ꯋꯤꯀꯤꯄꯦꯗꯤꯌꯥ mniwiki https://mni.wikipedia.org/wiki/%EA%AF%83%EA%AF%94%EA%AF%A8%EA%AF%91%EA%AF%A3%EA%AF%8F%EA%AF%95_%EA%AF%82%EA%AF%83%EA%AF%A5%EA%AF%8F MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter ꯃꯦꯗꯤꯌꯥ ꯑꯈꯟꯅꯕ ꯋꯥ ꯍꯥꯏꯐꯝ ꯁꯤꯖꯤꯟꯅꯔꯤꯕ ꯁꯤꯖꯤꯟꯅꯔꯤꯕ ꯋꯥ ꯍꯥꯏꯐꯝ ꯋꯤꯀꯤꯄꯦꯗꯤꯌꯥ ꯋꯤꯀꯤꯄꯦꯗꯤꯌꯥ ꯋꯥ ꯍꯥꯏꯐꯝ ꯐꯥꯏꯜ ꯐꯥꯏꯜ ꯋꯥ ꯍꯥꯏꯐꯝ ꯃꯦꯗꯤꯌꯥꯋꯤꯀꯤ ꯃꯦꯗꯤꯌꯥꯋꯤꯀꯤ ꯋꯥ ꯍꯥꯏꯐꯝ ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ ꯇꯦꯝꯄ꯭ꯂꯦꯠ ꯋꯥ ꯍꯥꯏꯐꯝ ꯃꯇꯦꯡ ꯃꯇꯦꯡ ꯋꯥ ꯍꯥꯏꯐꯝ ꯃꯆꯥꯈꯥꯏꯕ ꯃꯆꯥꯈꯥꯏꯕ ꯋꯥ ꯍꯥꯏꯐꯝ TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ 0 2064 62382 62244 2026-11-07T23:02:04Z InternetArchiveBot 372 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 62382 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = [[ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ]] <br> ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ | type = [[States and union territories of India|ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯃꯆꯥ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = ꯅꯣꯡꯃꯥꯏꯆꯤꯡ ꯆꯤꯡꯒꯤ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡꯊꯧ ꯁꯅꯥꯃꯍꯤ ꯂꯥꯏꯁꯪ (ꯁꯅꯥꯃꯍꯤ ꯀꯤꯌꯣꯡ)ꯒꯤ ꯑꯋꯥꯡ ꯅꯣꯡꯆꯨꯞ ꯊꯪꯕ ꯃꯥꯏꯀꯩꯗꯒꯤ ꯀꯥꯞꯄ ꯃꯃꯤ.jpg | image2 = Imphal, Manipur (62).jpeg | image3 = FB7A9290.jpg | image4 = Uttra Sanglen.JPG | image5 = Rasa Lila in Manipuri dance style.jpg | image6 = Loktak Lake Boat people Moirang Manipur India.jpg | image7 = Temple of God Pakhangba of Sanamahi religion inside the Kangla Fort, Imphal West, Manipur.jpg }} | image_caption = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯁꯛꯇꯥꯛ|ꯁꯛꯇꯥꯛ]] | blank_emblem_size = 100px | image_map = IN-MN.svg | map_alt = ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯃꯆꯥ, ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ | subdivision_type = [[List of sovereign states|ꯂꯩꯄꯥꯛ]] | subdivision_name = | established_title = ꯁꯦꯝꯈꯤꯕ ꯃꯇꯝ | established_date = ꯲꯱ ꯋꯥꯛꯆꯤꯡ ꯳꯲꯷꯰ [[ꯃꯂꯤꯌꯥꯐꯝ ꯄꯥꯜꯆꯥ ꯀꯨꯝꯁꯤꯡ]] | parts_type = [[List of Indian districts|ꯄꯅꯥ]] | parts_style = para | p1 = [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯄꯅꯥ ꯃꯁꯤꯡ|꯱꯶]] | seat_type = ꯀꯣꯅꯨꯡ | seat = [[ꯏꯝꯐꯥꯜ|ꯏꯝꯐꯥꯜ]] | government_footnotes = | leader_title = ꯂꯩꯉꯥꯛ ꯂꯝꯖꯤꯡ ꯄꯨꯔꯦꯜ | leader_name = [[ꯂꯥ ꯒꯅꯦꯁꯟ]]<ref>http://www.uniindia.com/guv-dr-najma-heptulla-presents-ustad-bismillah-khan-puraskar/east/news/1702349.html</ref> | leader_title1 = ꯂꯩꯉꯥꯛ ꯁꯦꯂꯨꯡꯕ ꯃꯀꯣꯛ | leader_name1 = [[ꯅꯣꯡꯊꯣꯝꯕꯝ ꯕꯤꯔꯦꯟ ꯁꯤꯡꯍ]] ([[ꯚꯔꯥꯠꯇꯤꯌꯥ ꯖꯅꯥꯇꯥ ꯄꯥꯔꯇꯤ]])<ref>[http://indiatoday.intoday.in/story/biren-singh-manipur-chief-minister/1/904413.html BJP leader Biren Singh sworn in as Manipur Chief Minister] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315121302/http://indiatoday.intoday.in/story/biren-singh-manipur-chief-minister/1/904413.html |date=15 March 2017 }}, India Today (15 March 2017)</ref> | leader_title2 = [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯂꯦꯖꯤꯁ꯭ꯂꯦꯇꯤꯚ ꯃꯤꯐꯝ]] | leader_name2 = [[ꯌꯨꯅꯤꯀꯥꯔꯃꯦꯜ]] (ꯐꯝ ꯶꯰) | leader_title3 = [[ꯂꯣꯛ ꯁꯚꯥ]] | leader_name3 = ꯔꯥꯖ꯭ꯌ ꯁꯚꯥ ꯱<br /> ꯂꯣꯛ ꯁꯚꯥ ꯲ | leader_title4 = ꯑꯋꯥꯡꯕ ꯋꯥꯌꯦꯟꯁꯪ | leader_name4 = [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯋꯥꯡꯕ ꯋꯥꯌꯦꯟꯁꯪ]] | unit_pref = | website = [http://www.manipur.gov.in www.manipur.gov.in] | area_total_km2 = ꯲꯲꯳꯲꯷ | area_rank = ꯲꯴ꯁꯨꯕ | population_total = ꯲,꯸꯵꯵,꯷꯹꯴ | population_as_of = ꯲꯰꯱꯱<ref>http://www.census2011.co.in/census/state/manipur.html</ref> | population_rank = ꯲꯴ꯁꯨꯕ | population_density_km2 = | timezone1 = | utc_offset1 = | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-MN]] | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = ꯱꯵ꯁꯨꯕ (꯲꯰꯱꯷) | blank_name_sec2 = ꯃꯌꯦꯛ ꯆꯠꯄ | blank_info_sec2 = ꯷꯹.꯸꯵℅ (꯱꯶ꯁꯨꯕ) | blank1_name_sec2 = ꯂꯣꯢꯁꯪꯒꯤ ꯂꯣꯟ | blank1_info_sec2 = [[ꯃꯤꯇꯩꯂꯣꯟ]] <ref>http://manipur.gov.in/?page_id=3507</ref> | footnotes = }} {{Infobox region symbols | state = ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ | country =[[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]] | emblem = [[ꯀꯪꯂꯥꯁꯥ]] | language = [[ꯃꯤꯇꯩꯂꯣꯟ]] | song = [[ꯁꯅꯥ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ]] | animal = [[ꯁꯉꯥꯏ]] (''ꯔꯨꯁꯔꯚꯁ ꯑꯦꯜꯗꯤ ꯑꯦꯜꯗꯤ'') | bird = [[ꯅꯣꯉꯤꯟ]] (''ꯁꯤꯔꯃꯥꯇꯤꯀꯁ ꯍ꯭ꯌꯨꯃꯤꯌꯦꯏ'') | tree = [[ꯎꯅꯤꯡꯊꯧ]] (''ꯐꯣꯢꯕꯦ ꯍꯥꯢꯅꯦꯁꯤꯌꯥꯅꯥ'') | flower = [[ꯁꯤꯔꯨꯢ ꯊꯔꯣ|ꯁꯤꯔꯨꯏ ꯂꯤꯂꯤ]] (''ꯂꯤꯂꯤꯌꯝ ꯃꯦꯛꯂꯤꯅꯤꯌꯦꯏ'') | river = [[ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯇꯨꯔꯦꯜ]] | sport = [[ꯁꯥꯒꯣꯜ ꯀꯥꯡꯖꯩ]] | dance = [[ꯂꯥꯏꯍꯔꯥꯎꯕ ꯖꯒꯣꯏ]] | day = [[ꯅꯣꯡꯃꯥꯏꯖꯤꯡ]] }} '''ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ''' ('''[[ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ]]''') ({{IPAc-en|audio=Manipur.ogg|ˈ|m|ʌ|n|ɪ|p|ʊər}}) ꯑꯁꯤ [[ꯑꯋꯥꯡ ꯅꯣꯡꯄꯣꯛ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]]ꯒꯤ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯂꯩꯈꯥꯢ (ꯂꯝꯈꯥꯢ) ꯑꯃꯅꯤ ꯫ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯂꯩꯈꯥꯢ (ꯂꯝꯈꯥꯢ) ꯑꯁꯤꯒꯤ ꯀꯣꯅꯨꯡ ꯑꯁꯤ [[ꯏꯝꯐꯥꯜ]]ꯅꯤ ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯁꯤ [[ꯅꯥꯒꯥꯂꯦꯟ꯭ꯗ]]ꯅ ꯑꯋꯥꯡꯗ, [[ꯃꯤꯖꯣꯔꯥꯝ]]ꯅ ꯃꯈꯥꯗ, [[ꯑꯁꯥꯝ]]ꯅ ꯅꯣꯡꯆꯨꯞꯇ ꯑꯃꯗꯤ [[ꯑꯋꯥ ꯂꯩꯄꯥꯛ]]ꯅ ꯅꯣꯡꯄꯣꯛꯇ ꯀꯣꯢꯁꯤꯟꯗꯨꯅ ꯂꯩꯕ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯃꯆꯥ ꯑꯃꯅꯤ ꯫ ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯄꯥꯛ-ꯆꯥꯎꯕ ꯑꯁꯤ ꯀꯤ.ꯃꯤ. ꯲꯲꯳꯲꯷ ꯅꯤ ꯫ ꯏꯪ. ꯀꯨꯝꯆꯥ ꯲꯰꯱꯱ꯒꯤ ꯃꯤꯀꯣꯛ ꯊꯤꯕꯗ ꯂꯝ ꯑꯁꯤꯒꯤ ꯃꯤꯁꯤꯡ ꯑꯁꯤ ꯃꯤꯂꯤꯌꯟ ꯳ꯃꯨꯛ ꯑꯣꯢꯈꯤ ꯫ ꯂꯝꯗꯝ ꯑꯁꯤꯗ [[ꯃꯤꯇꯩ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞ]] ꯑꯃꯗꯤ ꯑꯇꯩ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞ ꯃꯌꯥꯝ ꯄꯨꯟꯅ ꯈꯨꯟꯗꯥꯃꯤꯟꯅꯔꯤ ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯁꯤ ꯑꯦꯁꯤꯌꯥꯒꯤ ꯁꯦꯟꯃꯤꯠꯂꯣꯟ ꯑꯃꯗꯤ ꯆꯠꯅꯂꯣꯟꯒꯤ ꯑꯣꯟꯊꯣꯛ ꯑꯣꯟꯁꯤꯟꯒꯤ ꯐꯥꯎꯅ ꯂꯝꯗꯝ ꯑꯣꯢꯗꯨꯅ ꯆꯍꯤ ꯲꯵꯰꯰ ꯍꯦꯟꯅ ꯂꯥꯛꯂꯤ꯫<ref>Naorem Sanajaoba (editor), ''Manipur, Past and Present: The Heritage and Ordeals of a Civilization'', Volume 4, Chapter 1: NK Singh, {{ISBN|978-8170998532}}</ref> ꯂꯝꯗꯝ ꯑꯁꯤ ꯚꯥꯔꯠꯀꯤ ꯂꯝꯂꯦꯟ, ꯈꯥꯒꯤ ꯂꯩꯄꯥꯛ, ꯁꯥꯢꯕꯦꯔꯤꯌꯥ, ꯃꯥꯢꯀ꯭ꯔꯣꯅꯦꯁꯤꯌꯥ ꯑꯃꯗꯤ ꯄꯣꯂꯤꯅꯦꯁꯤꯌꯥꯒ ꯁꯥꯡꯂꯕ ꯃꯇꯝꯗꯒꯤ ꯃꯤ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞ, ꯆꯠꯅꯂꯣꯟ ꯑꯃꯗꯤ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯀꯌꯥꯒꯤ ꯐꯥꯎꯗꯣꯛ ꯐꯥꯎꯖꯤꯟꯐꯝ ꯑꯣꯢꯗꯨꯅ ꯑꯃꯗꯤ ꯁꯝꯅꯗꯨꯅ ꯂꯥꯛꯢ ꯫<ref>Naorem Sanajaoba (editor), ''Manipur, Past and Present: The Heritage and Ordeals of a Civilization'', Volume 4, Chapter 4: K Murari, {{ISBN|978-8170998532}}</ref><ref>{{Cite web | url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.History_of_Manipur.Trade_connection_of_Manipur_with_Southeast_Asia_in_Pre_British_period_Part_2_By_Budha_Kamei | title=Trade connection of Manipur with Southeast Asia in Pre British period Part 2 by Budha Kamei | access-date=7 July 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180708044726/http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.History_of_Manipur.Trade_connection_of_Manipur_with_Southeast_Asia_in_Pre_British_period_Part_2_By_Budha_Kamei | archive-date=8 July 2018 | dead-url=no | df=dmy-all }}</ref> [[ꯕ꯭ꯔꯤꯇꯤꯁꯅ ꯄꯥꯟꯂꯝꯕ]] ꯃꯇꯝꯗ, ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯁꯤ ꯅꯤꯡꯊꯧ ꯄꯥꯟꯍꯟꯗꯨꯅ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯉꯥꯛꯄ ꯌꯥꯎꯍꯟꯂꯝꯃꯤ ꯫<ref>Naorem Sanajaoba (Editor), ''Manipur, Past and Present: The Heritage and Ordeals of a Civilization'', Volume 4, Chapter 2: NT Singh, {{ISBN|978-8170998532}}</ref> ꯏꯪ ꯀꯨꯝꯖꯥ ꯱꯹꯱꯷ ꯗꯒꯤ ꯱꯹꯳꯹ ꯐꯥꯎꯕꯗ, ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯃꯤꯑꯣꯏ ꯈꯔꯅ ꯃꯤꯌꯥꯝꯅ ꯂꯩꯉꯥꯛꯆꯕ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯑꯃ ꯑꯣꯏꯅ ꯇꯛꯁꯤꯟꯂꯝꯏ ꯫ ꯏꯪ ꯀꯨꯝꯖꯥ ꯱꯹꯳꯰ ꯂꯣꯏꯔꯛ ꯑꯗꯨꯋꯥꯏꯗ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯉꯥꯛꯄ ꯃꯤꯑꯣꯏꯁꯤꯡꯅ [[ꯑꯋꯥ]]ꯒ ꯄꯨꯟꯕꯒꯤ ꯃꯍꯨꯠꯇ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒ ꯄꯨꯟꯒꯦ ꯍꯥꯏꯅ ꯋꯥꯔꯤ ꯁꯥꯅꯈꯤ ꯫ [[ꯃꯤꯇꯩ|ꯃꯤꯇꯩ ꯐꯨꯔꯨꯞ]] ꯑꯃꯗꯤ [[ꯄꯥꯡꯒꯜ ꯐꯨꯔꯨꯞ]] ꯑꯅꯤ ꯄꯨꯟꯁꯤꯟꯂꯒ <ref name="Khomdan Singh Lisam pp 322">Khomdan Singh Lisam, ''Encyclopaedia Of Manipur'', {{ISBN|978-8178358642}}, pp. 322–347</ref> ꯑꯄꯨꯟꯕ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯃꯤꯁꯤꯡꯗ ꯆꯥꯥꯗ ꯵꯳ ꯑꯣꯏ, ꯅꯥꯒꯥ ꯐꯨꯔꯨꯞꯅ ꯆꯥꯗ ꯲꯴ ꯑꯃꯗꯤ ꯀꯨꯀꯤ ꯐꯨꯔꯨꯞꯅ ꯆꯥꯗ ꯱꯶ ꯑꯣꯏ ꯫<ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/ST.html</ref>. ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯒꯤ ꯃꯄꯨꯡ ꯑꯣꯢꯕꯟꯂꯣꯟꯗꯤ ꯃꯤꯇꯩꯂꯣꯟ (ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯤ ꯂꯣꯟ) ꯅ ꯑꯣꯢ ꯫ ꯍꯥꯎ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞꯁꯤꯡꯅ ꯂꯝꯗꯝ ꯑꯁꯤꯒꯤ ꯲꯰꯱꯱ ꯆꯍꯤꯒꯤ ꯃꯤꯀꯣꯛ ꯊꯤꯕꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡꯏꯟꯅ ꯆꯥꯗ ꯴꯱ ꯑꯣꯢ꯫<ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/ST.html</ref> ꯍꯥꯎ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞꯁꯤꯡꯀꯥꯡꯂꯨꯞꯁꯤꯡ ꯑꯁꯤ ꯂꯝ ꯂꯝꯒꯤ ꯈꯦꯠꯅꯕ ꯂꯣꯟꯁꯤꯡ ꯑꯃꯗꯤ ꯇꯣꯉꯥꯟ ꯇꯣꯉꯥꯟꯕ ꯆꯠꯅꯕꯤ ꯂꯩ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯐꯨꯔꯨꯁꯤꯡ ꯑꯁꯤ ꯃꯈꯜ ꯃꯈꯥ ꯀꯌꯥꯒꯤ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ ꯂꯤꯆꯠ ꯆꯠꯂꯤ ꯫<ref name="census2011"/> ꯲꯰꯱꯱ ꯒꯤ ꯃꯤꯀꯣꯛ ꯊꯤꯕꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡꯏꯟꯅ [[ꯍꯤꯟꯗꯨ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ]]ꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯃꯄꯨꯡ ꯑꯣꯢꯕ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯑꯣꯢꯔꯤ꯫ ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡꯗ ꯃꯤꯁꯤꯡꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡꯏꯟꯅ [[ꯈ꯭ꯔꯤꯁꯇ꯭ꯌꯥꯟ]] ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ, [[ꯏꯁ꯭ꯂꯥꯝ]] ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ, [[ꯁꯅꯥꯃꯍꯤ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ]], [[ꯖꯨꯗꯥꯏꯁꯝ]] ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯅꯆꯤꯡꯕ ꯂꯩꯔꯤ꯫<ref name="census2011"/><ref name="hueiyenlanpao.com">{{Cite web | url=http://www.hueiyenlanpao.com/page/items/34799/religious-landscape-in-manipur | title=Hueiyen Lanpao &#124; Official Website Manipur Daily | access-date=29 May 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160918062647/http://hueiyenlanpao.com/page/items/34799/religious-landscape-in-manipur/ | archive-date=18 September 2016 | dead-url=no | df=dmy-all }}</ref> ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ [[ꯁꯦꯟꯃꯤꯠꯂꯣꯟ]] ꯑꯁꯤ ꯂꯧ-ꯎꯕ, ꯎꯍꯩ ꯄꯥꯝꯕꯤ ꯁꯤꯡꯅꯥ ꯊꯥꯕꯅꯤ, ꯂꯣꯏꯅꯅ ꯏꯁꯤꯡꯗꯒꯤ ꯃꯩ ꯁꯨꯡꯕ ꯁꯨ ꯌꯥꯎꯏ꯫ ꯃꯁꯤ ꯃꯐꯝ ꯑꯇꯩꯒ ꯍꯥꯏꯕꯗꯤ ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯑꯇꯩꯒ [[ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯃꯥꯂꯦꯝ ꯃꯥꯂꯪ ꯍꯤꯊꯥꯡꯐꯝ]] ꯁꯤꯖꯤꯟꯅꯗꯨꯅ ꯆꯠꯂꯤ, ꯑꯋꯥꯡ ꯅꯣꯡꯄꯣꯛ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯲ꯁꯨꯕ ꯆꯥꯎꯕ ꯃꯥꯂꯪ ꯍꯤꯊꯥꯡꯐꯝꯅꯤ ꯫<ref name=manipuraai/> ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯁꯤ ꯁꯥꯅ ꯈꯣꯠꯅꯕꯒꯤ ꯂꯝꯗꯁꯨ ꯊꯣꯢꯗꯣꯛ ꯍꯦꯟꯗꯣꯛꯅ ꯃꯃꯤꯡ ꯂꯩ ꯑꯃꯗꯤ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯀꯌꯥꯒꯤ ꯍꯧꯔꯛꯐꯝꯁꯨ ꯑꯣꯏ꯫ ꯃꯐꯝ ꯑꯁꯤ [[ꯖꯒꯣꯢ ꯔꯥꯁ]]ꯀꯤ ꯍꯧꯔꯛꯐꯝꯁꯨ ꯑꯣꯏ꯫<ref>{{Cite book|author=Reginald Massey|title=India's Dances: Their History, Technique, and Repertoire|url=https://books.google.com/books?id=t6MJ8jbHqIwC|year=2004|publisher=Abhinav|isbn=978-81-7017-434-9|pages=177–184|access-date=4 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170304053010/https://books.google.com/books?id=t6MJ8jbHqIwC|archive-date=4 March 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> ꯃꯐꯝ ꯑꯁꯤ [[ꯁꯥꯒꯣꯜ ꯀꯥꯡꯖꯩ]] ꯒꯤ ꯍꯧꯔꯛꯐꯝ ꯅꯤ ꯑꯃꯗꯤ [[ꯏꯎꯔꯣꯞ]] ꯃꯆꯥꯁꯤꯡꯗ ꯃꯁꯥꯅ ꯑꯁꯤ ꯁꯛꯇꯥꯛꯈꯤꯕꯅꯤ ꯍꯥꯢꯅꯁꯨ ꯂꯧꯅꯔꯤ꯫<ref name="nam.ac.uk"/> ==ꯑꯇꯣꯞꯄ ꯃꯃꯤꯡꯁꯤꯡ== ꯑꯔꯤꯕꯥ ꯄꯨꯋꯥꯔꯤ ꯂꯥꯏꯔꯤꯛꯁꯤꯡꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡ ꯏꯟꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯁꯤ [[ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ]], [[ꯁꯅꯥꯂꯩꯄꯥꯛ]] ꯍꯥꯏꯅꯁꯨ ꯀꯧꯔꯝꯃꯤ ꯍꯥꯏꯕꯒꯤ ꯈꯨꯗꯝ ꯐꯪꯉꯤ ꯫<ref name="Sanajaoba1988">{{Cite book|author=Naorem Sanajaoba|title=Manipur, Past and Present: The Heritage and Ordeals of a Civilization|url=https://books.google.com/books?id=-CzSQKVmveUC&pg=PA31|year=1988|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-853-2|pages=31–32 with footnotes}}</ref> ''ꯀꯪꯂꯩ'' ꯍꯥꯏꯕꯒꯤ ꯋꯥꯍꯟꯊꯣꯛꯇꯤ "ꯀꯩꯂꯩꯄꯥꯛꯀꯤ/ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ" ꯑꯣꯢꯕ, ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯋꯥꯍꯩ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯀꯤ ꯃꯇꯥꯡꯗ ꯅꯩꯅꯔꯄ ꯃꯇꯝꯗ ꯁꯤꯖꯤꯟꯅꯩ ꯫ ==ꯄꯨꯋꯥꯔꯤ== {{Main|ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯒꯤ ꯄꯨꯋꯥꯔꯤ|ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ|ꯑꯂꯤꯄ ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ}} [[File:Sculptures of Kanglasha (Kangla Sha), installed on the top of a monumental pillar, dedicated to the Meitei martyrs of Kangleipak (Manipur), standing inside the historic Bir Tikendrajit Park, Imphal.jpg|thumb| ''[[ꯀꯪꯂꯥꯁꯥ]]'', ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯀꯤ ꯁꯛꯇꯥꯛ꯫]] ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯄꯨꯋꯥꯔꯤ ꯑꯁꯤ [[ꯄꯨꯌꯥ]]ꯁꯤꯡꯗ ꯅꯤꯡꯊꯤꯖꯅ ꯏꯁꯤꯟꯂꯤ (ꯑꯩꯈꯣꯏꯒꯤ ꯏꯄꯥ ꯏꯄꯨꯒꯤ ꯋꯥꯔꯤꯁꯤꯡ) ꯃꯤꯡ ꯑꯣꯏꯅ ꯄꯟꯂꯕꯗ ꯅꯤꯡꯊꯧ ꯀꯥꯡꯕꯂꯣꯟ, ꯄꯥꯟꯊꯣꯏꯕꯤ ꯈꯣꯡꯒꯨꯜ, ꯑꯁꯤꯅꯆꯤꯡꯕ ꯑꯔꯤꯕ ꯃꯤꯇꯩ ꯃꯌꯦꯛꯇꯥ ꯄꯨꯋꯥꯔꯤ ꯑꯣꯏꯅꯥ ꯏꯔꯝꯂꯤꯕꯁꯤꯡ ꯑꯁꯤ [[ꯃꯥꯏꯆꯧ]] ꯑꯃꯁꯨꯡ [[ꯅꯤꯡꯊꯧ]]ꯒꯤ ꯃꯤꯠꯌꯦꯡ ꯃꯈꯥꯗ ꯏꯔꯝꯕꯅꯤ ꯫ ꯆꯤꯡꯃꯤ ꯐꯨꯔꯨꯞꯁꯨ ꯃꯁꯥ ꯃꯁꯥꯒꯤ ꯑꯣꯏꯕ [[ꯐꯨꯡꯒꯥ-ꯋꯥꯔꯤ]] ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯍꯧꯖꯤꯛꯁꯨ ꯂꯤꯅꯔꯤꯕ ꯋꯥꯔꯤ ꯀꯌꯥꯃꯔꯨꯝ ꯂꯩꯔꯤ ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯍꯥꯏꯕꯁꯤ ꯃꯤꯡꯂꯦꯟ ꯀꯌꯥꯃꯔꯨꯝ ꯂꯩ ꯫ ꯁꯤꯡꯊꯥꯕ ꯌꯥꯕ ꯈꯔꯗꯤ [[ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ]], [[ꯂꯥꯏꯔꯩꯄꯥꯛ]] ꯑꯁꯤꯅꯤ ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯁꯤ ꯄꯨꯋꯥꯔꯤ ꯒꯤ ꯃꯇꯝ ꯀꯌꯥꯗ ꯃꯤꯡꯂꯦꯟ ꯀꯌꯥꯃꯔꯨꯝ ꯀꯧꯗꯨꯅ ꯈꯪꯅꯔꯝꯃꯤ, ꯄꯟꯕ ꯌꯥꯕꯗꯤ ꯇꯤꯜꯂꯤ ꯀꯣꯛꯇꯣꯡ, ꯄꯣꯢꯔꯩꯂꯝ, ꯁꯅꯥꯂꯩꯄꯥꯛ, ꯃꯤꯇꯩꯂꯩꯄꯥꯛ, ꯃꯩꯇ꯭ꯔꯕꯥꯛ, ꯅꯠꯇ꯭ꯔꯒ ꯉꯁꯤ ꯉꯁꯤ ꯀꯧꯅꯔꯤꯕ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯁꯤꯅꯤ ꯫ ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯀꯣꯅꯨꯡ ꯑꯁꯤ ꯀꯪꯂꯥ ꯅꯠꯇ꯭ꯔꯒ ꯏꯝꯐꯥꯜ (ꯍꯧꯖꯤꯛ ꯆꯠꯅꯔꯤꯕ) ꯑꯁꯤ ꯑꯣꯏꯔꯝꯃꯤ ꯫ ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ ꯑꯁꯤꯗ ꯈꯨꯟꯗꯥ ꯂꯩꯇꯥꯔꯕ ꯐꯨꯔꯨꯞꯁꯤꯡ [[ꯃꯤꯇꯩ ꯐꯨꯔꯨꯞ|ꯃꯤꯇꯩ]], [[ꯄꯥꯡꯒꯜ]], ꯇꯥꯡꯈꯨꯜ, ꯃꯔꯤꯡ, ꯀꯥꯕꯨꯏ, ꯆꯣꯊꯦ, ꯃꯥꯎ, ꯃꯔꯥꯝ, ꯄꯥꯎꯃꯩ, ꯂꯝꯀꯥꯡ, ꯀꯣꯝ, ꯊꯪꯒꯥꯜ, ꯈꯣꯡꯁꯥꯏ, ꯃꯥꯔ, ꯄꯥꯏꯇꯦ, ꯑꯁꯤꯅꯆꯤꯡꯕ ꯑꯁꯤꯅꯤ ꯫ ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯀꯣꯅꯨꯡ ꯗꯤ [[ꯏꯝꯐꯥꯜ]]ꯒꯤ [[ꯀꯪꯂꯥ]] ꯅꯤ꯫ ꯃꯐꯝꯁꯤꯗ ꯅꯤꯡꯊꯧ ꯀꯌꯥ ꯀꯌꯥꯅ (ꯅꯤꯡꯊꯧ ꯱꯰꯸ ꯍꯦꯟꯕ ꯅ) ꯱꯹꯵꯵ ꯑꯦ.ꯗꯤ. ꯐꯦꯎꯕ ꯆꯍꯤ ꯳꯵꯰꯰ ꯍꯦꯟꯕ ꯃꯇꯝꯁꯤ ꯄꯥꯟꯗꯨꯅ ꯂꯥꯛꯂꯤ꯫ [[ꯅꯤꯡꯊꯧ ꯀꯥꯡꯕ]] (꯱꯵ꯁꯨꯕ ꯆꯍꯤꯆꯥ ꯕꯤ.ꯁꯤ.) ꯑꯁꯤ [[ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ]]ꯀꯤ ꯈ꯭ꯋꯥꯏꯗꯒꯤ ꯏꯆꯨ ꯇꯥꯅ ꯄꯥꯟꯕ ꯅꯤꯡꯊꯧ ꯱ꯟꯕꯅꯤ ꯍꯥꯏꯅ ꯂꯧꯅꯩ ꯫ ꯇꯥꯡꯀꯛ ꯈꯔ ꯏꯪ. ꯀꯨꯝꯖꯥ ꯱꯱꯲꯹ ꯕꯤ.ꯁꯤ.- ꯴꯴ ꯕꯤ.ꯁꯤ. ꯄꯨꯋꯥꯔꯤꯒꯤ ꯑꯆꯧꯕ ꯑꯍꯥꯡꯕ ꯂꯩꯈ꯭ꯔꯤꯕꯁꯤ ꯑꯃꯥꯡ ꯑꯇꯥ ꯀꯌꯥꯃꯔꯣꯝ ꯊꯣꯛꯈꯤꯕꯒꯤꯅꯤ ꯫<ref name="Sanajaoba1988p3">{{Cite book|url=http://themanipurpage.tripod.com/history/puwarimeitei.html|title=A BRIEF HISTORY (PUWARI) OF THE MEITEIS OF MANIPUR|author=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=|access-date=15 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100131053252/http://themanipurpage.tripod.com/history/puwarimeitei.html|archive-date=31 January 2010|dead-url=no|df=dmy-all}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100131053252/http://themanipurpage.tripod.com/history/puwarimeitei.html |date=31 January 2010 }}</ref> ===ꯃꯌꯥꯏ ꯑꯣꯏꯅꯥ ꯂꯤꯔꯕ ꯃꯇꯝ=== ꯃꯌꯥꯢꯋꯥꯢꯔꯞ ꯑꯣꯢꯔꯛꯄ ꯃꯇꯝꯁꯤꯗꯗꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯅꯤꯡꯊꯧꯁꯤꯡꯒ ꯊꯪꯅꯕ ꯂꯩꯄꯥꯛꯁꯤꯡꯒꯤ ꯅꯤꯡꯊꯧꯁꯤꯡꯒ ꯃꯔꯤ ꯐꯒꯠꯍꯟꯅꯅꯕꯒꯤꯗꯃꯛ ꯌꯨꯝꯄꯥꯟ ꯃꯔꯤ ꯂꯩꯅꯕꯒꯤ ꯆꯠꯅꯕꯤ ꯑꯃ ꯁꯦꯝꯂꯛꯈꯤ꯫ ꯊꯪꯅꯕ ꯂꯩꯄꯥꯛꯁꯤꯡ ꯄꯟꯕ ꯌꯥꯕꯗꯤ [[ꯑꯍꯣꯝ ꯂꯩꯄꯥꯛ]] (ꯉꯁꯤ ꯉꯁꯤ ꯒꯤ [[ꯑꯁꯥꯝ]]) ꯑꯃꯗꯤ [[ꯑꯋꯥ ꯂꯩꯄꯥꯛ]] ꯅꯤ ꯫<ref name="Sanajaoba1988p3"/> ꯃꯇꯝꯁꯤꯗ ꯃꯤꯔꯝꯂꯦꯟ ꯍꯥꯢꯕꯗꯤ [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]] ꯒꯤ ꯃꯐꯝ ꯀꯌꯥꯗꯒꯤ ꯃꯤꯇꯣꯞ ꯃꯤꯌꯥꯟꯆꯥ ꯀꯌꯥꯃꯔꯨꯝ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯗ ꯂꯥꯛꯇꯨꯅ ꯂꯩꯕ ꯍꯧꯔꯛꯈꯤ꯫ ꯃꯁꯤ ꯄꯨꯝꯅꯃꯛꯁꯤ [[ꯃꯤꯇꯩ]]ꯁꯤꯡꯒꯤ [[ꯄꯨꯌꯥ]]ꯁꯤꯡꯗ ꯏꯔꯝꯕ ꯊꯦꯡꯅꯩ꯫ ꯄꯟꯕ ꯌꯥꯕ ꯄꯨꯌꯥꯁꯤꯡꯗꯤ [[ꯄꯥꯡꯒꯜ ꯈꯨꯟꯊꯣꯛ]], [[ꯅꯣꯡꯁꯥꯃꯩ ꯄꯨꯌꯥ]], [[ꯕꯥꯃꯣꯟ ꯈꯨꯟꯊꯣꯛ]] ꯑꯁꯤꯅꯆꯤꯡꯕꯅꯤ꯫<ref name="Sanajaoba1988p13">{{Cite book|author=Naorem Sanajaoba|title=Manipur, Past and Present: The Heritage and Ordeals of a Civilization|url=https://books.google.com/books?id=-CzSQKVmveUC |year=1988|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-853-2|pages=12–14}}</ref> [[ꯅꯣꯡꯁꯥꯃꯩ ꯄꯨꯌꯥ]] ꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯗ [[ꯄꯥꯡꯒꯜ]]ꯁꯤꯡ ꯁꯤ [[ꯕꯥꯡꯂꯥꯗꯦꯁ]]ꯀꯤ [[ꯁꯤꯜꯍꯦꯠ]]ꯇꯒꯤ ꯂꯥꯟꯗꯥꯔꯛꯄꯗ ꯃꯤꯇꯩꯁꯤꯡꯅ ꯂꯥꯟꯉꯝꯗꯨꯅ ꯂꯥꯟꯐꯥ ꯑꯣꯢꯅ ꯐꯥꯍꯧꯕꯒꯤ ꯋꯥꯔꯤ ꯄꯜꯂꯤ꯫ ꯃꯁꯤ ꯃꯤꯇꯩ ꯅꯤꯡꯊꯧ [[ꯈꯥꯀꯦꯝꯄ]]ꯒꯤ ꯁꯅꯥ ꯍꯥꯛꯇꯛꯇꯅꯤ꯫<ref name="Sanajaoba1988p13"/> ꯃꯤꯇꯩ ꯃꯁꯦꯟꯒꯤ ꯃꯔꯛꯇ ꯂꯤꯡꯖꯦꯜ ꯃꯥꯟꯅꯔꯛꯇꯕꯗꯒꯤ [[ꯑꯋꯥ ꯂꯩꯄꯥꯛ]]ꯅ ꯂꯥꯟꯉꯝꯈꯤꯕ ꯑꯃꯗꯤ [[ꯆꯍꯤ ꯇꯔꯦꯠ ꯈꯨꯟꯇꯥꯛꯄ]], [[ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯂꯥꯟꯖꯥꯎ]]ꯅꯆꯤꯡꯕ ꯊꯧꯗꯣꯛ ꯀꯌꯥꯃꯔꯨꯝ ꯁꯤꯅ ꯂꯝꯗꯝꯁꯤꯗ ꯑꯆꯧꯕ ꯆꯩꯊꯦꯡ ꯄꯤꯈꯤ ꯫<ref name="Sanajaoba1988p15">{{Cite book|author=Naorem Sanajaoba|title=Manipur, Past and Present: The Heritage and Ordeals of a Civilization|url=https://books.google.com/books?id=-CzSQKVmveUC |year=1988|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-853-2|pages=15–18}}</ref> ===ꯅꯤꯡꯊꯧꯅꯥ ꯄꯥꯟꯕ ꯃꯇꯝ=== {{Main|ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ}} ꯀꯨꯝꯖꯥ ꯱꯸꯲꯴ ꯗ, ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ (ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ)ꯒꯤ ꯅꯤꯡꯊꯧ ꯑꯃꯗꯤ ꯕ꯭ꯔꯤꯇꯤꯁ ꯀꯥꯡꯕꯨꯁꯤꯡꯒ ꯌꯥꯁꯤꯟꯅꯗꯨꯅ ꯕ꯭ꯔꯤꯇꯤꯁ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯃꯈꯥꯗ ꯂꯩꯕ ꯑꯃꯗꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯅ ꯃꯄꯥꯟ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯉꯥꯛꯁꯦꯟ ꯇꯧꯕꯗ ꯑꯌꯥꯕ ꯄꯤꯈꯤ ꯫ ꯕ꯭ꯔꯤꯇꯤꯁꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯕꯨ ꯃꯁꯥꯅ ꯃꯁꯥꯕꯨ ꯂꯩꯉꯥꯛꯆꯕ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯑꯃ ꯑꯣꯢꯅ ꯁꯛꯈꯪꯈꯤ꯫<ref>{{Cite book|author=N. Lokendra|title=The Unquiet Valley: Society, Economy, and Politics of Manipur (1891-1950)|url=https://books.google.com/books?id=6FXEEd2muZoC|year=1998|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-696-5|pages=36–38|access-date=4 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418095201/https://books.google.com/books?id=6FXEEd2muZoC|archive-date=18 April 2017|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> [[ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯲ꯁꯨꯕ ꯂꯥꯟꯖꯥꯎ]]ꯒꯤ ꯃꯇꯝꯗ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯗ ꯂꯥꯟꯖꯥꯎ ꯒꯤ ꯂꯥꯟꯄꯨꯡ ꯑꯣꯢꯈꯤ ꯫ ꯃꯁꯤꯗ [[ꯖꯄꯥꯟ]] ꯂꯥꯟꯃꯤ ꯑꯃꯗꯤ [[ꯕ꯭ꯔꯤꯇꯤꯁ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]]ꯒꯤ ꯂꯥꯟꯃꯤ ꯀꯌꯥ ꯂꯥꯛꯇꯨꯅ ꯂꯥꯟ ꯁꯣꯛꯅꯈꯤ꯫ [[ꯖꯄꯥꯟ]] ꯂꯥꯟꯃꯤꯁꯤꯡꯗꯨꯅ [[ꯏꯝꯐꯥꯜ]] ꯌꯧꯔꯛꯇ꯭ꯔꯤꯉꯩꯗ ꯉꯥꯛꯊꯣꯛꯄ ꯉꯝꯍꯧꯕꯗꯨꯅ ꯈꯥ ꯅꯣꯡꯄꯣꯛ ꯑꯦꯁꯤꯌꯥꯒꯤ ꯂꯥꯟꯖꯥꯎ ꯒꯤ ꯄꯨꯋꯥꯔꯤꯗ ꯑꯆꯧꯕ ꯑꯍꯣꯡꯕ ꯑꯃ ꯄꯨꯔꯛꯈꯤ꯫ ===ꯑꯅꯧꯕ ꯃꯇꯝ ꯄꯨꯋꯥꯔꯤ=== ꯂꯥꯟꯖꯥꯎ ꯃꯇꯨꯡꯗ, ꯕ꯭ꯔꯤꯇꯤꯁ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ ꯅꯤꯡꯇꯝꯕ ꯍꯦꯟꯅꯥ ꯃꯥꯏꯑꯣꯟꯁꯤꯟꯂꯛꯈꯤ꯫ ꯑꯗꯨꯒ ꯅꯤꯡꯊꯧ ꯄꯥꯟꯕ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯀꯌꯥꯅ ꯃꯁꯥ ꯃꯁꯥꯒꯤ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯀꯤ ꯊꯧꯗꯥ ꯃꯁꯥꯅ ꯄꯥꯢꯁꯤꯟꯕ ꯄꯥꯝꯂꯛꯈꯤ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯀꯟ꯭ꯁꯇꯤꯇ꯭ꯌꯨꯁꯟ ꯑꯦꯛ꯭ꯇ ꯑꯣꯐ ꯱꯹꯴꯷ (Manipur State Constitution Act of 1947) ꯑꯁꯤ ꯍꯦꯛ ꯁꯦꯝꯂꯛꯄꯒ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯗ ꯃꯤꯌꯥꯝꯅ ꯂꯩꯉꯥꯛꯆꯕ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯀꯤ ꯂꯩꯉꯥꯛ ꯁꯦꯝꯂꯛꯈꯤ꯫ ꯃꯁꯤꯗ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯅꯤꯡꯊꯧ ꯅ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯀꯤ ꯃꯀꯣꯛ ꯑꯣꯢꯕ ꯍꯥꯢꯅ ꯌꯥꯅꯈꯤ꯫<ref>[https://cadindia.clpr.org.in/historical_constitutions/manipur_state_constitution_act__1947_1st%20January%201947 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190404033852/http://cadindia.clpr.org.in/historical_constitutions/manipur_state_constitution_act__1947_1st%20January%201947 |date=2019-04-04 }} Manipur State Constitution Act 1947</ref> [[ꯑꯋꯥ ꯂꯩꯄꯥꯛ]]ꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯕꯨ ꯂꯧꯁꯤꯟꯅꯕ ꯍꯣꯠꯅꯔꯛꯄꯗꯒꯤ ꯅꯤꯡꯊꯧ [[ꯕꯣꯙꯆꯟꯗ꯭ꯔ]]ꯅ ꯱꯹꯴꯹ꯗ [[ꯁꯤꯜꯂꯣꯡ]]ꯗ [[instrument of accession]] ꯌꯥꯅꯗꯨꯅ ꯈꯨꯠꯌꯦꯛ ꯇꯧꯈꯤ꯫ ꯃꯁꯤꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]]ꯒꯤ ꯃꯅꯨꯡ ꯆꯜꯍꯟꯈꯤ꯫ꯃꯁꯤꯗꯒꯤ ꯱꯹꯴꯹ ꯒꯤ ꯑꯣꯛꯇꯣꯕꯔ ꯊꯥꯗꯒꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯂꯦꯖꯤꯁꯂꯦꯇꯤꯚ ꯑꯦꯁꯦꯝꯕ꯭ꯂꯤ ꯃꯊꯧ ꯇꯧꯈꯤꯗꯔꯦ꯫<ref>{{Cite web|url=http://www.satp.org/satporgtp/countries/india/states/manipur/documents/papers/manipur_merger_agreement_1949.htm|title=Manipur Merger Agreement, 1949|work=satp.org|accessdate=1 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924094635/http://www.satp.org/satporgtp/countries/india/states/manipur/documents/papers/manipur_merger_agreement_1949.htm|archive-date=24 September 2015|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> 1956 ꯐꯥꯎꯕ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯌꯨꯅꯤꯌꯟ ꯇꯦꯔꯔꯤꯇꯔꯤ ꯑꯣꯢꯔꯝꯃꯤ, <ref>{{Cite web |url=http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm |title=The Constitution (Amendment) |work=indiacode.nic.in |accessdate=1 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm |archive-date=1 May 2017 |dead-url=yes }}</ref> ꯑꯗꯨꯒ 1972 ꯗ ꯃꯄꯨꯡ ꯐꯥꯕ ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯑꯃ ꯑꯣꯢꯍꯟꯈꯤ꯫<ref>{{Cite web |url=http://indiacode.nic.in/acts-in-pdf/392012.pdf |title=Indiacode - Acts |access-date=26 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131205061446/http://indiacode.nic.in/acts-in-pdf/392012.pdf |archive-date=5 December 2013 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> [[File:The Kangla Gate.JPG|thumb|[[ꯀꯪꯂꯥ]]ꯒꯤ ꯁꯅꯊꯣꯡ꯫]] ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯁꯤ ꯆꯔꯤꯛ ꯆꯔꯥꯡꯅꯕꯒꯤ ꯑꯃꯗꯤ ꯇꯪꯗꯨ ꯂꯩꯇꯥꯗꯕꯒꯤ ꯄꯨꯋꯥꯔꯤ ꯃꯇꯝ ꯁꯥꯡꯅ ꯂꯩꯔꯛꯈꯤ꯫<ref>[http://www.economist.com/node/8786297 "The mayhem in Manipur"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714195539/http://www.economist.com/node/8786297 |date=14 July 2014 }} ''The Economist'' (1 March 2007)</ref><ref>[http://www.economist.com/node/8797972 "Manipur, India - A safe house for dangerous men"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714203339/http://www.economist.com/node/8797972 |date=14 July 2014 }} ''The Economist'' (9 March 2007)</ref> [[United National Liberation Front]] (UNLF) (1964) ꯅ ꯑꯍꯥꯟꯕ ꯈꯨꯠꯂꯥꯢ ꯄꯥꯢꯕ ꯂꯥꯜꯍꯧꯂꯨꯞ ꯑꯣꯢꯅ ꯊꯣꯛꯂꯛꯈꯤ꯫ ꯃꯁꯤꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯕꯨ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯗꯒꯤ ꯅꯤꯡꯈꯥ ꯇꯝꯕ ꯄꯥꯝꯈꯤ꯫ ꯃꯇꯝ ꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡꯏꯟꯅ ꯂꯥꯜꯍꯧꯂꯨꯞ ꯀꯌꯥ ꯀꯌꯥ ꯆꯣꯡꯊꯣꯛꯂꯛꯈꯤ꯫ ==ꯂꯝꯃꯤꯠ ꯇꯨꯃꯤꯠ== [[File:1 Loktak Lake.jpg|thumb|left|[[ꯂꯣꯛꯇꯥꯛ ꯄꯥꯠ]]]] ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯑꯁꯤ ꯂꯦꯇꯤꯆꯨꯗ ꯲꯳°꯸꯳'N&nbsp;– ꯲꯵°꯶꯸'N ꯇ ꯑꯃꯗꯤ ꯂꯣꯡꯒꯤꯆꯨꯗ ꯹꯳°꯰꯳'E&nbsp;– ꯹꯴°꯷꯸'E ꯇ ꯃꯔꯛꯇ ꯂꯩ ꯫ ꯑꯄꯨꯟꯕ ꯄꯥꯛ ꯆꯥꯎꯕꯅ {{Convert|22327|km2}}ꯅꯤ ꯫ ꯂꯝꯗꯝ ꯑꯁꯤꯒꯤ ꯀꯣꯅꯨꯡ ꯑꯁꯤꯅ ꯌꯦꯔꯨꯝꯒꯤ ꯃꯑꯣꯡꯗ ꯂꯩꯕ ꯂꯩꯇꯦꯝ ꯃꯥꯟꯅꯕ ꯇꯝꯄꯥꯛꯅꯤ꯫ ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯄꯥꯛ-ꯆꯥꯎꯕꯅ {{Convert|700|sqmi|km2|sigfig=1}}ꯅꯤ꯫ ꯃꯁꯤ [[ꯍꯤꯒꯣꯛ]] ꯃꯆꯨꯒꯤ ꯆꯤꯡꯁꯥꯡꯁꯤꯡꯅ ꯀꯣꯏꯁꯤꯟꯂꯤ ꯫ ꯑꯃꯗꯤ ꯃꯁꯤ ꯃꯥꯂꯦꯝ ꯏꯃꯥꯏꯗꯒꯤ {{Convert|790|m}} ꯋꯥꯡꯈꯠꯅꯥ ꯂꯩ ꯫<ref name="www.e-pao.net">{{Cite web|url=http://www.e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=education.Scientific_Papers.fate_of_loktak_lake|title=fate of loktak lake|work=e-pao.net|accessdate=1 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923221315/http://www.e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=education.Scientific_Papers.fate_of_loktak_lake|archive-date=23 September 2015|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> ꯇꯝꯄꯥꯛ ꯑꯁꯤ ꯑꯋꯥꯡꯗꯒꯤ ꯈꯥ ꯊꯪꯕ ꯃꯥꯏꯀꯩꯗ ꯅꯦꯝꯊꯩ ꯫ ꯆꯤꯡꯁꯥꯡ ꯄꯔꯦꯡꯁꯤꯡꯅ ꯑꯌꯤꯡ ꯑꯁꯥ ꯑꯁꯤ ꯆꯥꯡ ꯑꯃꯗ ꯂꯩꯍꯜꯂꯤ, ꯑꯋꯥꯡ ꯊꯪꯕꯒꯤ ꯂꯥꯛꯀꯗꯕ ꯌꯥꯝꯅ ꯏꯪꯒꯗꯕꯗꯒꯤ ꯉꯥꯛꯊꯣꯛꯏ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯅꯣꯡꯂꯩ ꯅꯨꯡꯁꯤꯠꯁꯤꯡꯗꯒꯤꯁꯨ ꯉꯥꯛꯊꯣꯛꯏ ꯫ ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯑꯁꯤ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯳ꯅ ꯀꯣꯏꯁꯤꯜꯂꯤ [[ꯅꯥꯒꯥꯂꯦꯟ]]ꯅ ꯑꯋꯥꯡꯗ, [[ꯃꯤꯓꯣꯔꯥꯝ]]ꯅ ꯈꯥꯗ ꯑꯃꯗꯤ [[ꯑꯁꯥꯝ]]ꯅ ꯅꯣꯡꯆꯨꯞꯇ ꯑꯃꯁꯨꯡ [[ꯃꯌꯥꯟꯃꯥꯔ]] ꯂꯩꯄꯥꯛꯅ ꯅꯣꯡꯄꯣꯛꯇꯥ ꯂꯩ ꯫ [[File:Landscape of Manipur1.jpg|thumb|right]] ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯑꯁꯤ ꯑꯆꯧꯕ ꯇꯨꯔꯦꯜ ꯀꯌꯥ ꯂꯩ: [[ꯕꯔꯥꯛ ꯇꯨꯔꯦꯜ]], [[ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯇꯨꯔꯦꯜ]], [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯇꯨꯔꯦꯜ]]ꯅꯤ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯇꯨꯔꯦꯜ ꯑꯌꯥꯝꯕ [[ꯂꯣꯛꯇꯥꯛ ꯄꯥꯠ]]ꯇ ꯏꯁꯤꯡ ꯇꯥꯢ ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯁꯤ ꯆꯤꯡ ꯑꯃꯗꯤ ꯇꯝꯄꯥꯛ ꯍꯥꯢꯅ ꯲ ꯊꯣꯛꯅ ꯈꯥꯢꯗꯣꯛꯂꯤ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯆꯤꯡ ꯃꯔꯛꯇ ꯈ꯭ꯋꯥꯢꯗꯒꯤ ꯋꯥꯡꯕ ꯁꯤ [[ꯇꯦꯅꯦꯄꯨ ꯆꯤꯡ]] ꯅꯤ ꯫ ꯇꯝꯄꯥꯛ ꯇ ꯈ꯭ꯋꯥꯢꯗꯒꯤ ꯄꯥꯛꯄ [[ꯄꯥꯠ]] ꯑꯁꯤ [[ꯂꯣꯛꯇꯥꯛ ꯄꯥꯠ]] ꯅꯤ ꯫ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯂꯩꯍꯥꯎꯒꯤ ꯃꯇꯥꯡꯗꯁꯨ ꯲ ꯊꯣꯛꯅ ꯈꯥꯢꯗꯣꯛꯂꯤ꯫ ꯃꯈꯜ ꯲ ꯑꯗꯨꯗꯤ [[ꯆꯤꯡ ꯂꯩꯄꯥꯛ]] ꯑꯃꯗꯤ [[ꯂꯧꯄꯨꯛ ꯂꯩꯄꯥꯛ]] ꯅꯤ ꯫ ===ꯅꯥꯄꯤ-ꯁꯤꯡꯅꯥ=== [[File:Hill Slope.JPG|thumb]] ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯆꯤꯡ ꯑꯃꯗꯤ ꯇꯝꯄꯥꯛ ꯲ꯃꯛ ꯆꯍꯤ ꯆꯨꯞꯄ ꯃꯈꯜ ꯃꯈꯥ ꯀꯌꯥꯒꯤ ꯄꯥꯝꯕꯤ ꯁꯤꯡꯅꯥ, ꯍꯩ ꯂꯩ ꯀꯌꯥꯅ ꯄꯥꯟꯗꯨꯅ,ꯁꯥꯠꯇꯨꯅꯇ ꯂꯩ ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯃꯐꯝ ꯑꯌꯥꯝꯕꯗ [[ꯋꯥ]] ꯄꯥꯝꯕꯤ ꯃꯔꯥꯡ ꯀꯥꯢꯅ ꯍꯧꯕꯒꯤ ꯈꯪꯅꯔꯤ꯫ ꯂꯧꯎ ꯁꯤꯡꯎꯒꯤ ꯃꯇꯥꯡꯗꯅ [[ꯐꯧ]] ꯄꯥꯝꯕꯤ ꯃꯔꯥꯡ ꯀꯥꯢꯅ ꯊꯥꯅꯔꯤ꯫ ===ꯑꯌꯤꯡ ꯑꯁꯥ ꯐꯤꯕꯝ=== [[File:The Dzukou Valley.JPG|thumb]] ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯑꯌꯤꯡ ꯑꯁꯥꯒꯤ ꯐꯤꯐꯝ ꯑꯁꯤ ꯆꯤꯡ ꯒꯤ ꯂꯝꯅ ꯅꯝꯕꯅ ꯏꯪ ꯏꯪ ꯂꯥꯎꯅ ꯑꯌꯥꯝꯕꯗ ꯂꯩ ꯫ ꯂꯝꯗꯝ ꯑꯁꯤ ꯃꯥꯂꯦꯝ ꯒꯤ ꯏꯔꯦꯟꯄꯨꯡꯒꯤ ꯏꯃꯥꯢꯗꯒꯤ ꯃꯤꯇꯔ ꯷꯹꯰ ꯋꯥꯡꯈꯠꯅ ꯂꯩꯕ ꯃꯐꯝ ꯅꯤ ꯫ ꯆꯍꯤ ꯆꯨꯞꯄ ꯅꯣꯡ ꯆꯨꯕꯒꯤ ꯆꯥꯡ ꯑꯁꯤ [[ꯏꯝꯐꯥꯜ]]ꯗꯅ ꯹꯳꯳ ꯃꯤꯂꯤꯃꯤꯇꯔ ꯗꯒꯤ [[ꯇꯃꯦꯡꯂꯣꯡ]] ꯗꯅ ꯲꯶꯹꯳ ꯃꯤꯂꯤꯃꯤꯇꯔ ꯐꯥꯎꯕ ꯑꯣꯢ ꯫ ==ꯃꯤ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞꯁꯤꯡ ꯅꯩꯅꯕ== ===ꯃꯤꯁꯤꯡ=== {{India census population | title= ꯃꯤꯁꯤꯡ ꯋꯥꯡꯈꯠꯂꯛꯄ | ꯱꯹꯵꯱= ꯵꯷꯸꯰꯰꯰ | ꯱꯹꯶꯱= ꯷꯹꯰꯰꯰꯰ | 1971= 1073000 | 1981= 1421000 | 1991= 1837000 | 2001= 2394000 | 2011= 2855794 | estimate= | estyear= | estref= | footnote=ꯂꯧꯐꯝ: ꯁꯦꯟꯁꯁ ꯑꯣꯐ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ}} ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯁꯤ ꯏꯪ ꯀꯨꯝꯖꯥ ꯲꯰꯱꯱ ꯃꯤꯀꯣꯛ ꯊꯤꯕꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡ ꯏꯟꯅ ꯃꯤꯑꯣꯏ ꯲꯸,꯵꯵,꯷꯹꯴ ꯁꯨꯔꯦ ꯫<ref>{{Cite web|title=Manipur Population Census data 2011|url=http://www.census2011.co.in/census/state/manipur.html|publisher=Census 2011|accessdate=2 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150908032331/http://www.census2011.co.in/census/state/manipur.html|archive-date=8 September 2015|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> ꯑꯄꯨꯟꯕ ꯃꯤꯑꯣꯏ ꯃꯁꯤꯡꯗꯒꯤ ꯆꯥꯗ ꯵꯷.꯲% ꯑꯁꯤ ꯇꯝꯄꯥꯛꯇ ꯈꯨꯟꯗꯥꯏ ꯑꯃꯗꯤ ꯂꯦꯝꯍꯧꯔꯤꯕ ꯃꯤꯑꯣꯏ ꯆꯥꯗ ꯴꯲.꯸% ꯆꯤꯡꯒꯤ ꯂꯝꯁꯤꯡꯗ ꯈꯨꯟꯗꯥꯏ ꯫ ꯆꯤꯡꯒꯤ ꯂꯝꯁꯤꯡꯗ ꯂꯩꯉꯥꯛꯅ ꯁꯛꯈꯪꯂꯕ ꯐꯨꯔꯨꯞ ꯳꯰ꯒꯤ ꯃꯊꯛꯇ ꯌꯨꯝꯂꯤꯡꯉꯤ ꯑꯃꯗꯤ ꯂꯦꯝꯍꯧꯔꯤꯕ ꯐꯨꯔꯨꯞ [[ꯃꯤꯇꯩ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞ]] ꯑꯃꯗꯤ [[ꯃꯤꯇꯩ ꯄꯥꯡꯒꯜ]]‍ꯅ ꯇꯝꯄꯥꯛꯇ ꯌꯨꯝꯂꯤꯡꯏ꯫ {| class="infobox collapsible" cellspacing="0" style="border:1px #000; margin-left:3em; width:24em;" |- ! style="background:Coral; font-size: 110%; text-align: center;" colspan="2" | Demographics of Manipur (2011) |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''ꯑꯄꯨꯟꯕ ꯃꯤꯁꯤꯡ''' || ꯲,꯸꯵꯵,꯷꯹꯴ |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''ꯅꯨꯄꯥ (ꯃꯤꯁꯤꯡ) ''' || ꯱,꯴꯳꯸,꯵꯸꯶ |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''ꯅꯨꯄꯤ (ꯃꯤꯁꯤꯡ) ''' || ꯱,꯴꯱꯷,꯲꯰꯸ |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''ꯈꯨꯡꯒꯪ ꯃꯤꯁꯤꯡ''' ||꯱,꯷꯳꯶,꯲꯳꯶ |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''Urban Population''' ||834,154 |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''Child Sex Ratio''' || 936 female to 1000 male |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''ꯑꯀꯨꯡꯕ (per km<sup>2</sup>)''' ||115 |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''ꯂꯥꯏꯔꯤꯛ ꯃꯌꯦꯛ ꯆꯠꯄꯥ''' || ꯱,꯷꯶꯸,꯱꯸꯱ (꯸꯵.꯴%) |- | style="padding-left: 1em; padding-right: 2em;" | '''Towns''' || 33 |} ===ꯃꯤ=== ꯃꯤꯇꯩ ꯐꯨꯔꯨꯞꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯈ꯭ꯋꯥꯏꯗꯒꯤ ꯃꯤꯁꯤꯡ ꯌꯥꯝꯕ ꯃꯤꯑꯣꯏ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞꯅꯤ ꯫<ref name="Khomdan Singh Lisam pp 322"/> ꯏꯪ ꯀꯨꯝꯖꯥ ꯱꯹꯰꯱ꯗ ꯃꯤꯀꯣꯛ ꯊꯤꯕꯗ, ꯃꯤꯇꯩ ꯐꯨꯔꯨꯞꯁꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯑꯆꯧꯕ ꯐꯨꯔꯨꯞ ꯑꯣꯏꯅ ꯂꯧꯅꯔꯛꯈꯤ ꯫<ref>census 1901</ref> ꯅꯥꯒꯥ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯀꯨꯀꯤ ꯑꯁꯤ ꯐꯔꯨꯞ ꯃꯌꯥꯝꯅ ꯄꯨꯟꯁꯤꯟꯕ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯆꯤꯡꯒꯤ ꯂꯝꯁꯤꯡꯗ ꯈꯨꯟꯗꯥ ꯂꯩꯇꯥꯕ ꯃꯤꯑꯣꯏꯁꯤꯡꯅꯤ ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯃꯅꯨꯡꯗ ꯂꯩꯕ ꯅꯥꯒꯥ ꯑꯁꯤꯒꯤ ꯃꯅꯨꯡꯗ ꯌꯥꯎꯕ ꯐꯨꯔꯨꯞꯁꯤꯡ [[ꯑꯅꯥꯜ]], [[ꯂꯤꯌꯥꯡꯃꯩ]], [[ꯃꯥꯎ ꯐꯨꯔꯨꯞ]], [[ꯃꯔꯥꯝ ꯐꯨꯔꯨꯞ]], [[ꯃꯔꯤꯡ ꯄꯨꯔꯨꯞ]], [[ꯄꯧꯃꯥꯏ]], [[ꯔꯣꯡꯃꯩ]], [[ꯇꯥꯡꯈꯨꯜ]], [[ꯓꯤꯃꯤ]],ꯑꯁꯤꯅꯆꯤꯡꯕꯅꯤ꯫<ref>https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13537113.2014.879768</ref><ref>https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/103655/7/07_chapter%204.pdf</ref><ref>{{Cite book | title = Violence and identity in North-east India: Naga-Kuki conflict | url = https://books.google.com/books?id=zlaIRKRspYQC | author = S. R. Tohring | year = 2010 | publisher = Mittal Publications | isbn = 978-81-8324-344-5 | pages = xv–xvii | access-date = 15 November 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160504073854/https://books.google.com/books?id=zlaIRKRspYQC | archive-date = 4 May 2016 | dead-url = no | df = dmy-all }}</ref> ===ꯂꯣꯟꯁꯤꯡ=== ꯂꯝꯗꯝꯁꯤꯒꯤ ꯂꯩꯉꯥꯛꯅ ꯁꯛꯈꯪꯂꯕ ꯂꯣꯟꯁꯤꯡ ꯑꯃꯗꯤ ꯂꯩꯕꯥꯛ ꯉꯥꯛꯁꯦꯟꯕꯗ ꯁꯤꯖꯤꯟꯅꯕ ꯂꯣꯟꯁꯤꯡꯗꯤ [[ꯃꯤꯇꯩꯂꯣꯟ]] ꯑꯃꯁꯨꯡ [[ꯏꯪꯂꯤꯁ]] ꯅꯤ꯫ [[ꯃꯤꯇꯩ]] ꯍꯥꯢꯕ ꯋꯥꯍꯩ ꯑꯁꯤꯅ ꯀꯣꯟꯁꯤꯜꯂꯤꯕꯁꯤ [[ꯁꯅꯥꯃꯍꯤ ꯆꯠꯄ ꯂꯨꯞ]], [[ꯃꯤꯇꯩ ꯍꯤꯟꯗꯨ]], [[ꯃꯤꯇꯩ ꯈ꯭ꯔꯤꯁꯇ꯭ꯌꯟ]], [[ꯃꯤꯇꯩ ꯕꯧꯙ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯆꯠꯄ]], [[ꯃꯤꯇꯩ ꯄꯥꯡꯒꯜ]], [[ꯃꯤꯇꯩ ꯕꯥꯃꯣꯟ]] ꯅꯤ꯫ [[ꯃꯤꯇꯩ ꯂꯣꯟ]] (ꯅꯠꯇ꯭ꯔꯒ [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯤ ꯂꯣꯟ]]) ꯑꯁꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯂꯝꯗꯝ ꯑꯁꯤꯒꯤ ꯃꯥꯟꯅꯗꯕ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞ ꯀꯌꯥꯒꯤ ꯐꯥꯎꯅꯂꯣꯟ ꯅꯤ꯫ ꯑꯁꯤꯗꯁꯨ ꯅꯠꯇꯅ [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]] ꯂꯩꯉꯥꯛ ꯀꯤ ꯸ꯁꯨꯕ ꯁꯦꯗ꯭ꯌꯨꯜꯗ ꯆꯜꯂꯕ ꯂꯣꯟ ꯲꯲ꯒꯤ ꯃꯅꯨꯡꯗ ꯑꯃꯅꯤ꯫<ref name="census2011"/> ꯲꯰꯱꯱ ꯒꯤ ꯃꯤꯀꯣꯛ ꯊꯤꯕꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡꯏꯟꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯗ ꯉꯥꯡꯅꯔꯤꯕ ꯂꯣꯟꯁꯤꯡꯗꯨꯗꯤ: [[ꯃꯤꯇꯩ ꯂꯣꯟ]] (1,522,132), [[ꯊꯥꯗꯧ ꯂꯣꯟ]] (223,779), [[ꯇꯥꯡꯈꯨꯜ ꯂꯣꯟ]] (183,509), [[ꯄꯧꯂꯥ ꯂꯣꯟ]] (135,349), [[ꯀꯕꯨꯢ ꯂꯣꯟ]] ([[ꯔꯣꯡꯃꯩ ꯂꯣꯟ]] ꯑꯃꯗꯤ [[ꯏꯟꯄꯨꯢ ꯂꯣꯟ]]) (109,611), [[ꯃꯥꯎ ꯂꯣꯟ]] (89,011), [[ꯅꯦꯄꯥꯂꯤ ꯂꯣꯟ]] (63,756), [[ꯄꯥꯢꯇꯦ ꯂꯣꯟ]] (55,031), [[ꯍꯃꯥꯔ ꯂꯣꯟ]] (49,081), [[ꯂ꯭ꯌꯥꯡꯃꯥꯢ ꯂꯣꯟ]] (45,546), [[ꯚꯥꯢꯄꯩ ꯂꯣꯟ]] (39,902), [[ꯀꯨꯀꯤ ꯆꯤꯟ ꯂꯣꯟ ꯃꯌꯥꯝ]] (37,805), [[ꯃꯔꯥꯝ ꯂꯣꯟ]] (32,098), [[ꯍꯤꯟꯗꯤ ꯂꯣꯟ]] (31,703), [[ꯕꯪꯒꯥꯂꯤ ꯂꯣꯟ]] (30,611), [[ꯑꯅꯥꯜ ꯂꯣꯟ]] (26,508), [[ꯓꯧ ꯂꯣꯟ]] (25,841), [[ꯃꯔꯤꯡ ꯂꯣꯟ]] (25,657), [[ꯓꯦꯃꯤ ꯂꯣꯟ]] (18,795), [[ꯀꯣꯝ ꯂꯣꯟ]] (14,528), [[ꯒꯥꯡꯇꯦ ꯂꯣꯟ]] (15,274), [[ꯆꯤꯔꯨ ꯂꯣꯟ]] (8,475), [[ꯈꯦꯓꯥ ꯂꯣꯟ]] (6,977), [[ꯃꯤꯖꯣ ꯂꯣꯟ]] (6,500), ), [[ꯖꯦꯂ꯭ꯌꯥꯡ ꯂꯣꯟ]] (2,727), [[ꯑꯁꯥꯃꯤꯁ ꯂꯣꯟ]] (2,453), [[ꯃꯣꯟꯁꯥꯡ ꯂꯣꯟ]] (2,381), [[ꯗꯣꯒ꯭ꯔꯤ ꯂꯣꯟ]] (1,853), [[ꯇꯃꯤꯜ ꯂꯣꯟ]] (1,657), [[ꯃꯔꯥꯊꯤ ꯂꯣꯟ]] (1,583), [[ꯃꯂꯌꯥꯂꯝ]] (1,519), [[ꯄꯟꯖꯥꯕꯤ ꯂꯣꯟ]] (1,370), [[ꯈꯥꯁꯤ ꯂꯣꯟ]] (670), ꯑꯃꯗꯤ ꯑꯇꯣꯞꯄ ꯂꯣꯟꯁꯤꯡ (37,636) ꯅꯤ꯫<ref>http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-16.html</ref> ==ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ ꯂꯤꯆꯠ== {{See|ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯒꯤ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯂꯤꯆꯠ}} {{Pie chart |thumb = right |caption = ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ ꯂꯤꯆꯠ (꯲꯰꯱꯱)<ref name="census2011">{{Cite web|title=Population by religion community - 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|website=Census of India, 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150825155850/http://www.censusindia.gov.in/2011census/C-01/DDW00C-01%20MDDS.XLS|archivedate=25 August 2015}}</ref> |label1 = [[ꯍꯤꯟꯗꯨ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ|ꯍꯤꯟꯗꯨ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ]] |color1 = orange |value1 = 41.39 |label2 = [[ꯈ꯭ꯔꯤꯁꯇ꯭ꯌꯥꯟ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ|ꯈ꯭ꯔꯤꯁꯇ꯭ꯌꯥꯟ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ]] |color2 = DodgerBlue |value2 = 41.29 |label3 = [[ꯏꯁꯂꯥꯝ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ|ꯏꯁꯂꯥꯝ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ]] |color3 = Green |value3 = 8.40 |label4 = [[ꯁꯅꯥꯃꯍꯤ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ|ꯁꯅꯥꯃꯍꯤ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ]] |color4 = Chartreuse |value4 = 7.78 |label5 = [[ꯕꯨꯗꯥ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ]] |color5 = Yellow |value5 = 0.25 |label6 = [[ꯍꯦꯔꯥꯀꯥ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ]] |color6 = Violet |value6 = 0.23 |label7 = [[ꯖꯤꯍꯨꯗꯤ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ]] |color7 = Olive |value7 = 0.07 |label8 = [[ꯁꯤꯈ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ]] |color8 = DarkKhaki |value8 = 0.05 |label9 = [[ꯖꯥꯏꯟ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ]] |color9 = Brown |value9 = 0.06 |label10 = [[ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ ꯱ꯒ ꯱ꯒ|ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ ꯂꯩꯇꯕ]] |color10 = Black |value10 = 0.38 }} ===ꯁꯅꯥꯃꯍꯤ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ=== {{See also|ꯁꯅꯥꯃꯍꯤ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ}} [[File:Temple at Kangla.jpg|thumb|left|[[ꯀꯪꯂꯥ]] ꯃꯅꯨꯡꯗ ꯂꯩꯕ ꯃꯤꯇꯩ ꯂꯥꯢꯁꯪ]] [[ꯃꯤꯇꯩ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞ]] ꯑꯁꯤ ꯈꯨꯅꯨꯡꯒꯤ ꯑꯣꯢꯕ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯂꯤꯆꯠ ꯑꯣꯢꯔꯤꯕ [[ꯃꯤꯇꯩ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ]] (ꯅꯠꯇ꯭ꯔꯒ [[ꯁꯅꯥꯃꯍꯤ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ]]) ꯆꯠꯄ ꯂꯨꯞ ꯑꯃꯅꯤ꯫ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯑꯁꯤ ꯒꯤ ꯁꯥꯡꯂꯕ ꯄꯨꯋꯥꯔꯤ [[ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ]] ꯀ ꯃꯇꯝ ꯆꯨꯞꯄꯗ ꯁꯥꯀꯣꯟꯅꯇꯨꯅ ꯂꯩ ꯫<ref name="lintner2015p113">{{Cite book|author=Bertil Lintner|title=Great Game East: India, China, and the Struggle for Asia's Most Volatile Frontier|url=https://books.google.com/books?id=0fLOBwAAQBAJ|year=2015|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-19567-5|page=113}}</ref> [[ꯁꯅꯥꯃꯍꯤ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ]] ꯑꯁꯤꯗꯤ ꯃꯔꯨꯑꯣꯢꯅ [[ꯂꯥꯢꯅꯤꯡꯊꯧ ꯁꯅꯥꯃꯍꯤ]] ꯑꯃꯗꯤ ꯂꯥꯌꯥꯝꯁꯤꯡꯄꯨ ꯏꯂꯥꯠꯆꯄ, ꯊꯧꯅꯤꯆꯄꯇ ꯌꯨꯝꯐꯝ ꯑꯣꯢꯕ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯅꯤ ꯫ ꯑꯁꯤꯗꯁꯨ ꯅꯠꯇꯅ ꯃꯤꯑꯣꯢꯕꯅ ꯃꯥꯒꯤ ꯃꯥꯒꯤ ꯃꯄꯥ ꯃꯄꯨꯁꯤꯡꯕꯨꯁꯨ ꯂꯥꯢꯑꯣꯢꯈ꯭ꯔꯕꯗ [[ꯑꯄꯣꯛꯄ]] ꯍꯥꯏꯅ ꯈꯨꯔꯨꯝꯖꯕ ꯒꯤ ꯆꯠꯅꯕꯤꯁꯨ ꯌꯥꯎꯔꯤ꯫ ꯑꯁꯤꯗꯁꯨ ꯅꯠꯇꯅ [[ꯎꯃꯪ]], [[ꯋꯥꯃꯪ]] ꯌꯣꯛꯈꯠꯄꯒꯤ ꯁꯔꯨꯛ ꯑꯃ ꯑꯣꯢꯅ [[ꯎꯃꯪ ꯂꯥꯢ]] ꯈꯨꯔꯨꯝꯖꯕ, ꯏꯂꯥꯠꯆꯄ, ꯊꯧꯅꯤꯆꯄ ꯒꯤ ꯆꯠꯅꯕꯤꯁꯨ ꯂꯩ ꯫ ꯲꯱ꯁꯨꯕ ꯆꯍꯤꯆꯥꯗ ꯂꯩꯉꯥꯛꯅ ꯁꯛꯈꯪꯕꯤꯗ꯭ꯔꯤꯕ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯀꯌꯥꯒꯤ ꯃꯅꯨꯡꯗ ꯃꯤ 233,767 ꯃꯨꯛꯀꯤ ꯃꯅꯨꯡꯗ [[ꯁꯅꯥꯃꯍꯤ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ]] ꯆꯠꯄ ꯃꯤꯁꯤꯡ 222,315 ꯁꯨꯔꯦ꯫ ===ꯍꯤꯟꯗꯨ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ=== [[File:Gopinath Temple - Ningthoukhong, Manipur (India).jpg|left|thumb|[[ꯅꯤꯡꯊꯧꯈꯣꯡ ꯒꯣꯄꯤꯅꯥꯊ ꯂꯥꯢꯁꯪ]]]] [[ꯃꯤꯇꯩ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞ]] ꯑꯁꯤ ꯲꯰꯱꯱ ꯃꯤꯀꯣꯛ ꯊꯤꯕꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡꯏꯟꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯃꯤꯁꯤꯡ ꯄꯨꯜꯂꯞꯁꯤꯒꯤ ꯆꯥꯗ ꯴꯱.꯳꯹ ꯃꯨꯛ [[ꯍꯤꯟꯗꯨ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ]] ꯆꯠꯂꯤ꯫ ꯃꯁꯤ ꯑꯌꯥꯝꯕꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯇꯝꯄꯥꯛꯇ ꯂꯩ ꯫ [[ꯕꯤꯁ꯭ꯅꯨꯄꯨꯔ ꯄꯅꯥ]], [[ꯊꯧꯕꯥꯜ ꯄꯅꯥ]], [[ꯅꯣꯡꯄꯣꯛ ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯄꯅꯥ]], [[ꯅꯣꯡꯆꯨꯞ ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯄꯅꯥ]] ꯗꯅ ꯑꯌꯥꯝꯕ ꯂꯩ ꯫ ===ꯈ꯭ꯔꯤꯁꯇꯤꯑꯦꯟ ꯂꯥꯏꯅꯤꯡ=== [[File:St. Joseph's Cathedral.jpg|thumb]] [[ꯈ꯭ꯔꯤꯁꯇ꯭ꯌꯟ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ]] ꯑꯁꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯃꯤꯁꯤꯡ ꯄꯨꯜꯂꯞꯁꯤꯒꯤ ꯃꯅꯨꯡꯗ ꯆꯥꯗ ꯴꯱.꯲꯹ ꯃꯨꯛ ꯅ ꯆꯠꯂꯤ ꯍꯥꯏꯅ ꯲꯰꯱꯱ ꯒꯤ ꯃꯤꯀꯣꯛ ꯊꯤꯕꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡꯏꯟꯅ ꯄꯜꯂꯤ꯫ ꯃꯁꯤ ꯱꯹ꯁꯨꯕ ꯆꯍꯤꯆꯥꯗ ꯂꯝꯗꯝ ꯑꯁꯤꯗ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯁꯟꯗꯣꯛꯄ ꯂꯥꯛꯄ ꯃꯤꯁꯤꯡꯅ ꯄꯨꯔꯛꯈꯤꯕꯅꯤ꯫ ꯲꯰ꯁꯨꯕ ꯆꯍꯤꯆꯥꯗ ꯅꯣꯡꯆꯨꯞ ꯂꯣꯝꯒꯤ ꯃꯍꯩ ꯃꯁꯤꯡ ꯇꯝꯂꯛꯄꯗꯒꯤ ꯈ꯭ꯔꯤꯁꯇ꯭ꯌꯟ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯁꯟꯗꯣꯛꯄ ꯍꯦꯟꯒꯠꯂꯛꯈꯤ꯫ === ꯏꯁꯂꯥꯝ === ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯤ ꯃꯨꯁꯂꯤꯝ ꯅꯠꯇ꯭ꯔꯒ ꯃꯤꯇꯩ ꯄꯥꯡꯒꯜ ꯑꯁꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯒꯤ ꯑꯄꯨꯟꯕ ꯃꯤꯁꯤꯡꯒꯤ ꯃꯅꯨꯡꯗ ꯆꯥꯗ ꯸.꯳ ꯃꯨꯛ ꯑꯣꯢꯔꯤ ꯍꯥꯏꯅ ꯲꯰꯱꯱ ꯒꯤ ꯃꯤꯀꯣꯛ ꯊꯤꯕꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡꯏꯟꯅ ꯄꯜꯂꯤ꯫ ꯁꯨꯐꯤ ꯏꯁꯂꯥꯝ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯒꯤ ꯂꯨꯆꯤꯡꯕ ꯁꯥꯍ ꯖꯂꯥꯜ ꯗꯤꯟ ꯑꯜ ꯃꯨꯖꯥꯔꯔꯗ ꯑꯜ ꯇꯔꯛ ꯑꯜ ꯅꯛꯁꯕꯟꯗꯤ ꯅ ꯁꯤꯜꯍꯦꯠꯇꯒꯤ ꯱꯶꯰꯹ ꯗ ꯂꯥꯛꯇꯨꯅ ꯄꯨꯔꯛꯈꯤꯕꯅꯤ꯫ ꯃꯈꯣꯢꯁꯤ ꯁꯨꯟꯅꯤ ꯏꯁꯂꯥꯝ ꯆꯠꯄ ꯂꯨꯞꯇ ꯆꯜꯂꯤ ꯫ ==ꯂꯩꯉꯥꯛ== ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯂꯩꯉꯥꯛ ꯑꯁꯤ ꯄꯨꯟꯅ ꯐꯝꯊꯧ ꯶꯰ꯅ ꯁꯦꯝꯕꯅꯤ, ꯐꯝ ꯱꯹ꯗꯤ [[ꯆꯤꯡꯕꯨꯔꯣꯢ]]ꯁꯤꯡꯒꯤ ꯈꯥꯛꯇꯨꯅ ꯊꯝꯃꯤ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯐꯝ ꯱ꯅ [[ꯆꯛꯄ]]ꯁꯤꯡꯒꯤ ꯈꯥꯛꯇꯨꯅ ꯊꯝꯂꯤ ꯫<ref>{{Cite web|title=State/UT wise Seats in the Assembly and their Reservation Status|url=http://eci.nic.in/eci_main1/seat_in_legislativeassembilies.aspx|publisher=[[Election Commission of India]]|accessdate=23 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180519095715/http://eci.nic.in/eci_main1/seat_in_legislativeassembilies.aspx|archive-date=19 May 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯑꯁꯤꯗꯒꯤ ꯃꯤꯑꯣꯏ ꯲ [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ ꯒꯤ ꯄꯥꯔꯂꯤꯌꯥꯃꯦꯟ]]ꯇ [[ꯂꯣꯛ ꯁꯥꯚꯥ]]ꯒꯤ ꯃꯤꯍꯨꯠ ꯑꯣꯏꯅ ꯊꯥꯏ ꯫ ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯑꯁꯤꯅ ꯃꯤꯑꯣꯏ ꯱ꯁꯨ [[ꯔꯥꯖ꯭ꯌ ꯁꯚꯥ]]ꯒꯤ ꯃꯤꯍꯨꯠ ꯑꯣꯢꯅ ꯊꯥꯏ꯫<ref>[http://manipur.gov.in Manipur Government] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022063244/http://manipur.gov.in/ |date=22 October 2016 }}, Govt of India</ref> ꯃꯤꯍꯨꯠꯁꯤꯡ ꯑꯁꯤ ꯑꯃꯨꯛ ꯈꯟꯈꯤꯕꯅ ꯆꯍꯤ ꯵ꯒꯤ ꯃꯇꯝ ꯄꯥꯏꯒꯅꯤ, ꯆꯍꯤ ꯵ ꯃꯉꯥ ꯂꯩꯔꯒ [[ꯃꯤꯈꯜ]] ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯀꯅꯤ ꯃꯤꯔꯦꯞ ꯊꯥꯗꯣꯛꯅꯔꯒ, ꯃꯤꯈꯜ ꯑꯁꯤ [[ꯏꯂꯦꯛꯁꯟ ꯀꯃꯤꯁꯟ ꯑꯣꯐ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]]ꯒꯤ ꯃꯈꯥꯗ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯀꯅꯤ ꯫<ref>[https://web.archive.org/web/20170519143058/http://www.ceomanipur.nic.in/index.html ECI Manipur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170519143058/http://www.ceomanipur.nic.in/index.html |date=19 May 2017 }}, Govt of India</ref> ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯑꯁꯤ [[Sadar Hills Autonomous District Council|ꯑꯣꯇꯣꯅꯣꯃꯁ ꯀꯥꯎꯟꯁꯤꯜ ꯱]] ꯂꯩ ꯫ ===ꯂꯥꯜꯍꯧꯕꯒꯤ ꯏꯍꯧ=== ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯗ ꯂꯩꯉꯥꯛ ꯑꯃꯗꯤ ꯃꯤꯌꯥꯝꯒꯤ ꯃꯔꯛꯇ ꯋꯥꯈꯜ ꯇꯥꯗꯕ ꯃꯇꯥꯡ ꯈꯔ ꯂꯩꯔꯨꯕꯅ ꯃꯇꯝ ꯈꯔ ꯂꯥꯜꯍꯧꯂꯨꯞ ꯈꯔ ꯊꯣꯛꯂꯛꯇꯨꯅ ꯂꯩꯉꯥꯛ ꯀꯤ ꯃꯥꯌꯣꯛꯇ ꯂꯥꯜꯍꯧꯂꯛꯄꯒꯤ ꯊꯧꯗꯣꯛ ꯈꯔ ꯊꯣꯛꯈꯤ ꯫ ꯃꯁꯤ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞ [[ꯃꯤꯇꯩ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞ]], ꯅꯥꯒꯥ ꯑꯃꯗꯤ ꯀꯨꯀꯤ ꯳ꯗꯒꯤꯅ ꯃꯄꯨꯡ ꯑꯣꯢꯈꯤ ꯫ ꯃꯔꯨꯑꯣꯢꯅ ꯈꯪꯅꯔꯤꯕ ꯂꯥꯜꯍꯧꯂꯨꯞ ꯈꯔ ꯗꯤ UNLF, PLA, PREPAK, Revolutionary Peoples Front (RPF), Manipur Liberation Front Army (MLFA), Kanglei Yawol Kanba Lup (KYKL), Revolutionary Joint Committee (RJC), Kangleipak Communist Party (KCP), Peoples United Liberation Front (PULF), Manipur Naga People Front (MNPF), National Socialist Council of Nagaland (NSCN-K), National Socialist Council of Nagaland (NSCN-I/M), United Kuki Liberation Front (UKLF), Kuki National Front (KNF), Kuki National Army (KNA), Kuki Defence Force (KDF), Kuki Democratic Movement (KDM), Kuki National Organisation (KNO), Kuki Security Force (KSF), Chin Kuki Revolutionary Front (CKRF), Kom Rem Peoples Convention (KRPC), Zomi Revolutionary Volunteers (ZRV), Zomi Revolutionary Army (ZRA), Zomi Reunification Organisation (ZRO), ꯑꯃꯗꯤ Hmar Peoples Convention (HPC) ꯅꯤ꯫ [[ꯃꯤꯇꯩ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞ]] ꯅ [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]]ꯗꯒꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯇꯣꯈꯥꯢꯍꯟꯅꯤꯡꯏ꯫ ꯅꯥꯒꯥ ꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯒꯤ ꯂꯝ ꯁꯔꯨꯛ ꯐꯅꯌꯥꯝꯕ ꯅꯥꯒꯥꯂꯤꯝ ꯍꯥꯏꯅ ꯇꯣꯉꯥꯟꯕ ꯂꯝ ꯑꯃꯒꯤ ꯁꯔꯨꯛ ꯑꯣꯢꯍꯟꯅꯤꯡꯏ꯫ ꯃꯁꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯒꯤ ꯑꯄꯨꯟꯕ ꯒꯤ ꯁꯛꯇꯝ ꯀꯥꯢꯍꯟꯅꯤꯡꯗꯕ [[ꯃꯤꯇꯩ ꯀꯥꯡꯂꯨꯞ]] ꯅ ꯁꯨꯛꯌꯥ ꯌꯥꯅꯤꯡꯗꯦ꯫ ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯌꯥꯅꯗꯕꯁꯤꯗꯒꯤꯁꯨ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯗ ꯏꯔꯥꯡ ꯃꯁꯤꯡ ꯊꯤꯉꯝꯗꯅ ꯊꯣꯛꯏ꯫ ==ꯁꯦꯟꯃꯤꯠꯂꯣꯟ== [[File:Soibum yendem eromba.jpg|thumb|ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯗꯗꯤ [[ꯋꯥ]]ꯒꯤ ꯄꯣꯠꯊꯣꯛ ꯌꯥꯝꯅ ꯃꯔꯥꯡ ꯀꯥꯢ꯫]] ꯲꯰꯱꯲-꯱꯳ꯒꯤ gross state domestic product ꯀꯤ ꯃꯇꯨꯡꯏꯟꯅ ꯀꯩꯊꯦꯜꯒꯤ ꯃꯃꯜ ꯑꯁꯤ ꯂꯨꯄꯥ 10188 ꯀ꯭ꯔꯣꯔ ꯃꯨꯛ ꯑꯣꯢꯈꯤ ꯫<ref>[http://pbplanning.gov.in/pdf/Statewise%20GSDP%20PCI%20and%20G.R.pdf State wise : Population, GSDP, Per Capita Income and Growth Rate] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131111062118/http://pbplanning.gov.in/pdf/Statewise%20GSDP%20PCI%20and%20G.R.pdf |date=11 November 2013 }} Planning Commission, Govt of India; See third table 2011-2012 fiscal year, 16th row</ref> ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯒꯤ ꯁꯦꯟꯃꯤꯠꯂꯣꯟꯁꯤ ꯑꯌꯥꯝꯕꯅ ꯂꯧꯎ ꯁꯤꯡꯎ, ꯎꯃꯪꯒꯤ ꯄꯣꯠꯊꯣꯛ, ꯂꯂꯣꯟ ꯏꯇꯤꯛꯅꯆꯤꯡꯕꯗ ꯃꯄꯥꯜ ꯇꯥꯡꯏ ꯫<ref name=ghg>G. Hiamguanglung Gonmei, "Hills Economy of Manipur: A Structural Change", ''Journal of North East India Studies'', Vol. 3, No. 1, January–June 2013, pp. 61–73</ref> ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯅ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯁꯤꯒꯤ "Gateway to the East" ꯑꯣꯢꯔꯤ ꯫ [[ꯃꯣꯔꯦ]] ꯐꯥꯎꯗꯨꯅ [[ꯑꯋꯥ ꯂꯩꯄꯥꯛ]]ꯀꯤ [[ꯇꯃꯨ]] ꯃꯌꯣꯜꯂꯝꯁꯤꯒ ꯁꯝꯅꯗꯨꯅ ꯂꯂꯣꯟ ꯏꯇꯤꯛ ꯇꯧꯔꯤ꯫ꯃꯁꯤꯅ ꯑꯦꯁꯤꯌꯥꯒꯤ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯀꯌꯥꯃꯔꯨꯝ ꯒꯁꯨ ꯐꯥꯎꯅ ꯂꯝꯕꯦꯜ ꯑꯣꯢꯍꯜꯂꯤ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯁꯤ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯈꯨꯠꯁꯥ ꯍꯩꯕ ꯃꯤ ꯈ꯭ꯋꯥꯢꯗꯒꯤ ꯌꯥꯝꯅ ꯂꯩꯕ ꯂꯝ ꯁꯨ ꯑꯣꯢꯔꯤ ꯫<ref name="Manipur Economy - Snapshot">[http://www.ibef.org/states/Manipur.aspx "Manipur Economy - Snapshot"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140702210507/http://www.ibef.org/states/Manipur.aspx |date=2 July 2014 }} IBEF</ref> ===ꯃꯩ (ꯏꯂꯦꯛꯇ꯭ꯔꯤꯁꯤꯇꯤ)=== ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯃꯁꯥꯅ ꯲꯰꯱꯰ ꯐꯥꯎꯕꯗ 0.1 GWh ꯃꯨꯛ ꯄꯨꯊꯣꯛꯆꯕ ꯉꯝꯃꯤ꯫<ref>[https://web.archive.org/web/20150323224245/http://investinmanipur.nic.in/energy.htm Manipur Energy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150323224245/http://investinmanipur.nic.in/energy.htm |date=23 March 2015 }} Govt of Manipur</ref> ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯂꯩꯉꯥꯛ ꯅ ꯏꯁꯤꯡꯗꯒꯤ ꯃꯩ ꯁꯨꯡꯅꯕ ꯊꯧꯁꯤꯜ ꯀꯌꯥꯃꯔꯨꯝ ꯁꯨ ꯁꯦꯝꯂꯛꯈꯤ꯫ ꯃꯁꯤꯅ 2 GWh ꯄꯨꯊꯣꯛꯆꯕ ꯉꯝꯅꯕ ꯄꯥꯟꯗꯝ ꯊꯝꯂꯤ꯫ ꯲꯰꯱꯰ ꯐꯥꯎꯕꯒꯤꯗꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯃꯁꯥꯒꯤ ꯲꯴/꯷ ꯃꯩ ꯁꯤꯖꯤꯟꯅꯕ ꯀꯣꯟꯅꯕꯗꯒꯤ ꯃꯤꯔꯝꯗꯁꯨ ꯌꯣꯟꯈꯤ꯫ ===ꯂꯧꯎ ꯁꯤꯡꯎ=== ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯑꯏꯪ-ꯑꯁꯥ ꯐꯤꯐꯝ ꯱ꯁꯨꯡ ꯂꯩꯍꯥꯎ ꯐꯕ ꯑꯁꯤꯅ ꯐꯧ, ꯏꯁꯥ ꯅꯥꯄꯤ ꯊꯥꯕꯗ ꯆꯨꯁꯤꯟꯅꯕ ꯃꯐꯝ ꯱ ꯑꯣꯏꯔꯤ ꯫ ꯍꯤꯗꯥꯛ ꯂꯥꯡꯊꯛꯇ ꯀꯥꯟꯅꯕ ꯄꯤꯕ ꯄꯥꯝꯕꯤ [[ꯃꯥꯂꯦꯝ]] ꯑꯇꯩ ꯃꯐꯝꯗ ꯏꯐꯪ ꯐꯪꯗꯕ ꯑꯇꯥꯡꯕ ꯍꯤꯗꯥꯛ ꯄꯥꯝꯕꯤ ꯀꯌꯥꯃꯔꯣꯝ ꯑꯃꯗꯤ ꯃꯅꯝ ꯅꯨꯡꯁꯤꯕ ꯄꯥꯝꯕꯤ ꯀꯌꯥꯃꯔꯣꯝꯁꯨ ꯍꯧꯔꯤ ꯫<ref name="Manipur Economy - Snapshot"/> ꯃꯃꯤꯡ ꯈꯔꯥ ꯄꯅꯂꯕꯗ [[ꯍꯩꯔꯤ]], [[Cashew]], ꯍꯩꯖꯨꯒꯥꯛ ([[Walnut]]), [[ꯀꯣꯝꯂꯥ]], [[ꯆꯝꯄꯔꯥ]], [[ꯀꯤꯍꯣꯝ]], [[ꯑꯋꯥꯊꯕꯤ]], [[ꯍꯩꯕꯤ]], [[ꯍꯩꯔꯤꯠ]], [[ꯂꯩꯄꯨꯡꯈꯥꯡ]], [[ꯅꯣꯡꯃꯥꯡꯈꯥ]], ꯁꯤꯇꯥꯐꯣꯟ ([[Passiflora edulis|Passion Fruit]]), [[ꯆꯨꯝꯕꯔꯩ]], [[ꯃꯥꯜꯍꯩ]] ꯱ꯁꯨꯡ [[ꯍꯩꯈꯥ]]ꯅꯤ ꯫<ref name=ghg/> ꯁ꯭ꯇꯦꯠ ꯑꯁꯤ ꯋꯥ-ꯄꯥꯝꯕꯤꯅ {{Convert|3000|km2}} ꯃꯨꯛ ꯄꯥꯛꯅ ꯍꯧꯔꯤ, ꯃꯁꯤꯅ [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]]ꯒꯤ ꯋꯥꯒꯤ ꯁꯤꯟꯁꯥꯕꯗ ꯑꯆꯧꯕ ꯁꯔꯨꯛ ꯌꯥꯕ ꯑꯃꯥ ꯑꯣꯏꯔꯤ ꯫<ref name="Manipur Economy - Snapshot"/> ===ꯆꯠꯊꯣꯛ ꯆꯠꯁꯤꯟꯒꯤ ꯈꯨꯗꯣꯡꯆꯥꯕ=== [[File:Imphal airport.jpg|thumb|ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯃꯥꯂꯪ ꯍꯤꯊꯥꯡꯐꯝ]] [[ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯃꯥꯂꯪ ꯍꯤꯊꯥꯡꯐꯝ]], ꯑꯁꯤꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯕꯨ [[ꯗꯦꯜꯍꯤ]], [[ꯀꯣꯜꯀꯇꯥ]], [[ꯒꯨꯋꯥꯍꯥꯇꯤ]] ꯑꯃꯗꯤ [[ꯑꯥꯒꯔꯇꯥꯂꯥ]]ꯗ ꯁꯝꯖꯤꯟꯅꯔꯤ꯫ ꯃꯁꯤ ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯑꯣꯢꯕ ꯊꯥꯛꯇ ꯁꯦꯝꯒꯠꯂꯤ꯫ ꯃꯁꯤ ꯑꯋꯥꯡ ꯅꯣꯡꯄꯣꯛ ꯂꯝꯗꯝꯒꯤꯗꯤ ꯲ꯁꯨꯕ ꯈ꯭ꯋꯥꯢꯗꯒꯤ ꯆꯥꯎꯕ ꯃꯥꯂꯪ ꯍꯤꯊꯥꯡꯐꯝꯅꯤ꯫<ref name=manipuraai>{{Cite web|url=http://investinmanipur.nic.in/gp_transportation.htm|title=Transportation of Manipur|work=investinmanipur.nic.in|accessdate=1 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150730011522/http://investinmanipur.nic.in/gp_transportation.htm|archive-date=30 July 2015|dead-url=yes|df=dmy-all|archivedate=30 July 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150730011522/http://investinmanipur.nic.in/gp_transportation.htm}}</ref> [[ꯂꯩꯄꯥꯛꯀꯤ ꯂꯝꯕꯦꯜ ꯳꯹]] ꯑꯁꯤꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯕꯨ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯑꯇꯩ ꯃꯐꯝꯁꯤꯡꯒ ꯁꯝꯖꯤꯟꯅꯔꯤ꯫ ꯃꯁꯤ [[ꯗꯤꯃꯥꯄꯨꯔ]]ꯒꯤ ꯔꯦꯜ ꯂꯝꯕꯦꯜ ꯒꯤ ꯈꯨꯊꯥꯡꯗꯅꯤ꯫ [[ꯂꯩꯄꯥꯛꯀꯤ ꯂꯝꯕꯦꯜ ꯵꯳]] ꯑꯁꯤꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯕꯨ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯑꯇꯩ ꯃꯐꯝꯁꯤꯡꯒ [[ꯑꯁꯥꯝ]]ꯒꯤ [[ꯁꯤꯜꯆꯔ]]ꯒꯤ ꯈꯨꯊꯥꯡꯗꯒꯤ ꯁꯝꯖꯤꯟꯅꯔꯤ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯂꯝꯕꯤ ꯊꯣꯡ ꯌꯥꯝ ꯐꯤꯐꯝ ꯐꯕ ꯑꯣꯢꯗ꯭ꯔꯤ꯫<ref>{{Cite news | url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/manipur-maram-purul-phaibung-road-villager-fix-roads-3021938 | work=The Indian Express | title=Manipur’s villagers take charge, fix 19km stretch of roads: ANI – The Indian Express | access-date=14 December 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20161221093457/http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/manipur-maram-purul-phaibung-road-villager-fix-roads-3021938/ | archive-date=21 December 2016 | dead-url=no | df=dmy-all }}</ref><ref>{{Cite book| url=https://books.google.com/?id=b3TwS0WRn5kC&pg=PA521&dq=manipur+govt+accused+of+bad+roads#v=onepage&q=manipur%20govt%20accused%20of%20bad%20roads&f=false | page=521 | title=The Ninth Assembly Elections in Manipur: A. Prafullokumar Singh – Election Politics in Manipur| isbn=9788183242790 | last1=Prafullokumar Singh | first1=A. | year=2009 }}</ref> ꯲꯰꯱꯰ꯗ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯂꯩꯉꯥꯛꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯕꯨ [[ꯚꯤꯌꯦꯠꯅꯥꯝ]]ꯒ ꯁꯝꯖꯤꯟꯅꯅꯕ ꯑꯦꯁꯤꯌꯥ ꯒꯤ ꯁꯦꯝꯒꯠꯄꯒꯤ ꯁꯔꯨꯛ ꯑꯃ ꯑꯣꯢꯕ ꯊꯧꯔꯥꯡ ꯊꯧꯁꯤꯜꯂꯤ ꯍꯥꯢꯅ ꯂꯥꯎꯊꯣꯛꯈꯤ꯫<ref>{{Cite news | url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-09/india/28123011_1_rail-link-trilateral-highway-project-link-roads | work=The Times of India | title=Rail link from Manipur to Vietnam on cards: Tharoor – Times Of India | access-date=1 July 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130517081158/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-09/india/28123011_1_rail-link-trilateral-highway-project-link-roads | archive-date=17 May 2013 | dead-url=no | df=dmy-all | accessdate=2019-09-12 | archivedate=2013-05-17 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20130517081158/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-09/india/28123011_1_rail-link-trilateral-highway-project-link-roads }}</ref> ꯊꯧꯔꯥꯡ ꯊꯧꯁꯤꯜꯂꯤꯕ [[Trans-Asian Railway]] (TAR), ꯑꯁꯤꯅ ꯀꯔꯤꯒꯨꯝꯕ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯕꯨ ꯐꯥꯎꯔꯕꯗꯤ [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]] ꯑꯃꯗꯤ ꯑꯇꯩ ꯑꯦꯁꯤꯌꯥꯒꯤ ꯂꯩꯄꯥꯛꯁꯤꯡꯒ ꯁꯝꯖꯤꯟꯅꯔꯛꯀꯅꯤ꯫ ===ꯂꯝꯀꯣꯢꯕ=== ꯂꯝꯀꯣꯢꯕꯒꯤ ꯃꯇꯝꯁꯤ October ꯗꯒꯤ February ꯐꯥꯎꯕ ꯑꯣꯢ ꯫ ꯂꯝꯗꯝꯁꯤꯒꯤ ꯉꯥꯛꯂꯧ ꯁꯤꯟꯂꯣꯟ, ꯖꯒꯣꯢ, ꯁꯨꯝꯃꯥꯡ ꯀꯨꯝꯃꯩ, ꯐꯝꯄꯥꯛ ꯀꯨꯝꯃꯩ ꯅꯆꯤꯡꯕ ꯀꯌꯥꯁꯤꯅꯁꯨ ꯂꯝꯀꯣꯢꯕꯁꯤꯡꯒꯤ ꯄꯨꯛꯅꯤꯡ ꯆꯤꯡꯁꯤꯜꯂꯤ꯫ ꯑꯁꯪꯕ ꯁꯪꯕꯥꯟꯅꯕ ꯍꯥꯢꯕꯁꯤꯅ ꯂꯝꯗꯝꯁꯤꯒꯤ ꯃꯍꯧꯁꯥꯒ ꯊꯥꯀꯣꯟꯅꯩ꯫ ꯄꯟꯊꯥ ꯅꯥꯢꯅ ꯁꯥꯠꯄ [[ꯁꯤꯔꯨꯢ ꯂꯤꯂꯤ]] ꯄꯥꯝꯕꯤ ꯑꯁꯤ [[ꯎꯈ꯭ꯔꯨꯜ]]ꯗ, [[ꯖꯨꯀꯣ ꯇꯝꯄꯥꯛ]] ꯑꯁꯤꯅ [[ꯁꯦꯅꯥꯄꯇꯤ ꯄꯅꯥ]]ꯗ, [[ꯁꯉꯥꯢ]] ꯑꯃꯗꯤ [[ꯂꯣꯛꯇꯥꯛ ꯄꯥꯠ]] ꯑꯁꯤꯅ ꯇꯝꯄꯥꯛ ꯇ ꯃꯍꯧꯁꯥꯒꯤ ꯂꯩꯇꯦꯡ ꯑꯣꯢꯔꯤ ꯫ [[ꯁꯒꯣꯜ ꯀꯥꯡꯖꯩ]] (ꯍꯥꯢꯕꯗꯤ [[ꯄꯣꯂꯣ]]) ꯑꯁꯤꯁꯨ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯗꯒꯤ ꯍꯧꯔꯛꯈꯤꯕ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯑꯃꯅꯤ ꯫ ====ꯏꯝꯐꯥꯜ (ꯀꯣꯅꯨꯡ)==== [[File:Imphal city.jpg|thumb|[[ꯏꯝꯐꯥꯜ]] ꯃꯌꯣꯜꯂꯝꯂꯦꯟ꯫]] [[ꯃꯌꯣꯜꯂꯝꯂꯦꯟ]] ꯑꯁꯤ ꯃꯤꯇꯩ ꯐꯨꯔꯨꯞꯅ ꯈꯨꯟꯇꯥꯕ ꯃꯐꯝꯅꯤ ꯑꯃꯗꯤ [[ꯄꯥꯡꯒꯜ]]ꯁꯨ ꯈꯨꯟꯗꯥꯔꯤ ꯫ ꯃꯐꯝꯁꯤꯗ [[ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯃꯥꯂꯪ ꯍꯤꯊꯥꯡꯐꯝ]] ꯁꯨ ꯂꯩꯔꯤ꯫ ꯃꯐꯝꯁꯤ ꯄꯅꯥ ꯲ ꯊꯣꯛꯅ ꯈꯥꯢꯗꯣꯛꯂꯤ꯫ [[ꯈꯨꯃꯟ ꯂꯝꯄꯥꯛ ꯃꯔꯨꯑꯣꯢꯕ ꯁꯥꯟꯅꯄꯨꯡ]] ꯑꯁꯤ ꯱꯹꯹꯷ꯗ ꯅꯦꯁꯅꯦꯜ ꯒꯦꯝꯁꯀꯤꯗꯃꯛ ꯁꯥꯈꯤꯕꯅꯤ꯫ ====ꯄꯥꯠ ꯑꯃꯗꯤ ꯏꯊꯠꯁꯤꯡ==== {{Multiple image | direction = vertical | align = right | width = | footer = | image3 = Leimaram waterfall.jpg | image2 = Siroi Lily.jpg | image1 = Syrmaticus_humiae.jpg }} [[ꯂꯣꯛꯇꯥꯛ ꯄꯥꯠ]] ꯑꯁꯤ ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯑꯃꯇ ꯉꯥꯢꯔꯕ ꯑꯇꯥꯎꯕ ꯄꯥꯠ ꯅꯤ ꯫ ꯃꯁꯤ ꯑꯄꯤꯛꯄ ꯏꯔꯦꯟꯄꯨꯡꯅꯤ ꯍꯥꯢꯅ ꯂꯧꯕꯁꯨ ꯌꯥꯢ꯫ ꯁꯦꯟꯗ꯭ꯔꯥ ꯏꯊꯠꯇ ꯂꯝꯀꯣꯢꯕꯁꯤꯡꯒꯤ ꯊꯨꯡꯐꯝꯁꯨ ꯂꯩ ꯫ [[ꯄꯥꯠ]] ꯑꯁꯤꯗ ꯑꯇꯥꯎꯕ [[ꯏꯊꯠ]] ꯀꯌꯥꯅ ꯑꯃꯗꯤ [[ꯐꯨꯝꯗꯤ]] ꯀꯌꯥꯅ ꯂꯩꯇꯦꯡꯗꯨꯅ ꯐꯖꯍꯜꯂꯤ꯫ ====ꯆꯤꯡ ꯑꯃꯗꯤ ꯇꯝꯄꯥꯛ==== ꯀꯥꯢꯅꯥ ꯆꯤꯡ ꯑꯁꯤꯅ ꯍꯤꯟꯗꯨ ꯂꯥꯢꯅꯤꯡ ꯆꯠꯄ ꯃꯤꯇꯩꯁꯤꯡꯒꯤ ꯂꯥꯢꯐꯝꯂꯦꯟ ꯑꯣꯢꯕꯗ ꯅꯠꯇꯅ ꯂꯝꯀꯣꯢꯕꯁꯤꯡꯒꯤ ꯄꯨꯛꯅꯤꯡ ꯆꯤꯡꯁꯤꯜꯂꯤ꯫ ꯑꯁꯤꯗꯁꯨ ꯅꯠꯇꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯂꯣꯢꯕꯤ ꯆꯤꯡꯁꯥꯡꯁꯤꯡ ꯑꯁꯤꯅ ꯂꯝꯀꯣꯢꯕꯁꯤꯡꯒꯤ ꯄꯨꯛꯅꯤꯡ ꯆꯤꯡꯁꯤꯜꯂꯤ꯫ ꯇꯝꯄꯥꯛ ꯇꯁꯨ [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯂꯝꯀꯣꯢꯕꯁꯤꯡꯒꯤ ꯄꯨꯛꯅꯤꯡ ꯆꯤꯡꯁꯤꯟꯐꯝ]] ꯀꯌꯥꯃꯔꯨꯝ ꯂꯩ ꯫ ====ꯃꯍꯧꯁꯥꯒꯤ ꯂꯝꯀꯣꯢꯕꯒꯤ ꯄꯨꯛꯅꯤꯡ ꯆꯤꯡꯁꯤꯟꯐꯝ==== [[File:Sangai.jpg|thumb|200px|left|ꯁꯉꯥꯢ]] [[ꯀꯩꯄꯨꯜ ꯂꯝꯆꯥꯎ ꯂꯩꯄꯥꯛꯀꯤ ꯂꯝꯄꯥꯛ]] ꯑꯁꯤ [[ꯁꯉꯥꯢ]] ꯍꯥꯢꯔꯤꯕ ꯇꯥꯡꯂꯕ [[ꯁꯖꯤ]] ꯃꯈꯜ ꯑꯁꯤꯒꯤ ꯃꯍꯧꯁꯥꯒꯤ ꯂꯩꯐꯝ ꯑꯣꯢꯕꯗ ꯅꯠꯇꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯂꯝꯀꯣꯢꯕꯒꯤ ꯄꯨꯛꯅꯤꯡ ꯆꯤꯡꯁꯤꯟꯐꯝ ꯁꯨ ꯑꯣꯢꯔꯤ ꯫ ꯃꯁꯤ ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯑꯃꯇ ꯉꯥꯢꯔꯕ ꯑꯇꯥꯎꯕ [[ꯂꯩꯄꯥꯛꯀꯤ ꯂꯝꯄꯥꯛ]] ꯑꯣꯢꯔꯤ ꯫ ====ꯏꯁꯤꯡ ꯆꯥꯢꯕꯤꯁꯤꯡ==== ꯁꯗꯨ ꯆꯤꯔꯨ ꯏꯁꯤꯡ ꯆꯥꯢꯕꯤ, ꯂꯩꯃꯔꯥꯝ ꯏꯁꯤꯡ ꯆꯥꯢꯕꯤ ꯑꯁꯤꯅꯆꯤꯡꯕ ꯏꯁꯤꯡ ꯆꯥꯢꯕꯤ ꯲꯰-꯳꯰ ꯃꯨꯛ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯀꯥꯆꯤꯟ ꯀꯣꯌꯥꯗ ꯃꯍꯧꯁꯥꯒꯤ ꯐꯖꯕ ꯗ ꯂꯩꯇꯦꯡꯂꯤ꯫ ====ꯃꯍꯧꯁꯥꯒꯤ ꯁꯨꯔꯨꯡ==== [[ꯊꯥꯔꯣꯟ ꯁꯨꯔꯨꯡ]], [[ꯈꯥꯡꯈꯨꯢ ꯁꯨꯔꯨꯡ]] ꯑꯁꯤꯅꯆꯤꯡꯕ ꯁꯨꯔꯨꯡ ꯀꯌꯥꯃꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ [[ꯄꯨꯋꯥꯂꯤ ꯃꯃꯥꯡꯀꯤ ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛ]]ꯀꯤ ꯋꯥꯔꯤ ꯂꯤꯔꯤ꯫ ==ꯃꯍꯩ-ꯃꯁꯤꯟ== ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯗ ꯃꯍꯩ ꯇꯝꯐꯝꯁꯪ ꯀꯌꯥꯃꯔꯨꯝ ꯂꯩꯉꯥꯛ ꯑꯃꯗꯤ ꯂꯟꯅꯥꯢꯒꯤ ꯂꯩ ꯫ [[ꯏꯪꯂꯤꯁ]] ꯂꯣꯟꯗꯅ ꯑꯌꯥꯝꯕ ꯄꯔꯥ ꯇꯥꯛꯏ꯫ 10+2+3 ꯊꯧꯁꯤꯜꯒꯤ ꯃꯈꯥꯗ ꯃꯍꯩꯔꯣꯢꯁꯤꯡꯅ ꯖꯦꯅꯔꯦꯜ ꯅꯠꯇ꯭ꯔꯒ ꯄ꯭ꯔꯣꯐꯦꯁꯅꯦꯜ ꯂꯝꯕꯤꯗ ꯃꯍꯩ ꯃꯁꯤꯡ ꯇꯝꯗꯕꯒꯤ ꯈꯨꯗꯣꯡꯆꯥꯕ ꯐꯪꯍꯜꯂꯤ꯫ ꯁꯤꯡꯊꯥꯅꯤꯉꯥꯢ ꯑꯣꯢꯕ ꯇꯥꯢꯕꯪ ꯃꯍꯩꯀꯣꯜꯁꯤꯡꯗꯤ [[Manipur University]], [[Central Agricultural University]], [[National Institute of Technology, Manipur]], [[Indian Institute of Information Technology, Manipur]], [[Jawaharlal Nehru Institute of Medical Sciences]], [[Regional Institute of Medical Sciences]] ꯑꯃꯗꯤ [[Indira Gandhi National Tribal University]]ꯅꯤ꯫ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯁꯤ ꯏꯁꯤꯡꯗ ꯇꯥꯎꯗꯨꯅ ꯂꯩꯕ ꯃꯍꯩ ꯇꯝꯐꯝꯁꯪ ꯑꯍꯥꯟꯕ ꯂꯣꯛꯇꯥꯛ ꯄꯥꯠꯇ ꯇꯥꯎꯗꯨꯅ ꯂꯩꯕ Loktak Elementary Floating School ꯁꯨ ꯂꯩ ꯫ ==ꯄꯨꯊꯣꯛꯄꯨꯁꯤꯟ== ===ꯅꯣꯡꯊꯛ=== [[Imphal International Airport|ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯃꯥꯂꯪ ꯍꯤꯊꯥꯡꯐꯝ]] ꯑꯁꯤ ꯀꯪꯂꯩꯄꯥꯛꯀꯤ ꯀꯣꯅꯨꯡ [[ꯏꯝꯐꯥꯜ]]ꯗ ꯂꯩ ꯃꯁꯤꯅ [[ꯏꯝꯐꯥꯜ]] ꯗꯒꯤ [[ꯀꯜꯀꯥꯇ]], [[ꯒꯨꯋꯥꯍꯇꯤ]], [[ꯅꯤꯎ ꯗꯦꯜꯍꯤ]], [[ꯕꯦꯡꯒꯥꯂꯣꯔ]] ꯑꯃꯁꯨꯡ [[ꯑꯒꯔꯇꯥꯂꯥ]] ꯐꯥꯎꯅꯍꯟꯂꯤ ꯫ ===ꯂꯝꯕꯤ=== ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯑꯁꯤ ꯊꯪꯅꯕ ꯁ꯭ꯇꯦꯠꯁꯤꯡꯒ ꯅꯦꯁꯅꯦꯜ ꯍꯥꯏꯋꯦꯁꯤꯡꯒ ꯁꯝꯅꯩ ꯫ ===ꯔꯦꯜ ꯂꯝꯕꯤ=== ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯗ ꯔꯦꯜꯂꯝꯕꯤ ꯁ꯭ꯇꯦꯁꯟ ꯑꯃꯥ ꯂꯩ, [[ꯖꯤꯔꯤꯕꯥꯝ ꯔꯦꯜ ꯁ꯭ꯇꯦꯁꯟ|ꯖꯤꯔꯤꯕꯥꯝ]]ꯗ ꯫ ==ꯏꯅꯥꯠ== [[File:"PENA" a musical instrument.jpg|thumb|[[ꯄꯦꯅꯥ]]]] ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯌꯦꯜꯍꯧꯉꯩꯗꯒꯤ ꯂꯩꯔꯛꯂꯕ ꯁꯤꯟꯂꯣꯟ, ꯆꯠꯅꯂꯣꯟ ꯀꯌꯥꯒꯤ ꯃꯅꯨꯡꯗ [[ꯁꯨꯃꯥꯡ ꯀꯨꯝꯃꯩ]], [[ꯐꯝꯄꯥꯛ ꯀꯨꯝꯃꯩ]], [[ꯄꯦꯅꯥ ꯁꯩꯁꯛꯂꯣꯟ]] ꯑꯁꯤꯅꯆꯤꯡꯕꯁꯤ ꯅꯤ ꯫ ===ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯖꯒꯣꯏ (ꯖꯒꯣꯢ ꯔꯥꯁ)=== {{Main|ꯖꯒꯣꯢ ꯔꯥꯁ}} [[File:The Shrine at Chorus.jpg|thumb]] [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯤ ꯖꯒꯣꯢ]] ꯅꯠꯇ꯭ꯔꯒ [[ꯖꯒꯣꯢ ꯔꯥꯁ]] ꯑꯁꯤ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯑꯋꯥꯡꯕ ꯊꯥꯛꯀꯤ ꯖꯒꯣꯢ ꯸ꯒꯤ ꯃꯅꯨꯡꯗ ꯑꯃꯅꯤ ꯫ ===ꯀꯣꯔꯁ ꯔꯤꯄꯔꯆꯣꯢꯔ ꯊꯤꯌꯦꯇꯔ=== ꯐꯝꯄꯥꯛ ꯀꯨꯝꯃꯩ ꯁꯥꯟꯅꯄꯨꯡ ꯑꯁꯤ ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯗ ꯃꯃꯤꯡ ꯂꯩꯕ ꯀꯨꯝꯃꯩ ꯁꯥꯟꯅꯄꯨꯡ ꯑꯃꯅꯤ ꯫ ꯃꯁꯤꯗ ꯃꯃꯤꯡ ꯂꯩꯕ ꯐꯝꯄꯥꯛ ꯀꯨꯝꯃꯩ ꯀꯌꯥ ꯄꯨꯊꯣꯛꯇꯨꯅ ꯂꯥꯛꯂꯤ꯫ ==ꯁꯥꯅꯥ-ꯈꯣꯠꯅꯕ== {{Multiple image | direction = vertical | align = right | width = 220 | footer = | image1 = Manipur Polo Players 1875.jpg | image2 = Full gallop polo.jpg }} ꯃꯨꯛꯅꯥ ꯑꯁꯤ ꯅꯝꯅꯕ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯃꯈꯜ ꯑꯃꯅꯤ ꯫<ref>Ved Prakash, Encyclopaedia of North-East India, Volume 4, {{ISBN|978-8126907069}}, pp 1558-1561</ref> ꯃꯨꯛꯅꯥ ꯀꯥꯡꯖꯩ, ꯈꯣꯡ ꯀꯥꯡꯖꯩ ꯄꯨꯟꯁꯤꯟꯅꯔꯒ ꯁꯥꯟꯕꯁꯨ ꯊꯦꯡꯅꯩ꯫<ref>Gurmeet Kanwal, Defenders of the Dawn, {{ISBN|978-8170622796}}, pp 48</ref><ref name=ksl826>Khomdan Singh Lisam, Encyclopaedia Of Manipur, {{ISBN|978-8178358642}}, pp 824-830</ref> [[ꯌꯨꯕꯤ ꯂꯥꯛꯄꯤ]] ꯑꯁꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯃꯅꯥꯠꯀꯤ ꯑꯣꯢꯕ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯑꯃꯅꯤ ꯫<ref name=ksl826/><ref>[http://manipur.gov.in/?p=23 Indigenous games of Manipur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150512142602/http://manipur.gov.in/?p=23 |date=12 May 2015 }} Govt of Manipur</ref> ꯎ ꯂꯥꯎꯕꯤ ꯅꯠꯇ꯭ꯔꯒ ꯋꯨ ꯂꯥꯎꯕꯤ ꯑꯁꯤ [[ꯃꯤꯇꯩꯒꯤ ꯃꯤ ꯂꯥꯢ ꯇꯤꯟꯒꯤ ꯋꯥꯔꯤ]] ꯒ ꯁꯥꯀꯣꯟꯅꯇꯨꯅ ꯂꯥꯛꯄꯅ [[ꯍꯦꯜꯂꯣꯢ ꯷]]ꯅ ꯁꯥꯟꯅꯈꯤ ꯍꯥꯢꯕꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡꯏꯟꯅ ꯅꯨꯄꯤꯁꯤꯡꯇꯅ ꯁꯥꯟꯅꯔꯤ ꯫ [[ꯍꯤꯌꯥꯡ ꯇꯥꯟꯅꯕ]] ꯑꯁꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯄꯅꯥ ꯄꯅꯥ ꯈꯥꯢꯗꯨꯅ ꯁꯥꯟꯅꯕ [[ꯍꯤꯌꯥꯡ ꯍꯤꯂꯦꯟ]] ꯏꯁꯤꯡꯗ ꯂꯝꯖꯦꯜ ꯇꯥꯟꯅꯕ ꯒꯤ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯑꯃꯅꯤ꯫ ===ꯁꯒꯣꯜ ꯀꯥꯡꯖꯩ=== [[ꯁꯒꯣꯜ ꯀꯥꯡꯖꯩ]] ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯗꯒꯤ ꯍꯧꯔꯛꯈꯤꯕ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯑꯃꯅꯤ ꯫ ꯃꯁꯤ ꯕ꯭ꯔꯤꯇꯤꯁꯁꯤꯡꯗ ꯁꯛꯇꯥꯛꯂꯕꯃꯇꯨꯡꯗ ꯃꯥꯂꯦꯝ ꯄꯨꯝꯕꯗ ꯁꯟꯗꯣꯛꯈꯤ꯫ ꯑꯁꯤꯗꯁꯨ ꯅꯠꯇꯅ ꯑꯉꯥꯡ ꯅꯋꯥꯁꯤꯡꯒꯤ ꯑꯣꯢꯕ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯄꯜꯂꯕꯗ ꯐꯤꯕꯨꯜ ꯍꯥꯕꯤ, ꯈꯨꯠꯂꯣꯛꯄꯤ, ꯆꯐꯨ ꯊꯨꯒꯥꯢꯕꯤ ꯑꯁꯤꯅꯆꯤꯡꯕ ꯑꯁꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯀꯥꯆꯤꯟ ꯀꯣꯌꯥꯗ ꯉꯁꯤꯁꯨ ꯁꯥꯟꯅꯔꯤ꯫ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯂꯩꯉꯥꯛꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯗ ꯂꯩꯄꯥꯛꯀꯤ ꯑꯍꯥꯟꯕ [[ꯅꯦꯁꯅꯦꯜ ꯁ꯭ꯄꯥꯔꯠꯁ ꯌꯨꯅꯤꯚꯔꯁꯤꯇꯤ]] ꯁꯥꯟꯅꯕ ꯊꯧꯔꯥꯡꯂꯤ꯫<ref>{{Cite news |last=PTI |date=2018-08-03 |title=Lok Sabha passes Bill to set-up sports varsity in Manipur |url=https://www.thehindu.com/news/national/lok-sabha-passes-bill-to-set-up-sports-varsity-in-manipur/article24594002.ece |access-date=2026-02-06 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> ==ꯀꯨꯝꯍꯩ== [[File:Lai haraoba manipur.JPG|thumb|ꯂꯥꯏꯍꯔꯥꯎꯕ ꯖꯒꯣꯏ]] ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯀꯨꯝꯍꯩꯁꯤꯡꯗꯤ ꯂꯨꯏ-ꯉꯥꯏ-ꯅꯤ, [[ꯅꯤꯡꯉꯣꯜ ꯆꯥꯛꯀꯧꯕ]], [[ꯏꯃꯣꯏꯅꯨ ꯅꯨꯃꯤꯠ]], [[ꯃꯦꯔꯥ ꯍꯧꯆꯣꯡꯕ]], ꯁꯤꯔꯨꯏ ꯀꯨꯝꯍꯩ, ꯌꯥꯎꯁꯪ, ꯒꯥꯟ-ꯉꯥꯏ, ꯆꯨꯝꯐꯥ ꯍꯩꯀ꯭ꯔꯨ ꯍꯤꯗꯣꯡꯕ, [[ꯏꯗ ꯑꯜ-ꯐꯤꯇꯔ]], [[ꯏꯗ ꯑꯜ-ꯑꯗꯥ]] ꯑꯃꯁꯨꯡ [[ꯈ꯭ꯔꯤꯁꯃꯥꯁ]] ꯃꯊꯛꯇꯥ ꯄꯟꯂꯤꯕ ꯀꯨꯝꯍꯩꯁꯤꯡ ꯑꯁꯤ [[ꯊꯥꯕꯥꯟ|ꯊꯥꯕꯥꯟ]]ꯗ ꯌꯦꯡꯉꯒ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯄ ꯀꯨꯝꯍꯩꯅꯥ ꯑꯌꯥꯝꯕꯅꯤ ꯫ ꯁꯉꯥꯏ ꯀꯨꯝꯍꯩ ꯲꯰꯱꯷ ꯑꯁꯤ ꯅꯨꯃꯤꯠ ꯱꯰ꯅꯤ ꯆꯨꯞꯅ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯈꯤ ꯫ ꯁꯉꯥꯏ ꯀꯨꯝꯍꯩ ꯑꯁꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯗ ꯐꯪꯂꯤꯕ ꯁꯥꯖꯤ ꯃꯈꯜ ꯃꯂꯦꯝꯒꯤ ꯃꯐꯝ ꯑꯇꯩꯗ ꯐꯪꯗꯔꯕ ꯌꯥꯝꯅꯥ ꯇꯥꯡꯕ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒ ꯁ꯭ꯇꯦꯠꯀꯤ ꯁꯥ ꯑꯁꯤ ꯌꯣꯈꯠꯄꯒꯤ ꯄꯥꯟꯗꯝꯗ ꯍꯧꯗꯣꯛꯈꯤꯕ ꯀꯨꯝꯍꯩ ꯑꯃꯅꯤ ꯃꯁꯤ ꯏꯪ ꯀꯨꯝꯖꯥ ꯲꯰꯱꯰ ꯗꯒꯤ ꯍꯧꯔꯛꯈꯤꯕꯅꯤ ꯍꯥꯟꯅ ꯄꯥꯟꯂꯝꯕ ꯂꯩꯉꯥꯛꯁꯤꯡꯅꯥ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯂꯝꯕ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯇꯨꯔꯤꯖꯝ ꯀꯨꯝꯍꯩꯕꯨ ꯃꯃꯤꯡ ꯑꯣꯟꯊꯣꯛꯇꯨꯅꯥ ꯫ ===[[ꯅꯤꯡꯉꯣꯜ ꯆꯥꯛꯀꯧꯕ]]=== ꯅꯤꯡꯉꯣꯜ ꯆꯥꯛꯀꯧꯕ ꯊꯧꯔꯝ ꯑꯁꯤ ꯆꯩꯍꯤ ꯈꯨꯗꯤꯡꯒꯤ [[ꯍꯤꯌꯥꯡꯒꯩ]] ꯊꯥꯒꯤ ꯲ꯅꯤ ꯄꯥꯟꯕ ꯅꯨꯃꯤꯠ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯅꯩ ꯫<ref>Khomdan Singh Lisam, ''Encyclopaedia Of Manipur'', {{ISBN|978-8178358642}}, pp. 607–617</ref> ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯊꯧꯔꯝ ꯑꯁꯤ ꯂꯥꯞꯊꯣꯛꯅꯕ ꯏꯃꯨꯡ ꯃꯅꯨꯡ ꯄꯨꯟꯅ ꯄꯨꯟꯃꯤꯟꯅꯕꯒꯤ ꯇꯥꯟꯖ ꯱ ꯄꯤ ꯫ '''ꯅꯤꯡꯉꯣꯜ ꯆꯥꯛꯀꯧꯕ''' ꯍꯥꯏꯅ ꯈꯪꯅꯔꯤꯕꯒꯤ ꯃꯔꯝꯗꯤ ꯅꯨꯃꯤꯠ ꯑꯁꯤꯗ ꯃꯄꯥꯝ ꯊꯥꯗꯣꯛꯂꯝꯂꯒ ꯂꯨꯍꯣꯡꯈꯔꯕ [[ꯅꯤꯡꯉꯣꯜ]] ꯃꯈꯩꯕꯨ [[ꯃꯄꯥ]], [[ꯃꯃꯥ]], [[ꯃꯕꯨꯡ]]‍‍, [[ꯃꯧꯄꯥ]], [[ꯃꯆꯦ]], [[ꯃꯆꯜ]]ꯁꯤꯡꯅ ꯆꯥꯛꯀꯧꯗꯨꯅ ꯄꯨꯟꯅ ꯊꯦꯡꯅꯃꯤꯟꯅꯕꯒꯤ ꯇꯥꯟꯖ ꯑꯁꯤꯗꯒꯅꯤ ꯫ ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯊꯧꯔꯝ ꯑꯁꯤ ꯏꯃꯨꯡ ꯃꯅꯨꯡ ꯃꯔꯤ ꯐꯅ ꯂꯩꯅꯕꯅꯤ ꯫ ===[[ꯀꯨꯠ]]=== ꯂꯧꯔꯣꯛꯄ ꯃꯇꯝ ꯅꯣꯕꯦꯝꯕꯔ ꯊꯥꯗ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯄ,<ref>Khomdan Singh Lisam, ''Encyclopaedia Of Manipur'', {{ISBN|978-8178358642}}, pp. 950–961</ref><ref>G. K. Ghosh, Shukla Ghosh, ''Women of Manipur'', {{ISBN|978-8170248972}}</ref> ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯀꯨꯝꯍꯩ ꯑꯁꯤ ꯀꯨꯀꯤ ꯐꯨꯔꯨꯞꯁꯤꯡꯅ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯄ ꯀꯨꯝꯍꯩ ꯑꯃꯅꯤ ꯫ ꯆꯩꯍꯤ ꯈꯨꯗꯤꯡꯒꯤ ꯅꯣꯕꯦꯝꯕꯔ ꯱ ꯑꯁꯤ [[ꯁ꯭ꯇꯦꯠ]]ꯀꯤ ꯂꯦꯞꯄ ꯅꯨꯃꯤꯠ ꯍꯥꯏꯕꯗꯤ ꯀꯨꯠ ꯀꯨꯝꯍꯩ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯅ ꯑꯣꯏꯔꯤ ꯫ ===ꯌꯥꯎꯁꯪ=== {{Main|ꯌꯥꯎꯁꯪ}} ꯌꯥꯎꯁꯪ ꯑꯁꯤ [[ꯂꯝꯇꯥ]] ꯊꯥꯒꯤ ꯊꯥꯅꯤꯜ ꯅꯨꯃꯤꯠꯇꯒꯤ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯅꯩ ꯫ ꯅꯨꯃꯤꯠ ꯑꯁꯤꯗ ꯃꯥꯏꯆꯧ [[ꯂꯧꯔꯦꯝꯕꯝ ꯈꯣꯡꯅꯥꯡꯊꯥꯕ]] ꯄꯣꯛꯈꯤ ꯍꯥꯏꯅ ꯃꯤꯌꯥꯝꯅ ꯊꯥꯖꯅꯩ ꯫<ref>Khomdan Singh Lisam, ''Encyclopaedia Of Manipur'', {{ISBN|978-8178358642}}, pp. 629–632</ref> ===ꯆꯩꯔꯥꯎꯕ=== ꯆꯩꯔꯥꯎꯕ ꯑꯁꯤ ꯁꯖꯤꯕꯨ ꯊꯥꯒꯤ ꯅꯣꯡꯃꯥ ꯄꯥꯟꯕ ꯅꯨꯃꯤꯠꯇ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯀꯏ ꯫ ===[[ꯒꯥꯟ-ꯉꯥꯏ]]=== [[ꯒꯥꯟ-ꯉꯥꯏ]] ꯀꯨꯝꯍꯩ ꯑꯁꯤ [[ꯓꯦꯂꯤꯌꯥꯔꯣꯡ]] ꯐꯨꯔꯨꯞꯀꯤ ꯌꯥꯝꯅꯥ ꯆꯥꯎꯕ ꯀꯨꯝꯍꯩꯅꯤ. ꯃꯁꯤ ꯅꯨꯃꯤꯠ ꯵ꯅꯤ ꯆꯨꯞꯅꯥ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯏ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯃꯁꯤ [[ꯃꯂꯤꯌꯥꯐꯝ ꯄꯥꯜꯆꯥ ꯀꯨꯝꯁꯤꯡ]] ꯊꯄꯥꯂꯣꯟ ꯗ ꯌꯨꯝꯐꯝ ꯑꯣꯏꯗꯨꯅꯥ ꯋꯥꯛꯆꯤꯡ ꯱꯳ꯅꯤ ꯄꯥꯟꯕ ꯅꯨꯃꯤꯠꯇꯒꯤ ꯍꯧꯏ ꯫ ==ꯁꯤꯡꯊꯥꯕ ꯌꯥꯕ ꯃꯤꯑꯣꯏꯁꯤꯡ== * [[ꯍꯤꯖꯝ ꯏꯔꯥꯕꯣꯠ]] (꯱꯸꯹꯶-꯱꯹꯵꯱) - ꯂꯝꯌꯥꯟꯕ * [[ꯏꯔꯣꯝ ꯆꯅꯨ ꯁꯔꯃꯤꯂꯥ]] (ꯄ ꯱꯹꯷꯲) - ꯁꯩꯔꯦꯡ ꯏꯕ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯈꯨꯅꯥꯏ ꯑꯃꯨꯕ ꯆꯠꯅꯀꯥꯡꯂꯣꯟꯒꯤ ꯃꯌꯣꯛꯇ ꯂꯩꯕ ==ꯃꯇꯦꯡ ꯂꯧꯐꯝꯁꯤꯡ == {{Reflist}} * {{Cite book|ref=harv|author=Ragini Devi|title=Dance Dialects of India|url=https://books.google.com/books?id=KRz5ykKRVAEC |year=1990 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0674-0}} * {{Cite book|ref=harv|author=Saryu Doshi|title=Dances of Manipur: The Classical Tradition|url=https://books.google.com/books?id=xRbkAAAAMAAJ|year=1989|publisher=Marg Publications|isbn=978-81-85026-09-1}} * {{Cite book|ref=harv|author=Reginald Massey|title=India's Dances: Their History, Technique, and Repertoire|url=https://books.google.com/books?id=t6MJ8jbHqIwC |year=2004|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-434-9 }} * {{Citation |last=Singh |first=Haorongbam Sudhirkumar |title=Socio-religious and Political Movements in Modern Manipur 1934–51 |journal=Inflibnet |year=2011 |url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/121665 |ref={{sfnref|Singh, Socio-religious and Political Movements in Modern Manipur|2011}}}} * {{Cite journal|ref=harv|last=Williams|first=Drid|title=In the Shadow of Hollywood Orientalism: Authentic East Indian Dancing|url=http://jashm.press.illinois.edu/12.3/12-3IntheShadow_Williams78-99.pdf|journal=Visual Anthropology|volume=17|issue=1|year=2004|pages=69–98|doi=10.1080/08949460490274013|access-date=2019-09-12|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121105/http://jashm.press.illinois.edu/12.3/12-3IntheShadow_Williams78-99.pdf|dead-url=yes}} ==ꯃꯄꯥꯟꯒ ꯁꯝꯅꯐꯁꯤꯡ== {{Wikiquote}} {{Commons category}} '''ꯂꯩꯉꯥꯛ''' * {{Official website|manipur.gov.in}} * [https://web.archive.org/web/20140608105853/http://tourismmanipur.nic.in/ Official Tourism Site of Manipur] '''ꯃꯌꯥꯝꯒꯤ ꯂꯧꯁꯤꯡ''' * [https://www.britannica.com/place/Manipur Manipur] ''Encyclopædia Britannica'' entry * {{Dmoz|Regional/Asia/India/Manipur|Manipur}} * {{Osmrelation-inline|2027869}} [[Category:ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ]] [[ꯃꯆꯥꯈꯥꯏꯕ:ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯁ꯭ꯇꯦꯠ]] [[Category:ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ ꯁ꯭ꯇꯦꯠꯁ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯌꯨꯅꯤꯌꯟ ꯇꯦꯔꯤꯇꯣꯔꯤꯁꯤꯡ]] == ꯃꯃꯤꯡ == ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ ꯍꯥꯏꯕ ꯃꯤꯡ ꯑꯁꯤ (ꯁꯪꯁ꯭ꯀ꯭ꯔꯤꯠ: ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ, ꯔꯣꯃꯟꯗ: ''maṇipura,'' ꯍꯥꯏꯕꯗꯤ "ꯁꯤꯇꯤ ꯑꯣꯐ ꯖ꯭ꯋꯦꯂ꯭ꯁ") ꯍꯤꯟꯗꯨ ꯙꯔꯃꯗ ꯑꯣꯟꯈꯤꯕ ꯒꯔꯤꯕ ꯅꯤꯋꯥꯖ ꯅ ꯇꯔꯥꯅꯤꯟꯁꯨꯕ ꯆꯍꯤꯆꯥꯗ ꯊꯣꯟꯈꯤꯕꯅꯤ ꯫ ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯃꯃꯤꯡ ꯑꯁꯤ ꯍꯤꯟꯗꯨꯒꯤ ꯏꯄꯤꯛ ꯃꯍꯥꯚꯥꯔꯠꯇ ꯄꯟꯕ [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ (ꯃꯍꯥꯚꯥꯔꯠ)|ꯃꯃꯤꯡ ꯃꯥꯟꯅꯕ ꯅꯤꯡꯊꯧ ꯂꯩꯕꯥꯛ ꯑꯃ]]ꯒꯤ ꯃꯃꯤꯡ ꯂꯧꯗꯨꯅ ꯀꯧꯈꯤꯕꯅꯤ ꯫ ꯃꯃꯥꯡꯗ ꯃꯁꯤ ꯀꯡꯂꯩꯄꯥꯛ ꯍꯥꯏꯅ ꯈꯡꯅꯔꯝꯃꯤ <templatestyles src="Script/styles_meetei_mayek.css" />ꯅꯠꯇ꯭ꯔꯒ ꯃꯩꯇꯩꯂꯤꯄꯥꯛ, ꯍꯥꯏꯕꯗꯤ ꯃꯩꯇꯩꯁꯤꯡꯒꯤ ꯂꯩꯄꯥꯛ ꯫ ꯃꯇꯨꯡꯗ, ''ꯙꯔꯅꯤ ꯁꯝꯍꯤꯇꯥ'' (꯱꯸꯲꯵-꯳꯴) ꯂꯥꯏꯔꯤꯛ ꯑꯁꯤꯅ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯃꯃꯤꯡꯒꯤ ꯍꯧꯔꯛꯐꯝꯒꯤ ꯃꯤꯌꯥꯝꯅ ꯄꯥꯝꯅꯕ ꯁꯟ꯭꯭ꯁ꯭꯭ꯀ꯭ꯔꯤꯠꯀꯤ ꯑꯔꯤꯕ ꯋꯥꯔꯤꯁꯤꯡ ꯁꯟꯗꯣꯛꯈꯤ ꯫<ref> Gangmumei Kabui, ''History of Manipur'', National Publishing House, Delhi, 1991. </ref> ꯑꯇꯣꯞꯄ ꯃꯃꯤꯡꯁꯤꯡꯒꯤ ꯃꯅꯨꯡꯗ ꯁꯅꯥꯂꯩꯕꯥꯛ (ꯏꯪꯂꯤꯁꯇ: ꯗ ꯂꯦꯟ꯭ꯗ ꯑꯣꯐ ꯒꯣꯜ꯭ꯗ) ꯌꯥꯎꯋꯤ ꯃꯔꯝꯗꯤ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯗ ꯁꯅꯥꯒꯤ ꯈꯣꯡ ꯀꯌꯥ ꯑꯃ ꯂꯩꯕꯒꯤ ꯅꯠꯇꯦ, ꯑꯗꯨꯕꯨ ꯃꯁꯤꯗ ꯅꯨꯡꯉꯥꯏꯕ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯆꯥꯎꯈꯠꯄꯒꯤ ꯃꯔꯝꯅꯏꯤ ꯫ ꯃꯃꯤꯡ ꯑꯁꯤ ꯱꯱ꯁꯨꯕ-꯱꯲ꯁꯨꯕ ꯆꯍꯤꯆꯥꯒꯤ ꯁꯪꯕꯤꯙꯥꯟ, [[ꯂꯣꯏꯌꯨꯝꯕꯥ ꯁꯤꯟꯌꯦꯟ]]ꯗ ꯄꯟꯈꯤ ꯑꯃꯁꯨꯡ ꯍꯧꯖꯤꯛꯁꯨ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔꯒꯤ ꯑꯣꯐꯤꯁꯤꯌꯦꯜ ꯏꯁꯩ, "[[ꯁꯅꯥ ꯂꯩꯕꯥꯛ ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ]]" ꯗ ꯄꯜꯂꯤ ꯫ jd0ueui9bhsda6m0qt95f2o8252ti96 ꯍꯤꯟꯗꯤ 0 2700 62383 38336 2026-11-07T23:12:17Z InternetArchiveBot 372 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 62383 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ꯍꯤꯟꯗꯤ | nativename = <!--In Devanagari-->{{Lang|hi|[[wikt:हिन्दी|हिन्दी]]}}<br /><!--Romanization-->''Hindī'' | pronunciation = {{IPA-hi|ˈɦɪndiː}} | states = [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]] | ethnicity = [[Hindustani people]] (historically), [[Indian people]] | region = [[North India|Northern]], [[East India|Eastern]], [[West India|Western]] and [[Central India]] ([[Hindi Belt]]) | speakers = <!--unknown--> | date = ꯲꯰꯱꯱ | speakers2 = [[L2 speakers]]: 274.2 million (2016)<ref>{{e21|hin}}</ref> | ref = <ref>322 million speakers of Hindustani and various related languages reported their language as 'Hindi'. The figures for Hindi in the 2011 Census of India are self-reported, not independently confirmed. Perhaps 100 million speakers of closely related languages like Haryanvi, Rajasthani, Bhojpuri, Awadhi, Chattisgarhi, Garhwali, which do not have a separate literary tradition, consider their language to be "Hindi", whereas another 200 million report themselves as speaking one of those languages rather than Hindi. Since the census is unable to determine who is who, all of these languages are lumped together as the group "6 HINDI" in the published census results.</ref><ref>{{Cite web|title=Scheduled Languages in descending order of speaker's strength - 2011|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language-2011/Statement-1.pdf|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]|date=29 June 2018}}</ref> | familycolor = ꯏꯟꯗꯣ-ꯏꯎꯔꯣꯄꯤꯌꯟ | fam2 = [[Indo-Iranian languages|Indo-Iranian]] | fam3 = [[Indo-Aryan languages|Indo-Aryan]] | fam4 = [[Hindi languages|Central Zone (Hindi)]] | fam5 = [[Western Hindi]] | fam6 = [[Hindustani language|Hindustani]]<ref name=ELL2>{{ELL2|Hindustani}}</ref> | fam7 = [[Khariboli dialect|Khariboli]]<ref name=ELL2/> | ancestor = [[Vedic Sanskrit]] | ancestor2 = [[Sanskrit|Classical Sanskrit]] | ancestor3 = [[Sauraseni Prakrit]] | ancestor4 = Sauraseni Apabhramsa | ancestor5 = Old Hindi | script = [[Devanagari]]<br />[[Devanagari Braille]] | nation = {{flag|India}} | minority = {{flag|United Arab Emirates}}<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/print_ae.html|title=The World Fact Book|publisher=Central Intelligence Agency|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170716041601/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/print_ae.html|archivedate=16 July 2017|df=dmy-all}}</ref>{{not in citation given|date=January 2019}} | agency = [[Central Hindi Directorate]]<ref>{{cite web |url=http://hindinideshalaya.nic.in/english/aboutus/aboutus.html |title=Central Hindi Directorate: Introduction |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120504043836/http://hindinideshalaya.nic.in/english/aboutus/aboutus.html |archivedate=4 May 2012 |df=dmy-all |access-date=18 February 2014 }}</ref> | iso1 = hi | iso2 = hin | iso3 = hin | linglist = hin-hin | lingua = 59-AAF-qf | image = Hindi_devnagari.png | imagesize = 200px | imagecaption = The word "Hindi" in [[Devanagari script]] | map = Language region maps of India.svg | mapcaption = | notice = Indic | sign = [[Signed Hindi]] | glotto = hind1269 | glottorefname = Hindi }} '''ꯍꯤꯟꯗꯤ''' ꯍꯥꯏꯕꯁꯤ [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]] ꯃꯅꯨꯡꯗ ꯉꯥꯡꯅꯕ ꯂꯣꯟ ꯑꯃꯅꯤ ꯫ ==ꯃꯇꯦꯡ ꯂꯧꯔꯛꯐꯝ== {{Reflist}} [[ꯃꯆꯥꯈꯥꯏꯕ:ꯃꯤꯑꯣꯢꯕꯅ ꯉꯥꯡꯅꯔꯤꯕ ꯂꯣꯟꯁꯤꯡ]] [[ꯃꯆꯥꯈꯥꯏꯕ:ꯂꯣꯟ]] bghv9hhd01z1sjydn91sv6otv7omz3x ꯑꯔꯃꯦꯅꯤꯌꯥꯟ ꯂꯣꯟ 0 2920 62384 62142 2026-11-07T23:17:37Z InternetArchiveBot 372 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 62384 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ꯑꯔꯃꯦꯅꯤꯌꯥꯟ | nativename = {{lang|hy|հայերէն/հայերեն}} ''hayeren'' | pronunciation = {{IPA-hy|hɑjɛˈɾɛn|}} | states = [[ꯑꯔꯃꯦꯅꯤꯌꯥ|ꯑꯔꯃꯦꯅꯤꯌꯥ]] ꯑꯃꯁꯨꯡ [[Nagorno-Karabakh|Nagorno-Karabakh]]. | speakers = 6.7 million | date = | dateprefix = c.&nbsp; | ref = e18 | familycolor = Indo-European | ancestor2 = [[Classical Armenian|Classical Armenian]] | ancestor3 = [[Middle Armenian|Middle Armenian]] | stand1 = [[Eastern Armenian|Eastern Armenian]] | stand2 = [[Western Armenian|Western Armenian]] | script = {{plainlist| *[[Armenian alphabet|Armenian alphabet]] *[[Armenian Braille|Armenian Braille]]}} | nation = {{plainlist| *{{flag|Armenia}} *{{flag|Artsakh}}}} | minority = '''Official ''(de jure)'' status:''' *{{flag|Cyprus}}<ref>{{cite web|url=http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Cyprus.htm |title=Implementation of the Charter in Cyprus |work=Database for the European Charter for Regional or Minority Languages |publisher=Public Foundation for European Comparative Minority Research |accessdate=16 June 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111024143749/http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Cyprus.htm |archivedate=24 October 2011 }}</ref> *{{flag|Hungary}}<ref>{{cite web|url=http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Hungary.htm |title=Implementation of the Charter in Hungary |work=Database for the European Charter for Regional or Minority Languages |publisher=Public Foundation for European Comparative Minority Research |accessdate=16 June 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140227004902/http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Hungary.htm |archivedate=27 February 2014 }}</ref> *{{flag|Iraq}}<ref>{{cite web|title=Iraqi Constitution: Article 4|url=http://www.iraqinationality.gov.iq/attach/iraqi_constitution.pdf|publisher=The Republic of Iraq Ministry of Interior General Directorate for Nationality|accessdate=16 June 2014|quote=The right of Iraqis to educate their children in their mother tongue, such as Turkmen, Syriac, and Armenian shall be guaranteed in government educational institutions in accordance with educational guidelines, or in any other language in private educational institutions.|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161128152712/http://www.iraqinationality.gov.iq/attach/iraqi_constitution.pdf|archivedate=28 November 2016}}</ref> *{{flag|Kurdistan Region}}<ref>{{Cite web | url=https://news.am/eng/news/244068.html | title=Armenian recognized official language in Iraqi Kurdistan}}</ref> *{{flag|Poland}}<ref>{{cite web|title=Territorial languages in the Republic of Poland|url=http://www.coe.int/t/dg4/education/minlang/report/PeriodicalReports/PolandPR1_en.pdf|publisher=[[European Charter for Regional or Minority Languages|European Charter for Regional or Minority Languages]]|accessdate=16 June 2014|location=Strasbourg|page=9|date=30 September 2010}}</ref> *{{flag|Romania}}<ref>{{cite web|url=http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Romania.htm |title=Implementation of the Charter in Romania |work=Database for the European Charter for Regional or Minority Languages |publisher=Public Foundation for European Comparative Minority Research |accessdate=16 June 2014 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120222161215/http://languagecharter.eokik.hu/sites/StatesParties/Romania.htm |archivedate=22 February 2012 }}</ref> *{{flag|Ukraine}}<ref>{{cite web|url=http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/5029-17|title=Law of Ukraine "On Principles of State Language Policy" (Current version – Revision from 01.02.2014)|publisher=rada.gov.ua|work=Document 5029-17, Article 7: Regional or minority languages Ukraine, Paragraph 2|date=1 February 2014|accessdate=30 April 2014|language=uk|archive-date=14 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140214125040/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/5029-17|dead-url=yes}}</ref> '''Semi-official or unofficial ''(de facto)'' status:''' *{{flag|Georgia}}<br />([[Samtskhe-Javakheti|Samtskhe-Javakheti]]){{efn|Armenian has no legal status in Samtske-Javakheti, but it is widely spoken by its Armenian population, which is concentrated in Ninotsminda and Akhalkalaki districts (over 90% of the total population in these two districts).<ref>{{cite book|last=Hille|first=Charlotte|title=State Building and Conflict Resolution in the Caucasus|url=https://archive.org/details/statebuildingcon0000hill|year=2010|publisher=[[Brill Publishers|Brill Publishers]]|location=Leiden, Netherlands|isbn=9789004179011|page=[https://archive.org/details/statebuildingcon0000hill/page/241 241]}}</ref> There were 144 state-funded schools in the region as of 2010 where Armenian is the main language of instruction.<ref>{{cite news|title=Javakhk Armenians Looks Ahead to Local Elections|url=http://asbarez.com/78867/georgias-armenian-minority-looks-ahead-toward-local-elections/|accessdate=26 May 2014|newspaper=[[Asbarez|Asbarez]]|date=31 March 2010|quote=Javakheti for use in the region's 144 Armenian schools&nbsp;...|archivedate=25 May 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170525141439/http://asbarez.com/78867/georgias-armenian-minority-looks-ahead-toward-local-elections/}}</ref><ref>{{cite web|last=Mezhdoyan|first=Slava|title=Challenges and problems of the Armenian community of Georgia|url=http://www.ohchr.org/Documents/HRBodies/HRCouncil/MinorityIssues/Session5/statements/ItemV/3.%20EuropeanArmenianFederationJustice%20andDemocracy.pdf|publisher=European Armenian Federation for Justice and Democracy|accessdate=26 May 2014|location=Tbilisi|date=28 November 2012|quote=Armenian schools in Georgia are fully funded by the government&nbsp;...}}</ref>}} *{{flag|Lebanon}}{{efn|The Lebanese government recognizes Armenian as a minority language,<ref>{{cite web|title=About Lebanon|url=http://www.cas.gov.lb/index.php/about-lebanon-en|publisher=Central Administration of Statistics of the Republic of Lebanon|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140526152210/http://www.cas.gov.lb/index.php/about-lebanon-en|archivedate=26 May 2014|quote=Other Languages: French, English and Armenian}}</ref> particularly for educational purposes.<ref>{{cite web|title=Consideration of Reports Submitted by States Parties Under Article 44 of the Convention. Third periodic reports of states parties due in 2003: Lebanon|url=http://www.refworld.org/pdfid/45377eb00.pdf|publisher=[[Committee on the Rights of the Child|Committee on the Rights of the Child]]|accessdate=26 May 2014|page=108|date=25 October 2005|quote=Right of minorities to learn their language. The Lebanese curriculum allows Armenian schools to teach the Armenian language as a basic language.}}</ref><ref>{{cite web|last=Sanjian|first=Ara|title=Armenians and the 2000 Parliamentary Elections in Lebanon|url=http://www.groong.org/ro/ro-20000907.html|work=Armenian News Network / Groong|publisher=[[University of Southern California|University of Southern California]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140526153117/http://www.groong.org/ro/ro-20000907.html|archivedate=26 May 2014|quote=Moreover, the Lebanese government approved a plan whereby the Armenian language was to be considered from now on as one of the few 'second foreign languages' that students can take as part of the official Lebanese secondary school certificate (Baccalaureate) exams.}}</ref>}} *{{flag|Turkey}}{{efn|In education, according to the [[Treaty of Lausanne (1923)|Treaty of Lausanne]]<ref>{{cite book|first=Jilali|last=Saib|contribution=Languages in Turkey|editor1-last=Extra|editor1-first=Guus|editor2-last=Gorter|editor2-first=Durk|title=The Other Languages of Europe: Demographic, Sociolinguistic and Educational Perspectives|url=https://archive.org/details/otherlanguagesof0000unse_r1e4|year=2001|publisher=Multilingual Matters|location=Philadelphia|isbn=9781853595097|page=[https://archive.org/details/otherlanguagesof0000unse_r1e4/page/423 423]|quote=No other language can be taught as a mother language other than Armenian, Greek and Hebrew, as agreed in the Lausanne Treaty&nbsp;...}}</ref><ref>{{cite book|last1=Okçabol|first1=Rıfat|contribution=Secondary Education in Turkey|editor1-last=Nohl|editor1-first=Arnd-Michael|editor2-last=Akkoyunlu-Wigley|editor2-first=Arzu|editor3-last=Wigley|editor3-first=Simon|title=Education in Turkey|year=2008|publisher=Waxmann Verlag|location=Berlin|isbn=9783830970699|page=65|quote=Private Minority Schools are the school established by Greek, Armenian and Hebrew minorities during the era of the Ottoman Empire and covered by Lausanne Treaty.}}</ref>}} *{{flag|Iran}} | agency = Institute of Language ([[Armenian National Academy of Sciences|Armenian National Academy of Sciences]])<ref>{{cite web|title=H. Acharian Institute of Language|url=http://www.sci.am/resorgs.php?oid=34&langid=1|website=sci.am|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141005040613/http://www.sci.am/resorgs.php?oid=34&langid=1|archivedate=5 October 2014|quote=Main Fields of Activity: investigation of the structure and functioning, history and comparative grammar of the Armenian language, exploration of the literary Eastern and Western Armenian Language, dialectology, regulation of literary language, development of terminology}}</ref> | iso1 = hy | iso2b = arm | iso2t = hye | lc1 = hye | ld1 = Eastern Armenian | lc2 = hyw | ld2 = Western Armenian | lc3 = xcl | ld3 = [[Classical Armenian|Classical Armenian]] | lc4 = axm | ld4 = [[Middle Armenian|Middle Armenian]] | lingua = 57-AAA-a | map = Map-of-speakers-of-armenian.png | mapcaption = {{Legend|#023858|Official language spoken by the majority}} {{Legend|#0570b0|Recognized minority language}} {{Legend|#74a9cf|Significant number of speakers}} | notice = IPA | protoname = [[Proto-Armenian|Proto-Armenian]] | glotto = arme1241 | glottorefname = Armenic }} '''ꯑꯔꯃꯦꯅꯤꯌꯥꯟ ꯂꯣꯟ''' ꯑꯁꯤ ꯑꯔꯃꯦꯅꯤꯌꯥꯟ ꯃꯁꯥꯗ ꯂꯩꯕ ꯏꯟꯗꯣ-ꯏꯎꯔꯣꯄꯤꯌꯥꯟ ꯂꯣꯟꯅꯤ ꯫ [[ꯑꯔꯦꯅꯤꯌꯥ]] ꯂꯩꯄꯥꯛꯅ ꯁꯛꯈꯪꯂꯕ ꯑꯃꯗꯤ ꯂꯩꯉꯥꯛꯄꯁꯤꯡꯅ ꯁꯤꯖꯤꯟꯅꯕ ꯂꯣꯟ ꯑꯃꯁꯨꯅꯤ ꯫ [[ꯑꯔꯃꯦꯅꯤꯌꯥ ꯑꯜꯐꯥꯕꯦꯠ]]ꯅ ꯂꯣꯟ ꯑꯁꯤ ꯏꯕ ꯁꯤꯖꯤꯟꯅꯩ ꯫ ꯂꯣꯟ ꯑꯁꯤ ꯃꯤꯑꯣꯏ ꯂꯤꯆꯥ ꯶꯷ ꯃꯨꯛꯅ ꯉꯥꯡꯏ ꯫ ==ꯃꯇꯦꯡ ꯂꯧꯔꯛꯐꯝ== {{Reflist}} [[ꯃꯆꯥꯈꯥꯏꯕ:ꯃꯤꯑꯣꯢꯕꯅ ꯉꯥꯡꯅꯔꯤꯕ ꯂꯣꯟꯁꯤꯡ]] [[Category:ꯂꯣꯟ]] m3nyxfkzrlxhkktnj9o7cigrd0hruwl ꯑꯔꯥꯕꯤꯛ ꯂꯣꯟ 0 2930 62385 51428 2026-11-07T23:19:08Z InternetArchiveBot 372 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 62385 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = ꯑꯔꯥꯕꯤꯛ | nativename = العَرَبِيَّة | states = | speakers = ꯳꯱꯳ ꯃꯤꯂꯤꯌꯟ | date = | ref = | speakers2 = ꯲꯴꯷ ꯃꯤꯂꯤꯌꯟ ꯲ꯁꯨꯕ ꯂꯣꯟ ꯑꯣꯏꯅ ꯉꯥꯡꯅꯕ | familycolor = ꯑꯦꯐ꯭ꯔꯣ-ꯑꯦꯁꯤꯌꯥꯇꯤꯛ | fam2 = ꯁꯦꯃꯤꯇꯤꯛ | fam3 = ꯅꯣꯡꯆꯨꯞꯂꯣꯝꯒꯤ ꯁꯦꯃꯤꯇꯤꯛ | fam4 = ꯃꯌꯥꯏ ꯊꯪꯕ ꯁꯦꯃꯤꯇꯤꯛ | fam5 = ꯑꯔꯥꯕꯤꯛ | dia1 = [[Maghrebi Arabic|Western (Maghrebi)]] | dia2 = [[Varieties of Arabic#Northern varieties|Northern]] ([[Egyptian Arabic|Egyptian]], [[Mesopotamian Arabic|Mesopotamian]], [[Levantine Arabic|Levantine]]) | dia3 = [[Varieties of Arabic#Southern varieties|Southern]] ([[Peninsular Arabic|Peninsular]] [[Gulf Arabic|Gulf]], [[Hejazi Arabic|Hejazi]], [[Najdi Arabic|Najdi]] and [[Yemeni Arabic|Yemeni]]) | stand1 = [[Modern Standard Arabic]] | script = [[ꯑꯔꯥꯕꯤꯛ ꯃꯌꯦꯛ]]<br />[[ꯑꯔꯥꯕꯤꯛ ꯃꯤꯠ ꯎꯗꯕꯁꯤꯡꯒꯤ ꯃꯌꯦꯛ]]<br />[[ꯁꯤꯔꯤꯌꯦꯛ ꯃꯌꯦꯛ]]<br />[[ꯍꯤꯕ꯭ꯔꯨ ꯃꯌꯦꯛ]]<br />[[ꯒ꯭ꯔꯤꯛ ꯃꯌꯦꯛ]]<br />[[ꯂꯦꯇꯤꯟ ꯃꯌꯦꯛ]] (ꯌꯥꯎꯔꯕꯅꯤ [[ꯑꯔꯥꯕꯤꯛ ꯆꯦꯠ ꯃꯌꯦꯛ]], [[ꯍꯁꯟꯅꯤꯌꯥ ꯑꯔꯥꯕꯤꯛ]] <small>(ꯁꯦꯅꯦꯒꯜ)</small>,<ref>{{Cite web |url=http://www.jo.gouv.sn/spip.php?article4790 |title=Journal Officiel de la Republique du Senegal |access-date=8 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092122/http://www.jo.gouv.sn/spip.php?article4790 |archive-date=18 May 2015 |dead-url=yes |df=dmy-all |accessdate=25 July 2019 |archivedate=18 May 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150518092122/http://www.jo.gouv.sn/spip.php?article4790 }}</ref> [[Moroccan Darija|Moroccan]], [[Lebanese Arabic|Lebanese]]) | nation = [[ꯑꯅꯧꯕ ꯑꯔꯦꯝꯕ ꯑꯔꯥꯕꯤꯛ]] ꯑꯁꯤ ꯂꯩꯕꯥꯛ ꯀꯌꯥꯒꯤ ꯂꯩꯄꯥꯛꯀꯤ ꯂꯣꯟ ꯑꯣꯏꯅ ꯉꯥꯡꯅꯔꯤ ꯫ | iso1 = ar | iso2 = ara | iso3 = ara | lc1 = arq | ld1 = [[ꯑꯜꯖꯦꯔꯤꯌꯥꯟ ꯑꯔꯥꯕꯤꯛ|ꯑꯜꯖꯦꯔꯤꯌꯥꯟ ꯑꯔꯥꯕꯤꯛ]] | lc2 = aao | ld2 = [[Algerian Saharan Arabic]] | lc3 = bbz | ld3 = [[Babalia Creole Arabic]] | lc4 = abv | ld4 = [[Baharna Arabic]] | lc5 = shu | ld5 = [[Chadian Arabic]] | lc6 = acy | ld6 = [[Cypriot Arabic]] | lc7 = adf | ld7 = [[Dhofari Arabic]] | lc8 = avl | ld8 = [[Eastern Egyptian Bedawi Arabic]] | lc9 = arz | ld9 = [[Egyptian Arabic]] | lc10 = afb | ld10 = [[Gulf Arabic]] | lc11 = ayh | ld11 = [[Hadrami Arabic]] | lc12 = acw | ld12 = [[Hijazi Arabic]] | lc13 = ayl | ld13 = [[Libyan Arabic]] | lc14 = acm | ld14 = [[Mesopotamian Arabic]] | lc15 = ary | ld15 = [[Moroccan Arabic]] | lc16 = ars | ld16 = [[Najdi Arabic]] | lc17 = apc | ld17 = [[North Levantine Arabic]] | lc18 = ayp | ld18 = [[North Mesopotamian Arabic]] | lc19 = acx | ld19 = [[Omani Arabic]] | lc20 = aec | ld20 = [[Saidi Arabic]] | lc21 = ayn | ld21 = [[Sanaani Arabic]] | lc22 = ssh | ld22 = [[Shihhi Arabic]] | lc23 = ajp | ld23 = [[South Levantine Arabic]] | lc24 = arb | ld24 = [[Standard Arabic]] | lc25 = apd | ld25 = [[Sudanese Arabic]] | lc26 = pga | ld26 = [[Sudanese Creole Arabic]] | lc27 = acq | ld27 = [[Taizzi-Adeni Arabic]] | lc28 = abh | ld28 = [[Tajiki Arabic]] | lc29 = aeb | ld29 = [[Tunisian Arabic]] | lc30 = auz | ld30 = [[Uzbeki Arabic]] | lingua = 12-AAC | image = Arabic albayancalligraphy.svg | imagesize = 150px | imagecaption = '''{{transl|ar|al-ʿArabiyyah}}''' in written Arabic ([[Naskh (script)|Naskh]] script) | map = Arabic Varieties Map.svg | mapcaption = Dispersion of Arabic dialects | map2 = Arabic speaking world.svg | mapcaption2 = Use of Arabic as the national language (green), as an official language (dark blue), and as a regional/minority language (light blue) | notice = IPA | protoname = [[Proto-Arabic]]<br />[[Old Arabic]]<br />[[Old Hijazi]]<br />[[Classical Arabic]] | sign = Signed Arabic (national forms) | glotto = arab1395 | glottorefname = Arabic }} '''ꯑꯔꯥꯕꯤꯛ ꯂꯣꯟ''' ({{lang-ar|اَلْعَرَبِيَّةُ}}) (ꯑꯔꯥꯕꯤꯛ ꯂꯣꯟ) (Arabic language) ꯑꯁꯤ ꯱ꯟꯕ ꯗꯒꯤ ꯴ꯁꯨꯕ ꯆꯍꯤꯆꯥ ꯐꯥꯎꯕꯒꯤ ꯃꯔꯛꯇ ꯊꯣꯛꯂꯛꯄ ꯁꯦꯃꯤꯇꯤꯛ ꯂꯣꯟ ꯑꯃꯅꯤ ꯫ ==ꯃꯇꯦꯡ ꯂꯧꯔꯛꯐꯝ== {{reflist}} [[ꯃꯆꯥꯈꯥꯏꯕ:ꯃꯤꯑꯣꯢꯕꯅ ꯉꯥꯡꯅꯔꯤꯕ ꯂꯣꯟꯁꯤꯡ]] [[ꯃꯆꯥꯈꯥꯏꯕ:ꯂꯣꯟ]] 2o83c6hn5n0hwl6gvhbi5cagwj0ybxr ꯁꯥꯢꯈꯣꯝ ꯃꯤꯔꯥꯕꯥꯢ ꯆꯅꯨ 0 8539 62386 30996 2026-11-08T00:15:45Z InternetArchiveBot 372 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 62386 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = ꯁꯥꯏꯈꯣꯝ ꯃꯤꯔꯥꯕꯥꯏ ꯆꯅꯨ | image = Saikhom Mirabai Chanu.jpg | image_size = 250px | caption = ꯇꯣꯀꯤꯌꯣ [[꯲꯰꯲꯰ ꯁꯃꯔ ꯑꯣꯂꯦꯝꯄꯤꯛꯁ]]ꯇ ꯃꯤꯔꯥꯕꯥꯏ ꯆꯥꯅꯨꯅ ꯂꯨꯄꯥꯒꯤ ꯃꯅꯥ ꯐꯪꯈꯤꯕ | nationality = {{IND}} | birth_date = {{birth date and age|1994|8|8|df=yes}} | birth_place = ꯅꯣꯡꯄꯣꯛ ꯀꯛꯆꯤꯡ, [[ꯅꯣꯡꯄꯣꯛ ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯄꯅꯥ|ꯅꯣꯡꯄꯣꯛ ꯏꯝꯐꯥꯜ]], [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ]], ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ | height = ꯃꯤꯇꯔ ꯱.꯵꯰ | weight = ꯀꯦꯖꯤ ꯴꯵ | country = [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]] | sport = [[ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄ]] | event = ꯀꯦꯖꯤ ꯴꯹ | coach = ꯚꯤꯖꯦ ꯁꯔꯃ, ꯑꯥꯔꯣꯟ ꯍꯣꯔꯁ꯭ꯆꯤꯒ<ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20210719-lifting-hope-saikhom-mirabai-chanu-1825903-2021-07-10 | title=Lifting hope Saikhom Mirabai Chanu | publisher=India Today | date=19 July 2021 | accessdate=24 July 2021 | author=Kaushik Deka}}</ref> | worlds = | olympics = | pb = | medaltemplates = {{MedalSport|Women's [[Olympic weightlifting|weightlifting]]}} {{MedalCountry|{{IND}}}} {{MedalCompetition|[[Olympic Games]]}} {{MedalSilver|[[Weightlifting at the 2020 Summer Olympics|2020 Tokyo]]|[[Weightlifting at the 2020 Summer Olympics – Women's 49 kg|49&nbsp;kg]]}} {{MedalCompetition|[[World Weightlifting Championships|World Championships]]}} {{MedalGold|[[2017 World Weightlifting Championships|2017 Anaheim]]|[[2017 World Weightlifting Championships – Women's 48 kg|48 kg]]}} {{MedalCompetition|[[Asian Weightlifting Championships|Asian Championships]]}} {{MedalBronze|[[2020 Asian Weightlifting Championships|2020 Tashkent]]|[[2020 Asian Weightlifting Championships – Women's 49 kg|49 kg]]}} {{MedalCompetition|[[Commonwealth Games]]}} {{MedalSilver|[[2014 Commonwealth Games|2014 Glasgow]]|[[Weightlifting at the 2014 Commonwealth Games – Women's 48 kg|48 kg]]}} {{MedalGold|[[2018 Commonwealth Games|2018 Gold Coast]]|[[Weightlifting at the 2018 Commonwealth Games – Women's 48 kg|48 kg]]}} }} '''ꯁꯥꯏꯈꯣꯝ ꯃꯤꯔꯥꯕꯥꯏ ꯆꯅꯨ (ꯁꯥꯢꯈꯣꯝ ꯃꯤꯔꯥꯕꯥꯢ ꯆꯅꯨ)''' (꯱꯹꯹꯴ ꯑꯒꯁ ꯸ꯗ ꯄꯣꯛꯈꯤ) ꯑꯁꯤ [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]]ꯒꯤ [[ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄꯤ]] ꯁꯥꯟꯅꯔꯣꯏ ꯑꯃꯅꯤ ꯫ ꯃꯍꯥꯛꯅ [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]]ꯒꯤ ꯱ꯟꯕ ꯃꯦꯗꯜ, [[ꯁꯤꯜꯚꯔ]]ꯒꯤ ꯃꯦꯗꯜ [[ꯇꯣꯀ꯭ꯌꯣ ꯑꯣꯂꯤꯝꯄꯤꯛꯁ ꯲꯰꯲꯰]]ꯇ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄꯒꯤ ꯂꯝꯗ ꯐꯪꯗꯨꯅ [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]]ꯒꯤ ꯃꯥꯢ ꯑꯃꯗꯤ ꯃꯤꯡꯆꯠ ꯄꯨꯔꯛꯈ꯭ꯔꯦ ꯫<ref>{{cite web | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/sensational-mirabai-chanu-snatches-silver-at-tokyo-olympics/articleshow/84701420.cms | title=Sensational Mirabai Chanu snatches silver at Tokyo Olympics | publisher=[[The Economic Times]] | date=24 July 2021 | accessdate=24 July 2021}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-24|title=Tokyo Olympics: Indian weightlifter Saikhom Mirabai Chanu wins silver medal|url=https://webnewsobserver.com/2021/07/24/tokyo-olympics-indian-womens-weightlifter-mirabai-chanu-wins-silver-medal/|url-status=live|access-date=2021-07-24|website=Web News Observer|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=Tokyo Olympics 2021 Live: Mirabai Chanu wins silver, India's first medal at Tokyo 2020|language=en|work=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/tokyo-olympics/tokyo-olympics-2021-live-news-updates-olympic-games-tokyo-2020-day-2/liveblog/84696094.cms|access-date=2021-07-24}}</ref> ꯲꯰꯱꯴ ꯗꯒꯤ ꯍꯧꯅ ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯊꯥꯛꯇ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯄ ꯁꯥꯟꯅꯕꯒꯤ ꯊꯧꯔꯝ ꯀꯌꯥ ꯆꯥꯡ ꯅꯥꯢꯅ ꯁꯔꯨꯛ ꯌꯥꯗꯨꯅ ꯂꯥꯛꯇꯨꯅ ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄꯒꯤ ꯂꯝꯗ ꯃꯦꯗꯜ ꯀꯌꯥ ꯐꯪꯈꯤ ꯫ ꯃꯍꯥꯛꯁꯤ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ ꯂꯩꯉꯥꯛꯅ [[ꯄꯗ꯭ꯃ ꯁ꯭ꯔꯤ]] ꯃꯅꯥ ꯄꯤꯗꯨꯅꯁꯨ ꯏꯀꯥꯢ ꯈꯨꯝꯅꯈ꯭ꯔꯦ ꯫ ꯃꯍꯥꯛꯁꯤ ꯲꯰꯱꯸ꯗ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ ꯂꯩꯉꯥꯛꯅ [[ꯔꯥꯖꯤꯚ ꯒꯥꯟꯙꯤ ꯈꯦꯜ ꯔꯠꯅ]] ꯃꯅꯥ ꯄꯤꯗꯨꯅꯁꯨ ꯏꯀꯥꯢ ꯈꯨꯝꯅꯈ꯭ꯔꯦ ꯫ ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯲꯰꯰꯴ ꯒꯤ ꯁꯝꯃꯔ ꯑꯣꯂꯤꯝꯄꯤꯛꯁ ꯇ ꯅꯨꯄꯤꯒꯤ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄꯒꯤ ꯂꯝꯗ ꯁꯤꯜꯚꯔ ꯃꯦꯗꯜ ꯑꯃ ꯐꯪꯂꯛꯈꯤ ꯫ ꯃꯁꯤꯗ ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯔꯦꯀꯣꯔꯗ ꯊꯨꯒꯥꯢꯈꯤ ꯫ ꯲꯰꯱꯸ꯇ ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯀꯃꯟꯋꯦꯜꯊ ꯃꯁꯥꯟꯅꯗ ꯁꯅꯥꯒꯤ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯂꯛꯈꯤ꯫ ꯃꯍꯥꯛꯀꯤ ꯈ꯭ꯋꯥꯢꯗꯒꯤ ꯆꯥꯎꯕ ꯃꯥꯢꯄꯥꯛꯄꯗꯤ ꯲꯰꯱꯷ꯗ [[ꯑꯃꯦꯔꯤꯀꯥ]]ꯗ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯈꯤꯕ ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄꯒꯤ ꯂꯝꯗ ꯁꯅꯥꯒꯤ ꯃꯦꯗꯜ ꯑꯃ ꯐꯪꯂꯛꯈꯤꯕꯁꯤꯅꯤ ꯫ == ꯑꯉꯟꯕ ꯄꯨꯟꯁꯤ== ꯁꯥꯏꯈꯣꯝ ꯃꯤꯔꯥꯕꯥꯏ ꯆꯅꯨ, ꯃꯤꯇꯩ ꯅꯤꯡꯉꯣꯜ ꯑꯁꯤ [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ]]ꯒꯤ [[ꯅꯣꯡꯄꯣꯛ ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯄꯅꯥ]] ꯃꯅꯨꯡꯆꯟꯅ ꯂꯩꯕ ꯅꯣꯡꯄꯣꯛ ꯀꯛꯆꯤꯡ ꯀꯧꯕ ꯂꯝꯗꯝ ꯏꯪ ꯀꯨꯝꯖꯥ ꯱꯹꯹꯴ ꯗ ꯄꯣꯛꯈꯤ ꯫ ꯃꯍꯥꯛꯀꯤ ꯏꯃꯨꯡ ꯃꯅꯨꯡꯅ ꯌꯥꯝꯅ ꯉꯟꯂꯤꯉꯩ ꯆꯩꯍꯤ ꯱꯲ ꯁꯨꯔꯨꯛꯄ ꯃꯇꯝꯗ ꯁꯥꯏꯈꯣꯝ ꯃꯤꯔꯩꯕꯥꯏꯒꯤ ꯃꯄꯥꯡꯒꯜ ꯈꯪꯕ ꯉꯝꯈꯤ ꯫ ꯃꯍꯥꯛꯀꯤ ꯃꯕꯨꯡꯅ ꯉꯝꯗꯕ ꯁꯔꯨꯛꯐꯥꯎ ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯁꯤꯡ ꯑꯔꯨꯝ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯀꯌꯥ ꯏꯔꯥꯏ ꯂꯥꯏꯅ ꯊꯥꯡꯒꯠꯇꯨꯅ ꯄꯨꯕ ꯉꯝꯃꯤ ꯫ == ꯄꯨꯟꯁꯤꯒꯤ ꯐꯤꯔꯦꯞ == ꯃꯤꯔꯥꯢꯕꯥꯢ ꯆꯅꯨꯒꯤ ꯑꯍꯥꯟꯕ ꯈ꯭ꯋꯥꯢꯗꯒꯤ ꯆꯥꯎꯕ ꯑꯍꯣꯡꯕꯗꯤ ꯲꯰꯱꯴ ꯒꯤ ꯀꯃꯟꯋꯦꯜꯊ ꯃꯁꯥꯟꯅꯗ ꯁꯤꯜꯚꯔꯒꯤ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯂꯛꯈꯤꯕꯁꯤꯅꯤ ꯫<ref>{{cite web|url=http://zeenews.india.com/sports/commonwealth-games-2014/lifter-sanjita-chanu-wins-india-s-first-gold-medal-at-2014-commonwealth-games_792347.html|title=Lifter Sanjita Khumukcham wins India's first gold medal at 2014 Commonwealth Games|date=24 July 2014}}</ref> [[File:Saikhom Mirabai Chanu.jpg|thumb| ꯲꯰꯱꯶ꯗ ꯈꯥ ꯑꯦꯁꯤꯌꯥ ꯒꯤ ꯃꯁꯥꯟꯅꯗ ꯃꯤꯔꯥꯢꯕꯥꯢ ꯆꯅꯨ ꯫]] ꯃꯤꯔꯥꯢꯕꯥꯢ ꯆꯅꯨ ꯑꯁꯤ ꯲꯰꯱꯶ ꯒꯤ ꯁꯝꯃꯔ ꯑꯣꯂꯤꯝꯄꯤꯛꯁꯇ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄꯒꯤ ꯂꯝꯗ ꯁꯥꯅꯕ ꯆꯪꯕ ꯉꯝꯈꯤ ꯫ ꯑꯗꯨꯕꯨ ꯃꯍꯥꯛ ꯃꯁꯥꯒꯤ ꯑꯅꯥꯕꯅ ꯃꯔꯝ ꯑꯣꯢꯔꯒ ꯃꯥꯢ ꯄꯥꯛꯄꯗꯤ ꯉꯝꯈꯤꯗꯦ ꯫<ref>{{cite news|title=Rio Olympics 2016: India's Saikhom Mirabai Chanu fails to complete weightlifting event|url=http://www.firstpost.com/sports/rio-olympics-2016-indias-saikhom-mirabai-chanu-fails-to-complete-weightlifting-event-2940026.html|access-date=8 August 2016|publisher=First Post|date=7 August 2016}}</ref> ꯲꯰꯱꯷ꯗ ꯃꯍꯥꯛ ꯁꯅꯥꯒꯤ ꯃꯦꯗꯜ ꯑꯃꯦꯔꯤꯀꯥꯗ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯈꯤꯕ ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄꯒꯤ ꯃꯁꯥꯟꯅꯒꯤ ꯂꯝꯗ ꯐꯪꯈꯤ ꯫<ref>{{cite web|url=https://m.timesofindia.com/sports/more-sports/others/mirabai-chanu-wins-gold-at-world-weightlifting-championships/articleshow/61859324.cms|title=Mirabai Chanu wins gold at world Weightlifting Championships|date=30 November 2017}}</ref> ꯲꯰꯲꯱ ꯗ, ꯃꯤꯔꯥꯢꯕꯥꯢ ꯆꯅꯨ ꯅ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ ꯃꯆꯥ ꯁꯝꯃꯔ ꯑꯣꯂꯤꯝꯄꯤꯛꯁ ꯃꯁꯥꯟꯅꯗ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯕ ꯉꯝꯕ ꯑꯍꯥꯟꯕ ꯑꯃꯗꯤ ꯃꯊꯟꯇ ꯑꯣꯢꯔꯤ ꯫ ꯑꯗꯨꯒ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄ ꯒꯤ ꯂꯝꯗ ꯅ ꯲ꯁꯨꯕ ꯃꯐꯝ ꯀꯟꯈꯤ ꯫<ref>{{Cite web|last1=DelhiJune 12|first1=Rohan Sen New|last2=June 12|first2=2021UPDATED|last3=Ist|first3=2021 18:10|title=Tokyo Olympics: Mirabai Chanu becomes 1st Indian weightlifter to qualify for 2021 Summer Games|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/mirabai-chanu-only-indian-weightlifter-to-qualify-for-tokyo-2020-olympic-games-1814054-2021-06-12|access-date=2021-07-19|website=India Today|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=July 24|first=India Today Web Desk|last2=July 24|first2=2021UPDATED:|last3=Ist|first3=2021 12:38|title=Tokyo 2020: Mirabai Chanu becomes 1st Indian weightlifter to win silver in Olympics|url=https://www.indiatoday.in/sports/tokyo-olympics/story/tokyo-olympics-weightlifting-mirabai-chanu-women-s-49kg-1832018-2021-07-24|access-date=2021-07-24|website=India Today|language=en}}</ref> ꯆꯍꯤ ꯲꯷ꯋꯨꯔꯕꯤ ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯀꯦꯖꯤ ꯸꯶ ꯂꯨꯝꯕꯐꯥꯎ ꯊꯥꯡꯒꯠꯇꯨꯅ ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯔꯦꯀꯣꯔꯗ ꯆꯟꯈꯤ ꯑꯃꯗꯤ ꯕ꯭ꯔꯣꯟꯖ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯈꯤ ꯫ ꯃꯁꯤꯗꯒꯤ ꯃꯍꯥꯛ ꯇꯣꯀ꯭ꯌꯣ ꯑꯣꯂꯤꯝꯄꯤꯛꯁꯇ ꯆꯪꯅꯕ ꯈꯨꯗꯣꯡꯆꯥꯕ ꯐꯪꯈꯤ꯫<ref>{{Cite web|last1=July 10|first1=Kaushik Deka Delhi|last2=July 19|first2=2021 ISSUE DATE|last3=July 10|first3=2021UPDATED|last4=Ist|first4=2021 09:35|title=Lifting hope {{!}} Saikhom Mirabai Chanu|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20210719-lifting-hope-saikhom-mirabai-chanu-1825903-2021-07-10|access-date=2021-07-19|website=India Today|language=en}}</ref> ꯲꯰꯱꯸ ꯀꯃꯟꯋꯦꯜꯊ ꯃꯁꯥꯟꯅꯗ ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯀꯦꯖꯤ ꯱꯹꯶, ꯀꯦꯖꯤ ꯸꯶, ꯀꯦꯖꯤ ꯱꯱꯰ ꯌꯥꯝ ꯂꯥꯢꯅ ꯊꯥꯡꯒꯠꯇꯨꯅ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤꯗꯃꯛ ꯁꯅꯥꯒꯤ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯈꯤ ꯫<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/sports/commonwealth-games/cwg-2018-live-score-mirabai-chanu-weightlifting-live-streaming-5124033/|title=Mirabai Won Gold}}</ref> ꯃꯁꯤꯗꯒꯤ ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯑꯁꯤꯒꯤ ꯔꯦꯀꯣꯔꯗ ꯆꯟꯕ ꯉꯝꯈꯤ ꯫ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯑꯁꯤꯗ ꯃꯍꯥꯛꯀꯤ ꯇꯧꯕ ꯉꯝꯕꯒꯤ ꯃꯇꯤꯛ ꯃꯌꯥꯢ ꯈ꯭ꯋꯥꯢꯗꯒꯤ ꯎꯠꯄꯤ ꯑꯣꯢꯈꯤ ꯫<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/sports/commonwealth-games-2018-cwg-2018-gold-coast-live-updates-mirabai-chanu-wins-indias-first-gold-medal-4418861.html/amp|title = Highlights, Commonwealth Games 2018 Gold Coast: Weightlifters Mirabai Chanu, P Gururaja bring India glory on Day 1 - Sports News , Firstpost}}</ref> ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯲꯰꯱꯹ꯒꯤ [[ꯑꯦꯁꯤꯌꯥ]]ꯟ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄꯒꯤ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯒꯤ ꯆꯥꯡꯗꯝꯅꯕꯗ ꯕ꯭ꯔꯣꯟꯖ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯈꯤ꯫ ꯃꯁꯤꯗ ꯃꯍꯥꯛ ꯈꯖꯤꯛꯇꯪꯗ ꯕ꯭ꯔꯣꯟꯖ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯗꯨꯅ ꯋꯥꯠꯍꯧꯕꯅꯤ꯫ ꯲꯰꯱꯹ꯒꯤ ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄꯒꯤ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯒꯤ ꯆꯥꯡꯗꯝꯅꯕꯗ ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯀꯦꯖꯤ ꯲꯰꯱ ꯊꯥꯡꯒꯠꯇꯨꯅ ꯴ꯁꯨꯕ ꯃꯐꯝ ꯀꯟꯈꯤ꯫<ref>https://www.iwf.net/new_bw/results_by_events/?event=472</ref> ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯃꯍꯥꯛꯀꯤ ꯃꯥꯢ ꯄꯥꯛꯄ ꯑꯁꯤ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ ꯒꯤ ꯑꯣꯢꯅ ꯀꯦꯖꯤ ꯴꯹ꯒꯤ ꯂꯝꯗꯗꯤ ꯔꯦꯀꯣꯔꯗ ꯑꯃ ꯑꯣꯢꯈꯤ꯫ ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯃꯍꯥꯛꯀꯤ ꯔꯦꯀꯣꯔꯗ ꯑꯁꯤ ꯊꯥ ꯴ꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡꯗ ꯲꯰꯲꯰ ꯒꯤ ꯁꯦꯅꯤꯌꯔ ꯅꯦꯁꯅꯦꯜ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄꯒꯤ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯒꯤ ꯆꯥꯡꯗꯝꯅꯕꯗ ꯁꯅꯥꯒꯤ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯗꯨꯅ ꯑꯃꯨꯛꯀ ꯊꯨꯒꯥꯢꯈꯤ꯫<ref>{{cite web|url=https://www.olympicchannel.com/en/stories/news/detail/mirabai-chanu-national-championship-record/ |title=Mirabai Chanu breaks personal record to win national championship |work=Olympic Channel |access-date=9 February 2020|date=4 February 2020 }}</ref> ꯃꯤꯔꯥꯕꯥꯢ ꯆꯅꯨ ꯅ ꯲꯰꯲꯰ꯗ ꯇꯣꯀ꯭ꯌꯣ ꯒꯤ ꯁꯝꯃꯔ ꯑꯣꯂꯤꯝꯄꯤꯛꯁꯇ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯱ꯟꯕ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯕ ꯁꯥꯟꯅꯔꯣꯢ ꯑꯣꯢꯈꯤ꯫ ꯃꯁꯤ ꯃꯃꯥꯡꯗ ꯀꯔꯅꯝ ꯃꯂꯦꯁ꯭ꯋꯔꯤ ꯅ ꯑꯣꯂꯤꯝꯄꯤꯛꯁꯇ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄꯒꯤ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯒꯤ ꯆꯥꯡꯗꯝꯅꯕꯗ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯈꯤꯕꯗꯨꯒꯤ ꯲ꯁꯨꯕꯅꯤ꯫<ref>{{Cite web|title=Mirabai Chanu Silver Tokyo 2020|url=https://www.indiatoday.in/amp/sports/tokyo-olympics/story/tokyo-olympics-weightlifting-mirabai-chanu-women-s-49kg-1832018-2021-07-24|access-date=2021-07-24|website=IndiaToday}}</ref> ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯁꯦꯂꯨꯡꯕ ꯃꯀꯣꯛ [[ꯅꯔꯦꯟꯗ꯭ꯔ ꯃꯣꯗꯤ]]ꯅ ꯃꯤꯔꯥꯕꯥꯢ ꯆꯅꯨ ꯅ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯂꯛꯄꯁꯤꯗ ꯅꯨꯉꯥꯢꯕ ꯐꯣꯡꯗꯣꯛꯂꯗꯨꯅ ꯑꯁꯨꯝꯅ ꯍꯥꯢ: "India is elated with happier start and a stupendous performance".<ref>{{Cite web|date=2021-07-24|title=PM Modi Congratulates Mirabai Chanu on Her Winning the Silver Medal in ... - Latest Tweet by ANI {{!}} 📰 LatestLY|url=https://www.latestly.com/socially/india/news/pm-modi-congratulates-mirabai-chanu-on-her-winning-the-silver-medal-in-latest-tweet-by-ani-2670599.html|access-date=2021-07-24|website=LatestLY|language=en|archive-date=2021-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724065434/https://www.latestly.com/socially/india/news/pm-modi-congratulates-mirabai-chanu-on-her-winning-the-silver-medal-in-latest-tweet-by-ani-2670599.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|title=Mirabai Chanu wins Silver in weightlifting, India opens medal account in Tokyo|language=en|work=Sportstar|url=https://sportstar.thehindu.com/olympics/tokyo-olympics/tokyo-olympics-live-updates-mirabai-chanu-begins-indias-medal-quest-in-weightlifting-live-streaming/article35503383.ece|access-date=2021-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|title="India Is Elated": PM Modi Cheers Mirabai Chanu's Silver Olympic Medal Win|url=https://www.ndtv.com/india-news/india-is-elated-pm-modi-cheers-mirabai-chanus-silver-olympic-medal-win-2493651|access-date=2021-07-24|website=NDTV.com}}</ref> ==ꯃꯅꯥ ꯃꯊꯨꯝ== [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ]]ꯒꯤ ꯁꯦꯂꯨꯡꯄꯨꯔꯦꯜ [[ꯅꯣꯡꯊꯣꯝꯕꯝ ꯕꯤꯔꯦꯟ]]ꯅ ꯃꯤꯔꯥꯕꯥꯢ ꯆꯅꯨꯕꯨ ꯂꯨꯄꯥ ꯂꯥꯈ ꯲꯰ (ꯃꯤꯂꯤꯌꯟ ꯲) ꯃꯅꯥ ꯑꯣꯢꯅ ꯄꯤꯗꯨꯅ ꯏꯀꯥꯢ ꯈꯨꯝꯅꯅꯤ ꯂꯥꯎꯊꯣꯛꯈ꯭ꯔꯦ ꯫ ꯲꯰꯱꯸ꯗ ꯃꯍꯥꯛ ꯑꯁꯤ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯈ꯭ꯋꯥꯢꯗꯒꯤ ꯂꯩꯕꯥꯛ ꯃꯆꯥꯂꯤꯡꯒꯤ ꯊꯥꯛ ꯋꯥꯡꯕ ꯃꯅꯥ "ꯔꯥꯖꯤꯚ ꯒꯥꯟꯙꯤ ꯈꯦꯜ ꯔꯠꯅ" ꯃꯅꯥ ꯄꯤꯗꯨꯅ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ ꯂꯩꯉꯥꯛꯅ ꯏꯀꯥꯢ ꯈꯨꯝꯅꯈ꯭ꯔꯦ ꯫<ref>{{Cite news|url=http://zeenews.india.com/other-sports/world-weightlifting-champion-mirabai-gets-rs-20-lakh-2076548.html|title=World weightlifting champion Mirabai gets Rs 20 lakh|date=2018-01-27|work=Zee News|access-date=2018-01-29|language=en}}</ref> ꯲꯰꯱꯸ꯗ ꯃꯍꯥꯛ ꯑꯁꯤ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ ꯂꯩꯉꯥꯛꯅ ꯄꯗ꯭ꯃ ꯁ꯭ꯔꯤ ꯃꯅꯥ ꯄꯤꯗꯨꯅ ꯏꯀꯥꯢ ꯈꯨꯝꯅꯈ꯭ꯔꯦ ꯫<ref>{{cite news|url=https://www.indiatvnews.com/news/india-padma-awards-2018-announced-ms-dhoni-sharda-sinha-among-85-recipients-here-s-complete-list-424273|title=Padma awards 2018 announced, MS Dhoni, Sharda Sinha among 85 recipients: Here's complete list|publisher=India TV|date=25 January 2018|access-date=26 January 2018}}</ref> ꯲꯰꯱꯹ꯗ ꯀꯇꯔ ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯃꯁꯥꯟꯅꯗ ꯁꯅꯥꯒꯤ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯈꯤ ꯫<ref>{{Cite web|last1=DohaDecember 20|first1=Press Trust of India|last2=December 20|first2=2019UPDATED|last3=Ist|first3=2019 20:05|title=Commonwealth Games gold-medallist Mirabai Chanu wins another gold at Qatar International Cup|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/mirabai-chanu-wins-gold-at-qatar-international-cup-weightlifting-olympics-1630192-2019-12-20|access-date=2021-07-19|website=India Today|language=en}}</ref> ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯲꯰꯲꯰ꯗ ꯇꯣꯀ꯭ꯌꯣ ꯑꯣꯂꯤꯝꯄꯤꯛꯁꯇ ꯁꯤꯜꯚꯔ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯈꯤ ꯫ ==ꯃꯇꯦꯡ ꯂꯧꯔꯛꯐꯝ== {{Reflist}} == ꯃꯄꯥꯟꯒ ꯁꯝꯅꯕꯁꯤꯡ == {{Commons category}} {{Footer Commonwealth Games Champions Weightlifting Women Flyweight}} {{Padma Shri Award Recipients in Sports}} {{Rajiv Gandhi Khel Ratna Awardees}} {{Olympic medalists for India}} {{DEFAULTSORT:Chanu, Saikhom Mirabai}} [[Category:Living people]] [[Category:Indian female weightlifters]] [[Category:1994 births]] [[Category:Commonwealth Games silver medallists for India]] [[Category:Sportswomen from Manipur]] [[Category:Weightlifters at the 2014 Commonwealth Games]] [[Category:Weightlifters at the 2014 Asian Games]] [[Category:Weightlifters at the 2016 Summer Olympics]] [[Category:Olympic weightlifters of India]] [[Category:Commonwealth Games medallists in weightlifting]] [[Category:People from Imphal]] [[Category:21st-century Indian women]] [[Category:21st-century Indian people]] [[Category:World Weightlifting Championships medalists]] [[Category:Weightlifters from Manipur]] [[Category:Recipients of the Padma Shri in sports]] [[Category:Weightlifters at the 2018 Commonwealth Games]] [[Category:Commonwealth Games gold medallists for India]] [[Category:Recipients of the Rajiv Gandhi Khel Ratna]] [[Category:Asian Games competitors for India]] [[Category:South Asian Games medalists in weightlifting]] [[Category:Weightlifters at the 2020 Summer Olympics]] [[Category:Olympic silver medalists for India]] ke03ipi8ydclr0nqtuxq49by7dflkhl 62387 62386 2026-11-08T00:15:47Z KiranBOT 12287 removed AMP tracking from URLs ([[:m:User:KiranBOT/AMP|details]]) ([[User talk:Usernamekiran|report error]]) v3.1.1s 62387 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = ꯁꯥꯏꯈꯣꯝ ꯃꯤꯔꯥꯕꯥꯏ ꯆꯅꯨ | image = Saikhom Mirabai Chanu.jpg | image_size = 250px | caption = ꯇꯣꯀꯤꯌꯣ [[꯲꯰꯲꯰ ꯁꯃꯔ ꯑꯣꯂꯦꯝꯄꯤꯛꯁ]]ꯇ ꯃꯤꯔꯥꯕꯥꯏ ꯆꯥꯅꯨꯅ ꯂꯨꯄꯥꯒꯤ ꯃꯅꯥ ꯐꯪꯈꯤꯕ | nationality = {{IND}} | birth_date = {{birth date and age|1994|8|8|df=yes}} | birth_place = ꯅꯣꯡꯄꯣꯛ ꯀꯛꯆꯤꯡ, [[ꯅꯣꯡꯄꯣꯛ ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯄꯅꯥ|ꯅꯣꯡꯄꯣꯛ ꯏꯝꯐꯥꯜ]], [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ]], ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ | height = ꯃꯤꯇꯔ ꯱.꯵꯰ | weight = ꯀꯦꯖꯤ ꯴꯵ | country = [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]] | sport = [[ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄ]] | event = ꯀꯦꯖꯤ ꯴꯹ | coach = ꯚꯤꯖꯦ ꯁꯔꯃ, ꯑꯥꯔꯣꯟ ꯍꯣꯔꯁ꯭ꯆꯤꯒ<ref>{{cite web | url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20210719-lifting-hope-saikhom-mirabai-chanu-1825903-2021-07-10 | title=Lifting hope Saikhom Mirabai Chanu | publisher=India Today | date=19 July 2021 | accessdate=24 July 2021 | author=Kaushik Deka}}</ref> | worlds = | olympics = | pb = | medaltemplates = {{MedalSport|Women's [[Olympic weightlifting|weightlifting]]}} {{MedalCountry|{{IND}}}} {{MedalCompetition|[[Olympic Games]]}} {{MedalSilver|[[Weightlifting at the 2020 Summer Olympics|2020 Tokyo]]|[[Weightlifting at the 2020 Summer Olympics – Women's 49 kg|49&nbsp;kg]]}} {{MedalCompetition|[[World Weightlifting Championships|World Championships]]}} {{MedalGold|[[2017 World Weightlifting Championships|2017 Anaheim]]|[[2017 World Weightlifting Championships – Women's 48 kg|48 kg]]}} {{MedalCompetition|[[Asian Weightlifting Championships|Asian Championships]]}} {{MedalBronze|[[2020 Asian Weightlifting Championships|2020 Tashkent]]|[[2020 Asian Weightlifting Championships – Women's 49 kg|49 kg]]}} {{MedalCompetition|[[Commonwealth Games]]}} {{MedalSilver|[[2014 Commonwealth Games|2014 Glasgow]]|[[Weightlifting at the 2014 Commonwealth Games – Women's 48 kg|48 kg]]}} {{MedalGold|[[2018 Commonwealth Games|2018 Gold Coast]]|[[Weightlifting at the 2018 Commonwealth Games – Women's 48 kg|48 kg]]}} }} '''ꯁꯥꯏꯈꯣꯝ ꯃꯤꯔꯥꯕꯥꯏ ꯆꯅꯨ (ꯁꯥꯢꯈꯣꯝ ꯃꯤꯔꯥꯕꯥꯢ ꯆꯅꯨ)''' (꯱꯹꯹꯴ ꯑꯒꯁ ꯸ꯗ ꯄꯣꯛꯈꯤ) ꯑꯁꯤ [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]]ꯒꯤ [[ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄꯤ]] ꯁꯥꯟꯅꯔꯣꯏ ꯑꯃꯅꯤ ꯫ ꯃꯍꯥꯛꯅ [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]]ꯒꯤ ꯱ꯟꯕ ꯃꯦꯗꯜ, [[ꯁꯤꯜꯚꯔ]]ꯒꯤ ꯃꯦꯗꯜ [[ꯇꯣꯀ꯭ꯌꯣ ꯑꯣꯂꯤꯝꯄꯤꯛꯁ ꯲꯰꯲꯰]]ꯇ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄꯒꯤ ꯂꯝꯗ ꯐꯪꯗꯨꯅ [[ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ]]ꯒꯤ ꯃꯥꯢ ꯑꯃꯗꯤ ꯃꯤꯡꯆꯠ ꯄꯨꯔꯛꯈ꯭ꯔꯦ ꯫<ref>{{cite web | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/sensational-mirabai-chanu-snatches-silver-at-tokyo-olympics/articleshow/84701420.cms | title=Sensational Mirabai Chanu snatches silver at Tokyo Olympics | publisher=[[The Economic Times]] | date=24 July 2021 | accessdate=24 July 2021}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-24|title=Tokyo Olympics: Indian weightlifter Saikhom Mirabai Chanu wins silver medal|url=https://webnewsobserver.com/2021/07/24/tokyo-olympics-indian-womens-weightlifter-mirabai-chanu-wins-silver-medal/|url-status=live|access-date=2021-07-24|website=Web News Observer|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|title=Tokyo Olympics 2021 Live: Mirabai Chanu wins silver, India's first medal at Tokyo 2020|language=en|work=The Times of India|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/tokyo-olympics/tokyo-olympics-2021-live-news-updates-olympic-games-tokyo-2020-day-2/liveblog/84696094.cms|access-date=2021-07-24}}</ref> ꯲꯰꯱꯴ ꯗꯒꯤ ꯍꯧꯅ ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯊꯥꯛꯇ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯄ ꯁꯥꯟꯅꯕꯒꯤ ꯊꯧꯔꯝ ꯀꯌꯥ ꯆꯥꯡ ꯅꯥꯢꯅ ꯁꯔꯨꯛ ꯌꯥꯗꯨꯅ ꯂꯥꯛꯇꯨꯅ ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄꯒꯤ ꯂꯝꯗ ꯃꯦꯗꯜ ꯀꯌꯥ ꯐꯪꯈꯤ ꯫ ꯃꯍꯥꯛꯁꯤ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ ꯂꯩꯉꯥꯛꯅ [[ꯄꯗ꯭ꯃ ꯁ꯭ꯔꯤ]] ꯃꯅꯥ ꯄꯤꯗꯨꯅꯁꯨ ꯏꯀꯥꯢ ꯈꯨꯝꯅꯈ꯭ꯔꯦ ꯫ ꯃꯍꯥꯛꯁꯤ ꯲꯰꯱꯸ꯗ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ ꯂꯩꯉꯥꯛꯅ [[ꯔꯥꯖꯤꯚ ꯒꯥꯟꯙꯤ ꯈꯦꯜ ꯔꯠꯅ]] ꯃꯅꯥ ꯄꯤꯗꯨꯅꯁꯨ ꯏꯀꯥꯢ ꯈꯨꯝꯅꯈ꯭ꯔꯦ ꯫ ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯲꯰꯰꯴ ꯒꯤ ꯁꯝꯃꯔ ꯑꯣꯂꯤꯝꯄꯤꯛꯁ ꯇ ꯅꯨꯄꯤꯒꯤ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄꯒꯤ ꯂꯝꯗ ꯁꯤꯜꯚꯔ ꯃꯦꯗꯜ ꯑꯃ ꯐꯪꯂꯛꯈꯤ ꯫ ꯃꯁꯤꯗ ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯔꯦꯀꯣꯔꯗ ꯊꯨꯒꯥꯢꯈꯤ ꯫ ꯲꯰꯱꯸ꯇ ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯀꯃꯟꯋꯦꯜꯊ ꯃꯁꯥꯟꯅꯗ ꯁꯅꯥꯒꯤ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯂꯛꯈꯤ꯫ ꯃꯍꯥꯛꯀꯤ ꯈ꯭ꯋꯥꯢꯗꯒꯤ ꯆꯥꯎꯕ ꯃꯥꯢꯄꯥꯛꯄꯗꯤ ꯲꯰꯱꯷ꯗ [[ꯑꯃꯦꯔꯤꯀꯥ]]ꯗ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯈꯤꯕ ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄꯒꯤ ꯂꯝꯗ ꯁꯅꯥꯒꯤ ꯃꯦꯗꯜ ꯑꯃ ꯐꯪꯂꯛꯈꯤꯕꯁꯤꯅꯤ ꯫ == ꯑꯉꯟꯕ ꯄꯨꯟꯁꯤ== ꯁꯥꯏꯈꯣꯝ ꯃꯤꯔꯥꯕꯥꯏ ꯆꯅꯨ, ꯃꯤꯇꯩ ꯅꯤꯡꯉꯣꯜ ꯑꯁꯤ [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ]]ꯒꯤ [[ꯅꯣꯡꯄꯣꯛ ꯏꯝꯐꯥꯜ ꯄꯅꯥ]] ꯃꯅꯨꯡꯆꯟꯅ ꯂꯩꯕ ꯅꯣꯡꯄꯣꯛ ꯀꯛꯆꯤꯡ ꯀꯧꯕ ꯂꯝꯗꯝ ꯏꯪ ꯀꯨꯝꯖꯥ ꯱꯹꯹꯴ ꯗ ꯄꯣꯛꯈꯤ ꯫ ꯃꯍꯥꯛꯀꯤ ꯏꯃꯨꯡ ꯃꯅꯨꯡꯅ ꯌꯥꯝꯅ ꯉꯟꯂꯤꯉꯩ ꯆꯩꯍꯤ ꯱꯲ ꯁꯨꯔꯨꯛꯄ ꯃꯇꯝꯗ ꯁꯥꯏꯈꯣꯝ ꯃꯤꯔꯩꯕꯥꯏꯒꯤ ꯃꯄꯥꯡꯒꯜ ꯈꯪꯕ ꯉꯝꯈꯤ ꯫ ꯃꯍꯥꯛꯀꯤ ꯃꯕꯨꯡꯅ ꯉꯝꯗꯕ ꯁꯔꯨꯛꯐꯥꯎ ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯁꯤꯡ ꯑꯔꯨꯝ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯀꯌꯥ ꯏꯔꯥꯏ ꯂꯥꯏꯅ ꯊꯥꯡꯒꯠꯇꯨꯅ ꯄꯨꯕ ꯉꯝꯃꯤ ꯫ == ꯄꯨꯟꯁꯤꯒꯤ ꯐꯤꯔꯦꯞ == ꯃꯤꯔꯥꯢꯕꯥꯢ ꯆꯅꯨꯒꯤ ꯑꯍꯥꯟꯕ ꯈ꯭ꯋꯥꯢꯗꯒꯤ ꯆꯥꯎꯕ ꯑꯍꯣꯡꯕꯗꯤ ꯲꯰꯱꯴ ꯒꯤ ꯀꯃꯟꯋꯦꯜꯊ ꯃꯁꯥꯟꯅꯗ ꯁꯤꯜꯚꯔꯒꯤ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯂꯛꯈꯤꯕꯁꯤꯅꯤ ꯫<ref>{{cite web|url=http://zeenews.india.com/sports/commonwealth-games-2014/lifter-sanjita-chanu-wins-india-s-first-gold-medal-at-2014-commonwealth-games_792347.html|title=Lifter Sanjita Khumukcham wins India's first gold medal at 2014 Commonwealth Games|date=24 July 2014}}</ref> [[File:Saikhom Mirabai Chanu.jpg|thumb| ꯲꯰꯱꯶ꯗ ꯈꯥ ꯑꯦꯁꯤꯌꯥ ꯒꯤ ꯃꯁꯥꯟꯅꯗ ꯃꯤꯔꯥꯢꯕꯥꯢ ꯆꯅꯨ ꯫]] ꯃꯤꯔꯥꯢꯕꯥꯢ ꯆꯅꯨ ꯑꯁꯤ ꯲꯰꯱꯶ ꯒꯤ ꯁꯝꯃꯔ ꯑꯣꯂꯤꯝꯄꯤꯛꯁꯇ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄꯒꯤ ꯂꯝꯗ ꯁꯥꯅꯕ ꯆꯪꯕ ꯉꯝꯈꯤ ꯫ ꯑꯗꯨꯕꯨ ꯃꯍꯥꯛ ꯃꯁꯥꯒꯤ ꯑꯅꯥꯕꯅ ꯃꯔꯝ ꯑꯣꯢꯔꯒ ꯃꯥꯢ ꯄꯥꯛꯄꯗꯤ ꯉꯝꯈꯤꯗꯦ ꯫<ref>{{cite news|title=Rio Olympics 2016: India's Saikhom Mirabai Chanu fails to complete weightlifting event|url=http://www.firstpost.com/sports/rio-olympics-2016-indias-saikhom-mirabai-chanu-fails-to-complete-weightlifting-event-2940026.html|access-date=8 August 2016|publisher=First Post|date=7 August 2016}}</ref> ꯲꯰꯱꯷ꯗ ꯃꯍꯥꯛ ꯁꯅꯥꯒꯤ ꯃꯦꯗꯜ ꯑꯃꯦꯔꯤꯀꯥꯗ ꯄꯥꯡꯊꯣꯛꯈꯤꯕ ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄꯒꯤ ꯃꯁꯥꯟꯅꯒꯤ ꯂꯝꯗ ꯐꯪꯈꯤ ꯫<ref>{{cite web|url=https://m.timesofindia.com/sports/more-sports/others/mirabai-chanu-wins-gold-at-world-weightlifting-championships/articleshow/61859324.cms|title=Mirabai Chanu wins gold at world Weightlifting Championships|date=30 November 2017}}</ref> ꯲꯰꯲꯱ ꯗ, ꯃꯤꯔꯥꯢꯕꯥꯢ ꯆꯅꯨ ꯅ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ ꯃꯆꯥ ꯁꯝꯃꯔ ꯑꯣꯂꯤꯝꯄꯤꯛꯁ ꯃꯁꯥꯟꯅꯗ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯕ ꯉꯝꯕ ꯑꯍꯥꯟꯕ ꯑꯃꯗꯤ ꯃꯊꯟꯇ ꯑꯣꯢꯔꯤ ꯫ ꯑꯗꯨꯒ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄ ꯒꯤ ꯂꯝꯗ ꯅ ꯲ꯁꯨꯕ ꯃꯐꯝ ꯀꯟꯈꯤ ꯫<ref>{{Cite web|last1=DelhiJune 12|first1=Rohan Sen New|last2=June 12|first2=2021UPDATED|last3=Ist|first3=2021 18:10|title=Tokyo Olympics: Mirabai Chanu becomes 1st Indian weightlifter to qualify for 2021 Summer Games|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/mirabai-chanu-only-indian-weightlifter-to-qualify-for-tokyo-2020-olympic-games-1814054-2021-06-12|access-date=2021-07-19|website=India Today|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=July 24|first=India Today Web Desk|last2=July 24|first2=2021UPDATED:|last3=Ist|first3=2021 12:38|title=Tokyo 2020: Mirabai Chanu becomes 1st Indian weightlifter to win silver in Olympics|url=https://www.indiatoday.in/sports/tokyo-olympics/story/tokyo-olympics-weightlifting-mirabai-chanu-women-s-49kg-1832018-2021-07-24|access-date=2021-07-24|website=India Today|language=en}}</ref> ꯆꯍꯤ ꯲꯷ꯋꯨꯔꯕꯤ ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯀꯦꯖꯤ ꯸꯶ ꯂꯨꯝꯕꯐꯥꯎ ꯊꯥꯡꯒꯠꯇꯨꯅ ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯔꯦꯀꯣꯔꯗ ꯆꯟꯈꯤ ꯑꯃꯗꯤ ꯕ꯭ꯔꯣꯟꯖ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯈꯤ ꯫ ꯃꯁꯤꯗꯒꯤ ꯃꯍꯥꯛ ꯇꯣꯀ꯭ꯌꯣ ꯑꯣꯂꯤꯝꯄꯤꯛꯁꯇ ꯆꯪꯅꯕ ꯈꯨꯗꯣꯡꯆꯥꯕ ꯐꯪꯈꯤ꯫<ref>{{Cite web|last1=July 10|first1=Kaushik Deka Delhi|last2=July 19|first2=2021 ISSUE DATE|last3=July 10|first3=2021UPDATED|last4=Ist|first4=2021 09:35|title=Lifting hope {{!}} Saikhom Mirabai Chanu|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20210719-lifting-hope-saikhom-mirabai-chanu-1825903-2021-07-10|access-date=2021-07-19|website=India Today|language=en}}</ref> ꯲꯰꯱꯸ ꯀꯃꯟꯋꯦꯜꯊ ꯃꯁꯥꯟꯅꯗ ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯀꯦꯖꯤ ꯱꯹꯶, ꯀꯦꯖꯤ ꯸꯶, ꯀꯦꯖꯤ ꯱꯱꯰ ꯌꯥꯝ ꯂꯥꯢꯅ ꯊꯥꯡꯒꯠꯇꯨꯅ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤꯗꯃꯛ ꯁꯅꯥꯒꯤ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯈꯤ ꯫<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/sports/commonwealth-games/cwg-2018-live-score-mirabai-chanu-weightlifting-live-streaming-5124033/|title=Mirabai Won Gold}}</ref> ꯃꯁꯤꯗꯒꯤ ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯑꯁꯤꯒꯤ ꯔꯦꯀꯣꯔꯗ ꯆꯟꯕ ꯉꯝꯈꯤ ꯫ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯑꯁꯤꯗ ꯃꯍꯥꯛꯀꯤ ꯇꯧꯕ ꯉꯝꯕꯒꯤ ꯃꯇꯤꯛ ꯃꯌꯥꯢ ꯈ꯭ꯋꯥꯢꯗꯒꯤ ꯎꯠꯄꯤ ꯑꯣꯢꯈꯤ ꯫<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/sports/commonwealth-games-2018-cwg-2018-gold-coast-live-updates-mirabai-chanu-wins-indias-first-gold-medal-4418861.html/amp|title = Highlights, Commonwealth Games 2018 Gold Coast: Weightlifters Mirabai Chanu, P Gururaja bring India glory on Day 1 - Sports News , Firstpost}}</ref> ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯲꯰꯱꯹ꯒꯤ [[ꯑꯦꯁꯤꯌꯥ]]ꯟ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄꯒꯤ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯒꯤ ꯆꯥꯡꯗꯝꯅꯕꯗ ꯕ꯭ꯔꯣꯟꯖ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯈꯤ꯫ ꯃꯁꯤꯗ ꯃꯍꯥꯛ ꯈꯖꯤꯛꯇꯪꯗ ꯕ꯭ꯔꯣꯟꯖ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯗꯨꯅ ꯋꯥꯠꯍꯧꯕꯅꯤ꯫ ꯲꯰꯱꯹ꯒꯤ ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄꯒꯤ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯒꯤ ꯆꯥꯡꯗꯝꯅꯕꯗ ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯀꯦꯖꯤ ꯲꯰꯱ ꯊꯥꯡꯒꯠꯇꯨꯅ ꯴ꯁꯨꯕ ꯃꯐꯝ ꯀꯟꯈꯤ꯫<ref>https://www.iwf.net/new_bw/results_by_events/?event=472</ref> ꯃꯁꯤꯒꯤ ꯃꯍꯥꯛꯀꯤ ꯃꯥꯢ ꯄꯥꯛꯄ ꯑꯁꯤ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ ꯒꯤ ꯑꯣꯢꯅ ꯀꯦꯖꯤ ꯴꯹ꯒꯤ ꯂꯝꯗꯗꯤ ꯔꯦꯀꯣꯔꯗ ꯑꯃ ꯑꯣꯢꯈꯤ꯫ ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯃꯍꯥꯛꯀꯤ ꯔꯦꯀꯣꯔꯗ ꯑꯁꯤ ꯊꯥ ꯴ꯒꯤ ꯃꯇꯨꯡꯗ ꯲꯰꯲꯰ ꯒꯤ ꯁꯦꯅꯤꯌꯔ ꯅꯦꯁꯅꯦꯜ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄꯒꯤ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯒꯤ ꯆꯥꯡꯗꯝꯅꯕꯗ ꯁꯅꯥꯒꯤ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯗꯨꯅ ꯑꯃꯨꯛꯀ ꯊꯨꯒꯥꯢꯈꯤ꯫<ref>{{cite web|url=https://www.olympicchannel.com/en/stories/news/detail/mirabai-chanu-national-championship-record/ |title=Mirabai Chanu breaks personal record to win national championship |work=Olympic Channel |access-date=9 February 2020|date=4 February 2020 }}</ref> ꯃꯤꯔꯥꯕꯥꯢ ꯆꯅꯨ ꯅ ꯲꯰꯲꯰ꯗ ꯇꯣꯀ꯭ꯌꯣ ꯒꯤ ꯁꯝꯃꯔ ꯑꯣꯂꯤꯝꯄꯤꯛꯁꯇ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯱ꯟꯕ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯕ ꯁꯥꯟꯅꯔꯣꯢ ꯑꯣꯢꯈꯤ꯫ ꯃꯁꯤ ꯃꯃꯥꯡꯗ ꯀꯔꯅꯝ ꯃꯂꯦꯁ꯭ꯋꯔꯤ ꯅ ꯑꯣꯂꯤꯝꯄꯤꯛꯁꯇ ꯑꯔꯨꯝꯕ ꯊꯥꯡꯒꯠꯄꯒꯤ ꯃꯁꯥꯟꯅ ꯒꯤ ꯆꯥꯡꯗꯝꯅꯕꯗ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯈꯤꯕꯗꯨꯒꯤ ꯲ꯁꯨꯕꯅꯤ꯫<ref>{{Cite web|title=Mirabai Chanu Silver Tokyo 2020|url=https://www.indiatoday.in/sports/tokyo-olympics/story/tokyo-olympics-weightlifting-mirabai-chanu-women-s-49kg-1832018-2021-07-24|access-date=2021-07-24|website=IndiaToday}}</ref> ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯁꯦꯂꯨꯡꯕ ꯃꯀꯣꯛ [[ꯅꯔꯦꯟꯗ꯭ꯔ ꯃꯣꯗꯤ]]ꯅ ꯃꯤꯔꯥꯕꯥꯢ ꯆꯅꯨ ꯅ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯂꯛꯄꯁꯤꯗ ꯅꯨꯉꯥꯢꯕ ꯐꯣꯡꯗꯣꯛꯂꯗꯨꯅ ꯑꯁꯨꯝꯅ ꯍꯥꯢ: "India is elated with happier start and a stupendous performance".<ref>{{Cite web|date=2021-07-24|title=PM Modi Congratulates Mirabai Chanu on Her Winning the Silver Medal in ... - Latest Tweet by ANI {{!}} 📰 LatestLY|url=https://www.latestly.com/socially/india/news/pm-modi-congratulates-mirabai-chanu-on-her-winning-the-silver-medal-in-latest-tweet-by-ani-2670599.html|access-date=2021-07-24|website=LatestLY|language=en|archive-date=2021-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724065434/https://www.latestly.com/socially/india/news/pm-modi-congratulates-mirabai-chanu-on-her-winning-the-silver-medal-in-latest-tweet-by-ani-2670599.html|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Cite news|title=Mirabai Chanu wins Silver in weightlifting, India opens medal account in Tokyo|language=en|work=Sportstar|url=https://sportstar.thehindu.com/olympics/tokyo-olympics/tokyo-olympics-live-updates-mirabai-chanu-begins-indias-medal-quest-in-weightlifting-live-streaming/article35503383.ece|access-date=2021-07-24}}</ref><ref>{{Cite web|title="India Is Elated": PM Modi Cheers Mirabai Chanu's Silver Olympic Medal Win|url=https://www.ndtv.com/india-news/india-is-elated-pm-modi-cheers-mirabai-chanus-silver-olympic-medal-win-2493651|access-date=2021-07-24|website=NDTV.com}}</ref> ==ꯃꯅꯥ ꯃꯊꯨꯝ== [[ꯃꯅꯤꯄꯨꯔ]]ꯒꯤ ꯁꯦꯂꯨꯡꯄꯨꯔꯦꯜ [[ꯅꯣꯡꯊꯣꯝꯕꯝ ꯕꯤꯔꯦꯟ]]ꯅ ꯃꯤꯔꯥꯕꯥꯢ ꯆꯅꯨꯕꯨ ꯂꯨꯄꯥ ꯂꯥꯈ ꯲꯰ (ꯃꯤꯂꯤꯌꯟ ꯲) ꯃꯅꯥ ꯑꯣꯢꯅ ꯄꯤꯗꯨꯅ ꯏꯀꯥꯢ ꯈꯨꯝꯅꯅꯤ ꯂꯥꯎꯊꯣꯛꯈ꯭ꯔꯦ ꯫ ꯲꯰꯱꯸ꯗ ꯃꯍꯥꯛ ꯑꯁꯤ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥꯒꯤ ꯈ꯭ꯋꯥꯢꯗꯒꯤ ꯂꯩꯕꯥꯛ ꯃꯆꯥꯂꯤꯡꯒꯤ ꯊꯥꯛ ꯋꯥꯡꯕ ꯃꯅꯥ "ꯔꯥꯖꯤꯚ ꯒꯥꯟꯙꯤ ꯈꯦꯜ ꯔꯠꯅ" ꯃꯅꯥ ꯄꯤꯗꯨꯅ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ ꯂꯩꯉꯥꯛꯅ ꯏꯀꯥꯢ ꯈꯨꯝꯅꯈ꯭ꯔꯦ ꯫<ref>{{Cite news|url=http://zeenews.india.com/other-sports/world-weightlifting-champion-mirabai-gets-rs-20-lakh-2076548.html|title=World weightlifting champion Mirabai gets Rs 20 lakh|date=2018-01-27|work=Zee News|access-date=2018-01-29|language=en}}</ref> ꯲꯰꯱꯸ꯗ ꯃꯍꯥꯛ ꯑꯁꯤ ꯏꯟꯗꯤꯌꯥ ꯂꯩꯉꯥꯛꯅ ꯄꯗ꯭ꯃ ꯁ꯭ꯔꯤ ꯃꯅꯥ ꯄꯤꯗꯨꯅ ꯏꯀꯥꯢ ꯈꯨꯝꯅꯈ꯭ꯔꯦ ꯫<ref>{{cite news|url=https://www.indiatvnews.com/news/india-padma-awards-2018-announced-ms-dhoni-sharda-sinha-among-85-recipients-here-s-complete-list-424273|title=Padma awards 2018 announced, MS Dhoni, Sharda Sinha among 85 recipients: Here's complete list|publisher=India TV|date=25 January 2018|access-date=26 January 2018}}</ref> ꯲꯰꯱꯹ꯗ ꯀꯇꯔ ꯃꯥꯂꯦꯝꯒꯤ ꯃꯁꯥꯟꯅꯗ ꯁꯅꯥꯒꯤ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯈꯤ ꯫<ref>{{Cite web|last1=DohaDecember 20|first1=Press Trust of India|last2=December 20|first2=2019UPDATED|last3=Ist|first3=2019 20:05|title=Commonwealth Games gold-medallist Mirabai Chanu wins another gold at Qatar International Cup|url=https://www.indiatoday.in/sports/other-sports/story/mirabai-chanu-wins-gold-at-qatar-international-cup-weightlifting-olympics-1630192-2019-12-20|access-date=2021-07-19|website=India Today|language=en}}</ref> ꯃꯍꯥꯛꯅ ꯲꯰꯲꯰ꯗ ꯇꯣꯀ꯭ꯌꯣ ꯑꯣꯂꯤꯝꯄꯤꯛꯁꯇ ꯁꯤꯜꯚꯔ ꯃꯦꯗꯜ ꯐꯪꯈꯤ ꯫ ==ꯃꯇꯦꯡ ꯂꯧꯔꯛꯐꯝ== {{Reflist}} == ꯃꯄꯥꯟꯒ ꯁꯝꯅꯕꯁꯤꯡ == {{Commons category}} {{Footer Commonwealth Games Champions Weightlifting Women Flyweight}} {{Padma Shri Award Recipients in Sports}} {{Rajiv Gandhi Khel Ratna Awardees}} {{Olympic medalists for India}} {{DEFAULTSORT:Chanu, Saikhom Mirabai}} [[Category:Living people]] [[Category:Indian female weightlifters]] [[Category:1994 births]] [[Category:Commonwealth Games silver medallists for India]] [[Category:Sportswomen from Manipur]] [[Category:Weightlifters at the 2014 Commonwealth Games]] [[Category:Weightlifters at the 2014 Asian Games]] [[Category:Weightlifters at the 2016 Summer Olympics]] [[Category:Olympic weightlifters of India]] [[Category:Commonwealth Games medallists in weightlifting]] [[Category:People from Imphal]] [[Category:21st-century Indian women]] [[Category:21st-century Indian people]] [[Category:World Weightlifting Championships medalists]] [[Category:Weightlifters from Manipur]] [[Category:Recipients of the Padma Shri in sports]] [[Category:Weightlifters at the 2018 Commonwealth Games]] [[Category:Commonwealth Games gold medallists for India]] [[Category:Recipients of the Rajiv Gandhi Khel Ratna]] [[Category:Asian Games competitors for India]] [[Category:South Asian Games medalists in weightlifting]] [[Category:Weightlifters at the 2020 Summer Olympics]] [[Category:Olympic silver medalists for India]] t926uy3137mg95thefyzg30ev4glyhm ꯁꯤꯖꯤꯟꯅꯔꯤꯕ:Sakura emad/Active-Users 2 13314 62381 62372 2026-11-07T13:38:58Z SakuraBot 46635 Bot: weekly update of the active-users dashboard 62381 wikitext text/x-wiki {{Center|Top 10 of most active Users on this wiki <!--Note: updated weekly; the number rises or falls with how active the community is.-->}} {{Center|:Previous Update: ꯱꯹:꯰꯸, ꯳꯱ ꯑꯣꯛꯇꯣꯕꯔ ꯲꯰꯲꯶ (IST)}} {{Center|:Last Update: ꯱꯹:꯰꯸, ꯷ ꯅꯣꯚꯦꯝꯕꯔ ꯲꯰꯲꯶ (IST)}} {| class="wikitable sortable" style="margin: 1em auto;" |+Top 10 !N !Name !Activity !Comparison !<abbr title="Percentage of activity has made on current Version">%P</abbr> !# !<abbr title="User Rights">R</abbr> |- |1 |[[User:AccountVanishRequests|<bdi>AccountVanishRequests</bdi>]] |8 |🟢<big>⤴</big> |'''{{Green|+2}}''' | style="text-align:center;" | | |- |2 |[[User:Alexis Jazz|<bdi>Alexis Jazz</bdi>]] |4 |▬ |0 | style="text-align:center;" | | |- |3 |[[User:Céréales Killer|<bdi>Céréales Killer</bdi>]] |4 |🟢<big>⤴</big> |'''{{Green|+1}}''' | style="text-align:center;" | |[[File:Global temporary account IP viewers.svg|25x25px|Global temporary account IP viewer]] |- |4 |[[User:Manchiu|<bdi>Manchiu</bdi>]] |4 |Null |Null | style="text-align:center;" | | |- |5 |[[User:Rotondus|<bdi>Rotondus</bdi>]] |4 |▬ |0 | style="text-align:center;" | | |- |6 |[[User:Cabayi|<bdi>Cabayi</bdi>]] |3 |▬ |0 | style="text-align:center;" | |[[File:Global temporary account IP viewers.svg|25x25px|Global temporary account IP viewer]] |- |7 |[[User:Itti|<bdi>Itti</bdi>]] |2 |Null |Null | style="text-align:center;" | | |- |8 |[[User:M7|<bdi>M7</bdi>]] |2 |🔻 |{{Red|-1}} | style="text-align:center;" | |[[File:Meta-Wiki Steward-2000px.png|25x25px|Steward]][[File:Global temporary account IP viewers.svg|25x25px|Global temporary account IP viewer]] |- |9 |[[User:Maintenance script|<bdi>Maintenance script</bdi>]] |2 |Null |Null | style="text-align:center;" | | |- |10 |[[User:S.Marchenko|<bdi>S.Marchenko</bdi>]] |2 |🔻 |{{Red|-1}} | style="text-align:center;" | | |} {{Center|The Project works on several wikis such as ([[:ckb:بەکارھێنەر:Sakura emad/بەکارھێنەرە-چالاکەکان|ckbwiki]], [[:simple:User:Sakura emad/Active-Users|SimpleWiki]], [[:ks:رُکُن:Sakura emad/Active users|ksWiki]], [[:mni:ꯁꯤꯖꯤꯟꯅꯔꯤꯕ:Sakura_emad/Active-Users|MNI Wiki]])}} == Resources == * [[Special:ActiveUsers]] [[Category:Wikipedia database reports]] bzi8sqpc80zaci8w42stl8wl76528ho