликата, што значи дека може да се контрастира со порамни, мазни или мешани стилови на сликање. == Уметници == Многу уметници ја користеле техниката импасто.Некои од позначајните, вклучувајќи ги:[[Рембрант|Рембрант ван Рајн]], [[Диего Веласкес|Диего Веласкез]], [[Винсент ван Гог]], [[Џексон Полок]] и Вилем де Кунинг . <gallery mode="packed" heights="200" caption="Избрани примери на слики кои ја користат техниката импасто"> File:Cordelia_Wilson_-_Taos_Mountain_Trail_Home.jpg|алт=Taos Mountain, Trail Home by Cordelia Wilson (1920). A landscape entirely executed with a bold impasto technique.| ''Планината Таос, патеката кон дома'' од Корделија Вилсон (1920).Пејзаж целосно изведен со смела импасто техника. File:Van_Gogh_-_Starry_Night_-_Google_Art_Project-x0-y0.jpg|алт=Starry Night by van Gogh (1889). The impasto technique and line structure gives his viewers the feeling that the sky is moving.| ''[[Ѕвездена ноќ]]'' од ван Гог (1889).Техниката импасто и структурата на линиите им даваат на неговите гледачи чувство дека небото се движи.<ref>{{Наведена книга|title=Van Gogh : the life|last=Naifeh, Steven, 1952-|date=2011|publisher=Random House|others=Smith, Gregory White.|isbn=9781588360472|edition=1st|location=New York|oclc=763401387}}</ref> File:Rembrandt_-_Self-portrait,_1660.JPG|алт=Self Portrait by Rembrandt (1660). His use of impasto was surely inspired by Titian, and the addition of impasto showed a new method of illusion in the artist's work.| ''[[Автопортрет (Рембрант, Алтман)|Автопортрет]]'' од [[Рембрант]] (1660).Неговата употреба на импасто сигурно била инспирирана од [[Тицијан]], а додавањето на импасто покажало нов метод на илузија во делото на уметникот. </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Impasto (painting)}} * Lindberg, Ted. [http://www.alfredcurrier.com ''Alfred Currier: Impasto''] * National Portrait Gallery, London. [http://www.npg.org.uk/collections/explore/glossary-of-art-terms/impasto.php Impasto] * Tate Britain Gallery, London. Frank Auerbach, Bacchus & Ariadne.[link removed] * [https://loonycraft.com/how-to-thin-acrylic-paint/ How to thin acrylic paint] Easy Achieve Beautiful. * [https://web.archive.org/web/20241127083228/https://atrusovaartist.com/blog/acrylic-impasto-techniques-tips-and-inspiration.html Acrylic Impasto] Acrylic Impasto Techniques by Anastasia Trusova [[Категорија:Сликарски техники]] [[Категорија:Уметнички техники]] cd5rfjfhbmrrkyiq7xug764ov0n79fy Википедија:Уредувачки викенди 2026/октомври 4 1404565 5649635 5649312 2026-10-25T10:28:00Z Виолетова 1975 /* Список на учесници */ 5649635 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на 2026 година во октомври е планирано да се одржат 5 (пет) '''[[Википедија:Уредувачки викенди|уредувачки викенди]]''', кои се изведуваат во текот на еден викенд, со почеток во 00:00 ч. во сабота и крај во 23:59 ч. во недела. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот викенд. '''Напомена:''' Заради избегнување на спротивставени уредувања и пишување на иста статија од двајца или повеќе корисници на Википедија на македонски јазик, секој заинтересиран учесник е пожелно да го пријави своето учество и да избере кои статии ќе ги уредува! == Награди и рангирање == <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките викенди и/или денови во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_викенди_2026#Уредувачки_викенди_по_месеци|проектната страница]] == Изминати викенди == === Видови на граор во Македонија === [[Податотека:Grass_vetchling_close_800.jpg|десно|250п|Уредувачки ден „Видови на граор во Македонија“]] Во периодот 3-4 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Видови на граор во Македонија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на граор во Македонија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Видови граор во Македонија|Видови на граор во Македонија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Lathyrus annuus]] (Н)|[[Lathyrus aureus]] (Н)|[[Lathyrus sativus]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Lathyrus inconspicuus]] (Н)|[[Lathyrus hirsutus]] (Н)|[[Lathyrus setifolius]] (Н)|[[Lathyrus nissolia]] (Н)|[[Lathyrus palustris]] (Н)|[[Lathyrus sylvestris]] (Н)|[[Lathyrus pratensis]] (Н)|[[Lathyrus linifolius]] (Н)|[[Lathyrus latifolius]] (Н)|[[Lathyrus grandiflorus]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Граор]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Lathyrus aphaca]] (Н)|[[Lathyrus tuberosus]] (Н)|[[Lathyrus sphaericus]] (Н)|[[Lathyrus cicera]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Пролетен граор]] (Н)|[[Алпски граор]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Претседатели на Американската академија на уметностите и науките === [[Податотека:American_Academy_of_Arts_and_Sciences_(ancient_logo).png|десно|250п|Уредувачки ден „Претседатели на Американската академија на уметностите и науките“]] Во периодот 10-11 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Претседатели на Американската академија на уметностите и науките“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на Американската академија на уметностите и науките може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Presidents of the American Academy of Arts and Sciences]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Хауард Мамфорд Џонс]] (Н)|[[Хадсон Хогланд]] (Н)|[[Емилио Бици]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Јарослав Пеликан]] (Н)|[[Александар Агаси]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Дејвид В. Окстоби]] (Н)|[[Џејмс Боудин]] (Н)|[[Лори Л. Патон]] (Н)|[[Џон Ели Бурчард]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Едвард Августус Холиок]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Поранешни палати === [[Податотека:Renaissance Castle Icon-fr.svg|десно|220п|Уредувачки ден „Поранешни палати“]] Во периодот 17-18 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Поранешни палати“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за поранешните палати може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Former palaces]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник: Lili Arsova|Lili Arsova]] |{{подреден список|[[Палата де ла Рибера]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник: ForestShutter|ForestShutter]] |{{подреден список|[[Поџо Реале (вила)]] (Н)|[[Занденбург]] (Н)|[[Англиски дворец]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Таџ Палас]] (Н)|[[Дворецот Алчут]] (Н)|[[Конингсхуис]] (Н)|[[Палатата на белците Ривиер]] (Н)|[[Шенборнслуст]] (Н)|}} |- | 4 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Замок Шарл]] (Н)|}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни викенди == === Фантастични романи === [[Податотека:Book SVG.svg|десно|220п|Уредувачки ден „Фантастични романи“]] Во периодот 24-25 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Фантастични романи“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за фантастичните романи може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Speculative fiction novels]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Куќа на пареа]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Беснило (роман)]] (Н)}} |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Научни организации во САД === [[Податотека:Nuclear scientist.svg|десно|200п|Уредувачки ден „Научни организации во САД“]] Во периодот 31 октомври - 1 ноември 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Научни организации во САД“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за научните организации во САД може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Scientific organizations based in the United States]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки викенди 2026|10]] 3ovlszl0muvrvvtlzl97wd8kv2vm5vd 5649637 5649635 2026-10-25T10:28:33Z Виолетова 1975 /* Список на учесници */ 5649637 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на 2026 година во октомври е планирано да се одржат 5 (пет) '''[[Википедија:Уредувачки викенди|уредувачки викенди]]''', кои се изведуваат во текот на еден викенд, со почеток во 00:00 ч. во сабота и крај во 23:59 ч. во недела. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот викенд. '''Напомена:''' Заради избегнување на спротивставени уредувања и пишување на иста статија од двајца или повеќе корисници на Википедија на македонски јазик, секој заинтересиран учесник е пожелно да го пријави своето учество и да избере кои статии ќе ги уредува! == Награди и рангирање == <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките викенди и/или денови во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_викенди_2026#Уредувачки_викенди_по_месеци|проектната страница]] == Изминати викенди == === Видови на граор во Македонија === [[Податотека:Grass_vetchling_close_800.jpg|десно|250п|Уредувачки ден „Видови на граор во Македонија“]] Во периодот 3-4 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Видови на граор во Македонија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за видовите на граор во Македонија може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. <b>Забелешка:</b> Изборот на статии да се врши од следната предлошка на Википедија на македонски јазик: * [[Предлошка:Видови граор во Македонија|Видови на граор во Македонија]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Lathyrus annuus]] (Н)|[[Lathyrus aureus]] (Н)|[[Lathyrus sativus]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Lathyrus inconspicuus]] (Н)|[[Lathyrus hirsutus]] (Н)|[[Lathyrus setifolius]] (Н)|[[Lathyrus nissolia]] (Н)|[[Lathyrus palustris]] (Н)|[[Lathyrus sylvestris]] (Н)|[[Lathyrus pratensis]] (Н)|[[Lathyrus linifolius]] (Н)|[[Lathyrus latifolius]] (Н)|[[Lathyrus grandiflorus]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Граор]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Lathyrus aphaca]] (Н)|[[Lathyrus tuberosus]] (Н)|[[Lathyrus sphaericus]] (Н)|[[Lathyrus cicera]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Пролетен граор]] (Н)|[[Алпски граор]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Претседатели на Американската академија на уметностите и науките === [[Податотека:American_Academy_of_Arts_and_Sciences_(ancient_logo).png|десно|250п|Уредувачки ден „Претседатели на Американската академија на уметностите и науките“]] Во периодот 10-11 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Претседатели на Американската академија на уметностите и науките“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за претседателите на Американската академија на уметностите и науките може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Template:Presidents of the American Academy of Arts and Sciences]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Lili Arsova|Lili Arsova]] | {{подреден список|[[Хауард Мамфорд Џонс]] (Н)|[[Хадсон Хогланд]] (Н)|[[Емилио Бици]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Јарослав Пеликан]] (Н)|[[Александар Агаси]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:ForestShutter|ForestShutter]] | {{подреден список|[[Дејвид В. Окстоби]] (Н)|[[Џејмс Боудин]] (Н)|[[Лори Л. Патон]] (Н)|[[Џон Ели Бурчард]] (Н)}} |- | 4 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Едвард Августус Холиок]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Поранешни палати === [[Податотека:Renaissance Castle Icon-fr.svg|десно|220п|Уредувачки ден „Поранешни палати“]] Во периодот 17-18 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Поранешни палати“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за поранешните палати може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Former palaces]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник: Lili Arsova|Lili Arsova]] |{{подреден список|[[Палата де ла Рибера]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник: ForestShutter|ForestShutter]] |{{подреден список|[[Поџо Реале (вила)]] (Н)|[[Занденбург]] (Н)|[[Англиски дворец]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Erikatrpeska|Erikatrpeska]] | {{подреден список|[[Таџ Палас]] (Н)|[[Дворецот Алчут]] (Н)|[[Шенборнслуст]] (Н)|}} |- | 4 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Замок Шарл]] (Н)|}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни викенди == === Фантастични романи === [[Податотека:Book SVG.svg|десно|220п|Уредувачки ден „Фантастични романи“]] Во периодот 24-25 октомври 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Фантастични романи“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за фантастичните романи може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Speculative fiction novels]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Куќа на пареа]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник:Виолетова|Виолетова]] | {{подреден список|[[Беснило (роман)]] (Н)}} |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Научни организации во САД === [[Податотека:Nuclear scientist.svg|десно|200п|Уредувачки ден „Научни организации во САД“]] Во периодот 31 октомври - 1 ноември 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Научни организации во САД“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите за научните организации во САД може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Scientific organizations based in the United States]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки викенди 2026|10]] h0a2ibjhdvu77c9er4hi5m357t7gdue Сува четка 0 1404660 5649484 5637556 2026-10-24T18:21:23Z Ehrlich91 24281 5649484 wikitext text/x-wiki {{внимание}} [[Податотека:Drybrush_stroke.jpg|мини|Пример за техниката со сува четка со употреба на црна акрилна боја на илустрациска табла]] '''Сува четка''' — техника [[Сликарство|на сликање]] во која [[Четка|четка за бојадисување]] која е релативно сува, но сепак ја задржува бојата, се користи за да се создаде цртеж или слика. Товарот се нанесува на сува подлога како што е [[хартија]] или грундирано платно. Добиените потези со четката имаат карактеристичен гребачки и текстуриран изглед на кој му недостасува мазниот изглед што вообичаено го имаат премачкувањата со вода или мешаната боја. Оваа техника може да се користи за да се постигне заматен или мек изглед.<ref>{{Наведено списание|last=Gardner|first=Jim|date=1975-01-01|title=Dry Brush Painting|url=https://doi.org/10.1080/00119253.1975.9934434|journal=Design|volume=76|issue=3|pages=18–21|doi=10.1080/00119253.1975.9934434|issn=0011-9253|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://principlearttalk.com/2015/03/10/technique-tuesdays-dry-brush/|title=Technique Tuesdays: Dry Brush|last=Gallery|first=Principle|date=2015-03-10|work=Principle Gallery|language=en|accessdate=2022-09-09}}</ref> Техниката на сликање со сува четка може да се добие и со медиуми на база на вода и со медиуми на база на масло.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.artistsnetwork.com/art-terms/dry-brush-painting/|title=Dry Brush Painting|date=2009-09-23|work=Artists Network|language=en-US|accessdate=2022-09-09}}</ref> Кај медиуми на база на вода, како што се [[Мастило|мастила]], акрилни бои, [[темпера]] бои или [[акварел]] бои, четката обично е сува или исцедена од целата вода. Четката се наполнува со боја што е многу вискозна или густа, а потоа се нанесува на сува подлога.Кај други медиуми на база на вода, четката се полни со боја, а потоа се цеди додека не се исуши. Кога се користат медиуми на база на масло, како што се маслени бои, се користат слични техники, иако наместо вода, четката се користи сува или се отстранува маслото или растворувачот. Бидејќи маслените бои се сушат подолго од медиумите на водна база, често се избегнува четкањето или мешањето на потезите со сува четка за да се зачува препознатливиот изглед на техниката на боење со сува четка. Техниката често се користи во сликарството со модели за да се применат акценти на минијатури.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.belloflostsouls.net/2009/02/painting-layering-vs-drybrushing.html|title=PAINTING: Layering vs Drybrushing|last=Vela|first=Larry|date=2009-02-04|work=Bell of lost Souls|language=en|accessdate=2022-09-09}}</ref> Сувото четкање на база на масло може да се нанесе и на хартија, платно или апсорбирачки гесо со четки со цврсти влакна за да се добијат мазни ефекти со аерочетка или пастелни ефекти. Следно е дека сувата четка понекогаш се меша со други техники на сликање. Почнувајќи од техниката на сува четка, за релативно кратко време се разви автономна техника на сликање: [[Податотека:"Два_брата_и_две_сестры"._Бумага,_масляная_краска._50х70_см._Техника_"Сухая_кисть".jpg|мини|Портрет со техника на суво четкање]] За сликање со сува четка се користи мала количина масло. Бојата се разредува со неколку капки ленено масло или растворувачи. Од оваа смеса многу малку боја се додава на четката. Во следниот чекор, четката со бојата на неа се распоредува многу добро на палетата на бои и маслото се лачи.Четката мора да биде сува на крајот од овој чекор. Маслото од ленено семе, се користи со маслени бои за суво четкање, но ќе пожолти ако стане премногу топло, како на пример ако се остави во автомобил на летно сонце. Маслото за машина за шиење и дизел маслото работат подеднакво добро и не пожолтуваат. Сега многу тенок слој боја се нанесува на хартија за акварел. Со преработка со гума за бришење во овој момент е можно да се вклучат различни ефекти на осветлување и детали. Сликите насликани со сува четка се карактеризираат со специфични транзиции на светлина и сенка и памучни тонови. Црно-бело дело изгледа слично на цртеж со јаглен или фин молив.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.art-portrets.ru/dry_brush_technique.html|title=Dry brush technique. Portrait drawing technique|work=www.art-portrets.ru|accessdate=2022-09-09}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Уметнички техники]] [[Категорија:Сликарски техники]] ltegpdn4mxwjwylymnxbrd43vwnqndc Хартија за акварел 0 1404885 5649581 5640114 2026-10-25T02:52:20Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649581 wikitext text/x-wiki [[File:Benu.jpg|мини|300x300пкс| Сликање на папирус]] [[File:A_part_of_Giant_Traditional_Chinese_painting_9.jpg|мини|300x300пкс| Како подлога за ова современо, традиционално стилизирано пејзажно сликарство се користи цврста хартија .]] '''Хартија за акварел''' — [[хартија]] или подлога врз која уметникот нанесува [[Акварел|акварелни бои]], пигменти или бои.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Pigments, Paint and Painting: A practical book for practical men|last=Terry|first=George|publisher=Good Press|page=1|quote=The term “colour” is inappropriately given by common usage to material substances which convey a sense of colour to the human eye, but is properly restricted to that sense itself. The material colour should be called “pigment” or “dyestuff” in the raw state, and paint when compounded with other substances for application in the form of a coating.}}</ref> Многу видови хартија се произведуваат специјално за сликање со акварел. Хартијата може да биде направена исклучиво од дрвена пулпа или измешана со [[Памук|памучни]] влакна. Исто така се користи хартија за акварел од чиста памучна хартија, но е поскапа од хартијата на база на пулпа. Некои акварелисти претпочитаат медиум без киселина.<ref name="artists net">{{Наведена мрежна страница|url=https://artistsnetwork.com/art-mediums/watercolor/understanding-the-different-grades-of-watercolor-paper|title=Understanding the Different Grades of Watercolor Paper|last=Vloothuis|first=Johannes|date=2017-07-14|publisher=Artists Network|language=en-US|accessdate=2018-10-05}}</ref> Хартијата за акварел може да биде топло пресувана (мазна), ладно пресувана (текстурирана) или груба.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://handprint.com/HP/WCL/paper2.html|title=Light and the eye|last=MacEvoy|first=Bruce|date=August 1, 2015|publisher=handprint.com|accessdate=2018-10-06}}</ref> Хартијата традиционално се продава во тежини од 90, 140 или 300 фунти.<ref name="artists net" /> Цените се движат од прифатливи до поскапи и поквалитетни.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=2022-05-20}}</ref> == Историја == [[Папирус|Папирусот]] се користел како „хартија“ на која Египќаните ги нанесувале своите бои или пигменти на база на вода. Современите видови хартија за акварел се произведуваат од повеќе познати производители во различни земји. Во Велика Британија се изработуваат хартиите „Винзор и Њутн“, „Сондерс Вотерфорд“, „Хејл Мил“, „Вотман“ и „Бокингфорд“. Во Канада се произведуваат „Би Пејпер Компани“ и „Сент Арманд“, додека во Чешка се изработува хартијата „Велке Лосини Молдау“. Во Франција се произведуваат „Кансон“, „Стратмор“, „Килиманџаро“, „Мулен де Ларок“, „Ланакварел“ и „Арш“. Германски производители се „Церкал“ и „Ханемиле“, а во Индија рачно се изработува хартијата „Кади“. Италија е позната по хартијата „Фабријано“, додека во Соединетите Американски Држави се произведуваат „Лиџион Јупо“, „Лиџион Стоунхенџ“, „Џек Ричсон“, „Твин Рокер“, „Флуид“ и „Сакс“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.handprint.com/HP/WCL/paper2.html|title=Handprint :guide to watercolor papers|work=www.handprint.com|accessdate=2022-09-14}}</ref> Детали за брендовите и нивното производство: Saunders Waterford и Bockingford се произведуваат од St. Cuthberts Mill. Килиманџаро се дистрибуира исклучиво во САД од Cheap Joe's и веројатно е од француско потекло. Khadi и Twin Rocker се исклучиво рачно изработени. Хејл Мил и Зеркал неодамна престанаа да постојат. „Хејл Мил“ беше официјалниот весник на Кралското друштво за акварели.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://store.bookbinding.co.uk/store/category/120/729/Hayle-Mill/|title=Hayle Mill in Kent, England was purchased by John Green in 1815. The Green family produced papers there continuously until the mill closed in 1987. These papers were used by English and continental watercolour artists from J.M.W. Turner onwards. For many contemporary artists, the increasingly rare remaining stocks of Hayle Mill papers, are considered the last genuine contact with the papermaking craft of many decades ago. The J. Green & Sons RWS Watercolour paper was for many years the official paper of the Royal Watercolour Society. From 1895 to 1962, in response to continued market pressures on the quality of watercolour papers, the mill made papers only of cotton rag, gelatin, alum, rosin and soap, watermarked as the "official paper of the Royal Watercolour Society."|work=store.bookbinding.co.uk|accessdate=2022-09-15}}</ref> Мелницата Зеркал беше уништена од поплава во Германија во 2021 година и поради пазарните сили нема да се отвори повторно. Легијата ги издава Јупо<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://legionpaper.com/yupo/|title=Painting or drawing on the ultra-smooth surface of YUPO® is different than regular watercolor or drawing paper, and will require some adjustments by the artist. The surface may be wiped clean to restore the original white of the sheet, making it an excellent surface for beginners. YUPO® is also a very exciting substrate for more advanced and experimental artists. Its creative possibilities and suitable applications are infinite.|work=legionpaper.com|accessdate=2022-09-15}}</ref> и Стоунхенџ.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://legionpaper.com|title=Stonehenge Aqua|work=legionpaper.com|accessdate=2022-09-15}}</ref> Стратмор 300 и 400 се спакувани и брендирани во САД, но се производ на Франција; француската мелница е непозната. Чешкиот град и мелницата Велке Лосини произведуваат хартија за акварел од Молдау, од која голем дел е рачно изработена.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://wetpaintart.com/velke-losiny-handmade-paper-petite-multimedia-8x8-single-sheet/|title=Velke Losiny, home of this jewel of European hand papermaking, has survived not only the ravages of wars but also the infamous medieval witch trials when 56 people, including the paper mill owner's wife, Barbara, were burned at the stake there.Today the Velke Losiny mill has reemerged from behind the Iron Curtain with a wealth of tradition, unmatched production capacity and dedicated people. Being a papermaker in the village is a lifetime career traditionally handed down through generations. Long fiber cotton fortified with linen ensures crispness, strength and dimensional stability. The purity of raw materials and a calcium buffer result in a stable chemical balance free of acid that enables these papers to stay intact for centuries.|work=wetpaintart.com|accessdate=2022-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324101936/https://wetpaintart.com/velke-losiny-handmade-paper-petite-multimedia-8x8-single-sheet/|archive-date=2023-03-24|url-status=dead}}</ref> Флуид и Флуид 100 се производна линија произведени од подружница на Спидбол, САД. „Сент Арманд“ произведува рачно изработена хартија за акварел „Доминион“ во сите вообичаени модерни текстури и во тежини од 150, 200 и 300 фунти.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.st-armand.com/English/E02-products.php|title=St. Armand handmade watercolor papers|work=www.st-armand.com|accessdate=2022-09-15}}</ref> Повеќето производители на хартија за акварел произведуваат хартија од неколку квалитети за студентска и професионална употреба; меѓу нив се St.Cuthbert Mill, Canson, Strathmore, Hahnemuhle, Fabriano и Speedball/Fluid.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.handprint.com/HP/WCL/paper2.html|title=Handprint :guide to watercolor papers|work=www.handprint.com|accessdate=2022-09-14}}</ref> Фабријано започнал со производство на хартија во 1264 година. Го користел Микеланџело за време на ренесансата. Денес, по 750 години производство, се користи во валутата евро. Хартијата за акварел Фабриано ја користат уметниците ширум светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fabrianoboutique.com/history-and-tradition.html|title=fabriano : fabrianoboutique|work=www.fabrianoboutique.com|accessdate=2022-09-15}}</ref> [[File:Dolceacqua43_-_Artista_locale_mentre_dipinge_un_acquarello.jpg|мини|300x300пкс| Уметник слика на дебела хартија за акварел]] Арчес започнал со производство на хартија за акварел околу 1620 година. Тоа обезбедувало поголем дел од хартијата што се користела во Франција во текот на 1700-тите. Освен хартија за акварел, Арчес произведувал и хартија што се користела во документи и хартија што се користела како валута за време на револуцијата во Франција. Арчес им се придружи на други производители на хартија во 1950-тите за да го формираат Арџомари Приукс (кој подоцна се спои со Арџовигинс).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.handprint.com/HP/WCL/paper2a.html|title=Handprint : arches|work=www.handprint.com|accessdate=2018-10-06}}</ref> Ткаената хартија се користела во печатените изданија кон крајот на 1760-тите бидејќи се покажало дека е помазна. Хартијата за акварел во тоа време ја користеле уметниците бидејќи дозволувала нанесување на боја без нерамномерноста на обликуваната хартија. Џејмс Вотман создал хартија специјално за употреба со водени бои до 1780-тите. Тој користел [[желатин]] како средство за обликување кое создало заштитен слој кој го намалува оштетувањето на хартијата со постојано навлажнување, сушење и преработка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/bwtr/hd_bwtr.htm|title=Watercolor Painting in Britain, 1750–1850 See works of art|last=Barker|first=Elizabeth E.|date=October 2004|work=The Metropolitan Museum of Art|series=Department of Drawings and Prints, The Metropolitan Museum of Art|accessdate=2018-10-04}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Сликарски материјали]] [[Категорија:Уметнички материјали]] [[Категорија:Хартија]] [[Категорија:Сликарски техники]] [[Категорија:Сликарство]] [[Категорија:Папирологија]] [[Категорија:Папируси]] 9p9h6np0p45w8cwddlodnnlvx88mn6b Хеленистичка уметност 0 1405123 5649584 5647996 2026-10-25T03:42:14Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649584 wikitext text/x-wiki {{multiple image|right||perrow=2|total_width=300|header=Хеленистичка уметност |image1=Front views of the Venus de Milo.jpg|width1=190 |image2=Nike of Samothrake Louvre Ma2369 n4.jpg|width2=267| |image3=Pergamonmuseum Pergamonaltar.jpg|width3=163| |image4=Hades abducting Persephone.jpg|width4=320| |footer=Од лево кон десно:<br />„[[Венера од Милос]]“, откриена на островот [[Милос]], 130–100 г. п.н.е., [[Лувр]]<br />„[[Крилестата победа од Самотракија]]“, од островот [[Самотракија]], 200–190 г. п.н.е., [[Лувр]]<br />[[Пергамонски олтар]], [[Пергамонски музеј]], Берлин.<br />[[Ад]] ја граби [[Персефона]], фреска во кралската гробница во [[Кутлеш]], [[Егејска Македонија]], околу 340 г. п.н.е. }} '''Хеленистичка уметност''' — уметност на [[Хеленизам|хеленистичкиот период]], кој општо се смета дека започнува со смртта на [[Александар Македонски]] во 323 п.н.е., а завршува со освојувањето на хеленистичкиот свет од страна на Римјаните, процес кој веќе бил во тек до 146 п.н.е., кога била заземена грчката копнена територија, а во суштина завршува во 30 п.н.е. со освојувањето на Птоломејски Египет по [[Битка кај Акциум|битката кај Акциум]]. Голем број од најпознатите дела на [[Грчка скулптура|грчката скулптура]] припаѓаат на овој период, меѓу кои ''[[Лаокоон и неговите синови]]'', ''[[Умирачкиот Гал]]'', ''[[Венера Милоска]]'' и ''[[Нике од Самотрака]]''. Тој го следи периодот на [[Античка грчка уметност|класичната грчка уметност]], додека следната [[Римска уметност|римска уметност]] во голема мера била продолжување на хеленистичките текови. Терминот ''хеленистички'' се однесува на ширењето на хеленистичкото влијание и распространувањето на неговите идеи по смртта на Александар – „хеленизирањето“ на светот,<ref name="auto">{{Harvnb|Pedley|2012|page=339}}</ref> со [[Коине|коине грчкиот]] како заеднички јазик.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=16}}</ref> Терминот е модерен изум; [[Хеленизам|хеленистичкиот свет]] не опфаќал само огромна област што го вклучувала целото [[Егејско Море]], наместо [[Класична Грција|класичната Грција]] насочена кон [[Полис|полисите]] [[Атина]] и [[Спарта]], туку и огромен временски распон. Во уметнички поглед тоа значи дека постои огромна разновидност која често, заради погодност, се става под насловот „хеленистичка уметност“. Една од дефинирачките карактеристики на хеленистичкиот период била поделбата на империјата на Александар на помали династички империи основани од [[Дијадоси|дијадосите]] (генералите на Александар кои станале регенти на различни региони): [[Птоломеи|Птоломеите]] во [[Египет]], [[Селевкиди|Селевкидите]] во [[Месопотамија]], [[Персија]] и [[Сирија]], [[Атален|Аталидите]] во [[Пергам]], итн. Секоја од овие династии практикувала кралско покровителство кое се разликувало од она на градовите-држави. Во свитата на Александар биле тројца уметници: скулпторот [[Лисип]], сликарот [[Апел]] и резбарот на скапоцени камења и гравер [[Пирготел]].<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=22}}</ref> Периодот по неговата смрт бил период на голем просперитет и значителна екстравагантност за поголемиот дел од грчкиот свет, барем за богатите. Кралевите станале важни покровители на уметноста. Скулптурата, сликарството и архитектурата цветале, но [[Грчко вазно сликарство|вазното сликарство]] престанало да биде од големо значење. Металообработката и широк спектар на луксузни уметности создале многу извонредни уметнички дела. Некои видови популарна уметност станувале сè пософистицирани. Постои тенденција во пишувањето на историјата хеленистичката уметност да се прикажува како декадентен стил, што следи по ''Златното доба'' на [[Класична Грција|класичната Грција]]. Термините [[Барок]] и [[Рококо]] од XVIII век понекогаш се применувале на уметноста на овој сложен и самосвојствен период. Обновениот интерес за [[историографија]]та, како и некои неодамнешни откритија, како што се гробниците во [[Вергина]], може да овозможат подобро ценење на периодот. == Архитектура == {{multiple image|right||perrow=2|total_width=350| |image1=The facade of the the Tomb of the Palmettes, first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263674714).jpg|width1=100 |image2=The Tomb of the Palmettes (photography of the pediment), first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263729086).jpg|width2=100| |image3=The facade of the the Tomb of the Palmettes, first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263705128).jpg|width3=100| |image4=The pediment of the the Tomb of the Palmettes, first half of the 3rd century BC, Ancient Mieza (7263694348).jpg|width4=100| |footer=Фасадата на [[Античка Македонија|античко-македонската]] [[Гробница на палметите]], III век п.н.е., [[Миеза]]; украсена со обоени [[Дорски ред|дорски]] и [[Јонски ред|јонски]] профили, а [[Тимпанон|тимпанонот]] е исто така осликан со сцена на маж и жена кои лежат заедно.<ref>{{harvnb|Bolman|2016|pp=120–121}}</ref>}} Во архитектонската област, династиите по Александар довеле до огромни урбани планови и големи комплекси кои во голема мера исчезнале од градовите-држави до V век п.н.е.<ref>{{Harvnb|Winter|2006|page=42}}</ref> Дорскиот храм бил речиси напуштен.<ref>{{Harvnb|Anderson|1927|page=161}}</ref> Ова градско планирање било сосема иновативно за грчкиот свет; наместо да манипулира со просторот преку исправање на неговите недостатоци, плановите за градба се прилагодувале на природниот амбиент. Се забележува појава на многу места за забава и разонода, особено умножување на [[Театар во античка Грција|театрите]] и парковите. Хеленистичките монархии имале предност во тој поглед затоа што често располагале со огромни простори на кои можеле да градат големи градови: како [[Антиохија|Антиохија]], [[Пергам]] и [[Селевкија на Тигар]]. Тоа било време на гигантизам: така било со вториот храм на [[Аполон]] во [[Дидима]], која се наоѓа на дваесет километри од [[Милет]] во [[Јонија]]. Го проектирале Дафнис од Милет и Пеониј од [[Ефес]] на крајот на IV век п.н.е., но градбата, која никогаш не била завршена, траела до II век од нашата ера. Светилиштето е едно од најголемите некогаш изградени во Средоземниот регион: во рамките на огромен двор (21,7 метри на 53,6 метри), ''[[цела]]''та е опкружена со двоен колонадов од 108 [[Јонски колони|јонски колони]] високи речиси 20 метри, со богато скулптирани бази и [[Капител (архитектура)|капители]].<ref name="auto1">{{Harvnb|Havelock|1968|page=}}</ref><!---Google suggests it was the author's source, but gives no preview --> === Александрија === Хеленистичка [[Александрија]] создала карактеристичен архитектонски јазик на форми кој често се нарекува барокен поради неговата обилна употреба на орнаментика и преиспитувањето на конструктивните елементи како украсни елементи. Можеби делумно инспирирани од [[Архитектура на Египет|традиционалната египетска архитектура]], александриските архитекти развиле нови форми, како што се сегментни, скршени, шупливи и волутни тимпанони, и закривени лачни, вдлабнати и скршени архитрави.<ref name=":8">{{Cite book |last=McKenzie |first=Judith S. |title=The architecture of Alexandria and Egypt 300 c. BC - AD 700 |date=2011 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-17094-8 |edition=Repr. |location=New Haven, Conn. London}}</ref> Изгледа дека овие барокни форми постоеле во Александрија најмалку до II век п.н.е.<ref>{{Cite book |last=Stewart |first=Andrew F. |title=Art in the Hellenistic world: an introduction |date=2014 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-04857-7 |location=New York, NY}}</ref> Многу од нив подоцна биле усвоени низ целата [[Римско Царство|Римска империја]] и значително влијаеле и врз во карпа исклесаните гробници во [[Петра]]. Александриската архитектура исто така во голема мера користела [[Коринтски ред|коринтски капители]], и на надворешните и на внатрешните делови. (Најраниот познат пример за коринтска фасада во Александрија е храмот на [[Птоломеј III Евергет|Птоломеј III]] посветен на [[Сарапис]] во [[Серапеум во Александрија|Сарапеионот]], изграден некогаш помеѓу 246 и 221 п.н.е., иако пропилонот на Светилиштето на великите богови на [[Самотрака]], кое го спонзорирал [[Птоломеј II Филаделф|Птоломеј II]] некогаш помеѓу 285 и 246 п.н.е., исто така веќе имал коринтски колони на една од своите фасади.) Коринтските капители понекогаш се комбинирале со дорски архитрави, комбинација која ретко се среќавала на друго место во хеленистичкиот свет. Александриските коринтски капители покажувале голема разновидност на форми и композиции кои историчарите ги поделиле на четири посебни типа. Други типични одлики на хеленистичката александриска архитектура биле бази на колони со [[Акант (орнамент)|акантови листови]], кои понекогаш се вметнувале помеѓу стандардната атичка база на колона и стеблото на коринтската колона, и [[Корниз|корнизи]] со карактеристични александриски рамни жлебени и/или шупливи квадратни модилјони. Се смета дека римските фрески од [[Помпејски стилови|вториот стил]] биле инспирирани од александриската архитектура.<ref name=":8" /> === Олинт === Античкиот град [[Олинт]] бил еден од архитектонските и уметничките камен-темелници во воспоставувањето на врската помеѓу класичниот и хеленистичкиот свет. На локалитетот на градот Олинт биле пронајдени над 100 домови. Интересно е што домовите и другата архитектура биле неверојатно добро зачувани. Тоа ни овозможува подобро да разбереме кои активности се одвивале во домовите и како бил организиран и искористуван просторот во нив. Домовите во Олинт обично биле поквадратни по форма. Посакуваниот дом не бил нужно голем или екстравагантен, туку удобен и практичен. Тоа била одлика на цивилизација која била исклучително присутна во грчката култура за време на хеленистичкиот период и подоцна. Живеењето цивилизиран живот подразбирало одржување на цврст простор за живеење, па затоа за изградба на домовите биле користени многу материјали слични на тули. Камен, дрво, кал-тула и други материјали најчесто се користеле за градба на овие живеалишта. Друг елемент кој станувал сè попопуларен во хеленистичкиот период бил додавањето на двор кон домот. Дворовите служеле како извор на светлина за домот бидејќи грчките куќи биле затворени кон надворешниот свет за да се одржи одреден степен на приватност. На некои локалитети на домови биле пронајдени прозорци, но тие обично се наоѓаат високо над земјата и се мали. Поради прашањето на приватноста, многу поединци биле принудени да направат компромис со светлината во домот. Добро осветлените простори се користеле за забава или повеќе јавни активности, додека приватните делови од домот биле темни и затворени, што го отежнувало домаќинството. Дворовите обично биле центар на домот бидејќи обезбедувале простор за забава и извор на светлина од самата внатрешност на домот. Најчесто биле поплочени со калдрма или камчиња, но откриени се и мозаични дворови. Мозаиците биле прекрасен начин семејството да ги изрази своите интереси и верувања, како и начин да се додаде декор во домот и да се направи визуелно попривлечен. Овој уметнички допир во домовите во Олинт воведува уште еден елемент на цивилизиран живот во ова хеленистичко општество.<ref>{{Cite book|title=Household and City Organization at Olynthus|last=Cahill|first=Nicholas|publisher=Yale University Press|year=2002|isbn=9780300133004|pages=74–78}}</ref> ===Пергам=== Пергам особено е карактеристичен пример на хеленистичка архитектура. Почнувајќи од една едноставна тврдина сместена на [[Акропол]]от, разните [[Атален|аталидски]] кралеви подигнале колосален архитектонски комплекс. Градбите се распослани околу Акропол за да се земе предвид природата на теренот. [[Агора]]та, сместена на југ на најниската тераса, е оградена со галерии со колонади (колони) или ''стои''. Таа е почеток на улица која го прекинува целиот Акропол: ги одвојува административните, политичките и воените згради на исток и на врвот на карпата од светилиштата на запад, на средна височина, меѓу кои најистакнато е она што го засолнува монументалниот [[Пергамски олтар]], познат како „на дванаесетте богови“ или „на боговите и на џиновите“, едно од ремек-делата на грчката скулптура. Колосален театар, кој може да собере речиси 10.000 гледачи, има клупи вградени во падините на ридот.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=92}}</ref> == Скулптура == [[File:Alexander Sarcophagus Battle of Issus.jpg|thumb|280px|Сцена од [[Александровиот саркофаг]]]] [[Плиниј Постариот]], откако ја опишал скулптурата од класичниот период, забележува: ''Cessavit deinde ars'' („тогаш уметноста исчезнала“).<ref>[[Плиниј Постариот]], ''[[Природна историја (Плиниј)|Природна историја]]'' (XXXIV, 52)</ref> Според проценката на Плиниј, скулптурата значително опаднала по 121-вата олимпијада (296–293 п.н.е.). Следел период на стагнација, со краток заживувачки период по 156-тата (156–153 п.н.е.), но без ништо што би го достигнало нивото на времињата пред тоа.<ref name=richt233>{{Harvnb|Richter|1970|page=233}}</ref> [[File:1415 - Archaeological Museum, Athens - Bronze portrait - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 11 2009.jpg|thumb|left|150px|[[Бронзена скулптура|Бронзен портрет]] на непознат човек, со инкрустирани очи, од I век п.н.е., пронајден во езерото Палестра на островот [[Делос]].]] Во овој период скулптурата станала понатуралистичка, а исто така и поекспресивна; постои интерес за прикажување на крајности на емоции. Покрај анатомскиот реализам, хеленистичкиот уметник настојува да го претстави карактерот на својот субјект, вклучувајќи теми како страдање, сон или старост. Жанр-темите на обичните луѓе, жени, деца, животни и домашни сцени станале прифатливи теми за скулптура, која ја нарачувале богатите семејства за украсување на своите домови и градини; ''[[Дете со трн]]'' е еден пример. [[File:Barberini Faun front Glyptothek Munich 218 n2.jpg|thumb|200px|[[Барберинскиот фавн]], хеленистичка скулптура од II век п.н.е. или римска копија од II век од нашата ера направена по претходна бронзена скулптура]] Биле создавани реалистични портрети на мажи и жени од сите возрасти, а скулпторите повеќе не чувствувале обврска да ги прикажуваат луѓето како идеали на убавина или физичко совршенство.<ref>Smith, 33–40, 136–140</ref> Светот на [[Дионис]], пасторална идила населена со [[Сатир|сатири]], [[Менада|менади]], нимфи и [[Силен|силени]], често бил прикажуван во претходното вазно сликарство и фигурини, но ретко во скулптура во природна големина. ''Пијаната старица'' во Минхен без резерви прикажува стара жена, слаба, изнемоштена, која го притиска до себе својот сад со вино.<ref>{{cite web|url=https://issuu.com/lightartist/docs/the_classical_nude_2|page=5|title=The Classical Nude|author=Paul Lawrence|work=Issuu}}</ref> ===Портретирање=== Периодот затоа е забележителен по своите [[Хеленистичко портретирање|портрети]]: еден таков е [[Барберинскиот фавн]] од [[Глиптотека (Минхен)|Минхен]], кој претставува заспан [[сатир]] со опуштена положба и вознемирено лице, можеби плен на соништа. ''Торзото од Белведере'', ''Сатирот во одмор'', ''Центаврите Фуриети'' и ''Заспаниот Хермафродит'' одразуваат слични идеи.<ref>Smith, 127–154</ref> Друг познат хеленистички портрет е оној на [[Демостен]] од Полиевкт, со добро изработено лице и скрстени раце.<ref name=richt233/> ===Приватизација=== Друг феномен на хеленистичкото доба се јавува во неговата скулптура: приватизацијата,<ref>{{Harvnb|Green|1993|pages=39–40}}</ref><ref>{{Harvnb|Boardman|1989|page=179}}</ref> видлива во повторното преземање на постари јавни обрасци во декоративната скулптура.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-pNIAQAAIAAJ&q=privatization|title=Studies in the History of Art|date=1 January 1999|publisher=National Gallery of Art|isbn=9780300077339|via=Google Books}}</ref> Портретирањето е обоено со натурализам, под влијание на [[Римска уметност|римската уметност]].<ref>{{Harvnb|Winter|2006|page=235}}</ref> Нови хеленистички градови никнувале низ целиот [[Египет]], [[Сирија]] и [[Анадолија]], за кои биле потребни статуи на грчките богови и херои за нивните храмови и јавни места. Тоа ја направило скулптурата, како и грнчарството, индустрија, со последователна стандардизација и извесно намалување на квалитетот. Од овие причини преживеале многу повеќе хеленистички статуи отколку што е случај со класичниот период. ===Втор класицизам=== Хеленистичката скулптура ги повторува иновациите на таканаречениот „втор класицизам“: [[Херојска голотија|голата]] скулптура [[Статуа|во тркалезна пластика]], која овозможува статуата да се восхитува од сите агли; проучување на драперијата и ефектите на проѕирност на облеката, и гипкоста на позите.<ref>{{cite web|url=https://issuu.com/lightartist/docs/the_classical_nude_2|page=4|title=The Classical Nude|author=Paul Lawrence|work=Issuu}}</ref> Така, ''[[Венера Милоска]]'', иако одѕвонува на класичен модел, се одликува со извивањето на колковите. ==="Барок"=== Групата од повеќе фигури била хеленистичка иновација, веројатно од III век, која ги презема епските битки од претходните храмски тимпанонски релјефи, симнувајќи ги од ѕидовите и поставувајќи ги како групи статуи во природна големина. Нивниот стил често се нарекува „[[барок]]“, со екстравагантно извиткани положби на телата и интензивни изрази на лицата. [[Лаокоонова група|Лаокоонова група]], детално опишана подолу, се смета за еден од прототипните примери на хеленистичкиот барок.<ref name="Boardman, 199">{{harvnb|Boardman|1993|p=199}}</ref> ====Пергам==== [[File:10 2023 - Palazzo Altemps, Roma, Lazio, 00186, Italia - Galata suicida (Ludovisi Gaul) - Arte Ellenistica Greca - Copia Romana - Photo Paolo Villa FO232046 ombre gimp bis.jpg|thumb|180px|[[Лудовизискиот Гал]] кој се убива себеси и својата жена, римска копија по хеленистичкиот оригинал, [[Палата Масимо алле Терме]].]] Пергам не се истакнал само со својата архитектура: бил исто така седиште на брилијантна скулпторска школа позната како [[Пергамски барок]].<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=110}}</ref> Скулпторите, имитирајќи ги претходните векови, прикажуваат болни моменти претставени експресивно преку тродимензионални композиции, често во форма на V, и анатомски хиперреализам. Барберинскиот фавн е еден пример. =====Гали===== [[Атал I]] (269–197 п.н.е.), за да ја прослави својата победа кај Каик над [[Галати (народ)|Галите]] – кои Грците ги нарекувале Галати – дал да се изработат две серии заветни групи: првата, посветена на Акропол во Пергам, ја вклучува познатата ''[[Лудовизиски Гал|Гал што се убива себеси и својата жена]]'', чиј оригинал е изгубен; втората група, подарена на Атина, е составена од мали бронзени фигури на Грци, Амазонки, богови и џинови, Перзијци и Гали.<ref>{{Harvnb|Richter|1970|page=234}}</ref> Артемида Роспиљози во [[Лувр]] е веројатно копија на една од нив; што се однесува до копиите на ''[[Умирачкиот Гал]]'', тие биле многу бројни во римскиот период. Изразувањето на чувства, силата на деталите&nbsp;– густата коса и мустаќи овде&nbsp;– и насилството на движењата се карактеристични за пергамскиот стил.<ref>{{Harvnb|Singleton|1910|page=165}}</ref> =====Големиот олтар===== Овие карактеристики се доведени до својот врв во фризовите на [[Пергамски олтар|Големиот олтар во Пергам]], украсен по наредба на [[Еумен II]] (197–159 п.н.е.) со [[гигантомахија]] долга 110 метри, која во камен ја илустрира песната составена специјално за дворот. [[Дванаесетте олимписки богови|Олимпијците]] триумфираат во неа, секој на својата страна, над Џиновите – од кои повеќето се претворени во дивјачки ѕверови: змии, грабливи птици, лавови или бикови. Нивната мајка [[Геја]] доаѓа да им помогне, но не може да стори ништо и мора да гледа како тие се превиваат од болка под ударите на боговите.<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=cqMzAQAAMAAJ&pg=PA443|date=1 January 1905|publisher=Munn & Company|via=Google Books|title=Scientific American}}</ref> ====Колос од Родос==== Еден од ретките градови-држави кои успеале да ја зачуваат целосната независност од контролата на кое било хеленистичко кралство бил [[Родос]]. По издржувањето [[Опсада на Родос (305 п.н.е.)|една година под опсада од Деметриј Полиоркет]] (305–304 п.н.е.), Роданите го изградиле [[Колос од Родос|Колосот од Родос]] во знак на сеќавање на својата победа.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=160}}</ref> Со висина од 32 метри, тој бил едно од [[Седумте чуда на античкиот свет]]. Напредокот во леењето бронза им овозможил на Грците да создаваат големи дела. Многу од големите бронзени статуи се изгубени&nbsp;– при што мнозинството биле претопени за да се врати материјалот. ====Лаокоон==== [[File:Laocoön and his sons group.jpg|thumb|''[[Лаокоон и неговите синови]]'', [[Ватикански музеи]], Рим.]] Откриена во Рим во 1506 година и веднаш видена од [[Микеланџело]],<ref name=ped371>{{Harvnb|Pedley|2012|page=371}}</ref> скулптурата започнала да има огромно влијание врз ренесансната и барокната уметност. [[Лаокоон]], стегнат од змии, очајнички се обидува да ја ослободи нивната зафатнина, без притоа да погледне кон своите синови кои умираат. Оваа група е една од ретките антички скулптури (кои не се дел од архитектура) што можат да се поистоветат со оние споменати од античките писатели. Плиниј Постариот ѝ ја припишува на родоските скулптори [[Агесандар]], [[Атенодор]] и [[Полидор]].<ref name=ped371/> [[File:The Blinding of Polyphemus, cast reconstruction of the group, Sperlonga (14969535228).jpg|thumb|left|Централната група од [[Сперлонга скулптури|скулптурите од Сперлонга]] со приказот на „Ослепувањето на [[Полифем]]“; реконструкција (одлив) на групата, при што десно се гледа оригиналната фигура на „носачот на мев за вино“ пред верзијата од одлив.]] [[Јохан Јоахим Винкелман]], кој прв ја дефинирал разликата помеѓу грчката, грчко-римската и римската уметност, црпел инспирација од „Лаокоон“. [[Готхолд Ефраим Лесинг]] многу од идеите во своето дело „Лаокон“ (1766) ги засновал на сфаќањата на Винкелман за хармонијата и изразот во визуелните уметности.<ref>[https://www.jstor.org/stable/429733?seq=1#page_scan_tab_contents Lessing contra Winckelmann]</ref> ====Сперлонга==== Фрагментарните [[скулптури од Сперлонга]] претставуваат уште една серија „барокни“ скулптури во хеленистички стил, веројатно изработени за царот [[Тибериј]], кој несомнено бил присутен при уривањето на крајбрежната пештера во јужна Италија што тие ја украсувале.<ref name=ped371/> Натписите сугерираат дека тие биле изработени од истите скулптори што ја создале групата „Лаокон“,<ref>{{Harvnb|Richter|1970|page=237}}</ref> или евентуално од нивни роднини. === „Рококо“ === [[File:Dancing satyr-Louvre.jpg|alt=Скулптура на сатир во музејот Лувр|thumb|Сатирот од групата „Повик на танц“, која се смета за извонреден пример на „рококо“ трендот во хеленистичкото вајарство. Денес се наоѓа во Луврот.]] „Барокните“ одлики во хеленистичката уметност, особено во вајарството, се спротивставени на еден современ тренд кој е опишан како „рококо“. Концептот за хеленистичко „рококо“ бил воведен од Вилхелм Клајн во почетокот на 20-тиот век.<ref>{{Cite book|last=Klein|first=Wilhelm|title=Vom antiken Rokoko|publisher=Österreichische Verlagsgesellschaft|year=1921|location=Hölzel|language=German}}</ref> За разлика од драматичните скулптури во стилот на „барокот“, трендот на „рококото“ ставал акцент на разиграни мотиви, како што се [[сатир]]ите и [[нимфа|нимфи]]те. Вилхелм Клајн ја сметал скулптуралната група „Повик на танц“ за извонреден пример на овој тренд.<ref>{{Cite journal|last=Klein|first=Wilhelm|date=1909|title=Die Aufforderung zum Tanz. Eine wiedergewonnene Gruppe des antiken Rokoko|journal=Zeitschrift für bildende Kunst|volume=20|pages=101–108}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Habetzeder|first=Julia|date=2021-11-01|title=The Invitation to the Dance. An intertextual reassessment|url=http://ecsi.se/opathrom-14-19/|journal=Opuscula. Annual of the Swedish Institutes at Athens and Rome|language=en|volume=14|pages=419–463|doi=10.30549/opathrom-14-19| issn=2000-0898|s2cid=239854909|doi-access=free}}</ref> Исто така, типични биле и безгрижните прикази на [[Афродита]], божицата на љубовта, и на [[Ерос]] (како што може да се види, на пример, во т.н. „Група со удирање со папуча“, прикажана подолу). Подоцна се појавиле мислења дека склоноста кон мотиви од типот на „рококо“ во хеленистичката скулптура може да се поврзе со променетата намена на скулптурата воопшто. Приватното собирање скулптури станало почесто во доцниот хеленистички период, а во таквите збирки се чини дека постоела склоност кон мотиви што се карактеризираат како „рококо“.<ref>{{Cite book|last=Junker|first=Klaus|title=Original und Kopie. Formen und Konzepte der Nachahmung in der antiken Kunst|publisher=Reichert Verlag|year=2008|isbn=978-3-89500-629-6|location=Wiesbaden|pages=77–108|language=German}}</ref> ===Неоатички стил=== Почнувајќи од II век, неоатичкиот (или неокласичниот) стил од страна на различни научници се толкува или како реакција на барокните претерувања и враќање кон верзија на класичниот стил, или како продолжение на традиционалниот стил за култни статуи.<ref>Smith, 240–241</ref> Работилниците што го негувале овој стил главно произведувале копии за римскиот пазар, кој повеќе ги претпочитал копиите на класични дела отколку оние од хеленистичкиот период.<ref>Smith, 258–261</ref> {{clear}}<gallery widths="200" heights="200" perrow="4" class="center"> File:0 Monument funéraire - Adonis mourant - Museu Gregoriano Etrusco.JPG|Гробен споменик на умирачкиот [[Адонис]], [[полихромна]] [[теракота]], [[етрурска уметност]] од [[Тоскана]], 250–100 г. п.н.е. File:Fragment of a marble relief depicting a Kore, 3rd century BC, from Panticapaeum, Taurica (Crimea) (12853680765).jpg|Фрагмент од мермерен релјеф што ја прикажува [[Кора (статуа)|Кора]], III век п.н.е., од [[Пантикапеј]], [[Таврика]] ([[Крим]]), [[Боспорско Кралство]] File:Arte greca, pietra tombale di donna con la sua assistente, 100 ac. circa.JPG|Надгробна плоча на жена со нејзината робинка-помошничка, околу 100 г. п.н.е.) File:NAMA Jockey Artémision.jpg|Бронзена скулптура од доцниот хеленизам: [[Џокеј од Артемизион|јавач на коњ]], [[Национален археолошки музеј во Атина]] File:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|Биста на [[Птоломеј I Сотер]] со [[дијадема]] – симбол на хеленистичката кралска власт, [[Лувр]]. File:Group of Aphrodite, Pan and Eros (National Archaeological Museum of Athens, 1-31-2023).jpg|Таканаречената [[Група на Афродита, Пан и Ерос|група „Удар со папуча“]]: [[Афродита]] и [[Ерос]] се бранат од насртливоста на [[Пан (бог)|Пан]]. Мермер, хеленистичко дело од крајот на II век п.н.е. File:The Hellenistic Sculpture (3471629378).jpg|Фрагменти од хеленистички скулптури од Националниот археолошки музеј во Атина File:Statue of Poseidon NAMA 235 (DerHexer), part 2.JPG|[[Посејдон од Мелос]], од Националниот археолошки музеј во Атина. </gallery> ==Сликарство и мозаици== Сликарството и мозаиците биле важни уметнички медиуми, но не се зачувани примери на слики на дрвени табли од периодот пред падот под римска власт. Сепак, одредена претстава за нивниот изглед може да се добие преку сродни медиуми, како и преку дела што изгледаат како копии или слободни варијации на тие слики, изработени во најразлични материјали. === Пејзаж === [[File:Mosaïque nilotique, Praeneste, Italie.jpg|thumb|250px|„Нилскиот мозаик“ од Палестрина, римски и хеленистички подов мозаик што го прикажува Птоломејски Египет, околу 100 г. п.н.е.]] Можеби најупадливиот елемент на хеленистичките слики и мозаици е зголемената употреба на пејзажот.<ref name="ped377" /> Пејзажите во овие уметнички дела претставуваат познати натуралистички фигури, а истовремено покажуваат и митолошки и сакро-идилични елементи.<ref>{{Cite book |date=2016-07-18 |editor-last=Miles |editor-first=Margaret M. |title=A Companion to Greek Architecture |url=http://dx.doi.org/10.1002/9781118327586 |doi=10.1002/9781118327586|isbn=9781444335996 }}</ref> Пејзажните фризови и мозаици најчесто се користеле за прикажување сцени од хеленистичката поезија, како онаа на Херонда и Теокрит. Овие пејзажи, што ги изразувале приказните на хеленистичките писатели, се користеле во домот за да се истакне образованието и познавањето на литературниот свет на тоа семејство.<ref>{{Cite journal|last=Schefold|first=Karl|date=Summer 1960|title=Origins of Roman Landscape Painting|url=https://archive.org/details/sim_art-bulletin_1960-06_42_2/page/n6|journal=The Art Bulletin|volume=42|issue=2|pages=87–96|jstor=3047888|doi=10.1080/00043079.1960.11409078}}</ref> Сакро-идилично значи дека најистакнатите елементи на уметничкото дело се оние поврзани со сакрални и пастирски теми.<ref>{{Cite journal|last=Ling|first=Roger|date=1977|title=Studius and the Beginnings of Roman Landscape Painting|journal=The Journal of Roman Studies|volume=67|pages=1–16|doi=10.2307/299914|jstor=299914|s2cid=162210545 }}</ref> Овој стил, што се појавил најприсутно во хеленистичката уметност, спојува сакрални и профани елементи и создава сонлива поставеност.<ref>{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/pubs/journals/1/pdf/1512891.pdf.bannered.pdf|title=Wind Towers in Roman Wall Paintings |website=metmuseum.org|access-date=2018-11-16}}</ref> Сакро-идиличните влијанија се пренесени во римскиот мозаик „Нилски мозаик од Палестрина“, кој прикажува фантастични наративи со колорит и секојдневни елементи што го илустрираат Нил на неговиот пат од Етиопија до Средоземното Море. Присуството на хеленистички позадини може да се види и во делата низ [[Помпеја]], Кирена и Александрија. Покрај тоа, особено во јужна Русија, на ѕидовите и таваните се среќаваат цветни мотиви и гранки распоредени на нередовен, но конвенционален начин, што одразува доцногрчки стил.<ref>{{Cite journal|last=Rostovtzeff|first=M.|date=1919|title=Ancient Decorative Wall-Painting|journal=The Journal of Hellenic Studies|volume=39|pages=144–163|doi=10.2307/624878|jstor=624878|s2cid=163721898 |url=https://zenodo.org/record/2377743}}</ref> Дополнително, сликите „Кубикулум“ пронајдени во Вилата Боскореале содржат вегетација и карпест предел во позадината на детални слики со величествена архитектура. [[File:Cubiculum (bedroom) from the Villa of P. Fannius Synistor at Boscoreale MET DP170950.jpg|thumb|272x272px|Римска фреска позната како „Кубикулум“ (спална соба) од Вилата на П. Фаниј Синистор во Боскореале, 50–40 г. п.н.е. Метрополитенски музеј на уметноста 03.14.13a–g.]] === Ѕидни слики === [[File:Banquet, tombe d'Agios Athanasios.jpg|thumb|345x345px|Сцена на банкет од гробницата кај Агиос Атанасиос во Солун, 4 век п.н.е.]] [[File:Hellenistic terracotta funerary wall painting.jpg|thumb|upright|Хеленистичка теракотна погребна ѕидна слика, 3 век п.н.е.]] Ѕидните слики почнале да се појавуваат позабележливо во помпејскиот период. Овие ѕидни слики не биле изложувани само во места за богослужба или во гробници.<ref name=":1">{{Cite journal|last=Rostovtzeff|first=M|date=1919|title=Ancient Decorative Wall-Painting|journal=The Journal of Hellenic Studies|volume=39|pages=144–163|jstor=624878|doi=10.2307/624878|s2cid=163721898|url=https://zenodo.org/record/2377743}}</ref> Честопати ѕидните слики се користеле за украсување на домот. Ѕидните слики биле вообичаени во приватните домови во Делос, Приена, Тера, Пантикапеј, Олбија и Александрија.<ref name=":1" /> Сочувани се малку примероци на грчки ѕидни слики. Најимпресивни, во смисла на тоа колку била висококвалитетна грчката уметност на сликарството, се оние во македонските кралски гробници во [[Вергина]]. Иако на грчките сликари им се оддава признание дека на Западниот свет му ги донеле основните начини на претставување преку својата уметност, три главни одлики својствени за хеленистичкиот сликарски стил биле тродимензионалната перспектива, користењето на светлината и сенката за обликување на формата и реализмот на ''тромп-л'ој''.<ref name=":5">Abbe, Mark B. "Painted Funerary Monuments from Hellenistic Alexandria". In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–. http://www.metmuseum.org/toah/hd/pfmh/hd_pfmh.htm (April 2007)</ref> Многу малку форми на хеленистичко грчко сликарство се сочувани, освен дрвените панои (пинакес) и сликите изведени на камен. Најпознатите слики на камен се наоѓаат во македонската гробница кај [http://odysseus.culture.gr/h/2/eh251.jsp?obj_id=1428 Агиос Атанасиос].<ref name=":5" /> Истражувачите биле ограничени на проучување на хеленистичките влијанија во римските [[фреска|фрески]], на пример оние од [[Помпеја]] или [[Херкуланум]]. Дополнително, некои од сликите во Вилата Боскореале јасно ги одѕвонуваат изгубените хеленистички, македонски кралски слики.<ref>Hemingway, Colette and Hemingway, Seán. "[http://www.metmuseum.org/toah/hd/haht/hd_haht.htm Art of the Hellenistic Age and the Hellenistic Tradition]". Metropolitan Museum of Art. April 2007.</ref> ==== Медиуми и техника ==== Неодамнешните ископувања од Средоземјето ја открија технологијата што се користела во хеленистичкото сликарство.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Kakoulli|first=Ioanna|title=Late Classical and Hellenistic painting techniques and materials: a review of the technical literature|url=https://www.academia.edu/9274317|journal=Studies in Conservation|language=en|volume=47|issue=Supplement-1|pages=56–67|issn=0039-3630|doi=10.1179/sic.2002.47.Supplement-1.56|year=2002|s2cid=191474484}}</ref> Ѕидната уметност од овој период користела две техники: секо техника и [[фреска|фреско]] техника.<ref name=":0" /> Фреско техниката бара слоеви на гипсена малтер богата со вар, на кои потоа се украсувале ѕидовите и каменитите површини.<ref name=":0" /> Од друга страна, за секо техниката не била потребна подлога; во неа се користеле гумиарабика и јајчена темпера за сликање на завршните детали на мермер или друг камен.<ref name=":0" /> Оваа техника е прикажана на масивните фризови пронајдени во Делос.<ref name=":0" /> И двете техники користеле медиуми што биле локално достапни, како што се теракотни агрегати во основните слоеви и природни неоргански пигменти, синтетички неоргански пигменти и органски супстанции како боила.<ref name=":0" /><span lang="EN"></span>[[File:Thueros affresco.jpg|thumb|left|187x187px|Фреска на антички македонски војник (торакит) облечен во верижен оклоп и со штит ''тиреос''.]] ====Неодамнешни откритија==== Неодамнешните откритија ги вклучуваат оние на коморните гробници во [[Вергина]] (1987) во некогашното кралство [[Античка Македонија|Македонија]], каде што биле откриени многу фризови.<ref name=ped377>{{Harvnb|Pedley|2012|page=377}}</ref> На пример, во Гробницата II археолозите нашле фриз во хеленистички стил што прикажува лов на лав.<ref name=":6">{{cite book |last=Palagia |first=Olga |chapter=The royal court in ancient Macedonia: the evidence for royal tombs |chapter-url=https://www.academia.edu/35472734 |editor-last1=Erskine |editor-first1=Andrew |editor-last2=Llewellyn-Jones |editor-first2=Lloyd |editor-last3=Wallace |editor-first3=Shane |title=The Hellenistic Court: Monarchic Power and Elite Society from Alexander to Cleopatra |date=14 December 2017 |publisher=ISD LLC |isbn=978-1-910589-67-0 |url=https://books.google.com/books?id=WjpDDwAAQBAJ |language=en}}</ref> Овој фриз пронајден во гробницата, за која се претпоставува дека е на [[Филип II Македонски|Филип II]], е забележителен по својата композиција, распоредот на фигурите во просторот и реалистичното прикажување на природата.<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=40}}</ref> Други фризови одржуваат реалистичен наратив, како симпозиум и банкет или воена придружба, и можеби раскажуваат историски настани.<ref name=":6" /> Тука се и неодамна рестаурираните набатејски таванни фрески од 1 век во Осликаната куќа во Мала Петра во Јордан.<ref name="Guardian art article">{{cite news|last=Alberge|first=Dalya|title=Discovery of ancient cave paintings in Petra stuns art scholars|url=https://www.theguardian.com/science/2010/aug/22/hellenistic-wall-paintings-petra|newspaper=[[The Observer]]|date=21 August 2010|access-date=14 April 2015}}</ref> Бидејќи Набатејците тргувале со Римјаните, Египќаните и Грците, инсектите и другите животни забележани на сликите го одразуваат хеленизмот, додека разните видови лозја се поврзуваат со грчкиот бог [[Дионис]].<ref name="Guardian art article" /> Неодамнешните археолошки откритија на гробиштата во Пагаси (во близина на современиот [[Волос]]), на работ на Пагасетскиот Залив, донеле на видело некои оригинални дела. Ископувањата на ова наоѓалиште, предводени од д-р Арванитопулос, може да се поврзат со различни грчки сликари од 3 и 4 век и прикажуваат сцени што алудираат на владеењето на [[Александар III Македонски|Александар Велики]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mr_iiuv86Y4C&q=cemetery+of+Pagasae+painting&pg=PA34|title=A Handbook of Greek Archaeology|last1=Fowler|first1=Harold North|last2=Wheeler|first2=James Rignall|last3=Stevens|first3=Gorham Phillips|date=1909|publisher=Biblo & Tannen Publishers|isbn=9780819620095|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VlBNAAAAMAAJ&q=cemetery+of+Pagasae+painting&pg=PA280|title=The Britannica Year Book|last=Chisholm|first=Hugh|date=1913|publisher=Encyclopœdia Britannica Company, Limited|language=en}}</ref> Во 1960-те години, на [[Делос]] била пронајдена група ѕидни слики.<ref>{{Harvnb|Bruno|1985|page=1}}</ref> Очигледно е дека пронајдените фрагменти од фризови биле создадени од заедница на сликари што живееле во доцниот хеленистички период.<ref name=":7">{{harvnb|Bruno|1985|p=7}}</ref> Муралите нагласувале домашно украсување, пренесувајќи го уверувањето на овие луѓе дека делиската установа ќе остане доволно стабилна и безбедна за домовладелите да уживаат во оваа уметност многу години.<ref name=":7" /> ===Мозаици=== [[File:Alexander the Great mosaic.jpg|thumb|235x235px|Детал од Александровиот мозаик, на кој е прикажан [[Александар III Македонски|Александар Велики]], римска копија од околу 100 г. п.н.е. од Куќата на Фавнот во [[Помпеја]], според оригинална хеленистичка слика од 3 век п.н.е., веројатно е дело на Филоксен од Еретрија.]] Одредени [[мозаик]]ови, сепак, даваат прилично добра претстава за „големото сликарство“ на периодот: тоа се копии на фрески. Оваа уметничка форма се користела претежно за украсување на ѕидови, подови и столбови.<ref name=":4" /> ==== Медиуми и техника ==== Развојот на мозаичката уметност во [[Хеленистичка уметност|хеленистичкиот период]] започнал со мозаиците од камчиња, најдобро претставени на наоѓалиштето [[Олинт]] од 5 век п.н.е. Техниката на мозаиците од камчиња се состоела во поставување мали бели и црни камчиња без одредена форма, во кружен или правоаголен панел, за да се илустрираат сцени од митологијата. Белите камчиња — во малку различни нијанси — се поставувале на црна или сина подлога за да се создаде сликата. Црните камчиња служеле за обележување на контурите на сликата.<ref name=":4">{{Cite book |url=http://www.oxfordartonline.com/view/10.1093/gao/9781884446054.001.0001/oao-9781884446054-e-7000059763|title=Mosaic {{!}} Grove Art|volume=1|language=en|doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t059763|access-date=2018-11-28|year=2003|last1=Harding|first1=Catherine|isbn=978-1-884446-05-4}}</ref> Во мозаиците од наоѓалиштето [[Пела]], од 4 век п.н.е., може да се види понапредна форма на уметноста. Мозаиците од ова наоѓалиште покажуваат употреба на камчиња засенчени во поширок опсег на бои и тонови. Тие покажуваат и рана употреба на теракота и оловна жица за создавање поголема дефинираност на контурите и деталите на сликите во мозаиците.<ref name=":4" /> Следејќи го овој пример, постепено биле додавани повеќе материјали. Примери за ова проширено користење на материјали во мозаиците од 3 век п.н.е. вклучуваат фино сечени камења, кршени камчиња, стакло и печена глина, познати како тесери. Ова ја подобрило техниката на мозаиците помагајќи им на уметниците да создадат поголема дефинираност, повеќе детали, подобро прилегнување и уште поширок опсег на бои и тонови.<ref name=":4" /> [[File:6 large tesserae (FindID 246594).jpg|left|thumb|162x162px|Пример за тесери што се користеле во мозаиците.]] И покрај хронолошкиот редослед на појавување на овие техники, нема вистински доказ што би сугерирал дека тесерираниот мозаик нужно се развил од мозаиците од камчиња.<ref>{{Cite journal|last=Dunbabin|first=Katherine M. D.|date=1979|title=Technique and Materials of Hellenistic Mosaics|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_1979-07_83_3/page/265|journal=American Journal of Archaeology|volume=83|issue=3|pages=265–277|doi=10.2307/505057|jstor=505057|s2cid=193097937}}</ref> ''Opus vermiculatum'' и ''opus tessellatum'' биле две различни техники што се користеле во овој период на изработка на мозаици. ''Opus tessellatum'' се однесува на намалена големина на тесерата (''мал блок од камен, плочка, стакло или друг материјал што се користи при конструирање на мозаик)'', по што следува зголемено разнообразие во обликот, бојата и материјалот, како и ''андаменто'' — или шемата според која биле поставувани тесерите. ''Opus vermiculatum'' често се комбинира со оваа техника, но се разликува по сложеноста и е познат по тоа што има највисок визуелен ефект.<ref name=":4" /> Мнозинството од мозаиците биле изработувани и поставувани на самото место. Сепак, голем број подни мозаици покажуваат употреба на техниката ''емблемата'', при која панелите на сликата се создаваат надвор од местото, во послужавници од теракота или камен. Овие послужавници подоцна се поставувале во подлогата на самото место.<ref name=":4" /> Во Делос, на мозаиците од типот opus vermiculatum биле користени обоени фуги, но во другите региони тоа не е вообичаено. Постои еден пример за обоена фуга употребена во Александрија на мозаикот „Куче и аскос“. Во Самос, и фугите и тесерите се обоени. Проучувањето на бојата овде е тешко бидејќи фугите се исклучително кревки и ранливи. Научното истражување било извор на интересни информации во врска со фугите и тесерите што се користеле во хеленистичките мозаици. Оловни ленти биле откриени на мозаиците како определувачка карактеристика на техниката на површината. Оловните ленти отсуствуваат од мозаиците овде. Во Делос, оловните ленти биле вообичаени на мозаиците во стилот opus tessellatum. Овие ленти се користеле за обележување на декоративни рамки и геометриски декоративни мотиви. Лентите биле исклучително вообичаени на мозаиците opus vermiculatum од Александрија. Бидејќи оловните ленти биле присутни во двата стила на типови површини, тие не можат да бидат единствена карактеристика на едниот или на другиот тип.<ref>{{Cite journal|last=Wootton|first=Will|date=Spring 2012|title=Making and Meaning: The Hellenistic Mosaic from Tel Dor|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_2012-04_116_2/page/n20|journal=American Journal of Archaeology|volume=116|issue=2|pages=209–234|jstor=10.3764/aja.116.2.0209|doi=10.3764/aja.116.2.0209|s2cid=194498598}}</ref> ==== Мозаикот од Тел Дор ==== [[File:Nahsholim-Tel-Dor-3078.jpg|thumb|Детал од мозаикот од Тел Дор, околу 1–2 век. Се наоѓа во музејот Ха-Мизгага во [[кибуц]]от Нахшолим, [[Израел]].|281x281px]] Редок пример на виртуозен хеленистички сликарски мозаик пронајден на левантската брегова линија. Преку техничка анализа на мозаикот, истражувачите сугерираат дека тој бил создаден од скитнички занаетчии што работеле на самото место. Од 2000 година наваму, на врвот на Тел Дор се откриени над 200 фрагменти од мозаикот, но уништувањето на оригиналниот мозаик е непознато.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Wooton|first=Will|date=2012|title=Making and Meaning: The Hellenistic Mosaic from Tel Dor|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-archaeology_2012-04_116_2/page/n20|journal=American Journal of Archaeology|volume=116|issue=2|pages=209–234|jstor=10.3764/aja.116.2.0209|doi=10.3764/aja.116.2.0209|s2cid=194498598}}</ref> Ископувачите сугерираат дека причина биле земјотрес или урбана обнова. Оригиналниот архитектонски контекст е непознат, но стилските и техничките споредби упатуваат на датирање во доцниот хеленистички период, со процена околу втората половина на вториот век п.н.е. Анализирајќи ги фрагментите пронајдени на оригиналното место, истражувачите открија дека оригиналниот мозаик содржел централизиран правоаголник со непозната иконографија, опкружен со низа декоративни рамки што се состојат од меандар во перспектива, по кој следува рамка од маски и гирлянди.<ref name=":2" /> Овој мозаик се состои од две различни техники на изработка на мозаици, ''opus vermiculatum'' и ''opus tessellatum''.<ref name=":2" /> ==== Александровиот мозаик ==== Пример е Александровиот мозаик, кој ја прикажува конфронтацијата на младиот освојувач и Големиот цар [[Дариј III]] во [[Битка кај Иса|битката кај Иса]], мозаик од под во Куќата на Фавнот во Помпеја (денес во [[Неапол]]). Се смета дека е копија на слика опишана од Плиниј, која ја насликал [[Филоксен од Еретрија]] за кралот [[Касандар]] од [[Античка Македонија|Македонија]] кон крајот на 4 век п.н.е.,<ref>[[Плиниј Постариот]], ''Природна историја'' (XXXV, 110)</ref> или дури и на слика на Апел, современик на самиот Александар.<ref>{{Harvnb|Kleiner|2008|page=142}}</ref> Мозаикот ни овозможува да се восхитуваме на изборот на бои, како и на композицијата на целината со користење на вртливо движење и изразот на лицата. ====Мозаикот „Лов на елен“==== [[File:Mosaic doves Musei Capitolini MC402.jpg|thumb|„Базенот со гулаби“ (Капитолиски), припишуван на Сосос од Пергам, од Хадријановата вила, Тиволи, 2 век од н.е.]] Мозаикот „Лов на елен“ од Гносис е мозаик од богат дом од доцниот 4 век п.н.е., таканаречената „Куќа на грабнувањето на Елена“ (или „Куќа на силувањето на Елена“), во [[Пела]]. Потписот („Gnosis epoesen“, т.е. Гносис го создаде) е првиот познат потпис на мозаичар.<ref>[https://books.google.com/books?id=U7Uu_Dq8oY4C&dq=Mosaics%20of%20the%20Greek%20and%20Roman%20world&pg=PA14 Mosaics of the Greek and Roman world By Katherine M. D. Dunbabin pg. 14]</ref> [[File:Stag hunt mosaic, Pella.jpg|thumb|left|260px|Мозаикот „Лов на елен“, доцен 4 век п.н.е., од [[Пела]]; најверојатно ги прикажува Александар и [[Хефестион]]<ref>Chugg, Andrew (2006). ''[https://books.google.com/books?id=S-cTfNjEhrcC&dq=Peritas+Pliny+Alexander&pg=PA78 Alexander's Lovers]''. Raleigh, N.C.: Lulu. {{ISBN|978-1-4116-9960-1}}, pp 78–79.</ref>]] Емблемата е опкружена со сложен цветен мотив, кој пак е опкружен со стилизирани прикази на бранови.<ref name=Kleiner>Kleiner and Gardner, pg. 135</ref> Мозаикот е мозаик од камчиња, со камења собрани од плажи и речни брегови, поставени во цемент.<ref name=Kleiner /> Како што можеби честопати бил случајот,<ref>{{Cite web | url=http://www.thejoyofshards.co.uk/history/index.shtml | title=The history of mosaic art}}</ref> мозаикот во голема мера ги одразува стиловите на сликарството.<ref name="Kleinerand">Kleiner and Gardner, pg. 136</ref> Светлите фигури на потемна подлога може да алудираат на црвенофигурното сликарство.<ref name="Kleinerand" /> Мозаикот користи и сенчење, на Грците познато како ''скиаграфија'', во прикажувањето на мускулатурата и наметките на фигурите.<ref name="Kleinerand" /> Ова, заедно со употребата на преклопувачки фигури за создавање длабочина, ја прави сликата тродимензионална. ====Сосос==== Хеленистичкиот период е истовремено и време на развој на мозаикот како уметничка форма, особено преку делата на [[Сосос од Пергамон]], кој творел во II век п.н.е. и е единствениот мозаичар спомнат од Плиниј.<ref>[[Плиниј Постариот]], ''[[Природна историја (Плиниј)|Природна историја]]'' (XXXVI, 184)</ref> Неговата склоност кон ''[[тромп-лој]]'' (оптичка илузија) и ефектите својствени за овој медиум се забележуваат во неколку дела што му се припишуваат, како што се „Неметениот под“ во Ватиканските музеи,<ref>{{cite web|url=http://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/wine/unswept.html|title=Asarotos oikos: The unswept room}}</ref> кој прикажува остатоци од гозба (рибини коски, коски, празни школки итн.), и „Мозаикот со гулаби“ (изработен од ситни камчиња-тесери во техниката ''[[opus vermiculatum]]''),<ref name=":3">{{Cite news|url=https://followinghadrian.com/2014/06/13/art-and-sculptures-from-hadrians-villa-mosaic-of-the-doves/|title=Art and sculptures from Hadrian's Villa: Mosaic of the Doves|date=13 June 2014|work=FOLLOWING HADRIAN|access-date=2018-11-26|language=en-US}}</ref> кој се чува во [[Капитолинските музеи]], а е познат преку репродукција откриена во [[Вилата на Адријан]].<ref>{{Harvnb|Havelock|1968|page=}}</ref> На него се прикажани четири гулаби како стојат на работ од позлатен бронзен сад полн со вода. Еден од нив пие вода, додека другите како да одмараат; ова создава ефекти на одблесок и сенка, кои уметникот совршено ги проучил. Мозаичниот панел „Сад со гулаби“ претставува ''емблема'' – централен елемент дизајниран да биде средишна точка на инаку едноставен мозаичен под. Овој тип на мозаик (емблема) првично бил увезен од хеленистичкиот источен Медитеран, каде што во градови како Пергамон, Ефес и Александрија постоеле уметници специјализирани за изработка на мозаици.<ref name=":3" /> Еден од нив бил Сосос од Пергамон, најславниот мозаичар на антиката, кој творел во II век п.н.е.<ref name=":3" /> ====Делос==== Според францускиот археолог Франсоа Шаму, мозаиците од Делос (на Кикладите) го претставуваат врвот на мозаичната уметност од хеленистичкиот период, во која се користеле *тесери* (ситни камчиња) за создавање сложени и колоритни сцени.<ref name="chamoux 2002 375">{{harvnb|Chamoux|2002|p=375}}</ref> Овој стил на мозаик се задржал сè до крајот на антиката и веројатно влијаел врз широката употреба на мозаици во западниот свет за време на средниот век.<ref name="chamoux 2002 375"/> <gallery widths="200" heights="200" perrow="4" class="center"> File:Palazzo dei gran maestri di rodi, sala del cavalluccio, mosaico della ninfa sull'ippocampo, da kos, periodo romano, 02.JPG|[[Мозаик]] на [[нимфа]] од Палатата на Големиот мајстор на витезите од Родос, II век п.н.е. File:Mosaic with Athena Hermes, Delos,143438.jpg|Поден [[мозаик]] од станбен објект што ги прикажува [[Атина]] и [[Хермес]], од „Четврт на накитот“ во [[Делос]], Грција, крај на II или почеток на I век п.н.е. File:Central panel of the Abduction of Helen by Theseus Mosaic Floor, detail of the charioteer, from the House of the Abduction of Helen, (c. 300 BC), Ancient Pella (6913935544).jpg|Централен панел од мозаичниот под со приказот на грабнувањето на [[Хелена од Троја]] од страна на [[Тезеј]]; детаљ со кочијашот; од Куќата на грабнувањето на Хелена, (околу 300 г. п.н.е.), античка [[Пела]] File:The Abduction of Persephone by Pluto, Amphipolis.jpg|[[Македонија (античко кралство)|Македонски]] [[мозаик]] од гробницата „Каста“ во [[Амфипол]] што го прикажува грабнувањето на [[Персефона]] од страна на [[Плутон (митологија)|Плутон]], IV век п.н.е. File:Agios-Athanasios.jpg|Античка фреска на [[Античка македонска војска|македонски војници]] од гробницата кај [[Агиос Атанасиос, Солун]], IV век п.н.е. File:NileMosaicOfPalestrinaSoldiers.jpg|[[Хеленистички војници]], околу 100 г. п.н.е., [[Птоломејско Кралство]], Египет; Детал од [[Мозаикот на Нил од Палестрина]]. File:Thureophoroi CROPPED.jpg|Стела на Диоскурид, датирана во II век п.н.е., која прикажува птолемејски војник од типот „[[туреофорос]]“ (кој го носи штитот „[[туреос]]“). Ова е карактеристичен пример за „романизацијата“ на [[Птолемејска војска|птолемејската војска]]. File:Delos Museum Mosaik Dionysos 06.jpg|Крилестиот бог [[Дионис]] јава тигар; мозаик од [[Куќата на Дионис]] во [[Делос]], Грција, II век п.н.е. File:Hellenistic mosaic floor panel of an Alexandrine parakeet from Pergamon, 2nd century BC, Pergamon Museum (8408107096).jpg|Детал од хеленистички поден мозаик што прикажува [[александриски папагал]]; потекнува од акрополата на [[Пергамон]] (близу денешна [[Бергама]], [[Турција]]) и датира од средината на II век п.н.е. (за време на владеењето на [[Евмен II]] и [[Атал II]]). File:Restes du banquet, mosaïque.jpg|„Непометен под“ (Asarotos Oikos), римска копија на мозаикот од [[Сосос од Пергамон]], околу 200 г. п.н.е. File:Medusa mosaïc Rhodes.jpg|Централен мотив од мозаикот со [[Медуза]], II век п.н.е., од островот [[Кос]]; се наоѓа во палатата на [[Големиот мајстор на витезите од Родос]] во градот Родос, на островот [[Родос]]. File:Mural painting, ca 100 BC, Delos, 143465.jpg|[[Ѕидна слика]] од [[Делос]], околу... 100 г. п.н.е. File:Mural paintings, ca 100 BC, Delos, 143476.jpg|Фрагменти од ѕидни слики од Делос, околу 100 г. п.н.е. File:UrumqiWarrior.jpg|Таписеријата од Сампул, волнена ѕидна декорација од округот Лоп, префектура Хотан, Синџијанг, Кина, на која е прикажан веројатно грчки војник од Грчко-бактриското Кралство (250–125 г. п.н.е.), со сини очи, кој држи копје и носи лента за глава што наликува на дијадема; над него е прикажан кентаур - чест мотив во хеленистичката уметност;<ref>Christopoulos, Lucas (August 2012). "Hellenes and Romans in Ancient China (240 BC – 1398 AD)", in Victor H. Mair (ed), Sino-Platonic Papers, No. 230. Chinese Academy of Social Sciences, University of Pennsylvania Department of East Asian Languages and Civilizations. {{ISSN|2157-9687}}, pp. 15–16.</ref> Музеј на Синџијанг. File:Mosaic of Berenice II, Ptolemaic Queen and joint ruler with Ptolemy III of Egypt, Thmuis, Egypt.jpg|Мозаик од [[Тмуис]] ([[Мендес]]), Египет, изработен од хеленистичкиот уметник Софилос (потпишан на делото) околу 200 г. п.н.е., денес во [[Грчко-римски музеј]] во Александрија, Египет; прикажаната жена е [[Птолемејска династија|птолемејската кралица]] [[Береника II]] (која владеела заедно со нејзиниот сопруг [[Птолемеј III]]) како персонификација на Александрија.<ref>Fletcher, Joann (2008). ''Cleopatra the Great: The Woman Behind the Legend''. New York: Harper. {{ISBN|978-0-06-058558-7}}, илустрации и описи меѓу стр. 246–247.</ref> File:Nabataen Grape Vines.jpg|Детал од набатејски фрески на таван, насликани врз малтерисана површина. File:Encaustic on marble, portrait of a young man from a grave stele, with an inscription ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΧΑΙΡΕ Theodoros Farewell 2.png|Хеленистичка слика направена со [[енкаустика]] на мермер, која прикажува портрет на младич по име Теодор на надгробна стела; датирана во I век п.н.е., Археолошки музеј во Теба]] </gallery> ==Грнчарство== [[File:Music lagynos Louvre M149.jpg|thumb|180px|[[Типологија на грчките облици на вази|Лагинос]] украсен со музички инструменти, 150–100 г. п.н.е., [[Лувр]].]] Хеленистичкото доба следува непосредно по големото доба на сликаната [[Старогрчка керамика|старогрчка керамика]], можеби затоа што зголеменото богатство довело до поголема употреба на фини метални садови (од кои денес преживеале многу малку) и до опаѓање на фината сликана „ваза“ (термин што се користи за сите облици на садови во керамиката). Повеќето вази од овој период се црни и еднообразни, со сјаен изглед што се доближува до оној на лак, украсени со едноставни мотиви на цвеќиња или [[фестон]]и. Облиците на садовите често се засноваат на облици од метални предмети: така, [[Типологија на грчките облици на вази|лагиносот]] е вински сад типичен за периодот. Сликаните видови вази што продолжиле да се произведуваат и во хеленистичкиот период ги вклучуваат [[Хадра вази|вазите Хадра]] и [[панатенајска амфора|панатенајските амфори]]. [[File:Gnathia style lekythos Antikensammlung Kiel B 707.jpg|thumb|160px|left|Шише ([[лекит]]) во стилот Гнатијанските вази, на кое е прикажана крилатата божица на победата, [[Ника (митологија)|Ника]], вооружена и како танцува, [[Апулија]] ([[Магна Грција]]), Италија]] ===Мегарска керамика=== Тоа е и периодот на таканаречената мегарска керамика:<ref>{{Harvnb|Pedley|2012|page=382}}</ref> се појавиле калапираните вази со релјефна декорација, несомнено како имитација на вази изработени од благородни метали. На телото на вазата биле нанесувани релјефни венци. Се среќаваат и посложени релјефи, засновани на [[животно|животни]] или [[легендарно суштество|легендарни суштества]]. ====Керамика во западносклоничен стил==== [[File:1185 - Keramikos Museum, Athens - West Slope kantharos - Photo by Giovanni Dall'Orto, Nov 12 2009.jpg|thumb|Кантарос во западносклоничен стил, 330–300 г. п.н.е., Керамички археолошки музеј, Атина]] [[Сликарство со црвени фигури|Сликарството со црвени фигури]] изумрело во [[Атина]] до крајот на IV век п.н.е., за да биде заменето со она што е познато како [[керамика во западносклоничен стил|керамика во западносклоничен стил]], наречена така според наодите на западната падина на [[Атински Акропол|Атинскиот Акропол]]. Овој стил се состоел од сликање со глинаста обоена суспензија и бела боја врз печена црна основа, со одредени врежани детали.<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=117}}</ref> Прикажувањето на луѓето се намалило и било заменето со поедноставни мотиви како венци, делфини, розети итн. Варијациите на овој стил се прошириле низ грчкиот свет, со значајни центри на [[Крит]] и во [[Апулија]], каде што сè уште биле барани фигурални сцени. [[File:Canosa di puglia, askos con applique (nike, testa di medusa), III sec ac..JPG|thumb|150px|Керамички [[аскос]] од [[Каноза ди Пуља]], на кој се прикажани [[Ника (митологија)|божицата Ника]], [[Медуза|главата на Медуза]] и коњи, III век п.н.е.]] =====Гнатијански вази===== Гнатијанските вази продолжиле да се произведуваат не само во апулиската, туку и во кампанската, паестанската и сицилијанската традиција на сликарство на вази. [[File:DSC00372 - Vaso centuripino -280-220 a.C.- - Foto G. Dall'Orto1.jpg|thumb|120px|left|Ваза од Чентурипе во Палермо, 280–220 г. п.н.е.]] =====Каноска керамика===== Во [[Каноза ди Пуља]] во јужна Италија, во погребувања од III век п.н.е., може да се најдат [[Каноски вази|вази]] со целосно тридимензионални додатоци.<ref>{{Harvnb|Pedley|2012|page=385}}</ref> Карактеристична одлика на каноските вази се боите растворливи во вода. Сини, црвени, жолти, светловиолетови и кафеави бои биле нанесувани врз бела основа. ====Чентурипска керамика==== [[Чентурипска керамика|Чентурипската керамика]] од Сицилија, која е наречена „последниот здив на грчкото сликарство на вази“,<ref name="auto"/> имала целосно обоено сликарство во [[темпера]], вклучувајќи групи фигури нанесени по печењето, спротивно на традиционалната практика. Кревкоста на пигментите го спречувала честото користење на овие вази; тие биле наменети за употреба во погреби, а многу од нив биле само за изложување, на пример со капаци што не се подигале. Практиката можеби продолжила и во II век п.н.е., што ја прави можеби последната вазна со сликарство со значајни фигури.<ref>Von Bothner, Dietrich, [http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/69457 ''Грчко сликарство на вази''], стр. 67, 1987, Музеј на уметноста Метрополитен (Њујорк, Њујорк)</ref> Работилница била активна најмалку до III век п.н.е. Овие вази се карактеризираат со основа обоена во розово. Фигурите, често женски, се прикажани во обоена облека: синолилав [[хитон]], жолт [[химатион]], бел превез. Стилот потсетува на [[Помпеја]] и повеќе се потпира на големите современи слики отколку на наследството на керамиката со црвени фигури. ===Теракотни фигурини=== [[File:Altes Museum - Tanagra Figurine3.jpg|thumb|Богати жени од „средната класа“: таканаречена [[Танагра фигурина]], [[Хеленистичка Грција]], 325–150 г. п.н.е., Стар музеј]] Тулите и ќерамидите се користеле за архитектонски и други намени. Производството на [[старогрчки теракотни фигурини|грчки теракотни фигурини]] станувало сè позначајно. Теракотните фигурини прикажувале божества, како и теми од современиот живот. Претходно наменета за религиозна употреба, во хеленистичка Грција теракотата почесто се користела за погребни и чисто украсни цели. Усовршувањето на техниките на калапење овозможило создавање вистински минијатурни статуи, со високо ниво на детали, обично обоени. Неколку грчки стилови продолжиле и во римскиот период, а грчкото влијание, делумно пренесено преку [[Старите Етрурци|старите Етрурци]], врз [[староримска керамика|староримската керамика]] било значително, особено кај фигурините. [[File:Grotesque woman Louvre CA2295.jpg|thumb|125px|left|Гротескна жена што држи бокал со вино, [[Керч]], втора половина на IV век п.н.е., [[Лувр]].]] ====Танагрени фигурини==== Танагрените фигурини, од [[Танагра]] во [[Беотија]] и од други центри, исполнети со живи бои, најчесто прикажуваат елегантни жени во сцени полни со шарм.<ref>{{Harvnb|Masseglia|2015|page=140}}</ref> Во [[Смирна]], во Мала Азија, два главни стила се појавувале еден покрај друг: пред сè, копии на ремек-дела на големата скулптура, како што е [[Фарнезеова колекција|Фарнезевиот]] [[Фарнезев Херкул|Херкул]] во позлатена теракота. =====Гротески===== Во сосема поинаков жанр се „гротеските“, кои остро се спротивставуваат на каноните на „грчката убавина“: ''короплатот'' (изработувачот на фигурини) обликува деформирани тела во извиткани пози – [[кифоза|грбавци]], [[епилепсија|епилептичари]], [[хидроцефалус|хидроцефаличари]], [[дебелина|дебели]] жени итн. Затоа може да се запрашаме дали тие биле медицински модели, со оглед на тоа што градот [[Смирна]] бил познат по своето [[Медицина во старогрчкиот свет|медицинско училиште]]. Или, пак, можеле едноставно да бидат карикатури, наменети да предизвикуваат смеа. „Гротеските“ се подеднакво чести во [[Тарс (град)|Тарс]], а исто така и во [[Александрија]]. =====Црнец===== Една тема што се појавила била „црнецот“, особено во [[Птоломејска династија|Птоломејски Египет]]: овие статуетки на црни младинци биле популарни сè до римскиот период.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ascsa.edu.gr/pdf/uploads/hesperia/146782.pdf |title=Три века хеленистички теракоти |accessdate=2026-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161021204401/http://www.ascsa.edu.gr/pdf/uploads/hesperia/146782.pdf |archive-date=2016-10-21 |url-status=dead}}</ref> Понекогаш тие биле сведени на одекнување на облик од големите скулптури: така се среќаваат бројни минијатурни копии на [[Тиха]] (Среќа или Случајност) од [[Антиохија]], чиј оригинал датира од почетокот на III век п.н.е. Хеленистички керамички дизајни можат да се најдат во градот [[Таксила]] во денешен [[Пакистан]], кој бил колонизиран со грчки занаетчии и грнчари откако Александар го освоил. <gallery widths="200px" heights="200px" perrow="4" class="center"> File:Apulia Lekythos in Gnathia style.jpg|Шише ([[лекит]]) во [[вазите Гнатија|стилот Гнатија]] – [[Ерос]], [[апулиско сликарство на вази|со слика]] на фигура што [[епискирос|игра со топка]], Апулија ([[Магна Грција]]), Италија, третата четвртина од IV век п.н.е. File:Cratère à volutes apulien.jpg|[[Кратер (сад)|Кратер]], [[апулиско сликарство на вази]] со релјефни украси, 330–320 г. п.н.е. File:Mariemont Greek krater 04.JPG|[[Кратер (сад)|Кратер]] со ''[[волута|волути]]'' од теракота; [[грчка уметност]] од јужна Италија, околу 330–320 г. п.н.е. File:Sphageion 01 pushkin.jpg|[[Сфагејон]] со горгони, од јужна Италија, [[Каноза ди Пуља]], крајот на IV до почетокот на III век п.н.е., глина, ангоба, боја. [[Музеј Пушкин]], Москва File:Canosa, askos con testa femminile e nike, 270-200 ac. ca..jpg|[[Аскос]] во облик на женска глава, 270–200 г. п.н.е., од [[Каноза ди Пуља]] File:British Museum - GR 1859-2-16-4 (Terracotta D194).jpg|Женска глава што делумно имитира вазна ([[лекит]]), 325–300 г. п.н.е. File:Antikensammlung Berlin 487.JPG|Старогрчка [[теракота|теракотна]] глава на млад човек, пронајдена во [[Тарент]], околу 300 г. п.н.е., Стара збирка во Берлин. File:Pandoura 002.jpg|Танагрена фигурина што свири на [[пандура]], 200 г. п.н.е. </gallery> ==Мали уметности== [[File:FibulaDeBraganzaMPLC.JPG|thumb|[[Браганзинска фибула]], околу 250–200 г. п.н.е. [[Британски музеј]].]] ===Метална уметност=== Бидејќи толку многу бронзени статуи биле претопени, денес постојат само помали предмети. Во хеленистичка Грција, суровините биле изобилни по источните освојувања. [[File:Cratère de Derveni 0001.jpg|thumb|left|140px|[[Дервенски кратер]], IV век п.н.е., [[Археолошки музеј на Солун]]]] Изработката на металните вази добила нова полност: уметниците се натпреварувале меѓу себе со голема виртуозност. [[Тракијци|Тракиското]] [[Панагирско богатство]] (од денешна [[Бугарија]]) вклучува грчки предмети како златна [[амфора]] со два исправени [[кентаур]]и што ги формираат дршките. [[File:Hellenistic Glasamphora from Olbia Antikensammlung Berlin 3.jpg|thumb|160px|Грчка стаклена [[амфора]], втора половина на II век п.н.е., од [[Олбија]], [[Корзика и Сардинија|Сардинија во римскиот период]], денес во Стариот музеј]] [[Дервенски кратер|Дервенскиот кратер]], од околината на [[Солун]], е голем бронзен [[волута|волутен]] [[кратер]] од околу 320 г. п.н.е., тежок 40 килограми и фино украсен со 32 сантиметри висок фриз од фигури во релјеф, на кој е прикажан [[Дионис]] опкружен со [[Аријадна]] и нејзината поворка од [[сатир]]и и [[маенада|маенади]].<ref>{{Harvnb|Burn|2005|page=30}}</ref> Вратот е украсен со орнаментални мотиви, додека четири сатири во висок релјеф се лежерно седнати на рамената на вазата. Развојот е сличен и кај уметноста на накитот. Накитарите од тоа време се истакнувале во обработката на детали и филигран: така, погребните венци прикажуваат многу реалистични лисја од дрвја или стебленца пченица. Во овој период процветала употребата на вметнати скапоцени камења. ===Стакло и глиптичка уметност=== Во овој период Хелените, кои дотогаш познавале само лиено стакло, ја откриле техниката на [[дување стакло|дување стакло]], со што биле овозможени [[хеленистичко стакло|нови облици]]. Почнувајќи од [[Сирија]],<ref>{{Harvnb|Honour|2005|page=192}}</ref> уметноста на стаклото се развила особено во Италија. Лиеното стакло продолжило да се употребува, особено при создавањето накит со [[интаглио|интаглио]]. Уметноста на [[гравирани скапоцени камења|гравирањето скапоцени камења]] речиси воопшто не напредувала, ограничувајќи се на масовно произведувани предмети без оригиналност. Како надомест, се појавил [[камео (резба)|камеото]]. Станува збор за резбање во релјеф на камен составен од неколку обоени слоеви, со што предметот можел да биде прикажан во релјеф со повеќе од една боја. Хеленистичкиот период создал некои ремек-дела како [[Гонзага камео|камеото Гонзага]], денес во [[Музеј на Ермитаж|Ермитаж]], и спектакуларни [[резбање во тврд камен|резби во тврд камен]] како [[Чашата на Птоломеите]] во Париз.<ref>{{Harvnb|Pollitt|1986|page=24}}</ref> ===Ковани пари=== Кованиците во хеленистичкиот период сè повеќе користеле портрети.<ref>{{cite web|url=https://www2.lawrence.edu/dept/art/BUERGER/ESSAYS/HELLENIS.HTML|title=Портрети на хеленистичките монети}}</ref> ==Подоцнежни римски копии== По римското освојување, елитната потрошувачка и побарувачката за хеленистичка уметност пораснала, па уметниците настојувале да ги репродуцираат мермерните и бронзените уметнички дела од класичниот и хеленистичкиот период. Тоа го правеле создавајќи [[калап|калапи]] од оригиналните скулптури, произведувајќи [[гипсен одливок|гипсени одливки]] што можеле да бидат испратени во работилниците на кој било скулптор низ Средоземјето, каде што овие уметнички дела можеле да се умножат. Тие често биле верни репродукции на оригиналите, но понекогаш спојувале неколку елементи од различни уметнички дела во една група или едноставно додавале [[римски портрет|глави со римски портрети]] на веќе постоечки грчки атлетски тела.<ref>Department of Greek and Roman Art (October 2002). "[http://www.metmuseum.org/toah/hd/rogr/hd_rogr.htm Roman Copies of Greek Statues]." In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The [[Metropolitan Museum of Art]]. Retrieved 17 October 2016.</ref> <gallery widths="200" heights="200" perrow="4" class="center"> File:Dying gaul.jpg|„Умирачкиот Гал“, римска мермерна копија на хеленистичко дело од крајот на III век п.н.е., Капитолски музеи, Рим. File:Seleuco I Nicatore.JPG|Римска копија на оригинален хеленистички биста што го прикажува Селевк I Никатор (основач на Селевкидското Царство), пронајдена во Херкуланеум, Италија. File:Homer British Museum.jpg|Римска копија на изгубен хеленистички оригинал (II век п.н.е.) што го прикажува Хомер, од Бајае, Италија, Британски музеј. File:Pirro - Marte.jpg|Статуа на Марс од Форумот на Нерва, II век од н.е., заснована на оригинал од времето на Август, кој пак се потпирал на хеленистички грчки модел од IV век п.н.е., Капитолски музеи<ref>Capitoline Museums. "[http://capitolini.info/scu00058/?lang=en Colossal statue of Mars Ultor also known as Pyrrhus - Inv. Scu 58.]" Capitolini.info. Пристапено на 8 октомври 2016.</ref> File:Old drunkard Glyptothek Munich 437 n1.jpg|Пијана старица што држи лагинос. Мермер, римска копија според хеленистички оригинал од II век п.н.е., припишана на Мирон. File:Greek statue discus thrower 2 century aC.jpg|Римска бронзена репродукција на Мироновиот „Дискобол“, II век од н.е. File:Boxer of Quirinal (Mys from Taranto) - Lateral View.jpg|„Борачот од Квиринал“, хеленистичка скулптура во Националниот музеј на Рим. File:Child goose Louvre Ma40.jpg|Дете си игра со гуска. Римска копија (I–II век од н.е.) на грчки оригинал, во Лувр. File:Tyche Antioch Vatican Inv2672.jpg|Тихе од Антиохија. Римска копија според грчки бронзен оригинал од Еутихид од III век п.н.е. File:Hag Sculpture.JPG|Стара пазарџика, римско уметничко дело според хеленистички оригинал од II век п.н.е. File:Demostenes.jpg|Демостен. Мермер, римска копија според оригинал од Полиевкт (околу 280 г. п.н.е.). File:Crouching Aphrodite Altemps Inv8565.jpg|Чучнувачка Афродита, мермерна копија од I век п.н.е. според хеленистички оригинал од III век п.н.е. File:Artemis Rospigliosi Louvre Ma559.jpg|Артемида од типот „Роспиљози“. Мермер, римско дело од царскиот период, I–II век од н.е. Копија на хеленистички оригинал, Лувр. File:"Boy with Thorn" or "Spinario" (British Museum).jpg|Римска мермерна копија на „Момче со трн“ (Спинарио), околу 25–50 г. од н.е. File:Hércules Farnese 01.JPG|Фарнески Херкул, веројатно зголемена копија изработена во раниот III век од н.е. и потпишана од Гликон; копијата е направена според оригинал од Лисип (или некој од неговиот круг) од IV век п.н.е. за Каракаловите терми во Рим (осветени во 216 г. од н.е.), каде што била пронајдена во 1546 година. </gallery> ==Наводи и извори== ;Наводи {{наводи}} ;Извори *{{cite book|last=Anderson|first=William J.|title=The Architecture of Ancient Greece|location=London|publisher=Harrison, Jehring, & Co.|isbn=978-0404147259|date=1 June 1927}} *{{cite book | last=Boardman |first=John | title=Greek Art | publisher=Thames and Hudson | location=London | year=1989 | isbn=978-0-500-20292-0 | author-link=John Boardman (archaeologist) | url-access=registration | url=https://archive.org/details/greekart00boar_0 }} *{{cite book|last=Boardman |first=John|title=The Oxford History of Classical Art|publisher=Oxford University Press|isbn=0-19-814386-9|date=18 November 1993}} *{{cite book|last=Bolman|first=Elizabeth S.|chapter=A Staggering Spectacle: Early Byzantine Aesthetics in the Triconch|title=The Red Monastery Church: Beauty and Asceticism in Upper Egypt|pages=119–128|location=New Haven & London|publisher=[[Yale University Press]]; American Research Center in Egypt, Inc.|year=2016|isbn=978-0-300-21230-3|chapter-url=https://books.google.com/books?id=hwuQDAAAQBAJ| editor-given1 = Elizabeth S. | editor-surname1 = Bolman}} *{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=84EeAAAAIAAJ|title=Hellenistic Painting Techniques: The Evidence of the Delos Fragments|last=Bruno |first=Vincent L.|isbn=978-9004071599|year=1985|publisher=BRILL }} *{{cite book| last=Burn |first=Lucilla | title=Hellenistic Art: From Alexander The Great To Augustus | publisher=J. Paul Getty Trust Publications | location=Los Angeles | year=2005 | isbn=978-0-89236-776-4}} * {{cite book|last=Chamoux|first=Françios|title=Hellenistic Civilization|translator=Michel Roussel|year=2002|orig-year=1981|location=Oxford|publisher=Blackwell|isbn=978-0631222422}} *{{cite book |author1=Charbonneaux, Jean |author2=Jean Martin |author3=Roland Villard |translator=Peter Green | title=Hellenistic Greece | publisher=Braziller | location=New York | year=1973| isbn=978-0-8076-0666-7 }} *{{cite book|last=Green|first=Peter|title=Alexander to Actium: The Historical Evolution of the Hellenistic Age|isbn=978-0520083493|date=19 October 1993|url-access=registration|url=https://archive.org/details/alexandertoactiu0000gree}} *{{cite book| last=Havelock |first=Christine Mitchell| title=Hellenistic Art| publisher=New York Graphic Society Ltd.| location=Greenwich, Connecticut| year=1968| isbn=978-0-393-95133-2| url-access=registration| url=https://archive.org/details/hellenisticartar0000have_t5k6}} *{{cite book| author=Holtzmann, Bernard and [[Alain Pasquier]] |title=Histoire de l'art antique: l'art grec | publisher= Réunion des musées nationaux | year=2002 | isbn=978-2-7118-3782-3 }} *{{cite book|last=Honour|first=Hugh|title=A World History of Art|isbn=978-1856694513|year=2005|publisher=Laurence King }} *{{cite book|title=Gardner's Art Through the Ages: A Global History|first=Fred S.|last=Kleiner|publisher=Cengage Learning|year=2008|isbn=978-0-495-11549-6}} *{{cite book|title=Body Language in Hellenistic Art and Society|author-link=Jane Masséglia |last=Masseglia |first=Jane|isbn=978-0198723592|year=2015|publisher=Oxford University Press }} *{{cite book|last=Pedley|first=John Griffiths|title=Greek Art and Archaeology|isbn=978-0-205-00133-0|year=2012|publisher=Prentice Hall }} *{{cite book| last=Pollitt |first=Jerome J. | title=Art in the Hellenistic Age | publisher=Cambridge University Press | year=1986 | isbn=978-0-521-27672-6}} *{{cite book|last=Richter|first=Gisela M. A.|author-link=Gisela Richter |title=The Sculpture and Sculptors of the Greeks|url=https://archive.org/details/sculpturesculpto0000rich|url-access=registration|year=1970}} *{{cite book|url=https://archive.org/details/famoussculpturea00sing_0|last=Singleton|first=Esther|title=Famous sculpture as seen and described by great writers|publisher=Dodd, Mead & Company|year=1910}} *{{cite book|last=Stewart|first=Andrew|year=2014|title=Art in the Hellenistic World: An Introduction|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-62592-1}} *{{cite book|last=Winter|first=Frederick|title=Studies in Hellenistic Architecture|isbn=978-0802039149 |date=2006|publisher=University of Toronto Press }} *{{cite book|last=Zanker|first=Graham|year=2004|title=Modes of Viewing in Hellenistic Poetry and Art|publisher=University of Wisconsin Press|isbn=978-0299194505}} ==За понатамошно читање== *Anderson, Jane E. A. ''Body Language in Hellenistic Art and Society''. First edition. Oxford: Oxford University Press, 2015. *Stewart, Andrew F. ''Art in the Hellenistic World: An Introduction''. New York: Cambridge University Press, 2014. *Trofimova, Anna A. ''Imitatio Alexandri in Hellenistic Art: Portraits of Alexander the Great and Mythological Images''. Rome: L'Erma di Bretschneider, 2012. *Zanker, G. ''Modes of Viewing in Hellenistic Poetry and Art''. Madison: University of Wisconsin Press, 2004. ==Надворешни врски== {{Commons category|Hellenistic art}} *[https://www.google.com/culturalinstitute/beta/search/asset?q=Greek&p=the-british-museum=summary Selection of Hellenistic works]{{cbignore|bot=medic}} at the [[British Museum]] *[http://www.louvre.fr/en/moteur-de-recherche-oeuvres?f_search_art=Hellenistic+=summary Selection of Hellenistic works] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210425033833/https://www.louvre.fr/en/moteur-de-recherche-oeuvres?f_search_art=Hellenistic+=summary |date=25 April 2021 }} at the [[Louvre]] *[http://ancient-greece.org/history/helleninstic.html Hellenistic Art], Ancient-Greece.org [[Категорија:Страници со повеќеделни слики во автоматски размер]] 7q1evocunbrxks0648ybbxi1en3ubpd Фангануи (река) 0 1405135 5649500 5644937 2026-10-24T19:26:46Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649500 wikitext text/x-wiki {{Short description|Голема река на Северниот Остров на Нов Зеланд}} ''Не го мешајте со [[Вангануи (река)|реката Вангануи]] на Јужниот Остров на Нов Зеланд.'' {{Инфокутија Река |name = Фангануи |image = Whanganui River.jpg |image_size = 270px |image_caption = Реката Фангануи. Планината Руапеху делумно се гледа горе десно на сликата. |map = NZ-Whanganui R.png |map_size = 270px |map_caption = Речниот систем на Фангануи |subdivision_type1 = Земја |subdivision_name1 = [[Нов Зеланд]] |subdivision_type2 = Регион |subdivision_name2 = Манавату-Фангануи |subdivision_type3 = Градови |subdivision_name3 = Таумарунуи, Фангануи |length = 290 km |discharge1_avg = 219 m³/s<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://docs.niwa.co.nz/library/public/w&smp48.pdf|title=NIWA Water & soil miscellaneous publication no. 48 (1983)|work=docs.niwa.co.nz|access-date=5 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413000431/https://docs.niwa.co.nz/library/public/w%26smp48.pdf|archive-date=2021-04-13|url-status=dead}}</ref> |source1 = [[Тонгариро (планина)|Тонгариро]] |mouth = [[Тасманово Море]] |mouth_coordinates = {{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river|display=inline,title}} |mouth_elevation = [[морско ниво]] |basin_size = 7.380 km² |tributaries_left = Факапапа, Ретаруке, Мангануи о те Ао |tributaries_right = Пунгапунга, Онгаруе, Охура, Тангаракау, Вангамомона }} '''Фангануи''' — голема река на [[Северен Остров|Северниот Остров]] во [[Нов Зеланд]]. Таа е третата најдолга река во земјата и има посебен статус поради нејзината важност за [[Маори|маорскиот народ]] во регионот. Во март 2017 година станала вториот природен ресурс во светот (по Те Уревера) што добил сопствен [[правен идентитет|правна самобитност]], со сите права, должности и обврски на правно лице.<ref>{{Наведено списание|last=Robert T.F. Downes|date=2024-07-09|title=Natural Dialectics: Māori & Sioux Ecosophy Encounters the Rule of Law|url=https://scholarworks.arcadia.edu/agsjournal/vol9/iss1/2/|journal=The Journal of International Relations, Peace Studies, and Development|volume=9|issue=1|issn=2429-2133}}</ref><ref name="jstor.org">{{Наведено списание|last1=Morris|first1=James D K|last2=Ruru|first2=Jacinta|date=2010|title=Giving Voice to Rivers: Legal Personality as a Vehicle for Recognising Indigenous Peoples' Relationships to Water?|url=https://www.jstor.org/stable/26423181|journal=Australian Indigenous Law Review|volume=14|issue=2|pages=49–62|jstor=26423181|issn=1835-0186}}</ref> Договорот за реката Фангануи ставил крај на најдолгиот судски спор во историјата на Нов Зеланд.<ref name="Davison">{{Наведени вести|last1=Davison|first1=Isaac|title=Whanganui River given legal status of a person under unique Treaty of Waitangi settlement|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11818858|work=[[The New Zealand Herald]]|access-date=16 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170401071050/http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=11818858|archive-date=2017-04-01|url-status=dead}}</ref><ref name="roy-2017">{{Наведена мрежна страница|first1=Eleanor Ainge|last1=Roy|title=New Zealand river granted same legal rights as human being|date=16 March 2017|work=The Guardian|location=London, United Kingdom|access-date=16 March 2017|url=https://www.theguardian.com/world/2017/mar/16/new-zealand-river-granted-same-legal-rights-as-human-being}}</ref> == Географија == Со должина од 290 км, Фангануи е третата најдолга река во земјата. Поголемиот дел од земјиштето од двете страни на горниот тек е дел од [[Национален парк Вангануи|Национален парк]] [[Национален парк Вангануи|Фангануи]], иако самата река не е дел од паркот. Реката извира на северните падини на планината [[Тонгариро (планина)|Тонгариро]], еден од трите активни вулкани на Вулканското плато на Северен Остров, во близина на езерото Ротоаира. Тече кон северозапад пред да се пренасочи кон југозапад кај Таумарунуи, оттаму минува низ ридестиот, шумски предел на Кинг Кантри, по што завртува кон југоисток и поминува покрај малите населби Пипирики и [[Ерусалим (Нов Зеланд)|Ерусалим]], пред да стигне до брегот кај градот [[Фангануи]]. Таа е една од најдолгите пловни реки во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|archive-url=https://web.archive.org/web/20100905180104/http://www.jasons.co.nz/manawatu-whanganui|url-status=usurped|archive-date=5 September 2010|title=Manawatu and Whanganui Region|publisher=[[Jasons Travel Media]]}}</ref> Речната долина претрпела промени за време на Земјотресот во Фангануи од 1843 година. Во 1975 година, помала ерупција на вулканот [[Руапеху]] предизвикала излевање на дел од содржината на кратерското езеро. Оваа токсична вода навлегла во реката Фангануи и предизвикала изумирање на голем дел од рибите во долниот тек. По овој настан, јагули тешки и до 8,2 кг и пастрмки тешки до 2,3 кг биле исфрлени мртви на бреговите на реката.<ref>{{Наведени вести|date=28 April 1975|title=Ruapehu throws up more ash|url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/press/1975/04/28/1|work=The Press|pages=1|via=Papers Past}}</ref> Нејзината притока, реката Факапапа, исто така претрпела загуби на рибниот фонд поради [[лахар]] од Руапеху во април 1975 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|author1=J. Richardson|author2=L. D. Teirney|date=Oct 1982|title=The Whakapapa River: A Study of a Trout Fishery|url=http://docs.niwa.co.nz/library/public/fer22.pdf|website=NIWA|access-date=5 March 2023}}</ref> === Притоки === {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на притоката !bgcolor=#C0FFEE|Должина (км) !bgcolor=#C0FFEE|Км од устието !bgcolor=#C0FFEE|Координати на вливот !bgcolor=#C0FFEE|Надморска височина |- valign=top |[[Тонгариро (планина)|Тонгариро]] |[[Извор (река)|Извор на реката]] |290 км |{{coord|39|07.91|S|175|37.95|E|region:NZ_type:river}} | |- |[[Факапапа (река)|Факапапа]] |65 км | |{{coord|38|55|48|S|175|24|28|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |255 м |- |[[Пунгапунга (река)|Пунгапунга]] |22 км | |{{coord|38|53|30|S|175|20|0|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |172 м |- |[[Онгаруе (река)|Онгаруе]] |73 км | |{{coord|38|53|31|S|175|15|11|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |144 м |- |[[Охура (река)|Охура]] |134 км | |{{coord|39|02|20|S|175|3|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |114 м |- |[[Ретаруке (река)|Ретаруке]] |64 км | |{{coord|39|06|9|S|175|4|12|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |108 м |- |[[Тангаракау (река)|Тангаракау]] |26 км | |{{coord|39|14|17|S|174|52|52|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |85 м |- |[[Вангамомона (река)|Вангамомона]] |22 км | |{{coord|39|16|17|S|174|53|23|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |82 м |- |[[Мангануи о те Ао (река)|Мангануи о те Ао]] |32 км | |{{coord|39|24|18|S|175|2|42|E|display=inline|region:NZ_type:river_source:GNS-enwiki}} |62 м |- |[[Тасманово Море]] |[[Базно ниво|Устие на реката]] |0 км |{{coord|39|56.89|S|174|59.22|E|region:NZ_type:river}} |0 м |} == Историја == [[File:Whanganui Kawana Mill.jpg|мини|десно|Воденицата за брашно Кавана, 1854 (обновена), Матахиви]] [[Маори|Маорските]] легенди го објаснуваат настанокот на реката преку легендата за планината Таранаки. Кога планината Таранаки го напуштила централното плато движејќи се кон брегот, земјата се распукала, а реката го исполнила расцепот. Друга маорска легенда раскажува дека откако [[Мауи (митологија)|Мауи]] ја уловил џиновската риба што требало да стане [[Северен Остров|Северниот Остров]] на Нов Зеланд, познат како ''Те Ика-а-Мауи'', тој се помолил на [[Рангинуи]], кој испратил две солзи кои паднале на рибата. Овие две солзи потоа станале реките Фангануи и {{ill|Ваикато|||}}. Според маорската традиција, реката првпат ја истражувал Таматеа, еден од водачите на првичните миграции, кој патувал по реката сè до [[Таупо]]. Многу места по должината на реката се именувани во негова чест. Реката Вангануи била важна сообраќајна и комуникациска рута кон внатрешноста на Северниот Остров, како за Маорите, така и за европските доселеници, и покрај многуте делници со над 200 [[брзаци]]. Пред доаѓањето на Европјаните, областа околу реката била густо населена, а со доаѓањето на колонијалните доселеници, областа близу до устието на реката станала главен трговски центар. Големиот развој на реката како трговска рута го започнал [[Александар Хатрик]], кој ја воспоставил првата редовна линија со пароброд во 1892 година. Линијата сообраќала до Таумарунуи, каде се поврзувала со железничкиот и кочискиот сообраќај кон северот. Еден од оригиналните бродови на Хатрик, паробродот ''Пи-Ес Вајмари,'' е обновен и сообраќа на редовни релации во Фангануи. Уште еден од бродовите на Хатрик, ''Ем-Ве Вајруа'', исто така е обновен и може да се види на реката. Во почетокот на 20 век, реката Фангануи била една од најголемите туристички атракции во земјата, а нејзината сурова убавина и маорските села што ги краселе бреговите привлекувале илјадници туристи годишно. Со довршувањето на железничката пруга Главната линија на Северниот Остров, потребата од патот со пароброд кон север значително се намалила, а главна стопанска дејност во областа на реката станало [[шумарство]]. Во 1930-тите имало обиди речната долина да се претвори во земјоделско земјиште, но тие не успеале. Едно наследство од тоа време е [[Мостот до никаде (Нов Зеланд)|Мостот до никаде]], изграден за да обезбеди пристап до одамна напуштените населби. Во 1912–13 година францускиот кинематограф [[Гастон Мелиес]] снимил (сега изгубен) документарен филм ''[[Реката Фангаруи]]'' за реката, нарекувајќи ја „Рајна на Нов Зеланд“. Населбата [[Ерусалим (Нов Зеланд)|Ерусалим]] е од посебно значење. Ерусалим бил дом на двајца познати Новозеланѓани: мајката [[Мери Џозеф Обер]], чија католичка мисија сè уште се наоѓа во Ерусалим, и новозеландскиот поет Џејмс К. Бакстер, кој во 1970 година основал комуна во населбата. Други населби по должината на реката се Тике Каинга, Пипирики, Ранана (Нов Зеланд), Матахиви и Коринити. === Таонга и маорски побарувања за земја === Реката е од посебно и духовно значење за Маорите, кои ја нарекуваат и ''Те ава тупуа''. Била дом на голем дел од маорските села во предевропско време. Затоа се смета за [[таонга]], посебно богатство. Локалните [[ири]] првпат поднеле петиција до Парламентот во 1870-тите,<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|date=28 March 2017|title=Innovative bill protects Whanganui River with legal personhood|url=https://www.parliament.nz/en/get-involved/features/innovative-bill-protects-whanganui-river-with-legal-personhood/|access-date=2022-09-03|website=www.parliament.nz|language=en}}</ref> а оттогаш се прават напори да се заштити реката и да ѝ се даде почитта што ја заслужува. Од истата причина, реката била една од најжестоко оспоруваните области во земјата во барањата пред трибуналот Ваитанги за враќање на племенското земјиште. Побарувањето за реката Фангануи се смета за најдолгиот правен случај во историјата на Нов Зеланд<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|title=Whanganui Tribes|work=teara.govt.nz|access-date=5 March 2023|archive-date=14 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090314050542/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/3/en|url-status=dead}}</ref>, со петиции и судски постапки во 1930-тите, сослушувања пред Трибуналот Ваитанги во 1990-тите, тековната окупација на земјиштето Тике Марае од 1993 година и високо медиумски покриената окупација на градините Моутоа во 1995 година.<ref>Види и {{ill|Моутоа (остров)|en|Moutoa Island|Островот Моутоа}}</ref> На 30 август 2012 година бил постигнат договор со кој на реката Фангануи ѝ се дава правна самобитност,<ref>{{Наведена мрежна страница|date=17 November 2020|title=Whanganui Iwi (Whanganui River) Deed of Settlement Summary|url=https://www.govt.nz/browse/history-culture-and-heritage/treaty-settlements/find-a-treaty-settlement/whanganui-iwi/whanganui-iwi-whanganui-river-deed-of-settlement-summary/|access-date=2022-09-03|website=New Zealand Government|language=en-NZ}}</ref><ref name="jstor.org" /> што е прв таков случај во светот,<ref name=":2" /> а на 15 март 2017 година договорот беше изгласан како закон од Парламентот на Нов Зеланд.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Te Awa Tupua (Whanganui River Claims Settlement) Act 2017 No 7 (as at 12 April 2022)|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2017/0007/latest/whole.html|access-date=2022-09-03|website=www.legislation.govt.nz}}</ref> Крис Финлејсон, министерот за преговори за Договорот од Ваитанги, рекол дека реката ќе има самобитност „со сите соодветни права, должности и обврски на правно лице“. Тој рекол дека на некои луѓе тоа ќе им изгледа чудно, но дека „не е почудно од семејните фондови, компаниите или регистрираните друштва“.<ref name=nzh>{{Наведени вести|last1=Shuttleworth|first1=Kate|title=Agreement entitles Whanganui River to legal identity|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10830586|work=[[The New Zealand Herald]]|date=30 August 2012|access-date=5 March 2023}}</ref><ref name=huff>{{Наведени вести|last1=Fairbrother|first1=Alison|title=New Zealand's Whanganui River Gains A Legal Voice|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/09/18/new-zealand-whanganui-river_n_1894893.html|work=[[Huffington Post]]|date=18 September 2012|access-date=5 March 2023}}</ref> Со тоа завршија 140-годинишните преговори меѓу Маорите и владата.<ref name="roy-2017" /> Реката ќе ја претставуваат двајца службеници, еден од Маорите, а другиот од владата.<ref name="Davison" /> === Име === ''Фангануи'' е израз што значи „голем залив“<ref name="Bauer">{{Наведена мрежна страница|last1=Bauer|first1=Winifred|date=2010|title=The Wanganui/Whanganui Debate: A Linguist's View Of Correctness|url=https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|access-date=21 July 2020|publisher=Victoria University of Wellington|pages=8–9|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200720173504/https://www.wgtn.ac.nz/law/research/publications/about-nzacl/publications/nzacl-yearbooks/yearbook-16,-2010/02-Bauer.pdf|archive-date=20 July 2020}}</ref> или „големо пристаниште“. Некои многу рани карти покажуваат дека европските доселеници ја нарекувале реката Ноузли.<ref>{{Наведена книга|first=Arthur S.|last=Thomson|url=http://www.enzb.auckland.ac.nz/document/?wid=809|title=The Story of New Zealand, Past and Present, Savage and Civilised|date=2011|orig-date=1859|publisher=Cambridge University Press|page=37|isbn=9781108039543|via=[[Early New Zealand Books]]|access-date=31 October 2020}}</ref> == Фауна и флора == [[File:Whio (Blue Duck) at Staglands, Akatarawa, New Zealand.jpg|мини|Сина патка (вио) во Стагландс, Акатарава, Нов Зеланд]] Домородните видови риби во реката вклучуваат ''[[Gobiomorphus basalis]]'', ''[[Gobiomorphus breviceps]]'', ''[[Galaxias brevipinnis]]'', новозеландските [[Јагула|јагули]] (новозеландска долгоперка и краткоперка), ''[[Geotria australis]]'', ''[[Galaxias postvectis]]'', ''[[Cheimarrichthys fosteri]]'', ''[[Retropinna retropinna]]''<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park Management Plan 2012–2022|url=https://www.doc.govt.nz/globalassets/documents/about-doc/role/policies-and-plans/national-park-management-plans/whanganui/whanganui-national-park-management-plan-2012-2022.pdf|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|pages=51–53|access-date=7 April 2023}}</ref> и ''[[Rhombosolea retiaria|Rhoмbosolea retiaria]]''.<ref name="Flora and fauna">{{Наведена мрежна страница|title=Whanganui National Park: Nature and conservation|url=https://www.doc.govt.nz/parks-and-recreation/places-to-go/manawatu-whanganui/places/whanganui-national-park/nature-and-conservation/|website=Department of Conservation|publisher=Government of New Zealand|access-date=7 April 2023}}</ref> Се среќаваат и внесените [[Кафеава пастрмка|кафеава]] и [[калифорниска пастрмка|калифорниска пастрмка]], иако не во голем број, а има и извештаи за присуство на [[сомови]].<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> Други домородни видови вклучуваат слатководни ракови како ''[[Paranephrops]]''<ref name="Flora and fauna" /> и сè помал број на [[Echyridella menziesii]].<ref>{{Cite thesis|last=Rainforth|first=Hannah Jane|date=2008|title=Tiakina Kia Ora – Protecting Our Freshwater Mussels|type=Masters in Ecological Restoration|publisher=Victoria University of Wellington|url=http://researcharchive.vuw.ac.nz/xmlui/bitstream/handle/10063/839/thesis.pdf|access-date=14 November 2015}}</ref> Реката и нејзините притоки се дом и на разновидни безрбетници како ''[[Еднодневки|Epheмeroptera]]'', ''[[Пролетници|Plecoptera]]'' и ''[[Водни молци|Trichoptera]]''.<ref name="Whanganui Freshwater Ecosystems DOC" /> Популации на [[сина патка]] можат да се најдат на спојот на реката Фангануи со потоците Мангатепопо и Окупата.<ref name="Horizon 2003">{{Наведена книга|title=Whanganui Catchment strategy.|date=2003|publisher=Horizons.mw|location=Palmerston North [N.Z.]|isbn=1-877310-29-8|page=5|url=https://www.horizons.govt.nz/assets/publications/managing-our-environment/publications-plans-and-strategies/Whanganui-catchment-strategy.pdf|access-date=14 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160206092630/http://www.horizons.govt.nz/assets/publications/managing-our-environment/publications-plans-and-strategies/Whanganui-catchment-strategy.pdf|archive-date=2016-02-06|url-status=dead}}</ref> Австралиската [[ноќна чапја]] основала места за преноќување покрај реката Фангануи во 1990-тите и во Нов Зеланд се размножува само на оваа локација.<ref name="NBO2013">{{Наведена мрежна страница|last1=Frost|first1=P.G.H.|title=Nankeen night heron|url=http://nzbirdsonline.org.nz/species/nankeen-night-heron|website=New Zealand Birds Online|access-date=14 November 2015}}</ref> Поголемиот дел од флората во речниот слив може да се опише како шума од широколисни дрвја и [[подокарпни дрвја]];<ref>{{Наведена книга|last=DuFresne|first=Jim|date=2006|title=Tramping in New Zealand|edition=Sixth|publisher=[[Lonely Planet]]|pages=392|isbn=978-1-74059-788-3}}</ref> видовите во пониските слоеви на шумата вклучуваат ''[[Blechnum discolor|Blechnuм discolor]]'' и разни други папрати и грмушки.<ref>{{Наведена мрежна страница|author=Hogan, C. Michael|year=2009|url=http://www.globaltwitcher.com/artspec_information.asp?thingid=95431|title=Crown fern; Blechnum discolor|work=GlobalTwitcher.com}}</ref> == Речни бродови == Во 1892 година Александар Хатрик склучил договор со компанијата ''Thomas Cook & Son'' за превоз на туристи до Пипирики<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dnzb.govt.nz/dnzb/alt_essayBody.asp?essayID=2H20|title=Hatrick, Alexander, 1857–1918|work=dnzb.govt.nz|access-date=5 March 2023}}</ref> со паробродот со тркало ''Пи-Ес Вајмари''. Ова патување било познато како туристичка рута „Рајна на Маориленд“ кон внатрешноста на Нов Зеланд. Подоцна, речниот брод превезувал пошта, патници и товар. Овој параброд сообраќа на долниот тек на реката, вклучувајќи вечерни крстарења до хотелот Авока во Упоконгаро и патувања до паркот Хипанго за преноќување во шатор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nzonline.org.nz/nzo/business/whanganui-riverboat-centre-wanganui-paddleboat-river-paddle-steamer|title=Paddle Steamer Waimarie, Whanganui|website=www.nzonline.org.nz|access-date=5 November 2017}}</ref> На 18 јуни 2010 година речниот брод ''Adventurer 2'' тргнал на пат,<ref name="TVNZ_3596953">{{Наведени вести|url=http://tvnz.co.nz/national-news/riverboat-embarks-whanganui-voyage-3596953|title=Riverboat embarks on Whanganui voyage|date=18 June 2010|work=[[1News|One News]]|access-date=3 December 2011}}</ref> обидувајќи се да го направи патувањето од 230 км до {{ill|Таумарунуи|en|Taumarunui}}. Тоа било првото патување до Таумарунуи по 82 години. ''Adventurer 2'' сега го нуди ова патување на туристите како историска алтернатива на моторните чамци и кајаците.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.adventurer.net.nz|title=Baldwin Adventure Whanganui river tours|website=adventurer.net.nz|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113110757/http://www.adventurer.net.nz/|archive-date=13 January 2016}}</ref> Сепак, при низок водостој не може да стигне до Таумарунуи. === Речни пристаништа === [[File:Marae Whanganui River.jpg|мини|десно|Едно од многуте маорски ''марае'' покрај реката Фангануи]] Реката Фангануи била главна сообраќајна жила за првите заедници долж нејзините брегови. Речните бродови некогаш пловеле по реката, а и по реките [[Охура (река)]] и [[Онгаруе (река)]], освен ако овие патишта не биле блокирани од трупци по поплавите. Од 1891 до 1958 година по реката Фангануи работела линијата на Александар Хатрик за [[речен брод|речни бродови]]. Паробродот со тркало ''Wairere'' бил нарачан од Лондон и испорачан во делови, а потоа составен во Фангануи кон крајот на 1891 година. Се вели дека Таумарунуи бил највисоката точка на реката Фангануи до која можело да се плови со речен брод. Со протокот на реката управувал Одборот за заштита на реката Вангануи, кој градел потпорни ѕидови за да ги насочи и продлабочи речните канали за сообраќај. И покрај тоа, речните бродови понекогаш морале да се влечат со челични јажиња за да ги совладаат потешките брзаци. Речниот одбор постоел од 1891 до 1940 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|last=Robin Hodge|date=2002|title=The Scenic Reserves of the Whanganui River 1891 – 1986|url=https://forms.justice.govt.nz/search/Documents/WT/wt_DOC_94579372/Wai%20903%2C%20A034.pdf|website=Waitangi Tribunal|access-date=5 March 2023}}</ref> {| border="1" style="border-collapse: collapse;" !bgcolor=#C0FFEE|Име на пристаништето !bgcolor=#C0FFEE|Заедница што ја опслужува !bgcolor=#C0FFEE|Растојание од устието !bgcolor=#C0FFEE|Време на патување нагоре/надолу !bgcolor=#C0FFEE|Координати |- valign=top |Пристаниште Таумарунуи |[[Таумарунуи]] |232 км<ref name=":0">{{Cite web |date=1908 |title=WANGANUI RIVER TRUST (ANNUAL REPORT OF THE); WITH MAPS. |url=https://atojs.natlib.govt.nz/cgi-bin/imageserver/imageserver.pl?oid=AJHR1908-I.1.1824&ext=png |access-date=2022-03-11 |website=atojs.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Кирикау |[[Кирикау]] | | | |- |Пристаниште Те Маире |[[Те Маире]] | | | |- |Пристаниште Отумангу |[[Отумангу]] |212 км<ref name=":0" /> | | |- |Пристаниште Лејси | | | | |- |Пристаниште Вејдс |[[Ретаруке (река)|Долина Ретаруке]] |174 км<ref>{{Cite web |date=26 Jan 1918 |title=BACK-COUNTRY SETTLEMENT. WANGANUI CHRONICLE |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/WC19180126.2.46 |access-date=2022-03-11 |website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | |{{coord|39|6.65|S|175|3.98|E|region:NZ_type:landmark}} |- |Пристаниште Мангапуруа |[[Долина Мангапуруа]] |121 км<ref name=":1">{{Cite web |date=1898 |title=DEPARTMENT OF LANDS AND SURVEY (ANNUAL REPORT ON) |url=https://paperspast.natlib.govt.nz/parliamentary/appendix-to-the-journals-of-the-house-of-representatives/1898/I/865 |access-date=2022-03-10 |website=paperspast.natlib.govt.nz}}</ref> | | |- |Пристаниште Тангахое |[[Тангахое]] |117 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Мангатити |[[Мангатити]] |116 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Паринуи |[[Паринуи]] |114 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Раманиу |[[Раманиу]] |113 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Пипирики |[[Пипирики]] | | | |- |Долно пристаниште Пипирики |[[Пипирики]] |92 км<ref name=":1" /> | | |- |Пристаниште Те Тухи |Долината на потокот Ахуаху | | | |- |Пристаниште Парк Хипанго |? | | | |- |Пристаниште Узводно | | | | |- |Пристаништа Вангануи |[[Вангануи]] | | | |} == Рекреација == [[File:Kayaking On The Whanganui.jpg|мини|десно|[[Кајакарење]] е многу популарен спорт на реката.]] Протокот на реката е изменет со пренасочување на водата од изворишните делови преку хидроенергетскиот систем Тонгариро кон езерото Таупо. Ова придонесе за прекин на трките со сплавови и оневозможува речните бродови да го поминуваат целиот пат до Таумарунуи во посувите месеци. * [[Национален парк Фангануи]] * Патеката Фангануи, под управувачка надлежност на Одделение за заштита на Нов Зеланд во рамките на програмата ''[[Големи пешачки патеки на Нов Зеланд]]''. * Пешачење (северно-јужни и источно-западни патеки се вкрстуваат на реката Фангануи) ** Те Арароа<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|title=Te Araroa - Whakapapa - Manganui-o-te-Ao|website=www.teararoa.org.nz|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20040630075322/http://www.teararoa.org.nz/trail_stories.php?story_id=34|archive-date=2004-06-30}}</ref> – патека за пешачење по должината на Нов Зеланд и Фангануи. ** Траверс од Ист Кејп до Кејп Егмонт<ref>{{Наведена книга|last=Salisbury|first=Raymond|date=1997|title=East Cape to Cape Egmont – 80 day traverse of the North Island|publisher=Word for Word Publishing}}</ref> ** Пешачка патека Математеаонга (и други) * Веслање со кану – многу историски локалитети и места за посета. * Годишна трка со сплавови: Од Пиријака до Таумарунуи – последен пат одржана во 1970-тите * Годишна трка со моторни чамци: Од Таумарунуи до Фангануи – последен пат одржана во 1980-тите == Мостови == И покрај тоа што е најдолгата пловна река на Нов Зеланд, Фангануи има малку мостови. Само два се наоѓаат на делницата од 230 км меѓу Фангануи и Таумарунуи. Целосниот список на мостови по редослед од изворот до морето е: * Мост на Државен пат 47 во близина на {{ill|Национален парк Тонгариро|en|Tongariro National Park|Националниот парк Тонгариро}} * Пешачка патека до Редути Те Порере која ја преминува реката веднаш низводно. * Западно пренасочување на хидроенергетскиот систем Тонгариро кој ја преминува реката. * Приватен шумарски пат во близина на езерото Те Вхаиау * Патот Хохотака во близина на Какахи * Таумарунуи (4 моста, клучувајќи го Мостот на победата) * Нов мост Те Маире (1954) * Ерусалим, руиниран висечки мост. * Велосипедски мост Упоконгаро - дел од велосипедската патека „Од планина до море“ (''Ngā Ara Tūhono)'', кој беше отворен на 2 декември 2020 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|title=Cycle bridge opens in time for summer|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Cycle-bridge-opens|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Мостот е долг 130 м<ref>{{Наведена мрежна страница|date=2020-01-21|title=Whanganui mayor accepts blame for delays to Upokongaro Cycle Bridge|url=https://www.stuff.co.nz/national/118945535/whanganui-mayor-accepts-blame-for-delays-to-upokongaro-cycle-bridge|access-date=2020-12-19|website=Stuff|language=en}}</ref>, а заедно со приклучната велосипедската патека чинеле 3,4 милиони долари.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Upokongaro cycle bridge opening confirmed|url=https://www.whanganui.govt.nz/Your-Council/News-Events/News/Upokongaro-cycle-bridge-opening-confirmed|access-date=2020-12-19|website=www.whanganui.govt.nz|language=en-AU}}</ref> Фангануи: * Мост на улицата Даблин * Градски мост на Фангануи * Мост Кобам – долг 275 м, со 9 [[распон (градежништво)|распони]], проектиран во 1959 година од Министерството за јавни работи и развој, изграден во 1962 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nzsee.org.nz/db/2011/193.pdf|title=Proceedings of the Ninth Pacific Conference on Earthquake Engineering – Retrofit to improve earthquake performance of bridge abutment slopes – COBHAM BRIDGE ABUTMENT RETROFIT USING DRILLED STONE COLUMNS|author1=G. Gregg|author2=P. Brabhaharan|author3=J. Duxfield|author4=S. Arumugam|work=NZTA Opus|date=April 2011}}</ref> Требало да се изгради мост над Фангануи за да се поврзе Раетихи со Таранаки во областа Мангапуруа (каде се наоѓа Мостот до никаде), но овој план никогаш не бил спроведен. === Железнички мостови === Најстарите мостови над реката се железничките: железничкиот мост Арамохо од 1876 година во Фангануи, заедно со мостот Матапуна од 1903–1904 година близу до Таумарунуи.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Matapuna Bridge|url=https://www.heritage.org.nz/the-list/details/9277|access-date=2020-07-20|website=www.heritage.org.nz}}</ref> == Познати личности == * [[Те Мамаку]], маорски поглавар * [[Александар Хатрик]], лидер во туризмот * [[Џон Тифин Стјуарт]], инженер * [[Мери Џозеф Обер]], католичка мисионерка * [[Џејмс К. Бакстер]], поет * [[Хенри Августус Филд]], геодет * [[Елси Смит]], 33-годинишна медицинска сестра и мисионерка * [[Вилијам Веб]], веслач * [[Ендру Андерсон]], капетан на речен брод, роден во Пипирики == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Whanganui River}} * [http://www.wanganui.com Официјален туристички портал на Фангануи] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131005180651/http://wanganui.com/|date=5 October 2013}} * [https://web.archive.org/web/20080510032342/http://www.riverboatsnz.com/ Историја на речната линија на Хатрик.] * [http://www.uniquelynz.com/whanganui.htm Приказна за реката] * [https://web.archive.org/web/20200215171912/http://rivers.org.nz/whanganui-guide/ Водич за Фангануи – брошура од Whitewater NZ] * [http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en Карта со главните паа на реката] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927190539/http://www.teara.govt.nz/NewZealanders/MaoriNewZealanders/WhanganuiTribes/1/ENZ-Resources/Standard/4/en|date=27 September 2007}} * [https://www.nzgeo.com/stories/smokestacks-and-paddle-wheels/ NZ Geographic Magazine – Smokestacks and Paddle Wheels] [[Категорија:Реки во Нов Зеланд]] [[Категорија:Манавату-Фангануи]] [[Категорија:Права на природата]] l3p1xk0g4741tzi21b51mwun29e7dmx Хидроелектрична енергија 0 1405148 5649590 5641904 2026-10-25T04:39:17Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649590 wikitext text/x-wiki [[Податотека:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|мини|300x300пкс| [[Брана „Три клисури“|Хидроелектраната „Три клисури“]] во Средна [[Народна Република Кина|Кина]] е најголемиот погон за производство на електрична енергија од кој било вид во светот.]] '''Хидроелектричната енергија''' — [[електрична енергија]] добиена од [[Хидроенергија|механичката енергија на водата]]. Претставува 14 % од светската електрична енергија, речиси 4210 [[Киловат-час|TWh]] во 2023 година,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://ember-climate.org/insights/research/global-electricity-review-2024/ |title=Global Electricity Review 2024 |date=2024-05-07 |work=Ember |language=en-US |accessdate=2024-09-02}}</ref> што е повеќе од сите други [[Обновливи извори на енергија|обновливи извори]] заедно, а исто така и повеќе од [[Јадрена енергија|нуклеарната енергија]].<ref name=":4">{{Наведена мрежна страница |url=https://www.iea.org/reports/hydropower-special-market-report |title=Hydropower Special Market Report – Analysis |date=2021-06-30 |work=IEA |language=en-GB |accessdate=2022-01-30}}</ref> Хидроенергијата може да обезбеди големи количини електрична енергија по потреба со ниски емисии на јаглерод, што ја прави клучен елемент во создавањето безбедни и чисти системи за снабдување со електрична енергија.<ref name=":4" /> [[Хидроелектрана|Хидроелектраната]] што има брана и [[Вештачко езеро|складирање на вода]] е флексибилен извор бидејќи количината на произведена електрична енергија може да се зголеми или намали за кратко време како одговор на променливата побарувачка. По изградбата, хидроелектраната не произведува непосреден отпад и речиси секогаш испушта значително помалку [[стакленички гасови]] од електраните на [[Фосилно гориво|фосилни горива]]. Сепак, кога се гради во низините на [[Дождовна шума|дождовните шуми]], каде што дел од шумата е потопен, може да се испуштат значителни количини на стакленички гасови.<ref>{{Наведено списание |презиме=de Faria |име=Felipe A M |презиме2=Jaramillo |име2=Paulina |презиме3=Sawakuchi |име3=Henrique O |презиме4=Richey |име4=Jeffrey E |презиме5=Barros |име5=Nathan |date=2015-12-01 |title=Estimating greenhouse gas emissions from future Amazonian hydroelectric reservoirs |journal=Environmental Research Letters |volume=10 |issue=12 |pages=124019 |bibcode=2015ERL....10l4019D |doi=10.1088/1748-9326/10/12/124019 |issn=1748-9326 |doi-access=free}}</ref> Изградбата на хидроцентрали може да има значително влијание врз животната средина, првенствено во губењето на [[обработливо земјиште]] и раселувањето на населението.<ref>{{Наведено списание |презиме=Fearnside |име=Philip M. |date=1989-07-01 |title=Brazil's Balbina Dam: Environment versus the legacy of the Pharaohs in Amazonia |url=https://doi.org/10.1007/BF01867675 |journal=Environmental Management |language=en |volume=13 |issue=4 |pages=401–423 |bibcode=1989EnMan..13..401F |doi=10.1007/BF01867675 |issn=1432-1009}}</ref><ref>{{Наведени вести |url=https://www.nytimes.com/2007/11/19/world/asia/19dam.html |title=Chinese Dam Projects Criticized for Their Human Costs |презиме=Yardley |име=Jim |date=2007-11-19 |work=The New York Times |access-date=2023-04-21 |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Тие, исто така, ги нарушуваат речните екосистеми, влијаејќи на живеалиштата, насобирањето на тиња и [[Ерозија|ерозијата]]. Иако браните можат да ги ублажат ризиците од поплави, уривањето на браните може да има катастрофални последици. Во 2021 година, глобално инсталираниот хидроенергетски капацитет достигнал речиси 1.400 GW, што во тој миг било највисоко ниво меѓу сите технологии за обновлива енергија.<ref name="Hydropower2022">{{Наведена мрежна страница |url=https://www.hydropower.org/publications/2022-hydropower-status-report |title=2022 Hydropower Status Report |publisher=International Hydropower Association |accessdate=2026-10-08 |language=en}}</ref> Хидроенергијата има значаен удел во енергетскиот сооднос на земји како што се Бразил, Норвешка и Кина.<ref name="BP">{{Наведена мрежна страница |url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2019-full-report.pdf |title=BP Statistical Review of World Energy 2019 |publisher=BP |accessdate=2020-03-28 |language=en}}</ref> Покрај класичните хидроцентрали, во соодветните крајбрежни области може да се користи и [[Плимна енергија|энергијата на плимата и осеката]]. Кина во 2022 година додала 24 GW хидроелектрична енергија, што претставувало речиси три четвртини од глобалното зголемување на капацитетот на хидроелектраните. Европа додала 2 GW, што бил нејзин најголем годишен пораст од 1990 година. Глобално, во 2022 година производството на хидроелектрична енергија се зголемило за 70 TWh (+2 %), со што таа останала најголемиот обновлив извор на енергија во светот, надминувајќи ги сите други обновливи технологии заедно.<ref name="IEAHydro">{{Наведена мрежна страница |url=https://www.iea.org/energy-system/renewables/hydroelectricity |title=Hydroelectricity |date=2024-04-28 |work=IEA – International Energy Agency |accessdate=2026-10-08 |language=en}}</ref> == Историја == Хидроенергијата се користи уште од дамнина за мелење [[жито]] и за други намени. Кон крајот на XVIII век, хидрауличната енергија ја обезбедила моќноста потребна за започнувањето на [[Индустриска револуција|Индустриската револуција]]. Во средината на 1700-тите години, францускиот инженер Бернар Форест де Белидор го објавил своето познато дело ''Architecture Hydraulique'', во кое ги опишал хидрауличните машини со вертикални и хоризонтални оски, а во 1771 година комбинацијата од [[Воденичко тркало|водна енергија]], машина за предење и континуирано производство одиграла значајна улога во развојот на фабричките системи. Во 1840-тите години биле развиени првите хидраулични мрежи за производство и пренесување на хидроенергијата до крајните корисници. До крајот на XIX век бил развиен [[електричен генератор]] кој можел да се поврзе со хидраулични системи,<ref name="doehis">{{Наведена мрежна страница |url=https://www.energy.gov/eere/water/history-hydropower |title=History of Hydropower |publisher=U.S. Department of Energy |language=en}}</ref> а растечката побарувачка од Индустриската револуција дополнително го поттикнала развојот во оваа насока.<ref name="watenc">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.waterencyclopedia.com/Ge-Hy/Hydroelectric-Power.html |title=Hydroelectric Power |publisher=Water Encyclopedia |language=en}}</ref> Во 1878 година, Вилијам Армстронг во Крегсајд, Нортамберленд (Англија), ја развил првата хидроелектрана во светот, користејќи ја за напојување на една лачна светилка во неговата уметничка галерија.<ref>{{Наведена книга |url=https://books.google.com/books?id=4xg9AQAAIAAJ&q=Industrial%20archaeology%20review%3A%20Volumes%2010-11 |title=Industrial archaeology review, Volumes 10-11 |презиме=Association for Industrial Archaeology |publisher=Oxford University Press |year=1987 |page=187 |language=en}}</ref> Старата електрана „Шелкопф бр. 1“ во близина на [[Нијагарски Водопади|Нијагарините Водопади]] започнала да произведува електрична енергија во 1881 година, напојувајќи мал број лачни светилки во околниот град. Првата комерцијална хидроелектрана на [[Томас Алва Едисон|Томас Едисон]], централата на улицата Вулкан, била пуштена во работа на 30 септември 1882 година во Аплтон, [[Висконсин]], со моќност од околу 12,5 киловати.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://home.clara.net/darvill/altenerg/hydro.htm |title=Hydroelectric power - energy from falling water |publisher=Clara.net |language=en}}</ref> До 1886 година веќе имало 45 хидроелектрани во САД и Канада, а до 1889 година само во САД нивниот број пораснал на 200.<ref name="doehis" /> [[Податотека:Warwick_Castle_-_Engine_House,_Waterwheel,_Weir,_and_Old_Castle_Bridge.jpg|мини| Генераторскиот погон на вода во замокот Ворвик, кој се користел за производство на електрична енергија за замокот од 1894 година до 1940 година]] На почетокот на 20 век, многу мали хидроелектрани биле изградени од комерцијални компании во планините во близина на урбаните средини. Во [[Гренобл]] во 1925 година. Меѓународниот саем за хидроенергија и туризам го посетиле повеќе од еден милион посетители. Како што електраните растеле, нивните придружни брани обезбедувале контрола на поплавите, [[наводнување]] и [[Навигација|пловидба]]. Бирото за рекултивација на САД, кое на почетокот на 20 век откако започнало низа проекти за наводнување на западот од земјата во раните 1900-ти, тој сега градел големи енергетски системи како што е браната Хувер од 1928 година.<ref name="act">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.usbr.gov/lc/region/g1000/pdfiles/bcpact.pdf|title=Boulder Canyon Project Act|date=December 21, 1928|archive-url=https://web.archive.org/web/20110613142851/http://www.usbr.gov/lc/region/g1000/pdfiles/bcpact.pdf|archive-date=June 13, 2011}}</ref> Хидроелектраните продолжиле да се шират во текот на 20 век. Првичната електрана на браната Хувер со капацитет од 1.345 MW била најголемата хидроелектрана во светот во 1936 година; во 1942 година ја засениела хидроелектраната Гранд Кули со капацитет од 6.809 MW.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.a2zlasvegas.com/otherside/sights/hoover.html|title=Hoover Dam and Lake Mead|publisher=U.S. Bureau of Reclamation|archive-url=https://web.archive.org/web/20101203214412/http://www.a2zlasvegas.com/otherside/sights/hoover.html|archive-date=3. prosinca 2010.|accessdate=9. listopada 2024.}}</ref> [[Итаипу|Хидроелектраната Итаипу]] била пуштена во работа во 1984 година во Јужна Америка како најголема, со капацитет од {{Безпрелом|14 GW}}, но во 2008 година ја надминала браната [[Брана „Три клисури“|„Три клисури“]] во Кина со капацитет од 22,5 GW. Хидроелектричната енергија сега снабдува земји како [[Норвешка]], [[Демократска Република Конго]], [[Парагвај]] и [[Бразил]] со повеќе од 85 % од нивната електрична енергија. == Иден потенцијал == Некои земји речиси целосно го развиле својот хидроенергетски потенцијал и имаат многу малку простор за дополнителен раст: на пример, Швајцарија искористува 88 % од својот потенцијал, а Мексико 80 %.<ref name=":3">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/hydropower_essentials.pdf |title=Renewable Energy Essentials: Hydropower |work=IEA.org |publisher=International Energy Agency |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329132409/http://www.iea.org/publications/freepublications/publication/hydropower_essentials.pdf |archive-date=2017-03-29 |accessdate=2017-01-16 |language=en}}</ref> Во 2021 година, Меѓународната агенција за енергија (ИЕА) изјавила дека се потребни многу поголеми напори во овој сектор за ограничување на климатските промени.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.iea.org/reports/hydropower |title=Hydropower – Analysis |work=IEA |language=en-GB |accessdate=2022-01-30}}</ref> Во 2022 година, агенцијата објавила прогноза за додавање на нови 141 GW капацитет од хидроенергија во периодот помеѓу 2022 и 2027 година, што е малку пониско од остварениот раст во периодот од 2017 до 2022 година. Поради потребното време за добивање еколошки дозволи и за обезбедување финансирање (задолжување), тие проценуваат дека растот ќе остане ограничен, со само дополнителни 40 GW кои се сметаат за можни дури и во сценарио со забрзан развој. Воедно, ИЕА ја истакнала и големата потреба од итна модернизација на постојните застарени системи.<ref name=":4" />{{Rp|67}} == Одлики == Електричната енергија е еден од најчистите облици на енергија. Постојат различни опции за нејзино добивање, а еколошки најприфатливи методи се оние од обновливи извори на енергија, како што се хидроелектраните, [[Ветерна електрана|ветерните]] и сончевите електрани. Историски гледано, хидроелектраните се најраспространетиот извор во оваа категорија. Нивниот удел меѓу обновливите извори на енергија во минатото изнесувал околу 88 % (според податоци за 2005 година). Ова е последица на неколку клучни чинители. За разлика од ветерот или сонцето, чиј интензитет е непредвидлив и зависи од моменталните метеоролошки услови, волуменскиот проток на водата кај реките е многу постабилен во текот на годината. Ова овозможува посигурно и поконтинуирано снабдување со електрична енергија. Посебно значајна група во овој сектор се [[Реверзибилна хидроелектрана|реверзибилните хидроелектрани]], кои овозможуваат два режима на работа (производство и пумпање вода) и како такви се многу економски исплатливи за балансирање на енергетскиот систем. Се проценува дека во 2005 година, околу 20 % од вкупната потрошувачка на електрична енергија во светот била обезбедена токму од хидроелектраните, што тогаш претставувало глобален капацитет од приближно 816 GW. === Предности === [[Податотека:Stwlan.dam.jpg|мини| Хидроелектраната „Фестиниог“ може да произведе 360 мегавати електрична енергија во рок од 60 секунди по јавувањето на побарувачката.]] ==== Флексибилност ==== Хидроенергијата е флексибилен извор на електрична енергија бидејќи централите можат брзо да го зголемат или намалат производството на краток рок за да се приспособат на променливите потреби во мрежата.<ref name="wi2012">{{Наведена мрежна страница |url=https://www.power-technology.com/features/worlds-biggest-hydroelectric-power-plants/ |title=World's biggest hydroelectric power plants |презиме=Hemanth Kumar |date=2021-03 |accessdate=2022-02-05 |language=en}}</ref> Хидротурбините имаат време на стартување од редот на само неколку минути.<ref name="Huggins2010">{{Наведена книга |url=https://books.google.com/books?id=Nn5y9gQeIlwC&pg=PA60 |title=Energy Storage |презиме=Robert A. Huggins |date=2010-09-01 |publisher=Springer |isbn=978-1-4419-1023-3 |pages=60 |language=en}}</ref> Иако батериските системи за складирање реагираат побрзо, нивниот капацитет е многу мал во споредба со хидроелектричната енергија.<ref name=":4" /> Потребни се помалку од 10 минути за да се доведат повеќето хидроцентрали од состојба на мирување (ладен старт) до целосно оптоварување, што е значително побрзо од нуклеарните централи и речиси сите електрани на фосилни горива.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=45956 |title=About 25% of U.S. power plants can start up within an hour - Today in Energy - U.S. Energy Information Administration (EIA) |work=www.eia.gov |accessdate=2022-01-30 |language=en}}</ref> Производството на електрична енергија може исто така брзо да се намали кога во системот се јавува вишок енергија.<ref name="Sørensen2004">{{Наведена книга |url=https://books.google.com/books?id=Y17FoN2VUEwC&pg=PA556 |title=Renewable Energy: Its Physics, Engineering, Use, Environmental Impacts, Economy, and Planning Aspects |презиме=Bent Sørensen |publisher=Academic Press |year=2004 |isbn=978-0-12-656153-1 |pages=556– |language=en}}</ref> Поради ова, расположливиот капацитет на хидроелектраните со акумулации главно не се користи за производство на базна енергија, освен во случаи кога е потребно контролирано празнење на езерата поради поплави или за задоволување на потребите за вода низводно.<ref name="(U.S.)1980">{{Наведена книга |url=https://books.google.com/books?id=37dUAAAAYAAJ&pg=PA10 |title=Geological Survey Professional Paper |презиме=Geological Survey (U.S.) |publisher=U.S. Government Printing Office |year=1980|pages=10 |language=en}}</ref> Наместо тоа, тие примарно служат како клучна резерва и поддршка за побавните генератори на енергија во мрежата.<ref name="Sørensen2004" /> ==== Моќност со висока вредност ==== Главната предност на конвенционалните хидроцентрали со акумулации е нивната способност за складирање големи количини вода по ниска цена, која подоцна се користи за производство на чиста и висококвалитетна електрична енергија. Во 2021 година, ИЕА проценила дека акумулациите на сите постоечки конвенционални хидроелектрани заедно можат да складираат вкупно 1.500 терават-часови (TWh) електрична енергија во еден целосен циклус, што е околу 170 пати повеќе енергија од вкупниот глобален капацитет на реверзибилните хидроелектрани.<ref name=":4" /> Исто така, не се очекува дека капацитетот за складирање на батериските системи ќе го надмине капацитетот на овие акумулации во текот на 2020-тите.<ref name=":4" /> Кога се користи за задоволување на врвната (пикова) побарувачка, хидроелектричната енергија има многу поголема економска вредност во споредба со базната енергија, а уште повеќе во споредба со повремените и варијабилни извори како што се ветерот и сончевата енергија. Хидроелектраните имаат исклучително долг економски век на експлоатација, при што голем дел од објектите работат активно помеѓу 50 и 100 години. Покрај тоа, оперативните трошоци за работна сила се обично многу ниски, бидејќи современите постројки се целосно автоматизирани и бараат минимален персонал во текот на нормалното работење. Онаму каде што браните имаат повеќекратна намена, хидроелектраните можат да се додадат на нив со релативно ниски дополнителни трошоци за изградба, обезбедувајќи стабилен извор на приходи за покривање на оперативните трошоци на самата брана. Пресметано е дека продажбата на електрична енергија од хидроцентралата „Три клисури“ во Кина ќе ги покрие целосните трошоци за нејзината изградба по само 5 до 8 години работа со полн капацитет.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.waterpowermagazine.com/story.asp?storyCode=2041318 |title=Beyond Three Gorges in China |date=2007-01-10 |publisher=Waterpowermagazine.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614050746/https://www.waterpowermagazine.com/story.asp?storyCode=2041318 |archive-date=2011-06-14 |language=en}}</ref> Сепак, одредени студии покажуваат дека во повеќето земји, изградбата на големи хидроцентрали е прескапа и одзема премногу време за да се постигне позитивен економски принос прилагоден на ризикот, освен ако однапред не се воспостават соодветни мерки за управување со инвестициските ризици.<ref>{{Наведено списание |презиме=Ansar |име=Atif |презиме2=Flyvbjerg |име2=Bent |презиме3=Budzier |име3=Alexander |презиме4=Lunn |име4=Daniel |date=2014-03 |title=Should We Build More Large Dams? The Actual Costs of Hydropower Megaproject Development |journal=Energy Policy |volume=69 |pages=43–56 |arxiv=1409.0002 |bibcode=2014EnPol..69...43A |doi=10.1016/j.enpol.2013.10.069 |ssrn=2406852 |language=en}}</ref> Голема предност на овие постројки е што тие не користат [[Фосилно гориво|фосилни горива]] за придвижување на турбините и електричните генератори. На тој начин, електричната енергија произведена во хидроелектраните е економски попрофитабилна и целосно независна од флуктуациите на цените и понудата на фосилни горива на светскиот пазар. Дополнително, хидроелектраните имаат значително подолг животен век од класичните термоелектрани. ==== Погодност за индустриски апликации ==== Иако најголемиот дел од хидроелектричните проекти ги снабдуваат јавните електроенергетски мрежи, одредени постројки се изградени исклучиво за потребите на големи индустриски претпријатија. Ваквите наменски хидроенергетски проекти најчесто се подигнуваат за да обезбедат огромни количини електрична енергија потребни за процесот на електролиза кај индустријата за производство на [[Алуминиум|алуминиум]]. На пример, во текот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], капацитетите на познатата брана „Гранд Кули“ биле насочени кон снабдување на фабриките на компанијата „Алкоа“ во Белингам (Вашингтон, САД) со цел да се забрза производството на воени авиони. По завршувањето на војната, на оваа централа ѝ било овозможено, покрај потребите на алуминиумската индустрија, да обезбедува вода за наводнување и електрична енергија и за поширокото граѓанство. Слични примери постојат и во други делови од светот: во [[Суринам]], вештачкото акумулационо езеро Брокопондо било изградено примарно за снабдување со струја на алуминиумската индустрија на „Алкоа“, додека во [[Нов Зеланд]], хидроелектраната „Манапури“ е подигната наменски за потребите на топилницата за алуминиум лоцирана во Тиваи Поинт. ==== Намалени емисии на CO<sub>2</sub> ==== Бидејќи хидроелектричните брани не користат гориво, самиот процес на производство на електрична енергија не испушта [[јаглерод диоксид]]. Иако овој гас првично се ослободува за време на градежните активности, а одредена количина метан се испушта годишно од самите акумулации, хидроелектраните во целост имаат една од најниските емисии на стакленички гасови во текот на животниот циклус за производство на струја.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://hydropower-assets.s3.eu-west-2.amazonaws.com/publications-docs/iha_2018_hydropower_status_report_4.pdf |title=2018 Hydropower Status Report: Sector Trends and Insights |date=2018 |publisher=International Hydropower Association |страница=16 |accessdate=2022-03-19 |language=en}}</ref> Ова исклучително ниско ниво на емисии на [[стакленички гасови]] е особено изразено во подрачјата со [[Умерена клима|умерени климатски услови]]. Позначително влијание врз емисиите се забележува во тропските региони, бидејќи тамошните акумулации на електраните произведуваат поголема количина на [[метан]] отколку оние во умерените предели.<ref>{{Наведено списание |презиме=Wehrli |име=Bernhard |date=2011-09-01 |title=Climate science: Renewable but not carbon-free |списание=Nature Geoscience |volume=4 |issue=9 |pages=585–586 |bibcode=2011NatGe...4..585W |doi=10.1038/ngeo1226 |language=en}}</ref> Како и останатите извори кои не користат фосилни горива, хидроенергијата воопшто не испушта [[сулфур диоксид]], [[азотни оксиди]] или други опасни прашкасти честички. Клучната предност на обновливите извори на енергија, вклучувајќи ги и хидроелектраните, е значително намалената или целосно елиминираната емисија на стакленички гасови. Сепак, емисиите се целосно елиминирани само доколку изолирано се набљудува самиот технички процес на генерација на струја. Сликата е поразлична доколку се анализира целиот систем (изградбата на браната, турбината, електричниот генератор и создавањето на вештачкото езеро). И покрај ова, една интересна заедничка студија на Институтот „Пол Шерер“ и Универзитетот во [[Штутгарт]] покажала дека, анализирано низ целиот животен циклус, хидроелектраните се најмалите производители на стакленички гасови меѓу сите енергетски извори. Веднаш по нив следуваат ветерните електрани, нуклеарните централи и енергијата добиена од фотоволтаични сончеви панели. Важно е да се напомене дека оваа студија била наменски спроведена за климатските услови во [[Европа]], па затоа нејзините заклучоци се применливи и за областите во [[Северна Америка]] и Северна [[Азија]]. ==== Други намени на акумулациите ==== Освен нивната примарна функција за производство на електрична енергија, акумулационите езера создадени од хидроелектраните можат да имаат и неколку други позитивни аспекти. Нивната големина и убавина често привлекуваат [[Туризам|туристи]], а на нивната површина се овозможуваат одлични услови за разни водни [[Спорт|спортови]]. Во одредени земји, во овие вештачки езера е доста распространета и аквакултурата (одгледувањето риби). Покрај тоа, повеќенаменските големи брани играат клучна улога во регулирањето на речните текови и можат успешно да ги контролираат поплавите, кои во спротивно би имале катастрофални последици врз населението што живее низводно од објектот.<ref name="Water: Science and Issues">{{Наведено списание |презиме=Atkins |име=William |година=2003 |title=Hydroelectric Power |списание=Water: Science and Issues |volume=2 |pages=187–191 |language=en}}</ref> Дополнително, преку овие системи се поддржува и [[Земјоделство|земјоделството]] со обезбедување релативно постојано снабдување со вода за [[наводнување]]. Сепак, секојдневното управување со брани кои истовремено се користат за повеќе вакви различни намени е исклучително сложен процес.<ref name=":4" /> === Недостатоци === === Промена на животната средина === Друг значаен негативен аспект при изградбата на големи брани е ризикот од делумно или целосно губење на важни економски, културни и природни богатства. За време на полнењето на хидроакумулационото езеро, неминовно доаѓа до потопување на сè што се наоѓа под идната кота на водата. Копнената [[Фауна|фауна]] во тоа подрачје е принудена трајно да се пресели, а истото важи и за локалното население кое мора да биде дислоцирано. Што се однесува до [[Флора|флората]], ситуацијата е уште понеповолна, особено во тропските области каде што големите количини потопена вегетација брзо гнијат и испуштаат штетни гасови. ==== Уништување на екосистемот и губење на земјиште ==== [[Податотека:MeroweDam01.jpg|мини|Браната Мероу во [[Судан]]. Хидроелектраните што користат [[Брана (градба)|брани]] поплавуваат големи површини земјиште поради потребата од создавање [[Вештачко езеро|акумулации]]. Ваквите промени во бојата на почвата или [[Албедо|албедото]], заедно со ефектите во случаите кога се потопуваат дождовни шуми, можат да предизвикаат силен ефект на глобално затоплување. Во одредени специфични животни циклуси, вкупните емисии на стакленички гасови од овие централи можат потенцијално да го надминат дури и влијанието на електраните на јаглен.]] Големите акумулации поврзани со традиционалните хидроелектрични брани резултираат со потопување на огромни површини спротиводно од објектот, со што понекогаш целосно се уништуваат биолошки богати и продуктивни низински и речни долински шуми, мочуришта и пасишта. Изградбата на брани целосно го прекинува природниот проток на реките и може сериозно да им наштети на локалните екосистеми. Дополнително, подигнувањето на големи брани и вештачки езера многу често вклучува присилно раселување на луѓето и на дивиот свет.<ref name="wi2012" /> Губењето на природното земјиште дополнително се влошува со фрагментација на живеалиштата во околните подрачја предизвикана од самото акумулационо езеро.<ref name=":0">{{Наведено списание |презиме=Robbins |име=Paul |година=2007 |title=Hydropower |списание=Encyclopedia of Environment and Society |volume=3}}</ref> Хидроенергетските проекти можат да бидат исклучително штетни за околните водни [[Екосистем|екосистеми]], како спротиводно, така и низводно од местоположбата на електраната. Производството на хидроелектрична енергија радикално ја менува животната средина низводно во реката. Водата што излегува од турбините обично содржи многу малку суспендиран седимент, што доведува до ерозија и пробивање на речните корита и постепено губење на речните брегови.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://internationalrivers.org/en/node/1476 |title=Sedimentation Problems with Dams |publisher=Internationalrivers.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20101001001803/http://www.internationalrivers.org/en/node/1476 |archive-date=2010-10-01 |accessdate=2010-07-16 |language=en}}</ref> Покрај тоа, самите турбини можат да убијат голем дел од речната фауна што поминува низ нив; на пример, истражувањата покажуваат дека дури 70 % од јагулите што минуваат низ турбините угинуваат веднаш.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.researchgate.net/publication/263678051 |title=Loss of European silver eel passing a hydropower station |publisher=ResearchGate |language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://phys.org/news/2022-01-fish-dies-hydroelectric-turbines.html |title=One in five fish dies from passing hydroelectric turbines |language=en}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.newsroom.co.nz/another-nail-in-the-coffin-for-endangered-eels |title=Another nail in the coffin for endangered eels |date=2019-08-26 |language=en}}</ref> Поради повременото отворање на затворачите на турбините при покривање на врвната побарувачка, низводно се забележуваат нагли и чести дневни флуктуации во речниот проток, што создава дополнителен ризик за живиот свет.<ref>{{Наведено списание |презиме=Glowa |име=Sarah E. |презиме2=Kneale |име2=Andrea J. |презиме3=Watkinson |име3=Douglas A. |презиме4=Ghamry |име4=Haitham K. |презиме5=Enders |име5=Eva C. |презиме6=Jardine |име6=Timothy D. |date=2023-02-10 |title=Applying a 2D-Hydrodynamic Model to Estimate Fish Stranding Risk Downstream from a Hydropeaking Hydroelectric Station |списание=Ecohydrology |volume=E2530 |doi=10.1002/eco.2530 |doi-access=free |language=en}}</ref> Клучниот дел на секоја хидроелектрана е нејзината [[Брана (градба)|брана]]. Попуштањето или ненадејното уривање на браната може да доведе до катастрофални последици за целиот човечки и речен екосистем низводно. Самиот квалитет на планирањето, градбата и редовното одржување не е стопроцентна гаранција дека објектот е целосно заштитен од оштетувања. Браните историски се сметаат за многу привлечна цел за време на воени операции, терористички акти и слични вонредни ситуации. Како пример што ја покажува потенцијалната опасност по човечките животи често се посочува браната „Три клисури“ во Кина, сместена на реката [[Јангцекјанг|Јангце]]. Бидејќи станува збор за најголемата и најводна кинеска река, изградбата на хидроцентрала била целосно оправдана. Сепак, нејзиното хидроакумулационо езеро е толку масивно што со својата огромна тежина врши притисок врз земјината кора. Ако се земе предвид дека ова подрачје е геолошки нестабилно и се наоѓа во близина на споеви на литосферски плочи, научниците предупредуваат дека постои сериозен и оправдан ризик од сеизмички активности и индуцирани [[Земјотрес|земјотреси]]. ==== Суша и губење на вода преку испарување ==== [[Суша|Сушите]] и сезонските промени во врнежите можат сериозно да го ограничат производството на хидроелектрична енергија.<ref name=":4" /> Дополнително, значителни количини вода од акумулациите можат да се изгубат и преку процесот на [[Испарување|испарување]]. ==== Замилување (седиментација) и намалување на волуменот ==== Течната вода со својот тек носи ситни честички низводно, што има негативен ефект врз браните и нивните електрани, особено кај оние кои се наоѓаат на реки или во сливови со високи оптоварувања на тиња. Наталожувањето на тињата може постепено да ја исполни акумулацијата, со што се намалува нејзината способност за контрола на поплавите и се предизвикува дополнителен хоризонтален притисок врз самата конструкција на браната. Некои акумулации можат целосно да се наполнат со седимент и да станат бескорисни, или пак можат да се прелеат за време на големи поплави и да предизвикаат рушење на браните.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.ijee.dit.ie/articles/Vol14-4/ijee1012.pdf |title=Teaching Case Studies in Reservoir Siltation and Catchment Erosion |презиме=Patrick James |име=H Chansen |година=1998 |publisher=TEMPUS Publications |location=Great Britain |pages=265–275 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090902184753/http://www.ijee.dit.ie/articles/Vol14-4/ijee1012.pdf |archive-date=2009-09-02 |language=en}}</ref><ref>{{Наведена книга |url=https://archive.org/details/hydraulicsofdams0000sent |title=Hydraulics of dams and reservoirs |презиме=Șentürk |име=Fuat |publisher=Water Resources Publications |year=1994 |isbn=0-918334-80-2 |edition=reference. |location=Highlands Ranch, Colo. |page=375 |language=en}}</ref> Реката по својот тек постојано носи наносен материјал во облик на [[песок]] и тиња. Со текот на времето, ова води до таложење на овој материјал во водниот слив, а непосредна последица на тоа е намалување на длабочината и корисниот волумен на акумулацијата. Поради ова, вештачкото езеро постепено ја губи својата примарна улога – да акумулира водена маса за време на дождливите раздобја и да ја користи во сушните раздобја од годината. Овој проблем во одредена мера може да се ублажи со изградба на обиколни (бајпас) канали кои го одведуваат седиментот надвор од езерото. Сепак, како краен резултат, секоја хидроелектрана има свој ограничен животен век, по чие истекување таа станува целосно неекономична. ==== Емисии на метан од акумулацијата ==== [[Податотека:Hoover_Dam_Nevada_Luftaufnahme.jpg|мини|[[Хуверова брана|Хуверовата брана]] во Соединетите Американски Држави е пример за голема конвенционална хидроелектрана со брана, со инсталиран капацитет од 2.080 MW.]] Значително помалку позитивни еколошки ефекти се забележуваат кај проектите во тропските области. Во низинските [[Дождовна шума|дождовни шуми]], каде што при изградбата се потопуваат големи делови од вегетацијата, утврдено е дека вештачките езера произведуваат значителни количини [[метан]]. Ова се должи на распаѓањето на растителниот материјал во поплавените подрачја во анаеробна средина (без присуство на кислород). Според извештајот на Светската комисија за брани,<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dams.org/report/ |title=WCD Final Report |date=2000-11-16 |publisher=Dams.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20130821120709/http://www.dams.org/report/ |archive-date=2013-08-21 |language=en}}</ref> во случаи кога површината на акумулацијата е преголема во споредба со нејзиниот производствен капацитет (помалку од 100 вати на квадратен метар површина) и кога шумата не била однапред расчистена пред полнењето на езерото, емисиите на стакленички гасови можат да бидат дури и повисоки од оние кај конвенционалните термоелектрани кои работат на нафта.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.newscientist.com/article/dn7046-hydroelectric-powers-dirty-secret-revealed/ |title=Hydroelectric power's dirty secret revealed |презиме=Graham-Rowe |име=Duncan |date=2005-02-24 |work=NewScientist.com |language=en}}</ref> Во овие топли предели, под анаеробни услови под вода, гниењето на растителните остатоци примарно ослободува [[јаглерод диоксид]] ([[Јаглерод диоксид|CO₂]]) и метан. Ослободувањето на јаглерод диоксидот само по себе не претставува нов еколошки проблем, бидејќи тој гас веќе претходно циркулирал во атмосферата и растенијата го инкорпорирале во своите ткива преку процесот на [[фотосинтеза]] за време на нивниот раст. За разлика од согорувањето на фосилните горива, ова не е новосоздаден CO₂. Сепак, емисиите на CO₂ во хидроакумулациите се екстремно високи доколку шумата не била целосно исечена пред сливот да се наполни со вода. Многу поголема еколошка закана претставува создавањето на метан, кој има многу посилно влијание врз [[Ефект на стаклена градина|ефектот на стаклена градина]] кога ќе се ослободи во атмосферата. ==== Раселување на населението ==== Друг сериозен недостаток на хидроелектричните брани е потребата од присилно преместување и раселување на луѓето кои живеат во областа на планираната акумулација. Во 2000 година, Светската комисија за брани проценила дека помеѓу 40 и 80 милиони луѓе ширум светот биле раселени од своите домови поради изградбата на вакви акумулациони езера.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://internationalrivers.org/en/way-forward/world-commission-dams/world-commission-dams-framework-brief-introduction |title=Briefing of World Commission on Dams |date=2008-02-29 |publisher=Internationalrivers.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20080913152808/http://internationalrivers.org/en/way-forward/world-commission-dams/world-commission-dams-framework-brief-introduction |archive-date=2008-09-13 |accessdate=2008-09-03 |language=en}}</ref> ==== Ризици од уривање на браната ==== Бидејќи големите конвенционални хидроцентрали со брани задржуваат огромни количини вода, секое попуштање на конструкцијата поради лоша градба, природни катастрофи или саботажа може да има катастрофални последици за заедниците и инфраструктурата сместени низводно. За време на разорниот тајфун Нина во 1975 година, браната Банчјиао во Јужна Кина се урнала откако во рок од 24 часа наврнало повеќе дожд отколку во тек на цела просечна година. Како директна последица од поплавата загинале 26.000 луѓе, а дополнителни 145.000 луѓе ги загубиле животите поради последователните епидемии и глад, додека милиони останале без покрив над главата. Изградбата на брана на геолошки несоодветна и нестабилна местоположба исто така може да предизвика големи несреќи. Таков е примерот со катастрофата кај браната Вајонт во Италија во 1963 година, кога поради масивно свлечиште загинале речиси 2.000 луѓе. Попуштањето на браната Малпасет кај Фрежус на [[Прованса-Алпи-Азурен Брег|Азурниот Брег]] во Јужна Франција се случило на 2 декември 1959 година, при што во големиот воден бран загинале 423 луѓе.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://ecolo.org/documents/documents_in_french/malpasset/malpasset.htm |title=La catastrophe de Malpasset en 1959 |презиме=Bruel |име=Frank |accessdate=2015-09-02 |language=fr}}</ref> Помалите брани и микрохидроцентралите претставуваат значително помал ризик, но можат да создадат постојани опасности дури и со децении откако ќе престанат активно да се користат. На пример, браната „Кели Барнс“ со мал земјен насип се распаднала во 1977 година – цели дваесет години откако нејзината електрана била затворена – предизвикувајќи поплава во која загинале 39 лица. == Хидроелектрична енергија по земја == [[Податотека:World_map_of_the_share_of_electricity_production_from_hydropower,_2020,_OWID.svg|мини|Удел на хидроелектраните во вкупното производство на електрична енергија во 2022 година.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://ourworldindata.org/grapher/share-electricity-hydro |title=Share of electricity production from hydropower |work=Our World in Data |accessdate=2023-08-15 |language=en}}</ref>]] [[Податотека:World_hydro_generation_yearly.png|мини|Годишно производство на хидроелектрична енергија по континенти.<ref name="ember">{{Наведена мрежна страница |url=https://ember-climate.org/data-catalogue/yearly-electricity-data/ |title=Yearly electricity data |date=2023-12-06 |work=ember-climate.org |accessdate=2024-08-20 |language=en}}</ref>]] [[Податотека:World_hydro_generation_2021.png|мини|Производство на хидроелектрична енергија по земји во 2021 година.<ref name="ember" />]] Во 2022 година, хидроцентралите ширум светот произвеле 4.289 TWh електрична енергија, што претставува околу 15 % од вкупното глобално производство на струја и повеќе од половина од енергијата добиена од сите обновливи извори заедно. Од вкупната светска количина, [[Народна Република Кина|Кина]] произвела најмногу (30 %), по што следуваат [[Бразил]] (10 %), [[Канада]] (9,2 %), [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] (5,8 %) и [[Русија]] (4,6 %). Парагвај ја произведува речиси целата своја електрична енергија од хидроелектраните и притоа извезува многу поголем дел од енергијата отколку што троши за сопствени потреби.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://dialogochino.net/en/climate-energy/54953-paraguay-electricity-exporter-power-outages/ |title=Paraguay: a significant electricity exporter, but citizens suffer outages |date=2022-06-14 |work=Dialogo China |accessdate=2023-12-30 |language=en}}</ref> Поголемите енергетски постројки обично ги градат и со нив управуваат државните органи, па затоа најголемиот дел од вкупниот глобален капацитет (70 %) е во јавна сопственост. Ова е интересно ако се земе предвид фактот дека (заклучно со 2021 година) речиси 70 % од вкупниот број на поединечни постројки всушност се во сопственост и под управување на приватниот сектор.<ref name=":4" /> При анализа на електричната енергија произведена во хидроелектраните во одредено раздобје, се прави јасна разлика помеѓу инсталираната (номинална) моќност и фактички произведената енергија. Односот помеѓу реално произведената електрична енергија во текот на една година и максималната можна енергија што би се добила доколку централата работи со полн капацитет без прекин во истиот период, се нарекува фактор на капацитет. Инсталираната моќност, пак, претставува збир од номиналните моќности на сите генератори во една [[Држава|земја]]. Во следната табела се наведени податоци за земјите со производство поголемо од 1 TWh: * вкупното годишно производство изразено во [[Киловат-час|терават-часови]] (TWh) * учеството на [[Хидроелектрана|хидроелектраните]] во вкупното национално производство на струја * вкупниот инсталиран капацитет изразен во [[Ват|гигавати]] (GW) * процентниот раст на капацитетот и * остварениот фактор на капацитет за соодветната година. Главен извор на информациите е тинк-тенкот „Ембер“ (Ember) со статистички податоци заклучно со 2023 година, освен ако во самата табела не е експлицитно наведено поинаку.<ref name="ember" /> {| class="sortable wikitable sticky-header static-row-numbers sort-under col1left" {{right}} |- ! Држава ! {{abbr|Произв.<br/>(TWh)|Производство (Терават-часови)}} ! {{abbr|%<br/>удел,|Удел во производството на хидроенергијата }} ! {{abbr|Кап,<br/>(GW)|Капацитет (Гигавати)}} ! {{abbr|% раст,<br/>кап.|Раст на капацитетот}} ! {{abbr|Фактор,<br/>кап.|Фактор на капацитетот}} |- class="static-row-numbers-norank" | {{noflag|'''Свет'''}} || 4183,41 || 14,2 || 1267,90 || 0,6 || 38% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|China}} || 1226,00 || 13,0 || 370,60 || 0,8 || 38% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Brazil}} || 428,65 || 60,4 || 109,90 || 0,1 || 50% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Canada}} || 364,20 || 57,5 || 83,31 || 0,0 || 50% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|United States}} || 233,96 || 5,5 || 86,66 || 0,0 || 31% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Russia}} || 200,87 || 17,1 || 50,57 || -1,6 || 45% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|India}} || 149,17 || 7,6 || 47,33 || 0,2 || 36% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Norway}} || 135,96 || 88,5 || 34,40 || 0,4 || 45% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Vietnam}} || 80,90 || 29,3 || 22,64 || 0,5 || 41% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Japan}} || 74,50 || 7,4 || 28,22 || 0,1 || 30% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Sweden}} || 66,07 || 39,7 || 16,40 || 0,0 || 46% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Venezuela}} (2022) || 65,68 || 77,6 || 16,81 || 0,0 || 45% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Turkey}} || 63,72 || 19,9 || 31,78 || 0,7 || 23% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Colombia}} || 54,24 || 62,5 || 13,21 || 5,3 || 47% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|France}} || 53,19 || 10,4 || 24,14 || -0,4 || 25% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Paraguay}} (2022) || 43,87 || 99,7 || 8,81 || 0,0 || 57% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Austria}} || 39,79 || 59,4 || 14,71 || -1,4 || 31% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Switzerland}} || 39,00 || 54,8 || 15,28 || 1,4 || 29% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Italy}} || 37,94 || 14,5 || 18,85 || -0,4 || 23% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Pakistan}} || 37,90|| 23,5 || 10,64 || 0,0 || 41% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Laos}} (2022) || 33,40 || 72,7 || 9,65 || 7,7 || 40% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Malaysia}} || 31,51 || 16,8 || 6,21 || 0,0 || 58% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Peru}} || 31,51 || 52,6 || 5,50 || 0,0 || 65% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Argentina}} || 29,90 || 20,4 || 10,39 || 0,0 || 33% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Ecuador}} || 26,61 || 76,4 || 5,19 || 0,0 || 59% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|New Zealand}} || 26,04 || 58,5 || 5,68 || 0,0 || 52% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Indonesia}} || 24,59 || 7,0 || 6,78 || 1,3 || 41% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Chile}} || 23,90 || 28,6 || 7,47 || 2,5 || 37% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Iran}} || 22,65 || 5,9 || 11,68 || 1,6 || 22% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Mexico}} || 20,40 || 5,8 || 13,30 || 0,0 || 18% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Spain}} || 20,01 || 7,4 || 16,81 || 0,0 || 14% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Germany}} || 19,47 || 3,9 || 5,74 || 2,1 || 39% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Tajikistan}} (2022) || 18,66 || 89,4 || 5,76 || 0,3 || 37% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Romania}} || 18,30 || 32,5 || 6,57 || 0,0 || 32% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Zambia}} (2022) || 17,09 || 87,8 || 3,17 || 17,0 || 62% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Mozambique}} (2022) || 15,49 || 81,4 || 2,19 || 0,0 || 81% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Australia}} || 15,26 || 5,6 || 8,44 || 9,5 || 21% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Finland}} || 15,11 || 18,9 || 3,18 || 0,3 || 54% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Ethiopia}} (2022) || 14,75 || 95,7 || 4,82 || 18,4 || 35% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Iceland}} (2022) || 13,94 || 70,2 || 2,11 || 0,0 || 75% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Egypt}} || 13,82 || 6,3 || 2,83 || 0,0 || 56% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|North Korea}} (2022) || 12,82 || 57,5 || 4,89 || 0,6 || 30% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Angola}} (2022) || 12,64 || 74,6 || 3,73 || 0,0 || 39% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Serbia}} || 12,19 || 32,0 || 2,49 || 0,0 || 56% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Kyrgyzstan}} (2022) || 11,90 || 85,9 || 2,78 || 0,0 || 49% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Ukraine}} (2022) || 11,10 || 9,9 || 4,82 || 0,0 || 26% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|DR Congo}} (2022) || 11,00 || 99,6 || 2,93 || 12,3 || 43% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Sudan}} (2022) || 11,00 || 61,6 || 1,48 || 0,0 || 85% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Portugal}} || 10,98 || 24,5 || 8,19 || 0,0 || 15% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Georgia}} || 10,85 || 75,5 || 3,45 || 2,1 || 36% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Nepal}} (2022) || 9,67 || 98,5 || 2,20 || 11,7 || 50% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Myanmar}} || 9,37 || 51,6 || 3,27 || 0,0 || 33% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Panama}} (2022) || 9,24 || 69,2 || 1,84 || 1,7 || 57% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Philippines}} || 9,08 || 7,7 || 3,09 || 1,6 || 34% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Bhutan}} (2022) || 9,00 || 100,0 || 2,33 || 0,0 || 44% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Kazakhstan}} || 8,79 || 7,8 || 2,90 || 3,2 || 35% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Costa Rica}} || 8,45 || 70,5 || 2,37 || 1,7 || 41% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Nigeria}} || 8,28 || 20,4 || 2,85 || 32,6 || 33% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Croatia}} || 7,87 || 46,5 || 2,21 || 0,0 || 41% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Ghana}} (2022) || 7,50 || 33,3 || 1,58 || 0,0 || 54% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Albania}} (2022) || 6,96 || 99,4 || 2,49 || -0,8 || 32% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Thailand}} || 6,59 || 3,5 || 3,11 || 0,0 || 24% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Bosnia and Herzegovina}} || 6,37 || 37,4 || 1,84 || 0,0 || 40% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Zimbabwe}} (2022) || 5,88 || 65,9 || 1,08 || 0,0 || 62% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|United Kingdom}} || 5,19 || 1,8 || 2,19 || 0,0 || 27% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Sri Lanka}} (2022) || 5,11 || 29,4 || 1,83 || 1,7 || 32% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Guatemala}} (2022) || 5,08 || 38,6 || 1,57 || 0,0 || 37% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Cameroon}} (2022) || 5,00 || 61,6 || 0,81 || 0,0 || 70% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Uzbekistan}} (2022) || 4,97 || 6,7 || 2,23 || 8,8 || 25% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Slovenia}} || 4,96 || 32,6 || 1,16 || -0,9 || 49% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Uganda}} (2022) || 4,81 || 89,2 || 1,03 || 2,0 || 53% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Slovakia}} || 4,63 || 15,6 || 1,62 || 0,0 || 33% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Cambodia}} (2022) || 4,00 || 45,4 || 1,68 || 26,3 || 27% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Honduras}} (2022) || 4,00 || 33,3 || 0,91 || 7,1 || 50% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Taiwan}} || 3,96 || 1,4 || 2,10 || 0,0 || 22% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Greece}} || 3,87 || 7,8 || 3,43 || 0,3 || 13% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Latvia}} || 3,80 || 60,8 || 1,57 || -1,3 || 28% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|South Korea}} || 3,72 || 0,6 || 1,80 || -0,6 || 24% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Uruguay}} || 3,62 || 27,4 || 1,54 || 0,0 || 27% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Cote d'Ivoire}} (2022) || 3,35 || 30,1 || 0,88 || 0,0 || 43% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Bulgaria}} || 3,11 || 7,8 || 2,53 || 0,0 || 14% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Tanzania}} (2022) || 2,82 || 31,3 || 0,60 || 1,7 || 54% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Kenya}} || 2,70 || 22,1 || 0,86 || 0,0 || 36% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Iraq}} (2022) || 2,65 || 2,3 || 1,56 || 0,0 || 19% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Poland}} || 2,38 || 1,4 || 0,98 || 0,0 || 28% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Czechia}} || 2,34 || 3,1 || 1,12 || 0,9 || 24% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Bolivia}} || 2,31 || 19,0 || 0,74 || 0,0 || 36% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Montenegro}} || 2,13 || 52,1 || 0,70 || 0,0 || 35% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Armenia}} (2022) || 2,00 || 22,8 || 1,35 || 0,0 || 17% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Guinea}} (2022) || 2,00 || 65,8 || 0,81 || 37,3 || 28% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|South Africa}} || 1,69 || 0,7 || 0,75 || 0,0 || 26% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|North Macedonia}} || 1,65 || 23,5 || 0,70 || 0,0 || 27% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|El Salvador}} || 1,62 || 21,8 || 0,57 || 0,0 || 32% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Azerbaijan}} (2022) || 1,60 || 5,5 || 1,16 || 0,0 || 16% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Mali}} (2022) || 1,40 || 37,3 || 0,46 || 43,8 || 35% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in|Malawi}} (2022) || 1,05 || 77,8 || 0,39 || 0,0 || 31% |- | {{flagg|uspef|pref=Hydroelectricity in the|Dominican Republic}} (2022) || 1,00 || 4,6 || 0,62 || 0,0 || 18% |} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Рвр|Hydroelectricity}} *[https://web.archive.org/web/20240918133752/https://hydroreform.org/ Hydropower Reform Coalition] *{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20190725155321/https://www.dameffects.org/ Interactive demonstration on the effects of dams on rivers]}} *[https://web.archive.org/web/20110501225851/https://www.esha.be/ European Small Hydropower Association] *[https://www.iec.ch/dyn/www/f?p=103:7:0::::FSP_ORG_ID,FSP_LANG_ID:1228,25 IEC TC 4: Hydraulic turbines] (International Electrotechnical Commission - Technical Committee 4) IEC TC 4 portal with access to scope, documents and [http://tc4.iec.ch/index-tc4.html TC 4 website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427003621/http://tc4.iec.ch/index-tc4.html |date=2015-04-27 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Одржливи технологии]] [[Категорија:Хидроенергија]] [[Категорија:Претворање на енергијата]] tchezoeqvj95o61olt3pd5agx0kjzz6 Хадсон Хогланд 0 1405459 5649571 5648032 2026-10-25T01:02:42Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649571 wikitext text/x-wiki '''Хадсон Хогланд''' (р. {{роден на|5|декември|1899}} – п. {{починат на|4|март|1982}}, [[Саутборо (Масачусетс)|Саутборо]], [[Масачусетс]]) — американски невронаучник, претседател на [[Американска академија на уметностите и науките|Американската академија на уметностите и науките]], од 1961 до 1964 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amacad.org/person/hudson-hoagland|title=Hudson Hoagland|work=American Academy of Arts & Sciences|language=en|accessdate=2021-09-30}}</ref> Хадсон потекнува од местото Рокавеј, во близина на [[Њу Џерси]], дипломирал на Универзитетот Колумбија, [[Масачусетски технолошки универзитет|Масачусетскиот институт за технологија]] и [[Харвард|Универзитетот Харвард]], бил и стипендист на [[Стипендија Гугенхајм|Гугенхајм]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/hudson-hoagland/|title=John Simon Guggenheim Foundation {{!}} Hudson Hoagland|language=en-US|accessdate=2021-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811124437/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/hudson-hoagland/|archive-date=2022-08-11|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Robbins|first=Wallace Woodsome|date=October 1982|title=Hudson Hoagland|url=https://www.americanantiquarian.org/proceedings/44517698.pdf|journal=[[Proceedings of the American Antiquarian Society]]|volume=92|pages=239-241}}</ref> Неговата научна специјализација била [[Електронцелографија|електронцелографијата]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ifcn.info/docs/tribute/Hoagland.pdf|title=Hudson Hoagland as an EEG pioneer|last=Davis|first=Hallowell|work=www.ifcn.info}}</ref> Починал во 1982 година во Саутборо, [[Масачусетс|Масачусетс.]] == Наследство == Во 1965 година, Хогланд бил прогласен за хуманист на годината од страна на [[Американска хуманистичка организација|Американската хуманистичка организација]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://americanhumanist.org/awardees/|title=Annual Humanist Awards|work=American Humanist Association|publisher=American Humanist Association|accessdate=3 June 2026}}</ref> Хогланд во 1985 година, бил ко-основач на Фондацијата Вустер, која сега е споена со Медицинскиот факултет на Универзитетот во Масачусетс. Фондацијата финансира биомедицински истражувања на Медицинскиот факултет Чан, оваа фондација ја развила [[Контрацептивна пилула|контрацептивната пилула]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.umassmed.edu/giving/recognition/hhs/|title=Hudson Hoagland Society|date=2020-01-13|work=UMass Chan Medical School|language=en|accessdate=2021-09-30}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.massachusetts.edu/news/hudson-hoagland-society-announces-annual-grants-five-umms-researchers|title=Hudson Hoagland Society announces annual grants to five UMMS researchers|work=UMass System|language=en|accessdate=2021-09-30}}</ref> == Дела == * {{Наведено списание|last=Хогланд|first=Хадсон|date=јули 1949|title=Шизофренија и стрес|url=https://www.scientificamerican.com/article/schizophrenia-and-stress/&nbsp;|journal=Scientific American|doi=10.1038/scientificamerican0749-44|url-access=subscription}} * {{Наведено списание|last=Хогланд|first=Хадсон|year=1964|title=Науката и новиот хуманизам|url=https://archive.org/details/sim_science_1964-01-10_143_3602/page/111|journal=[[Science (списание)|Science]]|volume=143|pages=111-114|doi=10.1126/science.143.3602.111}} == Наводи == {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хогланд, Хадсон }} [[Категорија:Апсолвенти на Харвард]] [[Категорија:Апсолвенти на Масачусетскиот технолошки институт]] [[Категорија:Апсолвенти на универзитетот „Колумбија“]] [[Категорија:Починати во 1982 година]] [[Категорија:Родени во 1899 година]] <references />{{Таксонска лента}} {{Претседатели на Американската академија на уметностите и науките}} [[Категорија:Членови на Американската академија на уметностите и науките]] qpvkdr9b96hf2b8we2s5o1kc38bf1lp Француска четврт (драма) 0 1405732 5649559 5645167 2026-10-24T23:20:16Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649559 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{infobox book | <!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books --> | name = Француска четврт | title_orig = Vieux Carré | translator = | image = | image_caption = | author = [[Тенеси Вилијамс]] | cover_artist = | country = [[САД]] | language = [[Англиски јазик|англиски]] | genre = [[драма]] | publisher = | pub_date = 1977&nbsp;г. | media_type = Печатена | pages = | isbn = }} '''''Француска четврт''''' (изворно:''„Vieux Carré“'') (1977) — драма на [[Тенеси Вилијамс]]. Насловот се однесува на францускиот назив за [[Француска четврт (Њу Орлеанс)|Француската четврт]] (англиски: ''French Quarter''), а станува збор за полуавтобиографско дело чие дејство се одвива во [[Њу Орлеанс]]. Иако почнал да ја пишува драмата набрзо по преселбата од [[Сент Луис]] во Њу Орлеанс во 1938 година, Вилијамс не ја завршил речиси 40 години.<ref name="Brown2008-02-20" /> Потпирајќи се на претходни записи, Вилијамс го напишал поголемиот дел од драмата во 1976 година. Тој подготвил ревизии за нејзината премиера во [[Њујорк]] во 1977 година, како и за две поставувања во [[Англија]] во 1978 година. Ревидираниот текст бил објавен од издавачката куќа ''New Directions'' во 1979 година.<ref>{{наведена книга |last=Williams |first=Tennessee |title=Plays 1957-1980 |editor1-last=Gussow |editor1-first=Mel |editor2-last=Holditch |editor2-first=Kenneth |publisher=Library of America |location=New York |year=2000 |pages=988 |isbn=1-883011-87-6}}</ref> == Краток опис == Дејството на драмата се одвива кон крајот на 1930-тите години во трошен пансион на улицата Тулуза бр. 722, во Францускиот четврт на Њу Орлеанс. Приказната се сосредоточува на писател без име, кој штотуку пристигнал од [[Сент Луис]] ([[Мисури]]). Како млад човек, тој се бори со својата писателска кариера, сиромаштијата, осаменоста, сопствената хомосексуалност и катарактата. Тој постепено стапува во сооднос со другите станари, меѓу кои се: * '''Госпоѓа Вајр''' – неговата манипулативна газдарица; * '''Најтингејл''' – постар и граблив уметник болен од туберкулоза, кој одбива да ја прифати својата состојба; * '''Џејн''' – девојка од високото општество на Њу Рошел која умира од леукемија; * '''Тај''' – нејзиниот љубовник, зависник од дрога со недефинирана сексуална ориентација, кој работи како обезбедување во стриптиз-клуб; * '''Мери Мод''' и '''госпоѓица Кери''' – две ексцентрични и сиромашни старици кои буквално умираат од глад; * Еден '''геј фотограф''' со страст кон оргиите. == Бродвејска продукција == По 11 претпремиери, оригиналната бродвејска продукција, во режија на Артур Алан Сајделман, била премиерно прикажана на 11 мај 1977 година во театарот „Сент Џејмс“. Се прикажувала вкупно пет пати. Во актерската екипа биле вклучени Ричард Алфиери како писателот, Том Олдриџ како Најтингејл и Силвија Сидни како госпоѓа Вајр. Галт Мекдермот ја компонирал придружната музика и заедно со Вилијамс ги напишал песните „Sugar in the Cane“ и „Lonesome Man“. Сценографијата и дизајнот на осветлувањето биле дело на Џејмс Тилтон, а костимите ги креирала Џејн Гринвуд. == Критички осврт == Во својата рецензија од 1977 година за весникот „Њујорк тајмс“, Клајв Барнс напишал: <blockquote>Дали „Vieux Carré“ е добра драма? Веројатно не. Но, сè зависи од тоа што подразбирате под „добра“. Тоа е драма со изразена мелодрама и атмосфера на самрак — поетски кажано, а тој никогаш не се стремел кон ништо помалку од тоа; г-дин Вилијамс секогаш пишува за насилство во времето на самракот. Нејзините квалитети лежат повеќе во текстурата отколку во формата. Таа претставува низа вињети, засновани на факти, изменети од уметноста, претворени во кратки приказни и вткаени во драма... Ако секогаш очекуваме да се случи неочекуваното — а како љубители на театарот, тоа и го правиме — тогаш не се случува ништо. Драмата нема друга структура освен преплетувањето на карикатурални ликови. Сепак, таа поседува својство што остава силен впечаток — излегувате од театарот со чувство дека ви е доверена некаква тајна. Не нужно вистина, туку тајна... И тоа несомнено се шепотења на гениј, а не некоја монументална порака. Сепак, под тие шепотења, низ тие кривулести текови, се слуша автентичниот глас на театарот од 20-тиот век. Тој е тивок, но не и занемарлив. Што, со оглед на многубројните драми, претставува пријатен пресврт.<ref>[https://www.nytimes.com/books/00/12/31/specials/williams-carre.html ''New York Times'' review]</ref></blockquote> Пиесата е поставувана многупати по нејзината премиера во Њујорк. Критичар кој ја следел изведбата во Сент Луис во 2008 година напишал: „Оваа полуавтобиографска приказна за еден наивен млад писател кој се соочува со болест и смрт, љубов и насилство во запуштен пансион, интригира и како едно од најраните, но и како едно од последните дела на Вилијамс.“<ref>[https://www.riverfronttimes.com/stlouis/vieux-carres-a-thrill-for-williams-buffs-only/Content?oid=2454391 Денис Браун, „''Vieux Carré'' е возбуда само за љубителите на Вилијамс“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20211020020357/https://www.riverfronttimes.com/stlouis/vieux-carres-a-thrill-for-williams-buffs-only/Content?oid=2454391 |date=2021-10-20 }}, ''Riverfront Times'', 20 февруари 2008; пристапено на 22 март 2019</ref> ==Наводи== <references> <ref name="Brown2008-02-20"> {{cite web | last = Brown | first = Denis | date = 2008-02-20 | title = Vieux Carre's a thrill for Williams buffs only | publisher = Riverfront Times | location = St. Louis, Missouri | url = http://www.riverfronttimes.com/2008-02-20/culture/vieux-carre-s-a-thrill-for-williams-buffs-only/ | access-date = 2011-06-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110805013737/http://www.riverfronttimes.com/2008-02-20/culture/vieux-carre-s-a-thrill-for-williams-buffs-only/ | archive-date = 2011-08-05 | url-status = dead }}</ref> </references> == Надворешни врски == * [http://www.ibdb.com/production.asp?ID=4001 ''Vieux Carré'' at the Internet Broadway Database] {{Тенеси Вилијамс}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Драми од Тенеси Вилијамс]] kk8mpa5tid5rwo69an3dqr1k04oxnky Хмеловидна луцерка 0 1405886 5649596 5645921 2026-10-25T05:19:49Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649596 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=MedicagoLupulina02.jpg|image_caption=|genus=Medicago|species=lupulina|authority=[[L.]]|synonyms_ref=<ref name="POWO">{{cite POWO |id=506268-1 |title=''Medicago lupulina'' L. |access-date=18 July 2024}}</ref>|synonyms={{Collapsible list | {{Species list | Lupularia parviflora | Opiz (1852) | Lupulina aurata | Noulet (1837) | Medica lupulina | (L.) Scop. (1771) | Medicago apennina | J.Woods (1850) | Medicago breviflora | Gilib. (1782) | Medicago canescens | Menyh. (1877) | Medicago ciliaris | Lucé (1823) | Medicago corymbifera | W.L.E.Schmidt ex Schltdl. (1829) | Medicago cupianiana | Guss. (1844) | Medicago mniocarpa | Wallr. ex Ser. (1825) | Medicago reniformis | Dulac (1867) | Medicago revoilii | H.J.Coste & Soulié (1921) | Medicago rigidula var. eriocarpa | Rouy (1899) | Medicago stipularis | Wallr. (1840) | Medicago willdenowii | Mérat (1812) | Medicago willdenowii var. retorta | Mérat (1812) | Medicula lupulina | (L.) Medik. (1787) | Medicula lupulina subsp. jalasii | (Rothm.) Holub (1983) | Medicula lupulina subsp. willdenowiana | (W.D.J.Koch) Holub (1983) | Melilotus lupulinus | (L.) Trautv. (1841) | Melilotus medicaginoides | Zumagl. (1864) | Trifolium lupulinum | (L.) Savi (1798) | Trigonella mniocarpa | Wallr. ex DC. (1825) }} }}}} '''Хмеловидна луцерка''' ([[науч.]] ''Medicago lupulina'') ― вид на растение од суви тревни површини што припаѓа на семејството [[бобови]], [[Луцерка (род)|род луцерка]]. Потекнува од [[Африка]] и [[Евроазија]], а е доведен вид и на други места. == Опис == Хмеловидната луцерка е едногодишно или краткотрајно [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] растение,<ref name="Stace">{{Наведена книга|title=New Flora of the British Isles|last=Stace|first=C. A.|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521707725|edition=Third|location=Cambridge|mode=cs2|author-link=Stace, C. A.}}</ref>{{Rp|168}} расте секоја година од асцендентни пупки на корените. Зрелите растенија се со големина од 15-80 см, со фини стебла кои често лежат рамно на почетокот на растот, а подоцна се исправаат. Листовите се сложени, секој со три овални ливчиња, кои се наоѓаат на кратка [[лисна дршка]]; централното ливче обично е подолго. Листовите се влакнести, назабени кон врвот и се разликуваат од оние на сличниот вид, тенкостеблената детелина, ''[[Trifolium dubium]]'' по тоа што завршуваат со краток врв.<ref name="Blamey">{{Наведена книга|title=Wild flowers of Britain and Ireland: The Complete Guide to the British and Irish Flora.|last=Blamey|first=M.|last2=Fitter|first2=R.|last3=Fitter|first3=A|publisher=A & C Black|year=2003|isbn=978-1408179505|location=London|page=148|mode=cs2}}</ref><ref name="Stace" />{{Rp|175}} Видот има мали жолти цветови, долги 2–3&nbsp;мм<ref name="Stace" /> групирани во густи гроздови. Кај поголемите растенија, цветните глави може да достигнат 8 мм или повеќе. Плодот е мешунка со едно семе, од 1,5 до 3&nbsp;мм во дијаметар,<ref name="Stace" /> што не се отвора по созревањето, туку се стврднува и поцрнува кога ќе созрее. Секоја мешунка содржи едно семе со боја на килибар. Како и кај другите мешункасти растенија, корените содржат нодули во кои се сместени [[бактерии]] што го фиксираат азотот. Растенијата што преживуваат повеќе од една година може да развијат длабок корен. === Слични видови === Растенијата од родот луцерка се тесно поврзани со вистинските детелини (''[[Trifolium]]'') и родот комоника (''[[Melilotus]]''). == Распространетост и живеалиште == Видот потекнува од Стариот Свет, а се среќава низ цела Европа, Северна Африка, Блискиот Исток и поголемиот дел од Азија, вклучувајќи ги Индија, Кина и Кореја. Натурализиран е во централна Азија, Јапонија, Јужна Африка, Австралија, Нов Зеланд, САД, Канада и поголемиот дел од Јужна Америка. Се наоѓа низ целите САД, вклучувајќи ги Хаваи и Алјаска. Растението напредува во суви до влажни, добро дренирани почви<ref name="BSBI">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.brc.ac.uk/plantatlas/plant/medicago-lupulina|title=Online Atlas of the British and Irish Flora: ''Medicago lupulina''|publisher=Biological Records Centre and Botanical Society of Britain and Ireland|accessdate=1 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204172259/https://www.brc.ac.uk/plantatlas/plant/medicago-lupulina|archive-date=2021-12-04|url-status=dead}}</ref> што содржат песок, иловица или глина, и често расте на нарушена почва. Расте во алкални, неутрални и благо кисели услови. Не расте во засенчени места. Расте добро во варовнички почви и на крајбрежни песочни дини, каде што има помала конкуренција од другите растенија, и како такво се наоѓа на многу острови, како што се Тајван, Канарските Острови, Азорските Острови и Мадеира. Отпорен е на студ и може да се најде на планини до 1.800 метри надморска височина. Во [[Македонија]] расте по брдски и планински ливади, пасишта и камењари на варовничка подлога. Се јавува во две варијанти:<ref name=":0" /> <nowiki>*</nowiki>var. ''lupulina'' - познат за Скопје, Гази Баба, Водно, Петровец, Таорска Клисура, Скопска Црна Гора, Гостивар, клисурата на Радика, Бистра, Кичево, Демир Хисар, Струга и околината, Ресен, Стење, Галичица, Пелистер, Прилеп, Дабничка Планина.<ref name=":0" /> <nowiki>*</nowiki>var. ''willdenoviana'' - познат за Скопје, Катлановска Бања, Скопска Црна Гора, Водно, околината на Тетово, Мариовско, Бистра, Кораб, Илинска Планина, Баба Сач, Струга, Галичица, Пелистер, клисурата на реката Тополка, Плачковица, Пехчево, Крива Паланка, Струмица.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Флора на Република Македонија Том I, св. 5.|last=Мицевски|first=Кирил|publisher=МАНУ|year=2001|location=Скопје|pages=1273-1274}}</ref> == Употреба == Хмеловидната луцерка е добар извор на нектар што пчелите можат да го користат за правење [[мед]]. Може да се сади за да се создадат вештачки ливади, особено на суво земјиште. Присуството на видот во големи концентрации како плевел за тревници може да укажува дека почвата е сиромашна со азот. Сепак, бидејќи таа и другите детелини [[Врзување на азотот|го врзуваат азотот]] во почвата, овој недостаток може да се подобри со текот на времето поради присуството на овие растенија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mccc.msu.edu/documents/managingccprof/ManagingCoverCropsProfitably_medics.pdf|title=Medics|editor-last=Clark|editor-first=Andy|work=Managing Cover Crops Profitably|publisher=Sustainable Agriculture Network|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305104836/http://www.mccc.msu.edu/documents/managingccprof/ManagingCoverCropsProfitably_medics.pdf|archive-date=2016-03-05|accessdate=14 June 2015|edition=3rd}}</ref> Видот понекогаш се користи како [[Фуражни култури|фуражна]] билка. Неговата издржливост и способност да расте во сиромашни почви, како и нејзината тенденција да го врзува азотот во почвата, го прават добар избор за пасење, иако неговата фуражна вредност е ограничена. Ја пасат овци, но не е многу вкусна за говедата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.feedipedia.org/node/277|title=Black medic (Medicago lupulina)|last=Heuzé|first=V.|last2=Thiollet|first2=H.|date=2018|work=Feedipedia, a programme by INRA, CIRAD, AFZ and FAO|last3=Tran|first3=G.|last4=Hassoun|first4=P.|last5=Lebas|first5=F.}}</ref> === Галерија === <gallery widths="190px" heights="180px"> File:Medicago_lupulina_02_ies.jpg|алт=Flower| Цвет File:Medicago_lupulina_04_ies.jpg|алт=Leaves and flowers| Лисја и цветови File:Medicago_lupulina_10_ies.jpg|алт=Flowers wilting after pollination| Цветовите венеат по опрашувањето File:Medicago_lupulina_11_ies.jpg|алт=unripe seed pods (green)| незрели семки (зелени) File:Starr_040723-0305_Medicago_lupulina.jpg|алт=ripe seed pods (black)| зрели семки (црни) File:Medicago_lupulina_seeds.JPG|алт=seeds next to US dime for scale| семиња покрај американскиот цент за скала File:Medicago_lupulina_root_nodules.JPG|алт=Root with nodules| Корен со нодули File:Medicago_lupulina.jpg|алт=an entire uprooted plant| цела искоренета билка </gallery> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска}} * [http://linnaeus.nrm.se/botany/fbo/m/medic/medilup.html.en Влез во Линеевиот хербариум] * [https://web.archive.org/web/20061109213707/http://www.weedalert.com/weed_pages/wa_blackmedic.htm Огласот на WeedAlert.com за Medicago lupulina] * [http://www.umanitoba.ca/outreach/naturalagriculture/articles/medic_nsupply.html Влијание на оваа култура врз снабдувањето со енергија на прериските почви] ({{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190204151416/http://www.umanitoba.ca/outreach/naturalagriculture/articles/medic_nsupply.html|date=2019-02-04}}) {{Таксонска лента}} [[Категорија:Растителни таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] [[Категорија:Флора на Малта]] [[Категорија:Флора на Либан]] [[Категорија:Луцерка (род)]] [[Категорија:Флора на Македонија]] c8cpq3tei65vxn8dys4mqpxcgy77961 Франческо Антониоли 0 1406245 5649624 5648553 2026-10-25T09:47:36Z Carshalton 30527 /* Репрезентативна кариера */ 5649624 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Франческо Антониоли | image = | fullname = Франческо Стефано Антониоли<ref>{{cite web |url=https://www.quirinale.it/onorificenze/insigniti/78495 |title=Antonioli Sig. Francesco Stefano |trans-title=Antonioli Mr. Francesco Stefano |website=Quirinale |publisher=Presidenza della Repubblica Italiana |access-date=12 December 2020 |language=it}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|1969|9|14|df=y}} | birth_place = [[Монца]], [[Италија]] | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | height = {{height|m=1.88}} | currentclub = | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | retired = 2012 <small>(43 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Milan}} | years1 = 1986-1988 | caps1 = 23 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Monza}} | years2 = 1988-1994 | caps2 = 13 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Milan}} | years3 = 1990 | caps3 = 0 | goals3 = 0 | clubs3 = →{{Fb team Cesena}} | years4 = 1990-1991 | caps4 = 30 | goals4 = 0 | clubs4 = →{{Fb team Modena}} | years5 = 1993-1994 | caps5 = 26 | goals5 = 0 | clubs5 = →{{Fb team Pisa}} | years6 = 1994-1995 | caps6 = 30 | goals6 = 0 | clubs6 = {{Fb team Reggiana}} | years7 = 1995-1999 | caps7 = 103 | goals7 = 0 | clubs7 = {{Fb team Bologna}} | years8 = 1999-2003 | caps8 = 102 | goals8 = 0 | clubs8 = {{Fb team Roma}} | years9 = 2003-2006 | caps9 = 104 | goals9 = 0 | clubs9 = {{Fb team Sampdoria}} | years10 = 2006-2009 | caps10 = 119 | goals10 = 0 | clubs10 = {{Fb team Bologna}} | years11 = 2009-2012 | caps11 = 106 | goals11 = 0 | clubs11 = {{Fb team Cesena}} | nationalyears1 = 1987-1988 | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 18 година|Италија 18]] | nationalyears2 = 1989-1992 | nationalcaps2 = 23 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 годинa|Италија 21]] | nationalyears3 = 1992 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|ITA}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Италија|Италија (олимп.)]] }} '''Франческо Стефано Антониоли''' (роден на [[14 септември]] [[1969]] во [[Монца]]) — [[италија]]нски поранешен [[фудбалер]], [[Голман (фудбал)|голман]]. Во моментов работи како тренер на голманите во [[Фудбалска репрезентација на Италија под 18 година|италијанската репрезентација под 18 години]]. Во текот на својата кариера освоил три [[Скудето (спорт)|титули во италијанското првенство]] (1991–1992, 1992–1993, 2000–2001), два [[Суперкуп на Италија|Суперкупа на Италија]] (1992, 2001) и еден [[Интертото куп]] (1998); исто така, бил дел од составот на {{Fb team (N) Milan}}, кој во периодот од 1988 до 1990 година освоил два [[УЕФА Лига на шампиони|Купа на европските шампиони]], еден [[Суперкуп на УЕФА]] и еден [[Интерконтинентален куп]], иако не настапил на натпреварите. Во неговите достигнувања се вбројуваат и една титула во [[Серија Б]] (1995–1996) и еден [[Куп на Италија Серија Ц]] (1987–1988). Долго време бил стандарден првотимец во [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|италијанската репрезентација под 21 година]], со која го освоил [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|Европското првенство 1992 година]]; истата година, повторно како стандарден првотимец, учествувал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписките игри во Барселона]]. За [[Фудбалска репрезентација на Италија|сениорската репрезентација]] не одиграл ниту еден натпревар, но учествувал како втор голман на [[Европско првенство во фудбал 2000|Европското првенство 2000]], на кое Италија го освоила второто место. ==Технички карактеристики== Бил голман со одлична техника, која му овозможувала да изведува стилски извонредни интервенции;<ref>{{cite web|url=http://archiviostorico.gazzetta.it//1999/luglio/17/Toldo_piazza_barriera_ga_0_9907174694.shtml|title=Toldo piazza la barriera|author=Alessio Da Ronch|work=La Gazzetta dello Sport|date=17 јули 1999}}</ref> сепак, неговиот стил бил одмерен и не премногу спектакуларен, со движења слични на оние на [[Џовани Гали]], кој му бил идол во детството.<ref>{{cite web|title=Antonioli-Peruzzi, titolare è bello|author=Џорџо Гандолфи|work=La Stampa|date=21 април 1992|page=32}}</ref> За време на престојот во Милан, особено по грешката која што го чинела неговиот тим победа во градското дерби против [[ФК Интер|Интер]], Антониоли од навивачите на Милан го добил незавидниот прекар „Сапунче“; подоцна, откако станал незаменлив дел од Рома и еден од главните протагонисти во освојувањето на скудетото во сезоната 2000–2001, римскиот спортски коментатор Карло Ѕампа му го дал прекарот „Бетмен“. ==Клупска кариера== Дебитирал за првиот тим на {{Fb team (N) Monza}} на 16-годишна возраст, во натпревар од [[Куп на Италија 1986–1987|Купот на Италија]] против {{Fb team (N) Juventus}}.<ref>{{cite web|url=http://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/cesena/articoli/55147/antonioli-e-quella-gara-con-la-juve.shtml|title=Antonioli and That Match Against Juve|date=10 март 2011|access-date=24 ноември 2011|archive-date=30 август 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170830150528/http://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/cesena/articoli/55147/antonioli-e-quella-gara-con-la-juve.shtml|dead-link=yes}}</ref> По две сезони поминати со клубот од Бријанца во [[Серија Ц1]], бил купен од {{Fb team (N) Milan}} на [[Ариго Саки]], со кој освоил две титули во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] како трет голман. Сметан за млад голман со голем потенцијал<ref name=passaggio>{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1990/08/09/portiere-di-passaggio.html|titolo=A Goalkeeper in Transit|author=Licia Granello|publisher=la Repubblica|date=9 август 1990|page=23}}</ref><ref name=settimo>{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/1994/10/04/settimo-portiere-il-ct-dei-tormenti.html|title=Settimo portiere, è il CT dei tormenti|publisher=la Repubblica|date=4 октомври 1994|author=Licia Granello|page=22}}</ref> – многумина го сметале за најперспективниот италијански голман заедно со [[Анџело Перуци]]<ref>{{cite news|url=http://archiviostorico.gazzetta.it//2000/giugno/09/Toldo_proteggi_Italia_ga_0_0006099841.shtml|title=Toldo, proteggi l'Italia|author=Luca Calamai|author2=Nicola Cecere|publisher=La Gazzetta dello Sport|date=9 јуни 2000}}</ref> –, во сезоната [[Серија А 1990–1991|1990–1991]] се очекувало да го наследи [[Џовани Гали]], кој бил продаден на {{Fb team (N) Napoli}}, и да се бори со [[Андреа Пацаљи]] за местото прв голман. Меѓутоа, несигурните настапи во претсезоната го навеле да замине на позајмица во {{Fb team (N) Cesena}}<ref name=passaggio/> како резервен голман, а потоа и во [[ФК Модена|Модена]] во [[Серија Б]], каде бил прв голман. Антониоли се вратил во редовите на Милан и дебитирал во Серија А на 18 април 1992 година против Интер. Уште две сезони го носел дресот на Милан, освојувајќи две последователни шампионски титули, но во хиерархијата на голманите бил престигнат од [[Себастијано Роси]], па настапил само во 13 наврати. Во 1993 година, голманот повторно се вратил во втората италијанска лига, прифаќајќи ја понудата на {{Fb team (N) Pisa}}: иако сезоната завршила со испаѓање на тосканскиот тим во Серија Ц1, Антониоли повторно бил ангажиран во највисоката лига, овојпат од {{Fb team (N) Reggiana}}. Следната година преминал во {{Fb team (N) Bologna}}, во [[Серија Б 1995–1996|Серија Б]], и веднаш го освоил првенството. Во тимот на Болоња играл четири сезони, при што се покажал како еден од столбовите на екипата,<ref>{{cite news|url=http://archiviostorico.gazzetta.it/1999/luglio/06/Pagliuca_nella_sua_Bologna_Qui_ga_0_9907063485.shtml|title=Pagliuca nella sua Bologna: "Qui per vincere ancora"|publisher=La Gazzetta dello Sport|author=Silvano Stella|date=6 јули 1999|access-date=1 октомври 2016}}</ref> која стигнала до две полуфиналиња на [[Фудбалски куп на Италија|Купот на Италија]] и едно полуфинале на [[Куп на УЕФА|Купот на УЕФА]].<ref>{{cite web|url=http://www2.raisport.rai.it/news/rubriche/coppe978/199904/20/371cc8f5042ea/|title=Bologna beffato|date=20 април 1999|access-date=1 октомври 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304201708/http://www2.raisport.rai.it/news/rubriche/coppe978/199904/20/371cc8f5042ea/|archive-date=4 март 2016|dead-link=yes}}</ref> Во летото 1999 година бил купен од {{Fb team (N) Roma}}, со која го освоил првенството во сезоната [[Серија А 2000–2001|2000–2001]]. По четири сезони во кои прикажувал главно добри настапи, иако со променлива форма,<ref>{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2001/10/17/euforia-sensi-turno-passato.html|title=Euforia Sensi: turno passato|publisher=la Repubblica|date=17 ottobre 2001|author=Mattia Chiusano|accesso=1 октомври 2016|page=50}}</ref><ref>{{cite news|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2001/11/08/antonioli-la-rivincita-nelle-sue-mani.html|title=Antonioli, la rivincita nelle sue mani|date=8 ноември 2001|publisher=la Repubblica|author=Francesca Ferrazza|access-date=1 октомври 2016|p=13, sez. Roma}}</ref> Антониоли се приклучил на {{Fb team (N) Sampdoria}}. Во јуни 2006 година, по седум години, се вратил во Болоња, со која одиграл две сезони во [[Серија Б]], не пропуштајќи ниту еден натпревар; во сезоната [[Серија Б 2007–2008|2007–2008]] изборил пласман во назад во Серија А. На 7 јули 2009 година, откако ја напуштил Болоња како слободен играч, се приклучил на Чезена.<ref>{{cite web |url=http://www.cesenacalcio.it/notizie/news/francesco-antonioli-nuovo-portiere-del-cesena.html |title=Antonioli nuovo portiere del Cesena|access-date=8 јули 2009 |dead-link=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090710010742/http://www.cesenacalcio.it/notizie/news/francesco-antonioli-nuovo-portiere-del-cesena.html |archive-date=10 јули 2009 }}</ref> Во првенството [[Серија Б 2009–2010|2009–2010]], во кое настапувал како првотимец, изборил пласман во [[Серија А 2010–2011|Серија А]] на 40-годишна возраст. Во истото првенство, како и во следната сезона, Антониоли бил најстариот активен италијански професионален фудбалер, по [[Андреа Пјеробон]]. Во сезоната [[Серија А 2011–2012|2011–2012]], станал третиот најстар играч што некогаш настапил во Серија А, по [[Марко Балота]] и [[Џанлујџи Буфон]].<ref>{{cite web|url=http://www.soccermagazine.it/serie-a/quasi-record-per-antonioli-il-secondo-giocatore-piu-vecchio-della-serie-a-24462/|title=Quasi record per Antonioli, il secondo giocatore più vecchio della Serie A.|access-date=6 декември 2010|dead-link=yes|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017123405/http://www.soccermagazine.it/serie-a/quasi-record-per-antonioli-il-secondo-giocatore-piu-vecchio-della-serie-a-24462/|archive-date=17 октомври 2011}}</ref> Откако на крајот од сезоната станал слободен играч,<ref>{{cite web|url=http://www.sportmediaset.mediaset.it/mercato/mercato/articoli/88881/da-alex-a-zambrotta-gli-svincolati.shtml|title=Da Alex a Zambrotta: gli svincolati|access-date=5 септември 2012|archive-date=12 октомври 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012014450/http://www.sportmediaset.mediaset.it/mercato/mercato/articoli/88881/da-alex-a-zambrotta-gli-svincolati.shtml|dead-link=yes}}</ref> на 22 декември 2012 година, објавил дека се повлекува од активното играње фудбал.<ref>{{cite web|url=http://www.calciomercato.com/news/ex-milan-antonioli-si-ritira-888516/|title=Ex Milan:antonioli si ritira|access-date=16 јануари 2013|dead-link=yes|archive-date=18 февруари 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210218014250/https://www.calciomercato.com/news/ex-milan-antonioli-si-ritira-888516}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Повикан од [[Чезаре Малдини]], тој го имал своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|италијанската репрезентација под 21 година]] на 20 декември 1989 година, во пријателски натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|Шпанија]] загубен со 1-0. Кон крајот на 1990 година, тој станал стартен голман на ''„аѕурините“'', и со таков статус учествувал на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|Европското првенство 1992]], кое го освоиле победувајќи ја [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|Шведска]] во финалето. Тој, исто така, учествувал на [[Летни олимписки игри 1992|Летните олимписки игри 1992]] во [[Барселона]], каде {{NazOlNB|FUrep|ITA}} била елиминирана во четвртфиналето од Шпанија. Тој одиграл 23 натпревари за репрезентацијата под 21 година и 6 за олимписката репрезентација. Тој не одиграл ниту еден натпревар за [[Фудбалска репрезентација на Италија|сениорската репрезентација]], но бил повикан од [[Дино Ѕоф]] за [[Европско првенство во фудбал 2000|Европското првенство 2000]]: првично избран како трет избор - заменувајќи го [[Анџело Перуци]], кој го одбил повикот<ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/online/sport/convocati/convocati/convocati.html|title=Montella e Antonioli fra i convocati per gli Europei|date=16 мај 2000}}</ref> – зад [[Џанлујџи Буфон]] и [[Франческо Толдо]], тој потоа бил унапреден во заменик на Толдо поради „повлекувањето“ на назначениот стартер Буфон, кој се повредил неколку дена пред почетокот на турнирот.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/euro2000/teams/italy/776101.stm|title=Injured Buffon out of Euro 2000|language=en|access-date=3 октомври 2016|date=3 јуни 2000}}</ref> ===Хронологија на репрезентативните настапи=== ; Олимписка репрезентација {{Репрезентативни настапиО|ITA}} {{CronoparO|10-7-1992|Бреша|ITA|1|1|EGY|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{CronoparO|16-7-1992|Марино|ITA|5|0|QAT||Пријателска|13={{suboff|46}}|14 = Марино (Италија)}} {{CronoparO|24-7-1992|Барселона|ITA|2|1|USA|-1|[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13=}} {{CronoparO|27-7-1992|Барселона|ITA|0|3|POL|-3|[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13=}} {{CronoparO|29-7-1992|Барселона|ITA|1|0|KUW||[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Прва фаза</small>]]|13=}} {{CronoparO|1-8-1992|Валенсија|ESP|1|0|ITA|-1|[[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписки игри 1992 - <small>Четвртфинале</small>]]|13=}} {{Cronofin|6|-5}} ==Статистика на кариерата== === Клупска статистика === Статистиката е ажурирана на 22 декември 2012. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || [[ФК Милан сезона 1988-1989|1988-1989]] || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} [[ФК Милан|Милан]] || [[Серија А 1988-1989|А]] || 0 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 1988-1989|КИ]] || 1 || -1 || [[Куп на шампиони 1988-1989|КШ]] || 0 || 0 || [[Суперкуп на Италија 1988|СИ]] || 0 || 0 || 1 || -1 |- || [[ФК Милан сезона 1989-1990|1989-1990]] || [[Серија А 1989-1990|А]] || 0 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 1989-1990|КИ]] || 0 || 0 || [[Куп на шампиони 1989-1990|КШ]] || 0 || 0 || [[Суперкуп на УЕФА 1989|СУ]]+[[Интерконтинентален куп 1989|ИнтК]] || 0 || 0 || 0 || 0 |- | [[ФК Чезена сезона 1990-1991|авг. 1990]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Cesena}} || [[Серија А 1990-1991|А]] || 0 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 1990-1991|КИ]] || 1 || -2 || - || - || - || - || - || - || 1 || -2 |- | [[ФК Модена сезона 1990-1991|1990-1991]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Modena}} || [[Серија Б 1990-1991|Б]] || 30 || -22 || [[Фудбалски куп на Италија 1990-1991|КИ]] || 2 || -3 || - || - || - || - || - || - || 32 || -25 |- || [[ФК Милан сезона 1991-1992|1991-1992]] || rowspan=2|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Milan}} || [[Серија А 1991-1992|A]] || 4 || -3 || [[Фудбалски куп на Италија 1991-1992|КИ]] || 7 || -5 || - || - || - || - || - || - || 11 || -8 |- || [[ФК Милан сезона 1992-1993|1992-1993]] || [[Серија А 1992-1993|А]] || 9 || -7 || [[Фудбалски куп на Италија 1992-1993|КИ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 1992-1993|ЛШ]] || 4 || 0 || [[Суперкуп на Италија 1992|СИ]] || 1 || -1 || 15 || -8 |- !colspan="3"|Вкупно Милан || 13 || -10 || || 9 || -6 || || 4 || 0 || || 1 || -1 || 27 || -17 |- | [[СК Пиза сезона 1993-1994|1993-1994]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Pisa}} || [[Серија Б 1993-1994|Б]] || 26+1<ref name=out>Play-out.</ref> || -20 + -0<ref name=out/> || [[Фудбалски куп на Италија 1993-1994|КИ]] || - || - || - || - || - || - || - || - || 27 || -20 |- | [[ФК Реџана сезона 1994-1995|1994-1995]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Reggiana}} || [[Серија A 1994-1995|A]] || 30 || -48 || [[Фудбалски куп на Италија 1994-1995|КИ]] || 4 || -3 || - || - || - || - || - || - || 34 || -51 |- | [[ФК Болоња сезона 1995-1996|1995-1996]] || rowspan=4|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Bologna}} || [[Серија Б 1995-1996|Б]] || 38 || -23 || [[Фудбалски куп на Италија 1995-1996|КИ]] || 6 || -4 || - || - || - || - || - || - || 44 || -27 |- | [[ФК Болоња сезона 1996-1997|1996-1997]] || [[Серија А 1996-1997|А]] || 33 || -42 || [[Фудбалски куп на Италија 1996-1997|КИ]] || 6 || -6 || - || - || - || - || - || - || 39 || -48 |- | [[ФК Болоња сезона 1997-1998|1997-1998]] || [[Серија А 1997-1998|A]] || 0 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 1997-1998|КИ]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 0 || 0 |- | [[ФК Болоња сезона 1998-1999|1998-1999]] || [[Серија А 1998-1999|A]] || 32+2<ref name=sp>Бараж за место во [[Куп на УЕФА 1999-2000|Купот на УЕФА]].</ref> || -41 + -2<ref name=sp/> || [[Фудбалски куп на Италија 1998-1999|КИ]] || 8 || -8 || [[Интертото куп 1998|ИК]]+[[Куп на УЕФА 1998-1999|КУ]] || 6+10 || -3 + -7 || - || - || - || 58 || -61 |- | [[ФК Рома сезона 1999-2000|1999-2000]] || rowspan=4|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Roma}} || [[Серија А 1999-2000|А]] || 30 || -31 || [[Фудбалски куп на Италија 1999-2000|КИ]] || 4 || -3 || [[Куп на УЕФА 1999-2000|КУ]] || 8 || -2 || - || - || - || 42 || -35 |- | [[ФК Рома сезона 2000-2001|2000-2001]] || [[Серија А 2000-2001|А]] || 26 || -28 || [[Фудбалски куп на Италија 2000-2001|КИ]] || 2 || -5 || [[Куп на УЕФА 2000-2001|КУ]] || 6 || -4 || - || - || - || 34 || -37 |- | [[ФК Рома сезона 2001-2002|2001-2002]] || [[Серија А 2001-2002|А]] || 30 || -20 || [[Фудбалски куп на Италија 2001-2002|КИ]] || 2 || -2 || [[УЕФА Лига на шампиони 2001-2002|ЛШ]] || 10 || -7 || [[Суперкуп на Италија 2001|СИ]] || 0 || 0 || 42 || -29 |- | [[ФК Рома сезона 2002-2003|2002-2003]] || [[Серија А 2002-2003|А]] || 16 || -23 || [[Фудбалски куп на Италија 2002-2003|КИ]] || 2 || -4 || [[УЕФА Лига на шампиони 2002-2003|ЛШ]] || 9 || -9 || - || - || - || 27 || -36 |- !colspan="3"|Вкупно Рома || 102 || -102 || || 10 || -14 || || 33 || -22 || || 0 || 0 || 145 || -138 |- |[[ФК Сампдорија сезона 2003-2004|2003-2004]] || rowspan=3|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Sampdoria}} || [[Серија А 2003-2004|А]] || 32 || -39 || [[Фудбалски куп на Италија 2003-2004|КИ]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 32 || -39 |- |[[ФК Сампдорија сезона 2004-2005|2004-2005]] || [[Серија А 2004-2005|A]] || 37 || -26 || [[Фудбалски куп на Италија 2004-2005|КИ]] || 1 || -1 || - || - || - || - || - || - || 38 || -27 |- |[[ФК Сампдорија сезона 2005-2006|2005-2006]] || [[Серија А 2005-2006|А]] || 35 || -46 || [[Фудбалски куп на Италија 2005-2006|КИ]] || 0 || 0 || [[Куп на УЕФА 2005-2006|КУ]] || 2 || -1 || - || - || - || 37 || -48 |- !colspan="3"|Вкупно Сампдорија || 104 || -111 || || 1 || -1 || || 2 || -1 || || - || - || 107 || -113 |- || [[ФК Болоња сезона 2006-2007|2006-2007]] || rowspan=3|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Bologna}} || [[Серија Б 2006-2007|Б]] || 42 || -42 || [[Фудбалски куп на Италија 2006-2007|КИ]] || 3 || -4 || - || - || - || - || - || - || 45 || -46 |- || [[ФК Болоња сезона 2007-2008|2007-2008]] || [[Серија Б 2007-2008|Б]] || 42 || -29 || [[Фудбалски куп на Италија 2007-2008|КИ]] || 2 || -2 || - || - || - || - || - || - || 44 || -31 |- || [[ФК Болоња сезона 2008-2009|2008-2009]] || [[Серија А 2008-2009|А]] || 35 || -56 || [[Фудбалски куп на Италија 2008-2009|КИ]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 36 || -56 |- !colspan="3"|Вкупно Болоња || 222+2 || -233 + -2 || || 26 || -24 || || 16 || -10 || || - || - || 266 || -269 |- || [[ФК Чезена сезона 2009-2010|2009-2010]] || rowspan=3|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Cesena}} || [[Серија Б 2009-2010|B]] || 39 || -26 || [[Фудбалски куп на Италија 2009-2010|КИ]] || 2 || -3 || - || - || - || - || - || - || 41 || -29 |- || [[ФК Чезена сезона 2010-2011|2010-2011]] || [[Серија А 2010-2011|А]] || 37 || -47 || [[Фудбалски куп на Италија 2010-2011|КИ]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 37 || -47 |- || [[ФК Чезена сезона 2011-2012|2011-2012]] || [[Серија А 2011-2012|А]] || 30 || -48 || [[Фудбалски куп на Италија 2011-2012|КИ]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 31 || -48 |- !colspan="3"|Вкупно Чезена || 106 || -121 || || 4 || -5 || || - || - || || - || - || 110 || -126 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 633+3 || -667 + -2 || || 56 || -56 || || 55 || -33 || || 1 || -1 || 748 || -758 |} ==Титули== ===Клупски=== ; Милан *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 2 : [[Серија А 1991-1992|1991-1992]], [[Серија А 1992-1993|1992-1993]] *'''{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} [[Суперкуп на Италија]]''' : 1 : [[Суперкуп на Италија 2001|2001]] *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Куп на шампиони]]''' : 1 : 1988-1989, 1989-1990 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на Европа]]''' : 1 : 1989 *'''[[Интерконтинентален куп]]''' : 1 : 1989 ; Рома *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 1 : [[Серија А 2000-2001|2000-2001]] *'''{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} [[Суперкуп на Италија]]''' : 1 : [[Суперкуп на Италија 2001|2001]] ; Болоња *'''{{Трофеј-Интертото куп}} [[Интертото куп]]''' : 1 : 1998 ===Репрезентативни=== ; Италија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 1992|1992]] == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Италија |image3=Flag of Italy.svg }} *[https://us.soccerway.com/player/antonioli-francesco/MZUbirFT/ Франческо Антониоли на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/francesco-antonioli/profil/spieler/5935 Франческо Антониоли на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/102361/francesco-antonioli Франческо Антониоли на espn] *[https://www.whoscored.com/players/2795/show/francesco-antonioli Франческо Антониоли на whoscored] {{Состав на Италија на ЛОИ фудбал 1992 (м)}} {{Состав на Италија на ЕП фудбал 2000}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Антониоли, Франческо}} [[Категорија:Италијански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монца]] [[Категорија:Фудбалери на Милан]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Чезена]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Модена]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Пиза]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реџана]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Болоња]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Рома]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сампдорија]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1973 година]] ggafvwscjyz9x0niduedp14i5ryv4n6 Фајф 0 1406327 5649502 5648882 2026-10-24T19:43:23Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5649502 wikitext text/x-wiki {{Short description|Област на локална самоуправа во Шкотска}} '''Фајф''' ( {{IPAc-en|f|aɪ|f}} FYFE ,{{МФА|en|fɐi̯f}} ; {{Langx|gd|Fìobha}}  {{МФА|gd|ˈfiːvə|}} ; {{Langx|sco|Fife}} ) е [[Административна поделба на Шкотска|советничка област]] и [[Намесништва во Шкотска|намесништво]] во [[Шкотска]]. Станува збор за [[полуостров]] што на север се граничи со заливот [[Ферт-оф-Теј]], на исток со [[Северно Море|Северното Море]], на југ со заливот [[Ферт-оф-Форт]], на југозапад со [[Клакмананшир]], а на запад со [[Перт и Кинрос]]. Најголема населба е градот [[Данфермлин]], додека административниот центар се наоѓа во [[Гленротс]]. Фајф зафаќа површина од 512 квадратни милји (1.326 km²).<ref name="popstats" /> Населението е најгусто концентрирано во јужниот дел на областа, каде што се наоѓаат Данфермлин, [[Кирколди]] и Гленротс. Северниот дел е поретко населен, а најголем град во тој дел е [[Сент Андрус]], на североисточниот брег. Со областа управува [[Совет на Фајф|Советот на Фајф]]. Нејзините граници се совпаѓаат со границите на истоимената историска област и [[Локални самоуправни области во Шкотска (1975–1996)|поранешен административен регион]]. Фајф бил едно од главните [[Пикти|пиктски]] [[монархија|кралства]], познато под името ''Фиб'', а во Шкотска и денес често се нарекува '''Кралство Фајф'''. [[Универзитет во Сент Андрус|Универзитетот во Сент Андрус]] е најстар од [[Древни универзитети во Шкотска|древните универзитети во Шкотска]] и еден од [[Список на најстари универзитети што непрекинато работат|најстарите универзитети во светот што непрекинато работат]]. Во Сент Андрус се наоѓа и [[Олд Корс во Сент Андрус|Олд Корс]], најстариот терен за [[голф]] во светот. Жител на Фајф се нарекува ''Фајфер'' (англиски: ''Fifer''). == Историја == Фајф, ограничен на север со заливот Ферт-оф-Теј, а на југ со заливот Ферт-оф-Форт, претставува природен полуостров чии политички граници низ вековите претрпеле релативно мали промени. [[Список на пиктски кралеви|Списокот на пиктски кралеви]] и документот ''[[De Situ Albanie]]'', зачувани во [[Ракопис од Поплтон|ракописот од Поплтон]], го споменуваат делењето на пиктското кралство, односно [[Албани]], на седум подкралства, од кои едно било Фајф.<ref name="Taylor">{{Наведена книга|last=Taylor|first=Simon|title=The Place-Names of Fife, Volume 5|year=2012|publisher=Shaun Tyas|location=Donington, Lincs.|isbn=9781907730085|author2=Gilbert Márkus}}</ref>{{rp|70–72}} Најраната позната употреба на називот „Кралство Фајф“ датира од 1678 година, во тврдење дека називот потекнува од квазикралските привилегии на [[Гроф од Фајф|грофот од Фајф]].<ref name="Taylor" />{{rp|132}} Поимот кралство можеби потекнува од погрешно толкување на еден извадок од [[Ендру од Винтун|Винтун]].<ref name="Taylor" />{{rp|133}} Името на областа е забележано како ''Fib'' во 1150 година, а како ''Fif'' во 1165 година. Често се поврзувало со [[Фотриф]]. Ридската тврдина [[Клатчард Крејг]], во близина на [[Њубург (Фајф)|Њубург]], била значајна пиктска тврдина и била населена од шестиот до осмиот век.<ref name="SAS">{{Наведена мрежна страница|url=http://ads.ahds.ac.uk/catalogue/adsdata/arch-352-1/dissemination/pdf/vol_116/116_117_184.pdf|title=Excavation Summary by the Society of Antiquaries of Scotland|website=Ads.ahds.ac.uk}}</ref> Фајф бил важен кралски и политички центар уште од владеењето на кралот [[Малколм III]], кога шкотските владетели постепено ги преместувале своите главни престојувалишта кон југ, подалеку од старите тврдини околу [[Скон]]. Малколм имал главно престојувалиште во [[Данфермлин]], а неговата сопруга, [[Света Маргарита Шкотска|Маргарита]], била главен покровител на [[Опатија во Данфермлин|опатијата во Данфермлин]]. Опатијата ја заменила [[Јона]] како последно почивалиште на шкотската кралска елита. Меѓу погребаните таму бил и [[Роберт I Брус|Роберт I]]. До XV век, грофот од Фајф се сметал за највисокопоставен благородник во шкотското кралство и го задржал правото да ги крунисува шкотските монарси, што сведочи за угледот на областа. Во [[Фолкланд (Фајф)|Фолкланд]], на местото на поранешната тврдина на [[Клан Макдаф|кланот Макдаф]], постепено бил изграден нов кралски дворец. Дворецот го користеле последователни владетели од [[Династија Стјуарт|династијата Стјуарт]], кои го претпочитале Фајф поради богатите ловишта. Кралот [[Џејмс VI од Шкотска|Џејмс VI]] го опишал Фајф, на [[Средношкотски јазик|средношкотски]], како „просјачка наметка обрабена со злато“ (''beggar's mantle fringed wi gowd'').<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Zqq8BQAAQBAJ&q=James+%22beggar%27s+mantle+fringed+wi+gowd%22&pg=PT79|title=A Dictionary of Scottish Phrase and Fable|isbn=9780857906373|last1=Crofton|first1=Ian|date=5 November 2012|publisher=Birlinn}}</ref> Златниот раб се однесувал на крајбрежјето со низата мали пристаништа, развиените рибарски флоти и трговските врски со [[Ниски Земји|Ниските Земји]]. [[Волна]], [[лен]], [[јаглен]] и [[сол]] биле меѓу главните трговски производи. [[Производство на сол во тави|Производството на сол]] со загревање морска вода во плитки садови, користејќи локален јаглен, било карактеристично за крајбрежјето на Фајф. Црвените глинени ќерамиди, карактеристични за многу стари градби во областа, пристигнувале како [[баласт]] на трговските бродови и постепено ги замениле традиционалните сламени покриви. Во 1598 година, Џејмс VI испратил група од единаесет мажи од Фајф, познати како [[Авантуристи од Фајф|авантуристите од Фајф]], да го колонизираат [[Луис (остров)|островот Луис]]. Намерата била да се започне процес на таканаречена „цивилизација“ и дегализација на регионот.<ref name="keay">{{Наведена книга|last=Keay|first=John & Julia|title=Collins Encyclopedia of Scotland|year=1994|publisher=HarperCollins|isbn=978-0-00-255082-6|page=370}}</ref> Обидот наишол на отпор од домородното население и завршил во 1609 година, кога колонистите биле откупени од [[Кенет Макензи, 1. лорд Макензи од Кинтаил|Кенет Макензи]], [[Шкотски клан|поглавар]] на [[Клан Макензи|кланот Макензи]].<ref name="keay" /> Во XIX век, Фајф станал значаен центар на [[Тешка индустрија|тешката индустрија]]. Јаглен се ископувал во областа најмалку од XII век, но бројот на рудници нагло се зголемил во викторијанскиот период поради растечката побарувачка. Поранешни рурални населби, како [[Кауденбит]], брзо прераснале во градови, бидејќи илјадници луѓе се доселувале во потрага по работа во рудниците. Изградбата на железничките мостови [[Мост Форт|Форт]] и [[Железнички мост Теј|Теј]] го поврзала Фајф со [[Единбург]] и [[Данди]], овозможувајќи побрз транспорт на стоки. Во [[Метил (Фајф)|Метил]], [[Барнтисланд]] и [[Росит]] биле изградени современи пристаништа. Кирколди станал светски центар за производство на [[линолеум]]. По војната, во Фајф бил изграден Гленротс, вториот [[Нов град (Обединето Кралство)|нов град]] во Шкотска, првично наменет да обезбеди домување за рударите во новиот рудник за јаглен. Подоцна, градот привлекол и голем број компании од современите технолошки индустрии во регионот познат како „[[Силиконски Глен]]“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.visitscotland.com/info/towns-villages/glenrothes-and-markinch-p238971|title=Glenrothes And Markinch Visitor Guide - Accommodation, Things To Do & More|website=Visitscotland.com}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thecourier.co.uk/fp/past-times/3300158/rothes-colliery/|title=Rothes Colliery: When the ill-fated Glenrothes coal mine was blasted into rubble|first=Kate|last=Brown|website=Thecourier.co.uk|date=17 May 2022}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fifetoday.co.uk/news/glenrothes-70-scandal-art-and-royalty-278057|title=Glenrothes at 70 - scandal, art and royalty|date=5 July 2018|website=Fifetoday.co.uk}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=l2UcB50hV7EC&dq=glenrothes+%22silicon+glen%22&pg=PA68|isbn=9781853025013|title=The Professional Engineer in Society|year=1989|publisher=Jessica Kingsley Publishers}}</ref> Денес, во Гленротс се наоѓаат седиштата на Советот на Фајф и на [[Фајф констабјулари|полициските служби]] за областа. Меѓу значајните историски градби и локалитети во Фајф, од кои некои ги управуваат [[Национален труст на Шкотска|Националниот труст на Шкотска]] или [[Хисторик Скотланд]], се опатијата во Данфермлин, дворецот во [[Калрос]], замокот [[Равенскрејг]] во Кирколди, пристанишниот дел на [[Дизарт (Фајф)|Дизарт]], [[Замок Балгони|замокот Балгони]] во близина на Коултаун-оф-Балгони, дворецот во Фолкланд, [[Замок Кели|замокот Кели]] во близина на [[Питенвим]], историската куќа [[Хил-оф-Тарвит]], [[Замок во Сент Андрус|замокот]] и [[Катедрала во Сент Андрус|катедралата во Сент Андрус]], како и [[Кула на Сент Рул|кулата на Сент Рул]]. === Административна историја === [[File:A new map of Scotland with the roads (8643653080).jpg|мини|десно|Мапа на шкотските провинции во 1689 година, на која е прикажана округот Фајф, што ги опфаќала и Кинрос и Клакманан]] Фајф бил една од старите [[Провинции на Шкотска|провинции на Шкотска]], управувана од [[Мормаер|мормаерот]] или грофот од Фајф. Првобитната провинција најверојатно го опфаќала само делот од подоцнежниот округ што се наоѓал источно од линијата меѓу Њубург и [[Скуни]]. Западниот дел од подоцнежниот округ припаѓал на провинцијата Фотриф, која ги опфаќала и областите што подоцна станале дел од [[Кинросшир]] и Клакмананшир, вклучувајќи го и градот [[Клакманан]]. До почетокот на XIII век, Фотриф бил присоединет кон округот Фајф. Во периодот меѓу владеењето на [[Давид I од Шкотска|Давид I]] (1124–1153) и средината на XIII век, Шкотска била поделена на историски области управувани од [[Шериф|шерифи]]. Кинрос и Клакманан добиле сопствени шерифи, додека преостанатиот дел од Фајф и Фотриф бил ставен под надлежност на [[Шериф на Фајф и Кинрос|шерифот на Фајф]].<ref>{{Наведена книга|last1=Chalmers|first1=George|title=Caledonia (Volume 7)|date=1894|publisher=Alexander Gardner|location=Paisley|pages=112–119|url=https://books.google.com/books?id=0Dg6AQAAMAAJ|access-date=22 April 2023}}</ref> Со текот на времето, овие области добиле поголемо административно значење од старите провинции, па поголемиот округ Фајф, кој ги вклучувал Кинрос и Клакманан, постепено бил засенет од помалата област Фајф. Во 1667 година биле воспоставени [[Комесари за снабдување|комесари за снабдување]] за секоја област, кои ја извршувале улогата на главен административен орган сè до создавањето на окружните совети во 1890 година. По [[Акти на унија 1707|Актите на унија]] од 1707 година, англискиот назив ''county'' почнал да се користи паралелно со постариот термин ''shire''.<ref>{{Наведена мрежна страница|last1=Brown|first1=Keith|title=Act of the convention of estates of the kingdom of Scotland etc. for a new and voluntary offer to his majesty of £72,000 monthly for the space of twelve months, 23 January 1667|url=http://www.rps.ac.uk/trans/1667/1/10|website=Records of the Parliament of Scotland|publisher=University of St Andrews|access-date=25 February 2023}}</ref> Избраните окружни совети биле воспоставени во 1890 година врз основа на [[Закон за локална самоуправа (Шкотска) 1889|Законот за локална самоуправа во Шкотска од 1889 година]]. Тие ги презеле повеќето надлежности на комесарите, кои биле укинати во 1930 година. Двата [[Бург|бурга]], Данфермлин и Кирколди, биле исклучени од административната надлежност на окружниот совет бидејќи се сметало дека се способни самостојно да управуваат.<ref>Local Government (Scotland) Act 1889, c. 50</ref> Законот од 1889 година довел и до промена на границите: неколку [[ексклава|ексклави]] биле префрлени во округот со кој навистина се граничеле, а парохиите што се протегале низ повеќе области биле прераспределени така што секоја целосно да припаѓа на еден округ. Така дошло до одредени промени на границите на Фајф со Кинросшир и [[Пертшир]], а најзначајна била промената со која Фајф ги добил парохиите [[Калрос]] и [[Талиалан]], кои дотогаш претставувале ексклава на Пертшир.<ref>{{Наведена книга|last1=Shennan|first1=Hay|title=Boundaries of counties and parishes in Scotland as settled by the Boundary Commissioners under the Local Government (Scotland) Act 1889|date=1892|publisher=W. Green|location=Edinburgh|page=249|url=https://archive.org/details/bub_gb_meygAAAAMAAJ/page/n285/mode/2up?q=fife|access-date=22 April 2023}}</ref> Данфермлин и Кирколди биле вклучени во административната област на окружниот совет во 1930 година, но го задржале статусот на [[Голем бург|големи бургови]], што им овозможувало и понатаму самостојно да извршуваат многу локални функции.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Local Government (Scotland) Act 1929|year=1929|accessdate=22 April 2023}}</ref> [[File:County buildings, Cupar.jpg|мини|[[Окружни згради во Купар|Окружните згради во Купар]], поранешното седиште на Советот на округот Фајф]] Советот на округот Фајф бил сместен во Окружните згради на улицата „Кетрин“ во [[Купар]]. Објектот бил изграден во 1817 година како седиште на окружниот шерифски суд и место за состаноци на комесарите за снабдување. Со неговата изградба бил заменет средновековниот градски [[толбут]], кој претходно ги извршувал истите функции. Советот на округот Фајф бил укинат во 1975 година врз основа на [[Закон за локална самоуправа (Шкотска) 1973|Законот за локална самоуправа во Шкотска од 1973 година]]. Со него бил воведен двостепен систем, во кој постоеле [[Локални самоуправни области во Шкотска (1975–1996)|региони]] на повисоко и [[Области на Шкотска|области]] на пониско ниво. Бил формиран регионот Фајф, со исти граници како поранешната округ, поделен на три [[Региони и области на Шкотска|области]]: [[Данфермлин (област)|Данфермлин]], [[Кирколди (област)|Кирколди]] и [[Североисточен Фајф (област)|Североисточен Фајф]]. Во 1996 година, окружните совети биле укинати, а Регионалниот совет на Фајф бил заменет со [[Унитарна власт|единствен орган на локална самоуправа]], познат како Совет на Фајф. Фајф е една од шесте единици на локална самоуправа во [[Градски регион|градскиот регион]] Единбург и Југоисточна Шкотска. До 1885 година постоела [[Фајф (изборна единица на Парламентот на Обединетото Кралство)|изборна единица Фајф]] во [[Долен дом на Парламентот на Обединетото Кралство|Долниот дом на Парламентот на Обединетото Кралство]]. Пред [[Акти на унија 1707|Унијата од 1707 година]], постоела и [[Фајф (изборна единица на Парламентот на Шкотска)|изборна единица Фајф]] во [[Парламент на Шкотска|Парламентот на Шкотска]]. == Управување == {{главна|Совет на Фајф}} [[File:Fife House, Glenrothes.jpg|мини|140px|лево|[[Фајф хаус (Гленротс)|Фајф хаус]], седиштето на Советот на Фајф]] Фајф го претставуваат пет пратеници во [[Шкотски парламент|Шкотскиот парламент]] (MSPs) и четворица пратеници во [[Парламент на Обединетото Кралство|Парламентот на Обединетото Кралство]] (MPs), кои се испраќаат во Холируд и во Британскиот парламент, соодветно. По [[Општи избори во Обединетото Кралство 2015|општите избори во 2015 година]], сите четири изборни единици за британскиот парламент биле под контрола на [[Шкотска национална партија|Шкотската национална партија]].<ref name="MPs of Fife">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.parliament.uk/mps-lords-and-offices/mps/?search_term=Fife|title=MPs of Fife|access-date=1 August 2015|work=Parliament UK}}</ref> На [[Општи избори во Обединетото Кралство 2017|изборите во 2017 година]], изборната единица [[Кирколди и Кауденбит]] повторно ја освоила [[Лабуристичка партија (Обединето Кралство)|Лабуристичката партија]].<ref name="Kirkcaldy and Cowdenbeath">{{Наведена вест|url=https://www.bbc.co.uk/news/politics/constituencies/S14000041|title=Kirkcaldy & Cowdenbeath parliamentary constituency – Election 2017|work=BBC News}}</ref> Истата година, изборната единица [[Североисточен Фајф (изборна единица на Парламентот на Обединетото Кралство)|Североисточен Фајф]] станала најизрамнетата изборна единица во земјата, при што Шкотската национална партија победила со мнозинство од само 2 гласа пред [[Шкотски либерални демократи|Шкотските либерални демократи]].<ref>{{Наведена вест|url=https://www.bbc.co.uk/news/politics/constituencies/S14000049|title=Fife North East parliamentary constituency – Election 2017|work=BBC News}}</ref> Три од изборните единици за Шкотскиот парламент ги држи Шкотската национална партија: [[Кауденбит (изборна единица на Шкотскиот парламент)|Кауденбит]], [[Данфермлин (изборна единица на Шкотскиот парламент)|Данфермлин]] и [[Среден Фајф и Гленротс (изборна единица на Шкотскиот парламент)|Среден Фајф и Гленротс]], а една Шкотските либерални демократи: [[Североисточен Фајф (изборна единица на Шкотскиот парламент)|Североисточен Фајф]].<ref name="Scottish Election Results 2016 Results">{{Наведена вест|title=Scotland Election 2016|url=https://www.bbc.co.uk/news/election/2016/scotland/results|work=BBC News}}</ref> Административното седиште на [[Совет на Фајф|Советот на Фајф]] и седиштето на дивизијата П на [[Полиција на Шкотска|Полицијата на Шкотска]] (поранешна [[Фајф констабјулари]]) се наоѓаат во Гленротс. Состаноците на Советот се одржуваат во [[Фајф хаус (Гленротс)|Фајф хаус]], во центарот на градот. Западното крило на зградата било изградено во 1969 година од страна на Корпорацијата за развој на Гленротс како нејзини канцеларии, а подоцна, од кратко по создавањето на регионот Фајф во 1975 година, служело како седиште на Регионалниот совет.<ref>{{Наведена вест|title=Briefly|url=https://www.findmypast.co.uk/search-newspapers|access-date=22 April 2023|work=Aberdeen Press and Journal|date=26 November 1975|page=15}}</ref><ref name="Ferguson p91">Ferguson ''A History of Glenrothes'' p.91.</ref> == Географија == [[File:FIFE & KINROSS SHIRES Civil Parish map.jpg|мини|десно|400px|Карта на граѓанските парохии во Фајф и Кинросшир,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://archive.org/stream/imperialgazettee01wils#page/n778/mode/1up|title=The Imperial gazetteer of Scotland; or, Dictionary of Scottish topography|date=21 July 2010|access-date=14 April 2020}}</ref> со парохиите означени со црвено]] [[File:Fife UK ward map 2017 (blank).svg|мини|десно|400px|Фајф е поделен на 22 изборни единици на локалната самоуправа, од кои секоја избира членови на [[Совет на Фајф|Советот на Фајф]].]] Фајф е [[полуостров]] во источна Шкотска. На север се граничи со заливот [[Ферт-оф-Теј]], на исток со [[Северно Море|Северното Море]], а на југ со заливот [[Ферт-оф-Форт]]. На запад, пристапот делумно е ограничен од масивот на [[Охил (ридови)|ридовите Охил]]. Речиси целиот патен сообраќај кон Фајф и од него минува преку еден од четирите главни моста: на југ преку [[Мост Форт роуд|мостот Форт роуд]] (само за јавниот превоз и велосипедистите) и [[Квинсфери кросинг|мостот Квинсфери кросинг]]; на запад преку [[Мост Кинкардин|мостот Кинкардин]]; или на североисток преку [[Мост Теј роуд|мостот Теј роуд]]. Исклучок е сообраќајот што се движи кон север по [[Автопат М90|автопатот М90]]. Патарините на мостовите Теј роуд и Форт роуд биле укинати на 11 февруари 2008 година. Во областа има неколку изгаснати [[Вулкан|вулкански]] форми, меѓу кои [[Ломонд (ридови)|ридовите Ломонд]], кои се издигнуваат над брановидните земјоделски предели, и [[Ларго Ло]], [[вулкански чеп]] во источниот дел. Со височина од 522 m, [[Западен Ломонд]] е највисока точка во Фајф. Крајбрежјето има бројни мали пристаништа, од индустриските пристаништа во Барнтисланд и Росит до рибарските села на [[Ист Њук]], како [[Анструтер]] и [[Питенвим]]. Големата рамничарска област северно од ридовите Ломонд, низ која тече [[Идн (река во Фајф)|реката Идн]], е позната како [[Хау-оф-Фајф]]. Поленските анализи од локалитети во Североисточен Фајф укажуваат на намалување на земјоделското производство и обновување на шумската вегетација во текот на подолг период од првите векови на првиот милениум.<ref>[[Ричард Орам|Oram, Richard D]]. (2025), ''A Land Won From Waste: Scotland AD 400 - 1400'', [[John Donald Publishers|John Donald]], Edinburgh, p. 66, ISBN 9780859767194</ref> [[File:Northeast Fife.jpg|лево|мини|250px|Поглед кон земјоделските површини на Североисточен Фајф и оддалечените [[Ломонд (ридови)|ридови Ломонд]]]] Северно од ридовите Ломонд се наоѓаат села и мали градови во претежно земјоделски предел. Јужните и западните делови на Фајф, вклучувајќи ги градовите Данфермлин, Гленротс, Кирколди и регионот [[Ливенмаут]], се лесно индустријализирани и погусто населени. Единствените области за кои би можело да се каже дека се тешко индустријализирани се [[Росајт]], околу поморското бродоградилиште, и можеби комплексот Мосморан за фракционирање на течен природен гас, на периферијата на Кауденбит. Источниот дел на Фајф, особено низата села меѓу [[Ерлсфери]] и [[Кингсбарнс]] и нивното пошироко опкружување, е познат како „Ист Њук“ (агол или испакнат дел од копно).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fife-placenames.glasgow.ac.uk/placename/?id=1652|title=Fife Place-name Data :: The East Neuk|publisher=Fife-placenames.glasgow.ac.uk|access-date=16 April 2020}}</ref> Областа се одликува со мали населби околу заштитени пристаништа, со карактеристична традиционална архитектура од камен и препознатливи скалести фронтони во холандски или „корби“ (гарвански) стил. Оваа област има една од највисоките концентрации на втори домови и куќи за одмор во Шкотска.<ref>{{Наведена мрежна страница|last1=Evans|first1=Anna|last2=Graham|first2=Eddy|last3=Rae|first3=Alasdair|last4=Robertson|first4=Douglas|last5=Serpa|first5=Regina|date=October 2019|title=Research into the impact of short-term lets on communities across Scotland|url=https://www.gov.scot/binaries/content/documents/govscot/publications/research-and-analysis/2019/10/research-impact-short-term-lets-communities-scotland/documents/people-communities-places-research-impact-short-term-lets-communities-scotland/people-communities-places-research-impact-short-term-lets-communities-scotland/govscot%3Adocument/people-communities-places-research-impact-short-term-lets-communities-scotland.pdf|website=Scottish Government|publisher=The Indigo House Group in association with IBP Strategy and Research}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thetimes.com/life-style/property-home/article/why-the-east-neuk-has-lasting-appeal-7266ztjxh|title=Why the East Neuk has lasting appeal &#124; Bricks & Mortar|work=The Times|date=5 May 2017|access-date=14 April 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thecourier.co.uk/fp/news/local/fife/1261234/visitors-stay-away-but-second-home-owners-remain-in-east-neuk-villages/|title=Visitors stay away but second home owners remain in East Neuk villages|website=Thecourier.co.uk|date=13 April 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.scotsman.com/news/politics/empty-and-second-homes-causing-housing-crisis-1428771|title=Empty and second homes causing housing crisis|publisher=The Scotsman|date=6 June 2018|access-date=14 April 2020}}</ref> [[Риболов|Риболовот]], на кој историски се потпирале крајбрежните населби на Ист Њук, во последните години бележи пад. Денес, главната рибарска флота работи од Питенвим, додека пристаништето во Анструтер главно се користи како марина за рекреативни пловни објекти. Во близина на брегот на Фајф се наоѓаат неколку острови, меѓу кои [[Меј (остров)|островот Меј]], [[Инчкит]] и [[Инчколм]]. Поранешниот [[Остров Престон|остров Престон]], јужно од [[Валифилд (Фајф)|Валифилд]], повеќе не е остров по извршените работи за мелиорација и пренамена на земјиштето. == Демографија == === Јазици === Според [[Попис на населението во Шкотска 2022|пописот во Шкотска од 2022 година]], од вкупно 362.143 жители на возраст од три години нагоре: * 134.659 лица (37,2 %) изјавиле дека знаат да зборуваат или да читаат на [[шкотски јазик|шкотски]].<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Home|url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/webapi/opentable?id=019a1a62-eab8-76fc-98d0-f7e8423a5077|website=Scotlandcensus.gov.uk}}</ref> * 2.696 лица (0,8 %) изјавиле дека знаат да зборуваат или да читаат на [[шкотскогалски јазик|шкотскогалски]].<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Home|url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/webapi/opentable?id=019a2022-ecdd-77ea-96ad-569f0c5b3786|website=Scotlandcensus.gov.uk}}</ref> === Етнички состав === Според пописите од 2001, 2011 и 2022 година, етничкиот состав на населението во Фајф се менувал постепено, со зголемување на разновидноста на населението.<ref name="2022census_Scot">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.scotlandscensus.gov.uk/media/trbdxzme/scotland-s-census-2022-ethnic-group-national-identity-language-and-religion-chart-data.xlsx|title=Scotland's Census 2022 - Ethnic group, national identity, language and religion - Chart data|date=21 May 2024|website=Scotland's Census|publisher=National Records of Scotland|access-date=21 May 2024}}</ref> Во 2001 година, 345.003 лица (98,73 % од населението) биле заведени во категоријата [[Бели луѓе|бело население]]. Во 2011 година нивниот број изнесувал 356.550 (97,63 %), а во 2022 година — 356.885 лица (95,99 %). Меѓу белото население, лицата што се изјасниле како [[Шкоти|Шкоти]] биле најголемата група: 308.380 во 2001 година, 312.957 во 2011 година и 302.087 во 2022 година. Во 2022 година, 36.025 лица се изјасниле како припадници на други британски групи, 2.658 како [[Ирци|Ирци]], 5.491 како [[Полјаци|Полјаци]], 277 како [[Роми]] или патувачки заедници и 10.347 во категоријата „друго бело население“. Бројот на жители со [[Азијци|азиско потекло]], вклучувајќи ги лицата што се изјасниле како азиски Шкоти или азиски Британци, се зголемил од 2.734 лица во 2001 година на 5.748 во 2011 година и 8.014 во 2022 година (2,16 % од населението). Во последниот попис биле вклучени 1.732 лица со [[Индија|индиско]], 2.599 со [[Пакистан|пакистанско]], 212 со [[Бангладеш|бангладешко]] и 1.878 со [[Народна Република Кина|кинеско]] потекло, како и 1.596 лица од други азиски групи. Во 2022 година, 1.355 лица биле заведени во категоријата африканско население, 316 во категоријата [[Британска африканско-карипска заедница|карипско]] или [[Црни Британци|црно население]], 3.312 во категоријата [[Британски мешани|мешано или повеќекратно етничко потекло]] и 1.899 во категоријата други етнички групи. Во последната категорија биле вклучени 653 лица со [[Британски Арапи|арапско]] потекло и 1.236 лица што се изјасниле како припадници на други етнички групи. Вкупниот број жители според пописите изнесувал 349.429 во 2001 година, 365.198 во 2011 година и 371.781 во 2022 година. == Населени места == [[File:Fife UK location map.svg|мини|десно|300px|Фајф во рамките на Шкотска]] [[Купар]] ја презел улогата на [[Главен град на грофовија|окружен град]] од [[Крејл]] на почетокот на XIII век. Гленротс денес е административен центар, откако во 1975 година било одлучено таму да се смести седиштето на новоформираниот Регионален совет на Фајф. Трите главни градски населби во Фајф се Кирколди, Данфермлин (кој во 2022 година добил [[Статус на град во Обединетото Кралство|статус на град]]) и Гленротс. Според проценките за 2012 година, Данфермлин бил најголемата населба по број на жители,<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Mid 2012 population estimates of settlements|url=http://gro-scotland.gov.uk/files2/stats/population-estimates/special-area/mid-2012-settlement/2012-pop-est-sett-local-main-tab3a.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141027175925/http://gro-scotland.gov.uk/files2/stats/population-estimates/special-area/mid-2012-settlement/2012-pop-est-sett-local-main-tab3a.pdf|archive-date=27 October 2014}}</ref> пред Кирколди и Гленротс. Меѓу следните поголеми населби се Сент Андрус, Кауденбит, Росит, Метил и [[Далгети Беј]]. Најголеми населени места според бројот на жители: {| class="wikitable sortable" |- ! Населба !! Население (2020) <ref>National Records of Scotland, Mid-2020 Population Estimates for Settlements and Localities in Scotland.</ref> |- | Данфермлин || data-sort-value="54990" | 54.990 |- | Киркоди || data-sort-value="50370" | 50.370 |- | Гленротс || data-sort-value="38360" | 38.360 |- | Сент Ендрјуз || data-sort-value="18410" | 18.410 |- | Росајт || data-sort-value="13570" | 13.570 |- | Каудинбит || data-sort-value="12030" | 12.030 |- | Метил || data-sort-value="10890" | 10.890 |- | Далгети Беј || data-sort-value="9710" | 9.710 |- | Левен || data-sort-value="9420" | 9.420 |- | Купар || data-sort-value="8960" | 8.960 |- | Лохгели || data-sort-value="7300" | 7.300 |- | Келти || data-sort-value="6760" | 6.760 |- | Бернтајленд || data-sort-value="6630" | 6.630 |- | Балингри || data-sort-value="5940" | 5.940 |- | Карденден || data-sort-value="5190" | 5.190 |- | Инверкитинг || data-sort-value="4820" | 4.820 |- | Кеноуеј || data-sort-value="4570" | 4.570 |- | Њупорт-он-Теј || data-sort-value="4210" | 4.210 |- | Бакхејвен || data-sort-value="4050" | 4.050 |- | Анструдер || data-sort-value="3950" | 3.950 |- | Тејпорт || data-sort-value="3750" | 3.750 |- | Лукарс || data-sort-value="3160" | 3.160 |- | Лесли || data-sort-value="3010" | 3.010 |- | Кинкардин || data-sort-value="2940" | 2.940 |- | Кингхорн || data-sort-value="2940" | 2.940 |} === Историски парохии === Округот порано бил поделен на парохии, кои често, но не секогаш, биле именувани според град или село: {{div col|colwidth=22em}} * [[Аботшол]] * [[Абди]] * [[Абердор]] * [[Источен Анструтер]] * [[Западен Анструтер]] * [[Арнгаск]] (во Пертшир од 1891 година) * [[Ахтердерен]] * [[Ахтермухти]] * [[Ахтертул]] * [[Балингри]] * [[Балмерино]] * [[Бит (Фајф)|Бит]] * [[Бакхевен]] * [[Барнтисланд]] * [[Камерон (Фајф)|Камерон]] * [[Карнби]] * [[Карнок]] * [[Селардајк]] * [[Серес (Фајф)|Серес]] * [[Колеси]] * [[Кауденбит]] * [[Крејл]] * [[Крејх (Фајф)|Крејх]] * [[Кросгејтс (Фајф)|Кросгејтс]] * [[Калрос]] (во Фајф од Пертшир од 1891 година) * [[Калц (Фајф)|Калц]] * [[Купар]] * [[Дерси]] * [[Далгети Беј|Далгети]] * [[Данбог]] * [[Данфермлин]] * [[Дунино]] * [[Дизарт (Фајф)|Дизарт]] * [[Ели и Ерлсфери|Ели]] * [[Фолкланд (Фајф)|Фолкланд]] * [[Тејпорт|Фери-Порт-он-Крејг]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fife-placenames.glasgow.ac.uk/parish/?id=38|title=Fife Place-name Data :: Parish: Ferry-Port-on-Craig|website=fife-placenames.glasgow.ac.uk}}</ref> * [[Флиск]] * [[Форган (Фајф)|Форган]] * [[Фроучи]] * [[Гленротс]] * [[Инверкитинг]] * [[Келти]] * [[Кембак]] * [[Кеновеј]] * [[Килконхар]] * [[Килмани]] * [[Килрени]] * [[Кингхорн]] * [[Кингласи]] * [[Кингсбарнс]] * [[Кингскетл]] * [[Кирколди]] * [[Лејдибанк]] * [[Ларго (Фајф)|Ларго]] * [[Лесли (Фајф)|Лесли]] * [[Лухарс]] * [[Ливен (Фајф)|Ливен]] * [[Лохгели]] * [[Логи (Фајф)|Логи]] * [[Ламфинанс]] * [[Маркинч]] * [[Метил (Фајф)|Метил]] * [[Монимејл]] * [[Мунзи]] * [[Њубург (Фајф)|Њубург]] * [[Њуберн (Фајф)|Њуберн]] * [[Питлеси]] * [[Питенвим]] * [[Росит]] * [[Салин (Фајф)|Салин]] * [[Скуни]] * [[Сент Андрус]] (Сент Андрус и Сент Леонардс) * [[Сент Монанс]] (и Аберкромби) * [[Стратмигло]] * [[Торнтон (Фајф)|Торнтон]] * [[Торибурн]] * [[Велвуд (Фајф)|Велвуд]] * [[Вемис (Фајф)|Вемис]] * [[Вормит]] {{div col end}} {{Clear}} === Заедници === Фајф е поделен на 105 [[Список на подрачја на месни совети во Шкотска|подрачја на месни совети]], од кои 85 имале активни [[месен совет|месни совети]] во 2023 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Community Councils|url=https://www.fife.gov.uk/kb/docs/articles/council-and-democracy/politicians-and-committees/community-councils/asset-listings/community-councils|website=Fife Council|date=8 March 2021|access-date=22 April 2023}} {{Мртва_врска|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Култура == [[File:Falkland Palace.jpg|мини|десно|250px|[[Дворец во Фолкланд|Дворецот во Фолкланд]]]] [[File:17thC Scottish Lowland farm.jpg|мини|десно|250px|Земјоделска фарма во [[Шкотска Низина|шкотската Низина]], детаљ од панорамата на Данфермлин на Џон Слизер од 1693 година]] [[File:The Lomond Hills seen from Auchtermuchty, Howe of Fife.JPG|мини|250px|Поблизок поглед на [[Ломонд (ридови)|ридовите Ломонд]], гледани од [[Ахтермухти]]]] Фајф има 4.961 [[Заштитена градба|заштитена градба]] и 48 [[Заштитена зона|заштитени зони]].<ref name="Fife's listed buildings">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.historic-scotland.gov.uk/index/heritage/historicandlistedbuildings/listedbuildingsresults.htm?p_out=xml&p_all=Fife&p_couname=Fife&p_parbur=0|title=Fife's listed buildings|publisher=Historic Scotland|access-date=25 August 2009|archive-date=3 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303190936/http://www.historic-scotland.gov.uk/index/heritage/historicandlistedbuildings/listedbuildingsresults.htm?p_out=xml&p_all=Fife&p_couname=Fife&p_parbur=0|url-status=dead}}</ref> Меѓу најзначајните историски објекти се [[Дворец во Фолкланд|дворецот во Фолкланд]], [[Замок Кели|замокот Кели]], [[Дворец во Данфермлин|дворецот во Данфермлин]], [[Замок во Сент Андрус|замокот во Сент Андрус]], [[Дворец во Калрос|дворецот во Калрос]] и замокот [[Равенскрејг]] во Кирколди. Фајф има и бројни [[Црква (градба)|верски објекти]] со историско значење. [[Катедрала во Сент Андрус|Катедралата во Сент Андрус]] била седиште на моќната [[Архиепископ на Сент Андрус|архиепископија на Сент Андрус]], а подоцна станала значаен центар на [[Шкотска реформација|шкотската реформација]], додека [[Опатија во Данфермлин|опатијата во Данфермлин]] била последно почивалиште на повеќе шкотски кралеви. Опатиите [[Опатија Балмерино|Балмерино]] и [[Опатија Калрос|Калрос]] биле основани во XIII век од [[Цистерцити|цистерцитите]], додека еден век претходно [[Опатија Линдорс|опатијата Линдорс]], надвор од Њубург, била основана од [[Тиронензи|тиронензиски монаси]]. Сите овие објекти биле од големо значење. [[Станза фестивал на поезијата|Фестивалот на поезијата „Станза“]], [[Фестивал Ист Њук]] и уметничкиот фестивал во Питенвим се настани од национално културно значење. Се организираат и помали манифестации, како [[Уметнички фестивал во Купар|уметничкиот фестивал во Купар]] и уметничката недела во Ларго. [[Театар Бајр|Театарот Бајр]] во Сент Андрус и театарот „Адам Смит“ во Кирколди се високо ценети места за гостувачки претстави. Театарот „Адам Смит“ е и седиште на оперската компанија [[Фајф опера]]. Бајр повторно бил отворен во есента 2014 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.heraldscotland.com/news/home-news/byre-theatre-to-reopen-after-university-of-st-andrews-agree-rescue-package.1408445352|title=Byre Theatre to reopen after University of St Andrews agree rescue package|work=Herald Scotland|date=19 August 2014}}</ref> по стечајот во 2012 година.<ref>{{Наведена вест|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-edinburgh-east-fife-21211928|title=Byre Theatre in St Andrews board 'deeply regrets' closure|date=26 January 2013|access-date=21 October 2013|work=BBC News}}</ref> Театарот Алхамбра во Данфермлин и салата Ротс во Гленротс се исто така популарни места за концерти, театарски претстави, комичарски настапи и локални музички продукции. Детската гала во Данфермлин се одржува секоја година во јуни и е една од најголемите манифестации од ваков вид во Фајф. Учениците од основните училишта парадираат низ центарот на градот до [[Парк Питенкриеф|паркот Питенкриеф]]. Настанот започнал во 1902 година, а денес го организира добротворна организација и се финансира исклучиво преку донации.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dunfermlinegala.com/history-of-the-gala/|title=History of the Gala – Dunfermline Children's Gala|website=Dunfermlinegala.com|access-date=3 June 2026}}</ref> == Знаменитости == [[File:Fife Coastal Path, Blair Point - geograph.org.uk - 3234523.jpg|мини|десно|250px|[[Крајбрежна патека на Фајф|Крајбрежната патека на Фајф]] кај Блер Поинт]] [[File:Forth Bridge 2022.jpg|мини|десно|250px|[[Мост Форт]]]] [[File:St.Andrews Abbey Scotland.jpg|мини|десно|250px|[[Катедрала во Сент Андрус|Катедралата во Сент Андрус]]]] [[File:+Am Ende des 22. Jahrhunderts wurde mit dem Bau von ST Andrews Castle begonnen.jpg|мини|десно|250px|[[Замок во Сент Андрус|Замокот во Сент Андрус]]]] [[File:Isle of May panorama.jpg|мини|десно|250px|[[Меј (остров)|Островот Меј]]]] [[File:A constellation of starfish (26705635884).jpg|мини|десно|250px|[[Дип Си Ворлд]]]] [[File:Swilken Bridge, Old Course geograph-6310525-by-Gordon-Hatton.jpg|мини|десно|250px|[[Мост Свилкан|Мостот Свилкан]] на теренот Олд Курс]] [[File:AbteiDunfermline.JPG|мини|десно|250px|[[Опатија во Данфермлин|Опатијата во Данфермлин]]]] [[File:Gardens in Pittencrieff Park.jpg|мини|десно|250px|Градините во [[Парк Питенкриеф|паркот Питенкриеф]]]] * [[Замок Абердор]] * [[Камен круг Балбирни]] * [[Балфарг]] * [[Замок Балгони]] * [[Опатија Балмерино]] * [[Банет Стејн|Каменот Банет]] * [[Имот Камбо]] * [[Пештери Кејпли]] * [[Црква „Света Марија на Карпата“]] * [[Природен парк Крејгтун]] * [[Опатија Калрос]] * [[Дип Си Ворлд]] * [[Опатија во Данфермлин]] * [[Дворец во Данфермлин]] * [[Дворец во Фолкланд]] * [[Крајбрежна патека на Фајф]] * [[Народен музеј на Фајф]] * [[Железница на наследството на Фајф]] * [[Поклонички пат на Фајф]] * [[Мост Форт]] * [[Опатија Инчколм]] * [[Меј (остров)|Островот Меј]] * [[Замок Кели]] * Дестилерија „Кингсбарнс“ и посетителски центар * [[Галерии во Кирколди]] * [[Опатија Линдорс]] * [[Дестилерија во опатијата Линдорс]] * [[Пазар Линкс]] * [[Лохор Медоус]] * [[Регионален парк на ридовите Ломонд]] * Мегалитски камења во Лундин Линкс * [[Крст на Макдаф]] * [[Музеј на Универзитетот во Сент Андрус]] * [[Замок Њуарк (Фајф)|Замок Њуарк]] * [[Норманс Ло]] * [[Охил (ридови)|Ридови Охил]] * [[Олд Курс во Сент Андрус|Терен за голф Олд Курс во Сент Андрус]] * [[Парк Питенкриеф]] * [[Замок Равенскрејг]] * [[Рипер (едриличарски брод)|Бродот „Рипер“]] * [[Паркот Риверсајд (Гленротс)|Паркот Риверсајд во Гленротс]] * [[Замок Росит]] * Тајниот бункер на Шкотска * [[Шкотски центар за елени]] * [[Шкотски музеј на рибарството]] * [[Кула Сифилд]] * Аквариум во Сент Андрус * [[Замок во Сент Андрус]] * [[Катедрала во Сент Андрус]] * [[Музеј во Сент Андрус]] * [[Мост Свилкан|Мостот Свилкан]] * [[Железнички мост Теј]] * [[Национален природен резерват Тентсмур]] * [[Светски музеј на голфот на R&A]] == Познати личности од Фајф == * [[Роберт Адам]] — архитект. * [[Стјуарт Адамсон]] — музичар („[[Биг Кантри]]“, „[[Скидс]]“). * [[Роберт Хоуп Монкриф Ајткен]] — [[поручник]] во 13. [[Бенгалска домородна пешадија|бенгалска домородна пешадија]], одликуван со [[Викториин крст]]. * [[Вилијам Алан (класичар)|Вилијам Алан]] — класичен филолог на Универзитетот во Оксфорд. * [[Ијан Андерсон (музичар)|Ијан Андерсон]] — музичар, фронтмен на групата „[[Џетро Тал (група)|Џетро Тал]]“. * [[Ијан Бенкс]] — писател. * [[Ен Барнард|Лејди Ен Барнард]] — патописка, уметница и дама од високото општество на своето време. * [[Ендру Вајт Барклеј]] — лекар, [[Лумлејски предавач|лумлејски предавач]] и [[Харвиски говорник|харвиски говорник]]. * [[Џим Бакстер]] — фудбалер. * [[Дејвид Битон|Дејвид Бетјун]] — архиепископ на Сент Андрус. * [[Џорџ Бетјун (политичар)|Џорџ Бетјун]] — член на Шкотскиот парламент за Килрени. * [[Џејмс Битон|Џејмс Бетјун]] — архиепископ на Сент Андрус. * [[Џејмс Битон (архиепископ на Глазгов)|Џејмс Бетјун]] — архиепископ на Глазгов. * [[Џенет Битон|Џенет Бетјун]] — благородничка. * [[Мери Битон|Мери Бетјун]] — придружничка на [[Мери Стјуарт|Мери, шкотската кралица]]. * [[Елизабет Бетјун]] — љубовница на кралот [[Џејмс V од Шкотска|Џејмс V]]. * [[Гај Беримен]] — басист на групата „[[Колдплеј]]“. * [[Џејмс Блек (фармаколог)|Сер Џејмс Блек]] — фармаколог и добитник на [[Нобелова награда|Нобеловата награда.]] * Сер [[Ернли Блеквел]] — правник и државен службеник. * [[Едит Боуман]] — радио-водителка на Би-би-си 1/6. * [[Керолајн Бразиер (библиотекарка)|Керолајн Бразиер]] — библиотекарка. * [[Гордон Браун]] — поранешен премиер на Обединетото Кралство и [[Министер за финансии на Обединетото Кралство|министер за финансии]], поранешен пратеник за [[Кирколди и Кауденбит]]. * [[Скот Браун (фудбалер, роден јуни 1985)|Скот Браун]] — фудбалер на [[Шкотска]] и [[Селтик|Селтик]]. * [[Грегори Берк]] — драмски писател. * [[Кен Берк]] — балетски танчер. * [[Ендру Карнеги]] — индустријалец и филантроп. * [[Хенри Чизхолм]] — директор во челичната индустрија. * [[Џим Кларк]] — двократен светски шампион во [[Формула 1]]. * [[Џејмс Клефан]] — поручник на бродот [[ХМС Спартиејт (1798)|ХМС ''Спартиејт'']] во [[Битка кај Трафалгар|Битката кај Трафалгар]]. * [[Арчибалд Констабл]] — издавач, книжар и продавач на канцелариски материјали. * [[Кенет Кренам]] — актер. * [[Кинг Креозот]] — музичар. * [[Лоренс Дејли]] — генерален секретар на NUM. * [[Дејвид Данскин]] — еден од главните основачи на фудбалскиот клуб „[[ФК Арсенал|Арсенал]]“. * [[Џејмс Дјуар (судија)|Џејмс Дјуар]] — судија. * [[Барбара Диксон]] — пејачка и актерка. * [[Томас Мили Доу]] — сликар, член на [[Глазговска школа|Глазговската школа]]. * [[Питер Дамбрик]] — автомобилски тркач и победник на [[Голема награда на Макао 1998|Големата награда на Макао во 1998 година]]. * [[Филип Чарлс Дарам]] — морепловец и капетан на [[ХМС Дефајанс (1783)|ХМС ''Дефајанс'']] кај Трафалгар. * [[Марџори Флеминг]] — детска писателка и поетеса. * [[Сендфорд Флеминг|Сер Сендфорд Флеминг]] — инженер кој предложил светски стандардни [[временска зона|временски зони]], работел на [[Интерколонијална железница|Интерколонијалната железница]] и [[Канадска пацифичка железница|Канадската пацифичка железница]]. * [[Валентин Флеминг]] — пратеник и татко на писателот [[Ијан Флеминг]]. * [[Џон Форбс (офицер на британската армија)|Џон Форбс]] — го именувал градот [[Питсбург]]. * [[Крис Фусаро]] — рагбист. * [[Вилијам Гир]] — уметник. * [[Емелија Гедие]] — [[презвитеријанство|презвитеријанска]] детска пророчица. * [[Томас Ломар Греј]] — инженер познат по пионерската работа во [[сеизмологија|сеизмологијата]]. * [[Мартин Грихан]] — фудбалер. * [[Семјуел Грег]] — руски адмирал и „татко на руската морнарица“. * [[Томас Харди (свештеник)|Томас Харди]] — свештеник, [[Претседател на Генералното собрание на Шкотската црква|претседател на Генералното собрание на Шкотската црква]] и професор по црковна историја на [[Универзитет во Единбург|Универзитетот во Единбург]]. * [[Александар Хендерсон (теолог)|Александар Хендерсон]] — теолог и важна црковна државничка фигура. * [[Ширли Хендерсон]] — актерка. * [[Џорџ Хорн (рагбист)|Џорџ Хорн]] — рагбист. * [[Питер Хорн]] — рагбист. * [[Боб Хауи]] и [[Дејв Хауи]] — рагбисти. * [[Нинијан Имри]] — армиски офицер и геолог. * [[Ричард Џобсон (телевизиски водител)|Ричард Џобсон]] — филмски режисер, телевизиски водител и музичар, член на „[[Скидс]]“. * [[Питер Џонстон (фудбалер)|Питер Џонстон]] — фудбалер на „Селтик“. * [[Вил Џордан (писател)|Вил Џордан]] — романсиер на шпионски романи и филмски критичар. * [[Хенриета Кеди]] — романсиерка што пишувала под псевдонимот [[Сара Тајтлер]]. * [[Дебора Нокс]] — олимписка шампионка во [[карлинг]]. * [[Крег Левејн]] — поранешен професионален фудбалер и тренер. * [[Џеки Ливен]] — кантавтор. * [[Волас Линдзи]] — класичен филолог, [[палеографија|палеограф]], професор по хуманистика на Универзитетот во Сент Андрус. * [[Роберт Линдзи од Питскоти]] — писател од XVI век. * [[Џорџ Лаудер постариот]] — политичар и индустријалец. * [[Џорџ Лаудер (индустријалец)|Џорџ Лаудер помладиот]] — индустријалец. * [[Роди Ламсден]] — поет. * [[Ен Макоули]] — музиколог, археолог, автор и предавач. * [[Даглас Макинон]] — режисер. * [[Вал Мекдермид]] — писателка. * [[Кен Мекнот]] — фудбалер, централен бек на „Астон Вила“, победник на Купот на европските шампиони во 1982 година. * [[Вили Мекнот]] — фудбалер, дефанзивец на „Рејт Роверс“. * [[Стив Мејсон (музичар)|Стив Мејсон]] — музичар („Бета бенд“, „Кинг бисквит тајм“, „Блек афер“). * [[Александар Мичи]] (1833–1902) — автор, новинар и бизнисмен во Кина. * [[Том Морис Постариот|Олд Том Морис]] — [[Одржувач на терен за голф|одржувач]] на [[Сент Андрус Линкс]] и четирикратен победник на [[Отворено првенство во голф|Отвореното првенство]]. * [[Том Нејрн]] — политички теоретичар на национализмот. * [[Раб Ноукс]] — пејач, кантавтор и музички продуцент. * [[Ајлин Патерсон]] — авторка и илустраторка. * [[Џон Филип (мисионер)|Џон Филип]] — мисионер во [[Јужна Африка]]. * [[Дејвид Питкерн]] — лекар. * [[Џон Питкерн]] — британски [[Кралска морнарица (маринци)|маринец]] убиен во [[Битка кај Банкер Хил|Битката кај Банкер Хил]]. * [[Вилијам Питкерн]] — лекар. * [[Ијан Ранкин]] — писател. * [[Проклајмерс|Крег и Чарли Рид]] — кантавтори од групата „[[Проклејмерс]]“. * [[Дејвид Руло (рагбист)|Дејвид Руло]] — рагбист. * [[Крег Расел (британски автор)|Крег Расел]] — писател. * [[Клајв Расел]] — актер. * [[Свети Мунго]] — мисионер и заштитник/основач на Глазгов (роден во [[Калрос]]). * [[Дугреј Скот]] — актер. * [[Џон Скримџер од Мајрс]] — [[Мајстор на дела на шкотската круна|мајстор на дела]] за кралските градби на Џејмс V и Мери, шкотската кралица. * [[Александар Селкирк]] — морепловец и инспирација за романот „[[Робинзон Крусо]]“. * [[Џими Шанд]] — хармоникаш. * [[Даниел Слос]] — комичар. * [[Адам Смит]] — филозоф и економист. * [[Џордан Смит (актер)|Џордан Смит]] — актер. * [[Мери Ферфакс Сомервил]] — научна писателка и полимат. * [[Кетрин Стил]] — биохемичарка на растенија. * [[Дејвид Стил]] — поранешен [[Претседавач на Шкотскиот парламент|претседавач на Шкотскиот парламент]], лидер на [[Либерална партија (Обединето Кралство)|Либералната партија]], член на Шкотскиот парламент за [[Лотијан (изборен регион на Шкотскиот парламент)|Лотијан]] и пратеник за [[Твидејл, Етрик и Лаудердејл (изборна единица на Парламентот на Обединетото Кралство)|Твидејл, Етрик и Лаудердејл]]. * [[Ијан Стјуарт (музичар)|Ијан Стјуарт]] — коосновач на „[[Ролинг стоунс]]“. * [[Лоренс Стороне]] — рудар и анархистички организатор. * [[Џон Стратерс (анатом)|Сер Џон Стратерс]] — прв [[Региус професор|региус професор]] по [[анатомија]] на [[Универзитет во Абердин|Универзитетот во Абердин]]. * [[Џон Мекдуал Стјуарт]] — истражувач на внатрешноста на Австралија. * [[Мајкела Таб]] — првата жена-судија во снукер што судела во „Крусибл“. * [[Вилијам Тенант (поет)|Вилијам Тенант]] — научник и поет. * [[Џон Томсон (фудбалер, роден 1909)|Џон Томсон]] — голман на „[[Селтик]]“ и на [[Фудбалска репрезентација на Шкотска|Шкотска]]. * [[Кеј Ти Танстал]] — музичарка. * [[Џек Ветријано]] — сликар. * [[Вилијам Монтгомери Ват]] — историчар, заслужен професор по арапски и исламски студии на Универзитетот во Единбург. * [[Ендру Г. Л. Витлоу]] — неонатолог, истражувач и медицински академик. * [[Дејвид Вилки (сликар)|Сер Дејвид Вилки]] — сликар. * [[Александар Вилсон (астроном)|Александар Вилсон]] — хирург, леач на букви, астроном, математичар и метеоролог. * [[Џејмс Вилсон (татко основач)|Џејмс Вилсон]] — потписник на [[Декларација за независност на САД|Декларацијата за независност]] и на [[Устав на Соединетите Американски Држави|Уставот на САД]], назначен од [[Џорџ Вашингтон]] во првиот [[Врховен суд на Соединети Американски Држави|Врховен суд]]. * [[Џоки Вилсон]] — играч на пикадо. * [[Џејмс Јоркстон]] — музичар. * [[Даглас Јанг (класичар)|Даглас Јанг]] — поет, научник, преведувач и лидер на Шкотската национална партија. == Спорт == [[Сент Андрус]] во Фајф е домот на голфот и седиштето на [[R&A]], управното тело на спортот низ светот, освен во Соединетите Американски Држави и Мексико. [[Кралски и антички голф-клуб на Сент Андрус|Кралскиот и антички голф-клуб на Сент Андрус]], од кој управувањето со спортот било одвоено во 2004 година, е најстариот голф-клуб во светот. Голф-играчи од целиот свет го посетуваат Фајф за да играат на неговите познати терени на [[Линкс (голф)|линкс]]: седумте терени само во Сент Андрус, потоа Скотскрејг, Кингсбарнс, Крејл (два терена), Ели, [[Дамбарни Линкс]], Лундин Линкс, Ливен Линкс и Кингхорн, како и бројните парковски, ридски и крајбрежни терени во регионот. Фајф има четири [[фудбал|фудбалски]] клуба што се натпреваруваат во [[Шкотска професионална фудбалска лига|Шкотската професионална фудбалска лига]]: [[Данфермлин Атлетик|Данфермлин Атлетик]], [[Ист Фајф (фудбалски клуб)|Ист Фајф]] (со седиште во Метил), [[Келти Хартс]] и [[Рејт Роверс]] (со седиште во Кирколди). [[Кауденбит (фудбалски клуб)|Кауденбит]] се натпреварувал на ова ниво од 1905 до 2022 година, а сега е член на [[Низинска фудбалска лига|Низинската фудбалска лига]]. Петнаесет клуба се натпреваруваат во [[Фудбалска лига на Источна Шкотска|Источната лига на Шкотска]], додека еден настапува во [[Шкотска јуниорска фудбалска асоцијација, Источен регион|Источниот регион на Шкотската јуниорска фудбалска асоцијација]]. Во Фајф има и бројни аматерски клубови во различни аматерски лиги. [[Фајф флаерс]] (со седиште во Кирколди) се најстариот клуб во [[хокеј на мраз|хокеј на мраз]] во Обединетото Кралство и играат во највисокото ниво на британскиот хокеј, [[Елитна хокеарска лига|Елитната хокеарска лига]]. Фајф е дом и на осум [[рагби|рагби]] клуба. [[Хау-оф-Фајф (рагби клуб)|Хау-оф-Фајф]] (со седиште во Купар) и [[Кирколди (рагби клуб)|Кирколди]] играат во националните лиги на [[Шкотска рагби унија|Шкотската рагби-унија]], додека [[Данфермлин (рагби клуб)|Данфермлин]], Росит Шаркс, [[Гленротс (рагби клуб)|Гленротс]], [[Мадрас (рагби клуб)|Мадрас]] и Вајд Академи (со седиште во Анструтер) настапуваат во [[Регионална лига на Каледонија|регионалните лиги на Каледонија]]. [[Рагби клуб на Универзитетот во Сент Андрус|Универзитетот во Сент Андрус]], најстариот рагби-клуб во Фајф, се натпреварува во системот на [[Британска универзитетска и колеџска спортска асоцијација|Британската универзитетска и колеџска спортска асоцијација]] (BUCS). [[Крикет]] е исто така широко распространет во Фајф. Меѓу клубовите се [[Крикет-клуб Фроучи|Фроучи]], Фолкланд, Гленротс, Ларго, Даникир (со седиште во Кирколди), Данфермлин и Карнеги, Брумхол (со седиште во Чарлстаун) и Шип Ин (со седиште во Ели), кои ги играат своите натпревари на плажата Ели. Крикет-клубот [[Крикет-клуб Фроучи|Фроучи]] е познат по победата во националниот [[Селски куп|Селски куп]] на теренот „[[Лордс]]“ во 1985 година и до денес е единствениот шкотски клуб што го освоил. [[Кингдом кенгарус]] се единствениот клуб за [[австралиски фудбал]] во Фајф, со тренинзи во Росит и Кирколди. [[Абердор шинти клуб|Абердор шинти]] има две машки и две женски екипи, како и повеќе младински состави. Фајф има два натпреварувачки [[кошарка|кошаркарски]] клуба: [[Данфермлин Рејн|Данфермлин Рејн]], кој игра во средното училиште [[Католичко средно училиште „Свети Колумба“ (Данфермлин)|„Свети Колумба“]] во Данфермлин и се натпреварува во повеќе национални [[Шкотско кошаркарско првенство за мажи|натпреварувања]], и Фајф стил, клуб од Кирколди со повеќе возрасни категории. Неговиот сениорски машки тим и екипата до 19 години настапуваат во третата дивизија на машката кошаркарска лига на Лотијан.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lothian.leaguerepublic.com:443/index.html|title=Lothian Basketball Association - Home|website=Lothian.leaguerepublic.com}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://fifesteel.co.uk/|title=Fife Steel Basketball|access-date=3 June 2026|archive-date=10 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810195702/http://fifesteel.co.uk/|url-status=bot: unknown}}</ref> Фајф е значаен и за [[мотоспорт|мотоспортот]]: [[Патека Нокхил|Нокхил]], националниот центар за мотоспорт во Шкотска и единствената патека во земјата со категоризација од [[Меѓународна автомобилска федерација|FIA]]; Кауденбит Рејсвол, овална патека за трки со сериски автомобили; Лохгели Рејсвеј, со патеката за дрифт [[Дрифтленд]] и овална патека од четврт милја (околу 400 метри); како и патеката Крејл, на поранешен воен [[аеродром]], со патека за забрзување од четврт милја (околу 400 метри) и картинг-патека, што ја води Картинг-клубот на Источна Шкотска. == Медиуми == Меѓу локалните весници што се издаваат во регионот се ''[[Фајф фри прес]]'' во [[Кирколди]], ''[[Данфермлин прес]]'' во [[Данфермлин]], ''Гленротс газет'' во [[Гленротс]], ''Ист Фајф мејл'' во [[Ливен (Фајф)|Ливен]], ''Фајф хералд'' во [[Купар]] и областа Хау-оф-Фајф, како и ''Сент Андрус ситизен'' во [[Сент Андрус]]. [[Д. К. Томсон|Д. К. Томсон]] објавува изданија на весникот ''[[Данди курир и адвертајзер]]'' за Фајф и Западен Фајф,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britishpapers.co.uk/scotland/the-courier/|title=The Courier &#124; British Newspapers Online|first=The Theme|last=Foundry|date=25 October 2013}}</ref> а во регионот се продава и окружното издание на ''[[Ивнинг телеграф (Данди)|Ивнинг телеграф]]''. Единствената радиостаница со седиште во Фајф е [[Кингдом ФМ]]. Постои и младинската заедничка радиостаница Фајф јуут радио, која емитува програма секоја вечер и целосно ја водат млади луѓе. Други радиостаници, [[Теј ФМ]], [[Грејтест хитс радио Тејсајд и Фајф]], [[Форт 1]] од Единбург и [[Грејтест хитс радио Единбург, Лотијан и Фајф]], емитуваат во северниот и јужниот дел на регионот, соодветно. Британскиот [[пауер метал]] бенд [[Глоријахамер]] ја посветил целата своја дискографија на измислена фантастична приказна поврзана со Фајф и Данди, во која херојски кралеви, потпомогнати од храбри витези од Крејл, се судираат со меѓугалактички сили на злото. == Поврзано == * [[Опатии и приоралии во Шкотска]] * [[Замоци во Шкотска]] * [[Војвода од Фајф]] * [[Гроф од Фајф]] * [[Противпожарни и спасувачки служби (Шкотска)]] * [[Историски куќи во Шкотска]] * [[Здружение за домување „Кингдом“]] * [[Список на места во Фајф]] * [[Музеи во Шкотска]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [[Енциклопедија Британика (1911)|Енциклопедија Британика (1911)]]: [[:en:Fife (Scotland)|Фајф (Шкотска)]] * [https://know.fife.scot KnowFife — база на податоци за Фајф] [[Категорија:Фајф| ]] [[Категорија:Управни области во Шкотска]] [[Категорија:Полуострови во Шкотска]] [[Категорија:Региони на Шкотска]] syzz1xpsul1qpefzt8f1dd3o06ykoxh Абелардо Фернандес 0 1406369 5649493 5649274 2026-10-24T19:04:31Z Carshalton 30527 /* Тренерска статистика */ 5649493 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Абелардо | fullname = Абелардо Фернандес Антуња<ref name=Bio>{{cite news|url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/envivos/fichas/1/007/7.html|title=ABELARDO Fernández {{sic|nolink=y|Artuña}}|newspaper=[[El Mundo (Spain)|El Mundo]]|language=es|access-date=3 January 2020}}</ref> | image = [[Податотека:Abelardo with Sporting Gijón (cropped).jpg|200px]] | height = {{height|m=1.80}}<ref name=Bio/> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1970|4|19}}<ref name=Bio/> | cityofbirth = [[Хихон]] | countryofbirth = [[Шпанија]]<ref name=Bio/> | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | currentclub = | clubnumber = | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | retired = 2003 <small>(33 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = Ла Брања | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team Sporting Gijon}} | years1 = 1989 | caps1 = 4 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Sporting Gijon B}} | years2 = 1989-1994 | caps2 = 179 | goals2 = 13 | clubs2 = {{Fb team Sporting Gijon}} | years3 = 1994-2002 | caps3 = 178 | goals3 = 11 | clubs3 = {{Fb team Barcelona}} | years4 = 2002-2003 | caps4 = 28 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Alaves}} | nationalyears1 = 1989-1990 |nationalcaps1 = 1 |nationalgoals1 = 0 |nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 20 години|Шпанија 20]] | nationalyears2 = 1990-1991 |nationalcaps2 = 6 |nationalgoals2 = 1 |nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|Шпанија 21]] | nationalyears3 = 1991-1992 |nationalcaps3 = 12 |nationalgoals3 = 5 |nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalyears4 = 1991-1999 |nationalcaps4 = 54 |nationalgoals4 = 3 |nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | manageryears1 = 2008-2010 |managerclubs1 = {{Fb team Sporting Gijon B}} | manageryears2 = 2010-2011 |managerclubs2 = {{Fb team Candas}} | manageryears3 = 2011-2012 |managerclubs3 = {{Fb team Tuilla}} | manageryears4 = 2012-2014 |managerclubs4 = {{Fb team Sporting Gijon B}} | manageryears5 = 2014-2017 |managerclubs5 = {{Fb team Sporting Gijon}} | manageryears6 = 2017-2019 |managerclubs6 = {{Fb team Alaves}} | manageryears7 = 2019-2020 |managerclubs7 = {{Fb team Espanyol}} | manageryears8 = 2021 |managerclubs8 = {{Fb team Alaves}} | manageryears9 = 2022-2023 |managerclubs9 = {{Fb team Sporting Gijon}} | manageryears10 = 2024 |managerclubs10 = {{Fb team Cartagena}} }} '''Абелардо Фернандес Антуња''' (роден на [[19 април]] [[1970]] година, во [[Хихон]]) или само '''Абелардо''' — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]]. ==Технички карактеристики== Играч со добри способности за игра со глава и покривање на противникот; исто така, бил познат по својата карактеристична ќелава глава – имиџ што го прифатил уште на релативно рана возраст.<ref>{{cite web|url=https://cuonda.com/el-pelao/03-abelardo|title=El pelao – #03 Abelardo|trans-title=The shaven one – #03 Abelardo|publisher=Cuonda|language=es|date=2019|access-date=15 March 2020}}</ref> ==Клупска кариера== Роден во [[Хихон]], [[Астурија]], Абелардо ја започнал својата професионална кариера во локалниот клуб [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]]. Дебитирал во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]] со клубот на 3 септември 1989 година, во натпреварот против {{Fb team (N) Real Madrid}} на [[Стадион „Сантјаго Бернабеу“|„Сантјаго Бернабеу“]]. После пет сезони во клубот од својот роден град, Абелардо потпишал за [[ФК Барселона|Барселона]] за сезоната [[Примера Дивисион (Шпанија) 1994-1995|1994-1995]], во трансфер вреден 275 милиони ''[[Шпанска пезета|пезети]]''. Тој станал важен член на првиот тим, помагајќи им на каталонците да освојат две титули во првенството, два [[Фудбалски куп на Шпанија|Купа на Шпанија]] и два [[Суперкуп на Шпанија|Суперкупа на Шпанија]], како и уште два [[УЕФА|европски]] трофеи. Во последните години од неговиот престој на [[Камп Ноу]], тој бил сериозно попречен од повреди,<ref>[https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eab0e2def1c-2d2a594ab356-1000--injury-woe-for-abelardo/ Injury woe for Abelardo]; UEFA, 9 January 2002</ref> по што во 2002 година, на 32-годишна возраст, ја напуштил Барселона и му се приклучил на [[Депортиво Алавес|Алавес]].<ref>[https://web.archive.org/web/20121025234139/http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=25512.html Alavés take on Abelardo]; UEFA, 4 June 2002</ref> Сепак, по само една сезона во клубот тој ја завршил својата кариера,<ref>[https://web.archive.org/web/20121025234200/http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=73025.html Abelardo ready to say ''adiós'']; UEFA, 4 June 2003</ref> поради хронична повреда на коленото, која веќе му создавала проблеми уште додека бил во Барселона.<ref>[https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eab0e2def1c-33a828ed38aa-1000--abelardo-on-the-mend/ Abelardo on the mend]; UEFA, 22 January 2002</ref> ==Репрезентативна кариера== Абелардо имал настапи за младинските шпански репрезентации [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 20 години|под 20]] и [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|под 21 година]]. Во 1992 година, тој бил незаменлив член во составот на [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Олимписката репрезентација на Шпанија]], која го [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|освоила златниот медал]] на [[Летни олимписки игри 1992|Летните олимписки игри 1992]] во [[Барселона]]. Тој постигнал гол и во полуфиналето, добиено со 2–0 против [[Олимписка фудбалска репрезентација на Гана|Гана]], и во финалето, во кое Шпанија ја победила [[Олимписка фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] со 3–2.<ref>{{cite news|url=http://www.elpais.com/articulo/deportes/Supervivientes/oro/elpepidep/20070225elpepidep_5/Tes/|title=Supervivientes de oro|newspaper=[[El País]]|first=Juan|last=Morenilla|language=es|date=25 February 2007|access-date=24 May 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dameunsilbidito.enlaweb.eu/2010/04/el-triunfo-en-el-futbol-broche-de-oro-para-espana-en-barcelona-92/|title=El triunfo en el fútbol, broche de oro para España en Barcelona 92|publisher=Dame Un Silbidito|language=es|date=April 2010|access-date=20 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140320202410/http://dameunsilbidito.enlaweb.eu/2010/04/el-triunfo-en-el-futbol-broche-de-oro-para-espana-en-barcelona-92/|archive-date=20 March 2014}}</ref> Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|сениорската репрезентација]] го направил на 4 септември 1991 година, во пријателскиот натпревар Шпанија-[[Фудбалска репрезентација на Уругвај|Уругвај]] 2-1, одигран во [[Овиедо]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1991/09/05/pagina-7/1245811/pdf.html|title=Tiempo de llorar, tiempo de soñar|newspaper=[[Mundo Deportivo]]|first=Fabián|last=Ortiz|language=es|date=5 September 1991|access-date=20 March 2014}}</ref> Тој одиграл вкупно 54 натпревари и постигнал три гола за ''„Црвената фурија“'', а учествувал и на две [[Светско првенство во фудбал|Светски првенства]] во [[Светско првенство во фудбал 1994|1994]] и [[Светско првенство во фудбал 1998|1998]] година, како и на две [[Европско првенство во фудбал|Европски првенства]] во [[Европско првенство во фудбал 1996|1996]] и [[Европско првенство во фудбал 2000|2000]] година. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|ESP}} {{Cronopar|4-9-1991|Овиедо|ESP|2|1|URU|-|Пријателска}} {{Cronopar|25-9-1991|Рејкјавик|ISL|2|0|ESP|-|Квал. за ЕП|1992}} {{Cronopar|12-10-1991|Севиља|ESP|1|2|FRA|1|Квал. за ЕП|1992}} {{Cronopar|13-11-1991|Севиља|ESP|2|1|CSK|1|Квал. за ЕП|1992}} {{Cronopar|22-4-1992|Севиља|ESP|3|0|ALB|-|Пријателска}} {{Cronopar|9-2-1994|Санта Крус де Тенерифе|ESP|1|1|POL|-|Пријателска}} {{Cronopar|23-3-1994|Валенсија|ESP|0|1|HRV|-|Пријателска}} {{Cronopar|2-6-1994|Тампере|FIN|1|2|ESP|-|Пријателска}} {{Cronopar|10-6-1994|Монтреал|CAN|0|2|ESP|-|Пријателска}} {{Cronopar|17-6-1994|Далас|KOR|2|2|ESP||Светско првенство|1994|Прва фаза}} {{Cronopar|21-6-1994|Чикаго|DEU|1|1|ESP||Светско првенство|1994|Прва фаза|13={{yel|38}}}} {{Cronopar|27-6-1994|Чикаго|BOL|1|3|ESP|-|Светско првенство|1994|Прва фаза|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|2-7-1994|Вашингтон|ESP|3|0|CHE|-|Светско првенство|1994|Осминафинале}} {{Cronopar|9-7-1994|Фоксборо|ITA|2|1|ESP|-|Светско првенство|1994|Четвртфинале}} {{Cronopar|12-10-1994|Скопје|MKD (1992-1995)|0|2|ESP|-|Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|16-11-1994|Севиља|ESP|3|0|DNK|-|Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|17-12-1994|Андерлехт|BEL|1|4|ESP|-|Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|18-1-1995|А Коруња|ESP|2|2|URU|-|Пријателска}} {{Cronopar|22-2-1995|Херес де ла Фронтера|ESP|0|0|DEU|-|Пријателска}} {{Cronopar|29-3-1995|Севиља|ESP|1|1|BEL|-|Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|7-6-1995|Севиља|ESP|1|0|ARM|-|Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|20-9-1995|Мадрид|ESP|0|0|ARG|-|Пријателска}} {{Cronopar|11-10-1995|Копенхаген|DNK|1|1|ESP|-|Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|7-2-1996|Лас Палмас де Гран Канарија|ESP|1|0|NOR|-|Пријателска}} {{Cronopar|24-4-1996|Осло|NOR|0|0|ESP|-|Пријателска}} {{Cronopar|9-6-1996|Лидс|BUL|1|1|ESP|-|Евро|1996|Прва фаза|13={{yel|89}}}} {{Cronopar|15-6-1996|Лидс|FRA|1|1|ESP|-|Евро|1996|Прва фаза}} {{Cronopar|18-6-1996|Лидс|ROU|1|2|ESP|-|Евро|1996|Прва фаза|13={{suboff|63}}}} {{Cronopar|22-6-1996|Лондон|ESP|0|0|ENG|-|Евро|1996|Четвтфинале|dts|2 – 4|13={{yel|1}}}} {{Cronopar|4-9-1996|Тофтир|FRO|2|6|ESP|-|Квал. за СП|1998|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|9-10-1996|Прага|CZE|0|0|ESP|-|Квал. за СП|1998|13={{yel|7}}}} {{Cronopar|14-12-1996|Валенсија|ESP|2|0|YUG (1992-2003)|-|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|18-12-1996|Ла Валета|MLT|0|3|ESP|-|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|12-2-1997|Аликанте|ESP|4|0|MLT|-|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|30-4-1997|Белград|YUG (1992-2003)|1|1|ESP|-|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|8-6-1997|Ваљадолид|ESP|1|0|CZE|-|Квал. за СП|1998|13={{yel|15}}}} {{Cronopar|11-10-1997|Хихон|ESP|3|1|FRO|-|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|19-11-1997|Палма де Мајорка|ESP|1|1|ROU|-|Пријателска}} {{Cronopar|28-1-1998|Сен Дени|FRA|1|0|ESP|-|Пријателска}} {{Cronopar|3-6-1998|Сантандер|ESP|4|1|NIR|-|Пријателска|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|19-6-1998|Сент-Етјен|ESP|0|0|PAR|-|Светско првенство|1998|Прва фаза|13={{suboff|57}}|15=[[Светско првенство во фудбал 1998 - група Д#Шпанија - Парагвај|детали]]}} {{Cronopar|13-11-1999|Виго|ESP|0|0|BRA|-|Пријателска}} {{Cronopar|23-2-2000|Сплит|HRV|0|0|ESP|-|Пријателска}} {{Cronopar|29-3-2000|Барселона|ESP|2|0|ITA|1|Пријателска|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|7-6-2000|Луксембург|LUX|0|1|ESP|-|Пријателска|14=Луксембург (град)}} {{Cronopar|18-6-2000|Амстердам|SVN|1|2|ESP|-|Евро|2000|Прва фаза|15=[[Европско првенство во фудбал 2000 - група Ц#Словенија - Шпанија|детали]]}} {{Cronopar|21-6-2000|Бриж|YUG (1992-2003)|3|4|ESP|-|Евро|2000|Прва фаза|13={{Капитен}}|15=[[Европско првенство во фудбал 2000 - група Ц#СР Југославија - Шпанија|детали]]}} {{Cronopar|25-6-2000|Бриж|ESP|1|2|FRA|-|Евро|2000|Четвтртфинале|13={{Капитен}}|15=[[Европско првенство во фудбал 2000 - нокаут фаза#Шпанија - Франција|детали]]}} {{Cronopar|16-8-2000|Хановер|DEU|4|1|ESP|-|Пријателска|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|2-9-2000|Сараево|BIH|1|2|ESP|-|Квал. за СП|2002|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|7-10-2000|Мадрид|ESP|2|0|ISR|-|Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|11-10-2000|Виена|AUT|1|1|ESP|-|Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|15-11-2000|Севиља|ESP|1|2|NLD|-|Пријателска}} {{Cronopar|28-2-2001|Бирмингем|ENG|3|0|ESP|-|Пријателска|13={{Капитен}} {{suboff|46}}}} {{Cronofin|54|3}} ==Тренерска кариера== По завршувањето на играчката кариера, Абелардо се посветил на тренерската кариера, започнувајќи во 2008 година со [[ФК Спортинг Атлетико|Б-тимот]] на неговиот прв клуб, [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]]. На средината од неговата [[Сегунда Дивисион Б 2009–2010|втора сезона]], тој бил отпуштен, иако тимот сепак успеал да го задржи својот статус во [[Сегунда Дивисион Б]]. Во мај 2010 година, тој се преселил во аматерскиот клуб од соседството [[ФК Кандас|Кандас]].<ref>{{cite news|url=https://www.lne.es/deportes/2010/05/19/candas-pone-manos-abelardo/917430.html|title=El Candás se pone en manos de Abelardo|newspaper=[[La Nueva España]]|first=Javier|last=Álvarez Lozano|language=es|date=19 May 2010|access-date=3 January 2020}}</ref> Абелардо потпишал за нов тренер на [[ФК Туиља|Туиља]] за сезоната 2011–2012 – клуб, исто така од [[Астурија]], кој се натпреварувал во [[Терсера Дивисион]]<ref>{{cite news|url=https://www.lne.es/deportes/2011/06/15/abelardo-entrenador-tuilla/1089503.html|title=Abelardo ya es entrenador del Tuilla|newspaper=La Nueva España|first=H.|last=Núñez|language=es|date=15 June 2011|access-date=3 January 2020}}</ref> – освојувајќи го [[Федерациски куп на Шпанија (Астурија)|Федерацискиот куп на Шпанија]] за клубовите од покраината [[Астурија]].<ref name=FC>{{cite news|url=https://www.elcomercio.es/v/20111021/deportes/futbol/tuilla-gana-copa-federacion-20111021.html|title=El Tuilla gana la Copa Federación|newspaper=[[El Comercio (Spain)|El Comercio]]|first=Guillermo|last=Martínez|language=es|date=21 October 2011|access-date=3 January 2020}}</ref> На 10 февруари 2012 година, Спортинг Хихон го ангажирал како помошник-тренер, откако [[Ињаки Техада]] бил назначен за тренер по заминувањето на [[Мануел Пресијадо]].<ref>{{cite web|url=http://www.realsporting.com/wrsg/index.php?option=com_content&view=article&id=920:abelardo-se-incorpora-al-primer-equipo-como-segundo-entrenador-&catid=36:actualidad&Itemid=186|title=Abelardo se incorpora al primer equipo como segundo entrenador|publisher=Sporting Gijón|language=es|date=10 February 2012|access-date=11 February 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120212232412/http://www.realsporting.com/wrsg/index.php?option=com_content&view=article&id=920:abelardo-se-incorpora-al-primer-equipo-como-segundo-entrenador-&catid=36:actualidad&Itemid=186|archive-date=12 February 2012}}</ref> Тој се вратил на функцијата главен тренер во Спортинг Б за сезоната 2012–2013.<ref>[http://www.realsporting.com/wrsg/index.php?option=com_content&view=article&id=1360:vega-arango-anuncia-que-se-bajara-el-precios-de-los-abonos&catid=36:actualidad&Itemid=186 Vega-Arango anuncia que se bajará el precio de los abonos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140320042624/http://www.realsporting.com/wrsg/index.php?option=com_content&view=article&id=1360:vega-arango-anuncia-que-se-bajara-el-precios-de-los-abonos&catid=36:actualidad&Itemid=186|date=20 March 2014}}; Sporting Gijón, 22 May 2012 {{in lang|es}}</ref> Следната сезона, тој го предводел тимот до гостинска победа од 4–1 над ривалите [[Реал Овиедо]], а една недела подоцна го заменил отпуштениот [[Хосе Рамон Сандовал]] на чело на првиот тим.<ref>[http://www.realsporting.com/wrsg/index.php?option=com_content&view=article&id=4063:abelardo-fernandez-sustituye-a-sandoval-como-entrenador-del-sporting&catid=36:actualidad&Itemid=186 Abelardo Fernández sustituye a Sandoval como entrenador del Sporting] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140504210035/http://realsporting.com/wrsg/index.php?option=com_content&view=article&id=4063%3Aabelardo-fernandez-sustituye-a-sandoval-como-entrenador-del-sporting&catid=36%3Aactualidad&Itemid=186|date=4 May 2014}}; Sporting Gijón, 4 May 2014 {{in lang|es}}</ref> И покрај сериозните финансиски проблеми, во својата прва целосна сезона, тој го предводел тимот до [[Сегунда Дивисион (Шпанија) 2014–2015|промоција]] во највисоката дивизија. Во јануари 2017 година, ја напуштил функцијата поради непомирливи разлики.<ref name=Guardian>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2017/jan/23/sporting-gijon-la-liga-real-madrid-barcelona-valencia-sevilla|title=Abelardo Fernández saved Sporting Gijón but now his revolution is over|newspaper=[[The Guardian]]|first=Sid|last=Lowe|date=23 January 2017|access-date=25 January 2017}}</ref> На 1 декември 2017 година, Абелардо бил назначен за тренер на Алавес, кој во моментот на неговото пристигнување се наоѓал на [[Примера Дивисион (Шпанија) 2017-2018|последното место]] во највисоката лига.<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/abelardo-estoy-muy-identificado-con-el-alaves-en-un-gran-club-con-una-aficion-espectacular-y-entre-todos-saldremos-de-esta-situacion|title=Abelardo: "Estoy muy identificado con el Alavés; en un gran club con una afición espectacular y entre todos saldremos de esta situación"|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=1 December 2017|access-date=1 December 2017}}</ref> Неговиот прв натпревар како тренер го имал три дена подоцна, кога го предводел својот тим до гостинска победа од 3–2 над [[ФК Жирона|Жирона]], откако Алавес губел со 2–0 на 20 минути пред крајот на натпреварот.<ref>{{cite news|url=http://www.marca.com/eventos/marcador/futbol/2017_18/la-liga/jornada_14/ger_ala/|title=Pedraza e Ibai le dan la primera alegría a Abelardo|newspaper=[[Marca (newspaper)|Marca]]|first=Óscar|last=García|language=es|date=4 December 2017|access-date=4 December 2017}}</ref> Во сезоната [[Примера Дивисион (Шпанија) 2018–2019|2018–2019]], неговиот тим започнал добро и се наоѓал во конкуренција за пласман во Лигата на шампионите, но во вториот дел од сезоната нивната форма опаднала, па Алавес завршил на 11-тото место. Абелардо поднел оставка на крајот од сезоната.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/football/news/33977/11724920/abelardo-fernandez-resigns-as-alaves-head-coach|title=Abelardo Fernandez resigns as Alaves head coach|publisher=[[Sky Sports]]|date=20 May 2019|access-date=25 July 2019}}</ref> На 27 декември 2019 година, Абелардо се вратил во градот [[Барселона]], откако ја прифатил понудата да стане третиот тренер на [[ФК Еспањол|Еспањол]] во текот на [[ФК Еспањол сезона 2019–2020|сезоната 2019-2020]], во време кога тимот се наоѓал на последното место на табелата.<ref>{{cite web|url=https://www.rcdespanyol.com/ca/actualitat/abelardo-nou-entrenador-del-rcd-espanyol-de-barcelona/_n:10541/|title=Abelardo, nou entrenador del RCD Espanyol de Barcelona|trans-title=Abelardo, new RCD Espanyol de Barcelona manager|publisher=RCD Espanyol|language=ca|date=27 December 2019|access-date=27 December 2019}}</ref> Шест месеци подоцна, тој бил отпуштен, бидејќи тимот заостанувал осум бода зад зоната за опстанок, а до крајот на сезоната останувале уште седум натпревари.<ref>{{cite web|url=https://es.besoccer.com/noticia/oficial-el-espanyol-despide-a-abelardo-852294|title=OFICIAL: el Espanyol despide a Abelardo|trans-title=OFFICIAL: Espanyol dismiss Abelardo|publisher=Be Soccer|language=es|date=27 June 2020|access-date=27 June 2020}}</ref> На 12 јануари 2021 година, се вратил во Алавес, заменувајќи го отпуштениот [[Пабло Макин]].<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/abelardo-nuevo-entrenador-del-deportivo-alaves|title=Abelardo, nuevo entrenador del Deportivo Alavés|trans-title=Abelardo, new manager of Deportivo Alavés|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=12 January 2021|access-date=12 January 2021}}</ref> Во мај 2022 година, тој повторно се вратил во Спортинг Хихон,<ref>{{cite news|url=https://www.lne.es/sporting/2022/05/03/abelardo-fichara-sporting-junio-2023-65675352.html|title=Oficial: Abelardo ficha por el Sporting hasta junio de 2023|trans-title=Official: Abelardo signs for Sporting until June 2023|newspaper=La Nueva España|first=Andrés|last=Menéndez|language=es|date=3 May 2022|access-date=23 March 2023}}</ref> но на 15 јануари следната година бил разрешен од должноста.<ref>{{cite web|url=https://www.realsporting.com/noticia/abelardo-fernandez-deja-de-ser-el-entrenador-del-real-sporting|title=Abelardo Fernández deja de ser el entrenador del Real Sporting|publisher=Sporting Gijón|language=es|date=15 January 2023|access-date=17 January 2023|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115103252/https://www.realsporting.com/noticia/abelardo-fernandez-deja-de-ser-el-entrenador-del-real-sporting|archive-date=15 January 2023}}</ref> На 6 јуни 2024 година, по повеќе од една година неактивност, Абелардо бил назначен за нов тренер на [[ФК Картахена|Картахена]] во [[Сегунда Дивисион (Шпанија)|Сегунда Дивисион]],<ref>{{cite web|url=https://www.fccartagena.es/noticias/el-pitu-abelardo-nuevo-tecnico-del-fc-cartagena|title=El 'Pitu' Abelardo, nuevo técnico del FC Cartagena.|publisher=FC Cartagena|language=es|date=6 June 2024|access-date=11 June 2024}}</ref> од каде бил отпуштен по само шест натпревари.<ref>{{cite web|url=https://www.fccartagena.es/noticias/abelardo-deja-de-ser-entrenador-del-fc-cartagena|title=Abelardo deja de ser el técnico del FC Cartagena|publisher=FC Cartagena|language=es|date=25 September 2024|access-date=25 September 2024}}</ref> == Тренерска статистика == ''Статистиката е ажурирана на 23 октомври 2026.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;text-align:center;" |- !rowspan="2"|Сезона !rowspan="2"|Екипа !colspan="5"|Првенство !colspan="5"|Национален куп !colspan="5"|Континентални купови !colspan="5"|Останати купови !colspan="4"|Вкупно !Победи % !rowspan="2"|Пласман |- ! Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || ОН || П || Н || И || % |- || [[ФК Спортинг Хихон сезона 2013-2014|2013-2014]] || rowspan=4|{{flagsport|ESP}} [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]] || [[Сегунда Дивисион (Шпанија) 2013-2014|СД]] || 5+2<ref>Плејоф</ref> || 3 || 2 || 0+2 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|7|3|2|2}} || ''наз. (8.)'', крај 5. место |- || [[ФК Спортинг Хихон сезона 2014-2015|2014-2015]] || [[Сегунда Дивисион (Шпанија) 2014-2015|СД]] || 42 || 21 || 19 || 2 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2014-2015|КШ]] || 1 || 0 || 0 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|43|21|19|3}}|| 2. место {{rise}} |- || [[ФК Спортинг Хихон сезона 2015-2016|2015-2016]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2015-2016|СД]] || 38 || 10 || 9 || 19 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2015-2016|КШ]] || 2 || 0 || 1 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|40|10|10|20}}|| 17. место |- || [[ФК Спортинг Хихон сезона 2016-2017|2016-јан. 2017]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2016-2017|СД]] || 18 || 3 || 3 || 12 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2016-2017|КШ]] || 2 || 0 || 0 || 2 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|20|3|3|14}}|| ''отп. 18. место'' |- !colspan="3"|Вкупно Спортинг Хихон || 105 || 37 || 33 || 35 || || 5 || 0 || 1 || 4 || || - || - || - || - || || - || - || - || - {{WDLtot|110|37|34|39}} || |- || [[Депортиво Алавес сезона 2017-2018|2017-2018]] || rowspan=2|{{flagsport|ESP}} [[Депортиво Алавес|Алавес]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2017-2018|ПД]] || 25 || 13 || 2 || 10 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2011-2012|КШ]] || 4 || 3 || 0 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|29|16|2|11}} || ''наз. (20.)'', крај 14. место |- || [[Депортиво Алавес сезона 2018-2019|2018-2019]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2018-2019|ПД]] || 38 || 13 || 11 || 14 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2018-2019|КШ]] || 2 || 0 || 1 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|40|13|12|15}}|| 11. место |- !colspan="3"|Вкупно Алавес || 63 || 26 || 13 || 24 || || 6 || 3 || 1 || 2 || || - || - || - || - || || - || - || - || - {{WDLtot|69|29|14|26}} || |- || [[ФК Еспањол сезона 2019-2020|дек. 2019-2020]] || {{flagsport|ESP}} [[ФК Еспањол|Еспањол]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2019-2020|ПД]] || 13 || 3 || 5 || 5 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2019-2020|КШ]] || 2 || 1 || 0 || 1 || [[УЕФА Лига Европа 2019-2020|ЛЕ]] || 2 || 1 || 0 || 1 || - || - || - || - || - {{WDL|17|5|5|7}} || ''наз. (20.), отп. (20. место)'' |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 76 || 29 || 18 || 29 || || 8 || 4 || 1 || 3 || || 2 || 1 || 0 || 1 || || - || - || - || - {{WDLtot|86|34|19|33}} || |} ==Титули== ===Клупски=== ; Барселона *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 1997–1998, 1998–1999 *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 2 : 1996–1997, 1997–1998 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 2 : 1994, 1996 *'''{{Трофеј-КПК}} [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Куп на победниците на куповите]]''' : 1 : 1996–1997 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА|Суперкуп на Европа]]''' : 1 : 1997 ===Репрезентативни=== ; Олимписка репрезентација на Шпанија *'''[[Летни олимписки игри]]''' : 1 : {{симбол2|Gold medal.svg}} Златен медал: [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|1992]] ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/abelardo/M1vEw5An/ Абелардо Фернандес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/abelardo/profil/spieler/8036 Абелардо Фернандес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/160616/fernandez-abelardo Абелардо Фернандес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/113813/show/%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81-%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE Абелардо Фернандес на whoscored] *[https://www.bdfutbol.com/en/j/j5.html Абелардо Фернандес на BDFutbol] {{Состав на Шпанија на ЛОИ фудбал 1992 (м)}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1994}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{Состав на Шпанија на ЕП фудбал 2000}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Фернандес, Абелардо}} [[Категорија:Луѓе од Хихон]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Шпански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Хихон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Барселона]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Алавес]] [[Категорија:Тренери на ФК Алавес]] [[Категорија:Тренери на ФК Еспањол]] ni9sal1otb0cyuzqaglw3ofbkzk1vm0 5649494 5649493 2026-10-24T19:05:15Z Carshalton 30527 /* Тренерска статистика */ 5649494 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Абелардо | fullname = Абелардо Фернандес Антуња<ref name=Bio>{{cite news|url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/envivos/fichas/1/007/7.html|title=ABELARDO Fernández {{sic|nolink=y|Artuña}}|newspaper=[[El Mundo (Spain)|El Mundo]]|language=es|access-date=3 January 2020}}</ref> | image = [[Податотека:Abelardo with Sporting Gijón (cropped).jpg|200px]] | height = {{height|m=1.80}}<ref name=Bio/> | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1970|4|19}}<ref name=Bio/> | cityofbirth = [[Хихон]] | countryofbirth = [[Шпанија]]<ref name=Bio/> | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | currentclub = | clubnumber = | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | retired = 2003 <small>(33 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = Ла Брања | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team Sporting Gijon}} | years1 = 1989 | caps1 = 4 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Sporting Gijon B}} | years2 = 1989-1994 | caps2 = 179 | goals2 = 13 | clubs2 = {{Fb team Sporting Gijon}} | years3 = 1994-2002 | caps3 = 178 | goals3 = 11 | clubs3 = {{Fb team Barcelona}} | years4 = 2002-2003 | caps4 = 28 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Alaves}} | nationalyears1 = 1989-1990 |nationalcaps1 = 1 |nationalgoals1 = 0 |nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 20 години|Шпанија 20]] | nationalyears2 = 1990-1991 |nationalcaps2 = 6 |nationalgoals2 = 1 |nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|Шпанија 21]] | nationalyears3 = 1991-1992 |nationalcaps3 = 12 |nationalgoals3 = 5 |nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalyears4 = 1991-1999 |nationalcaps4 = 54 |nationalgoals4 = 3 |nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | manageryears1 = 2008-2010 |managerclubs1 = {{Fb team Sporting Gijon B}} | manageryears2 = 2010-2011 |managerclubs2 = {{Fb team Candas}} | manageryears3 = 2011-2012 |managerclubs3 = {{Fb team Tuilla}} | manageryears4 = 2012-2014 |managerclubs4 = {{Fb team Sporting Gijon B}} | manageryears5 = 2014-2017 |managerclubs5 = {{Fb team Sporting Gijon}} | manageryears6 = 2017-2019 |managerclubs6 = {{Fb team Alaves}} | manageryears7 = 2019-2020 |managerclubs7 = {{Fb team Espanyol}} | manageryears8 = 2021 |managerclubs8 = {{Fb team Alaves}} | manageryears9 = 2022-2023 |managerclubs9 = {{Fb team Sporting Gijon}} | manageryears10 = 2024 |managerclubs10 = {{Fb team Cartagena}} }} '''Абелардо Фернандес Антуња''' (роден на [[19 април]] [[1970]] година, во [[Хихон]]) или само '''Абелардо''' — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]]. ==Технички карактеристики== Играч со добри способности за игра со глава и покривање на противникот; исто така, бил познат по својата карактеристична ќелава глава – имиџ што го прифатил уште на релативно рана возраст.<ref>{{cite web|url=https://cuonda.com/el-pelao/03-abelardo|title=El pelao – #03 Abelardo|trans-title=The shaven one – #03 Abelardo|publisher=Cuonda|language=es|date=2019|access-date=15 March 2020}}</ref> ==Клупска кариера== Роден во [[Хихон]], [[Астурија]], Абелардо ја започнал својата професионална кариера во локалниот клуб [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]]. Дебитирал во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]] со клубот на 3 септември 1989 година, во натпреварот против {{Fb team (N) Real Madrid}} на [[Стадион „Сантјаго Бернабеу“|„Сантјаго Бернабеу“]]. После пет сезони во клубот од својот роден град, Абелардо потпишал за [[ФК Барселона|Барселона]] за сезоната [[Примера Дивисион (Шпанија) 1994-1995|1994-1995]], во трансфер вреден 275 милиони ''[[Шпанска пезета|пезети]]''. Тој станал важен член на првиот тим, помагајќи им на каталонците да освојат две титули во првенството, два [[Фудбалски куп на Шпанија|Купа на Шпанија]] и два [[Суперкуп на Шпанија|Суперкупа на Шпанија]], како и уште два [[УЕФА|европски]] трофеи. Во последните години од неговиот престој на [[Камп Ноу]], тој бил сериозно попречен од повреди,<ref>[https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eab0e2def1c-2d2a594ab356-1000--injury-woe-for-abelardo/ Injury woe for Abelardo]; UEFA, 9 January 2002</ref> по што во 2002 година, на 32-годишна возраст, ја напуштил Барселона и му се приклучил на [[Депортиво Алавес|Алавес]].<ref>[https://web.archive.org/web/20121025234139/http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=25512.html Alavés take on Abelardo]; UEFA, 4 June 2002</ref> Сепак, по само една сезона во клубот тој ја завршил својата кариера,<ref>[https://web.archive.org/web/20121025234200/http://www.uefa.com/memberassociations/news/newsid=73025.html Abelardo ready to say ''adiós'']; UEFA, 4 June 2003</ref> поради хронична повреда на коленото, која веќе му создавала проблеми уште додека бил во Барселона.<ref>[https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eab0e2def1c-33a828ed38aa-1000--abelardo-on-the-mend/ Abelardo on the mend]; UEFA, 22 January 2002</ref> ==Репрезентативна кариера== Абелардо имал настапи за младинските шпански репрезентации [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 20 години|под 20]] и [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|под 21 година]]. Во 1992 година, тој бил незаменлив член во составот на [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Олимписката репрезентација на Шпанија]], која го [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|освоила златниот медал]] на [[Летни олимписки игри 1992|Летните олимписки игри 1992]] во [[Барселона]]. Тој постигнал гол и во полуфиналето, добиено со 2–0 против [[Олимписка фудбалска репрезентација на Гана|Гана]], и во финалето, во кое Шпанија ја победила [[Олимписка фудбалска репрезентација на Полска|Полска]] со 3–2.<ref>{{cite news|url=http://www.elpais.com/articulo/deportes/Supervivientes/oro/elpepidep/20070225elpepidep_5/Tes/|title=Supervivientes de oro|newspaper=[[El País]]|first=Juan|last=Morenilla|language=es|date=25 February 2007|access-date=24 May 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dameunsilbidito.enlaweb.eu/2010/04/el-triunfo-en-el-futbol-broche-de-oro-para-espana-en-barcelona-92/|title=El triunfo en el fútbol, broche de oro para España en Barcelona 92|publisher=Dame Un Silbidito|language=es|date=April 2010|access-date=20 March 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140320202410/http://dameunsilbidito.enlaweb.eu/2010/04/el-triunfo-en-el-futbol-broche-de-oro-para-espana-en-barcelona-92/|archive-date=20 March 2014}}</ref> Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|сениорската репрезентација]] го направил на 4 септември 1991 година, во пријателскиот натпревар Шпанија-[[Фудбалска репрезентација на Уругвај|Уругвај]] 2-1, одигран во [[Овиедо]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1991/09/05/pagina-7/1245811/pdf.html|title=Tiempo de llorar, tiempo de soñar|newspaper=[[Mundo Deportivo]]|first=Fabián|last=Ortiz|language=es|date=5 September 1991|access-date=20 March 2014}}</ref> Тој одиграл вкупно 54 натпревари и постигнал три гола за ''„Црвената фурија“'', а учествувал и на две [[Светско првенство во фудбал|Светски првенства]] во [[Светско првенство во фудбал 1994|1994]] и [[Светско првенство во фудбал 1998|1998]] година, како и на две [[Европско првенство во фудбал|Европски првенства]] во [[Европско првенство во фудбал 1996|1996]] и [[Европско првенство во фудбал 2000|2000]] година. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|ESP}} {{Cronopar|4-9-1991|Овиедо|ESP|2|1|URU|-|Пријателска}} {{Cronopar|25-9-1991|Рејкјавик|ISL|2|0|ESP|-|Квал. за ЕП|1992}} {{Cronopar|12-10-1991|Севиља|ESP|1|2|FRA|1|Квал. за ЕП|1992}} {{Cronopar|13-11-1991|Севиља|ESP|2|1|CSK|1|Квал. за ЕП|1992}} {{Cronopar|22-4-1992|Севиља|ESP|3|0|ALB|-|Пријателска}} {{Cronopar|9-2-1994|Санта Крус де Тенерифе|ESP|1|1|POL|-|Пријателска}} {{Cronopar|23-3-1994|Валенсија|ESP|0|1|HRV|-|Пријателска}} {{Cronopar|2-6-1994|Тампере|FIN|1|2|ESP|-|Пријателска}} {{Cronopar|10-6-1994|Монтреал|CAN|0|2|ESP|-|Пријателска}} {{Cronopar|17-6-1994|Далас|KOR|2|2|ESP||Светско првенство|1994|Прва фаза}} {{Cronopar|21-6-1994|Чикаго|DEU|1|1|ESP||Светско првенство|1994|Прва фаза|13={{yel|38}}}} {{Cronopar|27-6-1994|Чикаго|BOL|1|3|ESP|-|Светско првенство|1994|Прва фаза|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|2-7-1994|Вашингтон|ESP|3|0|CHE|-|Светско првенство|1994|Осминафинале}} {{Cronopar|9-7-1994|Фоксборо|ITA|2|1|ESP|-|Светско првенство|1994|Четвртфинале}} {{Cronopar|12-10-1994|Скопје|MKD (1992-1995)|0|2|ESP|-|Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|16-11-1994|Севиља|ESP|3|0|DNK|-|Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|17-12-1994|Андерлехт|BEL|1|4|ESP|-|Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|18-1-1995|А Коруња|ESP|2|2|URU|-|Пријателска}} {{Cronopar|22-2-1995|Херес де ла Фронтера|ESP|0|0|DEU|-|Пријателска}} {{Cronopar|29-3-1995|Севиља|ESP|1|1|BEL|-|Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|7-6-1995|Севиља|ESP|1|0|ARM|-|Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|20-9-1995|Мадрид|ESP|0|0|ARG|-|Пријателска}} {{Cronopar|11-10-1995|Копенхаген|DNK|1|1|ESP|-|Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|7-2-1996|Лас Палмас де Гран Канарија|ESP|1|0|NOR|-|Пријателска}} {{Cronopar|24-4-1996|Осло|NOR|0|0|ESP|-|Пријателска}} {{Cronopar|9-6-1996|Лидс|BUL|1|1|ESP|-|Евро|1996|Прва фаза|13={{yel|89}}}} {{Cronopar|15-6-1996|Лидс|FRA|1|1|ESP|-|Евро|1996|Прва фаза}} {{Cronopar|18-6-1996|Лидс|ROU|1|2|ESP|-|Евро|1996|Прва фаза|13={{suboff|63}}}} {{Cronopar|22-6-1996|Лондон|ESP|0|0|ENG|-|Евро|1996|Четвтфинале|dts|2 – 4|13={{yel|1}}}} {{Cronopar|4-9-1996|Тофтир|FRO|2|6|ESP|-|Квал. за СП|1998|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|9-10-1996|Прага|CZE|0|0|ESP|-|Квал. за СП|1998|13={{yel|7}}}} {{Cronopar|14-12-1996|Валенсија|ESP|2|0|YUG (1992-2003)|-|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|18-12-1996|Ла Валета|MLT|0|3|ESP|-|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|12-2-1997|Аликанте|ESP|4|0|MLT|-|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|30-4-1997|Белград|YUG (1992-2003)|1|1|ESP|-|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|8-6-1997|Ваљадолид|ESP|1|0|CZE|-|Квал. за СП|1998|13={{yel|15}}}} {{Cronopar|11-10-1997|Хихон|ESP|3|1|FRO|-|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|19-11-1997|Палма де Мајорка|ESP|1|1|ROU|-|Пријателска}} {{Cronopar|28-1-1998|Сен Дени|FRA|1|0|ESP|-|Пријателска}} {{Cronopar|3-6-1998|Сантандер|ESP|4|1|NIR|-|Пријателска|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|19-6-1998|Сент-Етјен|ESP|0|0|PAR|-|Светско првенство|1998|Прва фаза|13={{suboff|57}}|15=[[Светско првенство во фудбал 1998 - група Д#Шпанија - Парагвај|детали]]}} {{Cronopar|13-11-1999|Виго|ESP|0|0|BRA|-|Пријателска}} {{Cronopar|23-2-2000|Сплит|HRV|0|0|ESP|-|Пријателска}} {{Cronopar|29-3-2000|Барселона|ESP|2|0|ITA|1|Пријателска|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|7-6-2000|Луксембург|LUX|0|1|ESP|-|Пријателска|14=Луксембург (град)}} {{Cronopar|18-6-2000|Амстердам|SVN|1|2|ESP|-|Евро|2000|Прва фаза|15=[[Европско првенство во фудбал 2000 - група Ц#Словенија - Шпанија|детали]]}} {{Cronopar|21-6-2000|Бриж|YUG (1992-2003)|3|4|ESP|-|Евро|2000|Прва фаза|13={{Капитен}}|15=[[Европско првенство во фудбал 2000 - група Ц#СР Југославија - Шпанија|детали]]}} {{Cronopar|25-6-2000|Бриж|ESP|1|2|FRA|-|Евро|2000|Четвтртфинале|13={{Капитен}}|15=[[Европско првенство во фудбал 2000 - нокаут фаза#Шпанија - Франција|детали]]}} {{Cronopar|16-8-2000|Хановер|DEU|4|1|ESP|-|Пријателска|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|2-9-2000|Сараево|BIH|1|2|ESP|-|Квал. за СП|2002|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|7-10-2000|Мадрид|ESP|2|0|ISR|-|Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|11-10-2000|Виена|AUT|1|1|ESP|-|Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|15-11-2000|Севиља|ESP|1|2|NLD|-|Пријателска}} {{Cronopar|28-2-2001|Бирмингем|ENG|3|0|ESP|-|Пријателска|13={{Капитен}} {{suboff|46}}}} {{Cronofin|54|3}} ==Тренерска кариера== По завршувањето на играчката кариера, Абелардо се посветил на тренерската кариера, започнувајќи во 2008 година со [[ФК Спортинг Атлетико|Б-тимот]] на неговиот прв клуб, [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]]. На средината од неговата [[Сегунда Дивисион Б 2009–2010|втора сезона]], тој бил отпуштен, иако тимот сепак успеал да го задржи својот статус во [[Сегунда Дивисион Б]]. Во мај 2010 година, тој се преселил во аматерскиот клуб од соседството [[ФК Кандас|Кандас]].<ref>{{cite news|url=https://www.lne.es/deportes/2010/05/19/candas-pone-manos-abelardo/917430.html|title=El Candás se pone en manos de Abelardo|newspaper=[[La Nueva España]]|first=Javier|last=Álvarez Lozano|language=es|date=19 May 2010|access-date=3 January 2020}}</ref> Абелардо потпишал за нов тренер на [[ФК Туиља|Туиља]] за сезоната 2011–2012 – клуб, исто така од [[Астурија]], кој се натпреварувал во [[Терсера Дивисион]]<ref>{{cite news|url=https://www.lne.es/deportes/2011/06/15/abelardo-entrenador-tuilla/1089503.html|title=Abelardo ya es entrenador del Tuilla|newspaper=La Nueva España|first=H.|last=Núñez|language=es|date=15 June 2011|access-date=3 January 2020}}</ref> – освојувајќи го [[Федерациски куп на Шпанија (Астурија)|Федерацискиот куп на Шпанија]] за клубовите од покраината [[Астурија]].<ref name=FC>{{cite news|url=https://www.elcomercio.es/v/20111021/deportes/futbol/tuilla-gana-copa-federacion-20111021.html|title=El Tuilla gana la Copa Federación|newspaper=[[El Comercio (Spain)|El Comercio]]|first=Guillermo|last=Martínez|language=es|date=21 October 2011|access-date=3 January 2020}}</ref> На 10 февруари 2012 година, Спортинг Хихон го ангажирал како помошник-тренер, откако [[Ињаки Техада]] бил назначен за тренер по заминувањето на [[Мануел Пресијадо]].<ref>{{cite web|url=http://www.realsporting.com/wrsg/index.php?option=com_content&view=article&id=920:abelardo-se-incorpora-al-primer-equipo-como-segundo-entrenador-&catid=36:actualidad&Itemid=186|title=Abelardo se incorpora al primer equipo como segundo entrenador|publisher=Sporting Gijón|language=es|date=10 February 2012|access-date=11 February 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120212232412/http://www.realsporting.com/wrsg/index.php?option=com_content&view=article&id=920:abelardo-se-incorpora-al-primer-equipo-como-segundo-entrenador-&catid=36:actualidad&Itemid=186|archive-date=12 February 2012}}</ref> Тој се вратил на функцијата главен тренер во Спортинг Б за сезоната 2012–2013.<ref>[http://www.realsporting.com/wrsg/index.php?option=com_content&view=article&id=1360:vega-arango-anuncia-que-se-bajara-el-precios-de-los-abonos&catid=36:actualidad&Itemid=186 Vega-Arango anuncia que se bajará el precio de los abonos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140320042624/http://www.realsporting.com/wrsg/index.php?option=com_content&view=article&id=1360:vega-arango-anuncia-que-se-bajara-el-precios-de-los-abonos&catid=36:actualidad&Itemid=186|date=20 March 2014}}; Sporting Gijón, 22 May 2012 {{in lang|es}}</ref> Следната сезона, тој го предводел тимот до гостинска победа од 4–1 над ривалите [[Реал Овиедо]], а една недела подоцна го заменил отпуштениот [[Хосе Рамон Сандовал]] на чело на првиот тим.<ref>[http://www.realsporting.com/wrsg/index.php?option=com_content&view=article&id=4063:abelardo-fernandez-sustituye-a-sandoval-como-entrenador-del-sporting&catid=36:actualidad&Itemid=186 Abelardo Fernández sustituye a Sandoval como entrenador del Sporting] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140504210035/http://realsporting.com/wrsg/index.php?option=com_content&view=article&id=4063%3Aabelardo-fernandez-sustituye-a-sandoval-como-entrenador-del-sporting&catid=36%3Aactualidad&Itemid=186|date=4 May 2014}}; Sporting Gijón, 4 May 2014 {{in lang|es}}</ref> И покрај сериозните финансиски проблеми, во својата прва целосна сезона, тој го предводел тимот до [[Сегунда Дивисион (Шпанија) 2014–2015|промоција]] во највисоката дивизија. Во јануари 2017 година, ја напуштил функцијата поради непомирливи разлики.<ref name=Guardian>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2017/jan/23/sporting-gijon-la-liga-real-madrid-barcelona-valencia-sevilla|title=Abelardo Fernández saved Sporting Gijón but now his revolution is over|newspaper=[[The Guardian]]|first=Sid|last=Lowe|date=23 January 2017|access-date=25 January 2017}}</ref> На 1 декември 2017 година, Абелардо бил назначен за тренер на Алавес, кој во моментот на неговото пристигнување се наоѓал на [[Примера Дивисион (Шпанија) 2017-2018|последното место]] во највисоката лига.<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/abelardo-estoy-muy-identificado-con-el-alaves-en-un-gran-club-con-una-aficion-espectacular-y-entre-todos-saldremos-de-esta-situacion|title=Abelardo: "Estoy muy identificado con el Alavés; en un gran club con una afición espectacular y entre todos saldremos de esta situación"|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=1 December 2017|access-date=1 December 2017}}</ref> Неговиот прв натпревар како тренер го имал три дена подоцна, кога го предводел својот тим до гостинска победа од 3–2 над [[ФК Жирона|Жирона]], откако Алавес губел со 2–0 на 20 минути пред крајот на натпреварот.<ref>{{cite news|url=http://www.marca.com/eventos/marcador/futbol/2017_18/la-liga/jornada_14/ger_ala/|title=Pedraza e Ibai le dan la primera alegría a Abelardo|newspaper=[[Marca (newspaper)|Marca]]|first=Óscar|last=García|language=es|date=4 December 2017|access-date=4 December 2017}}</ref> Во сезоната [[Примера Дивисион (Шпанија) 2018–2019|2018–2019]], неговиот тим започнал добро и се наоѓал во конкуренција за пласман во Лигата на шампионите, но во вториот дел од сезоната нивната форма опаднала, па Алавес завршил на 11-тото место. Абелардо поднел оставка на крајот од сезоната.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/football/news/33977/11724920/abelardo-fernandez-resigns-as-alaves-head-coach|title=Abelardo Fernandez resigns as Alaves head coach|publisher=[[Sky Sports]]|date=20 May 2019|access-date=25 July 2019}}</ref> На 27 декември 2019 година, Абелардо се вратил во градот [[Барселона]], откако ја прифатил понудата да стане третиот тренер на [[ФК Еспањол|Еспањол]] во текот на [[ФК Еспањол сезона 2019–2020|сезоната 2019-2020]], во време кога тимот се наоѓал на последното место на табелата.<ref>{{cite web|url=https://www.rcdespanyol.com/ca/actualitat/abelardo-nou-entrenador-del-rcd-espanyol-de-barcelona/_n:10541/|title=Abelardo, nou entrenador del RCD Espanyol de Barcelona|trans-title=Abelardo, new RCD Espanyol de Barcelona manager|publisher=RCD Espanyol|language=ca|date=27 December 2019|access-date=27 December 2019}}</ref> Шест месеци подоцна, тој бил отпуштен, бидејќи тимот заостанувал осум бода зад зоната за опстанок, а до крајот на сезоната останувале уште седум натпревари.<ref>{{cite web|url=https://es.besoccer.com/noticia/oficial-el-espanyol-despide-a-abelardo-852294|title=OFICIAL: el Espanyol despide a Abelardo|trans-title=OFFICIAL: Espanyol dismiss Abelardo|publisher=Be Soccer|language=es|date=27 June 2020|access-date=27 June 2020}}</ref> На 12 јануари 2021 година, се вратил во Алавес, заменувајќи го отпуштениот [[Пабло Макин]].<ref>{{cite web|url=https://www.deportivoalaves.com/noticia/abelardo-nuevo-entrenador-del-deportivo-alaves|title=Abelardo, nuevo entrenador del Deportivo Alavés|trans-title=Abelardo, new manager of Deportivo Alavés|publisher=Deportivo Alavés|language=es|date=12 January 2021|access-date=12 January 2021}}</ref> Во мај 2022 година, тој повторно се вратил во Спортинг Хихон,<ref>{{cite news|url=https://www.lne.es/sporting/2022/05/03/abelardo-fichara-sporting-junio-2023-65675352.html|title=Oficial: Abelardo ficha por el Sporting hasta junio de 2023|trans-title=Official: Abelardo signs for Sporting until June 2023|newspaper=La Nueva España|first=Andrés|last=Menéndez|language=es|date=3 May 2022|access-date=23 March 2023}}</ref> но на 15 јануари следната година бил разрешен од должноста.<ref>{{cite web|url=https://www.realsporting.com/noticia/abelardo-fernandez-deja-de-ser-el-entrenador-del-real-sporting|title=Abelardo Fernández deja de ser el entrenador del Real Sporting|publisher=Sporting Gijón|language=es|date=15 January 2023|access-date=17 January 2023|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115103252/https://www.realsporting.com/noticia/abelardo-fernandez-deja-de-ser-el-entrenador-del-real-sporting|archive-date=15 January 2023}}</ref> На 6 јуни 2024 година, по повеќе од една година неактивност, Абелардо бил назначен за нов тренер на [[ФК Картахена|Картахена]] во [[Сегунда Дивисион (Шпанија)|Сегунда Дивисион]],<ref>{{cite web|url=https://www.fccartagena.es/noticias/el-pitu-abelardo-nuevo-tecnico-del-fc-cartagena|title=El 'Pitu' Abelardo, nuevo técnico del FC Cartagena.|publisher=FC Cartagena|language=es|date=6 June 2024|access-date=11 June 2024}}</ref> од каде бил отпуштен по само шест натпревари.<ref>{{cite web|url=https://www.fccartagena.es/noticias/abelardo-deja-de-ser-entrenador-del-fc-cartagena|title=Abelardo deja de ser el técnico del FC Cartagena|publisher=FC Cartagena|language=es|date=25 September 2024|access-date=25 September 2024}}</ref> == Тренерска статистика == ''Статистиката е ажурирана на 23 октомври 2026.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;text-align:center;" |- !rowspan="2"|Сезона !rowspan="2"|Екипа !colspan="5"|Првенство !colspan="5"|Национален куп !colspan="5"|Континентални купови !colspan="5"|Останати купови !colspan="4"|Вкупно !Победи % !rowspan="2"|Пласман |- ! Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || ОН || П || Н || И || % |- || [[ФК Спортинг Хихон сезона 2013-2014|2013-2014]] || rowspan=4|{{flagsport|ESP}} [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]] || [[Сегунда Дивисион (Шпанија) 2013-2014|СД]] || 5+2<ref>Плејоф</ref> || 3 || 2 || 0+2 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|7|3|2|2}} || ''наз. (8.)'', крај 5. место |- || [[ФК Спортинг Хихон сезона 2014-2015|2014-2015]] || [[Сегунда Дивисион (Шпанија) 2014-2015|СД]] || 42 || 21 || 19 || 2 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2014-2015|КШ]] || 1 || 0 || 0 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|43|21|19|3}}|| 2. место {{rise}} (пром.) |- || [[ФК Спортинг Хихон сезона 2015-2016|2015-2016]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2015-2016|СД]] || 38 || 10 || 9 || 19 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2015-2016|КШ]] || 2 || 0 || 1 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|40|10|10|20}}|| 17. место |- || [[ФК Спортинг Хихон сезона 2016-2017|2016-јан. 2017]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2016-2017|СД]] || 18 || 3 || 3 || 12 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2016-2017|КШ]] || 2 || 0 || 0 || 2 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|20|3|3|14}}|| ''отп. 18. место'' |- !colspan="3"|Вкупно Спортинг Хихон || 105 || 37 || 33 || 35 || || 5 || 0 || 1 || 4 || || - || - || - || - || || - || - || - || - {{WDLtot|110|37|34|39}} || |- || [[Депортиво Алавес сезона 2017-2018|2017-2018]] || rowspan=2|{{flagsport|ESP}} [[Депортиво Алавес|Алавес]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2017-2018|ПД]] || 25 || 13 || 2 || 10 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2011-2012|КШ]] || 4 || 3 || 0 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|29|16|2|11}} || ''наз. (20.)'', крај 14. место |- || [[Депортиво Алавес сезона 2018-2019|2018-2019]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2018-2019|ПД]] || 38 || 13 || 11 || 14 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2018-2019|КШ]] || 2 || 0 || 1 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|40|13|12|15}}|| 11. место |- !colspan="3"|Вкупно Алавес || 63 || 26 || 13 || 24 || || 6 || 3 || 1 || 2 || || - || - || - || - || || - || - || - || - {{WDLtot|69|29|14|26}} || |- || [[ФК Еспањол сезона 2019-2020|дек. 2019-2020]] || {{flagsport|ESP}} [[ФК Еспањол|Еспањол]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2019-2020|ПД]] || 13 || 3 || 5 || 5 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2019-2020|КШ]] || 2 || 1 || 0 || 1 || [[УЕФА Лига Европа 2019-2020|ЛЕ]] || 2 || 1 || 0 || 1 || - || - || - || - || - {{WDL|17|5|5|7}} || ''наз. (20.), отп. (20. место)'' |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 76 || 29 || 18 || 29 || || 8 || 4 || 1 || 3 || || 2 || 1 || 0 || 1 || || - || - || - || - {{WDLtot|86|34|19|33}} || |} ==Титули== ===Клупски=== ; Барселона *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 1997–1998, 1998–1999 *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 2 : 1996–1997, 1997–1998 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 2 : 1994, 1996 *'''{{Трофеј-КПК}} [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Куп на победниците на куповите]]''' : 1 : 1996–1997 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА|Суперкуп на Европа]]''' : 1 : 1997 ===Репрезентативни=== ; Олимписка репрезентација на Шпанија *'''[[Летни олимписки игри]]''' : 1 : {{симбол2|Gold medal.svg}} Златен медал: [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|1992]] ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/abelardo/M1vEw5An/ Абелардо Фернандес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/abelardo/profil/spieler/8036 Абелардо Фернандес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/160616/fernandez-abelardo Абелардо Фернандес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/113813/show/%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81-%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE Абелардо Фернандес на whoscored] *[https://www.bdfutbol.com/en/j/j5.html Абелардо Фернандес на BDFutbol] {{Состав на Шпанија на ЛОИ фудбал 1992 (м)}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1994}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{Состав на Шпанија на ЕП фудбал 2000}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Фернандес, Абелардо}} [[Категорија:Луѓе од Хихон]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Шпански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Хихон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Барселона]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Алавес]] [[Категорија:Тренери на ФК Алавес]] [[Категорија:Тренери на ФК Еспањол]] ba230t39f581nt86dtpjlfnfn0jupu4 Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 0 1406423 5649416 5649259 2026-10-24T14:27:49Z Ehrlich91 24281 5649416 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонска црква |име = Свети Леонтиј |слика = Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча.jpg |големина на слика = 250п |опис = Поглед на црквата |епархија = Струмичка |намесништво = Струмичко |парохија = |координати = {{coord|41|27|1|N|22|35|24|E|display=inline,title|type:landmark_region:MK}} |место = Водоча |општина = Струмица |држава = Македонија |патрон = [[Свети Леонтиј]] |изградба = IV-XIV век |завршено = |осветување = |живопис = X, XI, XII век |ктитор = |зограф = |рушење = 1931 |запалена = |водство = |мрежно место = |архитектонски тип = |архитектонски стил= }} '''Свети Леонтиј''' — главна манастирска црква на [[Водочки манастир|Водочкиот манастир]] во [[Струмичко Поле|струмичкото]] село [[Водоча]], [[Македонија]].<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> Црквата се наоѓа 5 километри северозападно од градот [[Струмица]] и е целосно реставрирана некогашната епископска базилика.<ref name="манастири">{{наведена книга|last=Ќорнаков|first=Димитар|title=Македонски манастири|year=2009|publisher=Матица македонска|location=Скопје|language=македонски|isbn=9989-48-558-5|pages=113–118}}</ref> Црквата била долго време запоставувана, а на почетокот на {{римски|19}} век и сосема напуштена.<ref name="АрхеоКарта"/> Целосно се срушила при [[Валандовски земјотрес (1931)|Валандовскиот земјотрес]] од 1931 година, а била целосно реконструирана во 1970-тите години.<ref name="манастири"/> Денешниот надворешен изглед на црквата го пресликува некогашниот изглед, а внатрешниот амбиент, некогаш со мноштво сочувани фрески, црковен мебел, мермерен иконостас со престолни икони, кандила и друг црковен инвентар, останал засекогаш неповратен.<ref name="манастири"/> == Местоположба == Црквата се наоѓа на северозападниот раб од селото [[Водоча]], на левиот брег на реката [[Водочница]], сместена во самиот црковен комплекс [[Водочки Цркви]].<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|404}}</ref> == Историја == За подигањето на црквата не постојат точни историски податоци, но дека да се претпостави дека потекнува од времето на [[цар Самоил]].<ref name="манастири"/> Манастирската црква има три фази на изградба, односно доградби. Најстарата е на источната страна. Втората фаза е кога била срушена првобитната базилика и кон западната страна била подигната црква во облик на впишан крст. Во оваа црква се забележуваат почетоците на средновековното сликарство во Источна Македонија (заедно со комплексот „Св. Петнаесет Тивериополски Маченици“ во Струмица). Оваа црква и нејзините фрески на ѓаконикот [[Свети Исавриос]] и [[Свети Еуплос]] му припаѓаат на {{римски|11}} век. Овие зачувани фрески даваат аналогии со живописот на [[Црква „Св. Софија“ - Охрид|црквата „Св. Софија“]] во [[Охрид]] и [[Црква „Св. Кузман и Дамјан“ - Костур|црквата „Св. Врачи“]] во [[Костур (град)|Костур]].<ref name="манастири"/> Во {{римски|12}} век дошло до проширување на манастирската црква при што е изградена големата источна-крстообразна црква.<ref name="манастири"/> Негде во втората половина на {{римски|14}} век кон западната страна на црквата била подигната припрата, додека во непознато време бил подигнат и отворен трем на јужната страна на црквата.<ref name="манастири"/> Архимандритот [[Герасим Струмички|Герасим]], подоцна струмички митрополит, во описот на манастирот Водоча забележал дека во 1896 година, манастирската црква не била толку разрушена. Во средишниот дел од црквата постоеле мермени столбови. Истите биле извадени и однесени во Струмица во дворот на малата [[Црква „Св. Петнаесет тивериополски маченици“ - Струмица|црква „Св. Петнаесет Тивериополски Маченици“]]. Но, при [[Валандовски земјотрес (1931)|Валандовскиот земјотрес]] од 1931 година, се урнале сводовите на црквата.<ref name="манастири"/> Црквата е целосно реконструирана врз основа на сочуваните остатоци од нејзината архитектура, а куполите се изведени по пат на аналогии. Овие зафати се извршени во 1970-тите години од страна на [[Управа за заштита на културното наследство на Македонија|Републичкиот завод за заштита на спомениците на културата]].<ref name="манастири"/> == Архитектура == Градбата на црквата всушност претставува комплекс од три цркви:<ref name="МПКН">{{Наведена мрежна страница|url=https://monitoring.icomos.org.mk/churches/253/view|title=Св. Леонтиј|work=monitoring.icomos.org.mk |accessdate=2026-10-24}}</ref> * [[базилика]]та била изграден во IV-V век, а подоцна станала епископска базилика во VII-IX век; * во периодот од 1018-1037 година изградена е западната, мала, крстовидна, куполна водочка црква посветена на Воведение на Пресвета Богородица Елеуса; и * во периодот од крајот на XI и почетокот на XII век била турната апсидата и одново доѕидана источната, и од двете настанала симбиоза, која ја именуваме како средна водочка црква. Од средната црква денес се сочувани ситронот, простран нартекс од XII-XIV век и отворени тремови на северната, западната и јужната страна, а во XIII век е дограден јужен параклис. Црквата Свети Леонтиј всушност претставува куполна црква и се наоѓа во средината на комплексот [[Водочки Цркви]], при што некогашната западна црква посветена на Света Богородица Елеуса станала нејзина припрата, додека од источната трикорабна куполна црква се зачувани само олтарната апсида, проскомидијата и ѓаконикот.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Македонски историски речник|first=Стојан|last=Киселиновски|publisher=ИНИ|year=2000|isbn=9989-624-46-1 |location=Скопје|pages=111}}</ref> Градбата на црквата е добра, но забележано е протекување од атмосферски води во внатрешноста на црквата, во близина на разводна кутија.<ref name="МПКН"/> === Фрескоживопис === Живописувањето на ентериерот се одвивал во три временски периоди во X, XI и XII век. Во црквата е изведена најстарата илустрација на апокрифното Богородично житие на македонска територија во средновековниот период.<ref name=":0"/> Проширувањето на црквата од {{римски|12}} век значело и нејзино живописување. Иако времето сторило тие фрески да бидат доста уништени, сепак до наши дни се сочувани ликовите на светите архиреи во олтарната апсида, кои ни сведочат за една подоцнежна епоха и на уметничките дострели на зографите.<ref name="манастири"/> Припратата подигната во втората половина на {{римски|14}} век кон западната страна на црквата била живописана.<ref name="манастири"/> Во 1958 година е извршено симнувањето на остатоците од фрескоживописот во манастирската црква со цел да бидат заштитени.<ref name="манастири"/> Тие биле пренесени првин во [[Завод и музеј (Штип)|штипскиот музеј]], а од таму во [[Музеј на Македонија|Музејот на Македонија]].<ref name="МПКН"/> Особени белези на сликарството во оваа црква ги карактеризираат издолженоста на телата и цврстата моделација на главите на светителите. Фрагментираните сцени се со претстава од животот и детството на Пресвета Богородица, циклусот на црковни празници и претставата на фигурите на светителите во цел раст. [[Свети Исавриј]] и [[Свети Евпал]], кои се насликани во периодот од 1018 и 1037 година, се вбројуваат меѓу ремек-делата на средновековната уметност не само во Македонија, туку и во византиското сликарство воопшто. Од фрескоживописот од средната водочка црква посветена на Свети Леонтиј, која е насликана во првата половина на 12 век се сочувани претстави на шест архијереи.<ref name=":0"/> === Икони и иконостас === Првобитниот иконостас бил мермерен, а подот од мермерни плочи.<ref name=":0"/> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="100px" caption="Внатрешноста на црквата"> Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 10.jpg|Куполата Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 11.jpg|Фрагменти од фрески Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 12.jpg|Фрагменти од фрески Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 13.jpg|Фрагменти од фрески Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 14.jpg|Фрагменти од фрески Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 15.jpg|Одаја Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 16.jpg|Фреска Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 17.jpg|Фрагменти од фрески Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 18.jpg|Фрагменти од фрески Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 19.jpg|Олтарот Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 20.jpg|Наосот Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 21.jpg|Икона во црквата Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 22.jpg|Икона во црквата Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 23.jpg|Маса во црквата Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 9.jpg|Иконостасот </gallery> <gallery mode="packed" heights="100px" caption="Надворешноста на црквата"> Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 2.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 24.jpg|Источниот дел Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 25.jpg|Припратата (југ) Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 26.jpg|Припратата (запад) Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 27.jpg|Апсидата Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 28.jpg|Куполата Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 29.jpg|Западниот дел Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 3.jpg|Спореден влез Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 4.jpg|Спореден влез Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 5.jpg|Главниот влез Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 6.jpg|Трифора Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 7.jpg|Поглед на црквата Податотека:Црква „Св. Леонтиј“ - Водоча 8.jpg|Спореден влез </gallery> == Поврзано == * [[Струмичко архијерејско намесништво]] * [[Водоча]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|St. Leontius Church (Vodoča)}} * [https://monitoring.icomos.org.mk/churches/253/view Детален извештај за мониторинг од ИКОМОС Македонија] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Леонтиј, Водоча}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Леонтиј во Македонија|Водоча]] [[Категорија:Водочки манастир]] n4p23finqndie2a7k7u4efgqex66kan Сава (ученик на Кирил и Методиј) 0 1406441 5649394 2026-10-24T12:43:17Z Buli 2648 Создадена страница со: # Сава (ученик на Кирил и Методиј) **Сава** (IX век) — словенски духовник, еден од најблиските ученици и следбеници на [[Кирил и Методиј]] и припадник на групата позната како [[Свети Седмочисленици]]. Заедно со [[Климент Охридски]], [[Наум Охридски]], [[Горазд]... 5649394 wikitext text/x-wiki # Сава (ученик на Кирил и Методиј) **Сава** (IX век) — словенски духовник, еден од најблиските ученици и следбеници на [[Кирил и Методиј]] и припадник на групата позната како [[Свети Седмочисленици]]. Заедно со [[Климент Охридски]], [[Наум Охридски]], [[Горазд]] и [[Ангелариј]], се вбројува меѓу најистакнатите продолжувачи на кирилометодиевската традиција. За неговиот живот се зачувани многу малку историски податоци, поради што неговото потекло, годините на раѓање и смрт, како и местата на неговото дејствување остануваат непознати. ## Историски извори Најстарото зачувано сведоштво за Сава се наоѓа во [[Пространото житие на Климент Охридски]], составено од охридскиот архиепископ [[Теофилакт Охридски]] кон крајот на XI или почетокот на XII век. Во него Сава е споменат заедно со Горазд, Климент, Наум и Ангелариј како еден од најистакнатите ученици на словенските просветители.<ref name="Miltenova">Милтенова, Анисава (2003). „Сава“. Во: ''Кирило-методиевска енциклопедия'', том III. Софија: Издателство на Българската академия на науките, стр. 505–506.</ref> Во истиот извор, при опишувањето на прогоните на Методијовите ученици по неговата смрт во 885 година, наместо Сава се споменува извесен Лаврентиј. Поради оваа разлика, некои истражувачи претпоставувале дека станува збор за иста личност која го променила своето име при замонашувањето. Сепак, ваквото поистоветување не е општоприфатено во науката.<ref name="Pravenc">[https://www.pravenc.ru/text/2663296.html „Савва“], ''Православная энциклопедия'', том 61, стр. 10.</ref> Името на Сава се среќава и во [[Успение Кирилово|Краткото житие на Кирил]] (''Успение Кирилово''), како и во [[Борилов синодик|Бориловиот синодик]] од почетокот на XIII век, каде што е наведен меѓу учениците на Кирил и Методиј. Тој се споменува и во богослужбените текстови посветени на Климент Охридски, составени од охридскиот архиепископ [[Димитриј Хоматијан]] во XIII век.<ref name="Miltenova"/> Иако Сава традиционално се поврзува со [[Моравска мисија|Моравската мисија]] и со ширењето на словенската богослужба, зачуваните извори не овозможуваат сигурна реконструкција на неговата лична дејност. Не е утврдено ниту каде го продолжил своето дејствување по прогонството на Методијовите ученици од [[Велика Моравија]]. ## Книжевна дејност Во научната литература се изнесени претпоставки дека Сава учествувал во создавањето на раната словенска богослужбена книжевност. Српскиот филолог Драгутин Костиќ, врз основа на акростих во осмата и деветтата песна на канонот од Службата за свети Кирил, претпоставил дека Сава можел да биде автор на ова дело. Меѓутоа, подоцнежните истражувања укажале на недостатоци во предложената реконструкција на акростихот. Според друга хипотеза, Сава учествувал во составувањето на канонот, кој подоцна бил дополнет од Климент Охридски. Сепак, овие претпоставки не се потврдени со доволно сигурни докази, па затоа ниту едно зачувано книжевно дело не може со сигурност да му се припише на Сава.<ref name="Miltenova"/> ## Почитување Во православната традиција Сава се почитува како светец и еден од [[Свети Седмочисленици|Светите Седмочисленици]], заедно со Кирил, Методиј, Климент, Наум, Горазд и Ангелариј. Неговиот спомен се одбележува на 27 јули според јулијанскиот календар, односно на 9 август според граѓанскиот календар. Неговото име се среќава во грчките богослужбени текстови посветени на Седмочислениците, меѓу кои и службата отпечатена во [[Москополе]] во 1742 година. Во рамките на заедничкиот култ на Седмочислениците, Сава е претставуван и во православното фрескосликарство, особено во црквите и манастирите на поширокото охридско-преспанско подрачје. ## Литература * Милтенова, Анисава (2003). „Сава“. Во: ''Кирило-методиевска енциклопедия'', том III. Софија: Издателство на Българската академия на науките, стр. 505–506. * Кръстанов, Трендафил (2002). „Сава Седмочисленик, старобългарски книжовник и светец от IX–X в.“ Во: ''Преславска книжовна школа'', том 6, стр. 176–195. * Мареш, Франтишек Вацлав (1989). „Седумте светители во старословенската и грчката книжевност“. Во: ''Климент Охридски и улогата на Охридската книжевна школа во развитокот на словенската просвета''. Скопје, стр. 101–110. fb1y1yye6dsh7yu8q5lcnayh0wp26z2 5649395 5649394 2026-10-24T12:44:52Z Buli 2648 5649395 wikitext text/x-wiki '''Сава''' (IX век) — словенски духовник, еден од најблиските ученици и следбеници на [[Кирил и Методиј]] и припадник на групата позната како [[Свети Седмочисленици]]. Заедно со [[Климент Охридски]], [[Наум Охридски]], [[Горазд]] и [[Ангелариј]], се вбројува меѓу најистакнатите продолжувачи на кирилометодиевската традиција. За неговиот живот се зачувани многу малку историски податоци, поради што неговото потекло, годините на раѓање и смрт, како и местата на неговото дејствување остануваат непознати. == Историски извори == Најстарото зачувано сведоштво за Сава се наоѓа во [[Пространото житие на Климент Охридски]], составено од охридскиот архиепископ [[Теофилакт Охридски]] кон крајот на XI или почетокот на XII век. Во него Сава е споменат заедно со Горазд, Климент, Наум и Ангелариј како еден од најистакнатите ученици на словенските просветители.<ref name="Miltenova">Милтенова, Анисава (2003). „Сава“. Во: ''Кирило-методиевска енциклопедия'', том III. Софија: Издателство на Българската академия на науките, стр. 505–506.</ref> Во истиот извор, при опишувањето на прогоните на Методијовите ученици по неговата смрт во 885 година, наместо Сава се споменува извесен Лаврентиј. Поради оваа разлика, некои истражувачи претпоставувале дека станува збор за иста личност која го променила своето име при замонашувањето. Сепак, ваквото поистоветување не е општоприфатено во науката.<ref name="Pravenc">[https://www.pravenc.ru/text/2663296.html „Савва“], ''Православная энциклопедия'', том 61, стр. 10.</ref> Името на Сава се среќава и во [[Успение Кирилово|Краткото житие на Кирил]] (''Успение Кирилово''), како и во [[Борилов синодик|Бориловиот синодик]] од почетокот на XIII век, каде што е наведен меѓу учениците на Кирил и Методиј. Тој се споменува и во богослужбените текстови посветени на Климент Охридски, составени од охридскиот архиепископ [[Димитриј Хоматијан]] во XIII век.<ref name="Miltenova"/> Иако Сава традиционално се поврзува со [[Моравска мисија|Моравската мисија]] и со ширењето на словенската богослужба, зачуваните извори не овозможуваат сигурна реконструкција на неговата лична дејност. Не е утврдено ниту каде го продолжил своето дејствување по прогонството на Методијовите ученици од [[Велика Моравија]]. == Книжевна дејност == Во научната литература се изнесени претпоставки дека Сава учествувал во создавањето на раната словенска богослужбена книжевност. Српскиот филолог Драгутин Костиќ, врз основа на акростих во осмата и деветтата песна на канонот од Службата за свети Кирил, претпоставил дека Сава можел да биде автор на ова дело. Меѓутоа, подоцнежните истражувања укажале на недостатоци во предложената реконструкција на акростихот. Според друга хипотеза, Сава учествувал во составувањето на канонот, кој подоцна бил дополнет од Климент Охридски. Сепак, овие претпоставки не се потврдени со доволно сигурни докази, па затоа ниту едно зачувано книжевно дело не може со сигурност да му се припише на Сава.<ref name="Miltenova"/> == Почитување == Во православната традиција Сава се почитува како светец и еден од [[Свети Седмочисленици|Светите Седмочисленици]], заедно со Кирил, Методиј, Климент, Наум, Горазд и Ангелариј. Неговиот спомен се одбележува на 27 јули според јулијанскиот календар, односно на 9 август според граѓанскиот календар. Неговото име се среќава во грчките богослужбени текстови посветени на Седмочислениците, меѓу кои и службата отпечатена во [[Москополе]] во 1742 година. Во рамките на заедничкиот култ на Седмочислениците, Сава е претставуван и во православното фрескосликарство, особено во црквите и манастирите на поширокото охридско-преспанско подрачје. == Литература == * Милтенова, Анисава (2003). „Сава“. Во: ''Кирило-методиевска енциклопедия'', том III. Софија: Издателство на Българската академия на науките, стр. 505–506. * Кръстанов, Трендафил (2002). „Сава Седмочисленик, старобългарски книжовник и светец от IX–X в.“ Во: ''Преславска книжовна школа'', том 6, стр. 176–195. * Мареш, Франтишек Вацлав (1989). „Седумте светители во старословенската и грчката книжевност“. Во: ''Климент Охридски и улогата на Охридската книжевна школа во развитокот на словенската просвета''. Скопје, стр. 101–110. 8hh3g9ek0od8kpxvtvkkpdui4sib6ng 5649396 5649395 2026-10-24T12:45:10Z Buli 2648 /* Почитување */ 5649396 wikitext text/x-wiki '''Сава''' (IX век) — словенски духовник, еден од најблиските ученици и следбеници на [[Кирил и Методиј]] и припадник на групата позната како [[Свети Седмочисленици]]. Заедно со [[Климент Охридски]], [[Наум Охридски]], [[Горазд]] и [[Ангелариј]], се вбројува меѓу најистакнатите продолжувачи на кирилометодиевската традиција. За неговиот живот се зачувани многу малку историски податоци, поради што неговото потекло, годините на раѓање и смрт, како и местата на неговото дејствување остануваат непознати. == Историски извори == Најстарото зачувано сведоштво за Сава се наоѓа во [[Пространото житие на Климент Охридски]], составено од охридскиот архиепископ [[Теофилакт Охридски]] кон крајот на XI или почетокот на XII век. Во него Сава е споменат заедно со Горазд, Климент, Наум и Ангелариј како еден од најистакнатите ученици на словенските просветители.<ref name="Miltenova">Милтенова, Анисава (2003). „Сава“. Во: ''Кирило-методиевска енциклопедия'', том III. Софија: Издателство на Българската академия на науките, стр. 505–506.</ref> Во истиот извор, при опишувањето на прогоните на Методијовите ученици по неговата смрт во 885 година, наместо Сава се споменува извесен Лаврентиј. Поради оваа разлика, некои истражувачи претпоставувале дека станува збор за иста личност која го променила своето име при замонашувањето. Сепак, ваквото поистоветување не е општоприфатено во науката.<ref name="Pravenc">[https://www.pravenc.ru/text/2663296.html „Савва“], ''Православная энциклопедия'', том 61, стр. 10.</ref> Името на Сава се среќава и во [[Успение Кирилово|Краткото житие на Кирил]] (''Успение Кирилово''), како и во [[Борилов синодик|Бориловиот синодик]] од почетокот на XIII век, каде што е наведен меѓу учениците на Кирил и Методиј. Тој се споменува и во богослужбените текстови посветени на Климент Охридски, составени од охридскиот архиепископ [[Димитриј Хоматијан]] во XIII век.<ref name="Miltenova"/> Иако Сава традиционално се поврзува со [[Моравска мисија|Моравската мисија]] и со ширењето на словенската богослужба, зачуваните извори не овозможуваат сигурна реконструкција на неговата лична дејност. Не е утврдено ниту каде го продолжил своето дејствување по прогонството на Методијовите ученици од [[Велика Моравија]]. == Книжевна дејност == Во научната литература се изнесени претпоставки дека Сава учествувал во создавањето на раната словенска богослужбена книжевност. Српскиот филолог Драгутин Костиќ, врз основа на акростих во осмата и деветтата песна на канонот од Службата за свети Кирил, претпоставил дека Сава можел да биде автор на ова дело. Меѓутоа, подоцнежните истражувања укажале на недостатоци во предложената реконструкција на акростихот. Според друга хипотеза, Сава учествувал во составувањето на канонот, кој подоцна бил дополнет од Климент Охридски. Сепак, овие претпоставки не се потврдени со доволно сигурни докази, па затоа ниту едно зачувано книжевно дело не може со сигурност да му се припише на Сава.<ref name="Miltenova"/> == Почитување == Во православната традиција Сава се почитува како светец и еден од [[Свети Седмочисленици|Светите Седмочисленици]], заедно со Кирил, Методиј, Климент, Наум, Горазд и Ангелариј. Неговиот спомен се одбележува на 27 јули според јулијанскиот календар, односно на 9 август според граѓанскиот календар. Неговото име се среќава во грчките богослужбени текстови посветени на Седмочислениците, меѓу кои и службата отпечатена во [[Москополе]] во 1742 година. Во рамките на заедничкиот култ на Седмочислениците, Сава е претставуван и во православното фрескосликарство, особено во црквите и манастирите на поширокото охридско-преспанско подрачје. == Наводи == {{наводи}} == Литература == * Милтенова, Анисава (2003). „Сава“. Во: ''Кирило-методиевска енциклопедия'', том III. Софија: Издателство на Българската академия на науките, стр. 505–506. * Кръстанов, Трендафил (2002). „Сава Седмочисленик, старобългарски книжовник и светец от IX–X в.“ Во: ''Преславска книжовна школа'', том 6, стр. 176–195. * Мареш, Франтишек Вацлав (1989). „Седумте светители во старословенската и грчката книжевност“. Во: ''Климент Охридски и улогата на Охридската книжевна школа во развитокот на словенската просвета''. Скопје, стр. 101–110. 4n6v4103h4h66zu04h0ej5aecmlz6l2 5649399 5649396 2026-10-24T12:47:51Z Buli 2648 /* Литература */ 5649399 wikitext text/x-wiki '''Сава''' (IX век) — словенски духовник, еден од најблиските ученици и следбеници на [[Кирил и Методиј]] и припадник на групата позната како [[Свети Седмочисленици]]. Заедно со [[Климент Охридски]], [[Наум Охридски]], [[Горазд]] и [[Ангелариј]], се вбројува меѓу најистакнатите продолжувачи на кирилометодиевската традиција. За неговиот живот се зачувани многу малку историски податоци, поради што неговото потекло, годините на раѓање и смрт, како и местата на неговото дејствување остануваат непознати. == Историски извори == Најстарото зачувано сведоштво за Сава се наоѓа во [[Пространото житие на Климент Охридски]], составено од охридскиот архиепископ [[Теофилакт Охридски]] кон крајот на XI или почетокот на XII век. Во него Сава е споменат заедно со Горазд, Климент, Наум и Ангелариј како еден од најистакнатите ученици на словенските просветители.<ref name="Miltenova">Милтенова, Анисава (2003). „Сава“. Во: ''Кирило-методиевска енциклопедия'', том III. Софија: Издателство на Българската академия на науките, стр. 505–506.</ref> Во истиот извор, при опишувањето на прогоните на Методијовите ученици по неговата смрт во 885 година, наместо Сава се споменува извесен Лаврентиј. Поради оваа разлика, некои истражувачи претпоставувале дека станува збор за иста личност која го променила своето име при замонашувањето. Сепак, ваквото поистоветување не е општоприфатено во науката.<ref name="Pravenc">[https://www.pravenc.ru/text/2663296.html „Савва“], ''Православная энциклопедия'', том 61, стр. 10.</ref> Името на Сава се среќава и во [[Успение Кирилово|Краткото житие на Кирил]] (''Успение Кирилово''), како и во [[Борилов синодик|Бориловиот синодик]] од почетокот на XIII век, каде што е наведен меѓу учениците на Кирил и Методиј. Тој се споменува и во богослужбените текстови посветени на Климент Охридски, составени од охридскиот архиепископ [[Димитриј Хоматијан]] во XIII век.<ref name="Miltenova"/> Иако Сава традиционално се поврзува со [[Моравска мисија|Моравската мисија]] и со ширењето на словенската богослужба, зачуваните извори не овозможуваат сигурна реконструкција на неговата лична дејност. Не е утврдено ниту каде го продолжил своето дејствување по прогонството на Методијовите ученици од [[Велика Моравија]]. == Книжевна дејност == Во научната литература се изнесени претпоставки дека Сава учествувал во создавањето на раната словенска богослужбена книжевност. Српскиот филолог Драгутин Костиќ, врз основа на акростих во осмата и деветтата песна на канонот од Службата за свети Кирил, претпоставил дека Сава можел да биде автор на ова дело. Меѓутоа, подоцнежните истражувања укажале на недостатоци во предложената реконструкција на акростихот. Според друга хипотеза, Сава учествувал во составувањето на канонот, кој подоцна бил дополнет од Климент Охридски. Сепак, овие претпоставки не се потврдени со доволно сигурни докази, па затоа ниту едно зачувано книжевно дело не може со сигурност да му се припише на Сава.<ref name="Miltenova"/> == Почитување == Во православната традиција Сава се почитува како светец и еден од [[Свети Седмочисленици|Светите Седмочисленици]], заедно со Кирил, Методиј, Климент, Наум, Горазд и Ангелариј. Неговиот спомен се одбележува на 27 јули според јулијанскиот календар, односно на 9 август според граѓанскиот календар. Неговото име се среќава во грчките богослужбени текстови посветени на Седмочислениците, меѓу кои и службата отпечатена во [[Москополе]] во 1742 година. Во рамките на заедничкиот култ на Седмочислениците, Сава е претставуван и во православното фрескосликарство, особено во црквите и манастирите на поширокото охридско-преспанско подрачје. == Наводи == {{наводи}} == Литература == * Милтенова, Анисава (2003). „Сава“. Во: ''Кирило-методиевска енциклопедия'', том III. Софија: Издателство на Българската академия на науките, стр. 505–506. * Кръстанов, Трендафил (2002). „Сава Седмочисленик, старобългарски книжовник и светец от IX–X в.“ Во: ''Преславска книжовна школа'', том 6, стр. 176–195. * Мареш, Франтишек Вацлав (1989). „Седумте светители во старословенската и грчката книжевност“. Во: ''Климент Охридски и улогата на Охридската книжевна школа во развитокот на словенската просвета''. Скопје, стр. 101–110. [[Категорија:Христијански светци од 9 век]] 11cn1gujdx8gjq5oyrkwja0zguyepvb Д-р Џекил и г. Холмс 0 1406442 5649398 2026-10-24T12:47:43Z ForestShutter 126802 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1358261593|Dr. Jekyll and Mr. Holmes]]“ 5649398 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Книга|<!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books -->|name=Д-р Џекил и г. Холмс|title_orig=|translator=|image=Dr. Jekyll and Mr. Holmes.jpg|caption=|author=[[Лорен Д. Естлман]]|cover_artist=|country=|language=English|series=|genre=[[Детективски роман]]|publisher=[[Даблдеј|Даблдеј]]|release_date=1979|media_type=Печатено издание (тврд и мек повез)|pages=|isbn=0-385-15257-4|isbn_note=(тврд повез)|dewey=|congress=|oclc=|preceded_by=|followed_by=}} '''''„Д-р Џекил и г-дин Холмс“''''' е роман-пастиш за Шерлок Холмс напишан од Лорен Д. Естлман, првпат објавен во 1979 година. <ref>{{Наведена книга|title=Sherlock Holmes Handbook: Second Edition|last=Redmond|first=Christopher|publisher=[[Dundurn Press]]|year=2009|isbn=9781459718982|page=216}}</ref> Романот ја раскажува приказната за Холмс и неговото справување со мистеријата на д-р Џекил и г. Хајд, онака како што првично била раскажана во новелата на [[Роберт Луис Стивенсон]] од 1886 година, ''[[Чудниот случај на д-р Џекил и г. Хајд|„Чудниот случај на д-р Џекил и г. Хајд]]“''. <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/sherlockholmesce0000eyle|title=Sherlock Holmes: A Centenary Celebration|last=Eyles|first=Allen|publisher=[[Harper (publisher)|Harper & Row]]|year=1986|isbn=0-06-015620-1|page=[https://archive.org/details/sherlockholmesce0000eyle/page/119 119]|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=Encyclopedia Sherlockiana|last=Bunson|first=Matthew|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=1997|isbn=0-02-861679-0|page=67|author-link=Matthew Bunson}}</ref> Книгата подоцна била реиздадена во 2001 година од издавачката куќа I-Books <ref name="estleman">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/perilsofsherlock00estl/page/13|title=The Perils of Sherlock Holmes|last=Estleman|first=Loren D.|publisher=Gallery Books|year=2012|isbn=978-1440544149|page=[https://archive.org/details/perilsofsherlock00estl/page/13 13]|author-link=Loren D. Estleman}}</ref> и во 2010 година од Titan Books, <ref name="estleman" /> во рамките на нивната едиција ''„Понатамошните авантури на Шерлок Холмс“'' . <ref name="dread">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dreadcentral.com/reviews/22106/dr-jekyll-and-mr-holmes-book/|title=Dr. Jekyll and Mr. Holmes (book)|date=February 3, 2011|work=[[Dread Central]]|accessdate=January 22, 2019}}</ref> == Критички осврти == Списанието „Дрид Централ“ оценило дека „Естлман многу умешно го вметнува Холмс во приказната за Џекил и Хајд. Без да откриеме премногу, речиси и да нема отстапувања од целокупниот заплет на романот на Стивенсон, а сепак читателот добива возбудлива авантура со Холмс.“ <ref name="dread" /> Списанието ''„МИСТЕРИ ФАНСИЕР“'' ја опишало книгата како „дело што е и амбициозно замислено и вешто реализирано“. Сепак, забележало дека, бидејќи приказната речиси целосно се придржува до оригиналот на Стивенсон, „воопшто нема вистинска мистерија“. Набљудувањето како Шерлок Холмс ги користи своите прочуени дедуктивни способности за да ја разоткрие приказната за нивните изопачени идентитети набргу се претвора во нешто повеќе од обична интелектуална занимација“. <ref>{{Наведено списание|date=March–April 1980|title=JOHN H. WATSON, M.D., as edited by LOREN D. ESTLEMAN – Dr. Jekyll and Mr. Holmes|url=http://mysteryfile.com/blog/?p=46060|journal=The MYSTERY FANcier|language=en|volume=4|issue=2|access-date=January 22, 2019}}</ref> ''„Kirkus Reviews“'' оценил дека книгата не е особено инспиративна, коментирајќи: „Иако Естлман подобро од многумина успева да го долови сувиот, воздржан стил на Вотсон од приказните на Конан Дојл, тој заборава дека без мистерија нема Холмс — а во овој случај, ние цело време знаеме што се обидува да открие Шерлок.“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/loren-d-estleman-16/dr-jekyll-and-mr-holmes/|title=Dr. Jekyll and Mr. Holmes|date=November 2, 1979|work=[[Kirkus Reviews]]|accessdate=January 22, 2019}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Фантастични романи]] q6ylb2an15jf229f0bd1iy44qfngl1y 5649400 5649398 2026-10-24T12:48:33Z ForestShutter 126802 5649400 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Книга|<!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books -->|name=Д-р Џекил и г. Холмс|title_orig=|translator=|image=Dr. Jekyll and Mr. Holmes.jpg|caption=|author=[[Лорен Д. Естлман]]|cover_artist=|country=|language=Англиски|series=|genre=[[Детективски роман]]|publisher=[[Даблдеј|Даблдеј]]|release_date=1979|media_type=Печатено издание (тврд и мек повез)|pages=|isbn=0-385-15257-4|isbn_note=(тврд повез)|dewey=|congress=|oclc=|preceded_by=|followed_by=}} '''''„Д-р Џекил и г-дин Холмс“''''' е роман-пастиш за Шерлок Холмс напишан од Лорен Д. Естлман, првпат објавен во 1979 година. <ref>{{Наведена книга|title=Sherlock Holmes Handbook: Second Edition|last=Redmond|first=Christopher|publisher=[[Dundurn Press]]|year=2009|isbn=9781459718982|page=216}}</ref> Романот ја раскажува приказната за Холмс и неговото справување со мистеријата на д-р Џекил и г. Хајд, онака како што првично била раскажана во новелата на [[Роберт Луис Стивенсон]] од 1886 година, ''[[Чудниот случај на д-р Џекил и г. Хајд|„Чудниот случај на д-р Џекил и г. Хајд]]“''. <ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/sherlockholmesce0000eyle|title=Sherlock Holmes: A Centenary Celebration|last=Eyles|first=Allen|publisher=[[Harper (publisher)|Harper & Row]]|year=1986|isbn=0-06-015620-1|page=[https://archive.org/details/sherlockholmesce0000eyle/page/119 119]|url-access=registration}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=Encyclopedia Sherlockiana|last=Bunson|first=Matthew|publisher=[[Simon & Schuster]]|year=1997|isbn=0-02-861679-0|page=67|author-link=Matthew Bunson}}</ref> Книгата подоцна била реиздадена во 2001 година од издавачката куќа I-Books <ref name="estleman">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/perilsofsherlock00estl/page/13|title=The Perils of Sherlock Holmes|last=Estleman|first=Loren D.|publisher=Gallery Books|year=2012|isbn=978-1440544149|page=[https://archive.org/details/perilsofsherlock00estl/page/13 13]|author-link=Loren D. Estleman}}</ref> и во 2010 година од Titan Books, <ref name="estleman" /> во рамките на нивната едиција ''„Понатамошните авантури на Шерлок Холмс“'' . <ref name="dread">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dreadcentral.com/reviews/22106/dr-jekyll-and-mr-holmes-book/|title=Dr. Jekyll and Mr. Holmes (book)|date=February 3, 2011|work=[[Dread Central]]|accessdate=January 22, 2019}}</ref> == Критички осврти == Списанието „Дрид Централ“ оценило дека „Естлман многу умешно го вметнува Холмс во приказната за Џекил и Хајд. Без да откриеме премногу, речиси и да нема отстапувања од целокупниот заплет на романот на Стивенсон, а сепак читателот добива возбудлива авантура со Холмс.“ <ref name="dread" /> Списанието ''„МИСТЕРИ ФАНСИЕР“'' ја опишало книгата како „дело што е и амбициозно замислено и вешто реализирано“. Сепак, забележало дека, бидејќи приказната речиси целосно се придржува до оригиналот на Стивенсон, „воопшто нема вистинска мистерија“. Набљудувањето како Шерлок Холмс ги користи своите прочуени дедуктивни способности за да ја разоткрие приказната за нивните изопачени идентитети набргу се претвора во нешто повеќе од обична интелектуална занимација“. <ref>{{Наведено списание|date=March–April 1980|title=JOHN H. WATSON, M.D., as edited by LOREN D. ESTLEMAN – Dr. Jekyll and Mr. Holmes|url=http://mysteryfile.com/blog/?p=46060|journal=The MYSTERY FANcier|language=en|volume=4|issue=2|access-date=January 22, 2019}}</ref> ''„Kirkus Reviews“'' оценил дека книгата не е особено инспиративна, коментирајќи: „Иако Естлман подобро од многумина успева да го долови сувиот, воздржан стил на Вотсон од приказните на Конан Дојл, тој заборава дека без мистерија нема Холмс — а во овој случај, ние цело време знаеме што се обидува да открие Шерлок.“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/loren-d-estleman-16/dr-jekyll-and-mr-holmes/|title=Dr. Jekyll and Mr. Holmes|date=November 2, 1979|work=[[Kirkus Reviews]]|accessdate=January 22, 2019}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Фантастични романи]] jeyi1f8toer4yt6m87ob7soxipsuhov Аквилејска патријаршија 0 1406443 5649410 2026-10-24T14:00:34Z Buli 2648 Создадена страница со: # Аквилејска патријаршија **Аквилејската патријаршија** (латински: *Patriarchatus Aquileiensis*; италијански: *Patriarcato di Aquileia*) — поранешна црковна патријаршија на западното христијанство, со седиште во градот Аквилеја, во денешна североисточна Италија. Се разви... 5649410 wikitext text/x-wiki # Аквилејска патријаршија **Аквилејската патријаршија** (латински: *Patriarchatus Aquileiensis*; италијански: *Patriarcato di Aquileia*) — поранешна црковна патријаршија на западното христијанство, со седиште во градот Аквилеја, во денешна североисточна Италија. Се развила од ранохристијанската епископија на Аквилеја, чии поглавари започнале да ја користат титулата патријарх во средината на VI век. Во средниот век била една од најзначајните црковни установи во северна Италија, со надлежност над големи делови од Фриули, Истра и соседните области на Средна Европа. Од 1077 година патријарсите поседувале и световна власт над територии во рамките на Светото Римско Царство. Патријаршијата ја изгубила најголемиот дел од својата световна власт во 1420 година, но продолжила да постои како црковна установа до нејзиното укинување во 1751 година. ## Историја ### Потекло и основање Потеклото на Аквилејската патријаршија е поврзано со развојот на христијанството во римскиот град Аквилеја, кој во доцната антика претставувал значаен административен, трговски и верски центар на северниот Јадран. Според црковното предание, христијанската заедница во градот била основана од свети Марко, а за нејзин прв епископ се смета свети Ермагора. Меѓутоа, историската веродостојност на ова предание не е потврдена со современи извори. Постоењето на организирана христијанска заедница во Аквилеја е сигурно засведочено на почетокот на IV век. Епископот Теодор учествувал на црковниот собор во Арл во 314 година, а во текот на истиот век градот се развил во значајно црковно средиште. Особено важна улога имал епископот Валеријан (368–388), кој претседавал со Аквилејскиот собор од 381 година, насочен против аријанството. Подоцна, во времето на епископот Хроматиј (388–407/408), Аквилеја се истакнала како средиште на христијанската книжевност и теологија. Постепено, епископите на Аквилеја воспоставиле митрополитска надлежност над повеќе епископии во областите Венетија, Истра и делови од поранешните римски провинции Норик и Панонија. Ширењето на нивното влијание било поврзано со значењето на градот како едно од главните христијански средишта во североисточниот дел на Римското Царство. ### Расколот околу Трите поглавја Создавањето на патријаршијата во средината на VI век било тесно поврзано со теолошките спорови што следувале по Вториот цариградски собор од 553 година. На соборот биле осудени одредени личности и списи поврзани со несторијанството, во рамките на спорот познат како „Трите поглавја“. Дел од западните епископи го отфрлиле ова решение, сметајќи дека тоа го доведува во прашање авторитетот на Халкидонскиот собор од 451 година. Меѓу противниците на соборските одлуки биле и епископите на Аквилеја, кои ги прекинале црковните односи со Рим. Во овој период аквилејските митрополити започнале да ја користат титулата патријарх. Таа се среќава во времето на Македониј (542–557), а особено се утврдила за време на неговиот наследник Павлин I (557–569). Првично, папството не го признавало нивното право на оваа титула. По навлегувањето на Лангобардите во северна Италија во 568 година, патријархот Павлин го напуштил градот Аквилеја и се засолнил во Градо, кој останал под византиска власт. Со себе пренел дел од црковните реликвии и богатства. Преселувањето, првично предизвикано од воената опасност, постепено довело до трајни промени во организацијата на патријаршијата. Во 606–607 година дошло до поделба на црковната организација. Дел од свештенството во Градо, предводено од новоизбраниот патријарх Кандидијан, ги обновило односите со Рим. Епископите од териториите под лангобардска власт одбиле да го признаат и избрале сопствен патријарх, Јован, со што се создале две одделни патријаршиски линии — Аквилејската и Градската. Расколот на аквилејската црква со Рим завршил околу 698 година, но поделбата меѓу двете патријаршии продолжила. Аквилејската патријаршија ја задржала надлежноста главно над континенталните области под лангобардска власт, додека Градската патријаршија продолжила да дејствува во областите поврзани со византиската власт. Подоцна, во 1451 година, Градската патријаршија била укината, а нејзината титула и надлежности биле пренесени на новооснованата Венецијанска патријаршија. ### Развој во раниот среден век По разделувањето на двете патријаршии, седиштето на аквилејските патријарси постепено било преместено во побезбедни области. Околу 628 година патријаршиската резиденција била воспоставена во Кормонс, а во првата половина на VIII век била пренесена во Чивидале, едно од најзначајните политички средишта на Лангобардското Кралство во Фриули. По франкиското освојување на Лангобардското Кралство во 774 година, Аквилејската патријаршија влегла во политичката сфера на Каролиншкото Царство. Карло Велики ги потврдил нејзините имоти и привилегии, а со повелба од 792 година го уредил изборот на патријархот, ограничувајќи го непосредното влијание на месната световна власт. Во текот на VIII и IX век патријаршијата имала улога и во христијанизацијата на словенското население во источните области на каролиншката држава. Нејзината мисионерска дејност се одвивала во соседство со мисиите на Салцбуршката архиепископија, со која постоеле спорови околу црковната надлежност. Во 811 година реката Драва била определена како граница меѓу подрачјата на нивната мисионерска дејност во Карантанија. Во следните векови патријарсите стекнале значајни земјишни поседи и имунитети преку дарувања од каролиншките и германските владетели. Посебен подем настапил за време на патријархот Попон (1019–1042), кој ја обновил аквилејската базилика, го зајакнал црковното устројство и добил дополнителни привилегии од германските владетели. ### Создавање на световната држава Пресвртница во политичката историја на патријаршијата претставувала 1077 година, кога германскиот крал Хајнрих IV му доделил на патријархот Сигехард грофовски права над Фриули, како и права поврзани со Истра и Крањска. Овие дарувања биле награда за поддршката што патријархот му ја дал на владетелот за време на борбата за инвеститура. Со овие привилегии била создадена световната држава на аквилејските патријарси, позната и како Патријаршиска држава Фриули (*Patria del Friuli*). Таа претставувала црковно кнежевство во рамките на Светото Римско Царство, во кое патријархот истовремено вршел верски и политички функции. Световната власт на патријарсите била најцврсто воспоставена во Фриули, додека нивните права во Истра и соседните области биле ограничувани од интересите на другите регионални владетели. Патријаршиската држава опфаќала население со различно јазично и културно потекло, а нејзината политичка организација се засновала врз феудални односи, земјишни поседи и привилегии добиени од царската власт. Во текот на XII и XIII век патријарсите настојувале да ја зацврстат својата власт врз градовите и феудалното благородништво. Чивидале останал значајно административно средиште, но со економскиот подем на Удине во XIII век, овој град постепено се утврдил како главно седиште на световната власт на патријарсите. Политичката положба на патријаршијата зависела од односите со германските владетели, папството и соседните италијански држави. Особено значајни биле судирите со грофовите на Горица и со Венецијанската Република, која настојувала да ги прошири своите поседи во североисточна Италија и на јадранското крајбрежје. ### Пад на световната власт Во текот на XIV век патријаршиската држава постепено ослабела поради внатрешните судири меѓу благородничките семејства, градовите и црковната власт. Честите промени на патријарсите и вмешувањето на надворешните сили дополнително ја отежнувале политичката стабилност. Користејќи ги внатрешните поделби, Венецијанската Република во 1420 година го освоила најголемиот дел од световните поседи на патријаршијата во Фриули. Патријархот Лудвиг од Тек (1412–1439) се обидел да ја обнови изгубената власт, но неговите напори останале без успех. Во 1445 година бил склучен договор меѓу Венеција и патријархот Лодовико Тревизан, со кој биле уредени нивните меѓусебни односи. Патријарсите се откажале од поголемиот дел од своите поранешни световни права, но задржале ограничени феудални надлежности над Аквилеја, Сан Даниеле и Сан Вито. Иако политичката самостојност на патријаршиската држава престанала, Аквилејската патријаршија продолжила да постои како црковна установа. Нејзините поглавари ја задржале духовната надлежност над широки области, а Венецијанската Република стекнала значително влијание врз изборот на патријарсите. ### Укинување на патријаршијата Во раниот нов век Аквилејската патријаршија се соочила со сè поголеми тешкотии поради поделбата на нејзината црковна територија меѓу Венецијанската Република и Хабсбуршката Монархија. Двете држави настојувале да воспостават поголема контрола врз црковните установи на своите територии, што довело до долготрајни спорови околу патријаршиската надлежност. Во средината на XVIII век, под влијание на хабсбуршката владетелка Марија Терезија и венецијанската дипломатија, било постигнато решение за поделба на патријаршијата. На 6 јули 1751 година папата Бенедикт XIV ја издал булата *Iniuncta nobis*, со која Аквилејската патријаршија била официјално укината. На нејзино место биле предвидени две нови архиепископии: Горичката, за териториите под хабсбуршка власт, и Удинската, за областите под венецијанска власт. Горичката архиепископија била воспоставена во 1752 година, а Удинската во 1753 година. Последниот аквилејски патријарх, кардиналот Даниеле Долфин (1734–1751), станал првиот архиепископ на Удине, задржувајќи ја личната титула патријарх до својата смрт во 1762 година. Со укинувањето на патријаршијата завршило постоењето на една од најстарите и највлијателните црковни установи на северниот Јадран. ## Литература - Bergamini, Giuseppe; Cargnelutti, Liliana (2021). *I luoghi dei patriarchi di Aquileia*. Udine: Deputazione di Storia Patria per il Friuli. ISBN 978-88-99948-07-8. [Целосно издание](https://www.storiapatriafriuli.org/Archivi/DPTZ/ALL/0000/580A.pdf). - Cuscito, Giuseppe (2012). „La Chiesa aquileiese“. *Storia di Venezia*. Istituto dell'Enciclopedia Italiana. [Treccani](https://www.treccani.it/enciclopedia/la-chiesa-aquileiese_(Storia-di-Venezia)/). - Tilatti, Andrea. „Il Patriarcato d’Aquileia nel Basso Medioevo (secoli XIII–XV)“. *Regione Storia Friuli Venezia Giulia*. [Текст](https://www.regionestoriafvg.eu/tematiche/tema/394/Patriarcato-di-Aquileia-nel-Basso-Medioevo). flt2f9enkzpo9t2z2h78ctglde6764y 5649411 5649410 2026-10-24T14:02:11Z Buli 2648 5649411 wikitext text/x-wiki '''Аквилејската патријаршија''' (латински: *Patriarchatus Aquileiensis*; италијански: *Patriarcato di Aquileia*) — поранешна црковна патријаршија на западното христијанство, со седиште во градот Аквилеја, во денешна североисточна Италија. Се развила од ранохристијанската епископија на Аквилеја, чии поглавари започнале да ја користат титулата патријарх во средината на VI век. Во средниот век била една од најзначајните црковни установи во северна Италија, со надлежност над големи делови од Фриули, Истра и соседните области на Средна Европа. Од 1077 година патријарсите поседувале и световна власт над територии во рамките на Светото Римско Царство. Патријаршијата ја изгубила најголемиот дел од својата световна власт во 1420 година, но продолжила да постои како црковна установа до нејзиното укинување во 1751 година. == Историја == === Потекло и основање === Потеклото на Аквилејската патријаршија е поврзано со развојот на христијанството во римскиот град Аквилеја, кој во доцната антика претставувал значаен административен, трговски и верски центар на северниот Јадран. Според црковното предание, христијанската заедница во градот била основана од свети Марко, а за нејзин прв епископ се смета свети Ермагора. Меѓутоа, историската веродостојност на ова предание не е потврдена со современи извори. Постоењето на организирана христијанска заедница во Аквилеја е сигурно засведочено на почетокот на IV век. Епископот Теодор учествувал на црковниот собор во Арл во 314 година, а во текот на истиот век градот се развил во значајно црковно средиште. Особено важна улога имал епископот Валеријан (368–388), кој претседавал со Аквилејскиот собор од 381 година, насочен против аријанството. Подоцна, во времето на епископот Хроматиј (388–407/408), Аквилеја се истакнала како средиште на христијанската книжевност и теологија. Постепено, епископите на Аквилеја воспоставиле митрополитска надлежност над повеќе епископии во областите Венетија, Истра и делови од поранешните римски провинции Норик и Панонија. Ширењето на нивното влијание било поврзано со значењето на градот како едно од главните христијански средишта во североисточниот дел на Римското Царство. === Расколот околу Трите поглавја === Создавањето на патријаршијата во средината на VI век било тесно поврзано со теолошките спорови што следувале по Вториот цариградски собор од 553 година. На соборот биле осудени одредени личности и списи поврзани со несторијанството, во рамките на спорот познат како „Трите поглавја“. Дел од западните епископи го отфрлиле ова решение, сметајќи дека тоа го доведува во прашање авторитетот на Халкидонскиот собор од 451 година. Меѓу противниците на соборските одлуки биле и епископите на Аквилеја, кои ги прекинале црковните односи со Рим. Во овој период аквилејските митрополити започнале да ја користат титулата патријарх. Таа се среќава во времето на Македониј (542–557), а особено се утврдила за време на неговиот наследник Павлин I (557–569). Првично, папството не го признавало нивното право на оваа титула. По навлегувањето на Лангобардите во северна Италија во 568 година, патријархот Павлин го напуштил градот Аквилеја и се засолнил во Градо, кој останал под византиска власт. Со себе пренел дел од црковните реликвии и богатства. Преселувањето, првично предизвикано од воената опасност, постепено довело до трајни промени во организацијата на патријаршијата. Во 606–607 година дошло до поделба на црковната организација. Дел од свештенството во Градо, предводено од новоизбраниот патријарх Кандидијан, ги обновило односите со Рим. Епископите од териториите под лангобардска власт одбиле да го признаат и избрале сопствен патријарх, Јован, со што се создале две одделни патријаршиски линии — Аквилејската и Градската. Расколот на аквилејската црква со Рим завршил околу 698 година, но поделбата меѓу двете патријаршии продолжила. Аквилејската патријаршија ја задржала надлежноста главно над континенталните области под лангобардска власт, додека Градската патријаршија продолжила да дејствува во областите поврзани со византиската власт. Подоцна, во 1451 година, Градската патријаршија била укината, а нејзината титула и надлежности биле пренесени на новооснованата Венецијанска патријаршија. === Развој во раниот среден век === По разделувањето на двете патријаршии, седиштето на аквилејските патријарси постепено било преместено во побезбедни области. Околу 628 година патријаршиската резиденција била воспоставена во Кормонс, а во првата половина на VIII век била пренесена во Чивидале, едно од најзначајните политички средишта на Лангобардското Кралство во Фриули. По франкиското освојување на Лангобардското Кралство во 774 година, Аквилејската патријаршија влегла во политичката сфера на Каролиншкото Царство. Карло Велики ги потврдил нејзините имоти и привилегии, а со повелба од 792 година го уредил изборот на патријархот, ограничувајќи го непосредното влијание на месната световна власт. Во текот на VIII и IX век патријаршијата имала улога и во христијанизацијата на словенското население во источните области на каролиншката држава. Нејзината мисионерска дејност се одвивала во соседство со мисиите на Салцбуршката архиепископија, со која постоеле спорови околу црковната надлежност. Во 811 година реката Драва била определена како граница меѓу подрачјата на нивната мисионерска дејност во Карантанија. Во следните векови патријарсите стекнале значајни земјишни поседи и имунитети преку дарувања од каролиншките и германските владетели. Посебен подем настапил за време на патријархот Попон (1019–1042), кој ја обновил аквилејската базилика, го зајакнал црковното устројство и добил дополнителни привилегии од германските владетели. === Создавање на световната држава === Пресвртница во политичката историја на патријаршијата претставувала 1077 година, кога германскиот крал Хајнрих IV му доделил на патријархот Сигехард грофовски права над Фриули, како и права поврзани со Истра и Крањска. Овие дарувања биле награда за поддршката што патријархот му ја дал на владетелот за време на борбата за инвеститура. Со овие привилегии била создадена световната држава на аквилејските патријарси, позната и како Патријаршиска држава Фриули (*Patria del Friuli*). Таа претставувала црковно кнежевство во рамките на Светото Римско Царство, во кое патријархот истовремено вршел верски и политички функции. Световната власт на патријарсите била најцврсто воспоставена во Фриули, додека нивните права во Истра и соседните области биле ограничувани од интересите на другите регионални владетели. Патријаршиската држава опфаќала население со различно јазично и културно потекло, а нејзината политичка организација се засновала врз феудални односи, земјишни поседи и привилегии добиени од царската власт. Во текот на XII и XIII век патријарсите настојувале да ја зацврстат својата власт врз градовите и феудалното благородништво. Чивидале останал значајно административно средиште, но со економскиот подем на Удине во XIII век, овој град постепено се утврдил како главно седиште на световната власт на патријарсите. Политичката положба на патријаршијата зависела од односите со германските владетели, папството и соседните италијански држави. Особено значајни биле судирите со грофовите на Горица и со Венецијанската Република, која настојувала да ги прошири своите поседи во североисточна Италија и на јадранското крајбрежје. === Пад на световната власт === Во текот на XIV век патријаршиската држава постепено ослабела поради внатрешните судири меѓу благородничките семејства, градовите и црковната власт. Честите промени на патријарсите и вмешувањето на надворешните сили дополнително ја отежнувале политичката стабилност. Користејќи ги внатрешните поделби, Венецијанската Република во 1420 година го освоила најголемиот дел од световните поседи на патријаршијата во Фриули. Патријархот Лудвиг од Тек (1412–1439) се обидел да ја обнови изгубената власт, но неговите напори останале без успех. Во 1445 година бил склучен договор меѓу Венеција и патријархот Лодовико Тревизан, со кој биле уредени нивните меѓусебни односи. Патријарсите се откажале од поголемиот дел од своите поранешни световни права, но задржале ограничени феудални надлежности над Аквилеја, Сан Даниеле и Сан Вито. Иако политичката самостојност на патријаршиската држава престанала, Аквилејската патријаршија продолжила да постои како црковна установа. Нејзините поглавари ја задржале духовната надлежност над широки области, а Венецијанската Република стекнала значително влијание врз изборот на патријарсите. === Укинување на патријаршијата === Во раниот нов век Аквилејската патријаршија се соочила со сè поголеми тешкотии поради поделбата на нејзината црковна територија меѓу Венецијанската Република и Хабсбуршката Монархија. Двете држави настојувале да воспостават поголема контрола врз црковните установи на своите територии, што довело до долготрајни спорови околу патријаршиската надлежност. Во средината на XVIII век, под влијание на хабсбуршката владетелка Марија Терезија и венецијанската дипломатија, било постигнато решение за поделба на патријаршијата. На 6 јули 1751 година папата Бенедикт XIV ја издал булата *Iniuncta nobis*, со која Аквилејската патријаршија била официјално укината. На нејзино место биле предвидени две нови архиепископии: Горичката, за териториите под хабсбуршка власт, и Удинската, за областите под венецијанска власт. Горичката архиепископија била воспоставена во 1752 година, а Удинската во 1753 година. Последниот аквилејски патријарх, кардиналот Даниеле Долфин (1734–1751), станал првиот архиепископ на Удине, задржувајќи ја личната титула патријарх до својата смрт во 1762 година. Со укинувањето на патријаршијата завршило постоењето на една од најстарите и највлијателните црковни установи на северниот Јадран. == Литература == - Bergamini, Giuseppe; Cargnelutti, Liliana (2021). *I luoghi dei patriarchi di Aquileia*. Udine: Deputazione di Storia Patria per il Friuli. ISBN 978-88-99948-07-8. [Целосно издание](https://www.storiapatriafriuli.org/Archivi/DPTZ/ALL/0000/580A.pdf). - Cuscito, Giuseppe (2012). „La Chiesa aquileiese“. *Storia di Venezia*. Istituto dell'Enciclopedia Italiana. [Treccani](https://www.treccani.it/enciclopedia/la-chiesa-aquileiese_(Storia-di-Venezia)/). - Tilatti, Andrea. „Il Patriarcato d’Aquileia nel Basso Medioevo (secoli XIII–XV)“. *Regione Storia Friuli Venezia Giulia*. [Текст](https://www.regionestoriafvg.eu/tematiche/tema/394/Patriarcato-di-Aquileia-nel-Basso-Medioevo). iqzx0csrzavhf3fpnrvoyz9g981sd1t 5649412 5649411 2026-10-24T14:02:49Z Buli 2648 /* Литература */ 5649412 wikitext text/x-wiki '''Аквилејската патријаршија''' (латински: *Patriarchatus Aquileiensis*; италијански: *Patriarcato di Aquileia*) — поранешна црковна патријаршија на западното христијанство, со седиште во градот Аквилеја, во денешна североисточна Италија. Се развила од ранохристијанската епископија на Аквилеја, чии поглавари започнале да ја користат титулата патријарх во средината на VI век. Во средниот век била една од најзначајните црковни установи во северна Италија, со надлежност над големи делови од Фриули, Истра и соседните области на Средна Европа. Од 1077 година патријарсите поседувале и световна власт над територии во рамките на Светото Римско Царство. Патријаршијата ја изгубила најголемиот дел од својата световна власт во 1420 година, но продолжила да постои како црковна установа до нејзиното укинување во 1751 година. == Историја == === Потекло и основање === Потеклото на Аквилејската патријаршија е поврзано со развојот на христијанството во римскиот град Аквилеја, кој во доцната антика претставувал значаен административен, трговски и верски центар на северниот Јадран. Според црковното предание, христијанската заедница во градот била основана од свети Марко, а за нејзин прв епископ се смета свети Ермагора. Меѓутоа, историската веродостојност на ова предание не е потврдена со современи извори. Постоењето на организирана христијанска заедница во Аквилеја е сигурно засведочено на почетокот на IV век. Епископот Теодор учествувал на црковниот собор во Арл во 314 година, а во текот на истиот век градот се развил во значајно црковно средиште. Особено важна улога имал епископот Валеријан (368–388), кој претседавал со Аквилејскиот собор од 381 година, насочен против аријанството. Подоцна, во времето на епископот Хроматиј (388–407/408), Аквилеја се истакнала како средиште на христијанската книжевност и теологија. Постепено, епископите на Аквилеја воспоставиле митрополитска надлежност над повеќе епископии во областите Венетија, Истра и делови од поранешните римски провинции Норик и Панонија. Ширењето на нивното влијание било поврзано со значењето на градот како едно од главните христијански средишта во североисточниот дел на Римското Царство. === Расколот околу Трите поглавја === Создавањето на патријаршијата во средината на VI век било тесно поврзано со теолошките спорови што следувале по Вториот цариградски собор од 553 година. На соборот биле осудени одредени личности и списи поврзани со несторијанството, во рамките на спорот познат како „Трите поглавја“. Дел од западните епископи го отфрлиле ова решение, сметајќи дека тоа го доведува во прашање авторитетот на Халкидонскиот собор од 451 година. Меѓу противниците на соборските одлуки биле и епископите на Аквилеја, кои ги прекинале црковните односи со Рим. Во овој период аквилејските митрополити започнале да ја користат титулата патријарх. Таа се среќава во времето на Македониј (542–557), а особено се утврдила за време на неговиот наследник Павлин I (557–569). Првично, папството не го признавало нивното право на оваа титула. По навлегувањето на Лангобардите во северна Италија во 568 година, патријархот Павлин го напуштил градот Аквилеја и се засолнил во Градо, кој останал под византиска власт. Со себе пренел дел од црковните реликвии и богатства. Преселувањето, првично предизвикано од воената опасност, постепено довело до трајни промени во организацијата на патријаршијата. Во 606–607 година дошло до поделба на црковната организација. Дел од свештенството во Градо, предводено од новоизбраниот патријарх Кандидијан, ги обновило односите со Рим. Епископите од териториите под лангобардска власт одбиле да го признаат и избрале сопствен патријарх, Јован, со што се создале две одделни патријаршиски линии — Аквилејската и Градската. Расколот на аквилејската црква со Рим завршил околу 698 година, но поделбата меѓу двете патријаршии продолжила. Аквилејската патријаршија ја задржала надлежноста главно над континенталните области под лангобардска власт, додека Градската патријаршија продолжила да дејствува во областите поврзани со византиската власт. Подоцна, во 1451 година, Градската патријаршија била укината, а нејзината титула и надлежности биле пренесени на новооснованата Венецијанска патријаршија. === Развој во раниот среден век === По разделувањето на двете патријаршии, седиштето на аквилејските патријарси постепено било преместено во побезбедни области. Околу 628 година патријаршиската резиденција била воспоставена во Кормонс, а во првата половина на VIII век била пренесена во Чивидале, едно од најзначајните политички средишта на Лангобардското Кралство во Фриули. По франкиското освојување на Лангобардското Кралство во 774 година, Аквилејската патријаршија влегла во политичката сфера на Каролиншкото Царство. Карло Велики ги потврдил нејзините имоти и привилегии, а со повелба од 792 година го уредил изборот на патријархот, ограничувајќи го непосредното влијание на месната световна власт. Во текот на VIII и IX век патријаршијата имала улога и во христијанизацијата на словенското население во источните области на каролиншката држава. Нејзината мисионерска дејност се одвивала во соседство со мисиите на Салцбуршката архиепископија, со која постоеле спорови околу црковната надлежност. Во 811 година реката Драва била определена како граница меѓу подрачјата на нивната мисионерска дејност во Карантанија. Во следните векови патријарсите стекнале значајни земјишни поседи и имунитети преку дарувања од каролиншките и германските владетели. Посебен подем настапил за време на патријархот Попон (1019–1042), кој ја обновил аквилејската базилика, го зајакнал црковното устројство и добил дополнителни привилегии од германските владетели. === Создавање на световната држава === Пресвртница во политичката историја на патријаршијата претставувала 1077 година, кога германскиот крал Хајнрих IV му доделил на патријархот Сигехард грофовски права над Фриули, како и права поврзани со Истра и Крањска. Овие дарувања биле награда за поддршката што патријархот му ја дал на владетелот за време на борбата за инвеститура. Со овие привилегии била создадена световната држава на аквилејските патријарси, позната и како Патријаршиска држава Фриули (*Patria del Friuli*). Таа претставувала црковно кнежевство во рамките на Светото Римско Царство, во кое патријархот истовремено вршел верски и политички функции. Световната власт на патријарсите била најцврсто воспоставена во Фриули, додека нивните права во Истра и соседните области биле ограничувани од интересите на другите регионални владетели. Патријаршиската држава опфаќала население со различно јазично и културно потекло, а нејзината политичка организација се засновала врз феудални односи, земјишни поседи и привилегии добиени од царската власт. Во текот на XII и XIII век патријарсите настојувале да ја зацврстат својата власт врз градовите и феудалното благородништво. Чивидале останал значајно административно средиште, но со економскиот подем на Удине во XIII век, овој град постепено се утврдил како главно седиште на световната власт на патријарсите. Политичката положба на патријаршијата зависела од односите со германските владетели, папството и соседните италијански држави. Особено значајни биле судирите со грофовите на Горица и со Венецијанската Република, која настојувала да ги прошири своите поседи во североисточна Италија и на јадранското крајбрежје. === Пад на световната власт === Во текот на XIV век патријаршиската држава постепено ослабела поради внатрешните судири меѓу благородничките семејства, градовите и црковната власт. Честите промени на патријарсите и вмешувањето на надворешните сили дополнително ја отежнувале политичката стабилност. Користејќи ги внатрешните поделби, Венецијанската Република во 1420 година го освоила најголемиот дел од световните поседи на патријаршијата во Фриули. Патријархот Лудвиг од Тек (1412–1439) се обидел да ја обнови изгубената власт, но неговите напори останале без успех. Во 1445 година бил склучен договор меѓу Венеција и патријархот Лодовико Тревизан, со кој биле уредени нивните меѓусебни односи. Патријарсите се откажале од поголемиот дел од своите поранешни световни права, но задржале ограничени феудални надлежности над Аквилеја, Сан Даниеле и Сан Вито. Иако политичката самостојност на патријаршиската држава престанала, Аквилејската патријаршија продолжила да постои како црковна установа. Нејзините поглавари ја задржале духовната надлежност над широки области, а Венецијанската Република стекнала значително влијание врз изборот на патријарсите. === Укинување на патријаршијата === Во раниот нов век Аквилејската патријаршија се соочила со сè поголеми тешкотии поради поделбата на нејзината црковна територија меѓу Венецијанската Република и Хабсбуршката Монархија. Двете држави настојувале да воспостават поголема контрола врз црковните установи на своите територии, што довело до долготрајни спорови околу патријаршиската надлежност. Во средината на XVIII век, под влијание на хабсбуршката владетелка Марија Терезија и венецијанската дипломатија, било постигнато решение за поделба на патријаршијата. На 6 јули 1751 година папата Бенедикт XIV ја издал булата *Iniuncta nobis*, со која Аквилејската патријаршија била официјално укината. На нејзино место биле предвидени две нови архиепископии: Горичката, за териториите под хабсбуршка власт, и Удинската, за областите под венецијанска власт. Горичката архиепископија била воспоставена во 1752 година, а Удинската во 1753 година. Последниот аквилејски патријарх, кардиналот Даниеле Долфин (1734–1751), станал првиот архиепископ на Удине, задржувајќи ја личната титула патријарх до својата смрт во 1762 година. Со укинувањето на патријаршијата завршило постоењето на една од најстарите и највлијателните црковни установи на северниот Јадран. == Литература == * Bergamini, Giuseppe; Cargnelutti, Liliana (2021). I luoghi dei patriarchi di Aquileia. Udine: Deputazione di Storia Patria per il Friuli. ISBN 978-88-99948-07-8. Целосно издание. * Cuscito, Giuseppe (2012). „La Chiesa aquileiese“. Storia di Venezia. Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Treccani. * Tilatti, Andrea. „Il Patriarcato d’Aquileia nel Basso Medioevo (secoli XIII–XV)“. Regione Storia Friuli Venezia Giulia. beuhsgkkxh4xwt7ycdeet7rrxe49x10 5649524 5649412 2026-10-24T21:27:59Z Buli 2648 5649524 wikitext text/x-wiki '''Аквилејската патријаршија''' (латински: *Patriarchatus Aquileiensis*; италијански: *Patriarcato di Aquileia*) — поранешна црковна патријаршија на западното христијанство, со седиште во градот [[Аквилеја]], во денешна североисточна Италија. Се развила од ранохристијанската епископија на Аквилеја, чии поглавари започнале да ја користат титулата патријарх во средината на VI век. Во средниот век била една од најзначајните црковни установи во северна Италија, со надлежност над големи делови од Фриули, Истра и соседните области на Средна Европа. Од 1077 година патријарсите поседувале и световна власт над територии во рамките на Светото Римско Царство. Патријаршијата ја изгубила најголемиот дел од својата световна власт во 1420 година, но продолжила да постои како црковна установа до нејзиното укинување во 1751 година. == Историја == === Потекло и основање === Потеклото на Аквилејската патријаршија е поврзано со развојот на христијанството во римскиот град Аквилеја, кој во доцната антика претставувал значаен административен, трговски и верски центар на северниот Јадран. Според црковното предание, христијанската заедница во градот била основана од [[Свети Марко]], а за нејзин прв епископ се смета свети Ермагора. Меѓутоа, историската веродостојност на ова предание не е потврдена со современи извори. Постоењето на организирана христијанска заедница во Аквилеја е сигурно засведочено на почетокот на IV век. Епископот Теодор учествувал на црковниот собор во Арл во 314 година, а во текот на истиот век градот се развил во значајно црковно средиште. Особено важна улога имал епископот Валеријан (368–388), кој претседавал со Аквилејскиот собор од 381 година, насочен против [[Аријанство|аријанството]]. Подоцна, во времето на епископот Хроматиј (388–407/408), Аквилеја се истакнала како средиште на христијанската книжевност и теологија. Постепено, епископите на Аквилеја воспоставиле митрополитска надлежност над повеќе епископии во областите Венетија, Истра и делови од поранешните римски провинции Норик и Панонија. Ширењето на нивното влијание било поврзано со значењето на градот како едно од главните христијански средишта во североисточниот дел на Римското Царство. === Расколот околу Трите поглавја === Создавањето на патријаршијата во средината на VI век било тесно поврзано со теолошките спорови што следувале по Вториот цариградски собор од 553 година. На соборот биле осудени одредени личности и списи поврзани со несторијанството, во рамките на спорот познат како „Трите поглавја“. Дел од западните епископи го отфрлиле ова решение, сметајќи дека тоа го доведува во прашање авторитетот на Халкидонскиот собор од 451 година. Меѓу противниците на соборските одлуки биле и епископите на Аквилеја, кои ги прекинале црковните односи со Рим. Во овој период аквилејските митрополити започнале да ја користат титулата патријарх. Таа се среќава во времето на Македониј (542–557), а особено се утврдила за време на неговиот наследник Павлин I (557–569). Првично, папството не го признавало нивното право на оваа титула. По навлегувањето на Лангобардите во северна Италија во 568 година, патријархот Павлин го напуштил градот Аквилеја и се засолнил во Градо, кој останал под византиска власт. Со себе пренел дел од црковните реликвии и богатства. Преселувањето, првично предизвикано од воената опасност, постепено довело до трајни промени во организацијата на патријаршијата. Во 606–607 година дошло до поделба на црковната организација. Дел од свештенството во Градо, предводено од новоизбраниот патријарх Кандидијан, ги обновило односите со Рим. Епископите од териториите под лангобардска власт одбиле да го признаат и избрале сопствен патријарх, Јован, со што се создале две одделни патријаршиски линии — Аквилејската и Градската. Расколот на аквилејската црква со Рим завршил околу 698 година, но поделбата меѓу двете патријаршии продолжила. Аквилејската патријаршија ја задржала надлежноста главно над континенталните области под лангобардска власт, додека Градската патријаршија продолжила да дејствува во областите поврзани со византиската власт. Подоцна, во 1451 година, Градската патријаршија била укината, а нејзината титула и надлежности биле пренесени на новооснованата Венецијанска патријаршија. === Развој во раниот среден век === По разделувањето на двете патријаршии, седиштето на аквилејските патријарси постепено било преместено во побезбедни области. Околу 628 година патријаршиската резиденција била воспоставена во [[Кормонс]], а во првата половина на VIII век била пренесена во Чивидале, едно од најзначајните политички средишта на Лангобардското Кралство во Фриули. По франкиското освојување на Лангобардското Кралство во 774 година, Аквилејската патријаршија влегла во политичката сфера на Каролиншкото Царство. Карло Велики ги потврдил нејзините имоти и привилегии, а со повелба од 792 година го уредил изборот на патријархот, ограничувајќи го непосредното влијание на месната световна власт. Во текот на VIII и IX век патријаршијата имала улога и во христијанизацијата на словенското население во источните области на каролиншката држава. Нејзината мисионерска дејност се одвивала во соседство со мисиите на Салцбуршката архиепископија, со која постоеле спорови околу црковната надлежност. Во 811 година реката Драва била определена како граница меѓу подрачјата на нивната мисионерска дејност во Карантанија. Во следните векови патријарсите стекнале значајни земјишни поседи и имунитети преку дарувања од каролиншките и германските владетели. Посебен подем настапил за време на патријархот Попон (1019–1042), кој ја обновил аквилејската базилика, го зајакнал црковното устројство и добил дополнителни привилегии од германските владетели. === Создавање на световната држава === Пресвртница во политичката историја на патријаршијата претставувала 1077 година, кога германскиот крал Хајнрих IV му доделил на патријархот Сигехард грофовски права над Фриули, како и права поврзани со Истра и Крањска. Овие дарувања биле награда за поддршката што патријархот му ја дал на владетелот за време на борбата за инвеститура. Со овие привилегии била создадена световната држава на аквилејските патријарси, позната и како Патријаршиска држава Фриули (''Patria del Friuli''). Таа претставувала црковно кнежевство во рамките на [[Светото Римско Царство]], во кое патријархот истовремено вршел верски и политички функции. Световната власт на патријарсите била најцврсто воспоставена во Фриули, додека нивните права во Истра и соседните области биле ограничувани од интересите на другите регионални владетели. Патријаршиската држава опфаќала население со различно јазично и културно потекло, а нејзината политичка организација се засновала врз феудални односи, земјишни поседи и привилегии добиени од царската власт. Во текот на XII и XIII век патријарсите настојувале да ја зацврстат својата власт врз градовите и феудалното благородништво. Чивидале останал значајно административно средиште, но со економскиот подем на Удине во XIII век, овој град постепено се утврдил како главно седиште на световната власт на патријарсите. Политичката положба на патријаршијата зависела од односите со германските владетели, папството и соседните италијански држави. Особено значајни биле судирите со грофовите на Горица и со Венецијанската Република, која настојувала да ги прошири своите поседи во североисточна Италија и на јадранското крајбрежје. === Пад на световната власт === Во текот на XIV век патријаршиската држава постепено ослабела поради внатрешните судири меѓу благородничките семејства, градовите и црковната власт. Честите промени на патријарсите и вмешувањето на надворешните сили дополнително ја отежнувале политичката стабилност. Користејќи ги внатрешните поделби, [[Венецијанската Република]] во 1420 година го освоила најголемиот дел од световните поседи на патријаршијата во Фриули. Патријархот Лудвиг од Тек (1412–1439) се обидел да ја обнови изгубената власт, но неговите напори останале без успех. Во 1445 година бил склучен договор меѓу Венеција и патријархот Лодовико Тревизан, со кој биле уредени нивните меѓусебни односи. Патријарсите се откажале од поголемиот дел од своите поранешни световни права, но задржале ограничени феудални надлежности над Аквилеја, Сан Даниеле и Сан Вито. Иако политичката самостојност на патријаршиската држава престанала, Аквилејската патријаршија продолжила да постои како црковна установа. Нејзините поглавари ја задржале духовната надлежност над широки области, а Венецијанската Република стекнала значително влијание врз изборот на патријарсите. === Укинување на патријаршијата === Во раниот нов век Аквилејската патријаршија се соочила со сè поголеми тешкотии поради поделбата на нејзината црковна територија меѓу Венецијанската Република и Хабсбуршката Монархија. Двете држави настојувале да воспостават поголема контрола врз црковните установи на своите територии, што довело до долготрајни спорови околу патријаршиската надлежност. Во средината на XVIII век, под влијание на хабсбуршката владетелка [[Марија Терезија]] и венецијанската дипломатија, било постигнато решение за поделба на патријаршијата. На 6 јули 1751 година папата [[Папа Бенедикт XIV|Бенедикт XIV]] ја издал булата Iniuncta nobis, со која Аквилејската патријаршија била официјално укината. На нејзино место биле предвидени две нови архиепископии: Горичката, за териториите под хабсбуршка власт, и Удинската, за областите под венецијанска власт. Горичката архиепископија била воспоставена во 1752 година, а Удинската во 1753 година. Последниот аквилејски патријарх, кардиналот Даниеле Долфин (1734–1751), станал првиот архиепископ на Удине, задржувајќи ја личната титула патријарх до својата смрт во 1762 година. Со укинувањето на патријаршијата завршило постоењето на една од најстарите и највлијателните црковни установи на северниот Јадран. == Литература == * Bergamini, Giuseppe; Cargnelutti, Liliana (2021). I luoghi dei patriarchi di Aquileia. Udine: Deputazione di Storia Patria per il Friuli. ISBN 978-88-99948-07-8. Целосно издание. * Cuscito, Giuseppe (2012). „La Chiesa aquileiese“. Storia di Venezia. Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Treccani. * Tilatti, Andrea. „Il Patriarcato d’Aquileia nel Basso Medioevo (secoli XIII–XV)“. Regione Storia Friuli Venezia Giulia. kcs3njtdweykv7q7g3kl90su59lxcp3 5649525 5649524 2026-10-24T21:28:34Z Buli 2648 5649525 wikitext text/x-wiki '''Аквилејската патријаршија''' ({{langx|la|Patriarchatus Aquileiensis}}; {{langx|it| Patriarcato di Aquileia}}) — поранешна црковна патријаршија на западното христијанство, со седиште во градот [[Аквилеја]], во денешна североисточна Италија. Се развила од ранохристијанската епископија на Аквилеја, чии поглавари започнале да ја користат титулата патријарх во средината на VI век. Во средниот век била една од најзначајните црковни установи во северна Италија, со надлежност над големи делови од Фриули, Истра и соседните области на Средна Европа. Од 1077 година патријарсите поседувале и световна власт над територии во рамките на Светото Римско Царство. Патријаршијата ја изгубила најголемиот дел од својата световна власт во 1420 година, но продолжила да постои како црковна установа до нејзиното укинување во 1751 година. == Историја == === Потекло и основање === Потеклото на Аквилејската патријаршија е поврзано со развојот на христијанството во римскиот град Аквилеја, кој во доцната антика претставувал значаен административен, трговски и верски центар на северниот Јадран. Според црковното предание, христијанската заедница во градот била основана од [[Свети Марко]], а за нејзин прв епископ се смета свети Ермагора. Меѓутоа, историската веродостојност на ова предание не е потврдена со современи извори. Постоењето на организирана христијанска заедница во Аквилеја е сигурно засведочено на почетокот на IV век. Епископот Теодор учествувал на црковниот собор во Арл во 314 година, а во текот на истиот век градот се развил во значајно црковно средиште. Особено важна улога имал епископот Валеријан (368–388), кој претседавал со Аквилејскиот собор од 381 година, насочен против [[Аријанство|аријанството]]. Подоцна, во времето на епископот Хроматиј (388–407/408), Аквилеја се истакнала како средиште на христијанската книжевност и теологија. Постепено, епископите на Аквилеја воспоставиле митрополитска надлежност над повеќе епископии во областите Венетија, Истра и делови од поранешните римски провинции Норик и Панонија. Ширењето на нивното влијание било поврзано со значењето на градот како едно од главните христијански средишта во североисточниот дел на Римското Царство. === Расколот околу Трите поглавја === Создавањето на патријаршијата во средината на VI век било тесно поврзано со теолошките спорови што следувале по Вториот цариградски собор од 553 година. На соборот биле осудени одредени личности и списи поврзани со несторијанството, во рамките на спорот познат како „Трите поглавја“. Дел од западните епископи го отфрлиле ова решение, сметајќи дека тоа го доведува во прашање авторитетот на Халкидонскиот собор од 451 година. Меѓу противниците на соборските одлуки биле и епископите на Аквилеја, кои ги прекинале црковните односи со Рим. Во овој период аквилејските митрополити започнале да ја користат титулата патријарх. Таа се среќава во времето на Македониј (542–557), а особено се утврдила за време на неговиот наследник Павлин I (557–569). Првично, папството не го признавало нивното право на оваа титула. По навлегувањето на Лангобардите во северна Италија во 568 година, патријархот Павлин го напуштил градот Аквилеја и се засолнил во Градо, кој останал под византиска власт. Со себе пренел дел од црковните реликвии и богатства. Преселувањето, првично предизвикано од воената опасност, постепено довело до трајни промени во организацијата на патријаршијата. Во 606–607 година дошло до поделба на црковната организација. Дел од свештенството во Градо, предводено од новоизбраниот патријарх Кандидијан, ги обновило односите со Рим. Епископите од териториите под лангобардска власт одбиле да го признаат и избрале сопствен патријарх, Јован, со што се создале две одделни патријаршиски линии — Аквилејската и Градската. Расколот на аквилејската црква со Рим завршил околу 698 година, но поделбата меѓу двете патријаршии продолжила. Аквилејската патријаршија ја задржала надлежноста главно над континенталните области под лангобардска власт, додека Градската патријаршија продолжила да дејствува во областите поврзани со византиската власт. Подоцна, во 1451 година, Градската патријаршија била укината, а нејзината титула и надлежности биле пренесени на новооснованата Венецијанска патријаршија. === Развој во раниот среден век === По разделувањето на двете патријаршии, седиштето на аквилејските патријарси постепено било преместено во побезбедни области. Околу 628 година патријаршиската резиденција била воспоставена во [[Кормонс]], а во првата половина на VIII век била пренесена во Чивидале, едно од најзначајните политички средишта на Лангобардското Кралство во Фриули. По франкиското освојување на Лангобардското Кралство во 774 година, Аквилејската патријаршија влегла во политичката сфера на Каролиншкото Царство. Карло Велики ги потврдил нејзините имоти и привилегии, а со повелба од 792 година го уредил изборот на патријархот, ограничувајќи го непосредното влијание на месната световна власт. Во текот на VIII и IX век патријаршијата имала улога и во христијанизацијата на словенското население во источните области на каролиншката држава. Нејзината мисионерска дејност се одвивала во соседство со мисиите на Салцбуршката архиепископија, со која постоеле спорови околу црковната надлежност. Во 811 година реката Драва била определена како граница меѓу подрачјата на нивната мисионерска дејност во Карантанија. Во следните векови патријарсите стекнале значајни земјишни поседи и имунитети преку дарувања од каролиншките и германските владетели. Посебен подем настапил за време на патријархот Попон (1019–1042), кој ја обновил аквилејската базилика, го зајакнал црковното устројство и добил дополнителни привилегии од германските владетели. === Создавање на световната држава === Пресвртница во политичката историја на патријаршијата претставувала 1077 година, кога германскиот крал Хајнрих IV му доделил на патријархот Сигехард грофовски права над Фриули, како и права поврзани со Истра и Крањска. Овие дарувања биле награда за поддршката што патријархот му ја дал на владетелот за време на борбата за инвеститура. Со овие привилегии била создадена световната држава на аквилејските патријарси, позната и како Патријаршиска држава Фриули (''Patria del Friuli''). Таа претставувала црковно кнежевство во рамките на [[Светото Римско Царство]], во кое патријархот истовремено вршел верски и политички функции. Световната власт на патријарсите била најцврсто воспоставена во Фриули, додека нивните права во Истра и соседните области биле ограничувани од интересите на другите регионални владетели. Патријаршиската држава опфаќала население со различно јазично и културно потекло, а нејзината политичка организација се засновала врз феудални односи, земјишни поседи и привилегии добиени од царската власт. Во текот на XII и XIII век патријарсите настојувале да ја зацврстат својата власт врз градовите и феудалното благородништво. Чивидале останал значајно административно средиште, но со економскиот подем на Удине во XIII век, овој град постепено се утврдил како главно седиште на световната власт на патријарсите. Политичката положба на патријаршијата зависела од односите со германските владетели, папството и соседните италијански држави. Особено значајни биле судирите со грофовите на Горица и со Венецијанската Република, која настојувала да ги прошири своите поседи во североисточна Италија и на јадранското крајбрежје. === Пад на световната власт === Во текот на XIV век патријаршиската држава постепено ослабела поради внатрешните судири меѓу благородничките семејства, градовите и црковната власт. Честите промени на патријарсите и вмешувањето на надворешните сили дополнително ја отежнувале политичката стабилност. Користејќи ги внатрешните поделби, [[Венецијанската Република]] во 1420 година го освоила најголемиот дел од световните поседи на патријаршијата во Фриули. Патријархот Лудвиг од Тек (1412–1439) се обидел да ја обнови изгубената власт, но неговите напори останале без успех. Во 1445 година бил склучен договор меѓу Венеција и патријархот Лодовико Тревизан, со кој биле уредени нивните меѓусебни односи. Патријарсите се откажале од поголемиот дел од своите поранешни световни права, но задржале ограничени феудални надлежности над Аквилеја, Сан Даниеле и Сан Вито. Иако политичката самостојност на патријаршиската држава престанала, Аквилејската патријаршија продолжила да постои како црковна установа. Нејзините поглавари ја задржале духовната надлежност над широки области, а Венецијанската Република стекнала значително влијание врз изборот на патријарсите. === Укинување на патријаршијата === Во раниот нов век Аквилејската патријаршија се соочила со сè поголеми тешкотии поради поделбата на нејзината црковна територија меѓу Венецијанската Република и Хабсбуршката Монархија. Двете држави настојувале да воспостават поголема контрола врз црковните установи на своите територии, што довело до долготрајни спорови околу патријаршиската надлежност. Во средината на XVIII век, под влијание на хабсбуршката владетелка [[Марија Терезија]] и венецијанската дипломатија, било постигнато решение за поделба на патријаршијата. На 6 јули 1751 година папата [[Папа Бенедикт XIV|Бенедикт XIV]] ја издал булата Iniuncta nobis, со која Аквилејската патријаршија била официјално укината. На нејзино место биле предвидени две нови архиепископии: Горичката, за териториите под хабсбуршка власт, и Удинската, за областите под венецијанска власт. Горичката архиепископија била воспоставена во 1752 година, а Удинската во 1753 година. Последниот аквилејски патријарх, кардиналот Даниеле Долфин (1734–1751), станал првиот архиепископ на Удине, задржувајќи ја личната титула патријарх до својата смрт во 1762 година. Со укинувањето на патријаршијата завршило постоењето на една од најстарите и највлијателните црковни установи на северниот Јадран. == Литература == * Bergamini, Giuseppe; Cargnelutti, Liliana (2021). I luoghi dei patriarchi di Aquileia. Udine: Deputazione di Storia Patria per il Friuli. ISBN 978-88-99948-07-8. Целосно издание. * Cuscito, Giuseppe (2012). „La Chiesa aquileiese“. Storia di Venezia. Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Treccani. * Tilatti, Andrea. „Il Patriarcato d’Aquileia nel Basso Medioevo (secoli XIII–XV)“. Regione Storia Friuli Venezia Giulia. 1e1pyqhsiq6it4ew6jgm1xwz1fcbmcd 5649527 5649525 2026-10-24T21:30:01Z Buli 2648 /* Литература */ 5649527 wikitext text/x-wiki '''Аквилејската патријаршија''' ({{langx|la|Patriarchatus Aquileiensis}}; {{langx|it| Patriarcato di Aquileia}}) — поранешна црковна патријаршија на западното христијанство, со седиште во градот [[Аквилеја]], во денешна североисточна Италија. Се развила од ранохристијанската епископија на Аквилеја, чии поглавари започнале да ја користат титулата патријарх во средината на VI век. Во средниот век била една од најзначајните црковни установи во северна Италија, со надлежност над големи делови од Фриули, Истра и соседните области на Средна Европа. Од 1077 година патријарсите поседувале и световна власт над територии во рамките на Светото Римско Царство. Патријаршијата ја изгубила најголемиот дел од својата световна власт во 1420 година, но продолжила да постои како црковна установа до нејзиното укинување во 1751 година. == Историја == === Потекло и основање === Потеклото на Аквилејската патријаршија е поврзано со развојот на христијанството во римскиот град Аквилеја, кој во доцната антика претставувал значаен административен, трговски и верски центар на северниот Јадран. Според црковното предание, христијанската заедница во градот била основана од [[Свети Марко]], а за нејзин прв епископ се смета свети Ермагора. Меѓутоа, историската веродостојност на ова предание не е потврдена со современи извори. Постоењето на организирана христијанска заедница во Аквилеја е сигурно засведочено на почетокот на IV век. Епископот Теодор учествувал на црковниот собор во Арл во 314 година, а во текот на истиот век градот се развил во значајно црковно средиште. Особено важна улога имал епископот Валеријан (368–388), кој претседавал со Аквилејскиот собор од 381 година, насочен против [[Аријанство|аријанството]]. Подоцна, во времето на епископот Хроматиј (388–407/408), Аквилеја се истакнала како средиште на христијанската книжевност и теологија. Постепено, епископите на Аквилеја воспоставиле митрополитска надлежност над повеќе епископии во областите Венетија, Истра и делови од поранешните римски провинции Норик и Панонија. Ширењето на нивното влијание било поврзано со значењето на градот како едно од главните христијански средишта во североисточниот дел на Римското Царство. === Расколот околу Трите поглавја === Создавањето на патријаршијата во средината на VI век било тесно поврзано со теолошките спорови што следувале по Вториот цариградски собор од 553 година. На соборот биле осудени одредени личности и списи поврзани со несторијанството, во рамките на спорот познат како „Трите поглавја“. Дел од западните епископи го отфрлиле ова решение, сметајќи дека тоа го доведува во прашање авторитетот на Халкидонскиот собор од 451 година. Меѓу противниците на соборските одлуки биле и епископите на Аквилеја, кои ги прекинале црковните односи со Рим. Во овој период аквилејските митрополити започнале да ја користат титулата патријарх. Таа се среќава во времето на Македониј (542–557), а особено се утврдила за време на неговиот наследник Павлин I (557–569). Првично, папството не го признавало нивното право на оваа титула. По навлегувањето на Лангобардите во северна Италија во 568 година, патријархот Павлин го напуштил градот Аквилеја и се засолнил во Градо, кој останал под византиска власт. Со себе пренел дел од црковните реликвии и богатства. Преселувањето, првично предизвикано од воената опасност, постепено довело до трајни промени во организацијата на патријаршијата. Во 606–607 година дошло до поделба на црковната организација. Дел од свештенството во Градо, предводено од новоизбраниот патријарх Кандидијан, ги обновило односите со Рим. Епископите од териториите под лангобардска власт одбиле да го признаат и избрале сопствен патријарх, Јован, со што се создале две одделни патријаршиски линии — Аквилејската и Градската. Расколот на аквилејската црква со Рим завршил околу 698 година, но поделбата меѓу двете патријаршии продолжила. Аквилејската патријаршија ја задржала надлежноста главно над континенталните области под лангобардска власт, додека Градската патријаршија продолжила да дејствува во областите поврзани со византиската власт. Подоцна, во 1451 година, Градската патријаршија била укината, а нејзината титула и надлежности биле пренесени на новооснованата Венецијанска патријаршија. === Развој во раниот среден век === По разделувањето на двете патријаршии, седиштето на аквилејските патријарси постепено било преместено во побезбедни области. Околу 628 година патријаршиската резиденција била воспоставена во [[Кормонс]], а во првата половина на VIII век била пренесена во Чивидале, едно од најзначајните политички средишта на Лангобардското Кралство во Фриули. По франкиското освојување на Лангобардското Кралство во 774 година, Аквилејската патријаршија влегла во политичката сфера на Каролиншкото Царство. Карло Велики ги потврдил нејзините имоти и привилегии, а со повелба од 792 година го уредил изборот на патријархот, ограничувајќи го непосредното влијание на месната световна власт. Во текот на VIII и IX век патријаршијата имала улога и во христијанизацијата на словенското население во источните области на каролиншката држава. Нејзината мисионерска дејност се одвивала во соседство со мисиите на Салцбуршката архиепископија, со која постоеле спорови околу црковната надлежност. Во 811 година реката Драва била определена како граница меѓу подрачјата на нивната мисионерска дејност во Карантанија. Во следните векови патријарсите стекнале значајни земјишни поседи и имунитети преку дарувања од каролиншките и германските владетели. Посебен подем настапил за време на патријархот Попон (1019–1042), кој ја обновил аквилејската базилика, го зајакнал црковното устројство и добил дополнителни привилегии од германските владетели. === Создавање на световната држава === Пресвртница во политичката историја на патријаршијата претставувала 1077 година, кога германскиот крал Хајнрих IV му доделил на патријархот Сигехард грофовски права над Фриули, како и права поврзани со Истра и Крањска. Овие дарувања биле награда за поддршката што патријархот му ја дал на владетелот за време на борбата за инвеститура. Со овие привилегии била создадена световната држава на аквилејските патријарси, позната и како Патријаршиска држава Фриули (''Patria del Friuli''). Таа претставувала црковно кнежевство во рамките на [[Светото Римско Царство]], во кое патријархот истовремено вршел верски и политички функции. Световната власт на патријарсите била најцврсто воспоставена во Фриули, додека нивните права во Истра и соседните области биле ограничувани од интересите на другите регионални владетели. Патријаршиската држава опфаќала население со различно јазично и културно потекло, а нејзината политичка организација се засновала врз феудални односи, земјишни поседи и привилегии добиени од царската власт. Во текот на XII и XIII век патријарсите настојувале да ја зацврстат својата власт врз градовите и феудалното благородништво. Чивидале останал значајно административно средиште, но со економскиот подем на Удине во XIII век, овој град постепено се утврдил како главно седиште на световната власт на патријарсите. Политичката положба на патријаршијата зависела од односите со германските владетели, папството и соседните италијански држави. Особено значајни биле судирите со грофовите на Горица и со Венецијанската Република, која настојувала да ги прошири своите поседи во североисточна Италија и на јадранското крајбрежје. === Пад на световната власт === Во текот на XIV век патријаршиската држава постепено ослабела поради внатрешните судири меѓу благородничките семејства, градовите и црковната власт. Честите промени на патријарсите и вмешувањето на надворешните сили дополнително ја отежнувале политичката стабилност. Користејќи ги внатрешните поделби, [[Венецијанската Република]] во 1420 година го освоила најголемиот дел од световните поседи на патријаршијата во Фриули. Патријархот Лудвиг од Тек (1412–1439) се обидел да ја обнови изгубената власт, но неговите напори останале без успех. Во 1445 година бил склучен договор меѓу Венеција и патријархот Лодовико Тревизан, со кој биле уредени нивните меѓусебни односи. Патријарсите се откажале од поголемиот дел од своите поранешни световни права, но задржале ограничени феудални надлежности над Аквилеја, Сан Даниеле и Сан Вито. Иако политичката самостојност на патријаршиската држава престанала, Аквилејската патријаршија продолжила да постои како црковна установа. Нејзините поглавари ја задржале духовната надлежност над широки области, а Венецијанската Република стекнала значително влијание врз изборот на патријарсите. === Укинување на патријаршијата === Во раниот нов век Аквилејската патријаршија се соочила со сè поголеми тешкотии поради поделбата на нејзината црковна територија меѓу Венецијанската Република и Хабсбуршката Монархија. Двете држави настојувале да воспостават поголема контрола врз црковните установи на своите територии, што довело до долготрајни спорови околу патријаршиската надлежност. Во средината на XVIII век, под влијание на хабсбуршката владетелка [[Марија Терезија]] и венецијанската дипломатија, било постигнато решение за поделба на патријаршијата. На 6 јули 1751 година папата [[Папа Бенедикт XIV|Бенедикт XIV]] ја издал булата Iniuncta nobis, со која Аквилејската патријаршија била официјално укината. На нејзино место биле предвидени две нови архиепископии: Горичката, за териториите под хабсбуршка власт, и Удинската, за областите под венецијанска власт. Горичката архиепископија била воспоставена во 1752 година, а Удинската во 1753 година. Последниот аквилејски патријарх, кардиналот Даниеле Долфин (1734–1751), станал првиот архиепископ на Удине, задржувајќи ја личната титула патријарх до својата смрт во 1762 година. Со укинувањето на патријаршијата завршило постоењето на една од најстарите и највлијателните црковни установи на северниот Јадран. == Литература == * Bergamini, Giuseppe; Cargnelutti, Liliana (2021). I luoghi dei patriarchi di Aquileia. Udine: Deputazione di Storia Patria per il Friuli. ISBN 978-88-99948-07-8. Целосно издание. * Cuscito, Giuseppe (2012). „La Chiesa aquileiese“. Storia di Venezia. Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Treccani. * Tilatti, Andrea. „Il Patriarcato d’Aquileia nel Basso Medioevo (secoli XIII–XV)“. Regione Storia Friuli Venezia Giulia. [[Категорија:Римокатоличка црква]] dfqjx5xoij08u7img7tc5v58so14zql 5649528 5649527 2026-10-24T21:31:46Z Buli 2648 5649528 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Aquileia Basilica, esterno - Foto Giovanni Dall'Orto.jpg|мини|Патријаршиската базилика во Аквилеја, историското црковно седиште на Аквилејската патријаршија.]] '''Аквилејската патријаршија''' ({{langx|la|Patriarchatus Aquileiensis}}; {{langx|it| Patriarcato di Aquileia}}) — поранешна црковна патријаршија на западното христијанство, со седиште во градот [[Аквилеја]], во денешна североисточна Италија. Се развила од ранохристијанската епископија на Аквилеја, чии поглавари започнале да ја користат титулата патријарх во средината на VI век. Во средниот век била една од најзначајните црковни установи во северна Италија, со надлежност над големи делови од Фриули, Истра и соседните области на Средна Европа. Од 1077 година патријарсите поседувале и световна власт над територии во рамките на Светото Римско Царство. Патријаршијата ја изгубила најголемиот дел од својата световна власт во 1420 година, но продолжила да постои како црковна установа до нејзиното укинување во 1751 година. == Историја == === Потекло и основање === Потеклото на Аквилејската патријаршија е поврзано со развојот на христијанството во римскиот град Аквилеја, кој во доцната антика претставувал значаен административен, трговски и верски центар на северниот Јадран. Според црковното предание, христијанската заедница во градот била основана од [[Свети Марко]], а за нејзин прв епископ се смета свети Ермагора. Меѓутоа, историската веродостојност на ова предание не е потврдена со современи извори. Постоењето на организирана христијанска заедница во Аквилеја е сигурно засведочено на почетокот на IV век. Епископот Теодор учествувал на црковниот собор во Арл во 314 година, а во текот на истиот век градот се развил во значајно црковно средиште. Особено важна улога имал епископот Валеријан (368–388), кој претседавал со Аквилејскиот собор од 381 година, насочен против [[Аријанство|аријанството]]. Подоцна, во времето на епископот Хроматиј (388–407/408), Аквилеја се истакнала како средиште на христијанската книжевност и теологија. Постепено, епископите на Аквилеја воспоставиле митрополитска надлежност над повеќе епископии во областите Венетија, Истра и делови од поранешните римски провинции Норик и Панонија. Ширењето на нивното влијание било поврзано со значењето на градот како едно од главните христијански средишта во североисточниот дел на Римското Царство. === Расколот околу Трите поглавја === Создавањето на патријаршијата во средината на VI век било тесно поврзано со теолошките спорови што следувале по Вториот цариградски собор од 553 година. На соборот биле осудени одредени личности и списи поврзани со несторијанството, во рамките на спорот познат како „Трите поглавја“. Дел од западните епископи го отфрлиле ова решение, сметајќи дека тоа го доведува во прашање авторитетот на Халкидонскиот собор од 451 година. Меѓу противниците на соборските одлуки биле и епископите на Аквилеја, кои ги прекинале црковните односи со Рим. Во овој период аквилејските митрополити започнале да ја користат титулата патријарх. Таа се среќава во времето на Македониј (542–557), а особено се утврдила за време на неговиот наследник Павлин I (557–569). Првично, папството не го признавало нивното право на оваа титула. По навлегувањето на Лангобардите во северна Италија во 568 година, патријархот Павлин го напуштил градот Аквилеја и се засолнил во Градо, кој останал под византиска власт. Со себе пренел дел од црковните реликвии и богатства. Преселувањето, првично предизвикано од воената опасност, постепено довело до трајни промени во организацијата на патријаршијата. Во 606–607 година дошло до поделба на црковната организација. Дел од свештенството во Градо, предводено од новоизбраниот патријарх Кандидијан, ги обновило односите со Рим. Епископите од териториите под лангобардска власт одбиле да го признаат и избрале сопствен патријарх, Јован, со што се создале две одделни патријаршиски линии — Аквилејската и Градската. Расколот на аквилејската црква со Рим завршил околу 698 година, но поделбата меѓу двете патријаршии продолжила. Аквилејската патријаршија ја задржала надлежноста главно над континенталните области под лангобардска власт, додека Градската патријаршија продолжила да дејствува во областите поврзани со византиската власт. Подоцна, во 1451 година, Градската патријаршија била укината, а нејзината титула и надлежности биле пренесени на новооснованата Венецијанска патријаршија. === Развој во раниот среден век === По разделувањето на двете патријаршии, седиштето на аквилејските патријарси постепено било преместено во побезбедни области. Околу 628 година патријаршиската резиденција била воспоставена во [[Кормонс]], а во првата половина на VIII век била пренесена во Чивидале, едно од најзначајните политички средишта на Лангобардското Кралство во Фриули. По франкиското освојување на Лангобардското Кралство во 774 година, Аквилејската патријаршија влегла во политичката сфера на Каролиншкото Царство. Карло Велики ги потврдил нејзините имоти и привилегии, а со повелба од 792 година го уредил изборот на патријархот, ограничувајќи го непосредното влијание на месната световна власт. Во текот на VIII и IX век патријаршијата имала улога и во христијанизацијата на словенското население во источните области на каролиншката држава. Нејзината мисионерска дејност се одвивала во соседство со мисиите на Салцбуршката архиепископија, со која постоеле спорови околу црковната надлежност. Во 811 година реката Драва била определена како граница меѓу подрачјата на нивната мисионерска дејност во Карантанија. Во следните векови патријарсите стекнале значајни земјишни поседи и имунитети преку дарувања од каролиншките и германските владетели. Посебен подем настапил за време на патријархот Попон (1019–1042), кој ја обновил аквилејската базилика, го зајакнал црковното устројство и добил дополнителни привилегии од германските владетели. === Создавање на световната држава === Пресвртница во политичката историја на патријаршијата претставувала 1077 година, кога германскиот крал Хајнрих IV му доделил на патријархот Сигехард грофовски права над Фриули, како и права поврзани со Истра и Крањска. Овие дарувања биле награда за поддршката што патријархот му ја дал на владетелот за време на борбата за инвеститура. Со овие привилегии била создадена световната држава на аквилејските патријарси, позната и како Патријаршиска држава Фриули (''Patria del Friuli''). Таа претставувала црковно кнежевство во рамките на [[Светото Римско Царство]], во кое патријархот истовремено вршел верски и политички функции. Световната власт на патријарсите била најцврсто воспоставена во Фриули, додека нивните права во Истра и соседните области биле ограничувани од интересите на другите регионални владетели. Патријаршиската држава опфаќала население со различно јазично и културно потекло, а нејзината политичка организација се засновала врз феудални односи, земјишни поседи и привилегии добиени од царската власт. Во текот на XII и XIII век патријарсите настојувале да ја зацврстат својата власт врз градовите и феудалното благородништво. Чивидале останал значајно административно средиште, но со економскиот подем на Удине во XIII век, овој град постепено се утврдил како главно седиште на световната власт на патријарсите. Политичката положба на патријаршијата зависела од односите со германските владетели, папството и соседните италијански држави. Особено значајни биле судирите со грофовите на Горица и со Венецијанската Република, која настојувала да ги прошири своите поседи во североисточна Италија и на јадранското крајбрежје. === Пад на световната власт === Во текот на XIV век патријаршиската држава постепено ослабела поради внатрешните судири меѓу благородничките семејства, градовите и црковната власт. Честите промени на патријарсите и вмешувањето на надворешните сили дополнително ја отежнувале политичката стабилност. Користејќи ги внатрешните поделби, [[Венецијанската Република]] во 1420 година го освоила најголемиот дел од световните поседи на патријаршијата во Фриули. Патријархот Лудвиг од Тек (1412–1439) се обидел да ја обнови изгубената власт, но неговите напори останале без успех. Во 1445 година бил склучен договор меѓу Венеција и патријархот Лодовико Тревизан, со кој биле уредени нивните меѓусебни односи. Патријарсите се откажале од поголемиот дел од своите поранешни световни права, но задржале ограничени феудални надлежности над Аквилеја, Сан Даниеле и Сан Вито. Иако политичката самостојност на патријаршиската држава престанала, Аквилејската патријаршија продолжила да постои како црковна установа. Нејзините поглавари ја задржале духовната надлежност над широки области, а Венецијанската Република стекнала значително влијание врз изборот на патријарсите. === Укинување на патријаршијата === Во раниот нов век Аквилејската патријаршија се соочила со сè поголеми тешкотии поради поделбата на нејзината црковна територија меѓу Венецијанската Република и Хабсбуршката Монархија. Двете држави настојувале да воспостават поголема контрола врз црковните установи на своите територии, што довело до долготрајни спорови околу патријаршиската надлежност. Во средината на XVIII век, под влијание на хабсбуршката владетелка [[Марија Терезија]] и венецијанската дипломатија, било постигнато решение за поделба на патријаршијата. На 6 јули 1751 година папата [[Папа Бенедикт XIV|Бенедикт XIV]] ја издал булата Iniuncta nobis, со која Аквилејската патријаршија била официјално укината. На нејзино место биле предвидени две нови архиепископии: Горичката, за териториите под хабсбуршка власт, и Удинската, за областите под венецијанска власт. Горичката архиепископија била воспоставена во 1752 година, а Удинската во 1753 година. Последниот аквилејски патријарх, кардиналот Даниеле Долфин (1734–1751), станал првиот архиепископ на Удине, задржувајќи ја личната титула патријарх до својата смрт во 1762 година. Со укинувањето на патријаршијата завршило постоењето на една од најстарите и највлијателните црковни установи на северниот Јадран. == Литература == * Bergamini, Giuseppe; Cargnelutti, Liliana (2021). I luoghi dei patriarchi di Aquileia. Udine: Deputazione di Storia Patria per il Friuli. ISBN 978-88-99948-07-8. Целосно издание. * Cuscito, Giuseppe (2012). „La Chiesa aquileiese“. Storia di Venezia. Istituto dell'Enciclopedia Italiana. Treccani. * Tilatti, Andrea. „Il Patriarcato d’Aquileia nel Basso Medioevo (secoli XIII–XV)“. Regione Storia Friuli Venezia Giulia. [[Категорија:Римокатоличка црква]] 10g5ntiutemq7mwg2n8gvc48jwvwl8x Индиго (роман на Хофман) 0 1406444 5649414 2026-10-24T14:24:29Z Erikatrpeska 130068 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1373327015|Indigo (Hoffman novel)]]“ 5649414 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Книга|image=IndigoNovel.jpg|caption=Прво издание<br> Илустрација на корицата од Ерика О'Рурк|author=[[Алис Хофман]]|isbn=978-0-439-25635-3|publisher=[[Корпорација Сколастик|Сколастик]]}} '''''„Индиго“''''' е роман напишан од Алис Хофман и објавен од „Сколастик“ во 2002 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.publishersweekly.com/9780439256353|title=INDIGO by Alice Hoffman|date=March 11, 2002|work=[[Publishers Weekly]]|accessdate=2024-04-01}}</ref><ref>{{Наведени вести|title=Indigo By Alice Hoffman|last=Russell|first=Mary Harris|date=2002-08-11|work=[[Chicago Tribune]]|page=14.4|issn=10856706|id={{ProQuest|419763315}}}}</ref> == Заплет == ''„Индиго“'' е приказна за самооткривањето на три деца: 13-годишната Марта Глимер и нејзините пријатели — браќата „Пастрмка“ (13) и „Јагула“ (11) Мекгил. Момчињата се необични аутсајдери кои имаат пловни кожички меѓу прстите на рацете и нозете и се опседнати со морето. Сите тројца сакаат да го напуштат градот Оук Гроув. Марта копнее да побегне од тагата на својот татко по смртта на нејзината мајка, како и од Хилди Свун — жената која ја презела нивната куќа и не ги поднесува децата. Претходно, по една голема поплава, градот изградил брана, го испразнил базентот и вовел рестрикции за вода. Денот откако децата бегаат од градот, силната бура крши гранка која и ја крши раката на Марта, па мораат да се вратат назад за медицинска помош. Кога пристигнуваат, сфаќаат дека поради поројниот дожд браната прелева, а градот е речиси целиот под вода. Додека спасуваат едно момче кое порано ги малтретирало, браќата откриваат дека благодарение на пливачките кожички меѓу прстите можат да пливаат исклучително брзо и лесно, иако никогаш не учеле да пливаат. Со тоа сфаќање, тие заминуваат кон браната за да ја испуштат заглавената вода. Сфаќајќи каде отишле неговите синови, нивниот татко, г-дин Мекгил, ја открива вистината за нивното потекло: тој и сопругата ги посвоиле момчињата за време на еден одмор во Оушн Сити. За време на силна бура, тие слушнале повик за помош од океанот. Г-дин Мекгил допливал до една жена со темно сина опашка и синкава кожа, која била тешко повредена од бродски пропелер. Таа се борела да ги спаси своите две получовечки бебиња. Откако тој ги изнесол бебињата на безбедно, се вратил по мајката, но таа веќе немала сила и се удавила, оставајќи зад себе само два прстени направени од школки. Плашејќи се дека момчињата ќе побегнат во морето доколку се приближат до вода, родителите со години ги држеле подалеку од неа. На крајот, браќата ја уништуваат браната, а градот одлучува повеќе да не ја обновува и дозволува езерото повторно да се наполни. По завршувањето на училишната година, семејството Мекгил се преселува поблиску до океанот за момчињата да бидат во своето природно опкружување. Таткото на Марта Конечно се разбудува од депресијата, додека Хилди Свун заминува да живее со својата мајка во планините. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * Indigo at Open Library [[Категорија:Фантастични романи]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] tgz41lokqueygurl298e1c641qnrlxw Кралот (роман) 0 1406445 5649418 2026-10-24T14:33:33Z Erikatrpeska 130068 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1380798593|The King (novel)]]“ 5649418 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Книга|author=[[Доналд Бартелми]]|publisher=Харпер и Роу}} '''''„Кралот“''''' е роман од 1990 година од американскиот писател Доналд Бартелм, во кој разни ликови од легендите за Артур се сè уште живи во периодот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ebsco.com/|title=The King by Donald Barthelme {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|work=EBSCO|language=en|accessdate=2026-07-21}}</ref> Книгата добила неколку критики: * Осврт од Фарен Милер (1990) во ''Локус'', #356 септември 1990 * Осврт од Орсон Скот Кард (1990) во ''списанието за фантазија и научна фантастика'', декември 1990 година * Осврт од Дорота Џаченко (1997) во ''Тализан'' #2-3 1997, стр. 112 (на полски) * Осврт во ''„Њујоркер“''<ref>{{Наведени вести|url=https://www.newyorker.com/magazine/1990/07/09/1990-07-09-092-tny-cards-000142257|title=Briefly Noted|last=Yorker|first=The New|date=1990-07-02|work=The New Yorker|access-date=2026-07-21|language=en-US|issn=0028-792X}}</ref> * Осврт во ''[[The New York Times|„Њујорк тајмс“]]''<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1990/05/27/books/king-arthur-in-the-blitz.html|title=KING ARTHUR IN THE BLITZ|last=Parini|first=Jay|date=1990-05-27|work=The New York Times|access-date=2026-07-21|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Исто така овој роман е предмет и на научна анализа. == Наводи == <templatestyles src="Reflist/styles.css" />{{Наводи}}{{DEFAULTSORT:King (novel)}} [[Категорија:Книги со корица што недостасува]] [[Категорија:Фантастични романи]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] p047x5xb4i360uwt6rbne8d6pzjs2ma Иницијаторско судење 0 1406446 5649424 2026-10-24T14:53:01Z Erikatrpeska 130068 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1362038320|Initiate's Trial]]“ 5649424 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Книга|<!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books -->|name=Испробување на иницијантот|title_orig=|translator=|image=Initiate's Trial.jpg|caption=Прво издание|author=[[Џени Вурц]]|cover_artist=[[Џени Вурц]]|country=[[Велика Британија]]|language=[[Англиски јазик|Англиски]]|series=[[Војни на светлината и сенката]]|genre=[[Епска фантастика]]|publisher=[http://www.voyager-books.co.uk/ HarperCollins Voyager]|release_date=27 октомври 2011 г. (Обединето Кралство)|media_type=Print|pages=TBA|isbn=9780007384471|preceded_by=[[Освоена тврдина]]|followed_by=[[Судирот на судбината]]}}{{Наводи}}'''''„Судењето на иницијаторот“''''' е деветти том од „Војните на светлината и сенката“ од Јани Вуртс. Тоа е првиот том од четвртиот приказни, ''Меч на канонот'', во епската серија „''Војни на светлината и сенката“''. ''„Конфликтот на судбината“'' е вториот и последен роман во овој лак. == Заплет == Аритон е ослободен од затвор, но има амнезија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.publishersweekly.com/9780007362127|title=Initiate's Trial: The Wars of Light and Shadow, Vol. 9|work=[[Publishers Weekly]]|accessdate=February 4, 2024}}</ref> == Наводи == == Надворешни врски == * [https://paravia.com/JannyWurts/books/wolas-09-initiatesTrial.php ''Судењето на иницијаторот''] на официјалната страница на Јани Вуртс * [https://paravia.com/JannyWurts/books/wolas-09-initiatesTrial-excerpt.php Извадок] од ''„Судењето на иницијаторот“'' [[Категорија:Фантастични романи]] 9s583syjpglphm77t5cvlhjrm9ntloe Кинг Конг против Тарзан 0 1406447 5649426 2026-10-24T15:04:39Z Erikatrpeska 130068 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1359752819|King Kong vs. Tarzan]]“ 5649426 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Книга|<!-- See [[Wikipedia:WikiProject Novels]] or [[Wikipedia:WikiProject Books]] -->|name=Кинг Конг против Тарзан|title_orig=|translator=|image=King Kong vs Tarzan.jpg|caption=Корица на првото издание|author=[[Вил Мареј]]|cover_artist=[[Џо ДеВито]]|country=Соединети Држави|language=Англиски|series=''The Wild Adventures of King Kong''<br>''The Wild Adventures of Tarzan''|genre=[[Авантуристички роман]]|publisher=[[Алтус Прес]]|release_date=2016|media_type=Print (paperback)|pages=465|isbn=978-1-61827-281-2|preceded_by=|followed_by=}} '''''„Кинг Конг против Тарзан“''''' е роман од 2016 година од Вил Мареј, во кој ликовите создадени од Едгар Рајс Бароуз се спојуваат со ликовите создадени од Мериан Ц. Купер за новелата на [[Кинг-Конг|„Кинг Конг“]]. Овластено е од имотот на Бароуз.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.altuspress.com/altus-press-king-kong-vs-tarzan/|title=Altus Press to Release King Kong Vs. Tarzan - Altus Press|date=8 March 2016}}</ref> == Заплет == Откако го заробува [[Кинг-Конг|Кинг Конг]] на Островот на черепите, Карл Денам го пренесува со чамец преку [[Индиски Океан|Индискиот Океан]], планирајќи на крајот да го однесе во Њујорк Сити. Проблеми го снаоѓаат ''трговскиот'' пароброд „Скитник“, и таа е принудена да се спушти на копно во [[Африка]], домот на [[Тарзан]], кого Денам го сретнал еднаш пред неколку години. Конг бега и талка низ џунглите, ненамерно предизвикувајќи хаос меѓу нејзиното население додека коле бројни африкански диви животни и ги оскрнавува [[Слонови гробишта|гробиштата на слонови]]. Слушајќи извештаи за џиновска [[горила]] на слобода, Тарзан истражува. Во средината на силна олуја доаѓа до конечен, драматичен судир: Господарот на џунглата, кој ја предводи глутницата слонови, се соочува со владетелот на Островот на Черепите. За тоа време, Карл Денам очајнички се обидува да го врати Конг и истовремено прави план да го зароби и Тарзан на ист начин. == Наводи == {{Наводи}}{{Tarzan}}{{King Kong}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Фантастични романи]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 0jy1d77s4flu7k5gn9rw4rrwlnr3zic Руини (роман на Брукс-Далтон) 0 1406448 5649430 2026-10-24T15:18:35Z Erikatrpeska 130068 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1378841285|Ruins (Brooks-Dalton novel)]]“ 5649430 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Книга|name=Руини|image=Ruins (Lily Brooks-Dalton book) cover.jpg|author=[[Лили Брукс-Далтон]]|language=Англиски|genre=[[Спекулативна фикција]], [[климатска фикција]], [[авантуристички роман|авантура]]|publisher=[[Гранд Сентрал Паблишинг]]|release_date=Mарт 31, 2026|media_type=Print (hardcover, paperback), e-book, audiobook|pages=400|isbn=978-1-5387-7052-8}} '''''„Руини“''''' е роман со шпекулативна фикција од 2026 година од американската писателка Лили Брукс-Далтон, објавен од „Гранд Централ Паблишинг“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.publishersweekly.com/9781538770528|title=Ruins by Lily Brooks-Dalton|work=[[Publishers Weekly]]|accessdate=2026-07-18}}</ref> Ова е четвртата книга и трет роман на Брукс-Далтон, по ''„Добро утро, полноќ''“ (2016) и ''„Светлосниот пират“'' (2022). == Заплет == Романот ја следи професорката Ембер Агни, археолог која живее во општество наречено Комонвелт, град сместен на [[фјорд]] во близина на [[Северен Пол|Северниот Пол]]. И покрај неговата далечна северна локација, снегот е редок, а градот работи на [[хидроелектрична енергија]]. Нема компјутери, автомобили или патување со авион.<ref name="bookreporter" /><ref name="bookpage" /> Ембер е академик која тврди дека постоела една древна, заборавена цивилизација — идеа што нејзините колеги ја сметаат за чиста фантазија. По цели десет години безуспешни обиди да обезбеди пари за експедиција, конечно добива абер од свој поранешен студент од странство, кој тврди дека наишол на фасцинантен артефакт. Опремена со потребните финансии и тим од дванаесет истражувачи, Ембер конечно тргнува на патување во опасна и неистражена територија за да ги пронајде необорливите докази. Како што напредува експедицијата, Ембер мора да се соочи и со опасностите од дивината и со распаѓањето на нејзиниот личен живот, вклучувајќи го и распаѓачкиот брак. Романот истражува теми за тоа како културите ја конструираат и контролираат историјата, кршливоста на колективната меморија и цената на опсесивната амбиција.<ref name="bookreporter" /><ref name="lapl" /> == Позадина == Во интервју за Јавната библиотека во Лос Анџелес, Брукс-Далтон го опишал потеклото на романот: таа размислувала за тоа како сегашната ера ќе биде запишана од идните генерации и како физичките и дигиталните записи би можеле да бидат толкувани од потомците.<ref name="lapl">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lapl.org/collections-resources/blogs/lapl/interview-author-lily-brooks-dalton|title=Interview With an Author: Lily Brooks-Dalton|date=April 9, 2026|work=[[Los Angeles Public Library]]|accessdate=July 18, 2026}}</ref> == Рецепција == ''„БукПејџ“'' го опишал романот како умно конструирана мистерија која наградува внимателно читање.<ref name="bookpage">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookpage.com/reviews/ruins-lily-brooks-dalton-book-review/|title=Ruins by Lily Brooks-Dalton|last=McKanic|first=Arlene|date=March 30, 2026|work=[[BookPage]]|accessdate=July 18, 2026}}</ref> ''[[Bookreporter.com]]'' го нарече длабоко фасцинантен и го пофали начинот на кој Брукс-Далтон ги обработи темите на знаење и откривање.<ref name="bookreporter">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookreporter.com/reviews/ruins-by-lily-brooks-dalton|title=Ruins review|last=McKanic|first=Arlene|date=March 31, 2026|work=Bookreporter.com|accessdate=July 18, 2026}}</ref> Литературниот подкаст „''Between the Covers“'' на „Milkweed Editions“ го опишал романот како дело кое ќе ве фасцинира и како дело водено од ликови со незаборавен протагонист.<ref name="milkweed">{{Наведена мрежна страница|url=https://milkweed.org/between-the-covers/lily-brooks-dalton-ruins|title=Lily Brooks-Dalton: Ruins|date=April 8, 2026|work=Milkweed Editions|accessdate=July 18, 2026}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.hachettebookgroup.com/titles/lily-brooks-dalton/ruins/9781538770542/ ''Руини''] во книжевната група „Хашет“ [[Категорија:Фантастични романи]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] iz6qica8kdrzkrmt097d0fo32kjqxir Доживотен затвор 0 1406449 5649431 2026-10-24T15:26:01Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: '''Доживотен затвор''' (разговорно: '''доживотна робија''') — вид казнена санкција што се состои во лишување од слобода од мигот кога пресудата на [[Суд|судот]] ќе стане правосилна па сѐ до [[Смрт|крајот на животот]] на затвореникот. Заклучно со 2017 г., во св... 5649431 wikitext text/x-wiki '''Доживотен затвор''' (разговорно: '''доживотна робија''') — вид казнена санкција што се состои во лишување од слобода од мигот кога пресудата на [[Суд|судот]] ќе стане правосилна па сѐ до [[Смрт|крајот на животот]] на затвореникот. Заклучно со 2017 г., во светот околу 380.000 луѓе издржувале казна доживотен затвор или издржувале затворски казни што се очигледно подолги од просечниот [[Живот|животен век]].<ref>{{Cite web|url=http://www.law.edu.ru/article/article.asp?articleID=1302769|title=RELP. Пожизненное лишение свободы за рубежом /|publisher=www.law.edu.ru|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730161553/http://www.law.edu.ru/article/article.asp?articleID=1302769|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prisonpolicy.org/reports/pie2017.html |title=Mass Incarceration: The Whole Pie 2017 {{!}} Prison Policy Initiative |access-date=2018-01-16 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116140040/https://www.prisonpolicy.org/reports/pie2017.html |url-status=live }}</ref> Во државите каде што како казна се применува [[Смртна казна|смртната казна]], доживотниот затвор може да се користи како нејзина алтернатива. == Концепција == Во некои држави каде што нема смртна казна, доживотниот затвор се користи наместо неа како нејзин еквивалент и обично се применува за истите кривични дела за кои претходно била предвидена смртна казна. Во други држави каде што постои смртна казна, доживотниот затвор честопати е нејзина алтернатива и може да му биде изречен на обвинетиот за казнени дела со предвидена смртна казна по одлука на судот, или пак осудениот на смрт може да биде помилуван од страна на [[Шеф на држава|висок државен функционер]] на [[Држава|државата]] или сојузната држава ([[Претседател|претседател]], [[Монарх|монарх]], [[Гувернер|гувернер]] и слично). Во многу случаи, пресудата за доживотен затвор не значи дека осуденикот навистина ќе го помине целиот свој преостанат живот во затвор. [[Законодавство|Законодавството]] на државата може да предвиди максимален дозволен рок за издржување на казната или можност за условен отпуст под одредени услови и по издржување на одреден период од казната. == Во Македонија == Во Кривичниот законик на Македонија, казната доживотен затвор е воведена во 1996 г. како замена за поранешната [[Смртна казна|смртна казна]].<ref>{{Cite web |url=https://jorm.gov.mk/wp-content/uploads/2016/03/%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82.pdf |title=Кривичен законик (пречистен текст) |publisher=Јавно обвинителство на Република Северна Македонија |access-date=24 октомври 2026}}</ref> Таа претставува најстрога казна во правниот систем на земјата. Казната доживотен затвор се изрекува за најтешките облици на кривични дела сторени со умисла (како што се [[Убиство|квалификувано убиство]], [[Тероризам|тероризам]] или воени злосторства), но не може да се пропише како единствена главна казна за ниту едно кривично дело.<ref name="KZ">{{Cite web |url=https://slvesnik.com.mk/issues/90e0b29d702d49a48dbcc2239374b927.pdf |title=Кривичен законик |journal=Службен весник на Република Македонија |issue=37/96 |date=29 јули 1996 |access-date=24 октомври 2026}}</ref> Исто така, според член 35 од Кривичниот законик, оваа казна не може да му се изрече на сторител што во времето на извршување на делото не навршил 21 година од животот.<ref name="KZ" /> Македонското законодавство предвидува можност за условен отпуст за осудените на доживотен затвор, но дури откако ќе издржат најмалку 15 години од казната и доколку се исполнети законските услови за нивна превоспитаност.<ref name="KZ" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D1%83-%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B0-%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%B8%D0%BC%D0%B0--%D0%B2%D0%BE-%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0%5D|title=Колку осуденици на доживотна робија има во Македонија?|work=Ти реков, ми рече|language=en|accessdate=2026-10-24}}</ref> Според Законот за извршување на санкциите, лицата осудени на доживотен затвор ја издржуваат казната во посебни одделенија и се одвоени од останатите затвореници (главно во КПД Идризово).<ref>{{Cite web |url=https://jpacademy.gov.mk/wp-content/uploads/2022/08/zakon_za_izvrsuvanje_na_sankciite.pdf |title=Закон за извршување на санкциите |publisher=Академија за судии и јавни обвинители |access-date=24 октомври 2026}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20120206043702/http://www.penalreform.org/penal-reform-themes International perspectives on life imprisonment] * [https://web.archive.org/web/20120206043702/http://www.penalreform.org/penal-reform-themes International perspectives on life imprisonment] * [https://www.ashworthlawyers.com.au/drug-trafficking Drug Trafficking in Queensland, Australia & Penalties] [[Категорија:Пенологија]] kyvg1yank1v1isb6deq9gb1r6dqn1yg 5649433 5649431 2026-10-24T15:27:38Z Andrew012p 85224 5649433 wikitext text/x-wiki '''Доживотен затвор''' (разговорно: '''доживотна робија''') — вид казнена санкција што се состои во лишување од слобода од мигот кога пресудата на [[Суд|судот]] ќе стане правосилна па сѐ до [[Смрт|крајот на животот]] на затвореникот. Заклучно со 2017 г., во светот околу 380.000 луѓе издржувале казна доживотен затвор или издржувале затворски казни што се очигледно подолги од просечниот [[Живот|животен век]].<ref>{{Cite web|url=http://www.law.edu.ru/article/article.asp?articleID=1302769|title=RELP. Пожизненное лишение свободы за рубежом /|publisher=www.law.edu.ru|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730161553/http://www.law.edu.ru/article/article.asp?articleID=1302769|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prisonpolicy.org/reports/pie2017.html |title=Mass Incarceration: The Whole Pie 2017 {{!}} Prison Policy Initiative |access-date=2018-01-16 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116140040/https://www.prisonpolicy.org/reports/pie2017.html |url-status=live }}</ref> Во државите каде што како казна се применува [[Смртна казна|смртната казна]], доживотниот затвор може да се користи како нејзина алтернатива. == Концепција == Во некои држави каде што нема смртна казна, доживотниот затвор се користи наместо неа како нејзин еквивалент и обично се применува за истите кривични дела за кои претходно била предвидена смртна казна. Во други држави каде што постои смртна казна, доживотниот затвор честопати е нејзина алтернатива и може да му биде изречен на обвинетиот за казнени дела со предвидена смртна казна по одлука на судот, или пак осудениот на смрт може да биде помилуван од страна на [[Шеф на држава|висок државен функционер]] на [[Држава|државата]] или сојузната држава ([[Претседател|претседател]], [[Монарх|монарх]], [[Гувернер|гувернер]] и слично). Во многу случаи, пресудата за доживотен затвор не значи дека осуденикот навистина ќе го помине целиот свој преостанат живот во затвор. [[Законодавство|Законодавството]] на државата може да предвиди максимален дозволен рок за издржување на казната или можност за условен отпуст под одредени услови и по издржување на одреден период од казната. == Во Македонија == Во Кривичниот законик на Македонија, казната доживотен затвор е воведена во 1996 г. како замена за поранешната [[Смртна казна|смртна казна]].<ref>{{Cite web |url=https://jorm.gov.mk/wp-content/uploads/2016/03/%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82.pdf |title=Кривичен законик (пречистен текст) |publisher=Јавно обвинителство на Република Македонија |access-date=24 октомври 2026}}</ref> Таа претставува најстрога казна во правниот систем на земјата. Казната доживотен затвор се изрекува за најтешките облици на кривични дела сторени со умисла (како што се [[Убиство|квалификувано убиство]], [[Тероризам|тероризам]] или воени злосторства), но не може да се пропише како единствена главна казна за ниту едно кривично дело.<ref name="KZ">{{Cite web |url=https://slvesnik.com.mk/issues/90e0b29d702d49a48dbcc2239374b927.pdf |title=Кривичен законик |journal=Службен весник на Република Македонија |issue=37/96 |date=29 јули 1996 |access-date=24 октомври 2026}}</ref> Исто така, според член 35 од Кривичниот законик, оваа казна не може да му се изрече на сторител што во времето на извршување на делото не навршил 21 година од животот.<ref name="KZ" /> Македонското законодавство предвидува можност за условен отпуст за осудените на доживотен затвор, но дури откако ќе издржат најмалку 15 години од казната и доколку се исполнети законските услови за нивна превоспитаност.<ref name="KZ" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D1%83-%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B0-%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%B8%D0%BC%D0%B0--%D0%B2%D0%BE-%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0%5D|title=Колку осуденици на доживотна робија има во Македонија?|work=Ти реков, ми рече|language=en|accessdate=2026-10-24}}</ref> Според Законот за извршување на санкциите, лицата осудени на доживотен затвор ја издржуваат казната во посебни одделенија и се одвоени од останатите затвореници (главно во КПД Идризово).<ref>{{Cite web |url=https://jpacademy.gov.mk/wp-content/uploads/2022/08/zakon_za_izvrsuvanje_na_sankciite.pdf |title=Закон за извршување на санкциите |publisher=Академија за судии и јавни обвинители |access-date=24 октомври 2026}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20120206043702/http://www.penalreform.org/penal-reform-themes International perspectives on life imprisonment] * [https://web.archive.org/web/20120206043702/http://www.penalreform.org/penal-reform-themes International perspectives on life imprisonment] * [https://www.ashworthlawyers.com.au/drug-trafficking Drug Trafficking in Queensland, Australia & Penalties] [[Категорија:Пенологија]] avkqe8beqqyjh0mx5e87lyp4i77nxzj 5649435 5649433 2026-10-24T15:28:30Z Andrew012p 85224 5649435 wikitext text/x-wiki '''Доживотен затвор''' (разговорно: '''доживотна робија''') — вид казнена санкција што се состои во лишување од слобода од мигот кога пресудата на [[Суд|судот]] ќе стане правосилна па сѐ до [[Смрт|крајот на животот]] на затвореникот. Заклучно со 2017 г., во светот околу 380.000 луѓе издржувале казна доживотен затвор или издржувале затворски казни што се очигледно подолги од просечниот [[Живот|животен век]].<ref>{{Cite web|url=http://www.law.edu.ru/article/article.asp?articleID=1302769|title=RELP. Пожизненное лишение свободы за рубежом /|publisher=www.law.edu.ru|access-date=2017-07-30|archive-date=2017-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730161553/http://www.law.edu.ru/article/article.asp?articleID=1302769|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.prisonpolicy.org/reports/pie2017.html |title=Mass Incarceration: The Whole Pie 2017 {{!}} Prison Policy Initiative |access-date=2018-01-16 |archive-date=2018-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180116140040/https://www.prisonpolicy.org/reports/pie2017.html |url-status=live }}</ref> Во државите каде што како казна се применува [[Смртна казна|смртната казна]], доживотниот затвор може да се користи како нејзина алтернатива. == Концепција == Во некои држави каде што нема смртна казна, доживотниот затвор се користи наместо неа како нејзин еквивалент и обично се применува за истите кривични дела за кои претходно била предвидена смртна казна. Во други држави каде што постои смртна казна, доживотниот затвор честопати е нејзина алтернатива и може да му биде изречен на обвинетиот за казнени дела со предвидена смртна казна по одлука на судот, или пак осудениот на смрт може да биде помилуван од страна на [[Шеф на држава|висок државен функционер]] на [[Држава|државата]] или сојузната држава ([[Претседател|претседател]], [[Монарх|монарх]], [[Гувернер|гувернер]] и слично). Во многу случаи, пресудата за доживотен затвор не значи дека осуденикот навистина ќе го помине целиот свој преостанат живот во затвор. [[Законодавство|Законодавството]] на државата може да предвиди максимален дозволен рок за издржување на казната или можност за условен отпуст под одредени услови и по издржување на одреден период од казната. == Во Македонија == Во Кривичниот законик на Македонија, казната доживотен затвор е воведена во 1996 г. како замена за поранешната [[Смртна казна|смртна казна]].<ref>{{Cite web |url=https://jorm.gov.mk/wp-content/uploads/2016/03/%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82.pdf |title=Кривичен законик (пречистен текст) |publisher=Јавно обвинителство на Република Македонија |access-date=24 октомври 2026}}</ref> Таа претставува најстрога казна во правниот систем на земјата. Казната доживотен затвор се изрекува за најтешките облици на кривични дела сторени со умисла (како што се [[Убиство|квалификувано убиство]], [[Тероризам|тероризам]] или воени злосторства), но не може да се пропише како единствена главна казна за ниту едно кривично дело.<ref name="KZ">{{Cite web |url=https://slvesnik.com.mk/issues/90e0b29d702d49a48dbcc2239374b927.pdf |title=Кривичен законик |journal=Службен весник на Република Македонија |issue=37/96 |date=29 јули 1996 |access-date=24 октомври 2026}}</ref> Исто така, според член 35 од Кривичниот законик, оваа казна не може да му се изрече на сторител што во времето на извршување на делото не навршил 21 година од животот.<ref name="KZ" /> Македонското законодавство предвидува можност за условен отпуст за осудените на доживотен затвор, но дури откако ќе издржат најмалку 15 години од казната и доколку се исполнети законските услови за нивна превоспитаност.<ref name="KZ" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D1%83-%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B0-%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%B8%D0%BC%D0%B0--%D0%B2%D0%BE-%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0%5D|title=Колку осуденици на доживотна робија има во Македонија?|work=Ти реков, ми рече|language=en|accessdate=2026-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20261024152654/http://tirekovmirece.com/Novost/%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D1%83-%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%B0-%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%B8%D0%BC%D0%B0--%D0%B2%D0%BE-%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0%5D|archive-date=2026-10-24}}</ref> Според Законот за извршување на санкциите, лицата осудени на доживотен затвор ја издржуваат казната во посебни одделенија и се одвоени од останатите затвореници (главно во КПД Идризово).<ref>{{Cite web |url=https://jpacademy.gov.mk/wp-content/uploads/2022/08/zakon_za_izvrsuvanje_na_sankciite.pdf |title=Закон за извршување на санкциите |publisher=Академија за судии и јавни обвинители |access-date=24 октомври 2026}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20120206043702/http://www.penalreform.org/penal-reform-themes International perspectives on life imprisonment] * [https://web.archive.org/web/20120206043702/http://www.penalreform.org/penal-reform-themes International perspectives on life imprisonment] * [https://www.ashworthlawyers.com.au/drug-trafficking Drug Trafficking in Queensland, Australia & Penalties] [[Категорија:Пенологија]] 333iab58atlr37yqmdtzj3vhz5978sg Разговор:Доживотен затвор 1 1406450 5649432 2026-10-24T15:26:15Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5649432 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx Рајски фолк 0 1406451 5649440 2026-10-24T15:31:36Z Erikatrpeska 130068 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1381061178|Heaven Folk]]“ 5649440 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Книга|name=Небесен народ|image=Bonsels Himmelsvolk.jpg|image_size=|border=|alt=|caption=Корица на германско издание од 1920 година|author=[[Валдемар Бонзелс]]|title_orig=Небесен народ|orig_lang_code=de|translator=Адел Золд-Селцер|illustrator=|cover_artist=|country=Германија|language=Германски|subject=|genre=|publisher=Schuster & Löffler|pub_date=1915|english_pub_date=1924|media_type=|pages=215}} '''''Рајски народ''''' ({{Langx|de|Himmelsvolk. Ein Märchen von Blumen, Tieren und Gott}}) е роман од германскиот писател Валдемар Бонзелс објавен во 1915 година. Го прикажува животот на шумска ливада во текот на една година, опишувајќи како животните, растенијата и [[Виленик|џуџињата]] комуницираат меѓу себе. Тоа е продолжение на детската книга на Бонселс „''Авантурите на пчелката Маја“'' од 1912 година и е наменета за малку постари читатели.<ref>{{Наведена книга|title=Der Honigsammler. Waldemar Bonsels, Vater der Biene Maja|last=Viel|first=Bernhard|publisher=Matthes & Seitz|year=2015|isbn=978-3957571489|location=Berlin|language=de}}</ref> Англискиот превод од Адел Солд-Селцер бил објавен во 1924 година.<ref>{{Наведена книга|title=[[The Nation]]|publisher=J.H. Richards|year=1924|volume=119|page=634|chapter=Heaven Folk by Waldemar Bonsels}}</ref> Во Германија, книгата била критикувана од христијаните за вклучување на приказната за љубовта и жртвата на [[Исус Христос|Исус]] во приказна за драмата на природата и прикажување на тоа како цел на природните настани.<ref>{{Наведена книга|title=Waldemar Bonsels im Spiegel der Kritik|last=Hübsch|first=Lini|publisher=[[Harrassowitz Verlag]]|year=1986|isbn=3447026154|location=Wiesbaden|page=22|language=de}}</ref> За разлика од ''„Авантурите на пчелката Маја“'', ''„Небесните луѓе“'' не останаа популарни во Германија во повоениот период.<ref>{{Наведена книга|title=The Oxford Companion to Fairy Tales|publisher=[[Oxford University Press]]|isbn=9780199689828|page=70|chapter=Bonsels, Waldemar|chapter-url=https://books.google.com/books?id=okEFCgAAQBAJ&pg=PA70}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == [[Категорија:Статии со текст на германски]] [[Категорија:Фантастични романи]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 3tonjz48mf5reiuhv0ks8gbezoqw4x5 Бегство на Венера 0 1406452 5649441 2026-10-24T15:44:26Z Erikatrpeska 130068 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1363288167|Escape on Venus]]“ 5649441 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Книга|<!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books -->|name=Бегство на Венера|title_orig=|translator=|image=Escape on Venus Burroughs cover.jpg|border=Да|caption=Заштитна обвивка на „Бегство на Венера“|author=[[Едгар Рајс Бароуз]]|cover_artist=[[Џон Колман Бароуз]]|country=Соединети Држави|language=Англиски|series=[[Amtor]]|genre=[[Научна фантастика]]|publisher=[[Edgar Rice Burroughs, Inc.]]|release_date=1946|media_type=Print (hardback & paperback)|pages=347|isbn=|preceded_by=[[Карсон од Венера]]|followed_by=[[Волшебникот од Венера]]}} '''''„Бегство на Венера“''''' е научно-фантастичен роман, напишан од американскиот писател Едгар Рајс Бароуз, четвртата книга од серијалот „Венера“ (понекогаш наречена „Серијата „Карсон Нејпиер од Венера“).Овој роман се состои од четири меѓусебно поврзани приказни објавени во ''Фантастични авантури'' помеѓу 1941 и 1942 година: „Робови на рибите“, „Божица на огнот“, „Живите мртовци“ и „Војна на Венера“. Собрано издание на овие раскази беше објавено во 1946 година. == Авторски права == [[Авторско право|Авторските права]] за оваа приказна се истечени во Австралија, и затоа сега се во [[јавна сопственост]] таму. Текстот е достапен преку Проектот Гутенберг Австралија. == Оригинални приказни == * „Робови на рибарите“, март 1941 година * „Божица на огнот“, јули 1941 година * „Живите мртовци“, ноември 1941 година * „Војна на Венера“, март 1942 година == Надворешни врски == * Escape on Venus at Faded Page (Canada) * [http://www.erbzine.com/mag7/0751.html ERBzine C.H.A.S.E.R ENCYCLOPEDIA entry for ''Escape on Venus''] * [http://gutenberg.net.au/ebooks03/0300191h.html Free Ebook from Project Gutenberg of Australia] * [http://www.erblist.com/erblist/escapesum.html Edgar Rice Burroughs Summary Project page for ''Escape on Venus''] * Escape on Venus title listing at the Internet Speculative Fiction Database [[Категорија:Фантастични романи]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] t3ohw52ed6nxj160ye6iovzzva1eqm5 Гоблински тајни 0 1406453 5649442 2026-10-24T15:57:33Z Erikatrpeska 130068 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1354734856|Goblin Secrets]]“ 5649442 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Книга|name=Гоблински тајни|title_orig=|translator=|image=Goblin Secrets (Book Cover).jpeg|image_size=|caption=|author=[[Вилијам Александар (автор)|Вилијам Александар]]|illustrator=|cover_artist=|country=Соединети Држави|language=Англиски|pub_date=2012|series=|genre=[[Детска фантастика]]|publisher=[[Сајмон и Шустер]]|media_type=|pages=256|isbn=9781442427266|oclc=|preceded_by=|followed_by=}} '''''„Гоблинските тајни“''''' е дебитантскиот роман на авторот Вилијам Александар од 2012 година. Сместен во [[Стимпанк|измислениот]] град Зомбај, приказната следи едно момче кое го бара својот исчезнат брат додека бега од послушниците на вештерката Граба. == Заплет == Роуни е сираче кое живее во градот Зомбеј — место поделено на два дела од свесна, жива река. Со богатот север управува градоначалникот, додека со сиромашниот југ владее Граба, вештерско суштество кое ги користи сирачите како свои робови. Неговиот постар брат, Роуан, исчезнува откако решава да стане актер — професија која во Зомбеј им е дозволена само на гоблините. Во обид да дознае нешто повеќе, Роуни краде пари од Граба за да гледа театарска претстава на гоблините. Бегајќи од нејзините луѓе, тој паѓа во рацете на самата гоблинска дружина, каде што ја дознава страшната вистина: реката ќе го потопи целиот град доколку Роуан не изведе посебен ритуал за да ја спречи катастрофата. == Рецепција == Оваа книга ја освоила Националната награда за книга за литература за млади во 2012 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nationalbook.org/books/goblin-secrets/|title=Goblin Secrets|work=National Book Foundation}}</ref> И покрај наградата, критиките ги критикуваа плитките ликови во книгата, лошото темпо и недостатокот на резолуција за воспоставените елементи на заплетот.<ref>{{Наведено списание|last=Gray|first=B. Allison|year=2013|title=Goblin Secrets|url=https://link.gale.com/apps/doc/A328418477/BIC?u=ucsantabarbara&sid=summon&xid=83ddd9f5|journal=School Library Journal|volume=59|issue=5|pages=53|access-date=15 December 2025}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Quealy-Gainer|first=Kate|year=2012|title=Goblin Secrets (review)|journal=Bulletin of the Center for Children's Books|publisher=Johns Hopkins University Press|volume=65|issue=8|pages=388|doi=10.1353/bcc.2012.0267}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=LaRocco|first=D. M.|year=2012|title=Goblin Secrets|journal=School Library Journal|volume=58|issue=3|pages=149}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Фантастични романи]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 2y6jmtlrjrwoguoxi1bgs1wleda807i Асирска црква на Истокот 0 1406454 5649446 2026-10-24T16:19:54Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Инфокутија Христијанска вероисповед | name = Асирска црква на Истокот | native_name = ܥܕܬܐ ܩܕܝܫܬܐ ܘܫܠܝܚܝܬܐ ܩܬܘܠܝܩܝ ܕܡܕܢܚа ܕܐܬܘܪ̈ܝܐ | image = Assyrian patriarchate.jpg | caption = Седиштето на Асирската патријаршија во Анкава | leader_title = Поглавар | l... 5649446 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Христијанска вероисповед | name = Асирска црква на Истокот | native_name = ܥܕܬܐ ܩܕܝܫܬܐ ܘܫܠܝܚܝܬܐ ܩܬܘܠܝܩܝ ܕܡܕܢܚа ܕܐܬܘܪ̈ܝܐ | image = Assyrian patriarchate.jpg | caption = Седиштето на Асирската патријаршија во Анкава | leader_title = Поглавар | leader_name = Ава III | main_classification = црква на Истокот | liturgy = [[источносириски обред]] | language = [[Сириски јазик|сириски]], [[Арамејски јазик|арамејски]] | headquarters = [[Анкава]], [[Ербил]], [[Ирак]] | founder = [[апостол Петар]], [[апостол Тома]], [[Апостол Јуда|Апостол Тадеј]], Свети Мари | members = 400.000+ (2011) | website = {{URL|http://assyrianchurch.org}} }} '''Асирска црква на Истокот''' (целосно име: '''Света апостолска соборна асирска црква на Истокот''', [[Арамејски јазик|арам]]. ܥܕܬܐ ܩܕܝܫܬܐ ܘܫܠܝܚܝܬܐ ''ܩܬܘܠܝܩܝ ܕܡܕܢܚܐ ܕܐܬܘܪ̈ܝܐ'') — [[христијанска црква]] од источносирискиот обред, една од предефеските цркви, која настанала меѓу [[Арамејски јазици|арамеојазичното]] население во [[Месопотамија]] во [[I век|I век]]. == Вероучение == === [[Христологија]] === Во книжевноста обично се тврди дека Сиро-персиската црква се придржува до [[Несторијанство|несторијанството]].<ref>Напр.: ''Macomber W. F.'' The Christology of the Synod of Seleucia-Ctesiphon, A.D. 486 // Orientalia Christiana Periodica 24 (1958), pp. 142—154.</ref> Меѓутоа, треба да се има предвид дека ниту учењето на [[Несториј]], забележано во неговите списи, ниту учењето на Сиро-персиската црква што се разликува од него, не се идентични со учењето што под името несторијанство било осудено на [[Трет вселенски собор|Третиот вселенски собор]] во [[Ефес]].<ref>''Bethune-Baker J. F.'' [http://www.archive.org/details/nestoriushistea00beth Nestorius and his teaching: a fresh examination of the evidence]. Cambridge: [[Cambridge University Press]], 1908.</ref> Христолошката формула прифатена од оваа Црква — „Две природи, две [[Кнома|кноми]] (конкретни реализации на природите), во едно лице и една волја на Христа“ — е формулирана во [[VII век]] од страна на [[Мар (титула)|мар]] Бавај Велики.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220814071052/https://bigenc.ru/religious_studies/text/1835047 |title=Ассирийская церковь Востока |author=Селезнев Н. Н. |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=24 октомври 2026}}</ref><ref>{{citation|first=Wilhelm |last=Baum|url=http://books.google.com/books?id=yt0X840SjpEC&dq=baum%20winkler&source=gbs_book_other_versions |title=The Church of the East: a concise history |isbn=0-415-29770-2|year= 2003|lang=en}}</ref> === Еклезиологија === И покрај тоа што етничкото јадро на црквата во [[Персија]] секогаш го сочинувале Источните Сиријци, во древноста оваа црква исповедала своевидна соборна (католичка) еклезиологија, која го делела целиот свет на два дела (по границата меѓу Римското и Персиското Царство) и ја сметала за своја канонска територија целиот Исток. Ваквата поделба е одразена како во името на црквата — ''„Црква на Истокот“'', така и во титулата на поглаварот — ''„католикос на Истокот“'', која била прифатена во [[310]] г. од епископот на [[Селевкија]]-Ктесифон, Бар Гагај. Оваа доктрина била официјално потврдена и од претставниците на Римо-византиската црква во [[410]] г., на соборот со кој претседавал католикосот Мар Исхак, свикан за прифаќање на одлуките од [[Прв вселенски собор|Првиот вселенски собор]]. На овој собор, со одобрение на [[Византиско Царство|византискиот]] пратеник Марута, католикосот на Црквата на Истокот бил наречен ''„Католикос и глава на сите епископи на целиот Исток“''. Соодветно, на титулата ''„патријарх на Западот“'' претендирале [[Папа|епископите на Рим]], што било вклучено и во списокот на нивните титули. Меѓутоа, оваа поделба била надмината со понатамошната историја кога Асирската црква на Истокот, која со своите епархии го опфаќала целиот Исток сѐ до Јапонија, ги изгубила сите тие територии и повторно се ограничила речиси само на источносирискиот етнос во [[Месопотамија]], додека Римската црква, напротив, зајакнала и го проширила своето влијание низ целиот свет. == Богослужба == Асирската црква се придржува до традиционалниот источносириски богослужбен обред. Се користат три типа литургии: 1) Тадеј и Мари (инаку мар Адај и мар Мари), 2) Теодор Мопсуестиски и 3) Несториј. Службата се одвива на класичен [[Сириски јазик|сириски јазик]] (во храмовите на Индиската епархија — исто така и на јазикот [[Малајаламски јазик|малајалам]]). Во храмовите на Асирската црква на Истокот нема икони ниту статуи; наместо нив, на ѕидовите од црквите се поставени цитати од Библијата. Постои почитување на името на Бога „Јахве“, кое во облик на буквите „јуд“ и „хи“ или „јуд“ и лигатурата „хи+вав“ се прикажува во црквите, во богослужбените книги и на крстовите (но нема поклонување на таквите слики ниту јудејска забрана за изговарање на името на Бога). Силата и Славата Божја вообичаено се нарекуваат „Шехина“, како во [[Јудаизам|јудаизмот]]. Распространети се благодарствените подароци во вид животни по даден завет, кои често погрешно се нарекуваат жртвопринесување — кога човекот бара нешто од Бога и дава завет дека ќе направи дар кога барањето ќе му се исполни. Заветното животно (овен или петел) се коли во дворот на храмот, месото се вари и се дели на сите верници по богослужбата. Кај одделни асирски племиња, како етнографски (а не црковни) традиции, се зачувале и некои јудејски обичаи, како што е почитувањето на саботниот одмор (кој може да се почитува или во недела или во сабота) или забраната за варење месо во млеко. Сите овие факти го потврдуваат древното, сѐ уште јудеохристијанско потекло на Црквата на Истокот во апостолската епоха, кога христијанството сѐ уште не подлегнало на хеленизација, како и древноста на [[Диофизитство|диофизитството]]. [[Податотека:Interior view of the Church of Saint John the Baptist, an Assyrian Church of the East cathedral in Ankawa 03.jpg|мини|Внатрешност на катедралниот собор „Свети Јован Крстител“ во Анкава]] Сѐ до XIX век, Асирската црква на Истокот се нарекувала Сириска црква на Истокот. Според мислењето на низа научници, преобразбата на називот „Асирија“ во „Сирија“ настанала како последица на влијанието на [[Арамејски јазици|арамејскиот јазик]], на кој Асирците преминале уште во периодот на постоењето на Стара [[Асирија]], и неговото азбучно писмо.<ref>Л. Н. Гумилёв. История Востока. Глава XIV. Новоассирийское царство. http://gumilevica.kulichki.net/HE1/he114.htm</ref> Во арамејскиот јазик буквата „алаф“ на почетокот од зборот можела да не се изговара, што предизвикало читање на „Асирија“ како „Сирија“, односно испаѓање на оваа буква и губење на удвојувањето на првата согласка. Затоа многу истакнати претставници на Црквата на Истокот, кои дале свој придонес во светското христијанство, во грчката и римската традиција добивале префикс „Сирин“ кон името: [[Ефрем Сирин]], [[Исак Сирин]]. Во Асирската црква на Истокот се признаваат седум [[Света тајна|свети тајни]]: ''[[Крштевање|крштевање]]'', ''[[Евхаристија|евхаристија]]'', ''[[Свештенство|свештенство]]'', ''[[Миропомазание|миропомазание]]'', ''[[Покајание|покајание]]'' (без [[Исповед|исповед]]), ''свет квасец'' и ''крстен знак''. Тајните [[крштевање]] и [[Евхаристија|евхаристија]] се сметаат за главни. Тајната свет квасец е поврзана со верувањето дека парче [[Леб|леб]], разделено на [[Тајна вечера|Тајната вечера]] на [[Исус Христос]], било донесено од апостолот Тадеј на Истокот, и неговите трошки постојано се користат во евхаристијата. Во секој нов раствор од брашно за просфора се додаваат трошки од претходно осветениот леб.<ref>Селезнев Н. Н. Характерные особенности традиции Церкви Востока в вопросах и ответах. Assyrianchurch.Ru</ref> Меѓу популарните празници се деновите посветени на [[Богородица|Дева Марија]] (''Мат-Марјам'') — [[28 август]], на [[Свети Георги]] (''Мар-Гиваргиз'') — првиот понеделник од ноември според јулијанскиот календар, Мар-Заја — [[14 јуни]], [[26 септември]] и [[12 јануари]], како и Мар-Шалита — [[1 октомври|1]]–[[2 октомври]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://hierarchy.religare.ru/h-aincvost-assir.html Интернет-проект «Иерархия церквей» об Ассирийской церкви] (руски) [[Категорија:Асирска источна црква| ]] [[Категорија:Христијанството во Либан]] [[Категорија:Христијанството во Сирија]] [[Категорија:Христијанството во САД]] [[Категорија:Христијанството во Турција]] [[Категорија:Христијанството во Канада]] nx5bvs9jkxx01burxmiyw0boxqyp6lx 5649453 5649446 2026-10-24T17:01:43Z Andrew012p 85224 /* Вероучение */ 5649453 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Христијанска вероисповед | name = Асирска црква на Истокот | native_name = ܥܕܬܐ ܩܕܝܫܬܐ ܘܫܠܝܚܝܬܐ ܩܬܘܠܝܩܝ ܕܡܕܢܚа ܕܐܬܘܪ̈ܝܐ | image = Assyrian patriarchate.jpg | caption = Седиштето на Асирската патријаршија во Анкава | leader_title = Поглавар | leader_name = Ава III | main_classification = црква на Истокот | liturgy = [[источносириски обред]] | language = [[Сириски јазик|сириски]], [[Арамејски јазик|арамејски]] | headquarters = [[Анкава]], [[Ербил]], [[Ирак]] | founder = [[апостол Петар]], [[апостол Тома]], [[Апостол Јуда|Апостол Тадеј]], Свети Мари | members = 400.000+ (2011) | website = {{URL|http://assyrianchurch.org}} }} '''Асирска црква на Истокот''' (целосно име: '''Света апостолска соборна асирска црква на Истокот''', [[Арамејски јазик|арам]]. ܥܕܬܐ ܩܕܝܫܬܐ ܘܫܠܝܚܝܬܐ ''ܩܬܘܠܝܩܝ ܕܡܕܢܚܐ ܕܐܬܘܪ̈ܝܐ'') — [[христијанска црква]] од источносирискиот обред, една од предефеските цркви, која настанала меѓу [[Арамејски јазици|арамеојазичното]] население во [[Месопотамија]] во [[I век|I век]]. == Вероучение == === [[Христологија]] === Во книжевноста обично се тврди дека Сиро-персиската црква се придржува до [[Несторијанство|несторијанството]].<ref>Напр.: ''Macomber W. F.'' The Christology of the Synod of Seleucia-Ctesiphon, A.D. 486 // Orientalia Christiana Periodica 24 (1958), pp. 142—154.</ref> Меѓутоа, треба да се има предвид дека ниту учењето на [[Несториј Цариградски|Несториј]], забележано во неговите списи, ниту учењето на Сиро-персиската црква што се разликува од него, не се идентични со учењето што под името несторијанство било осудено на [[Трет вселенски собор|Третиот вселенски собор]] во [[Ефес]].<ref>''Bethune-Baker J. F.'' [http://www.archive.org/details/nestoriushistea00beth Nestorius and his teaching: a fresh examination of the evidence]. Cambridge: [[Cambridge University Press]], 1908.</ref> Христолошката формула прифатена од оваа Црква — „Две природи, две кноми (конкретни реализации на природите), во едно лице и една волја на Христа“ — е формулирана во [[VII век]] од страна на [[Мар (титула)|мар]] Бавај Велики.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220814071052/https://bigenc.ru/religious_studies/text/1835047 |title=Ассирийская церковь Востока |author=Селезнев Н. Н. |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=24 октомври 2026}}</ref><ref>{{citation|first=Wilhelm |last=Baum|url=http://books.google.com/books?id=yt0X840SjpEC&dq=baum%20winkler&source=gbs_book_other_versions |title=The Church of the East: a concise history |isbn=0-415-29770-2|year= 2003|lang=en}}</ref> === Еклезиологија === И покрај тоа што етничкото јадро на црквата во [[Персија]] секогаш го сочинувале Источните Сиријци, во древноста оваа црква исповедала своевидна соборна (католичка) еклезиологија, која го делела целиот свет на два дела (по границата меѓу Римското и Персиското Царство) и ја сметала за своја канонска територија целиот Исток. Ваквата поделба е одразена како во името на црквата — ''„Црква на Истокот“'', така и во титулата на поглаварот — ''„католикос на Истокот“'', која била прифатена во [[310]] г. од епископот на [[Селевкија]]-Ктесифон, Бар Гагај. Оваа доктрина била официјално потврдена и од претставниците на Римо-византиската црква во [[410]] г., на соборот со кој претседавал католикосот Мар Исхак, свикан за прифаќање на одлуките од [[Прв вселенски собор|Првиот вселенски собор]]. На овој собор, со одобрение на [[Византиско Царство|византискиот]] пратеник Марута, католикосот на Црквата на Истокот бил наречен ''„Католикос и глава на сите епископи на целиот Исток“''. Соодветно, на титулата ''„патријарх на Западот“'' претендирале [[Папа|епископите на Рим]], што било вклучено и во списокот на нивните титули. Меѓутоа, оваа поделба била надмината со понатамошната историја кога Асирската црква на Истокот, која со своите епархии го опфаќала целиот Исток сѐ до Јапонија, ги изгубила сите тие територии и повторно се ограничила речиси само на источносирискиот етнос во [[Месопотамија]], додека Римската црква, напротив, зајакнала и го проширила своето влијание низ целиот свет. == Богослужба == Асирската црква се придржува до традиционалниот источносириски богослужбен обред. Се користат три типа литургии: 1) Тадеј и Мари (инаку мар Адај и мар Мари), 2) Теодор Мопсуестиски и 3) Несториј. Службата се одвива на класичен [[Сириски јазик|сириски јазик]] (во храмовите на Индиската епархија — исто така и на јазикот [[Малајаламски јазик|малајалам]]). Во храмовите на Асирската црква на Истокот нема икони ниту статуи; наместо нив, на ѕидовите од црквите се поставени цитати од Библијата. Постои почитување на името на Бога „Јахве“, кое во облик на буквите „јуд“ и „хи“ или „јуд“ и лигатурата „хи+вав“ се прикажува во црквите, во богослужбените книги и на крстовите (но нема поклонување на таквите слики ниту јудејска забрана за изговарање на името на Бога). Силата и Славата Божја вообичаено се нарекуваат „Шехина“, како во [[Јудаизам|јудаизмот]]. Распространети се благодарствените подароци во вид животни по даден завет, кои често погрешно се нарекуваат жртвопринесување — кога човекот бара нешто од Бога и дава завет дека ќе направи дар кога барањето ќе му се исполни. Заветното животно (овен или петел) се коли во дворот на храмот, месото се вари и се дели на сите верници по богослужбата. Кај одделни асирски племиња, како етнографски (а не црковни) традиции, се зачувале и некои јудејски обичаи, како што е почитувањето на саботниот одмор (кој може да се почитува или во недела или во сабота) или забраната за варење месо во млеко. Сите овие факти го потврдуваат древното, сѐ уште јудеохристијанско потекло на Црквата на Истокот во апостолската епоха, кога христијанството сѐ уште не подлегнало на хеленизација, како и древноста на [[Диофизитство|диофизитството]]. [[Податотека:Interior view of the Church of Saint John the Baptist, an Assyrian Church of the East cathedral in Ankawa 03.jpg|мини|Внатрешност на катедралниот собор „Свети Јован Крстител“ во Анкава]] Сѐ до XIX век, Асирската црква на Истокот се нарекувала Сириска црква на Истокот. Според мислењето на низа научници, преобразбата на називот „Асирија“ во „Сирија“ настанала како последица на влијанието на [[Арамејски јазици|арамејскиот јазик]], на кој Асирците преминале уште во периодот на постоењето на Стара [[Асирија]], и неговото азбучно писмо.<ref>Л. Н. Гумилёв. История Востока. Глава XIV. Новоассирийское царство. http://gumilevica.kulichki.net/HE1/he114.htm</ref> Во арамејскиот јазик буквата „алаф“ на почетокот од зборот можела да не се изговара, што предизвикало читање на „Асирија“ како „Сирија“, односно испаѓање на оваа буква и губење на удвојувањето на првата согласка. Затоа многу истакнати претставници на Црквата на Истокот, кои дале свој придонес во светското христијанство, во грчката и римската традиција добивале префикс „Сирин“ кон името: [[Ефрем Сирин]], [[Исак Сирин]]. Во Асирската црква на Истокот се признаваат седум [[Света тајна|свети тајни]]: ''[[Крштевање|крштевање]]'', ''[[Евхаристија|евхаристија]]'', ''[[Свештенство|свештенство]]'', ''[[Миропомазание|миропомазание]]'', ''[[Покајание|покајание]]'' (без [[Исповед|исповед]]), ''свет квасец'' и ''крстен знак''. Тајните [[крштевање]] и [[Евхаристија|евхаристија]] се сметаат за главни. Тајната свет квасец е поврзана со верувањето дека парче [[Леб|леб]], разделено на [[Тајна вечера|Тајната вечера]] на [[Исус Христос]], било донесено од апостолот Тадеј на Истокот, и неговите трошки постојано се користат во евхаристијата. Во секој нов раствор од брашно за просфора се додаваат трошки од претходно осветениот леб.<ref>Селезнев Н. Н. Характерные особенности традиции Церкви Востока в вопросах и ответах. Assyrianchurch.Ru</ref> Меѓу популарните празници се деновите посветени на [[Богородица|Дева Марија]] (''Мат-Марјам'') — [[28 август]], на [[Свети Георги]] (''Мар-Гиваргиз'') — првиот понеделник од ноември според јулијанскиот календар, Мар-Заја — [[14 јуни]], [[26 септември]] и [[12 јануари]], како и Мар-Шалита — [[1 октомври|1]]–[[2 октомври]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://hierarchy.religare.ru/h-aincvost-assir.html Интернет-проект «Иерархия церквей» об Ассирийской церкви] (руски) [[Категорија:Асирска источна црква| ]] [[Категорија:Христијанството во Либан]] [[Категорија:Христијанството во Сирија]] [[Категорија:Христијанството во САД]] [[Категорија:Христијанството во Турција]] [[Категорија:Христијанството во Канада]] 8qu063jf1oewioiu1sm4rn5dos4nk9u 5649454 5649453 2026-10-24T17:18:44Z Andrew012p 85224 5649454 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Христијанска вероисповед | name = Асирска црква на Истокот | native_name = ܥܕܬܐ ܩܕܝܫܬܐ ܘܫܠܝܚܝܬܐ ܩܬܘܠܝܩܝ ܕܡܕܢܚа ܕܐܬܘܪ̈ܝܐ | image = Assyrian patriarchate.jpg | caption = Седиштето на Асирската патријаршија во Анкава | leader_title = Поглавар | leader_name = Ава III | main_classification = црква на Истокот | liturgy = [[источносириски обред]] | language = [[Сириски јазик|сириски]], [[Арамејски јазик|арамејски]] | headquarters = [[Анкава]], [[Ербил]], [[Ирак]] | founder = [[апостол Петар]], [[апостол Тома]], [[Апостол Јуда|апостол Тадеј]], Свети Мари | members = 400.000+ (2011) | website = {{URL|http://assyrianchurch.org}} }} '''Асирска црква на Истокот''' (целосно име: '''Света апостолска соборна асирска црква на Истокот''', [[Арамејски јазик|арам]]. ܥܕܬܐ ܩܕܝܫܬܐ ܘܫܠܝܚܝܬܐ ''ܩܬܘܠܝܩܝ ܕܡܕܢܚܐ ܕܐܬܘܪ̈ܝܐ'') — [[христијанска црква]] од источносирискиот обред, една од предефеските цркви, која настанала меѓу [[Арамејски јазици|арамеојазичното]] население во [[Месопотамија]] во [[I век|I век]]. == Вероучение == === [[Христологија]] === Во книжевноста обично се тврди дека Сиро-персиската црква се придржува до [[Несторијанство|несторијанството]].<ref>Напр.: ''Macomber W. F.'' The Christology of the Synod of Seleucia-Ctesiphon, A.D. 486 // Orientalia Christiana Periodica 24 (1958), pp. 142—154.</ref> Меѓутоа, треба да се има предвид дека ниту учењето на [[Несториј Цариградски|Несториј]], забележано во неговите списи, ниту учењето на Сиро-персиската црква што се разликува од него, не се идентични со учењето што под името несторијанство било осудено на [[Трет вселенски собор|Третиот вселенски собор]] во [[Ефес]].<ref>''Bethune-Baker J. F.'' [http://www.archive.org/details/nestoriushistea00beth Nestorius and his teaching: a fresh examination of the evidence]. Cambridge: [[Cambridge University Press]], 1908.</ref> Христолошката формула прифатена од оваа Црква — „Две природи, две кноми (конкретни реализации на природите), во едно лице и една волја на Христа“ — е формулирана во [[VII век]] од страна на [[Мар (титула)|мар]] Бавај Велики.<ref>{{Cite web |url=https://web.archive.org/web/20220814071052/https://bigenc.ru/religious_studies/text/1835047 |title=Ассирийская церковь Востока |author=Селезнев Н. Н. |publisher=Большая российская энциклопедия |access-date=24 октомври 2026}}</ref><ref>{{citation|first=Wilhelm |last=Baum|url=http://books.google.com/books?id=yt0X840SjpEC&dq=baum%20winkler&source=gbs_book_other_versions |title=The Church of the East: a concise history |isbn=0-415-29770-2|year= 2003|lang=en}}</ref> === Еклезиологија === И покрај тоа што етничкото јадро на црквата во [[Персија]] секогаш го сочинувале Источните Сиријци, во древноста оваа црква исповедала своевидна соборна (католичка) еклезиологија, која го делела целиот свет на два дела (по границата меѓу Римското и Персиското Царство) и ја сметала за своја канонска територија целиот Исток. Ваквата поделба е одразена како во името на црквата — ''„Црква на Истокот“'', така и во титулата на поглаварот — ''„католикос на Истокот“'', која била прифатена во [[310]] г. од епископот на [[Селевкија]]-Ктесифон, Бар Гагај. Оваа доктрина била официјално потврдена и од претставниците на Римо-византиската црква во [[410]] г., на соборот со кој претседавал католикосот Мар Исхак, свикан за прифаќање на одлуките од [[Прв вселенски собор|Првиот вселенски собор]]. На овој собор, со одобрение на [[Византиско Царство|византискиот]] пратеник Марута, католикосот на Црквата на Истокот бил наречен ''„Католикос и глава на сите епископи на целиот Исток“''. Соодветно, на титулата ''„патријарх на Западот“'' претендирале [[Папа|епископите на Рим]], што било вклучено и во списокот на нивните титули. Меѓутоа, оваа поделба била надмината со понатамошната историја кога Асирската црква на Истокот, која со своите епархии го опфаќала целиот Исток сѐ до Јапонија, ги изгубила сите тие територии и повторно се ограничила речиси само на источносирискиот етнос во [[Месопотамија]], додека Римската црква, напротив, зајакнала и го проширила своето влијание низ целиот свет. == Богослужба == Асирската црква се придржува до традиционалниот источносириски богослужбен обред. Се користат три типа литургии: 1) Тадеј и Мари (инаку мар Адај и мар Мари), 2) Теодор Мопсуестиски и 3) Несториј. Службата се одвива на класичен [[Сириски јазик|сириски јазик]] (во храмовите на Индиската епархија — исто така и на јазикот [[Малајаламски јазик|малајалам]]). Во храмовите на Асирската црква на Истокот нема икони ниту статуи; наместо нив, на ѕидовите од црквите се поставени цитати од Библијата. Постои почитување на името на Бога „Јахве“, кое во облик на буквите „јуд“ и „хи“ или „јуд“ и лигатурата „хи+вав“ се прикажува во црквите, во богослужбените книги и на крстовите (но нема поклонување на таквите слики ниту јудејска забрана за изговарање на името на Бога). Силата и Славата Божја вообичаено се нарекуваат „Шехина“, како во [[Јудаизам|јудаизмот]]. Распространети се благодарствените подароци во вид животни по даден завет, кои често погрешно се нарекуваат жртвопринесување — кога човекот бара нешто од Бога и дава завет дека ќе направи дар кога барањето ќе му се исполни. Заветното животно (овен или петел) се коли во дворот на храмот, месото се вари и се дели на сите верници по богослужбата. Кај одделни асирски племиња, како етнографски (а не црковни) традиции, се зачувале и некои јудејски обичаи, како што е почитувањето на саботниот одмор (кој може да се почитува или во недела или во сабота) или забраната за варење месо во млеко. Сите овие факти го потврдуваат древното, сѐ уште јудеохристијанско потекло на Црквата на Истокот во апостолската епоха, кога христијанството сѐ уште не подлегнало на хеленизација, како и древноста на [[Диофизитство|диофизитството]]. [[Податотека:Interior view of the Church of Saint John the Baptist, an Assyrian Church of the East cathedral in Ankawa 03.jpg|мини|Внатрешност на катедралниот собор „Свети Јован Крстител“ во Анкава]] Сѐ до XIX век, Асирската црква на Истокот се нарекувала Сириска црква на Истокот. Според мислењето на низа научници, преобразбата на називот „Асирија“ во „Сирија“ настанала како последица на влијанието на [[Арамејски јазици|арамејскиот јазик]], на кој Асирците преминале уште во периодот на постоењето на Стара [[Асирија]], и неговото азбучно писмо.<ref>Л. Н. Гумилёв. История Востока. Глава XIV. Новоассирийское царство. http://gumilevica.kulichki.net/HE1/he114.htm</ref> Во арамејскиот јазик буквата „алаф“ на почетокот од зборот можела да не се изговара, што предизвикало читање на „Асирија“ како „Сирија“, односно испаѓање на оваа буква и губење на удвојувањето на првата согласка. Затоа многу истакнати претставници на Црквата на Истокот, кои дале свој придонес во светското христијанство, во грчката и римската традиција добивале префикс „Сирин“ кон името: [[Ефрем Сирин]], [[Исак Сирин]]. Во Асирската црква на Истокот се признаваат седум [[Света тајна|свети тајни]]: ''[[Крштевање|крштевање]]'', ''[[Евхаристија|евхаристија]]'', ''[[Свештенство|свештенство]]'', ''[[Миропомазание|миропомазание]]'', ''[[Покајание|покајание]]'' (без [[Исповед|исповед]]), ''свет квасец'' и ''крстен знак''. Тајните [[крштевање]] и [[Евхаристија|евхаристија]] се сметаат за главни. Тајната свет квасец е поврзана со верувањето дека парче [[Леб|леб]], разделено на [[Тајна вечера|Тајната вечера]] на [[Исус Христос]], било донесено од апостолот Тадеј на Истокот, и неговите трошки постојано се користат во евхаристијата. Во секој нов раствор од брашно за просфора се додаваат трошки од претходно осветениот леб.<ref>Селезнев Н. Н. Характерные особенности традиции Церкви Востока в вопросах и ответах. Assyrianchurch.Ru</ref> Меѓу популарните празници се деновите посветени на [[Богородица|Дева Марија]] (''Мат-Марјам'') — [[28 август]], на [[Свети Георги]] (''Мар-Гиваргиз'') — првиот понеделник од ноември според јулијанскиот календар, Мар-Заја — [[14 јуни]], [[26 септември]] и [[12 јануари]], како и Мар-Шалита — [[1 октомври|1]]–[[2 октомври]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://hierarchy.religare.ru/h-aincvost-assir.html Интернет-проект «Иерархия церквей» об Ассирийской церкви] (руски) [[Категорија:Асирска источна црква| ]] [[Категорија:Христијанството во Либан]] [[Категорија:Христијанството во Сирија]] [[Категорија:Христијанството во САД]] [[Категорија:Христијанството во Турција]] [[Категорија:Христијанството во Канада]] qy714xm051m17vi6x0res7zsy53irph Разговор:Асирска црква на Истокот 1 1406455 5649447 2026-10-24T16:20:06Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5649447 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx Кузман Фрчковски 0 1406456 5649450 2026-10-24T16:26:49Z SpectralWiz 106165 Создадена страница со: {{Infobox person | name = Кузман Фрчковски | native_name = | native_name_lang = | image = Kuzman Jakov Fruchkovski.jpg | image_size = 200п | image_upright = | landscape = | caption = | birth_name = Кузман Јаковов Фрчковски | birth_date = {{роден на|||1910}} | birth_place = {{роден во|Галичник}},... 5649450 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Кузман Фрчковски | native_name = | native_name_lang = | image = Kuzman Jakov Fruchkovski.jpg | image_size = 200п | image_upright = | landscape = | caption = | birth_name = Кузман Јаковов Фрчковски | birth_date = {{роден на|||1910}} | birth_place = {{роден во|Галичник}}, [[Отоманско Царство]] | baptised = | death_date = {{починал на и возраст|df=yes|1983|||1910||}} | death_place = | monuments = | nationality = [[Отоманско Царство|Отоманец]]<br>[[Југословен]] | ethnicity = [[Македонец]] | other_names = | siglum = | citizenship = | education = | alma_mater = | occupation = [[зограф]], [[иконописец]] | years_active = | era = | employer = | organization = | known_for = цркви | notable_works = во текстот | style = | title = | term = | predecessor = | successor = | spouse = | children = | parents = [[Јаков Фрчковски]] | mother = | father = | relatives = | family = | callsign = | awards = | website = | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''Кузман Јаковов (Јанков) Фрчко(в)ски''' ([[Галичник]], [[1910]] – ?, [[1983]]) — [[Македонци|македонски]] [[зограф]] и [[иконописец]], претставник на [[Дебарска школа|Дебарската школа]], последен зограф од лозата на [[Фрчковци]].<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://okno.mk/node/28203|title=СОС за старото огниште на резбарите, иконописците и фрескосликарите|last=Граоркоски|first=Косто|date=15 мај 2013|work=Окно|accessdate=24 октомври 2026}}</ref><ref name="Дебарско-кичевска епархија" /> == Животопис == [[Податотека:Викиекспедиција во Копачка 181.jpg|лево|мини|Фреска на Св. Никола над влезот во [[Црква „Св. Никола“ - Иванчишта|истоимената црква]] во с. [[Иванчишта]], [[Кичевско]], дело на Кузман Фрчковски.]] Роден е во 1910 г. во реканската паланка [[Галичник]], тогаш во [[Отоманското Царство]], во семејството на [[Јаков Кузманов]] (1879–1952).<ref name=":1" /> Произлегува од големиот зографски род [[Фрчковци]]. Негови икони и живописи има во црквите „[[Црква „Св. Петар и Павле“ - Кичево|Св. Петар и Павле]]“ во [[Кичево]],<ref name="Дебарско-кичевска епархија">{{нмс|url=http://dke.org.mk/namesnistva/kicevsko.asp%2304_cetvrta_kicevska_parohija|title=Кичевско архијерејско намесништво|publisher=Дебарско-кичевска епархија|archive-url=https://web.archive.org/web/20120517142242/http://www.dke.org.mk/namesnistva/kicevsko.asp#04_cetvrta_kicevska_parohija|archive-date=17 мај 2012|access-date=24 октомври 2026}}</ref> „[[Црква „Св. Никола“ - Букојчани|Св. Никола]]“ во с. [[Букојчани]],<ref name="Дебарско-кичевска епархија" /> „[[Црква „Св. Петка“ - Тајмиште|Св. Петка]]“ во [[Тајмиште]],<ref name=":1" /><ref name="Дебарско-кичевска епархија" /> „[[Црква „Св. Недела“ - Осој|Св. Недела]]“ во [[Осој (Кичевско)|Осој]],<ref name=":1" /><ref name="Дебарско-кичевска епархија" /> „[[Црква „Св. Никола“ - Иванчишта|Св. Никола]]“ во [[Иванчишта]],<ref name="Дебарско-кичевска епархија" /> „[[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Девич|Св. Ѓорѓи]]“ во [[Девич]],<ref name=":1" /> „[[Црква „Св. Атанасиј“ - Подвис|Св. Атанасиј]]“ во [[Подвис (Кичевско)|Подвис]],<ref name=":1" /> „[[Црква „Св. Петар и Павле“ - Србјани|Св. Петар и Павле]]“ во [[Србјани]],<ref name=":1" /> „[[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Трубарево|Св. Ѓорѓи]]“ во [[Трубарево]],<ref name=":1" /> „[[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Вруток|Св. Архангел Михаил]]“ во [[Вруток]],<ref name="Слово 29">{{cite journal|last=Стојковић|first=Милош|authorlink=|year=2022|title=Шумије Вардар – али Срб(ина) у Врутоку више нема|url=https://www.srbi.org.mk/files/Newsletter/1706801632_Slovo_54.pdf|format=|journal=Слово|location=|publisher=Српски културно информативни центар Спона у Републици Северној Македонји|volume=|issue=54|pages=29|doi=|id={{ISSN|1857-5722}}|accessdate=|coauthors=|month=Септембар|lang-hide=|lang=sr}}</ref> како и во црквите во [[Гостивар]], [[Бабјак]], [[Брчево]], [[Струга]], [[Зелениково]], [[Бардовци]], [[Маџари]], [[Лешница (Кичевско)|Лешница]] и уште многу други цркви во [[Штипско]] и [[Тетовско]]. Фрчковски ја изработил и уникатната икона „Исус Христос на престол“ со злато во лист за митрополитот [[Архиепископ Охридски и Македонски г.г. Ангелариј|Ангелариј]].<ref name=":1" /> Починал во 1983 г.<ref name=":1" /> == Родословие == {{Фрчковци}} == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Фрчковски Јаковов, Кузман}} [[Категорија:Македонски зографи]] [[Категорија:Македонски иконописци]] [[Категорија:Претставници на Дебарската школа]] [[Категорија:Фрчковци]] d80dx70xl8w61q94i0d915l7lygd1oe Кузман Фрчкоски 0 1406457 5649451 2026-10-24T16:27:21Z SpectralWiz 106165 Пренасочување кон [[Кузман Фрчковски]] 5649451 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Кузман Фрчковски]] tqjp476dtllegcrtpgc5tt5zxx372n9 Книгите од серијалот „Кормиларката“ 0 1406458 5649495 2026-10-24T19:14:14Z ForestShutter 126802 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1370835506|Steerswoman books]]“ 5649495 wikitext text/x-wiki '''Книгите од серијалот „Кормиларката“''' се состојат од четири [[Фантастика|фантастични романи]] напишани од Розмари Кирстајн. == Историја на објавување == Серијалот се состои од четири книги: ''Кормиларката'' (1989), ''Тајната на Пограничјето'' (1992), ''Изгубениот кормилар'' (2003) и ''Јазикот на моќта'' (2004). <ref name="Walton">{{Наведена мрежна страница|url=https://reactormag.com/not-only-science-fiction-but-more-science-fictional-than-anything-else-rosemary-kirsteins-steerswoman-books/|title=Not only science fiction, but more science fictional than anything else: Rosemary Kirstein's Steerswoman books|last=Walton|first=Jo|date=2008-10-30|work=Reactor|language=en-US|accessdate=2024-06-09}}</ref> Планирано е серијалот да содржи вкупно седум книги. <ref name="Doctorow">{{Наведена мрежна страница|url=https://pluralistic.net/2024/05/04/the-wulf/|title=Rosemary Kirstein's "The Steerswoman"|last=Doctorow|first=Cory|date=2024-05-04|work=Pluralistic: Daily links from Cory Doctorow|language=en-US|accessdate=2024-06-09}}</ref> Првите две книги биле објавени и во заедничкото издание ''„Патот на кормиларката“'' во 2003 година. <ref name="Carey">{{Наведена мрежна страница|url=https://data.nesfa.org/reviews/Carey/steerswomansroad.htm|title=The Steerswoman's Road -- Rosemary Kirstein|last=Carey|first=Elisabeth|work=New England Science Fiction Association, Inc.|accessdate=2024-08-22}}</ref> Книгите првично биле објавени од „Дел Реј Букс“, но Кирстајн подоцна повторно ги стекнала авторските права за да може да ги издава самостојно. <ref name="Doctorow" /> == Дејство == Кормиларката е патувачка научничка која е обврзана да одговори на секое поставено прашање, под услов лицето што ја прашува за возврат искрено да одговори на нејзините прашања. Секој што ќе одбие да одговори на прашање од некоја кормиларка се соочува со забрана: ниту една друга кормиларка повеќе нема да одговори на неговите прашања. Единствено волшебниците не ги почитуваат кормиларките, чувајќи ги своите магични способности во строга тајност. Делото на Кирстајн често се определува како [[научна фантастика]] со елементи на фантазија. [[Џо Волтон]] го опишува серијалот „Кормиларката“ како „не само научна фантастика, туку нешто што повеќе наликува на научна фантастика од речиси сè друго“. <ref name="Walton" /> Кори Доктороу, зборувајќи за „Кормиларката“, вели дека „дури и жанрот на книгата е загатка чиешто решавање ќе ви донесе огромно задоволство“. <ref name="Doctorow" /> Серијалот обработува теми како технолошкиот развој, интеракцијата меѓу различни видови и распределбата на знаењето. <ref name="Nicoll-Steerswoman">{{Наведена мрежна страница|url=https://jamesdavisnicoll.com/review/the-steerswoman|title=The Steerswoman|work=James Nicoll Reviews|accessdate=2024-06-02}}</ref> == Содржина на романите == === ''Кормиларката'' === Роуан, една кормиларка, истражува необични скапоцени камења што се пронајдени расфрлани низ земјата. Таа тргнува на пат заедно со Бел, воин од Пограничјето, кој носи појас украсен со такви камења. Двапати се нападнати од војници на волшебниците, поради што кормиларките заклучуваат дека волшебниците се обидуваат да го спречат истражувањето на Роуан. За да може да лаже и да патува прикриено, Роуан се откажува од својот статус на кормиларка. Во меѓувреме, тинејџерот Вил бега од својот мал роден град. Тој има талент да предизвикува експлозии, слично на она што понекогаш го прават волшебниците. Се придружува на Роуан и Бел, надевајќи се дека ќе му помогнат да стане чирак на некој волшебник. Роуан и Бел се инфилтрираат во тврдината на двајца волшебници, каде што е заробена Роуан. Таа слободно им споделува информации, без да поставува прашања на кои тие би можеле да одбијат да одговорат. Така дознава дека волшебниците ги следат наредбите на еден таинствен волшебник од повисок ранг, Сладо. Бел и Вил ја ослободуваат Роуан, користејќи ја експлозивната магија на Вил за да ја уништат тврдината. Роуан се среќава со друг волшебник и му објаснува дека обидите на Сладо да го спречи нејзиното истражување се залудни, бидејќи ширењето на знаењето не може да се запре. Таа открива дека скапоцените камења се делови од урнатата Патоводна ѕвезда — орбитален сателит што волшебниците го користат за својата магија. Демонстрацијата на способностите на Вил го убедува волшебникот да го прифати како чирак. Вил заминува ветувајќи дека ќе ги сподели тајните на волшебниците со кормиларките доколку открие дека нивната таинственост не е оправдана со добри причини. === ''Тајната на Пограничјето'' === Откако ќе ги преживее обидите за убиство во првата книга, Роуан го продолжува истражувањето на мистеријата поврзана со сините скапоцени камења. Сега кога знае дека тие се фрагменти од паднатата Патоводна ѕвезда, таа тргнува кон местото каде што се верува дека паднал сателитот. Патувањето ја води низ Пограничјето, област чии биологија, човечка култура и услови на животната средина се разликуваат од оние во Внатрешните Земји, од каде што потекнува Роуан. Таа и Бел ги напуштаат Внатрешните Земји и навлегуваат во Пограничјето, каде се среќаваат со повеќе племиња на Пограничните жители. На крајот се согласуваат да патуваат на север со една група. Како што патуваат и се среќаваат со други племиња и имаат судири со слугите на волшебниците, опасноста станува сè поголема. Волшебниците извршуваат разорен напад што за малку ќе го уништи целото племе, а целосно уништува неколку други. По овој настан, Роуан и Пограничните жители мора да се соочат со нови сознанија и со заканата од идни катастрофи. Тие почнуваат да се подготвуваат за здружување на силите. <ref name="Nicoll-Outskirter">{{Наведена мрежна страница|url=https://jamesdavisnicoll.com/review/the-outskirters-secret|title=The Outskirter's Secret|work=James Nicoll Reviews|accessdate=2024-06-02}}</ref> <ref name="Marcus">{{Наведена мрежна страница|url=https://blogcritics.org/book-review-the-steerswomen-series-by/|title=Blog Critics Book Review: The Steerswomen Series by Rosemary Kirstein|last=Marcus|first=Richard|date=2005-11-07|work=Blogcritics|language=en-US|accessdate=2024-06-02}}</ref> === ''Изгубениот кормилар'' === Во потрага по информации што би ја одвеле до Сладо, Роуан патува во приморскиот град Алемет. Таму бара одговори во Анексот, резервна архива во која се чува целокупното знаење на кормиларките. Открива дека архивата е лошо одржувана и неуредна, па се вклучува во животот на градот додека се обидува да ја организира библиотеката. Во тој процес повторно се среќава со својот стар пријател Јанус, поранешен кормилар кој ја напуштил еснафската организација без објаснување. Нејзината потрага по Сладо е целосно нарушена кога во градот пристигнуваат опасни суштества од Пограничјето. === ''Јазикот на моќта'' === По нивните средби во Пограничјето и откритието за вистинската природа на паднатата Гајдстар, Роуан и нејзиниот придружник, воинката Бел од Пограничјето, патуваат во градот Донер. Нивната цел е да ја истражат историјата на Сладо, моќниот и таинствен волшебник одговорен за уништувањето на Гајдстар и за сè поразорните напади врз Пограничјето. Истражувањето се сосредоточува на минатото на Сладо и неговата поврзаност со Киран, поранешен волшебник од Донер, кој доживеал драматична и необјаснета промена на личноста кон крајот на животот. Во Донер, Роуан и Бел повторно се среќаваат со Вилам, поранешниот чирак на волшебникот од првата книга. Додека Роуан ја истражува историјата на градот и составува делови од мозаикот од децении стари документи и сеќавања на постари жители, таа открива сложена приказна за настаните од минатото, која фрла светлина врз тајните на волшебниците. Истрагата открива дека Киран открил нешто длабоко и значајно што целосно го променило неговиот поглед на светот, како и дека Сладо, кој во тоа време бил негов чирак, имал важна улога во настаните. Тројцата дознаваат дека клучни информации можеби се скриени во домот на сегашниот волшебник, кој претходно бил резиденција на Киран. За да дојдат до тие сознанија, тие смислуваат план за провала во строго чуваната куќа. Планот вклучува намамување на моќниот волшебник надвор од домот и совладување на магичните и технолошките одбранбени системи. Нивната инфилтрација ги приближува до откривањето на вистинската природа на моќта на волшебниците, нејзината поврзаност со технологијата на Гајдстар и мотивите зад разорните постапки на Сладо. == Критички осврти == Џо Волтон го опишала романот „Кормиларката“ како „извонредно забавен за читање“, со „навистина добра проза“, <ref name="Walton" /> додека Џејмс Никол изјавил дека тоа е „она кон што треба да се стреми научната фантастика“. <ref name="Nicoll-Steerswoman" /> Изданието ''Порнокич'' го опишало романот „Кормиларката“ како „прекрасен пример за епска приказна во која разумот ја надминува физичката сила, а досетливоста ја надминува предодреденоста што ја носи магијата“. Притоа забележало дека, за разлика од многу други дела од истото време, книгата „не застарела лошо“. Џо Волтон за серијалот изјавила: „Многу е тешко во една приказна да се создадат откритија што имаат различно значење за читателот и за ликовите, но Кирстајн со нежна елеганција ја надминува оваа постојана бездна.“ <ref name="Walton" /> Ричард Маркус, во својата рецензија за „Блог критичари“ напишал: „Г-ѓа Кирстајн создала прекрасни ликови што ги прават темите за кои пишува уште пореални.“ <ref name="Marcus" /> Во 2012 година, ''„Кормиларката“'' била вклучена во книгата на Демиен Бродерик и Пол Ди Филипо „ ''Научна фантастика: 101 најдобар роман од 1985-2010“,'' продолжение на ''„Научна фантастика: 100-те најдобри романи“'' од 1985 година. <ref name="101Best">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/sciencefiction100000brod/page/52/mode/2up?q=steerswoman|title=Science fiction: the 101 best novels, 1985-2010|last=Broderick|first=Damien|date=2012|publisher=Nonstop Press|isbn=978-1-933065-39-7|location=New York|pages=53–55|via=Internet Archive}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Фантастични романи]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] h3t6u3yywny2t9kq6cgx4v25c5qrhmz Категорија:Спејс шатл 14 1406459 5649503 2026-10-24T19:47:17Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: {{Катпов}} {{рв|Space Shuttle program}} [[Категорија:Програми за вселенски летови со екипаж]] [[Програми на НАСА]] 5649503 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Space Shuttle program}} [[Категорија:Програми за вселенски летови со екипаж]] [[Програми на НАСА]] jm3kboowinqyuujn4ht217bz8ddhky4 5649504 5649503 2026-10-24T19:47:32Z Bjankuloski06 332 5649504 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Space Shuttle program}} [[Категорија:Програми за вселенски летови со екипаж]] [[Категорија:Програми на НАСА]] qlzm02hbkuri01cl21si3y8h6pejddp Предлошка:Fb team Merida 10 1406460 5649508 2026-10-24T20:12:12Z Carshalton 30527 Создадена страница со: [[Податотека:Bianco e Nero.svg|20px|Мерида]] {{fb team |t=Мерида |tan=Клуб Полидепортиво Мерида |tc=ESP |abb={{#if:{{{abb|}}}|MER}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_предлошки Шпанија|Мерида]] </noinclude> 5649508 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bianco e Nero.svg|20px|Мерида]] {{fb team |t=Мерида |tan=Клуб Полидепортиво Мерида |tc=ESP |abb={{#if:{{{abb|}}}|MER}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_предлошки Шпанија|Мерида]] </noinclude> gmj4mj8yq9gf6d79rwfzv71xan4joh0 Диво возење низ ноќта 0 1406461 5649510 2026-10-24T20:15:36Z Erikatrpeska 130068 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1333013833|A Wild Ride Through the Night]]“ 5649510 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Книга|name=Диво возење низ ноќта|image=A_Wild_Ride_Through_the_Night_(fair_use).jpg|caption=Илустрација на корицата на првото издание на англиски јазик|alt=Cover of the first English-language edition of "A Wild Ride Through the Night" by Gustave Dore|author=Валтер Мерс|title_orig=Диво патување низ ноќта|orig_lang_code=de|title_working=|translator=[[Џон Браунџон]]|illustrator=Гистав Доре|cover_artist=|country=Германија|language=Германски|series=|subject=|genre=Фантазија|published=|media_type=|pages=223|awards=|isbn=978-3442452910|oclc=|dewey=|congress=|preceded_by=|followed_by=|wikisource=}} '''''Диво возење низ ноќта''''' ({{Langx|de|Wilde Reise durch die Nacht}}) е роман од германскиот автор/карикатурист Валтер Моерс. Првпат била објавена на германски јазик во 2001 година и е приказна за Густав Доре, младо момче кое тргнува на фантастична авантура за да ѝ пркоси на Смртта. Приказната е заснована на 12 гравури од [[Гистав Доре|Густав Доре]].<ref>{{Наведено списание|last=Cassada|first=Jackie|date=12 February 2004|title=A Wild Ride Through the Night (book)|journal=Library Journal|volume=129|issue=3|page=167}}</ref> Оваа книга всушност е напишана од Моерс пред неговите раскази за Замонија, но не била објавена во Велика Британија сè до 2004 година, а во САД сè до 2008 година. Била преведена на англиски од германски од Џон Браунџон. Самата приказна не е сместена во Замонија, како што се случува во повеќето други романи на Моерс. Користените илустрации се земени од „[[Песната на стариот морнар|Поговорката на древниот морнар]]“, ''[[Бесниот Орландо|Орландо Бесен]]'', „[[Гарванот (поема)|Гавранот]]“, ''[[Дон Кихот]]'', ''[[Legend of Croquemitane|Легендата за Крокемитан]]'', ''[[Гаргантуа и Пантагруел]]'', ''Изгубениот рај'' и [[Библија|Библијата]].<ref>{{Наведено списание|date=15 July 2008|title=A Wild Ride through the Night|journal=Kirkus Reviews|volume=76|issue=14|page=20}}</ref> Песната на Blind Guardian, од албумот ''A Twist in the Myth'', „This Will Never End“, е базирана на оваа книга. == Резиме на заплетот == Приказната започнува со 12-годишниот Густав, капетан на ''бродот „Авантура“'', додека се обидува да избега од смртоносното торнадо „сијамски близнаци“. Кога бурата конечно го стигнува неговиот екипаж, сите се убиени освен Густав, кој ја среќава Смртта и неговата луда сестра Деменција. Откако злобните браќа и сестри играат коцки за душата на Густав, Смртта му дава шест навидум невозможни задачи за да остане жив.<ref>{{Наведено списание|date=28 July 2008|title=A Wild Ride through the Night|journal=Publishers Weekly|volume=255|issue=30|page=52}}</ref> За една ноќ, тој мора да се соочи со шест џинови, да спаси девојка во неволја од канџите на змеј, да се истакне среде шума од зли духови, да се сретне со Најчудовиштето од сите чудовишта, па дури и да се сретне себеси. == Наводи == {{Наводи}}{{Walter Moers}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Статии со текст на германски]] [[Категорија:Фантастични романи]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 9ogf3ckvcvtk1lhnjh05hwd5htrmirf Ноќта на желбите 0 1406462 5649523 2026-10-24T21:25:40Z Erikatrpeska 130068 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1361057155|The Night of Wishes]]“ 5649523 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Книга|name=Ноќта на желбите: Или сатана-архео-идеал-ко-пеколниот напиток за остварување замисли|title_orig=Der satanarchäolügenialkohöllische Wunschpunsch|image=Book cover Der satanarchäolügenialkohöllische Wunschpunsch.jpg|caption=|authors=[[Михаел Енде]]|illustrators=|cover_artist=|country=Германија|language=Германски|series=|genres=[[Фантазија (книжевен жанр)|Фантазија]]|publisher=|release_date=|media_type=Print|pages=|isbn=|congress=|oclc=}} '''''Ноќта на желбите: Или сатанархеолидеалкохелската поимна напивка''''' е германска [[Фантастика|фантастична]] книга од германскиот автор на детски книги [[Михаел Енде|Михаел Енде,]] која првпат била објавена во 1989 година и наградена со швајцарската книжевна награда „La vache qui lit“ во 1990 година. Оригиналниот германски наслов бил ''Der satanarchäolügenialkohöllische Wunschpunsch''. == Заплет == Во 17 часот на [[Новогодишна ноќ|Нова Година]] (значајно наречена Ден на Свети Силвестер во Германија), злиот волшебник Велзевул Препостерор е посетен од Маледиктус Т. Магот, емисар на истоимениот и патрон на Препостерор, Министерот на Темнината. Магот го информира Препостерор дека не ги исполнил условите на договорот што бара одреден број зли дела. Препостерор го нуди изговорот дека Високиот совет на животните го испратил мачорот Маурицио како шпион, што го принудило да биде повнимателен во својата работа. Магот му се заканува на Препостерор со „заплена“ доколку не ја исполни својата квота до полноќ. Препостерор ги здружува силите со својата тетка — злобната вештерка Тирананија Вампирела. Неа исто така ја контактирал Магот во име на неговиот господар Мамон, а дополнително и пречел гавранот-шпион Јаков. Заедно, тие се обидуваат да ја подготват таканаречената „Поимна напивка“ која му исполнува било каква желба на оној што ќе ја испие, со надеж дека така навреме ќе ги исполни своите обврски. Врачарите од општо не се трудат да ја сокријат својата работа од животните бидејќи напивката работи обратно: ако некому му посакаат добро здравје, тој всушност ќе се разболи. Додека магионичарите го следат долгиот и комплициран рецепт за напивката, постојано пречки еден на друг, Маурицио и Јаков талкаат по улиците, барајќи начин да го спречат злобниот план. Додека стигнуваат до градската [[Соборна црква|катедрала]], Јаков се сеќава дека слушнал слабост на напивката: ако не е целосно испиена пред да заѕвонат црковните ѕвона на полноќ, напивката нема да ги поништи желбите дадени на неа, туку ќе ги исполни точно онака како што се изговорен. Охрабрен од оваа мала надеж, Маурицио почнува да се качува по кулата на катедралата за да ги заѕвони камбаните. Иако Јаков сфаќа дека ќе заврши работа само вистинското новогодишно ѕвонење, Маурицио не се откажува и продолжува да се качува низ ледениот студ, па Јаков тргнува по него. Кога конечно стигнуваат на врвот, двете животни се онесвестуваат од исцрпеност. Кога доаѓаат кај себе, пред нив се појавува самиот [[папа Силвестер I]], кој секоја година доаѓа од задгробниот свет за да бие од камбаните. Бидејќи времето надвор е замрзнато, Свети Силвестер успева однапред да им даде една нота од полноќното ѕвонење. Иако тоа ѕвоно официјално ќе заѕвони дури на полноќ, нотата може ретроактивно да ја уништи магичната напивка доколку се додаде во неа. Маурицио и Јаков патуваат со брзина на звукот назад до домот на Препостерор благодарение на белешката, која тајно ја фрлаат во неодамна завршената напивка. Магионичарите почнуваат да му посакуваат на светот се најдобро со секоја голтка од напивката, верувајќи дека предизвикуваат штета. Додека се приближува полноќ, двајцата се многу пијани и немаат повеќе желби да си замислуваат, па решаваат да се забавуваат на сметка на своите миленици. Откако им посакаа „здравје“, двете животни целосно се опоравуваат од нивната мака. Магионичарите се запрепастени, но премногу пијани за да разберат што се случило. Додека гавранот и мачката бегаат од куќата, магионичарите се обидуваат да се проколнат еден со друг, но наместо тоа стануваат убави и љубезни. Конечно сфаќаат дека напивката буквално им ги исполнила сите желби и се борат да замислат зла желба со последните капки, но сега се премногу добри за да му посакаат зло на некого. Во паника, тие посакуваат да се вратат на старите места и да се онесвестат пијани. По полноќ, Магот ги запленува душите на магионичарите, додека Маурицио и Јаков го набљудуваат ноќното небо, ентузијастички планирајќи ја својата иднина во подобриот свет што Препостерор и Вампирела несвесно го создадоа. == Ликови == ''Забелешка: Освен ако не е поинаку наведено, информациите на сликите се однесуваат на изданието со тврди корици објавено од Thienemann-Esslinger Verlag, 12-то издание 2016 година.<ref>Michael Ende: ''Der satanarchäolügenialkohöllische Wunschpunsch'', Thienemann-Esslinger Verlag GmbH, Stuttgart, 12th edition 2016. {{ISBN|978-3-522-17948-5}}</ref>'' * Злиот волшебник '''Велзевул Препостерор''' (Велзевул Ирвицер) има 187 години и затоа е релативно млад за своите врсници. Тој е висок, ќелав, слаб човек со испакнати уши, закривен нос и уста со тенки усни која е збрчкана „како јаболко сушено на сонце“. Тој носи свилена наметка во неговата омилена боја, отровно зелена. Магионичарот е именуван по својот патрон, ѓаволот Велзевул, министерот на темнината. * Вештерката за пари '''Тирана Вампирела''' (тетка Тити, Тирана Вамперл) има речиси 300 години, но „сè уште е многу активна во својата професија“. Таа е буквално широка колку што е висока. Нејзиното видливо остарено „лице како мопс“ е силно нашминкано. Таа носи сулфурно-жолта вечерна тоалета со црни пруги и огромна количина накит. Наместо чанта, таа носи мал сеф со себе. Нејзин покровител е Мамон, пеколниот министер за финансии. * Младиот трибоен мачор '''Маурисио ди Мауро''' (Maurizio di Mauro) е шпион на „Високиот совет на животни“. За време на неговото време со Препостерор, тој станал здодевен и летаргичен и ја занемарил својата мисија. Тој првично дозволил да биде измамен и го сметал Препостерор за „добротвор на животните“. Иако е само обичен уличен мачор, тој сонува да биде пејач од старо благородничко неаполско семејство. * Стариот песимист гавран '''Џејкоб Скрибл''' (Јакоб Кракел) е исто така шпион на „Високиот совет на животните“, имено на Тирана Вампирела. Тој е прилично искинат, изгледа како голем компир „... во кој некој забодел неколку црни пердуви“. Тој го просветлува Маурицио за вистинската природа на Препостерор. * '''Maledictus T. Maggot''' (Maledictus Made) е службеник на ѓаволот. Тој е облечен во црно и носи палто, шапка и ракавици. Лицето му е бледо, очите му се безбојни и без очни капаци. * Секоја година статуата на [[Папа Силвестер I|папата Силвестер I]] (Силвестер I) оживува на нејзиниот именден за да ги заѕвони ѕвоната на катедралата на полноќ. Тој е слаб старец кој носи везено златно мантил со бискупска митра и крозиер. Тој има густи бели веѓи, а очите му се водно сини. == Наслов == [[File:Der_satanarchäolügenialkohöllische_Wunschpunsch.ogg|мини| Прочитан германскиот наслов]] Зборот satanarchäolügenialkohöllisch е [[Стопеница|портманто]] од германските зборови Satan, Anarchie (анархија), Archäologie (археологија), Lüge (лага), genial (генијален), Alkohol (алкохол) и höllisch (пеколен). == Адаптации == * ''Wunschpunsch'' (2000-2002), анимирана серија во режија на Филип Амадор == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.michaelende.de/ Официјална веб-страница на Мајкл Енде] * {{Imdb име|0256779|Michael Ende}} {{Michael Ende}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Night Of Wishes}} [[Категорија:Фантастични романи]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] hvpee93i1yuq8cyvmgofpasnd44ecuq Сребрениот сон 0 1406463 5649530 2026-10-24T21:38:33Z Erikatrpeska 130068 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1359189245|The Silver Dream]]“ 5649530 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Книга|name=Сребрениот сон|title_orig=|translator=|image=The Silver Dream Cover.jpg|caption=Корица на „Сребрениот сон“|author=[[Нил Гејман]], [[Мајкл Ривс]], [[Малори Ривс]]|illustrator=|cover_artist=|country=Соединети Држави|language=Англиски|series=|genre=Фантазија, научна фантастика|publisher=HarperTeen, издавачка куќа на [[HarperCollins|HarperCollins Publishers]]|pub_date=Aприл 23, 2013|english_pub_date=2013|media_type=|pages=|isbn=978-0-06-206796-8|congress=|oclc=|preceded_by=[[InterWorld]]|followed_by=[[Eternity's Wheel]]}} '''''„Сребрениот сон“''''' е фантастичен и научнофантастичен роман од Нил Гејман, Мајкл Ривс и Малори Ривс. Оваа книга е продолжение на романот ''„Интерсвет“'' од 2007 година, а бил објавен во 2013 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=vewTRGqIM44C|title=The Silver Dream|last=Gaiman|first=Neil|last2=Reaves|first2=Michael|last3=Reaves|first3=Mallory|date=2013-04-23|publisher=Harper Collins|isbn=978-0-06-206798-2|language=en}}</ref> == Резиме == ''„Сребрениот сон“'' ја продолжува приказната за Џои Харкер, навидум обичен тинејџер кој открил дека има способност да патува помеѓу паралелни димензии. Заедно со група други Џоиеви од различни Земји во други [[Мултиверзум|паралелни универзуми]], Џои и тимот на ИнтерВорлд се обидуваат да ги спречат силите на магијата (познати како HEX) и науката (позната како Бинарни) да насилно ги преземат сите Земји во различни универзуми. Во овој роман, Џои продолжува да се бори да го најде своето место во организацијата ИнтерВорлд, бидејќи сè уште е обвинет за смртта на популарен член на тимот. Додека тимот почнува да губи сè повеќе и повеќе територија во корист на Хекс и Бинари, Џои среќава мистериозна млада жена по име Акаша Џонс, чија моќ за скокање помеѓу димензии се чини дека се мери со неговата, па дури и ја надминува - и која можеби не работи за истите цели како него. == Позадина == Во книгата приказната им се припишува на Нил Гејман и Мајкл Ривс, а заслугата „напишана од“ им се припишува на Мајкл Ривс и Малори Ривс. Во објава на YouTube од април 2013 година, Гејман објаснил дека веќе некое време сакал да напише продолжение на ''„Интерсвет“'', но бил посветен на премногу други проекти. Првично, Гејман и Мајкл Ривс ја испланирале приказната за ''„Сребрениот сон“'', а Ривс отишол да го направи самото пишување. Сепак, Ривс, кој има [[Паркинсонова болест]], не можел да изврши многу (ако воопшто не) работа на книгата; наместо тоа, тој ѝ го предбидел пишувањето на својата ќерка Малори, која го заврши романот врз основа на планот што го разработиле Гејман и постариот Ривс.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=npdHx4cnWJM|title=THE SILVER DREAM by Neil Gaiman, Michael Reaves, and Mallory Reaves|date=2013-04-15|publisher=YouTube|accessdate=2014-03-13}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://enchantedinkpot.blogspot.ca/2013/06/an-interview-with-mallory-reaves-author.html|title=The Enchanted Inkpot: An Interview with Mallory Reaves, author of THE SILVER DREAM|last=Holder|first=Nancy|date=2013-06-05|publisher=Enchantedinkpot.blogspot.ca|accessdate=2014-03-13}}</ref> Според прегледот на ''„Сребрениот сон“'' на веб-страницата на Гејман, „Мелори ќе пишувала, Мајкл ќе уредувал, Нил ќе ги поканувал на суши и ќе воведувал голем пресврт во заплетот како „Ајде да го заробиме во иднина!“ или „Има предавник меѓу нив!“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mousecircus.com/bookdetails.aspx?BookID=22|title=Neil Gaiman's MouseCircus.com &#124; the Silver Dream – Description Details|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413144910/http://mousecircus.com/bookdetails.aspx?BookID=22|archive-date=2014-04-13|accessdate=2014-04-12}}</ref> Во истото видео од април 2013 година, Гејман открил и дека сите тројца писатели веќе се сретнале за да испланираат трет роман ''од „ИнтерВорлд“'' и дека авантурите на Џои ќе продолжат. Третата книга, ''„Тркалото на вечноста''“, била објавена во пролетта 2015 година. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.neilgaiman.com/ Лична веб-страница на Нил Гејман] [[Категорија:Фантастични романи]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] awgxy1os1at4igb50y6zmacdvdbko9g Гравитациско зрачење 0 1406464 5649600 2026-10-25T06:02:46Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Гравитациски бран]] 5649600 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Гравитациски бран]] 8bj7xxaepjo08hxdqrxfk4b82njuo8n Разговор:Универзитет во Тарту 1 1406465 5649611 2026-10-25T08:59:10Z Бабичев Д.(Тула) 137674 /* название */ ново заглавие 5649611 wikitext text/x-wiki == название == град Тартус в Сирии [[User:Бабичев Д.(Тула)|Бабичев Д.(Тула)]] <small>([[User talk:Бабичев Д.(Тула)|разговор]])</small> 09:59, 25 октомври 2026 (CET) ltee3ze77hu9hnvcwcoaeubrradi8mm 5649617 5649611 2026-10-25T09:27:20Z Pristome 130014 Requesting deletion ([[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]] v3.1d) 5649617 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{delete|1=No useful content <small>[[:m:Special:MyLanguage/User:TenWhile6/XReport|XReport]]</small>}}</noinclude> == название == град Тартус в Сирии [[User:Бабичев Д.(Тула)|Бабичев Д.(Тула)]] <small>([[User talk:Бабичев Д.(Тула)|разговор]])</small> 09:59, 25 октомври 2026 (CET) 7hpvxae621a2co0yntn8lapkazqn1ox Дохијар 0 1406466 5649620 2026-10-25T09:43:09Z Buli 2648 Создадена страница со: [[Податотека:Athos -- Dochiariou Monastery 01.jpg|мини|десно|250п|Поглед на манастирот Дохијар од морето]] '''Дохијар''' ({{lang-el|Μονή Δοχειαρίου}}) — [[православие|православен]] [[манастир]] на [[Света Гора]], сместен на западниот брег на Атонски Полуостров|Атонскиот Полуос... 5649620 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Athos -- Dochiariou Monastery 01.jpg|мини|десно|250п|Поглед на манастирот Дохијар од морето]] '''Дохијар''' ({{lang-el|Μονή Δοχειαρίου}}) — [[православие|православен]] [[манастир]] на [[Света Гора]], сместен на западниот брег на [[Атонски Полуостров|Атонскиот Полуостров]], во северна [[Грција]]. Посветен е на светите архангели [[Архангел Михаил|Михаил]] и [[Архангел Гаврил|Гаврил]] и го зазема десеттото место во хиерархискиот редослед на дваесетте светогорски манастири. Основан е кон крајот на X или почетокот на XI век и се вбројува меѓу најстарите манастири на Света Гора.<ref name="eforija">{{нмс |url=https://www.efachagor.gr/en/place/docheiariou-monastery/ |title=Docheiariou Monastery |publisher=Ephorate of Antiquities of Chalkidiki and Mount Athos |language=en |accessdate=25 октомври 2026 }}</ref> Манастирскиот комплекс е изграден на стрмен терен покрај морскиот брег, недалеку од манастирот [[Ксенофонт (манастир)|Ксенофонт]]. Неговата архитектура има изразен одбранбен карактер, со високи ѕидови, повеќекатни згради и одбранбена кула. Манастирот е особено познат по иконата на Пресвета Богородица Горгоепикоос (Брзопослушница), која зазема значајно место во неговиот духовен живот. == Историја == === Основање и византиски период === Според манастирското предание, Дохијар бил основан од монахот Евтимиј, ученик и соработник на [[Атанасиј Атонски|Атанасиј Атонски]]. Евтимиј претходно бил задолжен за управувањето со складиштата во [[Велика Лавра (Света Гора)|Велика Лавра]], каде што ја извршувал должноста ''дохијар'' (грчки: δοχειάρης). Од називот на оваа должност потекнува и името на манастирот.<ref name="eforija"/> Првобитната монашка заедница била основана во близина на пристаништето Дафни и била посветена на [[Свети Никола]]. Најраните документарни сведоштва за неа потекнуваат од 1013 година, додека називот Дохијар се среќава во документ од 1015 година. Поради пиратските напади, монасите во текот на XI век го напуштиле првобитното место и постепено се населиле на денешната локација.<ref name="biblioteka">{{нмс |url=https://www.aboutlibraries.gr/libraries/handle/20.500.12777/lib_113 |title=Βιβλιοθήκη της Ιεράς Μονής Δοχειαρίου |publisher=Περί Βιβλιοθηκών |language=el |accessdate=25 октомври 2026 }}</ref> Значаен период во раната историја на манастирот претставува управувањето на игуменот Неофит, кој според манастирското предание бил роднина на основачот Евтимиј. Со неговото име се поврзуваат обновувањето на манастирските градби, проширувањето на монашката заедница и изградбата на новиот соборен храм. Според зачуван натпис, храмот бил завршен во 1118 година. Во истата година Неофит составил манастирски устав, во кој храмот веќе се споменува како посветен на архангел Михаил.<ref name="eforija"/> Во текот на византискиот период манастирот уживал покровителство од повеќе владетели, меѓу кои биле [[Никифор III Вотанијат]], [[Алексиј I Комнин]] и [[Андроник II Палеолог]]. Нивната поддршка придонела за проширување на манастирските имоти и за зацврстување на неговата економска положба.<ref name="biblioteka"/> === Период на опаѓање и обнова === Од крајот на XIII и во текот на XIV век, манастирот бил изложен на чести пиратски напади, кои предизвикале материјални штети и економски тешкотии. Во XIV век помош му обезбедиле српскиот владетел [[Стефан Душан]] и византискиот цар [[Јован V Палеолог]]. Во текот на XV век манастирот постепено западнал, а неговата состојба дополнително се влошила во првите децении од османлиското владеење. Повторното заживување започнало во XVI век, кога биле преземени обемни градежни и обновителни работи.<ref name="biblioteka"/> Во обновата значајно учество имал [[Прохор (охридски архиепископ)|Прохор]], архиепископ на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]]. Во 1547 година, со негово ктиторство, била изградена новата манастирска трпезарија, поставена врз остатоците од постарата византиска трпезарија. Новата градба имала основа во облик на буквата Т и претставувала еден од поголемите градежни зафати во манастирот во XVI век.<ref name="eforija"/> Значајни средства за обновата обезбедил и молдавскиот владетел [[Александар Лапушнеану]], заедно со неговата сопруга Роксандра и нивниот син Богдан. Со нивната поддршка, за време на игуменот Теофил, бил обновен главниот манастирски храм. Според зачуваните сведоштва, изградбата се одвивала околу 1562–1563 година, додека неговото живописување било завршено во 1568 година.<ref name="eforija"/> Во XVII век продолжиле градежните работи. Биле подигнати нови манастирски крила, параклиси и делови од одбранбената кула. Во 1660 година манастирот добил статус на патријаршиски ставропигијален манастир, со сигилија на цариградскиот патријарх Партениј IV.<ref name="biblioteka"/> Во XVIII век биле извршени дополнителни обновувања, меѓу кои изградбата на камбанаријата во 1736 година и поставувањето на новиот резбан иконостас во 1783 година. За време на [[Грчка војна за независност|Грчката војна за независност]] (1821–1829), манастирот претрпел значителни загуби на движниот имот и црковните скапоцености. Во следниот период неговото економско и монашко закрепнување се одвивало постепено. Во 1980 година, со патријаршиска одлука, Дохијар повторно бил организиран како општожителен манастир, со заеднички монашки живот и управување.<ref name="biblioteka"/> == Архитектура == Манастирот Дохијар претставува компактен архитектонски комплекс со изразени одбранбени особености. Изграден е на стрмна падина, поради што неговите градби се распоредени на различни височини. Надворешните манастирски крила образуваат затворен простор, во чиј средиштен дел се наоѓа соборниот храм. Посебно се истакнува одбранбената кула, висока околу 28 метри, која во минатото служела за заштита на манастирот од напади.<ref name="opstina">{{нмс |url=https://dimosaristoteli.gr/en/mones/monastery-of-dochiariou/ |title=Monastery of Dochiariou |publisher=Municipality of Aristotle |language=en |accessdate=25 октомври 2026 }}</ref> === Соборен храм === Главниот манастирски храм, посветен на архангелите Михаил и Гаврил, бил обновен во втората половина на XVI век врз темелите и остатоците од постариот византиски храм. Се одликува со значителна височина, пространа припрата и архитектонски особености карактеристични за светогорските соборни цркви. Неговите фрески биле завршени во 1568 година и се припишуваат на зографот Ѕорѕис (Цорцис), претставник на [[Критска школа (иконопис)|Критската иконописна школа]]. Живописот претставува значајно остварување на поствизантиското црковно сликарство.<ref name="eforija"/> Во храмот се зачувани и постари византиски архитектонски елементи, меѓу кои мермерни столбови, капители и делови од првобитниот иконостас. Особено внимание привлекува мермерната плоча со претстава на легендарното вознесение на [[Александар Македонски]], мотив распространет во средновековната уметност. Денешниот позлатен дрворезбен иконостас потекнува од 1783 година, додека делови од постариот иконостас од XVI век се зачувани во манастирската збирка.<ref name="eforija"/> === Трпезарија и параклиси === Манастирската трпезарија, изградена во 1547 година со ктиторство на охридскиот архиепископ Прохор, се наоѓа во западниот дел на комплексот. Нејзината внатрешност била живописувана во неколку фази, главно во текот на XVII век. Во 1676 година бил украсен дел од трпезаријата, а во 1700 година бил завршен преостанатиот живопис, кој му се припишува на јеромонахот Дамаскин од Јанина.<ref name="eforija"/> Во манастирот постојат девет параклиси, посветени на различни светители и празници. Меѓу нив особено значење има параклисот на Пресвета Богородица Горгоепикоос, изграден во 1723 година. == Икони и реликвии == Меѓу најпочитуваните икони во Дохијар се наоѓа иконата на Пресвета Богородица Горгоепикоос, односно Брзопослушница, која се смета за заштитничка на манастирот. Според манастирското предание, во 1664 година со иконата било поврзано чудесно исцелување на монахот Нил, по што нејзиното почитување особено се проширило. Во нејзина чест подоцна бил уреден посебен параклис.<ref>{{нмс |url=https://www.evosmon.gr/history/ |title=Η Ιστορία της Μονής |publisher=Ιερά Μονή Δοχειαρίου |language=el |accessdate=25 октомври 2026 }}</ref> Покрај иконите, во манастирската ризница се чуваат делови од мошти на светители, богослужбени предмети, црковни одежди, крстови и други предмети со историска и уметничка вредност. == Библиотека и архив == Манастирот поседува значајна библиотека со повеќе од 400 ракописи и приближно 5.000 печатени книги. Ракописното наследство опфаќа богословски, литургиски и други дела, кои претставуваат важни извори за историјата на византиската и поствизантиската книжевност. Особено значаен е манастирскиот архив, во кој се зачувани околу 60 документи од византискиот период, вклучувајќи владетелски повелби, црковни акти и исправи поврзани со манастирските имоти.<ref name="eforija"/> Овие документи претставуваат вредни извори за проучување на економската, општествената и црковната историја на Света Гора. Дел од средновековните акти на манастирот биле научно обработени и објавени во едицијата ''Archives de l'Athos''. == Литература == * Oikonomidès, Nicolas (уред.). ''Actes de Docheiariou''. Archives de l'Athos, XIII. Paris: P. Lethielleux, 1984. ISBN 978-2-249-60413-3. * ''Παρουσία Ιεράς Μονής Δοχειαρίου''. Άγιον Όρος, 2001. * Σιώμκος, Νικόλαος. „Φορητή εικόνα της Παναγίας Ρεματοκρατόρισσας και η ανοικοδόμηση του καθολικού της Ι. Μ. Δοχειαρίου κατά τον 16ο αιώνα“. Во: ''Το Άγιον Όρος στον 15ο και 16ο αιώνα''. Θεσσαλονίκη, 2012, стр. 431–445. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.efachagor.gr/en/place/docheiariou-monastery/ Манастир Дохијар — Ефорија за старини на Халкидики и Света Гора] * [https://dimosaristoteli.gr/en/mones/monastery-of-dochiariou/ Манастир Дохијар — Општина Аристотел] [[Категорија:Светогорски манастири]] [[Категорија:Православни манастири во Грција]] 2w95n049obkvezeg3vhcu2ktwxazzal 5649621 5649620 2026-10-25T09:45:16Z Buli 2648 5649621 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Athos -- Dochiariou Monastery 01.jpg|мини|десно|250п|Поглед на манастирот Дохијар од морето]] '''Дохијар''' ({{lang-el|Μονή Δοχειαρίου}}) — [[православие|православен]] [[манастир]] на [[Света Гора]], сместен на западниот брег на [[Света Гора|Атонскиот Полуостров]], во северна [[Грција]]. Посветен е на светите архангели [[Архангел Михаил|Михаил]] и [[Архангел Гаврил|Гаврил]] и го зазема десеттото место во хиерархискиот редослед на дваесетте светогорски манастири. Основан е кон крајот на X или почетокот на XI век и се вбројува меѓу најстарите манастири на Света Гора.<ref name="eforija">{{нмс |url=https://www.efachagor.gr/en/place/docheiariou-monastery/ |title=Docheiariou Monastery |publisher=Ephorate of Antiquities of Chalkidiki and Mount Athos |language=en |accessdate=25 октомври 2026 }}</ref> Манастирскиот комплекс е изграден на стрмен терен покрај морскиот брег, недалеку од манастирот [[Ксенофонт (манастир)|Ксенофонт]]. Неговата архитектура има изразен одбранбен карактер, со високи ѕидови, повеќекатни згради и одбранбена кула. Манастирот е особено познат по иконата на Пресвета Богородица Горгоепикоос (Брзопослушница), која зазема значајно место во неговиот духовен живот. == Историја == === Основање и византиски период === Според манастирското предание, Дохијар бил основан од монахот Евтимиј, ученик и соработник на [[Атанасиј Атонски|Атанасиј Атонски]]. Евтимиј претходно бил задолжен за управувањето со складиштата во [[Велика Лавра (Света Гора)|Велика Лавра]], каде што ја извршувал должноста ''дохијар'' (грчки: δοχειάρης). Од називот на оваа должност потекнува и името на манастирот.<ref name="eforija"/> Првобитната монашка заедница била основана во близина на пристаништето Дафни и била посветена на [[Свети Никола]]. Најраните документарни сведоштва за неа потекнуваат од 1013 година, додека називот Дохијар се среќава во документ од 1015 година. Поради пиратските напади, монасите во текот на XI век го напуштиле првобитното место и постепено се населиле на денешната локација.<ref name="biblioteka">{{нмс |url=https://www.aboutlibraries.gr/libraries/handle/20.500.12777/lib_113 |title=Βιβλιοθήκη της Ιεράς Μονής Δοχειαρίου |publisher=Περί Βιβλιοθηκών |language=el |accessdate=25 октомври 2026 }}</ref> Значаен период во раната историја на манастирот претставува управувањето на игуменот Неофит, кој според манастирското предание бил роднина на основачот Евтимиј. Со неговото име се поврзуваат обновувањето на манастирските градби, проширувањето на монашката заедница и изградбата на новиот соборен храм. Според зачуван натпис, храмот бил завршен во 1118 година. Во истата година Неофит составил манастирски устав, во кој храмот веќе се споменува како посветен на архангел Михаил.<ref name="eforija"/> Во текот на византискиот период манастирот уживал покровителство од повеќе владетели, меѓу кои биле [[Никифор III Вотанијат]], [[Алексиј I Комнин]] и [[Андроник II Палеолог]]. Нивната поддршка придонела за проширување на манастирските имоти и за зацврстување на неговата економска положба.<ref name="biblioteka"/> === Период на опаѓање и обнова === Од крајот на XIII и во текот на XIV век, манастирот бил изложен на чести пиратски напади, кои предизвикале материјални штети и економски тешкотии. Во XIV век помош му обезбедиле српскиот владетел [[Стефан Душан]] и византискиот цар [[Јован V Палеолог]]. Во текот на XV век манастирот постепено западнал, а неговата состојба дополнително се влошила во првите децении од османлиското владеење. Повторното заживување започнало во XVI век, кога биле преземени обемни градежни и обновителни работи.<ref name="biblioteka"/> Во обновата значајно учество имал [[Прохор (охридски архиепископ)|Прохор]], архиепископ на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]]. Во 1547 година, со негово ктиторство, била изградена новата манастирска трпезарија, поставена врз остатоците од постарата византиска трпезарија. Новата градба имала основа во облик на буквата Т и претставувала еден од поголемите градежни зафати во манастирот во XVI век.<ref name="eforija"/> Значајни средства за обновата обезбедил и молдавскиот владетел [[Александар Лапушнеану]], заедно со неговата сопруга Роксандра и нивниот син Богдан. Со нивната поддршка, за време на игуменот Теофил, бил обновен главниот манастирски храм. Според зачуваните сведоштва, изградбата се одвивала околу 1562–1563 година, додека неговото живописување било завршено во 1568 година.<ref name="eforija"/> Во XVII век продолжиле градежните работи. Биле подигнати нови манастирски крила, параклиси и делови од одбранбената кула. Во 1660 година манастирот добил статус на патријаршиски ставропигијален манастир, со сигилија на цариградскиот патријарх Партениј IV.<ref name="biblioteka"/> Во XVIII век биле извршени дополнителни обновувања, меѓу кои изградбата на камбанаријата во 1736 година и поставувањето на новиот резбан иконостас во 1783 година. За време на [[Грчка војна за независност|Грчката војна за независност]] (1821–1829), манастирот претрпел значителни загуби на движниот имот и црковните скапоцености. Во следниот период неговото економско и монашко закрепнување се одвивало постепено. Во 1980 година, со патријаршиска одлука, Дохијар повторно бил организиран како општожителен манастир, со заеднички монашки живот и управување.<ref name="biblioteka"/> == Архитектура == Манастирот Дохијар претставува компактен архитектонски комплекс со изразени одбранбени особености. Изграден е на стрмна падина, поради што неговите градби се распоредени на различни височини. Надворешните манастирски крила образуваат затворен простор, во чиј средиштен дел се наоѓа соборниот храм. Посебно се истакнува одбранбената кула, висока околу 28 метри, која во минатото служела за заштита на манастирот од напади.<ref name="opstina">{{нмс |url=https://dimosaristoteli.gr/en/mones/monastery-of-dochiariou/ |title=Monastery of Dochiariou |publisher=Municipality of Aristotle |language=en |accessdate=25 октомври 2026 }}</ref> === Соборен храм === Главниот манастирски храм, посветен на архангелите Михаил и Гаврил, бил обновен во втората половина на XVI век врз темелите и остатоците од постариот византиски храм. Се одликува со значителна височина, пространа припрата и архитектонски особености карактеристични за светогорските соборни цркви. Неговите фрески биле завршени во 1568 година и се припишуваат на зографот Ѕорѕис (Цорцис), претставник на [[Критска школа (иконопис)|Критската иконописна школа]]. Живописот претставува значајно остварување на поствизантиското црковно сликарство.<ref name="eforija"/> Во храмот се зачувани и постари византиски архитектонски елементи, меѓу кои мермерни столбови, капители и делови од првобитниот иконостас. Особено внимание привлекува мермерната плоча со претстава на легендарното вознесение на [[Александар Македонски]], мотив распространет во средновековната уметност. Денешниот позлатен дрворезбен иконостас потекнува од 1783 година, додека делови од постариот иконостас од XVI век се зачувани во манастирската збирка.<ref name="eforija"/> === Трпезарија и параклиси === Манастирската трпезарија, изградена во 1547 година со ктиторство на охридскиот архиепископ Прохор, се наоѓа во западниот дел на комплексот. Нејзината внатрешност била живописувана во неколку фази, главно во текот на XVII век. Во 1676 година бил украсен дел од трпезаријата, а во 1700 година бил завршен преостанатиот живопис, кој му се припишува на јеромонахот Дамаскин од Јанина.<ref name="eforija"/> Во манастирот постојат девет параклиси, посветени на различни светители и празници. Меѓу нив особено значење има параклисот на Пресвета Богородица Горгоепикоос, изграден во 1723 година. == Икони и реликвии == Меѓу најпочитуваните икони во Дохијар се наоѓа иконата на Пресвета Богородица Горгоепикоос, односно Брзопослушница, која се смета за заштитничка на манастирот. Според манастирското предание, во 1664 година со иконата било поврзано чудесно исцелување на монахот Нил, по што нејзиното почитување особено се проширило. Во нејзина чест подоцна бил уреден посебен параклис.<ref>{{нмс |url=https://www.evosmon.gr/history/ |title=Η Ιστορία της Μονής |publisher=Ιερά Μονή Δοχειαρίου |language=el |accessdate=25 октомври 2026 }}</ref> Покрај иконите, во манастирската ризница се чуваат делови од мошти на светители, богослужбени предмети, црковни одежди, крстови и други предмети со историска и уметничка вредност. == Библиотека и архив == Манастирот поседува значајна библиотека со повеќе од 400 ракописи и приближно 5.000 печатени книги. Ракописното наследство опфаќа богословски, литургиски и други дела, кои претставуваат важни извори за историјата на византиската и поствизантиската книжевност. Особено значаен е манастирскиот архив, во кој се зачувани околу 60 документи од византискиот период, вклучувајќи владетелски повелби, црковни акти и исправи поврзани со манастирските имоти.<ref name="eforija"/> Овие документи претставуваат вредни извори за проучување на економската, општествената и црковната историја на Света Гора. Дел од средновековните акти на манастирот биле научно обработени и објавени во едицијата ''Archives de l'Athos''. == Литература == * Oikonomidès, Nicolas (уред.). ''Actes de Docheiariou''. Archives de l'Athos, XIII. Paris: P. Lethielleux, 1984. ISBN 978-2-249-60413-3. * ''Παρουσία Ιεράς Μονής Δοχειαρίου''. Άγιον Όρος, 2001. * Σιώμκος, Νικόλαος. „Φορητή εικόνα της Παναγίας Ρεματοκρατόρισσας και η ανοικοδόμηση του καθολικού της Ι. Μ. Δοχειαρίου κατά τον 16ο αιώνα“. Во: ''Το Άγιον Όρος στον 15ο και 16ο αιώνα''. Θεσσαλονίκη, 2012, стр. 431–445. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.efachagor.gr/en/place/docheiariou-monastery/ Манастир Дохијар — Ефорија за старини на Халкидики и Света Гора] * [https://dimosaristoteli.gr/en/mones/monastery-of-dochiariou/ Манастир Дохијар — Општина Аристотел] [[Категорија:Манастири на Света Гора]] golp8b688ncr02f9ior6omcm09xa9xw 5649622 5649621 2026-10-25T09:45:55Z Buli 2648 /* Надворешни врски */ 5649622 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Athos -- Dochiariou Monastery 01.jpg|мини|десно|250п|Поглед на манастирот Дохијар од морето]] '''Дохијар''' ({{lang-el|Μονή Δοχειαρίου}}) — [[православие|православен]] [[манастир]] на [[Света Гора]], сместен на западниот брег на [[Света Гора|Атонскиот Полуостров]], во северна [[Грција]]. Посветен е на светите архангели [[Архангел Михаил|Михаил]] и [[Архангел Гаврил|Гаврил]] и го зазема десеттото место во хиерархискиот редослед на дваесетте светогорски манастири. Основан е кон крајот на X или почетокот на XI век и се вбројува меѓу најстарите манастири на Света Гора.<ref name="eforija">{{нмс |url=https://www.efachagor.gr/en/place/docheiariou-monastery/ |title=Docheiariou Monastery |publisher=Ephorate of Antiquities of Chalkidiki and Mount Athos |language=en |accessdate=25 октомври 2026 }}</ref> Манастирскиот комплекс е изграден на стрмен терен покрај морскиот брег, недалеку од манастирот [[Ксенофонт (манастир)|Ксенофонт]]. Неговата архитектура има изразен одбранбен карактер, со високи ѕидови, повеќекатни згради и одбранбена кула. Манастирот е особено познат по иконата на Пресвета Богородица Горгоепикоос (Брзопослушница), која зазема значајно место во неговиот духовен живот. == Историја == === Основање и византиски период === Според манастирското предание, Дохијар бил основан од монахот Евтимиј, ученик и соработник на [[Атанасиј Атонски|Атанасиј Атонски]]. Евтимиј претходно бил задолжен за управувањето со складиштата во [[Велика Лавра (Света Гора)|Велика Лавра]], каде што ја извршувал должноста ''дохијар'' (грчки: δοχειάρης). Од називот на оваа должност потекнува и името на манастирот.<ref name="eforija"/> Првобитната монашка заедница била основана во близина на пристаништето Дафни и била посветена на [[Свети Никола]]. Најраните документарни сведоштва за неа потекнуваат од 1013 година, додека називот Дохијар се среќава во документ од 1015 година. Поради пиратските напади, монасите во текот на XI век го напуштиле првобитното место и постепено се населиле на денешната локација.<ref name="biblioteka">{{нмс |url=https://www.aboutlibraries.gr/libraries/handle/20.500.12777/lib_113 |title=Βιβλιοθήκη της Ιεράς Μονής Δοχειαρίου |publisher=Περί Βιβλιοθηκών |language=el |accessdate=25 октомври 2026 }}</ref> Значаен период во раната историја на манастирот претставува управувањето на игуменот Неофит, кој според манастирското предание бил роднина на основачот Евтимиј. Со неговото име се поврзуваат обновувањето на манастирските градби, проширувањето на монашката заедница и изградбата на новиот соборен храм. Според зачуван натпис, храмот бил завршен во 1118 година. Во истата година Неофит составил манастирски устав, во кој храмот веќе се споменува како посветен на архангел Михаил.<ref name="eforija"/> Во текот на византискиот период манастирот уживал покровителство од повеќе владетели, меѓу кои биле [[Никифор III Вотанијат]], [[Алексиј I Комнин]] и [[Андроник II Палеолог]]. Нивната поддршка придонела за проширување на манастирските имоти и за зацврстување на неговата економска положба.<ref name="biblioteka"/> === Период на опаѓање и обнова === Од крајот на XIII и во текот на XIV век, манастирот бил изложен на чести пиратски напади, кои предизвикале материјални штети и економски тешкотии. Во XIV век помош му обезбедиле српскиот владетел [[Стефан Душан]] и византискиот цар [[Јован V Палеолог]]. Во текот на XV век манастирот постепено западнал, а неговата состојба дополнително се влошила во првите децении од османлиското владеење. Повторното заживување започнало во XVI век, кога биле преземени обемни градежни и обновителни работи.<ref name="biblioteka"/> Во обновата значајно учество имал [[Прохор (охридски архиепископ)|Прохор]], архиепископ на [[Охридска архиепископија|Охридската архиепископија]]. Во 1547 година, со негово ктиторство, била изградена новата манастирска трпезарија, поставена врз остатоците од постарата византиска трпезарија. Новата градба имала основа во облик на буквата Т и претставувала еден од поголемите градежни зафати во манастирот во XVI век.<ref name="eforija"/> Значајни средства за обновата обезбедил и молдавскиот владетел [[Александар Лапушнеану]], заедно со неговата сопруга Роксандра и нивниот син Богдан. Со нивната поддршка, за време на игуменот Теофил, бил обновен главниот манастирски храм. Според зачуваните сведоштва, изградбата се одвивала околу 1562–1563 година, додека неговото живописување било завршено во 1568 година.<ref name="eforija"/> Во XVII век продолжиле градежните работи. Биле подигнати нови манастирски крила, параклиси и делови од одбранбената кула. Во 1660 година манастирот добил статус на патријаршиски ставропигијален манастир, со сигилија на цариградскиот патријарх Партениј IV.<ref name="biblioteka"/> Во XVIII век биле извршени дополнителни обновувања, меѓу кои изградбата на камбанаријата во 1736 година и поставувањето на новиот резбан иконостас во 1783 година. За време на [[Грчка војна за независност|Грчката војна за независност]] (1821–1829), манастирот претрпел значителни загуби на движниот имот и црковните скапоцености. Во следниот период неговото економско и монашко закрепнување се одвивало постепено. Во 1980 година, со патријаршиска одлука, Дохијар повторно бил организиран како општожителен манастир, со заеднички монашки живот и управување.<ref name="biblioteka"/> == Архитектура == Манастирот Дохијар претставува компактен архитектонски комплекс со изразени одбранбени особености. Изграден е на стрмна падина, поради што неговите градби се распоредени на различни височини. Надворешните манастирски крила образуваат затворен простор, во чиј средиштен дел се наоѓа соборниот храм. Посебно се истакнува одбранбената кула, висока околу 28 метри, која во минатото служела за заштита на манастирот од напади.<ref name="opstina">{{нмс |url=https://dimosaristoteli.gr/en/mones/monastery-of-dochiariou/ |title=Monastery of Dochiariou |publisher=Municipality of Aristotle |language=en |accessdate=25 октомври 2026 }}</ref> === Соборен храм === Главниот манастирски храм, посветен на архангелите Михаил и Гаврил, бил обновен во втората половина на XVI век врз темелите и остатоците од постариот византиски храм. Се одликува со значителна височина, пространа припрата и архитектонски особености карактеристични за светогорските соборни цркви. Неговите фрески биле завршени во 1568 година и се припишуваат на зографот Ѕорѕис (Цорцис), претставник на [[Критска школа (иконопис)|Критската иконописна школа]]. Живописот претставува значајно остварување на поствизантиското црковно сликарство.<ref name="eforija"/> Во храмот се зачувани и постари византиски архитектонски елементи, меѓу кои мермерни столбови, капители и делови од првобитниот иконостас. Особено внимание привлекува мермерната плоча со претстава на легендарното вознесение на [[Александар Македонски]], мотив распространет во средновековната уметност. Денешниот позлатен дрворезбен иконостас потекнува од 1783 година, додека делови од постариот иконостас од XVI век се зачувани во манастирската збирка.<ref name="eforija"/> === Трпезарија и параклиси === Манастирската трпезарија, изградена во 1547 година со ктиторство на охридскиот архиепископ Прохор, се наоѓа во западниот дел на комплексот. Нејзината внатрешност била живописувана во неколку фази, главно во текот на XVII век. Во 1676 година бил украсен дел од трпезаријата, а во 1700 година бил завршен преостанатиот живопис, кој му се припишува на јеромонахот Дамаскин од Јанина.<ref name="eforija"/> Во манастирот постојат девет параклиси, посветени на различни светители и празници. Меѓу нив особено значење има параклисот на Пресвета Богородица Горгоепикоос, изграден во 1723 година. == Икони и реликвии == Меѓу најпочитуваните икони во Дохијар се наоѓа иконата на Пресвета Богородица Горгоепикоос, односно Брзопослушница, која се смета за заштитничка на манастирот. Според манастирското предание, во 1664 година со иконата било поврзано чудесно исцелување на монахот Нил, по што нејзиното почитување особено се проширило. Во нејзина чест подоцна бил уреден посебен параклис.<ref>{{нмс |url=https://www.evosmon.gr/history/ |title=Η Ιστορία της Μονής |publisher=Ιερά Μονή Δοχειαρίου |language=el |accessdate=25 октомври 2026 }}</ref> Покрај иконите, во манастирската ризница се чуваат делови од мошти на светители, богослужбени предмети, црковни одежди, крстови и други предмети со историска и уметничка вредност. == Библиотека и архив == Манастирот поседува значајна библиотека со повеќе од 400 ракописи и приближно 5.000 печатени книги. Ракописното наследство опфаќа богословски, литургиски и други дела, кои претставуваат важни извори за историјата на византиската и поствизантиската книжевност. Особено значаен е манастирскиот архив, во кој се зачувани околу 60 документи од византискиот период, вклучувајќи владетелски повелби, црковни акти и исправи поврзани со манастирските имоти.<ref name="eforija"/> Овие документи претставуваат вредни извори за проучување на економската, општествената и црковната историја на Света Гора. Дел од средновековните акти на манастирот биле научно обработени и објавени во едицијата ''Archives de l'Athos''. == Литература == * Oikonomidès, Nicolas (уред.). ''Actes de Docheiariou''. Archives de l'Athos, XIII. Paris: P. Lethielleux, 1984. ISBN 978-2-249-60413-3. * ''Παρουσία Ιεράς Μονής Δοχειαρίου''. Άγιον Όρος, 2001. * Σιώμκος, Νικόλαος. „Φορητή εικόνα της Παναγίας Ρεματοκρατόρισσας και η ανοικοδόμηση του καθολικού της Ι. Μ. Δοχειαρίου κατά τον 16ο αιώνα“. Во: ''Το Άγιον Όρος στον 15ο και 16ο αιώνα''. Θεσσαλονίκη, 2012, стр. 431–445. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.efachagor.gr/en/place/docheiariou-monastery/ Манастир Дохијар — Ефорија за старини на Халкидики и Света Гора] * [https://dimosaristoteli.gr/en/mones/monastery-of-dochiariou/ Манастир Дохијар — Општина Аристотел] {{Манастири на Света Гора}} [[Категорија:Манастири на Света Гора]] izote4hz76hw0qf0p8plaa5upm934qf Предлошка:NazOlNB(F) 10 1406467 5649626 2026-10-25T09:50:22Z Carshalton 30527 Создадена страница со: <includeonly>[[Олимписка {{#switch:{{{3}}}|f|F=женска|m|M=машка}} {{Naz/Sport|{{{1}}} }} {{#if:{{Naz/{{{2}}}}}|Selezione|репрезентација}} {{#if:{{{4|}}}| &#32;{{{4}}}||}}{{ #if:{{Naz/{{{2}}}|d}}|{{Naz/{{{2}}}|d}}|{{Naz/{{{2}}}|b}}{{Naz/{{{2}}}|c}} }}|{{Naz/{{{2}}}|c}}{{#if: {{{4|}}} |{{#if:{{{5|}}}||&#32;{{{4}}}}}|}}&#32;(ол.)]]</includeonly><noinclude> <noinclude>{{документација}}</noinclude> 5649626 wikitext text/x-wiki <includeonly>[[Олимписка {{#switch:{{{3}}}|f|F=женска|m|M=машка}} {{Naz/Sport|{{{1}}} }} {{#if:{{Naz/{{{2}}}}}|Selezione|репрезентација}} {{#if:{{{4|}}}| &#32;{{{4}}}||}}{{ #if:{{Naz/{{{2}}}|d}}|{{Naz/{{{2}}}|d}}|{{Naz/{{{2}}}|b}}{{Naz/{{{2}}}|c}} }}|{{Naz/{{{2}}}|c}}{{#if: {{{4|}}} |{{#if:{{{5|}}}||&#32;{{{4}}}}}|}}&#32;(ол.)]]</includeonly><noinclude> <noinclude>{{документација}}</noinclude> 15prqpw1l7l1fja5t2r4h08f05fupg0 Беснило (роман) 0 1406468 5649632 2026-10-25T10:24:52Z Виолетова 1975 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:sr:Special:Redirect/revision/30517389|Besnilo (roman)]]“ 5649632 wikitext text/x-wiki '''''Беснило''''' ― роман од српскиот писател [[Борислав Пекиќ]], објавен во [[1983|1983 година]]. Жанрот е дефиниран како [[Трилер (жанр)|трилер]] и [[хорор]]. Заплетот на романот е фокусиран на лондонскиот аеродром Хитроу, кој е погоден од епидемија на вештачки мутант вирус на [[беснило]] кој пристигнува на Хитроу со авион за време на линијата Рим-Лондон-Њујорк на авиокомпанијата „Алиталија“. Романот се занимава со теми многу подлабоки од обична инфекција, како што се шпионажа, предавство, но и жестокиот конфликт меѓу Палестина и Израел. == Заплет == Романот следи неколку различни паралелни заплет. За време на Студената војна, во 1980-ти години, СССР и Обединетото Кралство се обидуваат да склучат договор за делумно разоружување, што треба да предизвика голем одѕив во светската јавност и напредок во односите Москва-Лондон. По преговорите, делегацијата на Советскиот Сојуз треба да биде испратена од Хитроу со сите почести. Полковниците Донован и Расимов играат валкана шпионска игра во која секој од нив е предавник. Даниел Леверкин, писател со луда имагинација, се впушта во обид да ја искористи својата имагинација во реалниот живот за да предизвика немири на аеродромот и егзекуција на Советите во т.н. „Операција Диоскури“. Негов соучесник е ќерката на норвешкиот амбасадор, Луис Соренсен, еврејско сираче и заробеник на темната тајна на неговото изгубено потекло. Тој дури и не е свесен дека ќе стане она што никогаш не го ценел - хроничар на настани. Д-р Лук Комаровски, Полјак по потекло и лекар по професија, ги одбројува своите последни денови како раководител на аеродромската клиника. Исто како што избегал од сопругата и синот, ќе избега и од колешката Тамаран, која ја сака. Тој некогаш бил почитуван научник, микробиолог кој работел со својот ментор Либерман и „евангелистите“ на проект кој неславно завршил со прогонството на Либерман. Низ сурова игра на судбината, Лук Комаровски бележи пораз по пораз, сè до неговата смрт. Габриел не знае кој е. Ниту пак знае што бара на Хитроу. Неговите соништа за Сенката што се надвиснува над човештвото се остварува токму денес, и токму тука. Тој знае дека Сју Џенкинс ќе му помогне во тоа. Таа ќе биде неговата [[Аријадна]], а тој ќе биде [[Тезеј]] на целото човештво. Откако пилотот бара право на премин за слетување на Хитроу, авионот на „Алиталија“ слетува на лондонскиот аеродром. Калуѓерката Тереза покажува знаци на мистериозна болест. Комаровски се сомнева на некаков вид тропска болест, треска или маларија, со оглед на тоа што Тереза доаѓа од нигериски манастир. Со калуѓерката, носителот на инфекцијата слетува во истиот авион на Хитроу. Шерон е куче, посвоено милениче на момчето од летот, и тоа е првото заразено со вирус што го пренело диво куче на израелско-палестинската граница, жртва на лабораториски синтетизиран вирус, чиј творец е д-р Либерман. Докторот е познат и како озлогласениот д-р Штадлер, кој бил пионер на биоинженерството и масовен убиец од Аушвиц. Бидејќи вирусот се шири неконтролирано, повеќе од четвртина милион луѓе на Хитроу ќе полудат целосно. Некои од беснило, некои од сопствените демони. Нема да има преживеани. Во вечната битка помеѓу доброто и злото, длабоко во канализацијата на Хитроу, кога целиот Хитроу е во урнатини, а сите маски одамна се срушени на земја, двајцата актери ќе бидат задоволни од постигнатото: Шенон ќе избега, а Габриел ќе преживее. [[Категорија:Српски романи]] [[Категорија:Хорор романи]] [[Категорија:Фантастични романи]] oh73du8pr3kiqe2gsq2736q5ulp7l2b 5649634 5649632 2026-10-25T10:27:20Z Виолетова 1975 5649634 wikitext text/x-wiki '''''Беснило''''' ― роман од српскиот писател [[Борислав Пекиќ]], објавен во [[1983|1983 година]].<ref>{{Cite web |title=Besnilo {{!}} ISBNdb |url=https://isbndb.com/book/9788675600046 |access-date=2025-04-21 |website=isbndb.com}}</ref> Жанрот е дефиниран како [[Трилер (жанр)|трилер]] и [[хорор]]. Заплетот на романот е фокусиран на лондонскиот аеродром Хитроу, кој е погоден од епидемија на вештачки мутант вирус на [[беснило]] кој пристигнува на Хитроу со авион за време на линијата Рим-Лондон-Њујорк на авиокомпанијата „Алиталија“. Романот се занимава со теми многу подлабоки од обична инфекција, како што се шпионажа, предавство, но и жестокиот конфликт меѓу Палестина и Израел. == Заплет == Романот следи неколку различни паралелни заплет. За време на Студената војна, во 1980-ти години, СССР и Обединетото Кралство се обидуваат да склучат договор за делумно разоружување, што треба да предизвика голем одѕив во светската јавност и напредок во односите Москва-Лондон. По преговорите, делегацијата на Советскиот Сојуз треба да биде испратена од Хитроу со сите почести. Полковниците Донован и Расимов играат валкана шпионска игра во која секој од нив е предавник. Даниел Леверкин, писател со луда имагинација, се впушта во обид да ја искористи својата имагинација во реалниот живот за да предизвика немири на аеродромот и егзекуција на Советите во т.н. „Операција Диоскури“. Негов соучесник е ќерката на норвешкиот амбасадор, Луис Соренсен, еврејско сираче и заробеник на темната тајна на неговото изгубено потекло. Тој дури и не е свесен дека ќе стане она што никогаш не го ценел - хроничар на настани. Д-р Лук Комаровски, Полјак по потекло и лекар по професија, ги одбројува своите последни денови како раководител на аеродромската клиника. Исто како што избегал од сопругата и синот, ќе избега и од колешката Тамаран, која ја сака. Тој некогаш бил почитуван научник, микробиолог кој работел со својот ментор Либерман и „евангелистите“ на проект кој неславно завршил со прогонството на Либерман. Низ сурова игра на судбината, Лук Комаровски бележи пораз по пораз, сè до неговата смрт. Габриел не знае кој е. Ниту пак знае што бара на Хитроу. Неговите соништа за Сенката што се надвиснува над човештвото се остварува токму денес, и токму тука. Тој знае дека Сју Џенкинс ќе му помогне во тоа. Таа ќе биде неговата [[Аријадна]], а тој ќе биде [[Тезеј]] на целото човештво. Откако пилотот бара право на премин за слетување на Хитроу, авионот на „Алиталија“ слетува на лондонскиот аеродром. Калуѓерката Тереза покажува знаци на мистериозна болест. Комаровски се сомнева на некаков вид тропска болест, треска или маларија, со оглед на тоа што Тереза доаѓа од нигериски манастир. Со калуѓерката, носителот на инфекцијата слетува во истиот авион на Хитроу. Шерон е куче, посвоено милениче на момчето од летот, и тоа е првото заразено со вирус што го пренело диво куче на израелско-палестинската граница, жртва на лабораториски синтетизиран вирус, чиј творец е д-р Либерман. Докторот е познат и како озлогласениот д-р Штадлер, кој бил пионер на биоинженерството и масовен убиец од Аушвиц. Бидејќи вирусот се шири неконтролирано, повеќе од четвртина милион луѓе на Хитроу ќе полудат целосно. Некои од беснило, некои од сопствените демони. Нема да има преживеани. Во вечната битка помеѓу доброто и злото, длабоко во канализацијата на Хитроу, кога целиот Хитроу е во урнатини, а сите маски одамна се срушени на земја, двајцата актери ќе бидат задоволни од постигнатото: Шенон ќе избега, а Габриел ќе преживее. ==Надворешни врски== * [https://www.borislavpekic.com/2009/06/besnilo.html Борислав Пекиќ, официјална страница] [[Категорија:Српски романи]] [[Категорија:Хорор романи]] [[Категорија:Фантастични романи]] tew4x9tr5gbt789h8w28mwwu64l400m Разговор:Беснило (роман) 1 1406469 5649633 2026-10-25T10:25:07Z Виолетова 1975 Создадена страница со: {{СЗР}} 5649633 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx