Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Турк 0 2054 855796 852318 2026-05-06T23:59:51Z Enkhsaihan2005 64429 855796 wikitext text/x-wiki {{Short description|Баруун Ази, Зүүн Өмнөд Европ дахь улс}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Турк Улс<br/><span style="text-align:left;">{{МонголЮникод|ᠪᠦᢉᠦᠳᠡ<br />ᠨᠠᠶᠢᠷᠠᠮᠳᠠᠬᠤ<br />ᠲᠦᠷᠻ<br />ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Турк | native_name = {{native name|tr|Türkiye Cumhuriyeti}} | image_flag = Flag of Turkey.svg | flag_type = [[Туркийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = <!-- Туркийн Үндсэн хуульд төрийн сүлдийг заагаагүй --> | symbol_type = | national_motto = <!-- Туркийн Үндсэн хуульд албан ёсны уриа заагаагүй --> | national_anthem = <br />{{native phrase|tr|[[Тусгаар тогтнолын марш|İstiklal Marşı]]|nolink=yes}}<br />"Тусгаар тогтнолын марш"{{parabr}}{{center|[[File:Istiklâl Marsi instrumetal.ogg]]}} <!-- Please do not replace this with the vocal version. In order to keep continuity with other Wikipedia pages on modern countries, the instrumental version should be used. --> | image_map = Turkey (orthographic projection).svg | capital = [[Анкара]] | coordinates = {{Coord|39|N|35|E|type:city|display=title,inline}} | largest_city = [[Истанбул]]<br />{{coord|41|1|N|28|57|E|display=inline}} | official_languages = [[Турк хэл]]<ref name="TC Constituton Art. 3">{{cite news|title=Türkiye Cumhuriyeti Anayasası|url=https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/tc_anayasasi.maddeler?p3=3|publisher=[[Туркийн Үндэсний Их Хурал]]|access-date=1 July 2020|language=Tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702232731/https://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/tc_anayasasi.maddeler?p3=3|archive-date=2 July 2020|quote="3. Madde: Devletin Bütünlüğü, Resmi Dili, Bayrağı, Milli Marşı ve Başkenti: Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür. Dili Türkçedir. Bayrağı, şekli kanununda belirtilen, beyaz ay yıldızlı al bayraktır. Milli marşı "İstiklal Marşı" dır. Başkenti Ankara'dır."|url-status=bot: unknown}}</ref><ref name="Constitutional Court of Turkey - Constitution Art. 3">{{cite news|title=Mevzuat: Anayasa|url=https://www.anayasa.gov.tr/tr/mevzuat/anayasa/|publisher=[[Туркийн Үндсэн хуулийн шүүх]]|location=Ankara|access-date=1 July 2020|language=Tr|archive-url=https://web.archive.org/web/20200621023406/https://www.anayasa.gov.tr/tr/mevzuat/anayasa/|archive-date=21 June 2020|url-status=bot: unknown}}</ref> | languages_type = [[Ярианы хэл]] | languages = {{vunblist | Голдуу турк хэл<ref> * {{harvnb|KONDA|2006|p=19}} * {{harvnb|Comrie|2018|p=537}}</ref>}} {{collapsible list |[[Умард Курд хэл|Курд хэл]]|[[Заза хэл]]|[[Араб хэл]]|[[Черкес хэл]]|[[Лаз хэл]]|[[Грек хэл]]|[[Армени хэл]]|[[Албани хэл]]|[[Босни хэл]]|[[Болгар хэл]]|[[Туркийн хэлнүүд|Бусад хэл]]}} | ethnic_groups = {{unbulleted list | 70–75% [[Туркууд]] | 19% [[Курдүүд]] | 6–11% Бусад }} | demonym = [[Туркууд]] | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Туркийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Режеп Тайип Эрдоган]] | leader_title2 = [[Туркийн Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Жевдет Йылмаз]] | leader_title3 = [[Туркийн Үндэсний Их Чуулганы Дарга|Их Чуулганы Дарга]] | leader_name3 = [[Нуман Куртулмуш]] | leader_title4 = [[Туркийн Үндсэн хуулийн шүүх|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name4 = [[Кадир Өзкая]] | legislature = {{nowrap|[[Туркийн Үндэсний Их Чуулган|Үндэсний Их Чуулган]]}} | sovereignty_type = [[Туркийн түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Османы эзэнт гүрэн]] | established_date1 = 1299 оны ойролцоо | established_event2 = [[Туркийн тусгаар тогтнолын дайн|Тусгаар тогтнолын дайн]] | established_date2 = 5 сарын 19, 1919 | established_event3 = [[Үндэсний Их Чуулганы засгийн газар]] | established_date3 = 4 сарын 23, 1920 | established_event4 = [[Османы султант улсын татан буулгалт|Султант улс татан буугдсан]] | established_date4 = 11 сарын 1, 1922 | established_event5 = {{nowrap|[[Лозанны гэрээ]]}} | established_date5 = 7 сарын 24, 1923 | established_event6 = [[Туркийн түүх|Бүгд найрамдах улс тунхаглагдав]] | established_date6 = [[Бүгд Найрамдах Улсын Өдөр (Турк)|10 сарын 29, 1923]] | established_event7 = [[Туркийн Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date7 = 11 сарын 9, 1982<ref name="Constitution2019">{{cite web |title=Туркийн үндсэн хууль |url=https://www.anayasa.gov.tr/en/legislation/turkish-constiution/ |publisher=Анаяса Махкемеси |access-date=12 April 2022 |archive-date=10 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110193216/https://www.anayasa.gov.tr/en/legislation/turkish-constiution/ |url-status=live }}</ref> | area_km2 = 783,356 <!--http://www.auswaertiges-amt.de/DE/Aussenpolitik/Laender/Laenderinfos/01-Nodes_Uebersichtsseiten/Tuerkei_node.html --> | area_rank = 36 | area_sq_mi = 302535 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 2.03<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага]] (ЭЗХАХБ)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live}}</ref> | population_estimate_year = 2022 | population_estimate_rank = 17 | population_density_km2 = 111<ref name="Turkey-population">{{cite web|url=https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Adrese-Dayali-Nufus-Kayit-Sistemi-Sonuclari-2021-45500&dil=2|publisher=Turkish Statistical Institute|title=The Results of Address Based Population Registration System, 2021|date=4 February 2022|access-date=7 February 2022}}</ref> | population_density_sq_mi = 262 | population_density_rank = 83 | GDP_PPP = {{increase}} $3.832 их наяд<ref name="IMFWEO.TR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=186,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2029&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2024 Edition. (Türkiye) |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]] |website=www.imf.org |date=16 April 2024 |access-date=16 April 2024}}</ref> | GDP_PPP_year = 2024 | GDP_PPP_rank = 11 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $43,921<ref name="IMFWEO.TR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 46th | GDP_nominal = {{increase}} $1.114 их наяд<ref name="IMFWEO.TR" /> | GDP_nominal_year = 2024 | GDP_nominal_rank = 18 | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $12,765<ref name="IMFWEO.TR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 71 | Gini = 41.9 <!--number only--> | Gini_year = 2019 | Gini_ref = <ref name="Gini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=TR|title=Gini index (World Bank estimate) – Turkey|year=2019|access-date=15 November 2021|publisher=World Bank }}</ref> | Gini_change = steady <!--increase/decrease/steady--> | HDI = 0.838 <!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 48 | currency = [[Турк лир]] ([[Турк лирын тэмдэг|₺]]) | currency_code = TRY | time_zone = [[Турк дахь цаг|TRT]] | utc_offset = +3 | date_format = өө.сс.жжжж ([[Манай эрин|МЭ]]) | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[Турк дахь утасны дугаар|+90]] | cctld = [[.tr]] | ethnic_groups_year = 2016 | ethnic_groups_ref = <ref name="cia">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey-turkiye/#people-and-society|title=Turkey|work=[[The World Factbook]]|publisher=[[АНУ-ын Тагнуулын төв газар|Тагнуулын төв газар]]|access-date=13 October 2016|archive-date=28 Наймдугаар сар 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220828085706/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey-turkiye/#people-and-society|url-status=dead}}</ref> }} '''Турк''' ({{lang-tr|Türkiye}} [ˈtyɾcije]), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Турк Улс''' ({{lang-tr|Türkiye Cumhuriyeti|links=no}} [ˈtyɾcije dʒumˈhuːɾijeti]), нь тив дамнасан [[Зүүн Европ|зүүн]] [[Европ]] болон [[Өрнөд Ази|өрнөд]] [[Ази]]йн [[улс]] юм. Баруунаас нар зөв тойруулвал [[Грек]], [[Болгар]], [[Гүрж]], [[Армени]], [[Азербайжан]], [[Иран]], [[Ирак]], [[Сири]] гэх 8 улстай хиллэдэг. Мөн урд, баруун, хойд талуудаараа [[Газар дундын тэнгис]], [[Эгейн тэнгис]], [[Хар тэнгис]]ээр хүрээлүүлдэг байна. [[Гантиг тэнгис]], [[Босфорын хоолой|Босфорын]], [[Дарданеллын хоолой]]нуудаар тивүүдийг заагладаг. Нийслэл нь [[Анкара]], хамгийн том хот нь [[Стамбул]]. Нийтээрээ шахуу [[Ислам|Ислам шашны]] шүтлэгтэй, албан ёсны хэл нь [[Турк хэл|Турк]], бас Иран гаралтай өөрсдийн хэлээр ярилцдаг [[Курд]], Заза нар байдаг. Огуз [[түрэг]]үүд 11-р зууны үест одоогийн нутагт нүүдэллэн иржээ. Тухайн үед Түрэгийн Селжүкүүд баруун Азид ноёлж байгаад улс нь мөхсөний дараа [[Бага Ази|Анатолийн хойг]]т (Туркийн Азийн нутаг) хүч нь шилжиж, [[Османы эзэнт гүрэн]] тогтож хүчирхэгжсээр [[Балканы хойг]], [[Баруун Ази]], [[Хойд Африк]]ийг нэгтгэн (Өрнөдийн нэрлэдгээр [[Ойрх Дорнод]]ыг) захирч байсан. [[Дэлхийн 1-р дайн]]д ялагдсанаар гүрэн задарч, дайнд ялсан улсуудын мэдэлд хуваагдсан үед [[Мустафа Кемал Ататурк]] чөлөөлөх дайныг удирдан ялснаар [[1923]] онд одоогийн Бүгд Найрамдах Турк Улс байгуулагдсан. Олон улсын Хөл бөмбөгийн холбоо, Олимпын хороодод бол Европын улс гэж явдаг. Эдийн засаг, улс төрийнхөө хувьд ч европ тивийн гишүүн гэгдэж, одоогийн байдлаар [[Европын Холбоо]]ны гишүүн улс болохоор албан ёсоор нэрээ дэвшүүлээд байна. == Нэр == [[Туркууд]] голлон амьдардаг учир энэ улс орныг '''Турк''' гэнэ. [[Турк хэл]]ээр [түүр<sub>ь</sub>кие] гэж хэлээд Türkiye гэж бичдэг. Үүнээс [[монгол хэл|монголоор]] [Тү́рк] / [Түүрк] гэж дуудна. Мөн Монголчууд '''Турк''' гэж бичээд [Туурк] гэж дуудаж хэвшсэн. Харин [[монгол бичиг|монгол бичгээр]] яаж ч хэлсэн "түрк" гэж бичдэг. Энэ хос нэр нь [[Түрэг улс|Түрэгийн]] [[Билгэ хаан]]ы хөшөөнөө ''түрүк'' (монгол бичгээр ''түрүг'', [[Ойрад–Халимаг аялга|халимаг кириллээр]] ''түрг'') гэж бичсэн '''«[[Түрэг]]»''' гэдэг үгний балархай эгшиг гээгдэж богиноссон хэлбэр бололтой. Удаах үе -''ие'' нь Араб хэл бичгийн -''ияя'', Грек, Латин, Англи -''иа'', Орос -''ия'' гэдэгтэй дүйх монголоор «-ын газар», «орон», «улс» гэсэн утгат дагавар юм. Сонирхвол энэ улсыг [[англи хэл|англиар]] Turkey [төө<sub>р</sub>ки], [[орос хэл|оросоор]] Ту́рция, [[казах хэл|казахаар]] Түркия, [[хятад хэл|хятадаар]] 土耳其 [түөрци] гэдэг. ==Засгийн газар, улс төр== {{Main|Туркийн улс төр|Туркийн үндсэн хууль}} {{multiple image | align = right | direction = vertical | image1 = TBMM,_October_2021.jpg | caption1 = [[Туркийн Үндэсний Их Чуулган|Үндэсний Их Чуулган]], <br />[[Анкара]] дахь [[хууль тогтоох танхим]] | image2 = Presidential_Palace_Main.jpg | caption2 = [[Ерөнхийлөгчийн цогцолбор (Турк)|Ерөнхийлөгчийн цогцолбор]], [[Туркийн Ерөнхийлөгч]]ийн оршин суугаа газар болон ажлын байр | image3 = Court of Cassation in Ankara2.jpg | caption3 = [[Кассацийн шүүх (Турк)|Кассацийн шүүх]] Туркийн эрүүгийн болон иргэний шүүхийн шийдвэрийг хянан шийдвэрлэдэг [[дээд шүүх]]. | total_width = 225px | alt1 = Туркийн Парламент | alt2 = Ерөнхийлөгчийн цогцолбор | alt3 = Кассацийн шүүх }} Турк [[Бүгд Найрамдах Турк Улсын олон намын үе|олон намын тогтолцоотой]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[бүгд найрамдах улс]] юм.<ref name="CIAFactbookTurkey">{{cite web |title=CIA World Factbook: Turkey |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110073821/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turkey |archive-date=2021-01-10 |access-date=2026-05-06 |publisher=Cia.gov}}</ref> Эрдоган шүүхийг булаасан, сөрөг хүчний улс төрчид болон тэрс үзэлтнүүдийг шоронд хорьсон, эсэргүүцлийн хөдөлгөөнийг дарангуйлсан зэргээс шалтгаалан Турк улсыг ардчилсан гэхээс илүүтэйгээр [[өрсөлдөөнтэй авторитар|өрсөлдөөнтэй]] эсвэл бүрэн [[авторитар]] систем гэж үздэг.<ref name="Borsuk Levin 2021 pp. 175–187">{{cite journal |last1=Борсук |first1=Имрен |last2=Левин |first2=Пол Т. |title=Social coexistence and violence during Turkey's authoritarian transition |journal=Southeast European and Black Sea Studies |publisher=Informa UK Limited |volume=21 |issue=2 |date=2021-04-03 |issn=1468-3857 |doi=10.1080/14683857.2021.1909292 |pages=175–187 |s2cid=233594832 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Сарфати |first1=Юсуф |title=Turkey's Slide to Full-scale Authoritarianism? Protests, Opposition, and Resistance |journal=Political Insight |date=2025 |volume=16 |issue=2 |pages=13–15 |doi=10.1177/20419058251351473}}</ref> [[Туркийн үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хуулийг]] [[1982 оны Туркийн үндсэн хуулийн бүх нийтийн санал асуулга|1982 оны бүх нийтийн санал асуулгаар]] баталсан бөгөөд энэ хуулиар засгийн газрын бүтцийг тодорхойлж, төрийн үйл ажиллагааны үзэл санаа, стандартыг тогтоож, иргэдийнхээ өмнө төрийн хүлээх хариуцлагыг тодорхойлсон. Мөн энэ үндсэн хуульд ард түмний эрх, үүрэг, түүнчлэн Туркийн ард түмэнд хамаарах бүрэн эрхийг шилжүүлэх, хэрэгжүүлэх зарчмуудыг тодорхой заасан байдаг.<ref>{{cite web |title=Turkey: Government |url=https://globaledge.msu.edu/countries/turkey/government |website=globaledge.msu.edu |access-date=2026-05-06 |language=en-us}}</ref> Туркийн [[нэгдмэл тогтолцоо]]нд иргэд үндэсний, мужийн болон орон нутгийн гэсэн [[Туркийн засаг захиргааны хуваарь|гурван түвшний засаглалд]] захирагддаг. [[Орон нутгийн засаг захиргаа]]ны үүргийг [[хотын корпораци|хотын захиргаа]] болон [[Туркийн тойргууд|тойргуудийн]] хооронд хуваарилдаг бөгөөд гүйцэтгэх болон хууль тогтоох албан тушаалтнуудыг тойргийн иргэдийн [[олонхын санал]]аар сонгодог. Турк захиргааны [[Туркийн мужууд|81 мужид]] хуваагддаг. Муж бүр тойрогт хуваагддаг бөгөөд нийт [[Туркийн тойргийн жагсаалт|973 тойрогтой]]. === Үндэсний засгийн газар === {{Main|Туркийн засгийн газар}} [[Туркийн үндсэн хууль|Туркийн үндсэн хуулиар]] тодорхойлсон [[эрх мэдлийг хуваарилах тогтолцоо]]гоор зохицуулагддаг засгийн газар гурван салбараас бүрддэг: * [[Хууль тогтоох засаглал|Хууль тогтоох]]: [[нэг танхимт парламент|нэг танхимт]] [[Туркийн Үндэсний Их Чуулган|Парламент]] [[хууль]] батлах, төсвийн төслийг хэлэлцэж, батлах, [[дайн зарлах]], гэрээ хэлэлцээрийг батлах, [[өршөөл]] үзүүлэх, засгийн газрын одоогийн гишүүдийг [[импичмент|огцруулах]] эрх мэдэлтэй.<ref>{{cite web |title=Duties and Powers |url=https://global.tbmm.gov.tr/index.php/EN/yd/icerik/13 |website=global.tbmm.gov.tr |publisher=Туркийн Үндэсний Их Чуулган |access-date=2026-05-06}}</ref> Парламент санал өгөх эрхтэй 600 гишүүнтэй бөгөөд тус бүр [[сонгуулийн тойрог|тойргоо]] таван жилийн хугацаатай төлөөлдөг. Парламентын суудлыг хүн амын тооллогын дагуу тодорхойлсон мужийн хүн амын тоогоор хуваарилдаг. * [[Гүйцэтгэх засаглал|Гүйцэтгэх]]: [[Туркийн Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] нь [[цэргийн ерөнхий командлагч]] бөгөөд [[хуулийн төсөл|хуулийн төслийг]] хууль болохоос өмнө хориг тавих эрхтэй (парламентын хяналтад хамаарна), үндсэн эрх, хувь хүний ​​эрх болон улс төрийн тодорхой эрхээс бусад тохиолдолд гүйцэтгэх эрх мэдлийн асуудлаар [[зарлиг|ерөнхийлөгчийн зарлиг]] гаргаж болно (парламентын хууль ерөнхийлөгчийн зарлигаас давамгайлдаг), мөн үндэсний хууль тогтоомж, бодлогыг хэрэгжүүлдэг [[Туркийн сайд нарын зөвлөл|Засгийн газрын гишүүд]] болон бусад албан тушаалтнуудыг томилдог.<ref>{{cite web |title=Duties and Powers |url=https://www.tccb.gov.tr/en/presidency/power/ |website=www.tccb.gov.tr |publisher=Бүгд Найрамдах Турк Улсын Ерөнхийлөгчийн алба |access-date=2026-05-06}}</ref> Ерөнхийлөгчийг [[шууд санал хураалт]]аар [[Туркийн ерөнхийлөгчийн сонгуул|сонгодог]] бөгөөд таван жилийн хугацаатай ажилладаг. Ерөнхийлөгчийн хоёрдугаар бүрэн эрхийн хугацаанд парламент ерөнхийлөгчийн сонгуулийг хугацаанаас нь өмнө дахин сунгахгүй бол ерөнхийлөгч хоёр бүрэн эрхийн дараа дахин сонгуульд нэр дэвших боломжгүй. Парламентын болон ерөнхийлөгчийн сонгуулийг нэг өдөр явуулдаг. * [[Шүүх засаглал|Шүүх]]: [[Туркийн үндсэн хуулийн шүүх|Үндсэн хуулийн шүүх]] (үндсэн хуулийн дагуу шийдвэр гаргах, хүний ​​эрхийн талаарх хувь хүний ​​өргөдлийг хянан үзэх), [[Туркийн кассацийн шүүх|Кассацийн шүүх]] (ердийн шүүхийн байгууллагад эцсийн шийдвэр гаргагч), [[Туркийн төрийн зөвлөл|Төрийн зөвлөл]] (захиргааны шүүхийн байгууллагад эцсийн шийдвэр гаргагч) болон [[Харьяаллын маргааны шүүх]] (үндсэн хуулийн харьяаллын асуудлаар шүүхийн хоорондох маргааныг шийдвэрлэх) Үндсэн хуульд дээд шүүх гэж тодорхойлсон дөрвөн байгууллага. Үндсэн хуулийн шүүх арван таван шүүгчээс бүрдэх бөгөөд Ерөнхийлөгч болон парламентаас томилогддог.<ref name="Constitution2019">{{cite web |title=Turkish Constitution |url=https://www.anayasa.gov.tr/en/legislation/turkish-constiution/ |website=www.anayasa.gov.tr |publisher=Anayasa Mahkemesi |access-date=2026-05-06}}</ref> Гишүүнийг арван хоёр жилийн хугацаагаар сонгодог бөгөөд дахин сонгогдох боломжгүй. Үндсэн хуулийн шүүхийн гишүүд жаран таван нас хүрсэн үедээ тэтгэвэрт гарах үүрэгтэй.<ref>{{cite web |title=Law on Constitutional Court |url=https://www.anayasa.gov.tr/en/legislation/law-on-constitutional-court/ |website=www.anayasa.gov.tr |access-date=2026-05-06}}</ref> Гүйцэтгэх засаглал хууль тогтоох байгууллагын нэг хэсэг байдаг [[парламентын систем]]ээс ялгаатай тул гурван салаатай системийг [[ерөнхийлөгчийн систем]] гэж нэрлэдэг. === Засаг захиргааны хуваарь === {{Main|Туркийн засаг захиргааны хуваарь}} Турк [[нэгдмэл улс]] юм. Туркийн засаг захиргааны системд төв болон орон нутгийн засаг захиргаа багтдаг. [[Төв засаг захиргаа]] [[Анкара]] дахь төв засгийн газар, 81 [[Туркийн мужууд|муж]] болон [[Туркийн тойргууд|тэдгээрийн дэд нэгж]] зэрэг орон нутгийн яамдуудаас бүрдэнэ. Орон нутгийн засаг захиргааны байгууллагууд их хотын захиргаа, хотын захиргаа, хороолол эсвэл тосгон, мужийн тусгай захиргаанаас бүрдэнэ. Эдийн засаг, газар зүйн шалтгаанаар Туркийг мөн [[Туркийн бүс нутгууд|долоон бүс нутаг]], 21 дэд бүсэд хуваадаг. <div class="center">{{Turkey Labelled Map}}</div> === Гадаад харилцаа === {{Main|Туркийн гадаад харилцаа}} [[File:300622-SanchezOTANSegunda3.jpg|thumb|Турк 1952 оноос хойш [[НАТО]]-гийн гишүүн, холбооны хоёр дахь том армитай бөгөөд [[Холбоотны Газрын командлал]]ын төв байр байрладаг.]] Турк улсыг [[шинээр гарч ирж буй гүрэн|шинээр гарч ирж буй]],<ref name=Acharya_2014>{{harvnb|Acharya|2014|loc=Emerging Powers}}</ref> өсөн дэвжиж буй,<ref>{{harvnb|Oğuzlu|Dal|2016}}</ref> [[дунд улс|дунд]],<ref>{{cite journal |doi=10.1057/s41311-023-00511-2 |title=Beyond hierarchy: Regional orders in the twenty-first century |date=2023 |last1=Гиедрайтите |first1=Иева |journal=International Politics |issn=1740-3898}}</ref> хагас бүс нутгийн<ref>{{cite journal |doi=10.1080/01436597.2021.1898280 |title=Do regional powers prioritise their regions? Comparing Brazil, South Africa and Turkey |date=2021 |last1=Мескита |first1=Рафаэль |last2=Чиен |first2=Жя Хүэй |journal=Third World Quarterly |issn=1360-2241 |volume=42 |issue=7 |pages=1544–1565}}</ref> болон [[бүс нутгийн гүрэн]] гэж тодорхойлсон.<ref>{{harvnb|Bank|Karadag|2012|p=3}}</ref><ref>{{harvnb|Kardaş|2016}}</ref> Туркийн гадаад бодлогын байнгын зорилго нь үндэсний ашиг сонирхлоо хангах явдал юм. Эдгээр ашиг сонирхол голчлон эдийн засгийг өсгөх, [[Турк дэх терроризм|дотоодын террорист]] болон гадны аюул заналхийллээс аюулгүй байдлыг хангах явдал юм.<ref>{{harvnb|Martin|2012|p=227}}</ref> Бүгд Найрамдах Улс байгуулагдсаны дараа [[Ататурк]], [[Исмет Инөнү|Инөнү]] нар [[Хүйтэн дайн]] эхлэх хүртэл "[[гэртээ энх тайван, дэлхийд энх тайван]]" гэсэн зарчмыг баримталж ирсэн.<ref name="Martin 2012">{{harvnb|Martin|2012|p=228}}</ref> [[Зөвлөлтийн Туркийн эсрэг нутаг дэвсгэрийн нэхэмжлэл|Зөвлөлт Холбоот Улсын заналхийллийн]] дараа Турк [[Турк-АНУ-ын харилцаа|АНУ-тай холбоотон]] болохыг эрмэлзэж, 1952 онд [[НАТО]]-д элссэн.<ref>{{harvnb|Dodd|2012|p=56}}</ref><ref name="Martin 2012"/> [[File:Organization of Turkic States (orthographic projection).svg|thumb|[[Түрэг орнуудын байгууллага|Түрэг орнуудын байгууллагын]] гишүүн болон ажиглагч улсууд]] Ерөнхийдөө Турк [[Төв Ази]], [[Кавказ]], Орос, [[Ойрх Дорнод]], Ирантай сайн харилцаатай байхыг зорьж байна. Турк мөн барууны орнуудтай тогтоосон зохицуулалтаа хадгалахыг зорьж байна.<ref name="Martin 2012 234–235">{{harvnb|Martin|2012|pp=234–235}}</ref> Турк улс зүүн бүстэй худалдаа хийж, Европын Холбоонд элссэнээр эдийн засгийн өсөлтөд эрмэлздэг.<ref name="Martin 2012 234–235"/> Турк 1995 онд [[Европын Холбооны Гаалийн Холбоо]]нд элссэн ч<ref>{{harvnb|Martin|2012|p=229}}</ref> [[Туркийн Европын Холбоонд элсэх явц|Европын Холбоонд элсэх хэлэлцээ]] 2024 он гэхэд зогсонги байдалд орсон.<ref>{{cite news |date=29 August 2024 |title=Turkey's top diplomat attends first EU meeting in 5 years in bid to boost ties |url=https://www.reuters.com/world/europe/turkeys-top-diplomat-attends-eu-meeting-after-5-years-bid-boost-ties-2024-08-29/ |work=Ройтерс}}</ref> Зөвлөлт Холбоот Улс задарсны дараа Турк Төв Азийн Түрэг орнуудтай ойр дотно харилцаа тогтоохыг эрмэлзэж ирсэн.<ref name="Martin 2012 230">{{harvnb|Martin|2012|p=230}}</ref> Соёлын хувьд ойрхон улс болох [[Азербайжан-Туркийн харилцаа|Азербайжантай]] илүү ойр харилцаатай болсон.<ref name="Martin 2012 230"/> Турк [[Олон Улсын Түрэг соёлын байгууллага]] болон [[Түрэг орнуудын байгууллага|Түрэг орнуудын байгууллагын]] үүсгэн байгуулагч гишүүн улс.<ref>{{cite web |url=https://www.turksoy.org/en-US/about-turksoy |title=About TURKSOY |website=[[Олон Улсын Түрэг соёлын байгууллага]] |access-date=2026-05-06}}</ref><ref>{{cite web |url=https://turkicstates.org/en/turk-konseyi-hakkinda |title=Organization of Turkic States |website=[[Түрэг орнуудын байгууллага]] |access-date=2026-05-06 |archive-date=2024-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240708195438/https://www.turkicstates.org/en/turk-konseyi-hakkinda}}</ref> Мөн [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]], [[Европын Зөвлөл]], [[Исламын хамтын ажиллагааны байгууллага|Исламын хамтын ажиллагааны байгууллагын]] гишүүн.<ref>{{cite web |url=https://www.mfa.gov.tr/synopsis-of-the-turkish-foreign-policy.en.mfa |title=National Foreign Policy in the "Century Of Türkiye": A Synopsis |website=Бүгд Найрамдах Турк Улсын Гадаад хэргийн яам |access-date=2026-05-06}}</ref> [[Арабын хавар|Арабын хаврын]] дараа Турк Арабын Нэгдсэн Эмират Улс, Саудын Араб, Египет зэрэг орнуудтай асуудалтай тулгарсан.<ref name=Reuters_19_May_2023>{{cite news |date=2023-05-19 |title=In Middle East, once improbable ententes set new tone |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/middle-east-once-improbable-ententes-set-new-tone-2023-05-18/ |work=Ройтерс |access-date=2026-05-06}}</ref> Түүнээс хойш эдгээр улстай харилцаа сайжирсан.<ref name=Reuters_19_May_2023/><ref>{{cite news |date=2024-09-09 |title=Turkey heads to Arab League ministerial for first time in 13 years, source says |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-heads-arab-league-ministerial-first-time-13-years-source-says-2024-09-09/ |work=Ройтерс |access-date=2026-05-06}}</ref><ref>{{cite news |date=2024-09-04 |title=Egypt's Sisi makes first presidential visit to Turkey in 12 years |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/egypts-sisi-heads-turkey-first-presidential-visit-12-years-2024-09-04/ |work=Ройтерс |access-date=2026-05-06}}</ref> Грек болон Кипр улстай далайн хил хязгаарын талаар маргаантай байгаа.<ref>{{harvnb|Martin|2012|p=235}}</ref> 2018 онд Туркийн арми болон Туркийн дэмжлэгтэй хүчин АНУ-ын дэмжлэгтэй [[YPG]] (Турк хориотой [[PKK]]-ийн салбар гэж үздэг)-ийг<ref name="Atlantic-Council">{{cite web |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/the-ypg-pkk-connection/ |title=The YPG-PKK connection |author1=Аарон Стейн |author2=Мишель Фоли |publisher=Атлантын зөвлөл |date=2016-01-26 |access-date=2026-05-06 |archive-date=2022-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221231150115/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/menasource/the-ypg-pkk-connection/ |url-status=live}}</ref><ref name="Ministry_Foreign_Affairs_statement">{{cite web |url=https://www.mfa.gov.tr/pkk.en.mfa |title=PKK |publisher=Бүгд Найрамдах Турк Улс, Гадаад хэргийн яам |website=mfa.gov.tr |access-date=2026-05-06 |archive-date=2023-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325204651/https://www.mfa.gov.tr/pkk.en.mfa |url-status=live}}</ref> [[Африн, Сири|Африны]] бүс нутгаас шахан гаргах зорилготой [[Чидуны мөчир ажиллагаа|Сирид ажиллагаа]] эхлүүлсэн.<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-afrin-idUSKBN1H00OD |title=Turkey takes full control of Syria's Afrin: military source |website=reuters.com |publisher=Ройтерс |date=2018-03-24 |access-date=2026-05-06 |archive-date=2023-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107144921/https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-syria-afrin-idUSKBN1H00OD |url-status=live}}</ref><ref name="TRT-World-25-05-2022">{{cite web |url=https://www.trtworld.com/magazine/the-ypg-menace-understanding-pkk-s-syria-offshoot-57427 |title=The YPG menace: Understanding PKK's Syria offshoot |publisher=TRT World |website=trtworld.com |date=2022-03-25 |access-date=2026-05-06 |archive-date=2023-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230107144923/https://www.trtworld.com/magazine/the-ypg-menace-understanding-pkk-s-syria-offshoot-57427 |url-status=live}}</ref> Турк мөн [[Иракийн Курдистан]]д агаарын цохилт өгсөн бөгөөд Ирак үүнийг түүний тусгаар тогтнолыг зөрчиж, энгийн иргэдийг хөнөөсөн хэмээн шүүмжилж байсан.<ref>{{Cite web |last=Дана Тайб Менми |date=2020-06-23 |title=Fear and anger greets Turkish air strikes in northern Iraq |url=https://www.middleeasteye.net/news/turkish-airstrikes-northern-iraq-conflicts-civilian-fatalities |website=[[Middle East Eye]] |language=en |quote='Туркийн Иракийн нутаг дэвсгэрт хийсэн довтолгоо, агаарын цохилт нь 2003 оноос хойш Иракийн Гадаад хэргийн яамны хувьд байнгын асуудал байсаар ирсэн бөгөөд ямар ч шийдэл хараахан харагдахгүй байна' гэж Багдад хотод төвтэй улс төрийн шинжээч Сажад Жияд MEE-д хэлжээ. |access-date=2026-05-06 |archive-date=2024-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318114659/https://www.middleeasteye.net/news/turkish-airstrikes-northern-iraq-conflicts-civilian-fatalities |url-status=live}}</ref> [[2010 онд Газын зурваст хийсэн дайралт]]ын дараа [[Израил-Туркийн харилцаа|Израилтай дипломат харилцаа]] тасарч,<ref>{{harvnb|Martin|2012|p=234}}</ref> 2016 онд хэвийн болж,<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-36639834 |title=Israel and Turkey end rift over Gaza flotilla killings |publisher=BBC |date=2016-06-27 |access-date=2026-05-06 |work=BBC News |archive-date=2022-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220505073331/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-36639834 |url-status=live}}</ref> [[Газын дайн|Израил Газын зурваст халдсаны]] дараа дахин тасарсан.<ref name=Reuters_28_May_2024>{{cite news |date=28 May 2024 |title=Israeli-Turkish trade on life support as relations hit bottom |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israeli-turkish-trade-life-support-relations-hit-bottom-2024-05-27/ |work=Ройтерс |access-date=2026-05-06}}</ref> 2024 онд Турк Израилтай худалдаа хийхээ зогсоосон.<ref name=Reuters_28_May_2024/> == Газар нутаг == [[File:Turkey topo.jpg|thumb|300px|Турк орны байр зүйн газрын зураг]] Турк орон 800 км өргөн, 1600 км урт бүхий бараг тэгш өнцөгт хэлбэрийн 783,562 км<sup>2</sup> газрыг эзлэн оршдог.<ref>[http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf "UN Demographic Yearbook, accessed April 16, 2007"]. (PDF)</ref> Газар нутгийн хэмжээгээр [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|37-р том]] орон бөгөөд [[Европ]] [[Ази]] хоёр тивийг дамнан тогтсоноор олон улсын зам харилцааны чухал харгуй болжээ.<ref name="Immerfall2009">{{cite book|last=Immerfall|first=Stefan|title=Handbook of European Societies: Social Transformations in the 21st Century|url=http://books.google.com/books?id=880rr6t5POQC&pg=PA417|publisher=Springer|isbn=978-0-387-88198-0|pages=417–}}</ref> Туркийн нийт нутгийн 97% (үндсэндээ [[Бага Ази|Анатолийн хойг]]) нь [[Ази]], 3% (дорно [[Фрак]]) нь [[Европ]] тивд харъяалагддаг.<ref>{{cite web |url=http://www.turkishodyssey.com/turkey/turkey.htm |title=Turkey |publisher=Turkish Odyssey |access-date=2013-06-25 |archive-date=2008-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509130627/http://www.turkishodyssey.com/turkey/turkey.htm |url-status=dead }}</ref> Энэ хоёр хэсгийг [[Босфорын хоолой]], [[Гантиг тэнгис]], [[Дарданеллын хоолой]] гурав цувран заагласан байна. Турк орныг өрнө өмнө зүгээс [[Газар дундын тэнгис]], өрнөөс [[Эгейн тэнгис]], умраас [[Хар тэнгис]] хүрээлж, дорно зүгийн урт зурвасаар бусад улстай хиллэдэг. Тухайлбал дорно талаараа [[Гүрж]] (252 км зурвасаар хиллэнэ), [[Армени]] (268 км), [[Азербайжан]] (9 км), [[Иран]] (499 км), [[Ирак]] (352 км), [[Сири]] (822) таван улстай, Европын өрнө талаараа [[Грек]] (240 км) [[Болгар]] (206 км) хоёртой хил залгадаг. Нутгийн ихэнх нь субтропикийн уур амьсгалтай. [[Хар тэнгис|Хар тэнгисийн]] эрэг дагуу 3000 мм хүртэл тунадас унадаг. Баруун Понтийн уулс, Тавра, Баруун Анатолийн хөндийгөөөр хуурай зун, чийглэг өвөлтэй. Төв хэсгийн уулархаг нутаг хагас цөлийн уур амьсгалтай тул зун нь халуун, зарим жил сэрүүн, хүйтэн өвөл болдог. Дорнод уулсаас [[Тигр мөрөн|Тигр]], [[Евфрат мөрөн|Евфрат]], Аракс, [[Кызылырмак]], [[Их Мендерес]] зэрэг томоохон гол мөрөн эх авч урсдаг. Гол мөрнийг газар тариаланд өргөн ашигладаг.<ref>Хүүхэд-залуучуудын нэвтэрхий толь - III боть. Улаанбаатар. Улсын хэвлэлийн газар. 1988</ref> Мөн энд [[Арарат]] уул (5,137 м), [[Ван нуур|Ван]] нуур (3,755 км<sup>2</sup>) байдаг. == Нийгэм == === Боловсрол === [[Ерөнхий боловсролын сургууль]] (ilk öğretim okulu) нь найман жилтэй. [[Их сургууль|Их дээд сургууль]]д элсэн сурагчид нь гурван жилийн ахлах сургуулийг дүүргэх хэрэгтэй. Гэхдээ 2004 оны 9-н сараас хойш сургуульд орсон бол 3 биш 4-н жил ахлах сургуульд суралцах хэрэгтэй. Мөн сургуулиас өмнөх боловсрол олгох цэцэрлэг бий. Хувийн сургуулиуд бас бий боловч цөөн. Сурагчын нэг сард төлөх ёстой сургалтын төлбөр, болон хоол, дотуур байрны зардал нь дундаж сарын цалинтай дүйцэхүйц байдаг байна. == Соёл　 == === Тамир, спорт === {{Гол|Туркийн спорт}} [[File:GS-FB 3-1 Panorama.jpg|thumb|left|«[[Галатасарай]]» багийн шинэ талбай - Али Сами Ен тамирын цогцолбор]] [[Хөлбөмбөг]] бол Турк улсад хамгийн их дэлгэрсэн спорт юм.<ref>{{cite web|url=http://www.allaboutturkey.com/sports.htm|title=Sports in Turkey|author=Burak Sansal|publisher=allaboutturkey.com}}</ref> Хөлбөмбөгийн лиг дээд, дунд, доод гэсэн гурван ангитай. «[[Фенербахче]]», «[[Галатасарай]]», «[[Бешикташ]]», «Трабзонспор» зэрэг багууд олон улсад танигдаж чаджээ. [[Туркийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002 оны ДАШТ]]-ээс хүрэл медаль хүртсэн. Нэг спорт нийгэмлэгийн харъяат болохоор хөл бөмбөг, [[сагсан бөмбөг]], [[гар бөмбөг]]ийн сайн багууд адилхан нэртэй байх нь таарна. Сагсан бөмбөгийн «Анадолу Эфес», эмэгтэй гар бөмбөгийн «Фенербахче» баг тив, дэлхийд сайн амжилт үзүүлдэг.<ref>{{Webarchiv|url=http://en.efesbasket.org/the_clup/icerik.aspx?SectionId=103 |wayback=20080503203721 |text=Historic achievements of the Efes Pilsen Basketball Team |archiv-bot=2023-09-26 19:21:27 InternetArchiveBot }}. Anadolu Efes Spor Kulübü</ref> [[НБА]]-д тоглодог [[Хидайет Туркоглу]] гэдэг сагсан бөмбөгч бий. Мөн Туркчүүд хүч чадлын спортод сайн. Турк үндэстний «Ягли гүреш» (Тосон барилдаан)-ийн бөхчүүд биеэ тосолж, зүлгэн дээр өрсөлдөгчийн далыг дээш харуулан дарахын төлөө барилддаг.<ref>Burak Sansal (2006). [http://www.allaboutturkey.com/yagligures.htm "Oiled Wrestling"]. </ref> Чөлөөт, сонгомол барилдаанаар [[Яшир Догу]] мэтийн алдартадтай.<ref>Gegner, Christiane. [http://www.foeldeak.com/wrestlingdatabase.php?language=en "FILA Wrestling Database"]</ref> Эр, эм хүндийг өргөлтийн олимп, дэлхийн аваргуудтайгаас [[Наим Сулейманоглу]], [[Халиль Мутлу]] хоёр домог болсон. == Зургийн цомог == <gallery> | File:Aya sofya.jpg| File:Kocatepe Mosque Ankara.jpg| File:State Painting and Sculpture Museum of Ankara.jpg| File:DolmabahceMainGate.JPG| File:İzmir clock tower.jpg| File:Pamukkale00.JPG| File:Eskişehir-Aycan.jpg| File:Antalya falezler.jpg| File:Alanya.jpg| File:Bluemosquefront.jpg| File:Diyarbakir P1050751 20080427135832.JPG| </gallery> == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос|3}} == Гадаад холбоос == * {{commons|Türkiye|Турк}} {{Ази}} {{Европ}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{OIC}} {{Хөтлөгч мөр Хар тэнгисийн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Турк| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Европын орон]] [[Ангилал:Европын зөвлөлийн гишүүн]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] lyu9cvxckyuzmh76ylgh2a9vxdw67lf Нарны аймаг 0 2794 855782 827143 2026-05-06T20:56:33Z Omarius257 104185 /* */ Монгол шошготой нарны аймгийн зургийг нэмлээ 855782 wikitext text/x-wiki [[Файл:Solar system.jpg|thumb|Нарны аймгийн 8 гараг бa сар]] [[Файл:Solar System True Color MN.png|thumb|500px|Нарны аймаг, Бодит өнгө, дүрслэл болон хэмжээ]] '''Нарны аймаг''' нь [[Нар]], түүнийг татах хүчнийх нь улмаас тойрон эргэх [[гариг|найман гараг]], 5 тогтоогдсон [[одой гариг|одой гараг]] ([[Дэлхийн ван]], [[Церера]], [[Макемаке]], [[Эрида]], [[Хаумеа]]), тэдгээрийн [[байгалийн дагуул|дагуулууд]], маш олон тооны жижиг биетүүдийг багтаасан систем юм. Хүмүүс байгаль ертөнцийг хүрээлэн буй хамгийн ойр дөт зүйлээсээ эхлэн таньж мэджээ. Дэлхий бөөрөнхий хэлбэртэй, нарыг тойрч эргэдэг зэргийг тогтооход олон зуун шаардагдсан юм. Одод бол манай нартай адил бөгөөд гагцхүү нэн алс хол оршдог, нарыг тойрон гарагууд, үүнийг тойрон тэдгээрийн дагуулууд эргэж байдаг гэдгийг баталсан явдал дундад зууны шинжлэх ухааны лут их ололт байлаа. Ийм байр сууринаас авч үзвэл эх дэлхий маань энгийн нэг гариг болох тул бусад гараг дээр бидний адил оюун ухаант амьтад аж төрдөг л байж таарна гэсэн үзэл бодол аль эрт цагаас газар аван тархжээ. Орчин үеийн одон орон судлалын онцгой хөгжил, техникийн дэвшлийн дүнд өнөөдөр бид орчлонт ертөнцийн тогтоцын талаар арвин их мэдлэгтэй болж тэнгэрийн янз бүрийн эрхсийг эх дэлхийгээсээ төдийгүй сансрын хөлөг, станцуудыг ашиглан өргөн хүрээтэй судалгааг хийж шинэ шинэ мэдээллийг олж авсаар байгаа. Орчлон ертөнцийн тухай өнөөгийн төсөөлөл асар уудам орон зайг хамарч байна. Нарны аймагт одоогоор есөн гаригтай, арав дахь гараг байгаа нь тодорхой болов. Нарны аймгийн гарагуудыг нарнаас алслагдах дарааллаар нь нэрлэвэл: Буд, Сугар, Дэлхий, Ангараг, Бархасбадь, Санчир, Тэнгэрийн ван, Далайн ван (Дэлхийн ван гаригийг бага гаригийн ангилалд оруулах болсон). Нар, дэлхийн хоорондох дундаж зай /150 сая км/-ыг нэг одон орны нэгж зай гэж нэрлэдэг. Манай гаригт хамгийн ойр орших тэнгэрийн эрхэс бол өөрийнх нь цорын ганц дагуул болох сар юм. Сар нь дэлхийг 384000 км радиустай тойрог замаар эргэх ба ийм зайг цагт 100 км хурдтай галт тэргээр зогсолтгүй явна гэвэл хагас жил шахам хугацаа шаардагдана. Гэтэл вакуум гэж нэрлэх нэн сийрэг орчинд гэрэл тарах хурдаар энэ зайг дөнгөж нэг сек гаруйхан хугацаанд туулна. Агааргүй орчинд гэрэл тарах хурдыг орчлонгийн хамгийн дээд хурд гэж үздэг. Энэ хурд ойролцоогоор 300000 км/сек байдаг тул нарнаас цацрах гэрэл дэлхийд ердөө л найман минут гаруйхан хугацаанд ирэх нь байна. Тэгвэл гэрэл дэлхийгээс Дэлхийн ван гариг хүрэхэд таван цаг, манай нарны аймгийн нэг захаас нөгөө зах хүрэхэд 11 цаг, бидэнд хамгийг ойр орших Өмнөд хаалганы гялаан од хүрэхэд 4.3 жилийн хугацаа шаардагдах ажээ. Хэрэв нарыг таван см хөндлөн огтлолтой жижиг бөмбөг гэж сэтгэвэл манай дэлхий түүнээс 540 см зайд орших хагас милиметр ч хүрэхгүй хөндлөн огтлолтой бяцхан үрэл болж таарах юм. Энэ машстабаар авч үзвэл нарны аймгийн хамгийн захын гариг 220 орчим метрийн алсуур эргэх болно. Манай нарны аймагт есөн гаригаас гадна 2000 шахам жижиг гаригууд, сүүлт одод нарыг тойрон эргэнэ. Од бол халуун цөмийн урвалын дүнд өөрөөсөө асар их энергийг ялгаруулдаг нартай адилхан эрхэс юм. Харин сүүлт од бол төв одоо тойрон эргэж, түүний татах хүчинд баригдаж байдаг өөрөөсөө гэрэл үл гаргах тэнгэрийн нэгэн эрхэс юм. Ийм болохоор сүүлт одыг од(Нар )той адилтган үзэж болохгүй. Манай нар шиг одод өөрийгөө тойрсон гариг, бусад эрхэсүүдтэй байхыг огтхон ч үгүйсгэдэггүй. Одод бүхэн өөр хоорондоо адил байдаггүй бөгөөд гэрэлтэлт, масс, хөгжил хувьслын үе шат гэх зэрэг олон шинж чанаараараа ялгагддаг. Манай нар аль ч талаараа бусад ододоос үл онцгойрох ердийн л шар нэг од болох нь нэгэнт тодорхой болжээ. Хэрэв манай нар бусад бүх оддоос эрс ялгаатай олон шинж чанартай байдаг бол нарны аймгийн хүрээний олон үзэгдлийг онцгой зүйл гэж үзэж болох талтай. Гэтэл нэгэнт иймгүй нь судалгаа шинжилгээгээр батлагдаж байгаа болохоор өөр ододын хувьд манай нарны аймгийн бүтэц тухайлбал, гаригийн систем байхыг үгүйсгэх аргагүй болно. Манай нар бүрэлдэхүүнд нь багтдаг хоёр зуун тэрбум шахам ододын аймгийг манай галактик /Галактик-Galaxy гэдэг нь латины сүү гэсэн үгнээс гаралтай юм/ буюу манай оддын ай гэж нэрлэдэг. Манай ододын айг бүрдүүлэгч ододын олонх нь нимгэн хоёр тавгийг амсраар нь нийлүүлэн тавьсан мэт хэлбэрийн эзэлхүүнд төвлөрдөг. Хэрвээ манай галактикийг өөрийнх нь гол хавтгайд сүүдэрлэн буулгавал эрчилсэн давхар цагираг маягийн угалзан дүрс бууна. Төв хэсэгтээ бөмбөрцөг хэлбэрийн эзэлхүүнд хэдэн арван тэрбум одод хуралдсан байх ба түүний гадуур зээрэнцэг хэлбэртэйгээр угалзлан бас хэдэн арван тэрбум од тархаж оршдог ажээ. Манай нар галактикийн төвөөс 32600 гэрлийн жил орчим зайд оршдог. Цэлмэг шөнө тэнгэрийг заагласан мэт татсан цайвар зурвас ажиглагддаг. Эрт цагаас энэ цайвар зурвасыг улс үндэстэн бүхэн гайхан ажиглаж янз бүрээр нэрлэж байжээ. Тухайлбал, монголчууд “Тэнгэрийн заадал” (" Бадамгарав"), “Тэнгэрийн оёдол”, “Эрхтийн зам” хэмээн нэрийдэж ирсэн байна. Галактикийн хэмжээ асар их юм. Түүний масс гэхэд нарны массаас наяд /1011/ дахин их ажээ. Бөмбөрцөг хэсгийн хөндлөн огтлол 50 мянга, зээрэнцгийн хөндлөн огтлол 100 мянга, зузаан нь 12 мянга орчим гэрлийн жилийн хэмжээтэй юм. Бөмбөрцөг хэсгийн төвд галактикийн цөм оршино. Энэхүү цөмөөс холдох дутам одод сийрэгжин байршдаг зүй тогтолтой. Галактикийн цөмөөс барагцаалбал 10 мянган гэрлийн жилийн зайд орших нарны ойр орчимд хааш хаашаа дундажаар зургаан гэрлийн жилийн орон зайд нэг од оногдож байдаг бол цөм хавьдаа түүнээс 10 сая дахин нягтарч ирдэг. Гэтэл галактикийн төвөөс 25-30 мянган гэрлийн жил зайд дээрхээс бараг 300 дахин сийрэг болдог ажээ. Галактик бүхэлдээ тэнхлэгээ эргэх бөгөөд манай нар 250 сая жилд галактикийнхаа төвийг нэг бүтэн тойрдог ажээ. Манай нарны насыг таван тэрбум орчим жил гэж үздэг тооцоогоор бол үүссэн цагаасаа хойш галактикийнхаа төвийг хориод удаа л тойроод байж таарах нь. Гэхдээ яг нэг тойрог замаар давтан эргэнэ гэж үздэггүй. Бид дэлхий нарыг нэг бүтэн тойрох хугацааг байгалийн үзэгдэл давтагдах нэг жилийн хугацаа болгон авч үздэг бол галактикийн нэг жил нь дэлхийн 250 сая жилтэй тэнцэх болж байна. Тэгвэл дэлхий дээр хүн үүсээд 2.5 сая орчим жил болж байгаа буюу галактикийн жилээр долоо хоног ч хүрэхгүй хугацаа өнгөрчээ гэсэн тооцоо гарна. Галактикийн бөмбөлөг болоод зээрэнцэг аль ч системд одод хэсэг хэсгээр бөөгнөрөн байршсан байдаг онцлогтой. Ийм ододыг бөөн од гэнэ. Нэг бөөн одод нэг ижил гарал үүсэлтэй, бусад ододтой харьцуулахад нэг ерөнхий чиглэлийн хөдөлгөөнтэй байдаг нь батлагджээ. Сарнимал болон бөмбөлөгөн бөөн одод гэж хоёр янз байдгаас манай галактикт эхнийх нь 800 орчим, сүлчийнх нь 200 орчим тоологдоод байна. Бидний сайн мэдэх Мичид бол сарнимал бөөн од юм. Сая шахам ододоос тогтох бөмбөлгөн бөөн одод 8-10 тэрбум жилийн настай байдаг нь сарнимал бөөн ододынхоос үлэмж их юм. Орчлонгийн уудамд манай галактиктай адил галактикууд олон байдгийг ХХ зуунд л анх нарийвчлан судалж тогтоожээ Манай галактикаас гадагш орших өөр галактикуудыг гадаад галактик гэж ерөнхийлөн нэрлэдэг. Хэдийгээр манай галактикийн нэг захаас нөгөө зах хүртэл 100 мянган гэрлийн жилийн хэмжээтэй, оддын хооронд хүрч хүрэлцэхийн аргагүй хол мэт санагдавч үүний дотор агуулагдах бүх од бүгд нэгэн аврага их бүлд харъяалагдан нэг ерөнхий хүчинд захирагдан хөдөлж байгаагаараа бидний ойрын “нутаг ус” нэгт одод билээ. Гадаад галактикуудыг эртнээс судлан бүгдийг нэгэн жагсаалтанд оруулжээ. Жишээ нь, М31 галактик гэдэг бол Францын одон оронч Ч.Мессьегийн үндэслэсэн жагсаалтад 31 дэх обьект болон бүртгэгдсэн Адаг чуулганы ордны их угалзан галактик юм. Мөн одон оронч И.Дрейерийн зохиосон Шинэ ерөнхий жагсаал/NGC/ гэж бий. NGC-224 гэдэг бол Адаг чуулганы мананцрын шинэ дугаар юм. Оптикийн ердийн дуран авайд маш бүдэг од мэт ажиглагдаж байдаг обьектыг хамгийн хүчтэй дуран авайгаар ажиглахад хэдэн зуун тэрбум оддоос тогтсон галактик болох нь мэдэгддэг. Өнөө үед ОХУ-д зургаан метрийн голчтой аварга том дурангаар алсын галактикийг ажиглан судалж байгаа бол АНУ-д 10м-ийн голчтой дуранг бүтээж байна. Алсын галактикийг дэлхий дээрээс оптик дурангаар судлахын зэрэгцээ сансрын хөлөгт байрлуулсан тойрог замын оптик дурангуудыг өргөн ашиглаж байна. Харьцангуйгаар биднээс тийм ч их хол биш орших галактикуудын нэг нь дээр өгүүлсэн М31 буюу Адаг чуулганы ордны угалзан галактик болно. Энэ галактик дэлхийгээс барагцаалбал 2.3 сая гэрлийн жилийн зайд алслагджээ. Өөр хоохрндоо ойр орших галактикууд нэгдэн тэнгэрийн эрхсийн бас нэгэн аймаг болох галактикийн бөөгнөрлийг үүсгэдэг байна. Галактик хоорондын зайг бид ойролцоогоор мэддэг тул хэдэн зуугаас хэдэн мянган галактикаас тогтох энэхүү тэнгэрийн эрхсийн аймаг ямар орон зайг эзэлж байдгийг баримжаалан олж болно. Бидэнд хамгийн ойр орших, бүрэлдэхүүндээ 200 гаруй галактикийг багтаасан ийм нэгэн бөөгнөрөл хүртлэх зай 40 сая гэрлийн жил байхад хамгийн алсын галактикийн бөөгнөрөл биднээс дөрвөн тэрбум гаруй гэрлийн жилийн зайд оршдог ажээ. Одоогоор хүний ажиглаж чадсан орчлонт ертөнцийн хаяа хязгаар ийнхүү хэдэн тэрбум гэрлийн жилийн зайд тэлжээ. 20 зууны сүүлийн хагаст техникийн дэвшлийн дүнд одон орон судлал улам хөгжиж радио, рентген, гамма, одон орны ажиглалтаар алс холын объектуудын шинж чанарыг судлан орчлонт ертөнцийн бүтэц, зүй тогтлыг улам бүр танин мэдсээр байна. Радио одон орончид квазар хэмээх өвөрмөц сонин объектыг 1960-аад онд анх нээсэн. Энэ объектын хэмжээ нь харьцангуй бага боловч цацруулж буй цахилгаан соронзон долгионых нь эрчим асар их ажээ. Квазаруудын цацруулалтын чадал 1047-1048 эрг/с-д хүрдэг нь хамгийн том аварга галактикийн бүрэн цацруулалтаас ч 10 мянга дахин их юм. Нөгөө талаар энэ сонин объект маш алс оршдог. 10 тэрбум гэрлийн жилийн зайд орших квазарууд ч нээгдсэн байна. Тэгэхээр бид уг объектын 10 тэрбум жилийн өмнө цацруулсан цахилгаан соронзон долгионыг л хүлээн авч байгаа хэрэг юм. Гэтэл 10 тэрбум жилийн өмнө нарны аймаг ч үүсээгүй байсан шүү дээ. Үүнээс ч алсын объектыг цаашид нээн илрүүлж болох юм. Дэлхийгээс сар хүртэлх зайг 384 мянган километр энэ зайг гэрэл нэг секунд гаруйхан хугацаанд туулна гэдгийг дээр өгүүлсэн. Гэтэл өнөөдөр хүн оюун ухаанаараа хэдэн тэрбум гэрлийн жилийн цаадахь ертөнцийн нууцад нэвтэрч байна. Орчлон ертөнц байнга хувьсан өөрчлөгдөж байдаг. Энэхүү өөрчлөлт, түүний үр дагавар нь хүний амьдралын өчүүхэн бага хугацаанд үл анзаарагдана. Орчлогт ертөнцийн энэ хувьсал хөдөлгөөнийг жолоодох гол хүч нь таталцал юм. Их эрдэмтэн А.Эйнштейн 1916 онд харьцангуй ерөнхий онол буюу таталцлын релятив онолыг боловсруулж их масштаб дахь массын тархалт, хөдөлгөөн, орчлонт ертөнцийн хувьслыг үзэх шинэ үзэл баримтлалыг дэвшүүлжээ. Нэрт эрдэмтэн А.А.Фридман, Эйнштейний таталцлын тэгшитгэлээс орчлонт ертөнц хувьсан өөрчлөгдөж буйг илтгэн үзүүлэх шийдийг олж орчин үеийн Орчлон судлал /Космолог/-ийн үндсийг тавьсан байна. Орчлонт ертөнц хугацаанаас хамааран хувьсч байдаг гэдэг нь Фридманы онолын гол санаа юм. Фридманыг энэхүү дүгнэлтийг хийснээс хойш тун удалгүй 1929 онд Америкийн одон оронч Э.Хаббл гадаад галактикууд бие биесээс улам алслагдсан тэлсээр байгааг ажиглалтаар баталсан юм. Хабблын ажигласнаар галактикууд бие биесээс холдох тусмаа цаашлах хурд нь улам өсч байв. Галактикууд бие биеэсээ гурван сая гаруй гэрлийн жилийн зайтай алслагдах тутамд тэдгээрийн холдох хурд секундэд 55 км-ээр өсч байдгийг өнөө үед нарийвчлан тогтоожээ. Орчлонгийн бодис ийнхүү зугтаах мэт бие биесээс улам алслагдсан тэлсээр байгаа энэ сонин үзэгдлээс улбаалан Тэлэгч орчлонгийн орчин үеийн онол үүссэн юм. Бидний мэдэх сонгодог механикийн хууль ёсоор аливаа хөдлөгч бие кинетик энеригээ алдан алдсаар хөдөлгөөн нь зогсдог. Гэтэл орчлонгийн бодис тэлэхдээ тэлэлтийн хурд нь ийнхүү улам ихэссээр байгаа нь ихээхэн сонирхолтой юм. Сонгодог механизмийн хуулиудыг бичил ертөнцийн үзэгдэлд хэрэглэхэд ямар бэрхшээлтэй тулгарч байсныг 20 зууны эхэн үеийн физикийн шинжлэх ухааны сургамжтай үйл явдлаас бид мэдэх билээ. Бичил ертөнцийн хөдөлгөөний зүй тогтол квант механикийн хуульд захирагдаж байдаг. Тэгвэл орчлонгийн уудамд их масштабт явагдах физик үзэгдэл нь хөдөлгөөний тухай бидний мэдэх сонгодог төсөөлөлтэй нийцдэггүй байж бас болохгүй юу, орчлонт ертөнц юунаас болж тэлсээр байна вэ гэдэг асуулт зүй ёсоор гарч ирнэ. Өнөө үед үүнтэй холбоотой асуудлыг “Их тэсрэлтийн онол” хэмээн нэрлэгддэг онолыг хүрээнд үзэж байна. Тэлж алслагдсаар байгаа галактикуудын хөдөлгөөнөөс үндэслэн бүх бодис орон зайн нэгэн мужид нягтран хуримтлагдсаар байгаад “тоймгүй хүчтэй тэсрэлт”-ээр зүг бүр тийш шидэгдэн сарнижээ гэдэг таамаглал нь Их тэсрэлтийн онолын үндэслэл болно. Галактикуудын хөдөлгөөнд тооцоо хийхэд 16-20 тэрбум жилийн өмнө бүх бодис орон зайн нэг цэгт цугларч байсан гэдэг дүгнэлтэд хүрдэг. Энэ үед бодисын нягт санаанд багтамгүй их хэмжээтэй байжээ. Ийм их нягттай орчинд чухам ямар эх сурвалж бүхий ямар үзэгдэл явагдахыг өнөө үед хараахан бүрэн дүүрэн тайлбарлаж чадаагүй байна. Их тэсрэлт явагдаж эхлэх үеийн төлөв байдлыг сингуляр/онцгой/ төлөв гэж нэрлэдэг. Таталцлын квант онолыг бүрэн дүүрэн боловсруулснаар энэ үеийн огторгуй, хугацааны шинж чанар, бодисын төлөв байдлын тухайд зарим хариулт өгнө гэж өнөө үед үзэж байна. Гагцхүү энэ асуудал үлэмж төвөгтэй буюу одоогоор мэдэгдэж байгаа байгалийн үндсэн дөрвөн харилцан үйлчлэлийг нэг хүрээнд нэгтгэсэн “Их нэгтгэлийн онол” гүйцэд боловсорсон цагт чухал үр дүнд хүрэх найдвар төрүүлж байна хэмээн нэрт судлаачид үзэж байна.Цахилгаан соронзон үзэгдлийг цөмийн бодисын задралын зарим нэг үзэгдэлтэй нэгтгэснээр дээрх дөрвөн харилцан үйлчлэлийн хоёрыг нь нэгтгэгдсэн. Нобелын шагналт нэрт эрдэмтэн С.Вайнберг их тэсрэлтийн дараах эгшинд явагдсан физик процессыг орны квант онолын үүднээс тайлбарлан бичсэн байдаг. Ер нь орчлон ертөнцийн үүслийн эхэн шатанд бодис болоод цацаргалтын харьцаа ямар байсан, цаашид галактикууд, тэнгэрийн бусад эрхсийг үүсэхэд хүргэсэн бодисын хувирал яаж явагдсан тухайд эрдэмтэд ерөнхийдөө нэг саналыг баримталж байна. Эхэн үед устөрөгч, гелийн плазмаас бүрдсэн асар халуун үүл байжээ. Тэлэх тусам түүний температур нь буурч ертөнцийн нэгдсэн их тэгш хэм алдарсаар аажимдаа түүнээс галактик, од, гариг, сүүлт од гэхчлэн тэнгэрийн эрхсүүд үүссэн гэж үзэж байна. 1965 онд долоон см-ийн урттай радио долгионы мужид сансрын өвөрмөц радиоцацаргалтыг илрүүлсэн явдал дээрх таамаглалыг баталж байгаа билээ. Орон зайн чиглэл бүхэнд нэгэн төрөл байдаг энэ цацаргалтыг үлдэгдэл буюу реликт цацаргалт гэж нэрлэдэг. Энэ нь орчлон ертөнц асар халуун, нягт байх үед үүссэн цацаргалт бөгөөд өнгөрсөн урт удаан хугацаанд хөрч өнөө үед 30К-ийн температур бүхий радиоцацаргалттай адил болсон ажээ. Энэ цацаргалт орчлонгийн орон зайг жигд дүүргэсэн бөгөөд түүний шинж чанар “их тэсрэлт”-ийн онолын тооцоотой сайн тохирдог. Орчлон ертөнц цааш мөнхөд тэлэх юм уу эсвэл эргэж агших уу гэдэг асуудал онц сонирхолтой юм. Энэ бол их орон зайн бодисын дундаж нягт болон таталцалтай холбоотой асуудал. Орчлонгийн уудмыг дүүргэх бодисын дундаж нягт тодорхой критик утгаас их буюу бага байх нь зарчмын ач холбогдолтой болж байна. Хэрэв бага байвал тэтэлт төгсгөлгүй үргэлжлэх, их байвал аажимдаа агшилтаар солигдоно гэдгийг Стефен Хокинг нарын онолчид баталдаг. Үүнийг одоогоор нарийн хэмжиж тодорхойлох боломжгүй байгаа бөгөөд баримжаагаар дүгнэлт хийх нь их гэнэн хэрэг болно. Түүнээс гадна орчлонгийн уудамд тархсан бодисын янз бүрийн төрлүүд нийт массын хэдий хир хувийг эзэлж байна гэдэг нь мөн нарийн тогтоогдоогүй байна. Нейтрино гэгч бөөм тайван масстай нь бүрэн нотлогдвол дээрх тэлэлтийн асуудлыг нэлээд өөрөөр үзэхэд хүрнэ. Учир нь туршлагын физикчдийн урьдчилсан мэдэгдэж байгаачлан нейтриний тайвны масс 35 эВ орчим гэдэг нь тогтоогдвол бүх массын дийлэхн хувь нь нейтринод ноогдох юм. Нэг үгээр хэлбэл бүхий л одод болон од хоорондын орчны масс нийлээд нейтриний массын өчүүхэн хувийг эзэлнэ гэсэн дүгнэлтэнд хүрнэ. Ингэвэл бодисын дундаж нягт дурдсан критик утгаасаа давж гарах буюу агшилт явагдах болно. Энэ талаар судлаачид шаргуу ажилласаар байна. Галактикийн бодисын массын 99-ээс илүү хувийг оддын масс эзлэх ба үлдэх бага хэсгийг од хоорондын хий, тоосонцор орчин эзэлнэ. Ийм учраас од бол орчлонгийн уудамд нэн их тархсан объект юм. Чухамдаа од /нар/-ыг тойрсон гариг болох дэлхий дээр амьдрал байгаа нь бидний хувьд уг одыг онцлон үзэхэд хүргэж байна. Оддыг түүний цацруулж буй гэрлийн спектр, хөдөлгөөн зэргээр нь судалж улмаар ажиглалтын баримт болон онолын тооцоог харьцуулан үздэг. Оддын цацаргах гэрлийн спектрээр нь одны гадаад давхарга болох хийн бүрхэвчийг судалж тогтооно. Харин оддын дотор явагдах процессыг цэвэр физик онолын үүднээс тайлбарлаж байна. Оддын гүнд явагдах халуун цөмийн урвалаар хөнгөн элементүүд нэгдэж үүний дүнд асар их хэмжээний энерги суллагдана. Бидний амьдралыг тэтгэгч нарны энерги ийм гарал үүсэлтэй. Одод буюу нарны төвд асар их температурын улмаас атомаас электронууд нь салсан байдаг ийм өвөрмөц орчинг плазм гэж нэрлэдэг. Оддын хувьслын эцсийн шатанд энэхүү халуун хайлмаг плазмын бодис бөхсөн хий буюу заримдаа нейтроны үүсгүүр болно гэж үздэг. Эдгээрийн алинаар нь одны хувьсал төгсөх нь түүний массаас хамаарна. Тухайлбал их биш масстай ердийн одод эцсийн шатандаа 1 см3 эзэлхүүндээ хэдэн зуун кг масс агуулсан харьцангуй жижиг хэмжээний цагаан одой одод болж хувирна. Харин их масстай одод, хувьслын эцсийн шатандаа аварга том хэмжээтэй болоч 0,001 г/см3 орчим нягттай сийрэг бодисоос тогтох аварга улаан одод болж хувирна. Улаан аварга оддын гүнд халуун цөмийн урвал явагдаж байдаг бол цагаан одой одод халуун цөмийн урвалаар устөрөгчөө бүгдийг нь шатаан гели болгож хувиргасан байдаг ажээ. Манай нар бол масс, хэмжээ, гэрэлтэлт зэрэг хэмжигдэхүүнээрээ эдгээрийн алинд ч үл хамаарах хувьслын дунд хирийн шатандаа яваа шар од ажээ. Цаашид манай нарыг тэрбумаар тоологдох жилийн настай гэж баталдаг. Өнөө үед оддыг од хоорондын орчны их сийрэг хий тоосонцорын нягтралын дүнд үүссэн гэж үздэг. Од хоорондын орчин хэдийгээр нэн сийрэг, 1 см3 эзэлхүүнд барагцаалбал ганц атом ноогдох нягттай боловч түүнийг цэвэр вакуум гэж үзэж болохгүй. Од хоорондын орчны химийн бүрэлдэхүүнийг судалснаас үзэхэд устөрөгч гелийн атом зонхилох бөгөөд металлын атом харьцангуй ховор байдаг. Од хоорондын орчин дахь устөрөгчийн атом 21 см урттай, харгалзах давтамж 1420 Мгц радио долгионыг цацруулж байдгийн улмаас түүнийг 21 см урттай долгион дээр радио одон орны судалгаа явуулах журмаар судалдаг. Чухам ийм судалгааны дүнд тулгуурлан од хоорондын хийн галактиктайгаа цуг эргэх хөдөлгөөн, температур зэргийг тодорхойлдог. Мөн одод хоорондын орчноос гидроксил(OH), ус(H2O) болон бусад 20 гаруй молекул нэгдлүүдийг илрүүлсэн бөгөөд өнөө үед эдгээрийн зарим харгалзах долгионы урт дээр ажиглалтыг явуулж байна.Эдгээрийн дотор нийлмэл олон атомт молекулууд ч тухайлбал цууны альдегид /CH3HCO/ тохиолдож байгаа нь орчлонт ертөнц дэх амьдралын үүслийн асуудлыг өргөн хүрээтэй авч үзэх боломж олгож байна. Од хоорондын орчинд ийм нийлмэл молекулууд тохиолдолж буй явдал нь амьдрал үүсэх нөхцөл тийм ч ховор биш гэдгийн баталгаа болно. Өөр нэг чухал объект бол гариг юм. Оддыг тойрон манай дэлхий болон нарны аймгийн бусад гаригийн нэгэн адил гаригууд эргэж байдаг уу гэдэг асуулт зүй ёсоор анхаарал татна. Одоохондоо өнөө үеийн хамгийн хүчтэй дуран авайгаар ч ойр орших оддыг тойрч буй гаригийг шууд ажиглан харах боломжгүй байна. Гэхдээ тойрог замын станцын судалгаагаар харьцангуйгаар ойр орших оддыг тойрох томоохон гаригуудыг илрүүлэх боломжтой арга бий бөгөөд гаригийн систем бүхий зарим ододыг илрүүлсээд байна. Томоохон гариг төв одоо тойрон эргэх хөдөлгөөн хийхийн зэрэгцээ цуг шилжих хөдөлгөөн хийнэ. Ийм болохоор одны хөдөлгөөн нь эдгээрийн ерөнхий хүндийн төвийг тойрох хөдөлгөөний улмаас долгиолог муруй замыг үүсгэнэ. Энэ долгионы далайц өчүүхэн байдгийн учир нь ямар ч аварга гариг одныхоо масстай харьцуулахад тун өчүүхэн масстай байдагтай холбоотой юм. Орчин үеийн нэрт одон оронч И.С.Шкловский “Орчлонт ертөнц, амьдрал, оюун ухаан” гэдэг номондоо дараах нэгэн жишээг авчээ. Биднээс 33 гэрлийн жил зайд орших манай нарны адил нэгэн одыг тойрон Бархасбадь гариг хүртэлх зайтай ижил зайд нэгэн аварга гариг эргэж байжээ. Энэ гаригийн хэмжээ болон масс нь Бархасбадь гаригийнхтай адил байсан гэвэл зарчмын хувьд доорх аргаар илрүүлж болох юм. Үүнд: нэгдүгээрт; дурдсан долгионы далайцыг хэмжих. Энэ хэмжээ жилд 0,0005 нумын секунд орчим байна, хоёрдугаар; од-гариг системийн массын төвийг тойрох хөдөлгөөнөөр одны гэрлийн цацрагийн хурд тодорхой үетэйгээр хэлбэлзэх шинжтэй болно. Тухайлбал түүний тойрог замын хурд бидэн руу чиглэхдээ өсч биднээс холдохдоо буурах юм. Үүнийг тооцоолж үзэхэд маш бага байгаа бөгөөд спектрийн шугаман шилжилтийн өөрчлөлт нь мэдэгдэхүйц биш юм. Гуравдугаарт, фотометрийн аргыг ашиглах. Үүний тулд одны гэрэлтэлтийг маш нарийн тасралтгүй хэмжих хэрэгтэй болно. Дурдсан гариг 11,9 жилд эх одоо нэг бүтэн тойрох болохоор түүний ийм хугацаанд нэг удаа халхлах юм. Нэг үгээр хэлбэл энэ нь одыг гариг хиртээж буй үзэгдэл юм. Энэ үед одны гэрэлтэлт бага гэсэн буурч ажиглагдах ёстой. Тооцоо ёсоор дээрх жишээн дээр одны гэрэлтэлт 0,01 одны хэмжигэхүүнээр багасах бөгөөд үүнийг орчин үеийн электрофотометрээр бүрэн илрүүлэн хэмжиж чадах юм. Нарны аймгийн аврага гаригуудын дагуул нь тэдгээрээс тасран салсан гэдэг санаа одог орончдын дунд ихээхэн газар авсан байдаг. Бархасбадь, Санчир, Тэнгэрийн ван гаригуудын хажуугаар нисч өнгөрсөн гариг хоорондын “Пионер”, “Вояжер” зэрэг автомат станцуудын дамжуулсан гэрэл зураг, дүрс бичлэг сонин баримтуудыг гаргаж ирсэн юм. Юуны өмнө Санчир гаригийн бүслүүр янз бүрийн хурдтай эргэгч олон тооны цагирагаас тогтдог нь тов тодорхой болов. Тэр ч байтугай хамгийн захын цагирагийн нэгэн цэгт хуралдаж бөөгнөрсөн бодис байгаа нь түүний гэрэл зургаас тодорхой харагдана. Үүнийг чухамдаа гаригийн дагуул үүсэх үйл явцын эхэн үе шат гэж үзэж байна. Бодисын нягт багатай, тэнхлэгээ харьцангуй хурдан эргэх аварга гаригууд эргэлтийнхээ улмаас экваторынхоо орчмоор цүлхийн тодорхой нөгцөлд бодисын хэсгүүд тасарч цагираг үүсгэх буюу аажимдаа дагуул болон хувирах процесс хөгжил хувьслын урт удаан хугацаанд бүрддэг гэсэн одон орончдын таамаглал олон жилийн настай ч хөдөлгөөнгүй баталгааг шаардсан хэвээр ээ. Орчлонгийн хязгааргүй уудамд манай нарны аймаг, оддын айн өнөөгийн ерөнхий дүр зураг ийм болой. == Үүсэл хөгжил == [[Файл:M42proplyds.jpg|thumb|left|''Хаббл'' дуран авайгаар авсан ''Гурван марал''ын [[оддын орд]] дахь гараг хөврөлийн мананцрын зураг. Хэмжээгээрээ хэдэн гэрлийн жил хүрэх энэхүү мананцар нь манай Нарны аймаг бүрэлдсэн тэрхүү эртний мананцартай төсөөтэй юм.]] [[Файл:Protoplanetary disk.jpg|thumb|Гараг хөврөлийн дугуй мананцар зураачийн төсөөлснөөр]]Нарны аймаг 4.6 тэрбум жилийн өмнө молекул, тоосонцрын аварга үүл дотоод таталцлынхаа хүчээр (гравитацын хүч) агшсаны үр дүнд бүрэлдсэн байна. Энэхүү үүл нь хэдэн гэрлийн жилийн хэмжээтэй байсан ба нэг биш хэд хэдэн одыг төрүүлсэн байж болзошгүй <ref name="Arizona">{{cite web |title=Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System |url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html |work=University of Arizona |accessdate=2006-12-27}}</ref>. Уг үүлнээс манай Нарны аймаг үүссэн [[нарны мананцар]] <ref>{{cite web |title=The chemical composition of the pre-solar nebula |author=Irvine, W. M. |work=Amherst College, Massachusetts |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1983coex....1....3I |accessdate=2007-02-15}}</ref> хэмээх тэр хэсэг агшихад [[өнцгөн момент]] хадгалагдсанаар эргэлт нь түргэссэн байна. [[Масс]]ын дийлэнх нь бөөгнөрсөн төв хэсгийн температур эрс нэмэгдэж, түүнийг тойрон эргэж буй хавтан хэлбэрт тоосонцрынхоос илүү өндөр температуртай болсоор байв. <ref name="Arizona"/> Ийнхүү агшин буй манацар нь эргэлтийнхээ явцад хавтгай хэлбэртэй болж, 200 AU<ref name="Arizona"/> <ref>{{cite science |last=Greaves |first=Jane S. |date=2005-01-07 |title=Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems |journal=Science |volume=307 | issue=5706 |pages=68–71 |doi=10.1126/science.1101979 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/307/5706/68 | abstract=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/sci;307/5706/68 | accessdate=2006-11-16}}</ref><ref>{{cite web |date=2000-04-05 |url=http://www7.nationalacademies.org/ssb/detectionch3.html |title=Present Understanding of the Origin of Planetary Systems |publisher=National Academy of Sciences |accessdate=2007-01-19 |archive-date=2009-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803020055/http://www7.nationalacademies.org/ssb/detectionch3.html |url-status=dead }}</ref> орчим диаметр бүхий [[гараг хөврөлийн хавтгай]] үүсгэж, төвдөө нэн халуун бөгөөд өндөр нягттай [[одны хөврөл]] үүсгэсэн байна. <ref>{{cite science |last=Greaves |first=Jane S. |date=2005-01-07 |title=Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems |journal=Science |volume=307 | issue=5706 |pages=68–71 |doi=10.1126/science.1101979 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/307/5706/68 | abstract=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/sci;307/5706/68 | accessdate=2006-11-16}}</ref><ref>{{cite web |date=2000-04-05 |url=http://www7.nationalacademies.org/ssb/detectionch3.html |title=Present Understanding of the Origin of Planetary Systems |publisher=National Academy of Sciences |accessdate=2007-01-19 |archive-date=2009-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803020055/http://www7.nationalacademies.org/ssb/detectionch3.html |url-status=dead }}</ref> Энэ шатанд Нар [[T Tauri]] ангиллын од байсан гэж үздэг. T Tauri ангиллын оддыг ажиглахад 0.001–0.1 [[нарны масс]] бүхий гараг хөврөлийн үүлэнцрээр хүрээлэгдсэн нь олонтаа ажиглагддаг бөгөөд мананцрын массын дийлэнх хэсэг одондоо төвлөрсөн байдаг. <ref name="Kitamara">{{cite conference | author=M. Momose, Y. Kitamura, S. Yokogawa, R. Kawabe, M. Tamura, S. Ida | title=Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a High-resolution Imaging Survey at lambda = 2 mm | booktitle=The Proceedings of the IAU 8th Asian-Pacific Regional Meeting, Volume I | year=2003 | publisher=Astronomical Society of the Pacific Conference Series | volume=289 | editor=Ikeuchi, S., Hearnshaw, J. and Hanawa, T. (eds.) | pages=85 | url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?2003ASPC..289...85M&amp;data_type=PDF_HIGH&amp;whole_paper=YES&amp;type=PRINTER&amp;filetype=.pdf | format=PDF}}</ref> Энэхүү дугуй хавтан манацар дахь тодорхой цэгүүдэд массын төвлөрөл үүссэнээр гарагууд бүрэлдсэн байна. <ref>{{cite journal | doi= 10.1086/429160 | title= Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation | year= 2005 | author= Boss, A. P. | journal= The Astrophysical Journal | volume= 621 | pages= L137}}</ref> Одны хөврөлийн төв дэх [[ус төрөгч]]ийн даралт хэлбэрэлтгүй нэмэгдсээр 50 сая жилийн дотор [[халуун цөмийн урвал]] эхлэх нөхцөл бүрджээ. <ref name="Yi2001">{{cite journal | author= Sukyoung Yi; Pierre Demarque; Yong-Cheol Kim; Young-Wook Lee; Chang H. Ree; Thibault Lejeune; Sydney Barnes | title=Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The <math>Y^{2}</math> Isochrones for Solar Mixture | journal=Astrophysical Journal Supplement | id={{arXiv|astro-ph|0104292}} | year=2001 | volume=136 | pages=417 | doi=10.1086/321795 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJS..136..417Y}}</ref> Тийнхүү температур, урвалын хурд, даралт, нягт нэмэгдсээр дулааны энерги таталцлын хүчний тэнцвэрт байдал тогтжээ. Энэ шатанд Нар [[гол цуваа]]ны одны бүх шинжийг олсон билээ. <ref>{{cite journal | author=A. Chrysostomou, P. W. Lucas | title=The Formation of Stars | journal=Contemporary Physics | year=2005 | volume=46 | pages=29 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ConPh..46...29C | doi=10.1080/0010751042000275277}}</ref> == Нар == {{Гол|Нар}} Нар бол [[од]] юм. Нар болон түүнийг тойрон эргэх гарагууд нь [[мананцрын бөөгнөрөл|мананцрын бөөгнөрөлөөс]] үүссэн. Гэвч энэ мананцар нь [[Их дэлбэрэлт|Их дэлбэрэлтийн үе]] шиг зөвхөн [[устөрөгч]] болон [[гели|гелигээс]] тогтоогүй юм. Тэднээс өөр олон элемент байсан юм. Эдгээр хүнд элементүүд нь Их дэлбэрэлтээс хойш Нар бий болж эхлэх хүртэлх ойролцоогоор 10 тэрбум жилийн туршид үүссэн анхны оддоос үүсчээ. Эдгээр одод сөнөхдөө өөрийн агуулж байгаа бодисын ихэнх хэсгийг сансарт цацдаг. Ингээд эхлээд устөрөгч, бага хэмжээний гели агуулсан оддын хоорондох орон зай хүнд элементээр баяжжээ. Гэвч устөрөгч, гелигээс бусад элементүүд 2%-д ч хүрэхээргүй бага байлаа. Үүний дараа шинээр үүссэн одод эдгээр элементийг агуулсан хийнээс тогтсон тул [[гариг|гараг]], [[дагуул]], [[сүүлт од|сүүлт оддыг]] үүсгэх түүхий эдийг агуулж байдаг. Энэ байдал цааш үргэлжлэхэд оддын хоорондох зай хүнд элементээр баяжиж эхэлдэг. Манай нарны аймаг ч бас гараг үүсэхэд хэрэгцээтэй бодис бүхий мананцраас бий болсон юм. Өөрөөр хэлбэл манай Нарны аймаг, өмнө үүсээд сөнөсөн одноос үүссэн юм. == Гарагууд == {{Гол|Нарны аймгийн гаригууд}} Нарны аймаг найман гарагтай. Эдгээрийг хөрстэй болон хийн гэж хоёр бүлэгт хуваадаг. === Хөрстэй гараг === [[Файл:4_Terrestrial_Planets_Size_Comp_True_Color.png|thumb|right|upright|[[Буд]], [[Сугар]], [[Дэлхий]], [[Ангараг]]]] [[Хөрстэй гариг|Хөрстэй гарагт]] [[Буд]], [[Сугар]], [[Дэлхий]], [[Ангараг]] багтдаг. Эдгээр гарагууд хатуу, чулуурхаг гадаргуутай тул хөрст гараг гэдэг. === Хийн гараг === [[Файл:Gas giants in the solar system.jpg|thumb|right|upright|[[Бархасбадь]], [[Санчир]], [[Тэнгэрийн ван]], [[Далайн ван]]]] [[Хийн гариг|Хийн гараг]] болох [[Бархасбадь]], [[Санчир]], [[Тэнгэрийн ван]], [[Далайн ван]] нь их хэмжээний хийнээс тогтдог бөгөөд жижиг, хатуу цөмтэй байдаг. == Дагуулууд == {{Гол|Нарны аймгийн дагуулууд}} Аварга том гарагууд анх нягтрахдаа маш халуун байдаг. Иймээс одоогийн хэмжээтэй нь харьцуулахад илүү том байдаг байсан. Гараг үүсэх явцын төгсгөлд гарагийг бий болгосон хий, тоосонцруудын үлдэгдэл гарагийг тойрон эргэлдсээр байдаг. Цаг хугацаа өнгөрөхөд хийн ихэнх хэсгийг гараг залгиж эсвэл сансарт таран замхардаг. Үлдсэн хий, тоос нь нэг дор цугларч дагуулуудыг бий болгоно. Дагуулуудын ихэнх нь дээр өгүүлсэн маягаар бий болсон гэж үздэг ч зарим нь гараг бий болсны дараа гаднаас нэгдсэн нь ч бий. Энэ дагуулуудын тойрог зам нь маш нягт элипс хэлбэртэй бөгөөд бусад дагуултай харьцуулахад өөр байдаг. Үүнд [[Поебе]], [[Тритон]] болон хэд хэдэн бяцхан дагуулууд багтдаг. Ангараг гарагийн дагуул [[Побос]], [[Деймос|Деймосыг]] гараг үүссэний дараа нэгдсэн гэж үздэг. Хөрст гарагуудын дагуулууд бүгдээрээ нэг бол гараг бий болсны дараа нэгдсэн эсвэл мөргөлдсөнөөс болж үүссэн байна. Энэ нь аварга том хийн гарагуудын эргэн тойронд л дагуул үүсдэг гэсэн таамаглалыг нотолж байгаа юм. == Бага гараг == {{Гол|Бага гариг}} Бага гарагууд хөрст болон хийн гарагуудын хоорондох [[Бага гаригийн бүс]]эд оршдог. Энэ бүсэд гараг болж нэгдэхүйц том хэмжээний сансрын биет байдаггүй. Эдний нийт масс нь Сарныхаас ч бага юм. Нарны аймгийн гарагуудын хоорондох зайг авч үзвэл Нарнаас холдох тусам тодорхой дараалалтай байгааг ажиглаж болно. Гараг бүрийн тойрог зам нь өмнөхөөсөө 75%-иар илүү өргөн байдаг. Үүнээс харахад Бага гарагийн бүс оронд мөн гараг байх ёстой мэт. Гэхдээ тодорхой баталгаа байхгүй. Харин зарим нэг гараг судлаач эрдэмтэдийн үзэж байгаагаар урьд нь энд нэг гараг үүсч байгаад Бархасбадь гарагийн хүчтэй татах хүчинд автан хэдэн хэсэг болж таржээ. Мөн энд гараганцрууд нэг дор бөөгнөрөөгүй тул ямар нэг гараг үүсээгүй гэж үздэг. == Сүүлт од == {{Гол|Сүүлт од}} [[Дэлхий ван|Дэлхий вангийн]] цаад талд гараг үүссэний дараа үлдсэн бодисоос тогтсон нэгэн бүс байдаг. Энэ бүсэд тус бүр нь 1 км буюу үүнээс илүү диаметртэй, 200 сая сансрын биет байгааг тооцоолон гаргажээ. [[Куйперийн бүс]] гэж нэрлэсэн энэ бүсэд Дэлхий ван, түүний дагуул [[Чарон]] ч ордог. Мөн Далай вангийн дагуул [[Тритон]] ч энэ бүсийн гишүүн юм. Эдгээр дагуулууд уг бүсийн хамгийн том хэмжээтэй нь ажээ. Сүүлт одууд тойрог замаасаа гарч Нарны аймаг руу чиглэх нь уг сүүлт одод хоорондоо мөргөлдөн тогтворгүй байдал үүсгэснээс болдог. Богино хугацааны сүүлт одууд (ойролцоогоор 100 жилд нэг удаа) ихэнхдээ Куйперийн бүсээс ирдэг. Харин урт хугацааны давтамжтай ирдэг сүүлт одууд өөр бүсээс ирдэг гэж таамаглаж байна. [[1950]] онд одон орон судлаач [[Жан Хендрик Оорт]] энэ талаар нэгэн таамаглал дэвшүүлжээ. Түүний таамаглалын дагуу эдгээр сүүлт одууд Нарны системийг бүхэлд нь бүрхсэн нэг бүсээс ирдэг ажээ. [[Оортын үүл]] гэж нэрлэсэн энэ бүс бидэнд харагддагүй боловч урт хугацааны давтамжтай ирдэг сүүлт одууд энэ бүсийн талаар мэдээлэл авчирдаг. Оортын үүл бий болсон явцыг дараах маягаар тайлбарладаг. [[Бархасбадь]] зэрэг аварга том гарагууд дэргэдүүр нь өнгөрөхийг завдсан гараганцруудыг хүч султай тойрог замд оруулан тогтоон барьдаг. Заримдаа эдгээр биетүүд Нарны татах хүчнээс мултран сансар руу ахиж эргэж ирэхгүйгээр оддог. Харин ихэнх нь Нарны татах хүчнээс салж чадалгүй хүч султай тойрог замаар тойрон эргэлдсээр байдаг. Нарнаас хол байдаг мөн, хурд багатай тул ихэнхдээ Оортын үүлэнд байрлацгаана. Оортын үүлийг тойруулан тойрог зурахад гадиус буюу Нар хүртэлх урт нь нэг гэрлийн жил байдаг. Үүнээс цааш Нарны аймгийн хил төгсч, оддын орчин эхэлдэг гэж хэлж болно. == Эшлэл == {{reflist}} == Мөн үзэх == * [[Нарны аймгийн биетүүд]] == Гадаад холбоос == * [http://solarsystem.nasa.gov/index.cfm Нарны аймгийн НАСА-гийн судалгааны] [http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview дүрслэл] * [http://space.jpl.nasa.gov Нарны аймгийн НАСА-гийн симулятор] {{Commonscat|Solar system}} {{Нарны аймаг}} [[Ангилал:Нарны аймаг| ]] [[Ангилал:Одон орон]] g2mlt0hcrtm6jzq0qrhd9ya6n2z0ym8 Тариат сум 0 4280 855801 851003 2026-05-07T08:53:56Z Tugch 94724 Нэрэмжит хүмүүс хэсэгт нэмсэн. 855801 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Тариат сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠲᠠᠷᠢᠶ᠋ᠠᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = Тариат сумын төвийн байдал хойд талаасаа | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Архангайн Тариат.png | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag arkhangai aimag 2014.svg}} [[Архангай аймаг|Архангай]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Хорго | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3477.3 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 5,064 | population_density_km2 = 1.4 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} [[Зураг:Tariat.JPG|right|thumb|Тариат сумын төв, [[Хорго]] галт уулын лааваар бүрхэгдсэн тал]] '''Тариат сум''' нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] баруун хойд хэсэгт оршдог, байгалийн өвөрмөц тогтоцтой, Хорго галт уул болон [[Тэрхийн цагаан нуур]]ын бүс нутгийг хамарсан онцгой газарзүйн байрлалтай сум юм. Сумын төв нь '''Хорго''' багт байрладаг бөгөөд аймгийн төв Цэцэрлэг хотоос 166 км зайтай оршино. Тус сумын газар нутаг, нөөц, үйлдвэрлэлийн хэмжээ нэмэгдсэн төдийгүй төрийн үйлчилгээний цар хүрээ ч ихээхэн тэлсэн билээ. Тариат сум нь эдүгээ аймагтаа хүн ам, эдийн засгийн баазаараа томоохонд тооцогдох засаг захиргааны нэгж болон өргөжин хөгжсөөр байна<ref name=":0">{{Cite web|title=ТАНИЛЦУУЛГА – Архангай аймгийн Тариат сумын ЗДТГ|url=https://tariat.ar.gov.mn/2024/03/21/%d1%82%d0%b0%d0%bd%d0%b8%d0%bb%d1%86%d1%83%d1%83%d0%bb%d0%b3%d0%b0/|date=2024-03-21|access-date=2026-01-30|language=en-US}}</ref>. == Түүх == Тариат сум нь 1923 оны 5 дугаар сард анх байгуулагдсан<ref>{{Cite web|title=Архангай аймгийн Тариат сум|url=https://www.gov.mn/mn/organization/Tariat_sum|website=Монгол Улсын Засгийн Газар|access-date=2026-01-30|language=mn}}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1962 онд Мөрөн сум татан буугдаж, Тариат сумтай нэгтгэгдэн сумын төвийг '''Хорго''' руу нүүлгэн төвлөрүүлжээ. Ийнхүү сумын газар нутаг болон нөөц, төрийн үйлчилгээний цар хүрээ тэлсэн байна<ref name=":0" />. == Газар зүй == Архангай аймгийн баруун хэсэгт : * Архангай аймгийн төвөөс 166 км, * Улаанбаатар хотоос 650 км –т оршдог. Тус сум нь Архангай аймгийн Өндөр-Улаан, Чулуут, Хангай, Цахир, Хөвсгөл аймгийн Галт, Жаргалант сумуудтай хиллэдэг<ref name=":0" />. Сумын хойд хэсгийг Тарвагатайн нуруу, өмнөд болон зүүн хэсгийг Тэрх, Чулуут голын хөндий эзэлдэг. Тус сумын нутаг дэвсгэрт Тэрх, Чулуут, Суман, Хөнжил зэрэг голууд болон [[Тэрхийн цагаан нуур]], Хөдөө нуур зэрэг нуурууд оршино. Тариат нь Хангайн нурууны галт уулын бүсэнд байрладаг бөгөөд байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий хүрмэн чулуу, ангал, лавын урсгалын тогтоц элбэгтэй<ref name=":0" />. == Цаг уурын нөхцөл == Тариат сум нь өндөр уулын бүсэд оршдог учир цаг уурын эрс тэс уур амьсгалтай. Энд удаан үргэлжлэх хүйтэн өвөл, үе үе цочир хүйтрэл болтлоо сэрүүсдэг богино зун, өдөр нь нилээд халж, шөнө нь их хөрөх, салхины хүч өдөр ширүүсэн шөнө намдах, хур, чийг ихэнхдээ дутмаг байх зэрэг эх газрын уур амьсгалын эрс тэс үндсэн шинж тодорхой илрэхээс гадна уул, нуруу, тал хөндий зэрэг газрын гадаргын хэлбэрээс шалтгаалан уур амьсгал газар бүр харилцан адилгүй байдаг<ref name=":0" />. Зундаа 25-38 хэм хүртэл халж, өвөлдөө 32-41 хэм хүртэл хүйтэрдэг. Жилийн дундаж температур 6,7 сард 24 хэм дулаан, 1,2 сард -26 хэм хүйтэн байх ба жилд дунджаар 280-300мм орчим хур тунадас ордог. Хамгийн их хур тунадас 1 ба 7 сард ордог. Гол төлөв баруун хойд зүгийн салхи зонхилдог. Салхины дундаж хурд 3-5м/сек, хамгийн их салхитай сарууд 4,5 сар юм. Салхины хамгийн их хурд нь 17м/сек хүрдэг.   Сүүлийн жилүүдэд зундаа үе үе халуун болж бороо хур бага богино зун, урт хавар намар болох болсон нь байгалийн экологийн өөрчлөлттэй  шууд холбоотой юм<ref name=":0" />. == Хүн ам == Үндэсний статистикийн хорооны мэдээлэлд тулгуурласан хүн амын тоо (оршин суугаа хүн ам)<ref>{{Cite web|title=Archangaj (Province, Mongolia) - Population Statistics, Charts, Map and Location|url=https://www.citypopulation.de/en/mongolia/admin/265__archangaj/|website=www.citypopulation.de|access-date=2026-01-30|language=en}}</ref>: {| class="wikitable" ! Он !! Хүн ам |- | 2020 || 4960 |- | 2021 || 4980 |- |2024 |5085<ref>{{Cite web|title=ЗАСАГ ЗАХИРГАА, ХҮН АМ – Архангай аймгийн Тариат сумын ЗДТГ|url=https://tariat.ar.gov.mn/2024/03/21/%d0%b7%d0%b0%d1%81%d0%b0%d0%b3-%d0%b7%d0%b0%d1%85%d0%b8%d1%80%d0%b3%d0%b0%d0%b0-%d1%85%d2%af%d0%bd-%d0%b0%d0%bc/|date=2024-03-21|access-date=2026-01-30|language=en-US}}</ref> |} == Захиргааны нэгж == Тариат сум нь дараах 7 багтай<ref>{{Cite web|title=Архангай - Тариат сум :: www.touristinfocenter.mn|url=https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=75|website=www.touristinfocenter.mn|access-date=2026-01-30|language=en|first=Аяллын андууд|last=ХХК}}</ref>: * Тэрх * Цагааннуур * Хорго * Суман * Бөөрөлжүүт * Мөрөн * Алтаад == Эдийн засаг == Тариат сумын эдийн засаг нь уламжлалт мал аж ахуй давамгайлдаг боловч сүүлийн жилүүдэд аялал жуулчлал, жижиг дунд үйлдвэрлэл, орон нутгийн төсөл хөтөлбөрүүдийн нөлөөгөөр салбарын бүтцийг өргөжүүлэх хандлагатай болж байна. * Мал аж ахуй Тус сумын эдийн засгийн үндсэн тулгуур нь мал аж ахуй бөгөөд 2025 оны байдлаар 189,900 тоо толгой мал сүрэг бүртгэгдсэн нь сумын орлого, өрхийн үндсэн амьжиргааны эх үүсвэрийг бүрдүүлдэг. {| class="wikitable" | colspan="5" |Мал сүргийн тоо жилээр(мянга)<ref>{{Cite web|title=ҮСХ - Үндэсний статистикийн хороо|url=https://www.1212.mn/mn|website=ҮСХ|access-date=2026-02-02|language=mn-MN|last=ҮСХ}}</ref> |- |Бүс |2022 |2023 |2024 |2025 |- |Тариат | align="right" |286.8 | align="right" |203 | align="right" |167.2 | align="right" |189.9 |- |1-р баг, Тэрх | align="right" |50.9 | align="right" |33.9 | align="right" |27.3 | align="right" |30.5 |- |2-р баг, Цагааннуур | align="right" |43 | align="right" |30.4 | align="right" |25.4 | align="right" |27.8 |- |3-р баг, Хорго | align="right" |46.5 | align="right" |31.9 | align="right" |27.8 | align="right" |35.1 |- |4-р баг, Суман | align="right" |9.2 | align="right" |6.9 | align="right" |6.9 | align="right" |7.6 |- |5-р баг, Бөөрөлжүүт | align="right" |37.9 | align="right" |24.7 | align="right" |20.8 | align="right" |23.9 |- |6-р баг, Мөрөн | align="right" |64.9 | align="right" |51.3 | align="right" |42 | align="right" |44.3 |- |7-р баг, Алтайд | align="right" |34.3 | align="right" |24 | align="right" |17.1 | align="right" |20.7 |} * Аялал жуулчлал Тариат сум нь Хорго галт уул, Тэрхийн цагаан нуур зэрэг Монголын хамгийн олон жуулчин татдаг газруудыг хамардаг тул улирлын аялал жуулчлал эдийн засгийн чухал хэсэг болж өссөөр байна. Аялал жуулчлалын үйлчилгээний хүрээнд жуулчны бааз, гэр буудал, тээвэрлэлтийн үйлчилгээ, гар урлал, орон нутгийн бүтээгдэхүүний худалдаа зэрэг дэмжих салбарууд хөгжиж байна. == Эрүүл мэнд == Тус сумын эмнэлэг  нь Архангай аймгийн арын таван сумын эрүүл мэндийн үйлчилгээний төв болдог. 20 ортой эрхлэгч эмч 1, их эмч 7 мөн эмнэлгийн тусгай мэргэжилтнүүд ажиллаж байна<ref name=":0" />. == Нэрэмжит хүмүүс == Сумын дунд сургууль 1924 онд байгуулагдаж 2004 онд Монгол улсын Шадар сайд [[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж|Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдоржийн]] нэрэмжит болсон. Мөрөн багийн дунд сургуулийг Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн Ерөнхийлөгч, эрдэмтэн академич асан [[Баатарын Чадраа|Б.Чадраагийн]] нэрэмжит болгосон. <ref>{{Cite web|title=Мөрөн багийн ЕБС-ийг нэрэмжит болгох тухай|url=http://tariat.arkhangai.khural.mn/t/3863|website=tariat.arkhangai.khural.mn|access-date=2026-01-30|first=Онлайнсолюшнс|last=ХХК}}</ref> '''Цэгмидийн Намсрайжав''' [[Төрийн шагнал|Төрийн шагналт]], [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]], Монголын хөгжмийн театрыг үндэслэгчдийн нэг, удирдаач, хөгжмийн зохиолч.<ref>{{Citation |title=Цэгмидийн Намсрайжав |date=2023-10-12 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A6%D1%8D%D0%B3%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%B2&oldid=751636 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-05-07 |language=mn}}</ref> {{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Тариат сум| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум]] {{geo-stub}} {{Mongolia-stub}} 6vt2di8qvu7j06k6fwnmt532v4f3hts 855802 855801 2026-05-07T08:56:18Z Tugch 94724 Нэрэмжит хүмүүс хэсгийг сайжруулсан. 855802 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Тариат сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠲᠠᠷᠢᠶ᠋ᠠᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = Тариат сумын төвийн байдал хойд талаасаа | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Архангайн Тариат.png | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag arkhangai aimag 2014.svg}} [[Архангай аймаг|Архангай]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Хорго | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3477.3 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 5,064 | population_density_km2 = 1.4 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} [[Зураг:Tariat.JPG|right|thumb|Тариат сумын төв, [[Хорго]] галт уулын лааваар бүрхэгдсэн тал]] '''Тариат сум''' нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] баруун хойд хэсэгт оршдог, байгалийн өвөрмөц тогтоцтой, Хорго галт уул болон [[Тэрхийн цагаан нуур]]ын бүс нутгийг хамарсан онцгой газарзүйн байрлалтай сум юм. Сумын төв нь '''Хорго''' багт байрладаг бөгөөд аймгийн төв Цэцэрлэг хотоос 166 км зайтай оршино. Тус сумын газар нутаг, нөөц, үйлдвэрлэлийн хэмжээ нэмэгдсэн төдийгүй төрийн үйлчилгээний цар хүрээ ч ихээхэн тэлсэн билээ. Тариат сум нь эдүгээ аймагтаа хүн ам, эдийн засгийн баазаараа томоохонд тооцогдох засаг захиргааны нэгж болон өргөжин хөгжсөөр байна<ref name=":0">{{Cite web|title=ТАНИЛЦУУЛГА – Архангай аймгийн Тариат сумын ЗДТГ|url=https://tariat.ar.gov.mn/2024/03/21/%d1%82%d0%b0%d0%bd%d0%b8%d0%bb%d1%86%d1%83%d1%83%d0%bb%d0%b3%d0%b0/|date=2024-03-21|access-date=2026-01-30|language=en-US}}</ref>. == Түүх == Тариат сум нь 1923 оны 5 дугаар сард анх байгуулагдсан<ref>{{Cite web|title=Архангай аймгийн Тариат сум|url=https://www.gov.mn/mn/organization/Tariat_sum|website=Монгол Улсын Засгийн Газар|access-date=2026-01-30|language=mn}}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1962 онд Мөрөн сум татан буугдаж, Тариат сумтай нэгтгэгдэн сумын төвийг '''Хорго''' руу нүүлгэн төвлөрүүлжээ. Ийнхүү сумын газар нутаг болон нөөц, төрийн үйлчилгээний цар хүрээ тэлсэн байна<ref name=":0" />. == Газар зүй == Архангай аймгийн баруун хэсэгт : * Архангай аймгийн төвөөс 166 км, * Улаанбаатар хотоос 650 км –т оршдог. Тус сум нь Архангай аймгийн Өндөр-Улаан, Чулуут, Хангай, Цахир, Хөвсгөл аймгийн Галт, Жаргалант сумуудтай хиллэдэг<ref name=":0" />. Сумын хойд хэсгийг Тарвагатайн нуруу, өмнөд болон зүүн хэсгийг Тэрх, Чулуут голын хөндий эзэлдэг. Тус сумын нутаг дэвсгэрт Тэрх, Чулуут, Суман, Хөнжил зэрэг голууд болон [[Тэрхийн цагаан нуур]], Хөдөө нуур зэрэг нуурууд оршино. Тариат нь Хангайн нурууны галт уулын бүсэнд байрладаг бөгөөд байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий хүрмэн чулуу, ангал, лавын урсгалын тогтоц элбэгтэй<ref name=":0" />. == Цаг уурын нөхцөл == Тариат сум нь өндөр уулын бүсэд оршдог учир цаг уурын эрс тэс уур амьсгалтай. Энд удаан үргэлжлэх хүйтэн өвөл, үе үе цочир хүйтрэл болтлоо сэрүүсдэг богино зун, өдөр нь нилээд халж, шөнө нь их хөрөх, салхины хүч өдөр ширүүсэн шөнө намдах, хур, чийг ихэнхдээ дутмаг байх зэрэг эх газрын уур амьсгалын эрс тэс үндсэн шинж тодорхой илрэхээс гадна уул, нуруу, тал хөндий зэрэг газрын гадаргын хэлбэрээс шалтгаалан уур амьсгал газар бүр харилцан адилгүй байдаг<ref name=":0" />. Зундаа 25-38 хэм хүртэл халж, өвөлдөө 32-41 хэм хүртэл хүйтэрдэг. Жилийн дундаж температур 6,7 сард 24 хэм дулаан, 1,2 сард -26 хэм хүйтэн байх ба жилд дунджаар 280-300мм орчим хур тунадас ордог. Хамгийн их хур тунадас 1 ба 7 сард ордог. Гол төлөв баруун хойд зүгийн салхи зонхилдог. Салхины дундаж хурд 3-5м/сек, хамгийн их салхитай сарууд 4,5 сар юм. Салхины хамгийн их хурд нь 17м/сек хүрдэг.   Сүүлийн жилүүдэд зундаа үе үе халуун болж бороо хур бага богино зун, урт хавар намар болох болсон нь байгалийн экологийн өөрчлөлттэй  шууд холбоотой юм<ref name=":0" />. == Хүн ам == Үндэсний статистикийн хорооны мэдээлэлд тулгуурласан хүн амын тоо (оршин суугаа хүн ам)<ref>{{Cite web|title=Archangaj (Province, Mongolia) - Population Statistics, Charts, Map and Location|url=https://www.citypopulation.de/en/mongolia/admin/265__archangaj/|website=www.citypopulation.de|access-date=2026-01-30|language=en}}</ref>: {| class="wikitable" ! Он !! Хүн ам |- | 2020 || 4960 |- | 2021 || 4980 |- |2024 |5085<ref>{{Cite web|title=ЗАСАГ ЗАХИРГАА, ХҮН АМ – Архангай аймгийн Тариат сумын ЗДТГ|url=https://tariat.ar.gov.mn/2024/03/21/%d0%b7%d0%b0%d1%81%d0%b0%d0%b3-%d0%b7%d0%b0%d1%85%d0%b8%d1%80%d0%b3%d0%b0%d0%b0-%d1%85%d2%af%d0%bd-%d0%b0%d0%bc/|date=2024-03-21|access-date=2026-01-30|language=en-US}}</ref> |} == Захиргааны нэгж == Тариат сум нь дараах 7 багтай<ref>{{Cite web|title=Архангай - Тариат сум :: www.touristinfocenter.mn|url=https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=75|website=www.touristinfocenter.mn|access-date=2026-01-30|language=en|first=Аяллын андууд|last=ХХК}}</ref>: * Тэрх * Цагааннуур * Хорго * Суман * Бөөрөлжүүт * Мөрөн * Алтаад == Эдийн засаг == Тариат сумын эдийн засаг нь уламжлалт мал аж ахуй давамгайлдаг боловч сүүлийн жилүүдэд аялал жуулчлал, жижиг дунд үйлдвэрлэл, орон нутгийн төсөл хөтөлбөрүүдийн нөлөөгөөр салбарын бүтцийг өргөжүүлэх хандлагатай болж байна. * Мал аж ахуй Тус сумын эдийн засгийн үндсэн тулгуур нь мал аж ахуй бөгөөд 2025 оны байдлаар 189,900 тоо толгой мал сүрэг бүртгэгдсэн нь сумын орлого, өрхийн үндсэн амьжиргааны эх үүсвэрийг бүрдүүлдэг. {| class="wikitable" | colspan="5" |Мал сүргийн тоо жилээр(мянга)<ref>{{Cite web|title=ҮСХ - Үндэсний статистикийн хороо|url=https://www.1212.mn/mn|website=ҮСХ|access-date=2026-02-02|language=mn-MN|last=ҮСХ}}</ref> |- |Бүс |2022 |2023 |2024 |2025 |- |Тариат | align="right" |286.8 | align="right" |203 | align="right" |167.2 | align="right" |189.9 |- |1-р баг, Тэрх | align="right" |50.9 | align="right" |33.9 | align="right" |27.3 | align="right" |30.5 |- |2-р баг, Цагааннуур | align="right" |43 | align="right" |30.4 | align="right" |25.4 | align="right" |27.8 |- |3-р баг, Хорго | align="right" |46.5 | align="right" |31.9 | align="right" |27.8 | align="right" |35.1 |- |4-р баг, Суман | align="right" |9.2 | align="right" |6.9 | align="right" |6.9 | align="right" |7.6 |- |5-р баг, Бөөрөлжүүт | align="right" |37.9 | align="right" |24.7 | align="right" |20.8 | align="right" |23.9 |- |6-р баг, Мөрөн | align="right" |64.9 | align="right" |51.3 | align="right" |42 | align="right" |44.3 |- |7-р баг, Алтайд | align="right" |34.3 | align="right" |24 | align="right" |17.1 | align="right" |20.7 |} * Аялал жуулчлал Тариат сум нь Хорго галт уул, Тэрхийн цагаан нуур зэрэг Монголын хамгийн олон жуулчин татдаг газруудыг хамардаг тул улирлын аялал жуулчлал эдийн засгийн чухал хэсэг болж өссөөр байна. Аялал жуулчлалын үйлчилгээний хүрээнд жуулчны бааз, гэр буудал, тээвэрлэлтийн үйлчилгээ, гар урлал, орон нутгийн бүтээгдэхүүний худалдаа зэрэг дэмжих салбарууд хөгжиж байна. == Эрүүл мэнд == Тус сумын эмнэлэг  нь Архангай аймгийн арын таван сумын эрүүл мэндийн үйлчилгээний төв болдог. 20 ортой эрхлэгч эмч 1, их эмч 7 мөн эмнэлгийн тусгай мэргэжилтнүүд ажиллаж байна<ref name=":0" />. == Нэрэмжит хүмүүс == Сумын дунд сургууль 1924 онд байгуулагдаж 2004 онд Монгол улсын Шадар сайд [[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж|Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдоржийн]] нэрэмжит болсон. '''Баатарын Чадраа''' Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн Ерөнхийлөгч, эрдэмтэн академич юм. Мөрөн багийн дунд сургуулийг Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн Ерөнхийлөгч, эрдэмтэн академич асан [[Баатарын Чадраа|Б.Чадраагийн]]<ref>{{Citation |title=Баатарын Чадраа |date=2023-11-27 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%B0&oldid=763361 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-05-07 |language=mn}}</ref>нэрэмжит болгосон. <ref>{{Cite web|title=Мөрөн багийн ЕБС-ийг нэрэмжит болгох тухай|url=http://tariat.arkhangai.khural.mn/t/3863|website=tariat.arkhangai.khural.mn|access-date=2026-01-30|first=Онлайнсолюшнс|last=ХХК}}</ref> '''Цэгмидийн Намсрайжав''' [[Төрийн шагнал|Төрийн шагналт]], [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]], Монголын хөгжмийн театрыг үндэслэгчдийн нэг, удирдаач, хөгжмийн зохиолч.<ref>{{Citation |title=Цэгмидийн Намсрайжав |date=2023-10-12 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A6%D1%8D%D0%B3%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%B2&oldid=751636 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-05-07 |language=mn}}</ref> {{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Тариат сум| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум]] {{geo-stub}} {{Mongolia-stub}} essvddyezkeol6xyjpfxm2lrg5jutcs 855803 855802 2026-05-07T08:57:57Z Tugch 94724 Нэрэмжит хүмүүс хэсгийг сайжруулсан. 855803 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Тариат сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠲᠠᠷᠢᠶ᠋ᠠᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = Тариат сумын төвийн байдал хойд талаасаа | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Архангайн Тариат.png | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag arkhangai aimag 2014.svg}} [[Архангай аймаг|Архангай]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Хорго | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3477.3 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 5,064 | population_density_km2 = 1.4 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} [[Зураг:Tariat.JPG|right|thumb|Тариат сумын төв, [[Хорго]] галт уулын лааваар бүрхэгдсэн тал]] '''Тариат сум''' нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] баруун хойд хэсэгт оршдог, байгалийн өвөрмөц тогтоцтой, Хорго галт уул болон [[Тэрхийн цагаан нуур]]ын бүс нутгийг хамарсан онцгой газарзүйн байрлалтай сум юм. Сумын төв нь '''Хорго''' багт байрладаг бөгөөд аймгийн төв Цэцэрлэг хотоос 166 км зайтай оршино. Тус сумын газар нутаг, нөөц, үйлдвэрлэлийн хэмжээ нэмэгдсэн төдийгүй төрийн үйлчилгээний цар хүрээ ч ихээхэн тэлсэн билээ. Тариат сум нь эдүгээ аймагтаа хүн ам, эдийн засгийн баазаараа томоохонд тооцогдох засаг захиргааны нэгж болон өргөжин хөгжсөөр байна<ref name=":0">{{Cite web|title=ТАНИЛЦУУЛГА – Архангай аймгийн Тариат сумын ЗДТГ|url=https://tariat.ar.gov.mn/2024/03/21/%d1%82%d0%b0%d0%bd%d0%b8%d0%bb%d1%86%d1%83%d1%83%d0%bb%d0%b3%d0%b0/|date=2024-03-21|access-date=2026-01-30|language=en-US}}</ref>. == Түүх == Тариат сум нь 1923 оны 5 дугаар сард анх байгуулагдсан<ref>{{Cite web|title=Архангай аймгийн Тариат сум|url=https://www.gov.mn/mn/organization/Tariat_sum|website=Монгол Улсын Засгийн Газар|access-date=2026-01-30|language=mn}}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1962 онд Мөрөн сум татан буугдаж, Тариат сумтай нэгтгэгдэн сумын төвийг '''Хорго''' руу нүүлгэн төвлөрүүлжээ. Ийнхүү сумын газар нутаг болон нөөц, төрийн үйлчилгээний цар хүрээ тэлсэн байна<ref name=":0" />. == Газар зүй == Архангай аймгийн баруун хэсэгт : * Архангай аймгийн төвөөс 166 км, * Улаанбаатар хотоос 650 км –т оршдог. Тус сум нь Архангай аймгийн Өндөр-Улаан, Чулуут, Хангай, Цахир, Хөвсгөл аймгийн Галт, Жаргалант сумуудтай хиллэдэг<ref name=":0" />. Сумын хойд хэсгийг Тарвагатайн нуруу, өмнөд болон зүүн хэсгийг Тэрх, Чулуут голын хөндий эзэлдэг. Тус сумын нутаг дэвсгэрт Тэрх, Чулуут, Суман, Хөнжил зэрэг голууд болон [[Тэрхийн цагаан нуур]], Хөдөө нуур зэрэг нуурууд оршино. Тариат нь Хангайн нурууны галт уулын бүсэнд байрладаг бөгөөд байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий хүрмэн чулуу, ангал, лавын урсгалын тогтоц элбэгтэй<ref name=":0" />. == Цаг уурын нөхцөл == Тариат сум нь өндөр уулын бүсэд оршдог учир цаг уурын эрс тэс уур амьсгалтай. Энд удаан үргэлжлэх хүйтэн өвөл, үе үе цочир хүйтрэл болтлоо сэрүүсдэг богино зун, өдөр нь нилээд халж, шөнө нь их хөрөх, салхины хүч өдөр ширүүсэн шөнө намдах, хур, чийг ихэнхдээ дутмаг байх зэрэг эх газрын уур амьсгалын эрс тэс үндсэн шинж тодорхой илрэхээс гадна уул, нуруу, тал хөндий зэрэг газрын гадаргын хэлбэрээс шалтгаалан уур амьсгал газар бүр харилцан адилгүй байдаг<ref name=":0" />. Зундаа 25-38 хэм хүртэл халж, өвөлдөө 32-41 хэм хүртэл хүйтэрдэг. Жилийн дундаж температур 6,7 сард 24 хэм дулаан, 1,2 сард -26 хэм хүйтэн байх ба жилд дунджаар 280-300мм орчим хур тунадас ордог. Хамгийн их хур тунадас 1 ба 7 сард ордог. Гол төлөв баруун хойд зүгийн салхи зонхилдог. Салхины дундаж хурд 3-5м/сек, хамгийн их салхитай сарууд 4,5 сар юм. Салхины хамгийн их хурд нь 17м/сек хүрдэг.   Сүүлийн жилүүдэд зундаа үе үе халуун болж бороо хур бага богино зун, урт хавар намар болох болсон нь байгалийн экологийн өөрчлөлттэй  шууд холбоотой юм<ref name=":0" />. == Хүн ам == Үндэсний статистикийн хорооны мэдээлэлд тулгуурласан хүн амын тоо (оршин суугаа хүн ам)<ref>{{Cite web|title=Archangaj (Province, Mongolia) - Population Statistics, Charts, Map and Location|url=https://www.citypopulation.de/en/mongolia/admin/265__archangaj/|website=www.citypopulation.de|access-date=2026-01-30|language=en}}</ref>: {| class="wikitable" ! Он !! Хүн ам |- | 2020 || 4960 |- | 2021 || 4980 |- |2024 |5085<ref>{{Cite web|title=ЗАСАГ ЗАХИРГАА, ХҮН АМ – Архангай аймгийн Тариат сумын ЗДТГ|url=https://tariat.ar.gov.mn/2024/03/21/%d0%b7%d0%b0%d1%81%d0%b0%d0%b3-%d0%b7%d0%b0%d1%85%d0%b8%d1%80%d0%b3%d0%b0%d0%b0-%d1%85%d2%af%d0%bd-%d0%b0%d0%bc/|date=2024-03-21|access-date=2026-01-30|language=en-US}}</ref> |} == Захиргааны нэгж == Тариат сум нь дараах 7 багтай<ref>{{Cite web|title=Архангай - Тариат сум :: www.touristinfocenter.mn|url=https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=75|website=www.touristinfocenter.mn|access-date=2026-01-30|language=en|first=Аяллын андууд|last=ХХК}}</ref>: * Тэрх * Цагааннуур * Хорго * Суман * Бөөрөлжүүт * Мөрөн * Алтаад == Эдийн засаг == Тариат сумын эдийн засаг нь уламжлалт мал аж ахуй давамгайлдаг боловч сүүлийн жилүүдэд аялал жуулчлал, жижиг дунд үйлдвэрлэл, орон нутгийн төсөл хөтөлбөрүүдийн нөлөөгөөр салбарын бүтцийг өргөжүүлэх хандлагатай болж байна. * Мал аж ахуй Тус сумын эдийн засгийн үндсэн тулгуур нь мал аж ахуй бөгөөд 2025 оны байдлаар 189,900 тоо толгой мал сүрэг бүртгэгдсэн нь сумын орлого, өрхийн үндсэн амьжиргааны эх үүсвэрийг бүрдүүлдэг. {| class="wikitable" | colspan="5" |Мал сүргийн тоо жилээр(мянга)<ref>{{Cite web|title=ҮСХ - Үндэсний статистикийн хороо|url=https://www.1212.mn/mn|website=ҮСХ|access-date=2026-02-02|language=mn-MN|last=ҮСХ}}</ref> |- |Бүс |2022 |2023 |2024 |2025 |- |Тариат | align="right" |286.8 | align="right" |203 | align="right" |167.2 | align="right" |189.9 |- |1-р баг, Тэрх | align="right" |50.9 | align="right" |33.9 | align="right" |27.3 | align="right" |30.5 |- |2-р баг, Цагааннуур | align="right" |43 | align="right" |30.4 | align="right" |25.4 | align="right" |27.8 |- |3-р баг, Хорго | align="right" |46.5 | align="right" |31.9 | align="right" |27.8 | align="right" |35.1 |- |4-р баг, Суман | align="right" |9.2 | align="right" |6.9 | align="right" |6.9 | align="right" |7.6 |- |5-р баг, Бөөрөлжүүт | align="right" |37.9 | align="right" |24.7 | align="right" |20.8 | align="right" |23.9 |- |6-р баг, Мөрөн | align="right" |64.9 | align="right" |51.3 | align="right" |42 | align="right" |44.3 |- |7-р баг, Алтайд | align="right" |34.3 | align="right" |24 | align="right" |17.1 | align="right" |20.7 |} * Аялал жуулчлал Тариат сум нь Хорго галт уул, Тэрхийн цагаан нуур зэрэг Монголын хамгийн олон жуулчин татдаг газруудыг хамардаг тул улирлын аялал жуулчлал эдийн засгийн чухал хэсэг болж өссөөр байна. Аялал жуулчлалын үйлчилгээний хүрээнд жуулчны бааз, гэр буудал, тээвэрлэлтийн үйлчилгээ, гар урлал, орон нутгийн бүтээгдэхүүний худалдаа зэрэг дэмжих салбарууд хөгжиж байна. == Эрүүл мэнд == Тус сумын эмнэлэг  нь Архангай аймгийн арын таван сумын эрүүл мэндийн үйлчилгээний төв болдог. 20 ортой эрхлэгч эмч 1, их эмч 7 мөн эмнэлгийн тусгай мэргэжилтнүүд ажиллаж байна<ref name=":0" />. == Нэрэмжит хүмүүс == '''Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж''' [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] төрийн зүтгэлтэн, Монгол Улсын Шадар сайд (1990-1996). Сумын дунд сургууль 1924 онд байгуулагдаж 2004 онд Монгол улсын Шадар сайд [[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж|Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдоржийн]]<ref>{{Citation |title=Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж |date=2025-04-11 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A7%D0%BE%D0%B9%D0%B6%D0%B8%D0%BB%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%9F%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%B6&oldid=815163 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-05-07 |language=mn}}</ref> нэрэмжит болсон. '''Баатарын Чадраа''' Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн Ерөнхийлөгч, эрдэмтэн академич юм. Мөрөн багийн дунд сургуулийг Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн Ерөнхийлөгч, эрдэмтэн академич асан [[Баатарын Чадраа|Б.Чадраагийн]]<ref>{{Citation |title=Баатарын Чадраа |date=2023-11-27 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%B0&oldid=763361 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-05-07 |language=mn}}</ref>нэрэмжит болгосон. <ref>{{Cite web|title=Мөрөн багийн ЕБС-ийг нэрэмжит болгох тухай|url=http://tariat.arkhangai.khural.mn/t/3863|website=tariat.arkhangai.khural.mn|access-date=2026-01-30|first=Онлайнсолюшнс|last=ХХК}}</ref> '''Цэгмидийн Намсрайжав''' [[Төрийн шагнал|Төрийн шагналт]], [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]], Монголын хөгжмийн театрыг үндэслэгчдийн нэг, удирдаач, хөгжмийн зохиолч.<ref>{{Citation |title=Цэгмидийн Намсрайжав |date=2023-10-12 |url=https://mn.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A6%D1%8D%D0%B3%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%B9%D0%BD_%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D1%81%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%B2&oldid=751636 |work=Википедиа нэвтэрхий толь |access-date=2026-05-07 |language=mn}}</ref> {{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Тариат сум| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум]] {{geo-stub}} {{Mongolia-stub}} bp9jdhrsi83ynq7xc6nqmrsmqyk81fw Компьютерын гар 0 5898 855811 852399 2026-05-07T11:13:40Z ~2026-27654-07 104411 855811 wikitext text/x-wiki [[Файл:Alphanumeric_keyboard.jpg|thumb|Компьютерын гар дээрх товчлуур дарагдаж байна]] '''Гар''' ({{lang-en|Computer keyboard}}) нь [[гар]]аар товчлуур, товчнуудыг товшсоноор дохиолол дамжигдаж, [[компьютер]]т өгөгдөл оруулдаг тоноглол юм. Компьютерын гарнууд нь [[тэгш өнцөгт]] хэлбэртэй товчнуудын иж бүрдэл байдаг. Товчлуурууд дээр нь үсгүүдийг сийлсэн, хэвлэгдсэн, эсвэл наасан байдаг ба нэг товчлуурыг дарахад нэг бичигдсэн дүрсийг [[компьютерын дэлгэц]]энд дүрслэгдэнэ. Харин зарим үед нэг дүрсийг гаргахад 2 буюу түүнээс дээш товчлуурыг зэрэг эсвэл дараалуулан дарах ёстой болно. Мөн зарим товчлуурууд нь дүрсийг гаргахгүй, харин компьютер буюу гарны үйл ажиллагааны тохиргоог хийх зориулалттай байна. Гарт 101-ээс 130 товчлуур байдаг бөгөөд үүнд үсэгт буюу үсгэн мэдээллийг оруулах бичгийн машины үндсэн товчууд, тоо оруулах товчууд, тусгай үйлдлүүдийг хийх үүрэгтэй товчууд, дэлгэц дээр [[курсор|заагч]] удирдах товчнууд, мөн сүүлийн үеийн гаруудад буй дуу, бичлэгийн удирдах товчнууд зэрэг багтана. Компьютерын гар нь эртний бичгийн машины үлдэгдэл гэж үздэг ба анхны компьютерын гарыг 1868 онд Америкийн эрдэмтэн Кристофер Шолес анх бүтээсэн ба өөрөө хэвлэлийн газрын бичээч байсан. Анхны компьютерын гар англи хэлний үсгийн дарааллаар байсан ба дугуй хэлбэртэй дээр төмрөөр сийлсэн үсэгтэй бичихэд их хүндрэлтэй, нэг нэгэндээ тулан удаан байлаа. Кристофер Шолес 5 жил оролдсоны эцэст одоогийн бидний хэрэглэж буй QWERTY үсгийн дараалалтай, бичихэд илүү амар төгөлдөр хуур шиг хэлбэртэй болгосон. Одоогийн бидний хэрэглэж буй компьютерын гар нь олон янзын хэлбэртэй, дарахад эвтэйхэн, хурдан бичих боломжтой, олон үйлдэл давхар хүлээн авах чадвартай, авсаархан, төрөл бүрийн тоног төхөөрөмжтэй холбож болдог, утасгүй, өнгө өнгийн, үзэмжтэй, хүмүүсийн хэрэгцээнд тохирсон төрөл бүрийн хэв маяг онцлогтой. [[Файл:Hebkeyboard.JPG|thumb|200px|A [[Hebrew keyboard]] lets the user type in both [[Hebrew language|Hebrew]] and the [[Latin alphabet]].]] [[Файл:Greek Keyboard (Macbook Pro).jpg|thumb|200px|A Greek keyboard lets the user type in both [[Greek language|Greek]] and the [[Latin alphabet]] ([[Macbook Pro]]).]] [[Файл:Ctl wndws alt.jpg|thumb|150px|right|The [[Control key|Control]] and [[Alt key|Alt]] keys are important modifier keys.]] [[Файл:Space-cadet.jpg|thumb|150px|right|A [[Space-cadet keyboard]] has many modifier keys.]] ==Мөн үзнэ үү== * [[Дижитал үзэг]] * [[Сайжруулсан гар]] * [[Эргономик гар]] * [[Түлхүүр цоолтуур]] * [[Гартай компьютер]] * [[Гарын байрлал]] * [[Металл гар]] * [[Давхарласан гар]] * [[Давтагдсан суналтын гэмтэл]] * [[Хайч унтраалга]] * [[Стенотип]] * [[Гарын товчлолын хүснэгт]] * [[Гарын хамгаалагч]] ==Тэмдэглэл ба лавлагаа== {{reflist}} == Гадаад холбоос == {{Commons|Keyboard}} * {{HowStuffWorks|keyboard|How Computer Keyboards Work}} * [http://maven.smith.edu/~thiebaut/ArtOfAssembly/CH20/CH20-1.html "Art of Assembly Language: Chapter Twenty": The PC Keyboard] * [http://www.dribin.org/dave/keyboard/one_html/ Keyboard matrix circuits] * ''[[PC World (magazine)|PC World]]''. "[http://www.pcworld.com/article/139100/the_10_worst_pc_keyboards_of_all_time.html The 10 worst PC Keyboards of All Time]". {{Keyboard}} {{Keyboard keys}} {{Basic computer components}} {{DEFAULTSORT:Keyboard (Computing)}} [[Ангилал:Товчлуур (оролтын төхөөрөмж)| ]] [[Ангилал:Бичгийн техник]] [[Ангилал:Компьютерын техник хангамж]] dh5mrokdm1d3t5fdrj4s53jv8hdfyx6 Шатдаг занар 0 7045 855780 855372 2026-05-06T16:43:18Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855780 wikitext text/x-wiki [[Файл:Oilshale.jpg|thumb|Шатдаг занараар гал түлж буй нь]] [[Файл:OilShaleEstonia.jpg|thumb]] [[Файл:OilShaleFossilsEstonia.jpg|thumb]] '''Шатдаг занар''' нь органик бодисын ([[кероген]]) өндөр агуулга бүхий нарийн ширхэгтэй [[чулуу|тунамал чулуулаг]] юм. Шатдаг занараас [[газрын тос|түүхий газрын тостой]] төстэй найрлага бүхий шингэн [[нүүрсустөрөгч]] гарган авч болно. Шатдаг занар нь геологийн нэр томъёоны хувьд [[занар]]аас өөр чулуулаг бөгөөд, шатдаг занараас гарган авсан тос нь газрын тосноос бага зэрэг ялгаатай байна<ref name=wec74>WEC (2004), p. 74</ref>. Шатдаг занар нь харьцангуй өргөн тархалттай [[ашигт малтмал]] бөгөөд томоохон ордууд [[АНУ]], [[Бразил]], [[БНХАУ]], [[Эстони]]д байдаг. Дэлхийн шатдаг занарын нөөц (газрын тосонд шилжүүлсэн нөөц) 2.8–3.3 трилион (2.8–3.3&nbsp;x&nbsp;10<sup>12</sup>) [[баррель]] байна<ref name=wec101>WEC (2007), p. 101-102</ref><ref name=aeo2006>{{cite paper | title = Annual Energy Outlook 2006 | publisher = [[Energy Information Administration]] | date = February 2006 | url = http://www.eia.doe.gov/oiaf/aeo/pdf/0383(2006).pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-22}} </ref><ref name=andrews>{{cite paper | last = Andrews | first = Anthony | title = Oil Shale: History, Incentives, and Policy | publisher = Congressional Research Service | date = [[2006-04-13]] | url = http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-06-25 }} {{Webarchiv|url=http://www.fas.org/sgp/crs/misc/RL33359.pdf |wayback=20191212111028 |text=Oil Shale: History, Incentives, and Policy |archiv-bot=2026-05-06 16:43:17 InternetArchiveBot }}</ref><ref name=unconventional> {{cite paper | title = NPR's National Strategic Unconventional Resource Model | publisher = [[United States Department of Energy]] | date = April 2006 | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NSURM_Documentation.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-07-09}}</ref>. Шатдаг занарыг нэрж (химийн аргаар боловсруулан) синтетик газрын тос, хий гарган авч болно. Энэ шингэн бүтээгдэхүүнийг "шатдаг занарын тос", "хий" гэж нэрлэнэ. Мөн шатдаг занарыг шууд түлш болгон хэрэглэж (шатааж) болохоос гадна химийн болон барилгын материалын түүхий эд болгон хэрэглэж болно<ref name=dyni> {{Cite paper | last =Dyni | first =John R. | title =Geology and resources of some world oil-shale deposits. Scientific Investigations Report 2005–5294 | publisher = U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey | year = 2006 | url = http://pubs.usgs.gov/sir/2005/5294/pdf/sir5294_508.pdf | format=PDF | accessdate =2007-07-09}} </ref>. Газрын тосны нөөц шавхагдаж, үнэ ихээр нэмэгдэж буй өнөө үед шатдаг занар нь газрын тосыг орлох эрчим хүчний эх үүсвэр гэж тооцогдож байгаа болно<ref name=evi>{{Cite paper | title = Energy Security of Estonia | publisher = Estonian Foreign Policy Institute | date = September 2006 | url = http://www.evi.ee/lib/Security.pdf | format = PDF | accessdate = 2007-10-20 }}</ref><ref name=doe>{{Cite web | title = Oil Shale Activities | publisher = [[United States Department of Energy]] | url = http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-08-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070813012953/http://www.fossil.energy.gov/programs/reserves/npr/NPR_Oil_Shale_Program.html | url-status = dead }}</ref>. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{Commonscat|Oil shale}} *[http://www.kirj.ee/oilshale/ Oil Shale. A Scientific-Technical Journal]. Estonian Academy Publishers. ISSN 0208-189X *[https://web.archive.org/web/20060925211118/http://energy.cr.usgs.gov/other/oil_shale/pubs_data.html Selected online oil shale publications by the U.S. Geological Survey] *[http://www.mrw.interscience.wiley.com/emrw/9783527306732/ueic/article/a18_101/current/html Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry article on oil shale]{{Dead link|date=Арван нэгдүгээр сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (requires registration). Retrieved on [[2007-08-04]] * {{cite book |name = Andersson |first = Astrid |name2 = Dahlman |first2 = Bertil |name3 = Gee |first3 = Sven |name4 = Snäll |title = The Scandinavian Alum Shales |year = 1985 |pages = 49 |url = http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |isbn = 9171583343 |accessdate = 2007-10-20 |archive-date = 2007-09-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070928003624/http://www.sgu.se/cgi-bin/egwcgi/53514/screen.tcl/name%3Dshow_record%26format%3Dbrief%26host%3Dgeoreg%26gattr1%3D%40attr+2%3D102%26entry1%3DThe+Scandinavian+Alum+Shales%26field1%3Dall%26logic1%3D%26attr1%3D%40attr+4%3D2%26page%3D1%26norec%3D1%26service%3Dsgu%26lang%3Deng |url-status = dead }} *{{cite web |url=http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |title=Estonian oil shale |author=Mihkel Koel |date=1999 |accessdate=2007-10-20 |archive-date=2007-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029040633/http://www.kirj.ee/oilshale/Est-OS.htm |url-status=dead }} *[https://web.archive.org/web/20080512001727/http://www.mines.edu/outreach/cont_ed/oilshale/index.html 27th Oil Shale Symposium] * {{cite web | author = Daniel Fine | Publisher = Heritage Foundation | title = Oil Shale: Toward a Strategic Unconventional Fuels Supply Policy | date = [[2007-03-08]] | url = http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071020200615/http://www.heritage.org/Research/EnergyandEnvironment/hl1015.cfm | url-status = dead }} * {{cite web | title = Statement Of Thomas Lonnie Assistant Director for Minerals, Realty & Resource Protection, Bureau of Land Management, U.S. Department of the Interior before the Senate Energy and Natural Resources Committee. Oversight Hearing on Oil Shale Development Efforts | date = [[2005-04-12]] | url = http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | accessdate = 2007-10-20 | archive-date = 2007-10-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025141852/http://www.doi.gov/ocl/2005/OilShaleDev.htm | url-status = dead }} [[Ангилал:Шатдаг занар| ]] [[Ангилал:Тунамал чулуулаг]] {{Energy-stub}} {{Geology-stub}} {{Geologic-formation-stub}} m0q6luw6zuzqgsghv9r0kgpxhjqlcci Словак хэл 0 8627 855768 855360 2026-05-06T12:54:03Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855768 wikitext text/x-wiki {{short description|Словак улсад голчлон ярьдаг Баруун славян хэл}} {{Инфобокс хэл | name = Словак хэл | altname = | nativename = {{lang|sk|slovenčina}}, {{lang|sk|slovenský jazyk}} | pronunciation = {{IPA-sk|ˈslɔʋentʂina|}}, {{IPA-sk|ˈslɔʋenskiː ˈjazik|}} | states = [[Словак]], [[Чех]], [[Унгар]], [[Карпатын Русь]], [[Славони]] болон [[Воеводина]]<ref>{{cite web | url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-url=https://web.archive.org/web/20171220044137/http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina | archive-date=20 December 2017 | title=Autonomous Province of Vojvodina &#124; Покрајинска влада }}</ref> | ethnicity = [[Словакчууд‎]], [[Панноны Русинчууд]] | speakers = Төрөлх: {{sigfig|5.206080|1}} сая | date = 2011–2021 | ref = e25 | speakers2 = Хоёрдогч: {{sigfig|2.045000|1}} сая<ref name=e25/> | speakers_label = Ярилцагчид | script = [[Латин бичиг|Латин]] ([[Словак цагаан толгой]])<br/>[[Словак брайл үсэг]]<br/>[[Кирилл үсэг|Кирилл]] ([[Панноны Русинчууд#Дүрэм ба цагаан толгой|Панноны Русин цагаан толгой]]) | familycolor = Энэтхэг-Европ | fam2 = [[Балт-Слав хэлнүүд|Балт-Слав]] | fam3 = [[Слав хэлнүүд|Слав]] | fam4 = [[Баруун Слав хэлнүүд|Баруун Слав]] | fam5 = [[Чех-Словак хэлнүүд|Чех-Словак]] | dia1 = [[Баруун Словак аялга|Баруун Словак]] | dia2 = [[Төв Словак аялга|Төв Словак]] | dia3 = [[Зүүн Словак аялга|Зүүн Словак]]<ref>{{Cite book |title=Brill Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics |last=Habijanec |first=Siniša |publisher=[[Brill Publishers]] |year=2020 |doi=10.1163/2589-6229_ESLO_COM_031961 |url=https://referenceworks.brill.com/display/db/eslo |editor-last=Greenberg |editor-first=Marc |chapter=Pannonian Rusyn |issn=2589-6229 |quote=The third theory defines Pannonian Rusyn as a West Slavic language originating in the East Slovak Zemplín and Šariš dialects and being a mixture of the two. It fits the linguistic data in the most consistent manner and has been accepted by an overwhelming majority of scholars in the field (Bidwell 1966; Švagrovský 1984; Witkowski 1984; Lunt 1998; Čarskij 2011) and verified by several comprehensive analyses of Pannonian Rusyn language data (Bidwell 1966; Lunt 1998; Čarskij 2011). |access-date=2024-04-01 |editor-last2=Grenoble |editor-first2=Lenore}}</ref> | nation = {{SVK}}<br>''{{EU}}''<br>{{flag|Воеводина}} ([[Серби]])<ref>{{cite web|url=http://www.vojvodina.gov.rs/en/autonomous-province-vojvodina|title=Autonomous Province of Vojvodina|publisher=Government of the Autonomous Province of Vojvodina|date=2013|access-date=25 May 2017}}</ref> | minority = {{CZE}}<ref>{{cite web | url=https://vlada.gov.cz/cz/ppov/rnm/narodnostni-mensiny---uvod-1361/ | title=Národnostní menšiny &#124; Vláda ČR }}</ref> <br>{{POL}}<ref name="7th EFNIL">{{cite conference |title=The relationship between official and minority languages in Poland |conference=7th Annual Conference: The Relationship between Official Languages and Regional and Minority Languages in Europe |location=Dublin, Ireland |publisher=European Federation of National Institutions for Language |last1=Pisarek |first1=Walery |date=2009 |page=18 |url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |access-date=28 November 2019 |archive-date=14 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214104352/http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |url-status=dead }} {{Webarchiv|url=http://www.efnil.org/documents/conference-publications/dublin-2009/16-Dublin-Pisarek-Mother.pdf |wayback=20191214104352 |text=The relationship between official and minority languages in Poland |archiv-bot=2026-05-06 12:54:03 InternetArchiveBot }}</ref><br>{{HUN}}<ref>{{cite web|author=<!--Not stated-->|title=Hungary needs to strengthen use of and access to minority languages|url=https://www.coe.int/en/web/european-charter-regional-or-minority-languages/home/-/asset_publisher/VzXuex45jmKt/content/hungary-needs-to-strengthen-use-of-and-access-to-minority-languages|publisher=[[Европын Зөвлөл]]|place=Strasbourg, France|date=14 December 2016|access-date=29 June 2020|quote=The following languages have been given special protection under the European Charter [in Hungary]: Armenian, Beas, Bulgarian, Croatian, German, Greek, Polish, Romani, Romanian, Ruthenian, Serbian, Slovak, Slovenian and Ukrainian.}}</ref><br> {{CRO}}<ref>{{cite web | url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2020_07_78_1484.html | title=Odluka o donošenju kurikuluma za nastavni predmet Slovački jezik i kultura u osnovnim i srednjim školama u Republici Hrvatskoj (Model C) }}</ref><ref>{{cite web | url=https://pravamanjina.gov.hr/nacionalne-manjine/nacionalne-manjine-u-republici-hrvatskoj/slovaci/369 | title=Slovaci }}</ref><br> {{ROM}}<ref>{{cite web | url=https://www.pukanec.sk/fotogaleria/navsteva-mesta-nadlak-24-26-8-2012.html#fgallery--21419-1 | title=Pukanec }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | title=Slováci v Rumunsku | access-date=2024-06-09 | archive-date=2024-01-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240127162600/http://www.slovacivrumunsku.sk/01-skol.php | url-status=dead }}</ref><ref>https://www.edu.ro/semnarea-programului-de-cooperare-%C3%AEn-domeniul-educa%C8%9Biei-%C3%AEntre-ministerul-educa%C8%9Biei-na%C8%9Bionale-din-0</ref><ref>{{cite web | url=https://www.slovenskezahranicie.sk/rumunsko/ | title=Rumunsko }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.bihon.ro/stirile-judetului-bihor/75-de-ani-de-invatamant-in-limba-slovaca-444889/ | title=75 de ani de invatamant in limba slovaca | date=16 September 2011 }}</ref> | agency = [[Соёлын яам (Словак)|Словакийн Соёлын Яам]] | iso1 = sk | iso2b = slo | iso2t = slk | iso3 = slk | glotto = slov1269 | glottorefname = Slovak | lingua = 53-AAA-db < [[West Slavic languages|53-AAA-b...–d]]<br/>(varieties: 53-AAA-dba to 53-AAA-dbs) | notice = IPA | map = Idioma eslovaco.PNG | mapcaption = {{Legend|#0080ff|Словак хэл нь олонхын хэл байдаг бүс нутгууд}} {{Legend|#88c4ff|Словак хэл нь цөөнхийн хэл байдаг бүс нутгууд}} }} '''Словак хэл''' (словак. ''slovenčina'', ''slovenská reč'') нь [[Словак|Бүгд Найрамдах Словак Улс]]ын [[албан ёсны хэл]] юм. [[Энэтхэг-Европын хэлний язгуур]], [[Слав хэлний бүлэг]]т багтана. Слав хэлний бүлэг дундаа [[чех хэл]], [[польш хэл]] зэрэгтэй хамт Баруун Слав хэлний дэд бүлэгт харьяалагдах бөгөөд ялангуяа чех хэлтэй төстэй учраас [[чех хэл|чех]], словак хэлээр ярилцагсад харилцан ойлголцдог байна. Хэлний код [[ISO 639]]-1 нь [[SK|sk]], ISO 639-2 нь SLO/SLK. Мөн словак хэл нь Европын Холбооны албан ёсны 24 хэлний нэг юм. Словак хэлээр Бүгд Найрамдах Словак улсад 5,2 сая орчим хүн харилцдаг. Бусад улсуудын хувьд АНУ-д 500 мянга, Чех улсад 320 мянга, Унгарт 110 мянга, [[Серби]]д 80 мянга, Румынд 22 мянга, Польшид 20 мянга, Канадад 20 мянга, Австрали, Украин, Болгар, Хорват зэрэг улсуудад 5,000 орчим ярилцагсад бий. Бичиг үсгийн хувьд [[латин үсэг]]т DZ, CH гэсэн нийлмэл үсгүүдийг нэмж хэрэглэхээс гадна [[өргөлтийн тэмдэг]] ашигладаг. == Словак утга зохиолын хэл == Словак үндэстэн бүрэлдэн тогтох үйл явцтай нягт холбоотой Словак утга зохиолын хэл нь 18-р зууны төгсгөл - 19-р зууны эхний хагаст үүссэн гэж үздэг. Шинээр бий болсон утга зохиолын словак хэл нь Словакчуудын амьдралд зөвхөн харилцааны хэрэгсэл, шинжлэх ухаан, уран зохиолын хэл төдийгүй үндэсний өвөрмөц байдлыг бэхжүүлэх, Словак үндэстнийг нэгтгэх, үндэсний соёлыг хөгжүүлэх хүчин зүйл болж ирсэн. Словакийн утга зохиолын хэл эцэст нь 19-р зууны хоёрдугаар хагаст үүссэн. 20-р зуунд хэлний хөгжилд Словакийн газар нутгийг [[Чех улс]]<nowiki/>тай нэгтгэсэн нь ихээхэн нөлөөлсөн байна. Сүүлд 1993 онд тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Словак Улс байгуулагдсан нь олон нийтийн амьдралын бүхий л салбарт Словакийн утга зохиолын хэл бүрэн хөгжих нөхцөлийг бүрдүүлээд байна. == Үгсийн сан == Словак хэлний үгсийн сангийн үндэс нь эртний слав хэлний үгсийн сангаас гаралтай. Словак хэл хөгжих явцад түүний үгсийн санг 30 гаруй хэлнээс зээлж авах замаар бүрдсэн байна. Хамгийн эртний зээлүүд нь [[Латин хэл|Латин]], [[Герман хэл|Герман]], [[Унгар хэл|Унгар]] хэлнээс орж ирсэн байдаг юм. Хэл хоорондын урт хугацааны харилцааны улмаас Герман, Унгарын зээлүүд олон зууны туршид янз бүрийн эрчимтэй Словак хэл рүү нэвтэрч байв. Баруун Европын хэлнүүдээс, ялангуяа орчин үед [[англи хэл]] нь Словак хэлний үгсийн санд хамгийн их нөлөө үзүүлж байна. Түүнчлэн [[Румын хэл|румын]], [[Франц хэл|франц]], [[Итали хэл|итали]] болон бусад хэлнээс зээлсэн үгс нь Словак хэлний үгсийн санд нэвтэрсэн. Славян хэлнүүдээс хамгийн их зээл авсан нь [[чех хэл]] юм. == Дүрэм == Үйл үг нь өгүүлэгдэхүүний тоо, хүйсээс хамаарч хувирна. Ерөнхийдөө өгүүлбэр нь SVO бүтэцтэй. 2 янзын өнгөрсөн цаг, 1 ирээдүй цагийн хэлбэртэй. == Аялга == Ерөнхийд нь 3 ангилж болно: * Зүүн Словак аялга * Төв Словак аялга * Баруун Словак аялга {{Словак хэлний цагаан толгой}} ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{Wikipedia|sk}} [[Ангилал:Словак хэл| ]] [[Ангилал:Европын Холбооны албаны хэл]] [[Ангилал:Дан ганц хэл]] [[Ангилал:Словакийн хэл]] [[Ангилал:Чехийн хэл]] [[Ангилал:Унгарын хэл]] [[Ангилал:Монтенегрогийн хэл]] [[Ангилал:Сербийн хэл]] [[Ангилал:Өрнөд славян хэлнүүд]] c002s88xw5p6koz6i60pg8sydh3j7rp Тегеран 0 8690 855772 849003 2026-05-06T13:37:49Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855772 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ираны нийслэл}} {{About|Иран нийслэлийн}} {{Инфобокс суурин | name = Тегеран | native_name = {{lang|fa|تهران}} | native_name_lang = | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Azadi Tower (29358497718).jpg | photo2a = Tehran end-year traffic, 19 March 2018 (13961228001006636570840100161167 81764) (cropped).jpg | photo2b = پل طبیعت تهران (cropped).jpg | photo3a = نمایی از شمس العماره.jpg | photo3b = National Garden, Tehran 07.jpg | photo4a = City Theater of Tehran 2019 6 (cropped).jpg | photo4b = Národní muzeum Íránu.jpg | spacing = 2 | color_border = white | color = white | size = 275 | foot_montage = Цагийн зүүний дагуу: [[Азади цамхаг]]; [[Табиат гүүр]] болон [[Альборзын нуруу|Альборз]]; [[Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн, Тегеран|Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэн]]; [[Ираны үндэсний музей|Үндэсний музей]]; [[Тегеран хотын театр|Хотын театр]]; [[Голестан ордон]] болон [[Милад цамхаг]] }} | image_caption = | image_seal = لوگو شهرداری تهران.svg | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | map_caption = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Иран Тегеран#Иран#Ази | pushpin_mapsize = | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = [[Иран]], Ази дахь байршил | coordinates = {{coord|35|41|21|N|51|23|20|E|region:IR-23_type:city(9,000,000)|display=inline,title}} | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Иран}} | subdivision_type1 = [[Ираны мужууд|Муж]] | subdivision_type2 = [[Ираны хошууд|Хошуу]] | subdivision_type3 = | subdivision_name1 = [[Тегеран муж|Тегеран]] | subdivision_name2 = [[Тегеран хошуу|Тегеран]]<br />[[Рай хошуу, Иран|Рай]]<br />[[Шемиранат хошуу|Шемиранат]] | leader_title = [[Тегераны хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Алиреза Закани]] | leader_title2 = [[Тегераны Исламын хотын зөвлөл|Хотын Зөвлөлийн дарга]] | leader_name2 = [[Мехди Хамран]] | area_footnotes = <ref>{{Cite web| url=https://tmicto.tehran.ir/Portals/0/Document/Amarname/NEW_PDF/AmarShahr/96-TehranStatisticalYearBook.pdf| title=City of Tehran Statisticalyearbook| access-date=2021-04-13| archive-date=2021-04-13| archive-url=https://web.archive.org/web/20210413063520/https://tmicto.tehran.ir/Portals/0/Document/Amarname/NEW_PDF/AmarShahr/96-TehranStatisticalYearBook.pdf| url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 615 | area_metro_km2 = 2235 | elevation_footnotes = <ref>{{Webarchiv|url=http://en.tehran.ir/Default.aspx?tabid=97 |wayback=20151117033007 |text=''Tehran, Environment & Geography'' |archiv-bot=2023-11-20 06:58:57 InternetArchiveBot }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117033007/http://en.tehran.ir/Default.aspx?tabid=97 |date=2015-11-17 }}. Tehran.ir.</ref> | elevation_m = 900 - 1830 | elevation_ft = 2952 - 6003 | population_footnotes = <ref>Urban population: Data for [[Tehran County]]. ~97.5% of county population live in Tehran city<br />Metro population: Estimate on base of census data, includes central part of Tehran province and [[Karaj County]] and [[Fardis]] from [[Alborz province]]</ref> | population_urban = 9,039,000<ref>{{Cite web | url=https://www.mehrnews.com/news/5496594/جمعیت-تهران-از-۹-میلیون-نفر-عبور-کرد| title=Population of Tehran | access-date=2021-04-13 | archive-date=2021-04-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210413063520/https://www.mehrnews.com/news/5496594/جمعیت-تهران-از-۹-میلیون-نفر-عبور-کرد | url-status=live }}</ref> | population_metro = 15,800,000<ref>{{Cite web | website=citypopulation.de|url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/|title = Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps | date= 2018-09-13}}</ref> | population_blank1_title = Байр | population_blank1 = 1-р байр | population_demonym = Тегеранчууд | population_density_km2 = 11,800 | area_code = [[Иран дахь залгах кодын жагсаалт|+98 21]] | blank_name = [[Коппений уур амьсгалын ангилал|Уур амьсгал]] | blank_info = [[Хагас хуурай уур амьсгал#Хүйтэн хагас хуурай уур амьсгал|BSk]] | website = [https://en.tehran.ir/ tehran.ir] | footnotes = | timezone = [[Ираны Стандарт Цаг|ИРСЦ]] | utc_offset = +03:30 | timezone_DST = | utc_offset_DST = }} '''Тегеран''' [тэгэ-раань], {{юникодмонгол|ᠲᠸᠾᠷᠠᠨ|h}} (теhран) ([[Перс хэл|персээр]] <big>تهران</big> – Tehrān, <small>'''Техран'''</small>) бол [[Иран|Исламын Бүгд Найрамдах Иран Улсын]] нийслэл бөгөөд хамгийн том хот нь юм. Мөн Тегеран мужийн төв болно. Тегеран хот дагуултай (Том Тегеран) 13 гаруй сая хүрдэг байна. Тегеран хотод маш олон үндэстэн ястан амьдардаг байна. Хүн амын ихэнхи нь [[Персүүд|перс]], [[Азербайжанчууд|азербайжан]] болон мазендеран үндэстнүүд ажээ. XVIII зууны сүүлчээр Тегеран Ираны нийслэл болох үед 100 мянган хүн амтай байсан бөгөөд XX зууны турш хүн амын тоо маш хурдан өссөн байна. Ираны ихэнх аж үйлдвэрүүд Тегеранд төвлөрдөг. Аж үйлдвэрүүд дотор [[автомашин]], [[электроник]], [[цахилгаан хэрэгсэл]], [[цэргийн зэвсэг|цэрэг армийн зэвсэг]], [[даавуу]], [[элсэн чихэр]], [[цемент]], [[химийн бүтээгдэхүүн]] зэргийн үйлдвэрлэл орно. Эдгээрээс гадна [[хивс]] ба [[мебель|мебелийн]] худалдааны төв болдог. Тус хотын өмнөд хэсэгт [[газрын тос]] боловсруулах үйлдвэр үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Тегеран нь [[Алборзийн нуруу]]ны хөлд байрладаг хот бөгөөд [[автозам]]ын сүлжээ нь баруун азид тэргүүлэгчээр тооцогддог. Мөн улсынхаа төмөр замын сүлжээний зангилаа төв юм. Тегеран хот нь [[Исфахан]], [[Шираз]], [[Табриз]] зэрэг бусад Ираны хотуудыг бодвол харьцангуй шинэ ч гэсэн олон тооны [[музей]], урлагийн төв, ордны цогцолбор, соёлын төвүүдтэй. 20-р зуунд Иран даяарх олон хүн Тегеран руу нүүсэн. Үүний ч улмаас олон үндэстэй, олон шашны хүмүүс Тегеранд амьдардаг бөгөөд олон тооны [[Ислам]]ын (''Mosque''), [[Христ итгэл|Христийн]] (''Church''), [[Иудейзм|Иудейзмийн]] (''Synagogue''), [[Зороастризм]]ын сүмүүд (''Fire Temple'') байдаг. 1943 онд Тегеран хотод ЗХУ, АНУ, Их Британи зэрэг гитлерийн эсрэг холбоотон улсуудын Засгийн газрын тэргүүн нарын уулзалт болсон гэдгээрээ алдартай. == Тээвэр == [[Тегераны метро]] 2001 оноос хойш ажиллаж байна. Одоогийн байдлаар нийт 220 гаруй км урттай 5 шугам дээр 118 метроны өртөөтэй ажээ. Метро нь Тегераныг томоохон дагуул Кереж хоттой холбодог. Өөр нэг салбар нь хойд зүгээс урагшаа, Рей хотыг холбодог байна. Шинэ 2 шугам баригдаж ойрын жилүүдэд нийтдээ 5 шугам ашиглалтад оруулахаар төлөвлөж байна. Метроны буудлууд үндэсний хээ угалзаар чимэглэгдсэн байдаг. Тегеран хотод хуучин "Мехрабад", шинэ "Имам Хомейни" -гийн нэрэмжит гэж хоёр нисэх онгоцны буудалтай. Мөн төмөр замын болон авто замын зангилаа хот юм. Автозам нь маш их чанартай гэдгээрээ алдартай. Хотын нийтийн тээврийн үүргийг автобус, тролейбус гүйцэтгэдэг байна. == Боловсрол == Тегеран бол [[Ойрх Дорнод|Ойрхи Дорнодын]] шинжлэх ухаан, боловсролын төвийн нэг юм. 1851 онд Тегеран хотод "Дар ул-Фунун" хэмээх дээд боловсролын анхны байгууллага нээгдэж байсан. [[Тегераны их сургууль]] нь 1933 онд байгуулагдсан бөгөөд Ираны анхны төрийн их сургууль бөгөөд тус улсын хамгийн том Их сургууль юм. 2011 онд Тегеран дахь Амир Кабирын Технологийн их сургууль 24 дэх IYPT (Олон улсын залуу физикчдийн тэмцээн) зохион байгуулах эрхийг авч чадсан. Тус хотод 50 орчим дээд боловсролын байгууллага байдаг байна. == Ядуучууд == 1995 онд Тегераны хүн амын 27 орчим хувь нь ядуурлын шугамаас доогуур амьдарч байсан ч Тегеран дахь ядуусын амьжиргааны түвшин тус улсын бүс нутгийн ядуусынхаас хамаагүй давж байв. 1996 онд хүн амын бичиг үсгийн түвшин 84,7%, дундаж наслалт 70,5 жил байжээ. Ядуу Тегеранчууд голдуу хотын өмнөд дүүрэгт, ихэвчлэн ядуусын хороололд амьдардаг байна. ==Зураг== <gallery widths="150px" heights="130px"> Зураг:Tehran1930.jpg|1930 оны гудамж Зураг:Azadi Square & Azadi Tower, aerial view 1971.jpg|«Азади» (Эрх чөлөөний) талбай Зураг:Tochal-Tehran.jpg|Цас орсны дараа Зураг:Tehran municipality (Croatian).png|Дугааарласан 22 дүүрэг Goft-O-go park in Tehran.jpg|Цэцэрлэгт хүрээлэн Azadistadium tehran iran.jpg|«Азади» цэнгэлдэх хүрээлэн Traffic tehran.jpg|Замын хөдөлгөөн (2006 он) '''Харах:''' * [[Иран]] * [[Ираны цөмийн хөтөлбөр]] Iran 012.jpg|Худалдааны гудамж </gallery> == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == {{commonscat|Tehran|Тегеран}} * [http://www.tehran.ir/ Тегеран хотын албан ёсны сайт] * [https://web.archive.org/web/20090228154900/http://www.ketabeavval.ir/map/ Тегеранын газрын зураг] * [https://web.archive.org/web/20090223015935/http://www.letsgoiran.com/tehran/tehran-travel-guide Тегераны зураг, дүрс бичлэг] {{Ираны хот}} {{Азийн улсын нийслэл}} [[Ангилал:Тегеран| ]] [[Ангилал:Азийн нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Ираны аймгийн төв]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Тегеран аймгийн суурин]] [[Ангилал:Альборзын нуруу]] m2cblg2ztfzki6ir3wrumh8j7i1wqk0 Филиппин 0 9223 855777 855363 2026-05-06T14:49:08Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855777 wikitext text/x-wiki {{short description|Archipelagic country in Southeast Asia}} {{redirect|Филиппин|Нидерландын сууринг|Филиппин, Нидерланд}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Бүгд Найрамдах Филиппин Улс | common_name = Филиппин | native_name = {{native name|fil|Republika ng Pilipinas}} | image_flag = Flag of the Philippines.svg | flag_size = 130 | flag_type = [[Филиппиний төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = Coat of arms of the Philippines.svg | symbol_type = [[Филиппиний төрийн сүлд|Сүлд]] | national_motto = <br />{{lang|fil|[[Филиппиний үндэсний уриа|Maka-Diyos, Maka-tao, Makakalikasan at Makabansa]]}}<ref>{{Cite PH act |title=Flag and Heraldic Code of the Philippines |chamber=RA |number=8491 |date=February 12, 1998 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084350/https://www.officialgazette.gov.ph/1998/02/12/republic-act-no-8491/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=March 8, 2014 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Metro Manila, Philippines}}</ref><br />"Бурхан, Ард Түмэн, Байгаль, Улсынхаа төлөө" | national_anthem = "{{lang|fil|[[Филиппиний төрийн дуулал|Lupang Hinirang]]}}"<br />"Шилмэл нутаг"{{parabr}}{{center|[[File:Lupang Hinirang instrumental.ogg]]}} | image_map = {{Switcher|[[File:PHL orthographic.svg|frameless]]|Дэлхийн бөмбөрцөг|[[File:Location Philippines ASEAN.svg|upright=1.15|frameless]]|АСЕАН-ы газрын зураг|default=1}} | capital = [[Манила]] (''де-юре'')<br />[[Нийслэлийн бүс (Филиппин)|Их Манила]]{{efn|name=a|Манила нь улсын нийслэлээр тооцогддог ч [[засгийн газрын суудал]] нь Манила хот нь нэг хэсэг болох "Метро Манила" гэгддэг Үндэсний Нийслэлийн бүс юм.<ref>{{Cite PH act |title=Establishing Manila as the Capital of the Philippines and as the Permanent Seat of the National Government |chamber=PD |number=940, s. 1976 |date=May 29, 1976 |url=https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170525084430/https://www.officialgazette.gov.ph/1976/05/29/presidential-decree-no-940-s-1976/ |archive-date=May 25, 2017 |access-date=April 4, 2015 |website=[[Official Gazette of the Republic of the Philippines]] |location=Manila, Philippines}}</ref><ref>{{cite web|title=Quezon City Local Government – Background |url=https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820074250/https://quezoncity.gov.ph/index.php/about-the-city-government/background |archive-date=August 20, 2020 |access-date=August 25, 2020 |publisher=Quezon City Local Government}}</ref> Олон улсын төрийн байгууллагууд Манилагийн нийслэлд байрладаг [[Малаканянг ордон]] болон бусад байгууллага/агентлагуудаас гадна Метро Манилагийн янз бүрийн хэсэгт байрладаг.}} (''де-факто'') | largest_city = [[Кесон хот]]<!--Although [[Davao City]] has the largest land area, the article on [[largest city]] says we should refer to the most populous city, which, {{As of|2006|lc=y}}, is [[Quezon City]]. See the discussion page for more information. Changing this information without citation would be reverted.--> | official_languages = [[Филиппин хэл|Филиппин]] ба [[Англи хэлний Филиппин аялга|Англи хэл]] | recognized_regional_languages = {{collapsible list | title = [[Филиппиний хэлнүүд|19 хэлнүүд]]<ref name="GMA-DepEd-7-Languages" /> | [[Акланон хэл]] | [[Бикол хэл]] | [[Варай хэл]] | [[Иватан хэл]] | [[Ибанаг хэл]] | [[Илокано хэл]] | [[Капампанган хэл]] | [[Кинарайа хэл]] | [[Магинданао хэл]] | [[Маранао хэл]] | [[Пангасинан хэл]] | [[Самбал хэл]] | [[Себуана хэл]] | [[Суригаонон хэл]] | [[Тагалог хэл]] | [[Таусуг хэл]] | [[Хилигайнон хэл]] | [[Чабакано хэл]] | [[Якан хэл]] | }} | languages_type = Үндэсний [[дохионы хэл]] | languages = [[Филиппиний дохионы хэл]] | languages_sub = yes | languages2_type = Бусад зөвшөөрөгдсөн хэл{{efn|name=b|1987 оны Үндсэн хуульд: "Испани, араб хэлийг сайн дурын үндсэн дээр сурталчлах ёстой." гэж заасан байдаг<ref name="GovPH-OfficialLanguage" />}} | languages2 = [[Испани хэлний Филиппин аялга|Испани]] ба [[Араб хэл]] <!--Do not remove Spanish and Arabic from the languages list as it is recognized as an optional language in the 1987 Constitution of the Philippines--> | languages2_sub = yes | ethnic_groups = {{#invoke:list|unbulleted | 33.7% [[Висаяа үндэстэн|Висаяа]] | 24.4% [[Тагалог үндэстэн|Тагалон]] | 8.4% [[Илокано үндэстэн|Илокано]] | 6.8% [[Бикол үндэстэн|Бикол]] | 26.2% [[Филиппин дэх угсаатны бүлгүүд|бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2010<ref name="PSAGovPH-2021-Figures" /><!-- using figures for 2010 given in the cited source--><!--parameter ethnic_groups_ref not supported by the infobox--> | demonym = [[Филиппинчүүд‎]]<br /> [[Пиной]]<br />(''ярианы'') | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем|ерөнхийлөгчийн]] [[Филиппиний Үндсэн хууль|үндсэн хуульт]] [[бүгд найрамдах улс]] | leader_title1 = [[Филиппиний Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Бонгбонг Маркос]]<!-- Article is at Bongbong Marcos, do NOT use Ferdinand Marcos Jr. unless the article itself is renamed. --> | leader_title2 = [[Филиппиний Дэд Ерөнхийлөгч|Дэд Ерөнхийлөгч]] | leader_name2 = [[Сара Дутерте]]<!-- Article is at Sara Duterte, do NOT use Sara Duterte-Carpio unless the article itself is renamed. --> | leader_title3 = [[Филиппиний Сенатын дарга|Сенатын дарга]] | leader_name3 = [[Мигз Зубири]]<!-- Article is at Migz Zubiri, do NOT use Juan Miguel Zubiri unless the article itself is renamed. --> | leader_title4 = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхимын дарга|Танхимын дарга]] | leader_name4 = [[Мартин Ромуалдес]]<!-- Article is at Martin Romualdez, do NOT use Ferdinand Martin Romualdez unless the article itself is renamed. --> | leader_title5 = [[Филиппиний Ерөнхий шүүгч|Ерөнхий шүүгч]] | leader_name5 = [[Александр Гесмундо]] | legislature = [[Филиппиний Конгресс|Конгресс]] | upper_house = [[Филиппиний Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Филиппиний бүрэн эрхт байдал|Тусгаар тогтнол]] | sovereignty_note = ([[АНУ]]-аас) | established_event1 = [[Филиппиний тусгаар тогтнолын тунхаглал|Испанийн эзэнт гүрнээс тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date1 = 6 сарын 12, 1898 он | established_event2 = [[Парисын гэрээ (1898)|Испаниас АНУ-д шилжүүлэв]] | established_date2 = 12 сарын 10, 1898 он | established_event3 = [[Филиппиний хамтын нөхөрлөл|АНУ-тай хамтын нөхөрлөлийн статус]] | established_date3 = 11 сарын 15, 1935 он | established_event4 = [[Манилагийн гэрээ (1946)|АНУ-аас тусгаар тогтнол олгов]] | established_date4 = 7 сарын 4, 1946 он | established_event5 = [[Филиппиний Үндсэн хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date5 = 2 сарын 2, 1987 он | area_km2 = 300000 | area_footnote = <ref name="NAMRIAGovPH-InfoMapper-1991">{{cite journal|date=December 1991 |title=Land Use and Land Classification of the Philippines |url=http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |journal=Infomapper |publisher=[[National Mapping and Resource Information Authority]] |volume=1 |issue=2 |page=10 |issn=0117-1674 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122012339/http://www.namria.gov.ph/jdownloads/Info_Mapper/00a_im_dec911.pdf |archive-date=January 22, 2021}}</ref><ref name="Boquet-2017">{{cite book|last=Boquet |first=Yves |url=https://books.google.com/books?id=90C4DgAAQBAJ |title=The Philippine Archipelago |series=Springer Geography |year= 2017 |publisher=[[Springer International Publishing|Springer]] |location=Cham, Switzerland |isbn=978-3-319-51926-5 |access-date=April 25, 2023}}</ref>{{rp|page=15}}{{efn|name=land-area}} | area_link = Филиппиний газарзүй | area_label = Нийт | area_rank = 72 | area_sq_mi = {{convert|{{data Philippines|pst2|total area}}|km2|sqmi|0|disp=output number only}} <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.61<ref name="CIAWorldFactBook">{{cite web |date=June 7, 2023 |title=Philippines |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |accessdate=June 19, 2023 |website=[[The World Factbook]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |archive-date=Наймдугаар сар 20, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820022910/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/philippines/ |url-status=dead }}</ref> (дотоод ус) | area_label2 = [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|Нийт хуурай газар]] | area_data2 = 298,170 км<sup>2</sup> | population_census = 109,035,343 | population_census_year = 2020 | population_density_km2 = 336 | population_density_sq_mi = {{Data/popdens|Philippines|comma|areaunit=sqmi}}<!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 37 | GDP_PPP = {{increase}} {{currency|1.289 их наяд|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO">{{cite web|title=World Economic Outlook Database, April 2023 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April/weo-report?c=566,&s=NGDP_RPCH,NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2022&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |access-date=April 11, 2023 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 29 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} {{currency|11,420|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 117 | GDP_nominal = {{increase}} {{currency|440 тэрбум|USD|passthrough=yes}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 36 | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} {{currency|3,905|USD|passthrough=no}}<ref name="IMF-WEO" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 124 | Gini = 41.2 <!--number only--> | Gini_year = 2021 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{Cite press release |title=Highlights of the Preliminary Results of the 2021 Annual Family Income and Expenditure Survey |url=https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516030556/https://psa.gov.ph/content/highlights-preliminary-results-2021-annual-family-income-and-expenditure-survey |archive-date=May 16, 2023 |access-date=August 15, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority|PSA]] |url-status=live}}</ref> | HDI = 0.699 <!--number only--> | HDI_year = 2021 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNDPOrg-HDI">{{cite report|date=September 8, 2022 |title=Human Development Report 2021/22: Uncertain Times, Unsettled Lives: Shaping our Future in a Transforming World |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908052326/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=September 8, 2022 |access-date=September 8, 2022 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |at=Table 1 |language=en |location=New York |isbn=978-92-1-001640-7}}</ref> | HDI_rank = 116 | currency = [[Филиппин песо]] ([[Филиппин песогийн тэмдэг|₱]]) | currency_code = PHP | time_zone = [[Филиппины Стандарт Цаг|ФСЦ]] | utc_offset = +08:00 | drives_on = баруун<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ |title=Philippine Yearbook |edition=1978 |date=1978 |publisher=[[National Economic and Development Authority]], [[Philippine Statistics Authority|National Census and Statistics Office]] |location=Manila, Philippines |page=[https://books.google.com/books?id=gX6aAAAAIAAJ&pg=PA716 716] |language=en }}</ref> | calling_code = [[Филиппин дэх утасны дугаар|+63]] | cctld = [[.ph]] | religion = {{#invoke:list|unbulleted|item_style=white-space:nowrap; | {{Tree list}} * 90.1% [[Филиппин дэх христийн шашин|Христ]] ** 80.6% [[Филиппин дэх католик сүм|Католик]] ** 9.5% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Христийн шашин|Бусад урсгал]] {{Tree list/end}} |5.6% [[Филиппин дэх ислам|Ислам]] |4.3% [[Филиппин дэх шашин шүтлэг#Бусад шашин|бусад]] / [[Филиппин дэх шашингүй хүмүүс|шашингүй]] }} | religion_year = 2015 | religion_ref = <ref name="PSAGovPH-2021-Figures">{{Cite report |type=Booklet |last=Mapa |first=Claire Dennis S. |title=2021 Philippines in Figures |issn=1655-2539 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20%281%29.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303065148/https://psa.gov.ph/sites/default/files/2021_pif_final%20(1).pdf |archive-date=March 3, 2022 |access-date=July 17, 2022 |publisher=[[Philippine Statistics Authority]] |pages=23–24}}</ref> }} '''Филиппин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Philippines'' , <small>[[Филиппин хэл|Филиппинээр]]</small> ''Pilipinas''), албан ёсоор '''Бүгд Найрамдах Филиппин Улс''' (англи. ''Republic of the Philippines'' [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], [[тагалог хэл]]. ''Republika ng Pilipinas'' [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) нь баруун [[Номхон далай]] дахь Филиппиний [[олтриг]]т орших [[Зүүн Өмнөд Ази|зүүн өмнөд]] [[Ази]]йн арлын [[улс|орон]] юм. Нийслэл нь [[Манила]] хот, хамгийн том нь Бөөн Манилагийн Кесон хот болно. Филиппиний олтриг нь [[Номхон Далай]]н баруун хэсэгт байх 7,641<ref>{{cite web|url=http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|title=More islands, more fun in PH|date=2 сарын 20 2016|language=Англи хэл|access-date=6 сарын 20 2018|archive-date=2018-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20181007074415/http://cnnphilippines.com/videos/2016/02/20/More-islands-more-fun-in-PH.html|url-status=dead}}</ref> арлаас бүрдэх бөгөөд усаар [[Индонез]], [[Малайз]], [[Палау]], [[Тайвань]], [[Вьетнам]]тай хиллэнэ. Филиппиний хүн ам 2020 оны байдлаар 114 сая орчим.<ref name="population" /><ref name="IMF2006" /> Эдийн засгийн хэмжээгээр дэлхийд 46-д ордог. Тухайлбал дотоодын нийт бүтээгдхүүн нь [[2008]] онд 154.073 тэрбум ам. доллар хүрч байсан.<ref name="IMF2006" /> Дэлхий даяар 11 сая гаруй филиппинчүүд тархан суурьшсан нь Филиппиний нийт хүн амын 11% нь болно. 1521 оны 3-р сарын 16-нд [[Фернан Магеллан]] ирэхээс өмнө <ref>{{Webarchiv|url=http://www.asianweek.com/2008/08/26/name-change-for-the-philippines/|wayback=20090129142616|text="Name Change for the Philippines"|archiv-bot=2023-09-26 20:13:48 InternetArchiveBot}}. [[AsianWeek]]. Retrieved on [[2008]]-[[08-30]].</ref>, Филиппинд [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Япон]], [[Малайн олтриг]] зэрэг [[Ази]]йн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ. Филиппин XVI зуунд [[Испани]]йн колони болсон бөгөөд XX зууны эхээр [[АНУ]]-ын эрхшээлд оржээ. 1896 онд [[Катипунан]]аар удирдуулсан [[Филиппиний хувьсгал]]аар Испаниас тусгаар тогтносон. [[Испани-Америкийн дайн]]ы явцад АНУ-ын цэрэг Филиппинийг эзлэн авснаар [[Филиппин-Америкийн дайн]] дэгдсэн ажээ. 1935 онд [[Филиппиний Хамтын Нөхөрлөл|Хамтын Нөхөрлөл]] маягийн засгийн газар байгуулагдсанаар өөртөө засах эрхтэй болсон ба Филиппиний анхны сонгууль явагджээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] Номхон Далайд дууссаны дараа тус улс 1946 оны 7-р сарын 4-нд АНУ-аас тусгаар тогтножээ. [[Фердинанд Маркос]] 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн. [[Бага Бенино Акино|Ниной Акино]] алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр [[Корасон Акино]], тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм. Ардчилал сэргэн тогтсоноос хойш улс төрийн эргэлт, авлигын дуулиан шуугиант хэргүүд гарч, төрийн эрх тайван замаар шилжсээр ирсэн билээ.<ref name="CIAfactbook" /> 2016 оны 6-р сарын 30-нд [[Родриго Дутерте|Родриго Роа Дутерте]] тус улсын ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. 2022 оны 6-р сарын 30-нд болсон сонгуулиар олонхын санал авсан Ерөнхийлөгч 1965-1986 онд Ерөнхийлөгч байсан [[Фердинанд Маркос|Фердинанд Маркосын]] хүү Фердинанд Ромуалдес Маркос буюу Бонгбонг Маркос Филиппиний Ерөнхийлөгч болсон байна. Орчин үеийн Филиппин Өрнөдийн ертөнцийн олон шинжийг агуулсан байдаг нь [[Испани]], [[Латин Америк]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын соёлоос голдуу залгамжлагдсан байдаг. Тус улсын зонхилох шашин нь [[Католик шашин]] бөгөөд Испаничууд ирэхээс өмнө байсан уламжлалт шашны зан үйл хадгалагдан үлдсэн байдаг. Түүнчлэн [[Исламын шашин|Исламын шашныг]] шүтэгчид байдаг.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=Steinberg|first=David Joel|title=Philippines|url=http://encarta.msn.com/text_761558570___0/Philippines.html|encyclopedia=[[Encarta]]|date=2007}}</ref> 1973 он хүртэл [[испани хэл]] Филиппиний албан ёсны хэл байсан. Түүнээс хойш [[Филиппин хэл|филиппин]], [[Англи хэл|англи]] хэмээх хоёр албан ёсны хэлтэй болсон.<ref name=CIAfactbook /> == Нэрийн гарал үүсэл == Тус улсын нэр нь XVI зууны сүүл үеийн Испанийн ван [[II Филип]]ийн нэрнээс үүдэлтэй юм.<ref name="etymology">{{Citation |author= Gregorio F. Zaide, Sonia M. Zaide|title=Philippine History and Government, Sixth Edition |publisher=All-Nations Publishing Company |year= 2004}}</ref> Испанийн аялагч Руй Липес де Вияалобос анх ''Las Islas Filipinas'' хэмээх нэрийг тухайн үед угсаа залгамжлах хунтайж байсан Филипийг хүндэтгэн [[Лейт арал]] болон [[Самар арал]]д өгсөн ажээ. Бусад арал нь өөр өөрийн нэртэй байсан боловч энэ нэр нь яваандаа тус олтригийг тэр чигт нь нэрлэх нэр болсон.<ref name="etymology" /> [[Файл:Ortigas_Center_Skyline_panoramic.jpg|thumb|center|600px|Бөөн Манила]] == Улс төрийн тогтолцоо == 1987 оны Үндсэн хуулийн дагуу Филиппин нь хоёр танхимтай парламент, бие даасан шүүх засаглалтай ерөнхийлөгчийн Бүгд найрамдах улс юм. Төрийн тэргүүн нь бүх нийтийн шууд сонгуулиар 6 жилийн хугацаагаар сунгах, дахин нэр дэвшүүлэх эрхгүйгээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгч нь Сайд нарын танхимыг (Засгийн газар) тэргүүлдэг бөгөөд зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч юм. Тус улсын хууль тогтоох дээд байгууллага нь Филиппиний Сенат (24 суудал) ба Филиппиний Төлөөлөгчдийн танхим (316 суудал) гэсэн хоёр танхимаас бүрддэг Конгресс юм. Сенаторуудыг 6 жилийн хугацаатай (гурван жил тутамд 12 хүн ээлжлэн, гэхдээ дараалсан хоёроос илүүгүй), Төлөөлөгчдийн танхимын гишүүдийг гурван жилээр (дараалсан гурваас илүүгүй хугацаатай) сонгодог. == Гадаад харилцаа == Филиппиний олон улсын харилцаа нь бусад улс орнуудтай хийх худалдаа, 11 сая Филиппинчүүд өөр улс оронд амьдардаг гэх мэтээр эргэлддэг. Филиппин улс нь НҮБ-ыг үүсгэн байгуулагч, идэвхтэй гишүүн орон бөгөөд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн Байнгын бус гишүүнээр олон удаа сонгогдсон. Филиппин улс АНУ-тай тогтоосон харилцаандаа ихээхэн анхаардаг. Тэд [[Хүйтэн дайн|хүйтэн дайны]] үед болон терроризмын эсрэг тэмцэлд АНУ-ыг дэмжиж байсан. Филиппин бол [[НАТО]]-гийн гол холбоотнуудын нэг юм. Филиппин улс өмнө нь Америкийн колони байсан ч АНУ-д өөрийн нутаг дэвсгэрт цэргийн бааз байгуулахыг зөвшөөрсөн. [[Япон]] бол Филиппин улсын хөгжилд бусдаас илүү тусалдаг орны нэг юм. Филиппин улс бусад оронтой ерөнхийдөө сайн харилцаатай байдаг. Филиппин улс өндөр хөгжилтэй эдийн засагтай орнуудын дэмжлэгийг өндрөөр үнэлдэг ч эдийн засгийн хувьд буурай хөгжилтэй бусад орнуудыг дэмждэг. Түүхэн хэлхээ холбоо, соёлын ижил төстэй байдал нь Испанитай хамтран ажиллах сайн үндэс суурь юм. Хэдийгээр хилийн чанад дахь Филиппинчүүдийн амьдралын нөхцөл тийм ч сайн байдаггүй бөгөөд заримдаа ялгаварлан гадуурхалт, хүчирхийлэлд өртдөг ч олон Филиппинчүүд бусад оронд ажилладаг. == Тэмдэглэл == <references group="lower-alpha" /> == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Албан ёсны''' * [https://web.archive.org/web/20120101105754/http://www.gov.ph/ Official website of the Philippine Government] - Gateway to governmental sites '''Газрын зураг''' * [http://www.wikimapia.org/#y=12554564&x=122915039&z=6&l=0&m=a WikiSatellite view of Philippines at WikiMapia] <!--Do not add commercial links or your website. Suggest them via the discussion page. Failure to do so will mean the deletion of your websites as spam.--> '''Бусад''' <!--DO NOT SPAM! THANK YOU!!!--> * [http://uk.youtube.com/watch?v=1QgTdk6fLAk WOW Philippines Tourism Ad] * [http://newsweek.washingtonpost.com/postglobal/america/philippines Washington Post's: How the Philippines Sees America] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm BBC Country Profile on the Philippines] * [https://web.archive.org/web/20061108072347/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/rp.html CIA World Factbook: Philippines] * [http://countrystudies.us/philippines/ U.S. Country Studies: Philippines] * [https://web.archive.org/web/20181202025242/http://www.philippinesdailyphotos.com/ Philippines Daily Photos] * [http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf Origins of the Filipinos and Their Languages by Wilhelm G. Solheim II] ([[Portable Document File|PDF]]) * [http://www.gutenberg.org/browse/authors/b#a2296 History of the Philippine Islands] in many volumes, from [[Project Gutenberg]] (and indexed under [[Emma Helen Blair]], the general editor) * [http://wiki.answers.com/Q/FAQ/2802 WikiAnswers: Q&A about the Philippines] {{Ази}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> [[Ангилал:Филиппин| ]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:АСЕАН-ы гишүүн орнууд]] [[Ангилал:Азийн арлын бүлэг]] [[Ангилал:Арлын орон]] [[Ангилал:Зүүн Өмнөд Ази]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 7zjyywzj72fsg99ezytx6zspgl9nxtn Мустафа Кемал Ататурк 0 10222 855786 852315 2026-05-06T22:32:28Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Мустафа Кемал Ататүрк]] to [[Мустафа Кемал Ататюрк]] 852315 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Atatürk Kemal.jpg|thumb|right|Ататурк]] '''Мустафа Кемал Ататүрк''' ([[Турк хэл|турк.]] ''Mustafa Kemal Atatürk'', [[1881 он]]ы [[3 сарын 12]]-нд [[Салоники]] хотод төрсөн - [[1938 он]]ы [[11 сарын 10]]-нд Станбул хотын Бешикташ дүүрэг дахь Долмабхчэ ордонд нас барсан) - Османы дараа нь Туркийн улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн. [[Туркийн хувьсгал]]ын удирдагч, [[Турк|Бүгд Найрамдах Турк Улс]]ыг үндэслэгч, анхны [[Туркийн ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] ([[1923 он]]ы [[10 сарын 29]] - [[1938 он]]ы [[11 сарын 10]]) нь юм. == Намтар == Мустафа Кемал 1881 оны 3-р сарын 12-ны өдөр [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт улсын]] бүрэлдэхүүн дахь Грекийн Македоны Салоники хотод мэндэлжээ. Түүний эцэг нь гаалийн түшмэл байгаад огцорч худалдаачин болсон Али Рыза Эфенди (1839-1888) байжээ. Эх нь Зюбейде (1857-1923) гэх жирийн нэгэн тариачин бүсгүй байлаа. Тэдний гэр бүл дотроо [[Турк хэл|турк хэлээр]] ярьж [[исламын шашин]] шүтдэг байжээ. Мустафагийн ээж нь сүсэг бишрэлтэй мусульман шашинтан байсан бөгөөд хүүгээ [[Куран]] судраас суралцаасай гэж хүссэн боловч нөхөр Али Риза нь Мустафад илүү орчин үеийн боловсрол олгохыг дэмжиж байв. [[Файл:Kemal Atatürk portrait.jpg|thumb|1918 он.]] Эцэг нь 1888 онд түүнийг 7 настайд нас барж жаал хүү Мустафа өнчин хоцров. Гэр бүл нь эцгийнх нь жаахан тэтгэмж дээр тогтож амь зууж байлаа. Тэр болон түүний эмэгтэй дүү Макбуле Атадан нар гэр бүлээс насанд хүрсэн хоёр хүүхдүүд байсан бөгөөд бусад нь бага насандаа энджээ. 1893 онд Мустафа 12 настайдаа Салоники дахь улсын үнэ төлбөргүй цэргийн сургуульд элсэн оржээ. Мустафа энэ сургуульдаа сурч байхдаа математикийн хичээлд авьяастай нь тодорж Кемал буюу "Төгс" гэсэн нэр хочтой боллоо. Сургуульд сурч байсан өсвөр насандаа ч тэр манлайлагч байсан. 1896 тэр Манастир хотын цэргийн сургуульд (''Manastır Askerî İdadisi'') оржээ. Тэрээр сургуулиа онц төгсөж 1899 оны 3-р сард Османы Эзэнт улсын нийслэл Стамбул хотын Цэргийн Академи болох офицерийн сургуульд элсэн орсон байна. Тэнд сурч байхдаа Руссо, Вольтер, Гоббсийн философийн бүтээлүүдийг сонирхож судалж байлаа. 1902 онд авьяаслаг онц сурлагатан оюутан Мустафаг Оттоманы Жанжин Штабын Академид элсэн оржээ. Тэнд тэр санаа нийлсэн нөхдийн хамт Ватан хэмээх шинэ байгууллага байгуулав. Гэвч тэр энэ байгууллагын ажилд санаа нь таарахгүй болж удалгүй тэр “Эв нэгдэл ба Дэвшил” хөдөлгөөнд нэгдэв. 1904 онд Кемалийг нууц улс төрийн байгууллагад элссэн хэмээн хардаж түүнийг баривчилжээ. Түүнийг Цэргийн Академи нь хөөцөлдөж баривчилгаанаас нь чөлөөлөв. Кемалийг 1905 онд Цэргийн Академи төгсөхөд нь түүнд ахмад цол өгч [[Дамаск]] дахь 5-р армид томилсон байна. Энэ үеэр авсан мэдлэг нь түүнд хожим [[дэлхийн нэгдүгээр дайн]]<nowiki/>ы үед их хэрэг болсон ажээ. 1907 онд Дамаскад томилогдсоны дараа түүнийг Салоники дахь туркийн 3-р армид цол нэмээд томилжээ. Энд тэр 1908 оны төрийн эргэлтэнд оролцож Османы Туркийн Эзэнт улс Үндсэн хуульт эзэн хаант улс болов. Султан хаан төрийг эрхэнд гарсан Жэмаль-паши, Энвер-паши и Талаат-пашийн тоглоомон хүүхэлдэй болжээ. 1910 онд Мустафа Кемал [[Франц]] руу томилогдож цэргийн сургуулилалтад оролцсон ажээ. 1911 оноос Стамбул хотноо Зэвсэгт хүчний Жанжин Штабад алба хаасан байна. 1911 онд эхэлсэн Итали-туркийн дайны үеэр Мустафа Кемаль нөхдийн хамт Тобрук, Дерн орчим тулалдсан байна. 1912-1913 оны Балканы дайнд оролцож болгар цэргийн Станбул хот руу дайрсан дайралтыг зогсоож алдар нэртэй офицер болсон байна. 1913 онд Мустафа Кемал [[Софи|Софид]] цэргийн атташегаар томилогдож, 1914 онд дэд хурандаа цол хүртжээ. Тэрээр 1915 он хүртэл тэнд алба хааж, дараа нь Текирдаг руу илгээгдэж, 19-р дивизийг байгуулжээ. Хурандаа Кемал удалгүй Галлиполийн хойг дээр буусан англи, францын цэргийн десантыг зогсоох арга хэмжээнд оролцов. Кемал туркийн 19 дүгээр дивизийг удирдаж холбоотны цэргийн эсрэг зогсож байлаа. 1915 оны 4-р сарын 25 ны өдөр австрали, шинэ зеландын цэргээс бүрдсэн Британий арми Галлиполид буусны дараа Кемал байдлыг газар дээр нь очиж шинжээд өндөрлөг газруудад их буугаа байрлуулж сөрөг довтолгоо хийж холбоотны хүчирхэг цэргийн дайралтыг зогсоож чаджээ. 1916 онд Кемал генерал буюу паши цол авчээ. Түүнийг Анатоли дахь 16 дугаар корпусын захирагчаар томилов. 1916 онд энэ корпус Кавказын фронт дээр оросын армийн сэрэг амжилттай сөрөг довтолгоо хийж чадсан юм. Дараа нь Кемал 2,3 дугаар арми, дайны төгсгөлд 7-р армийг удирдаж [[Алеппо|Аллепо]] хотын дэргэд дэх англичуудын дайралтыг зогсоож чадсан байна. Түүнийг цэргийн сайд Энвер паша, германий армийн удирдагч Эрихтэй санал нийлээгүй хэмээн түүнд чөлөө өгч Германд эмчлүүлэх нэрээр явуулсан аж. Удалгүй 1918 оны нэгдүгээр сард түүнийг яаралтай дуудаж Сирид шахагдсан 7 дугаар армийн удирдагчаар томилж байжээ. Кемал 1920 онд Анкарад Түр засийн газар байгуулж түүнийг улсын ерөнхийлөгч, армийн удирдагчаар зарлалаа. Султан хариуд нь кемалчуудад жихад зарлаж түүний удирдагч Кемалд цаазын ял ногдуулав. Султан удалгүй 1920 онд Антантын улсуудтай Севрийн гэрээ байгуулж Туркийн харьяа байсан арабын Курдистан, Фрак, Арменийг салгаж харийн гүрэнд өглөө. Энэ явдлын дараа ард түмэн Кемалийг дэмжиж эхэллээ.1920 онд Кемалийг Үндэсний Их Хурлын даргаар сонголоо. Султан хаан Кемалийн ард түмний дунд нэр хүндтэй болж байгааг харгалзан түүнийг цэргийн дээд удирдагчаар томиллоо. 1920 онд Кемал армений армийн дайралтыг зогсоож сөрөг довтолгоо хийж Оросын булааж авсан армений нутгийг буцаан эзэллээ. 1921 оны Москвагийн хэлэлцээрээр алдагдсан армений нутаг Карс, Ардаган, Гүржийн Өмнөд Батумын нутгийг Туркт буцаан авах боллоо. Смирнийг эзэлж авсан грекийн армитай Кемал бараг жил хагас байлдаж зөвлөлтийн талаас цэргийн болон хүнсний тусламж авч 1921 оны 1-8-р сард туркийн цэрэг грекийн цэргийн довтолгоог Сакарье голын дэргэд зогсоож ялжээ. 1923 оны 10-р сарын 29 ний өдөр Кемал – паша Туркийн Бүгд найрамдах улсын анхны Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. 1923 онд Туркийн төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Межлис буюу Парламент бий болов. Кемал исламын шашны намуудыг хориглож туркийн нийгмийг шинэчлэв. Тэр бээр ардчилсан зарчмыг нэвтрүүлж исламын шашныг төрөөс тусгаарлаж төрийн капиталзмын зарчим дээр эдийн засгийн өөрчлөлт хийж жирийн хүний боломжийг хангахад төрийн ажлыг чиглүүлэв. Гадаадын компанийг үндэснийх болгов. Кемал үндэсний хөрөнгө оруулалтыг дэмжив. Өрнөдийн хөрөнгийг хязгаартай оруулж гадаадын бүтээгдэхүүн дөндөр татвар ногдуулж үндэсний хөрөнгө оруулагчдыг дэмжиж байжээ. 1930 онд тэрээр Үндэсний банкыг байгуулсан. [[Файл:Ankara asv2021-10 img04 Anıtkabir.jpg|thumb|450x450px|Мустафа Кемал Ататүркийн бунхан]] 1934 оноос эхлэн турк эмэгтэйчүүд сонгуульд оролцож сонгох эрхтэй болсон бөгөөд Төрийн албан хаагчид европ хувцас өмсөх болжээ. Бүх иргэд хуулийн өмнө тэгш эрхтэй гэдгийг мөн тунхаглав. Исламын сургуулиудыг хаав. Араб бичиг үсгийг халж латин үсгэнд шилжив. Исламын шариатыг швейцарын иргэний хууль, италийн эрүүгийн хууль, германий худалдааны хуулиар солив. 1933 онд турк иргэд овогтой болж Кемалд Их Хурал "Ататюрк" буюу “Туркчуудын эцэг” гэсэн овог өгөв. Кемал 1927, 1931, 1935 онуудад гурван удаа Туркийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. 1937 онд Мустафа Кемал Ататүрк бие нь муудаж байгааг мэдэж удахгүй нас барх нь гэдгээ мэдэрч өөрийн хувийн өмч газраа төрийн санд хандивлаж, үл хөдлөх хөрөнгөө [[Анкара]], [[Бурса]] хотуудад бэлэглэж, зарим өв хөрөнгөө төрсөн дүү болон өргөж авсан арван хүүхдэддээ бэлэглэжээ. Мустафа Кемал Ататүрк 1938 оны 12-р сарын 10 ны өдөр 57 насандаа нас баржээ. == Мөн үзэх == {{Commons|Mustafa Kemal Atatürk|Мустафа Кемал Ататүрк}} * [[Туркийн түүх]] == Цахим холбоос == * [http://www.kultur.gov.tr/portal/tarih_en.asp?belgeno=4599 Atatürk - Туркийн Соёлын Яам] {{DEFAULTSORT:Ататүрк, Мустафа Кемал}} {{Stub}} [[Ангилал:Мустафа Кемал Ататүрк| ]] [[Ангилал:Туркийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Туркийн Үндэсний Их Чуулганы ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Туркийн зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Нэгдэл ба хөгжлийн хорооны гишүүн]] [[Ангилал:Нэгдэл ба хөгжлийн хорооны гишүүн]] [[Ангилал:Итали-Туркийн дайны хүн]] [[Ангилал:Балканы дайны хүн]] [[Ангилал:Дэлхийн нэгдүгээр дайны Османы эзэнт гүрний командлагч]] [[Ангилал:Туркийн тусгаар тогтнолын дайны хүн]] [[Ангилал:Туркийн Бүгд Найрамдах Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Туркийн үндэсний баатар]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь)]] [[Ангилал:Османие одон шагналтан]] [[Ангилал:Межидие одон шагналтан]] [[Ангилал:Гэгээн Александрын одон шагналтан]] [[Ангилал:Паша]] [[Ангилал:Шашин шүүмжлэгч]] [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:Туркууд]] [[Ангилал:1881 онд төрсөн]] [[Ангилал:1938 онд өнгөрсөн]] 57ek0o150ezek1bpnknsg7zkayur8nu 855792 855786 2026-05-06T23:37:43Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Мустафа Кемал Ататюрк]] to [[Мустафа Кемал Ататурк]] 852315 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Atatürk Kemal.jpg|thumb|right|Ататурк]] '''Мустафа Кемал Ататүрк''' ([[Турк хэл|турк.]] ''Mustafa Kemal Atatürk'', [[1881 он]]ы [[3 сарын 12]]-нд [[Салоники]] хотод төрсөн - [[1938 он]]ы [[11 сарын 10]]-нд Станбул хотын Бешикташ дүүрэг дахь Долмабхчэ ордонд нас барсан) - Османы дараа нь Туркийн улс төрийн болон төрийн зүтгэлтэн. [[Туркийн хувьсгал]]ын удирдагч, [[Турк|Бүгд Найрамдах Турк Улс]]ыг үндэслэгч, анхны [[Туркийн ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] ([[1923 он]]ы [[10 сарын 29]] - [[1938 он]]ы [[11 сарын 10]]) нь юм. == Намтар == Мустафа Кемал 1881 оны 3-р сарын 12-ны өдөр [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт улсын]] бүрэлдэхүүн дахь Грекийн Македоны Салоники хотод мэндэлжээ. Түүний эцэг нь гаалийн түшмэл байгаад огцорч худалдаачин болсон Али Рыза Эфенди (1839-1888) байжээ. Эх нь Зюбейде (1857-1923) гэх жирийн нэгэн тариачин бүсгүй байлаа. Тэдний гэр бүл дотроо [[Турк хэл|турк хэлээр]] ярьж [[исламын шашин]] шүтдэг байжээ. Мустафагийн ээж нь сүсэг бишрэлтэй мусульман шашинтан байсан бөгөөд хүүгээ [[Куран]] судраас суралцаасай гэж хүссэн боловч нөхөр Али Риза нь Мустафад илүү орчин үеийн боловсрол олгохыг дэмжиж байв. [[Файл:Kemal Atatürk portrait.jpg|thumb|1918 он.]] Эцэг нь 1888 онд түүнийг 7 настайд нас барж жаал хүү Мустафа өнчин хоцров. Гэр бүл нь эцгийнх нь жаахан тэтгэмж дээр тогтож амь зууж байлаа. Тэр болон түүний эмэгтэй дүү Макбуле Атадан нар гэр бүлээс насанд хүрсэн хоёр хүүхдүүд байсан бөгөөд бусад нь бага насандаа энджээ. 1893 онд Мустафа 12 настайдаа Салоники дахь улсын үнэ төлбөргүй цэргийн сургуульд элсэн оржээ. Мустафа энэ сургуульдаа сурч байхдаа математикийн хичээлд авьяастай нь тодорж Кемал буюу "Төгс" гэсэн нэр хочтой боллоо. Сургуульд сурч байсан өсвөр насандаа ч тэр манлайлагч байсан. 1896 тэр Манастир хотын цэргийн сургуульд (''Manastır Askerî İdadisi'') оржээ. Тэрээр сургуулиа онц төгсөж 1899 оны 3-р сард Османы Эзэнт улсын нийслэл Стамбул хотын Цэргийн Академи болох офицерийн сургуульд элсэн орсон байна. Тэнд сурч байхдаа Руссо, Вольтер, Гоббсийн философийн бүтээлүүдийг сонирхож судалж байлаа. 1902 онд авьяаслаг онц сурлагатан оюутан Мустафаг Оттоманы Жанжин Штабын Академид элсэн оржээ. Тэнд тэр санаа нийлсэн нөхдийн хамт Ватан хэмээх шинэ байгууллага байгуулав. Гэвч тэр энэ байгууллагын ажилд санаа нь таарахгүй болж удалгүй тэр “Эв нэгдэл ба Дэвшил” хөдөлгөөнд нэгдэв. 1904 онд Кемалийг нууц улс төрийн байгууллагад элссэн хэмээн хардаж түүнийг баривчилжээ. Түүнийг Цэргийн Академи нь хөөцөлдөж баривчилгаанаас нь чөлөөлөв. Кемалийг 1905 онд Цэргийн Академи төгсөхөд нь түүнд ахмад цол өгч [[Дамаск]] дахь 5-р армид томилсон байна. Энэ үеэр авсан мэдлэг нь түүнд хожим [[дэлхийн нэгдүгээр дайн]]<nowiki/>ы үед их хэрэг болсон ажээ. 1907 онд Дамаскад томилогдсоны дараа түүнийг Салоники дахь туркийн 3-р армид цол нэмээд томилжээ. Энд тэр 1908 оны төрийн эргэлтэнд оролцож Османы Туркийн Эзэнт улс Үндсэн хуульт эзэн хаант улс болов. Султан хаан төрийг эрхэнд гарсан Жэмаль-паши, Энвер-паши и Талаат-пашийн тоглоомон хүүхэлдэй болжээ. 1910 онд Мустафа Кемал [[Франц]] руу томилогдож цэргийн сургуулилалтад оролцсон ажээ. 1911 оноос Стамбул хотноо Зэвсэгт хүчний Жанжин Штабад алба хаасан байна. 1911 онд эхэлсэн Итали-туркийн дайны үеэр Мустафа Кемаль нөхдийн хамт Тобрук, Дерн орчим тулалдсан байна. 1912-1913 оны Балканы дайнд оролцож болгар цэргийн Станбул хот руу дайрсан дайралтыг зогсоож алдар нэртэй офицер болсон байна. 1913 онд Мустафа Кемал [[Софи|Софид]] цэргийн атташегаар томилогдож, 1914 онд дэд хурандаа цол хүртжээ. Тэрээр 1915 он хүртэл тэнд алба хааж, дараа нь Текирдаг руу илгээгдэж, 19-р дивизийг байгуулжээ. Хурандаа Кемал удалгүй Галлиполийн хойг дээр буусан англи, францын цэргийн десантыг зогсоох арга хэмжээнд оролцов. Кемал туркийн 19 дүгээр дивизийг удирдаж холбоотны цэргийн эсрэг зогсож байлаа. 1915 оны 4-р сарын 25 ны өдөр австрали, шинэ зеландын цэргээс бүрдсэн Британий арми Галлиполид буусны дараа Кемал байдлыг газар дээр нь очиж шинжээд өндөрлөг газруудад их буугаа байрлуулж сөрөг довтолгоо хийж холбоотны хүчирхэг цэргийн дайралтыг зогсоож чаджээ. 1916 онд Кемал генерал буюу паши цол авчээ. Түүнийг Анатоли дахь 16 дугаар корпусын захирагчаар томилов. 1916 онд энэ корпус Кавказын фронт дээр оросын армийн сэрэг амжилттай сөрөг довтолгоо хийж чадсан юм. Дараа нь Кемал 2,3 дугаар арми, дайны төгсгөлд 7-р армийг удирдаж [[Алеппо|Аллепо]] хотын дэргэд дэх англичуудын дайралтыг зогсоож чадсан байна. Түүнийг цэргийн сайд Энвер паша, германий армийн удирдагч Эрихтэй санал нийлээгүй хэмээн түүнд чөлөө өгч Германд эмчлүүлэх нэрээр явуулсан аж. Удалгүй 1918 оны нэгдүгээр сард түүнийг яаралтай дуудаж Сирид шахагдсан 7 дугаар армийн удирдагчаар томилж байжээ. Кемал 1920 онд Анкарад Түр засийн газар байгуулж түүнийг улсын ерөнхийлөгч, армийн удирдагчаар зарлалаа. Султан хариуд нь кемалчуудад жихад зарлаж түүний удирдагч Кемалд цаазын ял ногдуулав. Султан удалгүй 1920 онд Антантын улсуудтай Севрийн гэрээ байгуулж Туркийн харьяа байсан арабын Курдистан, Фрак, Арменийг салгаж харийн гүрэнд өглөө. Энэ явдлын дараа ард түмэн Кемалийг дэмжиж эхэллээ.1920 онд Кемалийг Үндэсний Их Хурлын даргаар сонголоо. Султан хаан Кемалийн ард түмний дунд нэр хүндтэй болж байгааг харгалзан түүнийг цэргийн дээд удирдагчаар томиллоо. 1920 онд Кемал армений армийн дайралтыг зогсоож сөрөг довтолгоо хийж Оросын булааж авсан армений нутгийг буцаан эзэллээ. 1921 оны Москвагийн хэлэлцээрээр алдагдсан армений нутаг Карс, Ардаган, Гүржийн Өмнөд Батумын нутгийг Туркт буцаан авах боллоо. Смирнийг эзэлж авсан грекийн армитай Кемал бараг жил хагас байлдаж зөвлөлтийн талаас цэргийн болон хүнсний тусламж авч 1921 оны 1-8-р сард туркийн цэрэг грекийн цэргийн довтолгоог Сакарье голын дэргэд зогсоож ялжээ. 1923 оны 10-р сарын 29 ний өдөр Кемал – паша Туркийн Бүгд найрамдах улсын анхны Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. 1923 онд Туркийн төрийн эрх барих дээд байгууллага нь Межлис буюу Парламент бий болов. Кемал исламын шашны намуудыг хориглож туркийн нийгмийг шинэчлэв. Тэр бээр ардчилсан зарчмыг нэвтрүүлж исламын шашныг төрөөс тусгаарлаж төрийн капиталзмын зарчим дээр эдийн засгийн өөрчлөлт хийж жирийн хүний боломжийг хангахад төрийн ажлыг чиглүүлэв. Гадаадын компанийг үндэснийх болгов. Кемал үндэсний хөрөнгө оруулалтыг дэмжив. Өрнөдийн хөрөнгийг хязгаартай оруулж гадаадын бүтээгдэхүүн дөндөр татвар ногдуулж үндэсний хөрөнгө оруулагчдыг дэмжиж байжээ. 1930 онд тэрээр Үндэсний банкыг байгуулсан. [[Файл:Ankara asv2021-10 img04 Anıtkabir.jpg|thumb|450x450px|Мустафа Кемал Ататүркийн бунхан]] 1934 оноос эхлэн турк эмэгтэйчүүд сонгуульд оролцож сонгох эрхтэй болсон бөгөөд Төрийн албан хаагчид европ хувцас өмсөх болжээ. Бүх иргэд хуулийн өмнө тэгш эрхтэй гэдгийг мөн тунхаглав. Исламын сургуулиудыг хаав. Араб бичиг үсгийг халж латин үсгэнд шилжив. Исламын шариатыг швейцарын иргэний хууль, италийн эрүүгийн хууль, германий худалдааны хуулиар солив. 1933 онд турк иргэд овогтой болж Кемалд Их Хурал "Ататюрк" буюу “Туркчуудын эцэг” гэсэн овог өгөв. Кемал 1927, 1931, 1935 онуудад гурван удаа Туркийн Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. 1937 онд Мустафа Кемал Ататүрк бие нь муудаж байгааг мэдэж удахгүй нас барх нь гэдгээ мэдэрч өөрийн хувийн өмч газраа төрийн санд хандивлаж, үл хөдлөх хөрөнгөө [[Анкара]], [[Бурса]] хотуудад бэлэглэж, зарим өв хөрөнгөө төрсөн дүү болон өргөж авсан арван хүүхдэддээ бэлэглэжээ. Мустафа Кемал Ататүрк 1938 оны 12-р сарын 10 ны өдөр 57 насандаа нас баржээ. == Мөн үзэх == {{Commons|Mustafa Kemal Atatürk|Мустафа Кемал Ататүрк}} * [[Туркийн түүх]] == Цахим холбоос == * [http://www.kultur.gov.tr/portal/tarih_en.asp?belgeno=4599 Atatürk - Туркийн Соёлын Яам] {{DEFAULTSORT:Ататүрк, Мустафа Кемал}} {{Stub}} [[Ангилал:Мустафа Кемал Ататүрк| ]] [[Ангилал:Туркийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Туркийн Үндэсний Их Чуулганы ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Туркийн зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Нэгдэл ба хөгжлийн хорооны гишүүн]] [[Ангилал:Нэгдэл ба хөгжлийн хорооны гишүүн]] [[Ангилал:Итали-Туркийн дайны хүн]] [[Ангилал:Балканы дайны хүн]] [[Ангилал:Дэлхийн нэгдүгээр дайны Османы эзэнт гүрний командлагч]] [[Ангилал:Туркийн тусгаар тогтнолын дайны хүн]] [[Ангилал:Туркийн Бүгд Найрамдах Ардын Намын гишүүн]] [[Ангилал:Туркийн үндэсний баатар]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (рыцарь)]] [[Ангилал:Османие одон шагналтан]] [[Ангилал:Межидие одон шагналтан]] [[Ангилал:Гэгээн Александрын одон шагналтан]] [[Ангилал:Паша]] [[Ангилал:Шашин шүүмжлэгч]] [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:Туркууд]] [[Ангилал:1881 онд төрсөн]] [[Ангилал:1938 онд өнгөрсөн]] 57ek0o150ezek1bpnknsg7zkayur8nu Улаан буудай 0 13836 855774 846919 2026-05-06T14:17:40Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855774 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | name = Улаан буудай | image = Wheat close-up.JPG | image_width = 240px | image_caption = ''Triticum monococcum'' | regnum = [[Ургамал]] | divisio = [[Цэцэгт ургамал]] | classis = [[Liliopsida]] | ordo = [[Poales]] | familia = [[Poaceae]] | genus = ''[[Буудай]]'' | range_map = Wheatareal.PNG }} '''Улаан буудай''' ({{lang-la|Triticum SPP}}) нь анх [[Ойрх Дорнод]]ын [[Ливан]]ы бүс нутаг ба [[Этиоп|Этиопын]] өндөрлөгөөс эхлэлтэй бөгөөд харин одоо дэлхий даяар тариалдаг [[үр тариа]] юм. 2010 онд дэлхийн улаан буудайн үйлдвэрлэл 651 сая [[тонн]] байсан бөгөөд үйлдвэрлэлээрээ [[эрдэнэ шиш]] (844 сая тонн) ба [[цагаан будаа]]ны (672 сая тонн) дараа гуравт орсон байна. Улаан буудайг тариалах талбайн хэмжээний өсөлт нь аль ч төрлийн таримал ургамлаас хавьгүй илүү байгаа. Дэлхийд худалдаалагдаг хэмжээгээрээ бусад бүх төрлийн үрийг нийлүүлснээс ч их байдаг. Ер нь улаан буудай нь хүнсний ургамлын гаралтай [[Уураг|уургийн]] тэргүүлэгч эх үүсвэр. Бусад голлох таримал ургамал болох эрдэнэ шиш болон цагаан будаанаас уургийн агууламж өндөртэй. Улаан буудайн хүнсний хэрэглээ цагаан будааны дараа хоёрт орж байна. Үүнээс гадна улаан буудай нь [[цемент]]ийн үйлдвэрлэлд ашиглагдана. Улаан буудай нь төвлөрсөн амьдралын хөгжлийн чухал хүчин зүйл болж өгсөн. Учир нь улаан буудайг их хэмжээгээр тариалж, арвин ургац хураан авах, удаан хугацаанд хадгалахад хялбар хамгийн анхны үр байсан. Улаан буудай нь [[Үржил Шимтэй Хавирган Сар]] нутагт Вавилоны болон Ассирийн хант улс г.м. хот улсуудыг үүсэхэд чухал үүргийг гүйцэтгэсэн. Улаан буудайг боловсруулан гурил гаргаж авах ба энэ нь [[талх]], [[гоймон]], [[жигнэмэг]], [[бялуу]], төрөл бүрийн [[нарийн боов]], боорцог гэх мэтийн гол түүхий эд болдог. Мөн улаан буудайг [[шар айраг]] исгэх болон [[архи]], [[виски]], [[спирт]], [[биотүлш]] зэргийг үйлдвэрлэхэд ашиглана. Улаан буудайг малын тэжээлийн зорилгоор хязгаарлагдмал хэмжээгээр тариалах ба иш, дэрсийг нь барилгын материал болгон дээвэр хийх зэргээр хэрэглэдэг. Улаан буудайн үрийг хальслан цагаан гурил гарган авахаар [[эндосперм]]ийг ялгадаг. Үлдэгдэл нь [[хивэг]] ба [[үр хөврөл]] байдаг. Үр бүтнээрээ [[витамин]], [[минерал]], [[Уураг|уургийн]] өндөр агууламжтай эх үүсвэр бол, хальсалсан тохиолдолд дийлэнх нь [[цардуул]] болдог. ==Монгол Улсад тариалдаг сортууд== Монгол Улсын цаг агаарын болон хөрсний нөхцөлд тохирсон хэд хэдэн төрлийн сортуудыг тариалж байна. Үүнд: [[Дархан-165]], [[Бурятская-34]], [[Дархан-74]], [[Дархан-131]], [[Дархан-173]], [[Халхгол-1]], [[Орхон (улаан буудай)|Орхон]], [[Дархан-106]], [[Алтайская-50]], [[Сэлэнгэ (улаан буудай)|Сэлэнгэ]], [[Дархан-47]], [[Дархан-34]], [[Дархан-166]], [[Дархан-144]] зэрэг сортууд багтана. Селекцийн үзүүлэх болон үндсэн сорилтод орж байгаа сортуудаас [[буудайн ишний зэв]] өвчин тэсвэрийн талбайн үнэлгээгээр Дархан-72 сорт гойд тэсвэртэй, Дархан-165, Бурятская-34 сортууд тэсвэртэй, [[альтернариоз]] өвчин тэсвэрлэлтээр Дархан-74, Дархан-131, Дархан-173, Халхгол-1, Орхон, Бурятская-34 сортууд, [[септориоз]] өвчин тэсвэрлэлтээр Дархан-106, Дархан-74, Орхон, Халхгол-1 сортууд тэсвэртэй сортоор шалгарсан байна. [[Маркер ген]] бүхий донор сортуудаас Kern Lr47 Yecora Rojo Yr36/Gpc-B1 сорт манай оронд тохиолдох [[Зэв өвчин|зэв өвчний]] (''Puccinia triticina Erikss'') рассад гойд тэсвэртэй, Anza Lr 37, Yr 17, Sr 38 тэсвэртэй сорт байна. Anza Lr 37, Yr 17, Sr 38 сорт ургац болон ургацын бүтцийн үзүүлэлт багатай, Yecoro Rojo Yr36/Gpc-B1 сорт ургац болон бүтээгдэхүүнт чанар өндөртэй байна. [[Донор]] сортын үрийг үржүүлж 11146 ш үртэй болсон нь цаашид селекцийн ажилд өргөн ашиглах боломжтой юм. == Хүнс == [[File:USDA wheat.jpg|thumb|left|Улаан буудай нь хүнсний маш өргөн хүрээний хэрэглээтэй.]] [[File:Aesthetic Poori.jpg|thumb|Пури, улаан буудайн гурилаар хийсэн Энэтхэг хоол.]] {{тэжээллэгчанар | name=Улаан буудай, хатуу, өвөлжих | kJ=1368 | protein=12.61 g | fat=1.54 g | carbs=71.18 g | fiber=12.2 g | sugars=0.41 | calcium_mg=29 | iron_mg=3.19 | magnesium_mg=126 | phosphorus_mg=288 | potassium_mg=363 | sodium_mg=2 | zinc_mg=2.65 | manganese_mg=3.985 | thiamin_mg=0.383. | riboflavin_mg=0.115 | niacin_mg=5.464 | pantothenic_mg=0.954 | vitB6_mg=0.3 | folate_ug=38 | choline_mg=31.2 | vitE_mg=1.01 | vitK_ug=1.9 | opt1n=Селен | opt1v=70.7 ug | source_usda=1 | note=[http://ndb.nal.usda.gov/ndb/search/list?qlookup=20072&format=Full Link to USDA Database entry] }} == Гадаад холбоос == {{Commons|Wheat}} *[http://www.wheatgenome.info/ Information on wheat genome sequencing] *[http://www.indexmundi.com/commodities/?commodity=wheat&months=300 Price history of wheat, according to the IMF] *[https://secure.flickr.com/photos/jaco/sets/72157604419390265/ Photos of wheat fields]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s1913579.htm Watch Australian science documentary on developing drought-resistant wheat] *[http://www.wheatfoods.org/ Wheat Foods Council] Est. 1972 *[http://www.wheatworld.org/ NAWG]—Web site of the National Association of Wheat Growers *[https://web.archive.org/web/20191118230234/https://www.cimmyt.org/ CIMMYT]—Web site of the International Maize and Wheat Improvement Center *[http://www.hort.purdue.edu/newcrop/crops/wheat.html Triticum species] at Purdue University *[http://www.genetics.org/cgi/content/full/168/2/1087 A Workshop Report on Wheat Genome Sequencing] *[https://web.archive.org/web/20080704084748/http://www.genome.org/cgi/content/full/10/10/1509 Molecular Genetic Maps in Wild Emmer Wheat] *[http://www.skyways.org/orgs/fordco/malin/ Winter Wheat in the Golden Belt of Kansas] by James C. Malin, University of Kansas, 1944 *[http://digital.library.unt.edu/permalink/meta-dc-1510:1 ''Varieties of club wheat''] hosted by the [http://digital.library.unt.edu/browse/department/govdocs/ UNT Government Documents Department] *[https://web.archive.org/web/20131203170659/http://www.geochembio.com/biology/organisms/wheat/ '''Triticum aestivum''': facts, developmental stages, and inflorescence at GeoChemBio] *[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=pubmed&Cmd=DetailsSearch&Term=%22Triticum%22%5BMajr%5D+AND+%22loattrfree+full+text%22%5Bsb%5D Major topic "Triticum": free full-text articles in National Library of Medicine] * [https://books.google.com/books?id=GtkDAAAAMBAJ&pg=PA89&dq=popular+mechanics+July+1932+airplane&hl=en&ei=IoAZTePWB-DRnAe63OjPDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=7&ved=0CDgQ6AEwBjg8#v=onepage&q&f=true "Gold Harvest Feeds The World"] ''Popular Mechanics'', July 1949, post World War Two modernization of wheat harvesting [[Ангилал:Амуу]] [[Ангилал:Биелэгтний овог]] [[Ангилал:Хүнсний ургамал]] [[Ангилал:Тосны ургамал]] dtgkexpto67x0e6gylhg4rwmq338zr8 Улс орнуудын хүн амын тоо 0 16839 855776 855214 2026-05-06T14:30:50Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855776 wikitext text/x-wiki [[Зураг:World_population.PNG|thumb|400px|Дэлхийн хүн амын тоон газрын зураг]] [[Дэлхийн улс орны нэрс|Дэлхийн бүрэн эрхт 195 улсын]] [[хүн ам]]ын тоог байр эзлүүлэн бичив. Үүнд [[НҮБ]]-ын гишүүн 193, НҮБ-ын байнгын ажиглагч 2 ([[Ватикан]], [[Палестин]]) байна. Мөн хүснэгтэнд дутуу эрхтэй улс болох [[Тайвань]], [[Косово]] хоёрыг дугаар өгөлгүй хавчуулсан. Бусад орон, харьяа нутгийг хамаарах улсын хүн амд нийлүүлж тооцов. Дэлхийд 7,090,897,547 хүн амьдарч байгааг 195-д хуваавал нэг улсад дунджаар 36,363,577 хүн ноогддог. Энэ дунджаас дээгүүр улс орон 34 (Хятадаас [[Польш]] хүртэл) байна. Харин улс орнуудын дэс дугаарын дундаж буюу 98-р байрын [[Болгар]] улс 7,284,552 хүнтэй юм. Дэлхийн хамгийн их хүн амтай [[Хятад улс]] 1 тэрбум 373 сая хүнтэй бол хамгийн бага хүн амтай Ватикан 921 оршин суугчтай ажээ. {|class="wikitable sortable" ! scope=col width="2%"! data-sort-type="number"|Д/д ! scope=col width="33%"! data-sort-type="text"|Улс орон ! scope=col width="15%"! data-sort-type="number"|Хүн ам ! scope=col width="9%"! data-sort-type="text"|Он ! scope=col width="33%"! data-sort-type="text"|Баримт |- |1||{{CHN}} || align="right" | {{formatnum:1373505511}} ||align=center|2014||[http://data.stats.gov.cn/ ] |- |2||{{IND}}||align="right"|{{formatnum:1250662547}}||align=center|2014||[http://www.indiastat.com/default.aspx ] |- |3||{{USA}} ||align="right"| {{formatnum:322924557}} ||align=center|2014||[http://www.census.gov/popclock/ ] |- |4||{{INA}}||align="right"|{{formatnum:253609643}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |5||{{BRA}}||align="right"|{{formatnum:202626000}}||align=center|2014||[http://www.ibge.gov.br/apps/populacao/projecao/index.html ] |- |6||{{PAK}}||align="right"|{{formatnum:186084949}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20181225211657/http://www.census.gov.pk/] |- |7||{{NGA}}||align="right"|{{formatnum:177155754}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |8||{{BGD}}|| align="right" |157 926 376|| align="center" |2014||[http://www.bbs.gov.bd/Home.aspx] |- |9||{{RUS}}|| align="right" |146 267 288|| align="center" |2015||[http://www.gks.ru/bgd/free/b14_00/IssWWW.exe/Stg/dk05/8-0.doc] |- |10||{{JPN}}||align="right"|{{formatnum:127100000}}||align=center|2014||[http://www.stat.go.jp/english/data/jinsui/tsuki/index.htm] |- |11||{{MEX}}||align="right"|{{formatnum:119713203}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20130807091233/http://www.conapo.gob.mx/es/CONAPO/Proyecciones] |- |12||{{PHL}}||align="right"|{{formatnum:107668231}}||align=center|2014|||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |13||{{ETH}}||align="right"|{{formatnum:96633458}}||align=center|2014|||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |14||{{VNM}}||align="right"|{{formatnum:93421835}}||align=center|2014|||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |15||{{EGY}}||align="right"|{{formatnum:88198791}}||align=center|2015||[https://web.archive.org/web/20130117121826/http://capmas.gov.eg/?lang=2 ] |- |16||{{TUR}}||align="right"|{{formatnum:81619392}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |17||{{GER}}||align="right"|{{formatnum:82576900}}||align=center|2017||[https://www.destatis.de/DE/ZahlenFakten/GesellschaftStaat/Bevoelkerung/Bevoelkerungsstand/Tabellen/Zensus_Geschlecht_Staatsangehoerigkeit.html ] |- |18||{{IRN}}||align="right"|{{formatnum:80840713}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |19||{{COD}}||align="right"|{{formatnum:77433744}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |20||{{THA}}||align="right"|{{formatnum:67741401}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |21||{{FRA}} ||align="right"| {{formatnum:66977769}} ||align=center|2015||style="vertical-align:top;"|[http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=0&ref_id=NATnon02145 ] |- |22||{{GBR}} ||align="right"| {{formatnum:63665597}} ||align=center|2011||[https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html ] |- |23||{{ITA}}||align="right"|{{formatnum:60782668}}||align=center|2014||[http://dati.istat.it/Index.aspx?DataSetCode=DCIS_POPRES1 ] |- |24||{{MMR}}||align="right"|{{formatnum:55746253}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |25||{{TZA}}||align="right"|{{formatnum:49639138}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |26||{{KOR}}||align="right"|{{formatnum:49039986}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |27||{{ZAF}}||align="right"|{{formatnum:48375645}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |28||{{ESP}}||align="right"|{{formatnum:47737941}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |29||{{COL}}||align="right"|{{formatnum:46245297}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |30||{{KEN}}||align="right"|{{formatnum:45010056}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |31||{{UKR}}||align="right"|{{formatnum:44291413}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |32||{{ARG}}||align="right"|{{formatnum:42669500}}||align=center|2014||[http://www.indec.mecon.ar/nuevaweb/cuadros/2/proyeccionesyestimaciones_nac_2010_2040.pdf ] |- |33||{{DZA}}||align="right"|{{formatnum:39500000}}||align=center|2015||[http://www.ons.dz/-Population-et-Demographie-.html ] |- |34||{{POL}}||align="right"|{{formatnum:38484000}}||align=center|2014||[http://stat.gov.pl/en/basic-data/ ] |- |35||{{UGA}}||align="right"|{{formatnum:35918915}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |36||{{CAN}}||align="right"|{{formatnum:35702707}}||align=center|2015||[http://www.statcan.gc.ca/start-debut-fra.html ] |- |37||{{SDN}}||align="right"|{{formatnum:35482233}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |38||{{MAR}} ||align="right"| {{formatnum:33542001}} ||align=center|2014 ||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |39||{{IRQ}}||align="right"|{{formatnum:32585692}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |40||{{AFG}}||align="right"|{{formatnum:31822848}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |41||{{SAU}}||align="right"|{{formatnum:30770375}}||align=center|2014||[http://www.cdsi.gov.sa/english/ ] |- |42||{{VEN}}||align="right"|{{formatnum:30206307}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20190107062938/http://www.ine.gov.ve/index.php?option=com_content&view=category&id=98&Itemid=51 ] |- |43||{{PER}}||align="right"|{{formatnum:30147935}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |44||{{MYS}}||align="right"|{{formatnum:29568244}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20131205145703/http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=213&lang=en ] |- |45||{{UZB}}||align="right"|{{formatnum:29559100}}||align=center|2012||[http://www.stat.uz/en/press/ ] |- |46||{{NPL}}||align="right"|{{formatnum:28000000}}||align=center|2015||[https://web.archive.org/web/20180913185300/http://cbs.gov.np/ ] |- |47||{{GHA}}||align="right"|{{formatnum:27043093}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20160416153615/http://www.statsghana.gov.gh/docfiles/2010phc/National%20Population%20Projection_2010%20to%202014.pdf ] |- |48||{{PRK}}||align="right"|{{formatnum:24851627}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |49||{{YEM}}||align="right"|{{formatnum:24527000}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20150501115443/http://www.cso-yemen.org/content.php?lng=english& ] |- |50||{{MOZ}}||align="right"|{{formatnum:23700715}}||align=center|2012||[http://www.ine.gov.mz/Dashboards.aspx?key=144315 ] |- |51||{{AUS}} ||align="right"| {{formatnum:23578726}}||align=center|2014||[http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument ] |- | — ||''{{TWN}}''||align="right"|''{{formatnum:23449287}}''||align=center|2015||[https://web.archive.org/web/20140704022127/http://eng.stat.gov.tw/point.asp?index=9 ] |- |52||{{CIV}}||align="right"|{{formatnum:22671331}}||align=center|2014||[http://www.ins.ci/n/ ] |- |53||{{SYR}}||align="right"|{{formatnum:21895150}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20090809193456/http://www.cbssyr.org/index-EN.htm ] |- |54||{{MDG}}||align="right"|{{formatnum:21842167}}||align="center"|2013||[https://web.archive.org/web/20110520005948/http://www.instat.mg/index.php?option=com_content&view=article&id=33&Itemid=56 ] |- |55||{{LKA}}||align="right"|{{formatnum:20675000}}||align=center|2014||[http://www.statistics.gov.lk/ ] |- |56||{{CMR}}||align="right"|{{formatnum:20386799}}||align=center|2012||[http://www.statistics-cameroon.org/news.php?id=170 ] |- |57||{{ROU}}||align="right"|{{formatnum:19942642}}||align=center|2014||[http://www.insse.ro/cms/files/statistici/comunicate/com_anuale/populatie/PopRez2014r.pdf ] |- |58||{{AGO}}||align="right"|{{formatnum:19088106}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |59||{{BFA}}||align="right"|{{formatnum:17322796}}||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20140901021928/http://www.insd.bf/fr/ ] |- |60||{{NED}} ||align="right"| {{formatnum:17042909}} ||align=center|2012||[http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?VW=T&DM=SLEN&PA=37943eng&LA=EN ] |- |61||{{KAZ}}||align="right"|{{formatnum:16878000}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20140117231623/http://www.eng.stat.kz/Pages/default.aspx ] |- |62||{{CHL}}||align="right"|{{formatnum:16572475}}||align=center|2012||[http://www.censo.cl/2012/08/resultados_preliminares_censo_2012.pdf ] |- |63||{{MLI}}||align="right"|{{formatnum:16455903}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |64||{{NER}}||align="right"|{{formatnum:16274738}}||align=center|2012||[http://www.stat-niger.org/statistique/ ] |- |65||{{MWI}}||align="right"|{{formatnum:15805239}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20151126074634/http://www.nsomalawi.mw/2008-population-and-housing-census.html ] |- |66||{{KHM}}||align="right"|{{formatnum:15458332}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |67||{{ECU}}||align="right"|{{formatnum:15445691}}||align=center|2014||[http://www.inec.gob.ec/proyecciones_poblacionales/relojnew.swf ] |- |68||{{GTM}}||align="right"|{{formatnum:14647083}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |69||{{ZMB}}||align="right"|{{formatnum:14638505}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |70||{{ZWE}}||align="right"|{{formatnum:13771721}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |71||{{SEN}}||align="right"|{{formatnum:13567338}}||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20120117060113/http://www.ansd.sn/senegal_indicateurs.html ] |- |72||{{RWA}}||align="right"|{{formatnum:12337138}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |73||{{SSD}}||align="right"|{{formatnum:11562695}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |74||{{GIN}}||align="right"|{{formatnum:11474383}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |75||{{TCD}}||align="right"|{{formatnum:11412107}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |76||{{BEL}}||align="right"|{{formatnum:11203992}}||align=center|2014||[http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=demo_gind&lang=fr ] |- |77||{{CUB}}||align="right"|{{formatnum:11047251}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |78||{{TUN}}||align="right"|{{formatnum:10886500}}||align=center|2013||[http://www.ins.nat.tn/fr/donnee_demografiques0.php?code_theme=0201 ] |- |79||{{BOL}}||align="right"|{{formatnum:10631486}}|| align="center" |2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |80||{{CZE}}||align="right"|{{formatnum:10538275}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20140331091537/http://www.czso.cz/eng/redakce.nsf/i/population ] |- |81||{{SOM}}||align="right"|{{formatnum:10428043}}||align="center"|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |82||{{POR}}||align="right"|{{formatnum:10427301}}||align=center|2013||[http://www.ine.pt/ ] |- |83||{{DOM}}||align="right"|{{formatnum:10349741}}||align="center"|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |84||{{BEN}}||align="right"|{{formatnum:10160556}}|| align="center" |2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |85||{{HTI}}||align="right"|{{formatnum:9996731}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |86||{{HUN}}||align="right"|{{formatnum:9957731}}||align=center|2012||[http://www.ksh.hu/docs/eng/xstadat/xstadat_annual/i_wdsd003b.html ] |- |87||{{GRC}}||align="right"|{{formatnum:9903268}}||align=center|2011||[https://web.archive.org/web/20150924121155/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/PAGE-themes?p_param=A1603 ] |- |88||{{SWE}}||align="right"|{{formatnum:9551781}}||align=center|2012||[http://www.scb.se/Pages/Product____25799.aspx ] |- |89||{{BLR}}||align="right"|{{formatnum:9463300}}||align=center|2013||[https://archive.ph/20121128000236/belstat.gov.by/homep/en/indicators/press/demographics.php ] |- |90||{{BDI}}||align="right"|{{formatnum:9420248}}||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20170728161954/http://isteebu.bi/index.php/economie-en-bref ] |- |91||{{AZE}}||align="right"|{{formatnum:9235100}}||align=center|2012||[http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/en/AP_/AP_1.shtml ] |- |92||{{HND}}||align="right"|{{formatnum:8598561}}||align="center"|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |93||{{AUT}}||align="right"|{{formatnum:8458023}}||align=center|2012||[http://www.statistik.at/web_en/statistics/population/demographic_forecasts/population_forecasts/029024.html ] |- |94||{{ARE}}||align="right"|{{formatnum:8264070}}||align=center|2010||[https://archive.is/20130422205322/http://www.uaestatistics.gov.ae/ReportDetailsEnglish/tabid/121/Default.aspx?ItemId=1914&PTID=104&MenuId=1 ] |- |95||{{CHE}}||align="right"|{{formatnum:8211681}}||align="center" |2014||[http://www.bfs.admin.ch/bfs/portal/fr/index/themen/01/01/new/nip_detail.Document.159965.xls ] |- |96||{{TJK}}||align="right"|{{formatnum:8161000}}||align="center"|2014||[http://www.stat.tj/en/ ] |- |97||{{ISR}}||align="right"|{{formatnum:8120300}}||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20151216002157/http://www1.cbs.gov.il/ts/databank/series_one_e.html?codets=3763 ] |- |98||{{BUL}}||align="right"|{{formatnum:7284552}}||align=center|2013||[http://www.nsi.bg/otrasalen.php?otr=53 ] |- |99||{{TOG}}||align="right"|{{formatnum:7351374}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |100||{{SRB}}|| align="right" |7 209 764|| align="center" |2014||[https://web.archive.org/web/20081015013900/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html ] |- |101||{{LAO}}||align="right"|{{formatnum:6803699}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |102||{{JOR}}||align="right"|{{formatnum:6706051}}||align=center|2015||[https://web.archive.org/web/20120117225318/http://www.dos.gov.jo/dos_home_e/main/index.htm ] |- |103||{{PRY}}||align="right"|{{formatnum:6703860}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |104||{{PNG}}||align="right"|{{formatnum:6552730}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |105||{{ERI}}||align="right"|{{formatnum:6380803}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |106||{{LBY}}||align="right"|{{formatnum:6244174}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |107||{{NIC}}|| align="right" |6 167 237|| align="center" |2015||[https://web.archive.org/web/20150414021410/http://www.pronicaragua.org/es/descubre-nicaragua/poblacion ] |- |108||{{SLV}}|| align="right" |6 125 512|| align="center" |2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |109||{{LBN}}||align="right"|{{formatnum:5882562}} ||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |110||{{SLE}}|| align="right" |5 743 725|| align="center" |2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |111||{{DNK}} ||align="right"|{{formatnum:5707622}} ||align=center|2013||[http://www.dst.dk/en/Statistik/emner/befolkning-og-befolkningsfremskrivning.aspx ] |- |112||{{KGZ}}||align="right"|{{formatnum:5604212}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |113||{{FIN}} ||align="right"| {{formatnum:5422950}} ||align=center|2012||[http://pxweb2.stat.fi/Dialog/Varvalagg.asp?ma=005%5Fvamuu%5Ftau%5F101&ti=Ennakkov%E4kiluku+alueittain%2C+tammikuu+2012&path=../Database/StatFin/vrm/vamuu/&lang=3&xu=&yp=&nr=1&aggfile%281%29=Maakunnat+2012&prevagg=NN&mapname=&multilang=fi&aggdir1= ] |- |114||{{SVK}}||align="right"|{{formatnum:5415949}}||align=center|2014||[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&language=fr&pcode=tps00001&tableSelection=1&footnotes=yes&labeling=labels&plugin=1 ] |- |115||{{SGP}}||align="right"|{{formatnum:5312400}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20090221030353/http://www.singstat.gov.sg/stats/keyind.html#popnarea ] |- |116||{{CAF}}||align="right"|{{formatnum:5277959}}||align="center"|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |117||{{TKM}}||align="right"|{{formatnum:5171943}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |118||{{NOR}} || align="right" | {{formatnum:5156451}}|| align="center" |2014||[http://www.ssb.no/en/forside;jsessionid=00A54D16F037B60ABCA4F1927AE0A331.kpld-as-prod03?hide-from-left-menu=true&language-code=en&menu-root-alternative-language=true ] |- |119||{{CRI}}||align="right"|{{formatnum:4713168}}||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20120327062704/http://www.inec.go.cr/Web/Home/pagPrincipal.aspx ] |- |120||{{COG}}||align="right"|{{formatnum:4662446}}||align="center"|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |121||{{IRL}}||align="right"|{{formatnum:4609600}}||align="center"|2014||[http://www.cso.ie/en/releasesandpublications/er/pme/populationandmigrationestimatesapril2014/ ] |- |122||{{PSE}}||align="right"|{{formatnum:4550368}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20150610214618/http://www.pcbs.gov.ps/site/881/default.aspx#Population ] |- |123||{{GEO}}||align="right"|{{formatnum:4490500}}||align=center|2014||[http://www.geostat.ge/index.php?action=page&p_id=152&lang=eng ] |- |124||{{HRV}}||align="right"|{{formatnum:4470534}}||align="center"|2014||[https://web.archive.org/web/20200515110629/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hr.html ] |- |125||{{NZL}} ||align="right"| {{formatnum:4198260}} ||align=center|2011||[https://web.archive.org/web/20110724200026/http://www.stats.govt.nz/tools_and_services/tools/population_clock.aspx ] |- |126||{{LBR}}||align="right"|{{formatnum:4092310}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |127||{{BIH}}||align="right"|{{formatnum:3836377}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20150923184358/http://www.bhas.ba/index.php?option=com_publikacija&id=1&lang=en] |- |128||{{OMA}}||align="right"|{{formatnum:3623000}}||align=center|2012||[https://archive.is/20130423105738/http://www.ncsi.gov.om/Default.aspx ] |- |129||{{PAN}}||align="right"|{{formatnum:3608431}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |130||{{MDA}}||align="right"|{{formatnum:3555200}}||align=center|2015||[http://www.statistica.md/category.php?l=ro&idc=103& ] |- |131||{{MRT}}||align="right"|{{formatnum:3516806}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |132||{{URY}}||align="right"|{{formatnum:3332972}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |133||{{ALB}}||align="right"|{{formatnum:3063320}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20151113184114/http://www.instat.gov.al/en/themes/population.aspx?tab=tabs-5 ] |- |134||{{ARM}}||align="right"|{{formatnum:3060631}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |135||{{MNG}}||align="right"|3,238,479|| align="center" |2019||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |136||{{LTU}}||align="right"|{{formatnum:2939431}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20100819130935/http://db1.stat.gov.lt/statbank/selectvarval/saveselections.asp?MainTable=M3010101&PLanguage=1&TableStyle=&Buttons=&PXSId=7743&IQY=&TC=&ST=ST&rvar0=&rvar1=&rvar2=&rvar3=&rvar4=&rvar5=&rvar6=&rvar7=&rvar8=&rvar9=&rvar10=&rvar11=&rvar12=&rvar13=&rvar14= ] |- |137||{{KWT}}||align="right"|{{formatnum:2742711}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |138||{{JAM}}||align="right"|{{formatnum:2717991}}||align=center|2013||[http://statinja.gov.jm/Demo_SocialStats/population.aspx ] |- |139||{{QAT}}||align="right"|{{formatnum:2334029}}||align=center|2015||[http://www.qsa.gov.qa/eng/PopulationStructure.htm ] |- |140||{{NAM}}||align="right"|{{formatnum:2198406}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |141||{{BWA}}||align="right"|{{formatnum:2155784}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |142||{{MKD}}||align="right"|{{formatnum:2064032}}||align="center"|2013||[http://www.stat.gov.mk/OblastOpsto_en.aspx?id=2 ] |- |143||{{SVN}}||align="right"|{{formatnum:2062731}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20150302073116/http://www.stat.si/eng/ ] |- |144||{{LVA}}||align="right"|{{formatnum:2027000}}||align=center|2013||[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-key-indicators-30624.html ] |- |145||{{LSO}}||align="right"|{{formatnum:1942008}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |146||{{GMB}}||align="right"|{{formatnum:1925527}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |—||''{{flag|Косово}}''||align="right"| ''{{formatnum:1820631}}'' ||align=center|2013||[https://web.archive.org/web/20140313024137/http://esk.rks-gov.net/eng/ ] |- |147||{{GNB}}||align="right"|{{formatnum:1693398}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |148||{{GAB}}||align="right"|{{formatnum:1672597}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |149||{{SWZ}}||align="right"|{{formatnum: 1419623}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |150||{{MUS}}||align="right"|{{formatnum:1331155}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |151||{{BHR}}||align="right"|{{formatnum:1314089}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |152||{{EST}}||align="right"|{{formatnum:1312252}}||align=center|2015||[https://web.archive.org/web/20121123153505/http://www.stat.ee/main-indicators ] |- |153||{{TTO}}||align="right"|{{formatnum:1223916}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |154||{{TLS}}||align="right"|{{formatnum:1201542}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |155||{{CYP}} ||align="right"| {{formatnum:1122544}} ||align=center|2012 ||[http://www.mof.gov.cy/mof/cystat/statistics.nsf/All/932C4C5B233AD60FC2257DB7003467E4/$file/DEMOGRAPHIC_REPORT-2012-040414.pdf?] |- |156||{{FJI}}||align="right"|{{formatnum:903207}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |157||{{DJI}}||align="right"|{{formatnum:810179}}||align="center"|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |158||{{COM}}||align="right"|{{formatnum:766865}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |159||{{GUY}}||align="right"|{{formatnum:735554}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |160||{{BTN}}||align="right"|{{formatnum:733643}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |161||{{GNQ}}||align="right"|{{formatnum:722254}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |162||{{MNE}}||align="right"|{{formatnum:650036}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |163||{{SLB}}||align="right"|{{formatnum:609883}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |164||{{SUR}}||align="right"|{{formatnum:573311}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |165||{{LUX}}||align="right"|{{formatnum:563000}}||align=center|2014||[http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableViewHTML.aspx?ReportId=383&IF_Language=fra&MainTheme=2&FldrName=1]{{Dead link|date=Долдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |166||{{CPV}}||align="right"|{{formatnum:538535}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |167||{{MLT}}||align="right"|{{formatnum:446547}}||align=center|2013||[http://gazzetta.247.com.mt/downloads/2013/05/31/1/Government-Gazette-No-19094.pdf ]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |168||{{BRN}}||align="right"|{{formatnum:422675}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |169||{{MDV}}||align="right"|{{formatnum:393595}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |170||{{BLZ}}||align="right"|{{formatnum:340844}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |171||{{ISL}}||align="right"|{{formatnum:321857}}||align=center|2013||[http://www.statice.is/Statistics/Population] |- |172||{{BHS}}||align="right"|{{formatnum:321834}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |173||{{BRB}}||align="right"|{{formatnum:289680}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |174||{{VUT}}||align="right"|{{formatnum:266937}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |175||{{WSM}}||align="right"|{{formatnum:196628}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |176||{{STP}}||align="right"|{{formatnum:190428}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |177||{{LCA}}||align="right"|{{formatnum:163362}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |178||{{GRD}}||align="right"|{{formatnum:110152}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |179||{{TON}}||align="right"|{{formatnum:106440}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |180||{{FSM}}||align="right"|{{formatnum:105681}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |181||{{KIR}}||align="right"|{{formatnum:104488}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |182||{{VCT}}||align="right"|{{formatnum:102918}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |183||{{SYC}}||align="right"|{{formatnum:91650}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |184||{{ATG}}||align="right"|{{formatnum:91295}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html] |- |185||{{AND}}||align="right"|{{formatnum:76246}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20180103135253/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/index.asp?lang=3 ] |- |186||{{DMA}}||align="right"|{{formatnum:73449}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |187||{{MHL}}||align="right"|{{formatnum:70983}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |188||{{KNA}}||align="right"|{{formatnum:51538}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |189||{{LIE}}||align="right"|{{formatnum:36842}}||align=center|2012||[https://web.archive.org/web/20140331084716/http://www.llv.li/amtsstellen/llv-as-bevoelkerung/llv-as-bevoelkerung-bevoelkerungsstatistik_per_31_dezember-vorlaeufig.htm ] |- |190||{{MCO}}|| align="right" |36 950|| align="center" |2015||[https://web.archive.org/web/20121128001937/http://www.imsee.mc/Population-et-emploi ] |- |191||{{SMR}}||align="right"|{{formatnum:32480}}||align=center|2013||[http://www.statistica.sm/on-line/home/dati-statistici/popolazione.html# ] |- |192||{{PLW}}||align="right"|{{formatnum:21186}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |193||{{TUV}}||align="right"|{{formatnum:10782}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html ] |- |194||{{NRU}}||align="right"|{{formatnum:9488}}||align=center|2014||[https://web.archive.org/web/20200501044259/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nr.html ] |- |195||{{VAT}}|| align="right" |921||align=center|2014||[http://www.vaticanstate.va/content/vaticanstate/es/stato-e-governo/note-generali/popolazione.html ] |} == Холбоотой == * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] * [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ]] * [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг]] * [[Тив, улс, харьяа газар орны хүн амын тоон зурмаг]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|хүн ам]] [[Ангилал:Хүн ам зүй]] m3uvitezl6bg4e7y6hilfumi8c0u8kp Коринтианс (хөлбөмбөгийн баг) 0 19349 855769 841539 2026-05-06T12:55:32Z Makenzis 48528 855769 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб |clubname = Коринтианс |image = |fullname = Хөлбөмбөгийн Коринтианс баг ({{lang-pt|Sport Club Corinthians Paulista}}) |nickname = ''Тимао'' (Том баг)<br /> |founded = [[1910]] оны есдүгээр сарын 1 |ground = Эштадио Альфредо Шёрег (Багтаамж: 13,969)<ref>{{Cite web |url=http://www.cbf.com.br/cnef/cnef.pdf |title=Archive copy |access-date=2013-05-10 |archive-date=2013-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510210022/http://www.cbf.com.br/cnef/cnef.pdf |url-status=live }}</ref><br />Пакаэмбу (Багтаам: 37,952) |chairman = {{flagicon|Бразил}} Андрес Санчес |manager = {{flagicon|Бразил}} |league = Паулистагийн лиг<br />[[Бразилын хөлбөмбөгийн лиг]] |season = 2025 |position = 13 дүгээр байр (Паулиста); 7 дугаар байр (Бразилын хөлбөмбөгийн лиг) |current= | pattern_la1 = _corinthians2223h | pattern_b1 = _corinthians2223h | pattern_ra1 = _corinthians2223h | pattern_sh1 = _corinthians2021h | pattern_so1 = _blacktopl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 000000 | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _corinthians2223a | pattern_b2 = _corinthians2223a | pattern_ra2 = _corinthians2223a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _corinthians2122t | pattern_b3 = _corinthians2122t | pattern_ra3 = _corinthians2122t | pattern_sh3 = _corinthians2122t | pattern_so3 = _blacktopl | leftarm3 = 380D5E | body3 = 380D5E | rightarm3 = 380D5E | shorts3 = 380D5E | socks3 = 380D5E }} '''Хөлбөмбөгийн Коринтианс баг''' ({{lang-pt|Sport Club Corinthians Paulista}}) нь [[Бразил]]ын [[хөлбөмбөг]]ийн баг бөгөөд [[Сан-Паулу]] мужаас гаралтай улсынхаа шилдэг багуудын нэгд зүй ёсоор тооцогддог баг билээ. [[1910]] оны есдүгээр сарын 1-нд [[Португал]], [[Итали]] болон [[Испани]]йн гаралтай ажилчин ангийн хэсэг хүмүүс тус багийг байгуулсан гэх боловч багийн мөрдөж ирсэн дүрмийн дагуу [[Аргентин]] улсын харьяат тоглогчдоос бусдыг эгнээндээ элсүүлдэггүй ажээ. Өөрөөр хэлбэл тус багийн нийт тоглогчдын 99 хувь нь Бразил тоглогчид юм. [[ФИФА]] Клубүүдийн ДАШТ-ий [[2006]] оны аварга баг Коринтианс нь Сан-Паулудоо л гэхэд 30 сая хөгжөөн дэмжигчтэй гэх бөгөөд хөлбөмбөгийн спортын ертөнц дэх багуудын хувьд атаархам үзүүлэлт байх нь лавтай. == Шагналууд (66) == === Албан ёсны шагналууд (41) === ==== Олон улсын тэмцээн (ФИФА): (2) ==== *[[ФИФА]] Клубүүдийн ДАШТ: 2000, 2012 ==== Дотоодын (БАШТ): (9) ==== *[[Бразилын хөлбөмбөгийн лиг|Бразилын АШТ]]: [[1990 оны Бразилын хөлбөмбөгийн лиг|1990]], [[1998 оны Бразилын хөлбөмбөгийн лиг|1998]], [[1999 оны Бразилын хөлбөмбөгийн лиг|1999]], [[2005 оны Бразилын хөлбөмбөгийн лиг|2005]], [[2011 оны Бразилын хөлбөмбөгийн лиг|2011]], [[2015 оны Бразилын хөлбөмбөгийн лиг|2015]], [[2017 оны Бразилын хөлбөмбөгийн лиг|2017]] *Бразилын 2 лигийн АШТ: 2008 *Бразилын цом: 1995, 2002, 2009 ==== Мужийн АШТ: (30) ==== *Сан-Паулу мужийн АШТ: 1914, 1916, 1922, 1923, 1924, 1928, 1929, 1930, 1937, 1938, 1939, 1941, 1951, 1952, 1954, 1977, 1979, 1982, 1983, 1988, 1995, 1997, 1999, 2001, 2003, 2009, 2013, 2017, 2018, 2019 *Ялагдалгүй аварга болсон онууд: 1914, 1916, 1929, 1938 болон 2009 оны Паулистагийн лиг *Хоёрдугаар байр: 1918, 1921, 1925, 1936, 1942, 1943, 1945, 1946, 1947, 1955, 1962, 1966, 1968, 1974, 1984, 1987, 1991, 1993, 1994, 1998, 2005 == Эшлэл == {{reflist}} == Холбоос == === Албан ёсны вэбсайт === *[http://www.corinthians.com.br/ Албан ёсны вэбсайт] {{pt icon}}, {{en icon}}, {{sp icon}} === Коринтианс багтай холбогдолтой вэбсайтууд === *[https://web.archive.org/web/20110202091723/http://acervosccp.com/ Acervo SCCP - all matches and history of Corinthians] *[http://www.memoriacorinthiana.com.br/ Committee for Preservation of Corinthians' Memories] *{{pt icon}} [http://www.timaoweb.com.br Timao Web - News of Corinthians] *[http://esporte.ig.com.br/futebol/2008/12/09/livro+elege+os+dez+maiores+jogadores+da+historia+do+corinthians+3171905.html Book - Top 10 Idols] {{DEFAULTSORT:Коринтианс}} [[Ангилал:Бразилын хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:1910 онд байгуулагдсан]] sy9qefpk0f70sq8x9ujzywf0d7p3x06 855770 855769 2026-05-06T12:55:54Z Makenzis 48528 855770 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгийн клуб |clubname = Коринтианс |image = |fullname = Хөлбөмбөгийн Коринтианс баг ({{lang-pt|Sport Club Corinthians Paulista}}) |nickname = ''Тимао'' (Том баг)<br /> |founded = [[1910]] оны есдүгээр сарын 1 |ground = Эштадио Альфредо Шёрег (Багтаамж: 13,969)<ref>{{Cite web |url=http://www.cbf.com.br/cnef/cnef.pdf |title=Archive copy |access-date=2013-05-10 |archive-date=2013-05-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510210022/http://www.cbf.com.br/cnef/cnef.pdf |url-status=live }}</ref><br />Пакаэмбу (Багтаам: 37,952) |chairman = {{flagicon|Бразил}} Андрес Санчес |manager = {{flagicon|Бразил}} |league = Паулистагийн лиг<br />[[Бразилын хөлбөмбөгийн лиг]] |season = 2025 |position = 13 дүгээр байр (Паулиста); <br /> 1 дугаар байр (Бразилын хөлбөмбөгийн лиг) |current= | pattern_la1 = _corinthians2223h | pattern_b1 = _corinthians2223h | pattern_ra1 = _corinthians2223h | pattern_sh1 = _corinthians2021h | pattern_so1 = _blacktopl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 000000 | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _corinthians2223a | pattern_b2 = _corinthians2223a | pattern_ra2 = _corinthians2223a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _corinthians2122t | pattern_b3 = _corinthians2122t | pattern_ra3 = _corinthians2122t | pattern_sh3 = _corinthians2122t | pattern_so3 = _blacktopl | leftarm3 = 380D5E | body3 = 380D5E | rightarm3 = 380D5E | shorts3 = 380D5E | socks3 = 380D5E }} '''Хөлбөмбөгийн Коринтианс баг''' ({{lang-pt|Sport Club Corinthians Paulista}}) нь [[Бразил]]ын [[хөлбөмбөг]]ийн баг бөгөөд [[Сан-Паулу]] мужаас гаралтай улсынхаа шилдэг багуудын нэгд зүй ёсоор тооцогддог баг билээ. [[1910]] оны есдүгээр сарын 1-нд [[Португал]], [[Итали]] болон [[Испани]]йн гаралтай ажилчин ангийн хэсэг хүмүүс тус багийг байгуулсан гэх боловч багийн мөрдөж ирсэн дүрмийн дагуу [[Аргентин]] улсын харьяат тоглогчдоос бусдыг эгнээндээ элсүүлдэггүй ажээ. Өөрөөр хэлбэл тус багийн нийт тоглогчдын 99 хувь нь Бразил тоглогчид юм. [[ФИФА]] Клубүүдийн ДАШТ-ий [[2006]] оны аварга баг Коринтианс нь Сан-Паулудоо л гэхэд 30 сая хөгжөөн дэмжигчтэй гэх бөгөөд хөлбөмбөгийн спортын ертөнц дэх багуудын хувьд атаархам үзүүлэлт байх нь лавтай. == Шагналууд (66) == === Албан ёсны шагналууд (41) === ==== Олон улсын тэмцээн (ФИФА): (2) ==== *[[ФИФА]] Клубүүдийн ДАШТ: 2000, 2012 ==== Дотоодын (БАШТ): (9) ==== *[[Бразилын хөлбөмбөгийн лиг|Бразилын АШТ]]: [[1990 оны Бразилын хөлбөмбөгийн лиг|1990]], [[1998 оны Бразилын хөлбөмбөгийн лиг|1998]], [[1999 оны Бразилын хөлбөмбөгийн лиг|1999]], [[2005 оны Бразилын хөлбөмбөгийн лиг|2005]], [[2011 оны Бразилын хөлбөмбөгийн лиг|2011]], [[2015 оны Бразилын хөлбөмбөгийн лиг|2015]], [[2017 оны Бразилын хөлбөмбөгийн лиг|2017]] *Бразилын 2 лигийн АШТ: 2008 *Бразилын цом: 1995, 2002, 2009 ==== Мужийн АШТ: (30) ==== *Сан-Паулу мужийн АШТ: 1914, 1916, 1922, 1923, 1924, 1928, 1929, 1930, 1937, 1938, 1939, 1941, 1951, 1952, 1954, 1977, 1979, 1982, 1983, 1988, 1995, 1997, 1999, 2001, 2003, 2009, 2013, 2017, 2018, 2019 *Ялагдалгүй аварга болсон онууд: 1914, 1916, 1929, 1938 болон 2009 оны Паулистагийн лиг *Хоёрдугаар байр: 1918, 1921, 1925, 1936, 1942, 1943, 1945, 1946, 1947, 1955, 1962, 1966, 1968, 1974, 1984, 1987, 1991, 1993, 1994, 1998, 2005 == Эшлэл == {{reflist}} == Холбоос == === Албан ёсны вэбсайт === *[http://www.corinthians.com.br/ Албан ёсны вэбсайт] {{pt icon}}, {{en icon}}, {{sp icon}} === Коринтианс багтай холбогдолтой вэбсайтууд === *[https://web.archive.org/web/20110202091723/http://acervosccp.com/ Acervo SCCP - all matches and history of Corinthians] *[http://www.memoriacorinthiana.com.br/ Committee for Preservation of Corinthians' Memories] *{{pt icon}} [http://www.timaoweb.com.br Timao Web - News of Corinthians] *[http://esporte.ig.com.br/futebol/2008/12/09/livro+elege+os+dez+maiores+jogadores+da+historia+do+corinthians+3171905.html Book - Top 10 Idols] {{DEFAULTSORT:Коринтианс}} [[Ангилал:Бразилын хөлбөмбөгийн клуб]] [[Ангилал:1910 онд байгуулагдсан]] c63e34ca4rsi82tm7rgbjiklulm3t6f Төмөрийн улс 0 19373 855773 855361 2026-05-06T14:12:24Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855773 wikitext text/x-wiki {{Short description|Central Asian Turco-Mongol empire (1370–1507)}} {{Инфобокс түүхэн улс | native_name = {{lang|fa|{{Nastaliq|گورکانیان}}}}<br />''Гүрканиян'' | national_motto = <br />[[Persian language|Persian]]:{{lang|fa|{{Nastaliq|راستى رستى}}}}<br />''Rāstī rustī''<br />"In rectitude lies salvation" "зөвт байдалд аврал оршдог" | conventional_long_name = Төмөрийн эзэнт гүрэн | common_name = Төмөрийн | era = [[Дундад зууны сүүл үе]] | status = [[Эмират]] | government_type = [[Хэмжээгүй эрхт хаант засаг]] | area_km2 = | year_start = 1370 | date_start = | year_end = 1507 | event_pre = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] [[Төмөрийн байлдан дагуулалт, довтолгоо|байлдан дагуулалтаа]] эхлүүлэв | date_pre = 1363 | event_start = Төмөрийн эзэнт гүрэн байгуулагдав | event1 = Баруун зүгийн тэлэлт эхлэв | date_event1 = 1380 | event2 = [[Анкарагийн тулалдаан]] | date_event2 = 7 сарын 20, 1402 | event3 = [[Самарканд]]ын уналт | date_event3 = 1505 | event_end = [[Херат]]ын уналт | event_post = [[Их Могол Улс|Моголын эзэнт гүрэн байгуулагдав]] | date_post = 1526 | image_coat = <!-- DO NOT REPLACE this documented "Three annulets" symbol with false, conjectural or original research flags of the Timurids, such as this one: https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/archive/6/6c/20230329042531%21Timurid.svg , which is falsely claimed to be from the Catalan Atlas. See paragraph "Symbols of the state" hereunder for details -->Three annulets symbol of the Timurid Empire.png | coa_size = 100 | coat_alt = Гурван цагираг сүлд | symbol_type = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн "Гурван цагираг" [[тамга]] тэмдэг.<ref>Coinage of Timur with "Three annulets" symbol (1393-1405): [[File:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|70px]]</ref><ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |last2=Blair |first2=Sheila S. |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |date=14 May 2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1 |page=426 |url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA426 |language=en| quote="Coinage issued by the Timurid dynasty (r. 1370-1506) comprised various silver coins and several coppers, most often anonymous, although some coppers struck in the name of Timur 1370–1405; here called amīr) have a tamghā of three annulets prominently on the reverse."}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kadoi |first1=Yuka |title=On the Timurid flag |journal=Beiträge zur islamischen Kunst und Archäologie |date=2010 |volume=2 |pages=144, 149, 159 Fig.5 |url=https://www.academia.edu/17410816}}</ref> | flag_border = no | image_map = Timurid Empire (greatest extent).svg | image_map_caption = [[Доголон Төмөр|Төмөр]]ийн үеийн газар нутаг | image_map_size = 300 | demonym = | p1 = Цагаадайн Улс | p2 = Суфи гүрэн | p3 = Жалайрын улс | p4 = Курт улс | p5 = Музаффарид | p6 = Сарбадар | p7 = Марашичууд | p8 = Афрасияб | p9 = Кара-Коюнлу | p10 = Гүржийн хаант улс | s1 = Бухарын хант улс | s2 = Сефевийн улс | s3 = Хивын ханлиг | s4 = Кара-Коюнлу | s5 = Ак-Коюнлу | s6 = Их Могол Улс | s7 = Гүржийн хаант улс | capital = {{plainlist| *[[Самарканд]] (1370–1405) *[[Херат]] (1405–1507)}} | common_languages = {{plainlist| *[[Перс хэл]] (албан ёсны, шүүх, дээд утга зохиол, лингва франка, засаг захиргаа)<ref> * Manz, Beatrice Forbes (1999). ''The Rise and Rule of Tamerlane''. [[Cambridge University Press]], p.109. {{ISBN|0-521-63384-2}}. {{google books|2xDm2DCPRKMC|Limited preview}}. [https://books.google.com/books?id=2xDm2DCPRKMC&pg=PA109 p.109]. "In almost all the territories which Temür incorporated into his realm Persian was the primary language of administration and literary culture. Thus the language of the settled '[[divan]]' was Persian." * B.F. Manz, W.M. Thackston, D.J. Roxburgh, L. Golombek, L. Komaroff, R.E. Darley-Doran. "Timurids" [[Encyclopaedia of Islam]] [[Brill Publishers]] 2007; "During the Timurid period, three languages, Persian, Turkish, and Arabic were in use. The major language of the period was Persian, the native language of the Tajik (Persian) component of society and the language of learning acquired by all literate and/or urban Turks. Persian served as the language of administration, history, belles lettres, and poetry." * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/central-asia-v|title=CENTRAL ASIA v. In the Mongol and Timurid Periodse|author=Bertold Spuler|publisher=[[Encyclopaedia Iranica]]|access-date=2017-09-14}} "Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917&nbsp;... Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible&nbsp;... * Robert Devereux (ed.) "Muhakamat Al-Lughatain (Judgment of Two Languages)" Mir 'Ali Shir Nawāi; Leiden, [[E.J. Brill]] 1966: "Nawa'i also employs the curious argument that most Turks also spoke Persian but only a few Persians ever achieved fluency in Turkic. It is difficult to understand why he was impressed by this phenomenon, since the most obvious explanation is that Turks found it necessary, or at least advisable, to learn Persian – it was, after all, the official state language – while Persians saw no reason to bother learning which was, in their eyes, merely the uncivilized tongue of uncivilized nomadic tribesmen. * David J. Roxburgh. ''The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection''. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama."</ref> *[[Цагаадайн хэл]] (угсаатны, утга зохиол)<ref name="homelanguage" /> * [[Араб хэл]] (шашин)<ref name="EI - Manz2" />}} | religion = ;{{nobold|Төрийн шашин}} :{{hlist|[[Суннит Ислам]]}} ;{{nobold|Бусад шашин}} :{{hlist|[[Арван хоёр шиизм]]|[[Исмаилизм]]|[[Зороастризм]]|[[Хиндү шашин|Хиндүизм]]|[[Хуруфизм]]|[[Дорнодын сүм|Несторианизм]]}} | currency = [[Танка (зоос)|Танка]] | title_leader = [[Төмөрийн династи|Эмир]] | leader1 = [[Доголон Төмөр|Төмөр]] (анхны) | leader2 = [[Бади аз-Заман Мирза|Бади аз-Заман]] (сүүлчийн) | year_leader1 = 1370–1405 | year_leader2 = 1506–1507 | stat_year1 = 1405 тоо.<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D | title = East-West Orientation of Historical Empires | journal = Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=222 |url =http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=2016-09-14 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|date=September 1997|title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia|journal=[[International Studies Quarterly]]|volume=41|issue=3|at=p. 500|doi=10.1111/0020-8833.00053|author=Rein Taagepera|author-link=Rein Taagepera|jstor=2600793|url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807}}</ref> | stat_area1 = 4,400,000 }} [[Файл:Timurid Dynasty 821 - 873 (AH).png|thumb|250px|Төмөрийн эзэнт гүрэн хамгийн том нутагтай байх үеийн газрын зураг]] '''Төмөрийн эзэнт гүрэн''' бол XIV-XVI зууны үед Мавереннахр, [[Иран]], [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказын]] бүс нутагт оршин тогтнож байсан улс юм. Энэ улсыг [[Монгол|Монголын]] [[Барулас]] овгийн эмир [[Доголон Төмөр|Төмөр]] байгуулжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний хаад нь [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны Сюрьгатмишь, Махмуд нар байв. Эдгээр хаадыг [[Доголон Төмөр]] өргөмжилсөн бөгөөд ямар ч эрх мэдэлгүй бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хаад байсан юм. Улсын бүх эрхийг Төмөр атгах бөгөөд эмир цолтойгоор улсаа удирдаж байлаа. Доголон Төмөрийн нас барсны дараа Төмөрийн эзэнт гүрэн эзлэгдсэн орнуудын ард түмний бослого, дотоодын тэмцлээс болж задран бутарчээ. XVI зууны эхэн үед [[Алтан Орд|Алтан ордны улсаас]] нүүж ирсэн узбекүүд Төмөрийн угсааныхныг бут цохисноор Төмөрийн эзэнт гүрэн бүрмөсөн мөхсөн болой. == Гарал үүсэл, угсаатны хамаарал == Төмөрийн эзэнт гүрний үүсэл нь [[Монгол үндэстэн|Монголын]] нүүдэлчин аймаг [[Барлас]]аас улбаатай бөгөөд тэд [[Чингис хаан]]ы армийн бүрэлдэхүүнд багтан тулалдаж явжээ.<ref>''"Timur"'', The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001-05 Columbia University Press, ([http://www.bartleby.com/65/ti/Timur.html LINK])</ref><ref>"Consolidation & expansion of the Indo-Timurids", Encyclopedia Britannica, ([http://www.britannica.com/eb/article-26937/Islamic-world LINK])</ref> Монголчууд Төв Азийг эзэлсний дараа Барлас аймгийнхан одоогийн [[Узбекистан]]д суурьшиж нутгийн [[түрэг]]үүдтэй холилдсон тул Төмөрийн үед барласууд зарим талаар түрэгжсэн байв. Түүнчлэн Цагадайн улсын баруун хэсгийн [[Ислам]]ын шашинд орсон түрэг, монгол угсаатнууд Исламын шашин дэлгэрэхээс өмнө Төв Азид ноёрхож байсан [[Персийн нийгэм|Персийн соёлын]] нөлөөнд орсон байжээ.<ref name="Iranica2">B. Spuler, "Central Asia in the Mongol and Timurid periods", published in [[Encyclopædia Iranica]], Online Edition, 2006/7, ({{Webarchiv|url=http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v5_articles/central_asia/mongol_and_timurid_periods&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html|wayback=20090224083111|text=LINK|archiv-bot=2024-02-08 23:20:46 InternetArchiveBot}}): ''"...&nbsp;Like his father, Olōğ Beg was entirely integrated into the Persian Islamic cultural circles, and during his reign Persian predominated as the language of high culture, a status that it retained in the region of Samarqand until the Russian revolution 1917 [...] Ḥoseyn Bāyqarā encouraged the development of Persian literature and literary talent in every way possible ..."''</ref>. Персийн утга зохиол нь Төмөрийн эзэнт гүрний элит хэсгийнхнийг Перс-Исламын соёлд ороход нь нөлөөлж байв.<ref>David J. Roxburgh. The Persian Album, 1400-1600: From Dispersal to Collection. Yale University Press, 2005. pg 130: "Persian literature, especially poetry, occupied a central in the process of assimilation of Timurid elite to the Perso-Islamicate courtly culture, and so it is not surprising to find Baysanghur commissioned a new edition of Firdawsi's Shanama</ref> Төмөрийн улсын ордны эмэгтэйчүүд монгол ёс заншилтай байсан ба Төмөр хааны үед албан хэрэгцээнд монгол, түрэг аль аль хэлийг ашигладаг, монгол бичгээр захиа бичин илгээдэг байв.<ref name="Майдар">Д.Майдар, "Чингис хаан ба Монголын их гүрэн" 1969</ref> Мавереннахрын монголчууд өөр угсаатны ёс заншилд орон монгол соёлоо гээж эхэлсэн боловч бүрмөсөн уусаагүй байв. Дундад зууны монгол эрчүүд гэзэг тавьдаг заншилтай байсан ба Төмөр хаан хүүгээ шийтгэхдээ гэзгийг нь тайрсан нь хүүгээ монголд үнэнч бус байсан гэж үзэж байсныг нь илэрхийлж байжээ.<ref name="Майдар"/> Төмөр хаан Чингис хааныг ихэд хүндлэн биширдэг байсан төдийгүй өөрийн бүх амьдрал, үйл хэргээ Чингисийн улсийн сүр хүчийг дахин сэргээн тогтоохын төлөө зориулжээ. Энэ нь саяхан байгуулагдаад бутарсан ИМУ-н сүр хүчийг хүмүүс хараахан мартаагүй мөн Төмөр өөрөө монголын барлас овгийн хүн байсантай холбоотой юм. Тэр Чингисийн зарлиг, ИМУ-н хууль цаазыг дээдлэн хүндэтгэж өөрийн улсад хэрэгжүүлж байв. Хожим Төмөрийн улсаас тасран байгуулагдсан [[Их Могол Улс]]ад монгол ёс заншлаа даган мөрдөхөө больсон бол Төмөр хааны хувьд лалын шашинд орсон ч монгол ёс заншлаа даган мөрдөж монгол гарлаараа бахархдаг байв. Бутралын үеийн Монгол улс, Төмөрийн улс хоёр найрсаг харилцаатай байжээ. [[Өлзийтөмөр хаан|Буняшир]] хаан болохоосоо өмнө Төмөр хааны ордонд байсан байдаг. Төмөрийн улсыг заримдаа монгол улс гэж бичсэн байдаг бол зарим тохиолдолд түрэг улс гэж бичсэн байдаг. [[Моголистан]], Төмөрийн зарим монголчуудыг 16-р зууны сүүл хүртэл монгол хэлээрээ ярьсан хэвээр байсан байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд таамагладаг. Эрдэмтэд Төмөрийн улсыг монголчуудын эсвэл түрэгүүдийн улс гэсэн зөрүүтэй байр суурь баримталдаг. Төмөрийн улс хэдийгээр монгол гаралтай улс ч 14-р зууны дунд үед [[Баруун Цагаадайн улс]]ын монголчууд буюу Мавереннахр дахь монголчууд нилээд түрэгжсэн байсан учир зарим эрдэмтэд энэ улсыг түрэгүүдийн улсад хамааруулдаг байна. == Байгуулагдсан нь == {{Гол|Доголон Төмөр}} Төмөр [[Мавереннахр]] буюу Трансоксиан (одоогийн Узбекистан, [[Тажикистан]], [[Туркменистан]]ы ихэнх хэсэг) болон [[Хорасан]]ы (одоогийн [[Иран]], [[Афганистан]]) ихэнх хэсгийг 1363 оноос эхлэн бусад ноёдтой хүч хавсран ([[Самарканд]]ийг 1366 онд, [[Балх]]ийг 1369 онд) мэдэлдээ оруулж, 1370 он гэхэд захирагчаар нь өргөмжлөгджээ. Албан ёсоор бол Монголын [[Цагадайн улс]]ын нэрээр үйл ажиллагаа явуулж байсан Төмөр Мавереннахр, [[Хорезм]]ыг дагаар оруулж, 1380 онд баруун тийш аян дайн хийв. 1389 онд Картидуудыг [[Херат]]аас үлдэн хөөж, 1382 оноос [[Персийн эзэнт гүрэн|Персийн]] нутаг руу түрж эхэлжээ ([[Исфахан]]ыг 1387 онд эзэлж, 1393 онд [[Музаффарид]]уудыг [[Шираз]]аас зайлуулж, [[Жалайрид]]уудаас [[Багдад]]ыг авсан). 1394/95 онд тэр [[Алтан Орд]] руу довтолж, [[Кавказ]]ад өөрийн засаглалыг тогтоон, улмаар 1398 онд одоогийн Пакистан, Энэтхэгийн нутаг дахь [[Мултан]], [[Дипалпур]]ыг дагаар оруулжээ. 1400/01 онд [[Алеппо]], [[Дамаск]], зүүн [[Анатолиа]]г эзлэн авч, 1401 онд Багдадыг сүйтгэж, [[Анкарагийн тулалдаан|1402 онд Османуудаас Анкараг булаан авав]]. Тэр Самаркандыг гол нийслэлээ болгосон бөгөөд түүний аян дайнаар ойролцоогоор 17 сая хүн үрэгдсэн гэдэг.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat0.htm#Timur Selected Death Tolls: Timur Lenk (1369–1405)]</ref> 1506 онд Төмөрийн эзэнт гүрэн унасны дараа аавын талаасаа [[Доголон Төмөр|Төмөрийн]], эхийн талаасаа [[Чингис хаан]]ы удмын [[Бабур]] 1526 онд Афганистан, Энэтхэгт [[Их Монгол Улс|Моголын эзэнт гүрэн]]г байгуулсан түүхтэй. 17-р зуун гэхэд Моголын эзэнт гүрэн Энэтхэгийн ихэнх нутгийг хяналтдаа байлгаж байсан боловч 18-р зуунд хүч нь суларч Английн нөлөөнд орж эхэлжээ. 1857 онд [[II Бахадур Шах]] Энэтхэгийн бүх хүчийг нэгтгэж англичуудын эсрэг тулалдсан ч ялагдаж [[Бирм]] рүү цөлөгдсөнөөр Энэтхэгийн хойг бүхэлдээ [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрн]]ий мэдэлд орж Их Могол Улс бүрмөсөн мөхжээ. Төмөрийн эзэнт гүрний явуулсан дайн тулаануудын үр дүнд Персийн соёлын төв нь Самарканд, Херат болон хувирч, Төмөрийн эзэнт гүрний хүч чадлын билэг тэмдэг болон мандаж байв.<ref name="Columbia">{{cite encyclopedia | encyclopedia = The Columbia Encyclopedia | title = Timurids | url = http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html | edition = Sixth | publisher = [[Columbia University]] | location = New York City |accessdate=2006-11-08}}</ref> == Соёл == Төмөрийн эзэнт гүрэн нь хэдийгээр Монголын<ref name="UNESCO">M.S. Asimov & [[Clifford Edmund Bosworth|C. E. Bosworth]], ''History of Civilizations of Central Asia'', [[UNESCO]] Regional Office, 1998, ISBN 92-3-103467-7, p. 320: ''"...&nbsp;One of his followers was [...] Timur of the Barlas tribe. This Mongol tribe had settled [...] in the valley of Kashka Darya, intermingling with the Turkish population, adopting their religion (Islam) and gradually giving up its own nomadic ways, like a number of other Mongol tribes in Transoxania ..."''</ref> Барлас овгоос гаралтай ч Туркестан, Хорасанд төвлөрсөн, түрэг, [[Персийн соёл]]ын нөлөөнд орсон<ref>[[:en:Muhakamat al-Lughatayn|Muhakamat al-Lughatayn]]</ref><ref name=Iranica2 /><ref name="Iranica">{{cite encyclopedia | last = Lehmann | first = F. | encyclopedia = [[Encyclopædia Iranica]] | title = Zaher ud-Din Babor&nbsp;— Founder of Mughal empire | url = http://www.iranica.com/newsite/search/searchpdf.isc?ReqStrPDFPath=/home/iranica/public_html/newsite/pdfarticles/v3_articles/babor_zahir-al-din_mohammad&OptStrLogFile=/home/iranica/public_html/newsite/logs/pdfdownload.html | accessdate = 2006-11-07 | edition = Online | publisher = [[Columbia University]] Center for Iranian (Persian) Studies | location = New York City | pages = 320–323 | quote = "...&nbsp;''His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results'' ..." }}</ref>, [[Ислам]]ын шашинтай улс байжээ. == Эшлэл == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == *[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/596414/Timurid-dynasty#md-media-strip-tab-lists-content britannica.com] [[Ангилал:Афганистаны түүх]] [[Ангилал:Узбекистаны түүх]] [[Ангилал:Төмөрийн улс| ]] [[Ангилал:Исламын хант улс]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:1370 он]] 0d718q6jw29x8di58xfekj1c4woibbl Форест Уитакер 0 19582 855778 855364 2026-05-06T14:50:05Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855778 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс жүжигчин | нэр = Форест Уитакер | зураг = Forest Whitaker.jpg | зурагныхэмжээ = | alt = | тайлбар = Форест Уитакер, 2007 оны гуравдугаар сар. | төрсөн нэр = Форест Стивен Уитакер | төрсөн огноо = {{Birth date and age|mf=yes|1961|7|15}} | төрсөн газар = [[Лонгвью]], [[Техас]], [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] | мэргэжил = Жүжигчин, продюсер, найруулагч | идэвхтэй жил = 1982–одоо | нөхөр = ([[Жим Триплтон]] (1998-2001)<br />Сэм Мендес (2003-одоо) (тусдаа амьдарч буй) | дотнотүнш = | website = }} '''Форест Стивен Уитакер''' ({{lang-en|Forest Steven Whitaker}}, ''1961 оны долоодугаар сарын 15-нд төрсөн'') нь [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн]] [[жүжиг]]чин, [[кино]] продюсер, найруулагч юм. [[Шувуу (1988 оны кино)|Шувуу]] киногоороо жүжигчиний гараагаа эхлүүлж<ref name="Boston Globe">[http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006.</ref><ref name="CBS">[http://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml "Forest Whitaker: The King Of The Oscars?"] ''CBS News''. February 4, 2007.</ref> байсан Уитакер [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] (2006) киноны [[Уганда]] улсын Ерөнхийлөгч, цэргийн эрхт генерал [[Иди Амин]]ы дүрээрээ 2007 оны [[Оскарын шагнал]], [[Алтан бөмбөрцөг]], [[Британийн Кино болон телевизийн урлагийн дээд шагнал|BAFTA]] болон [[Эммигийн шагнал]]ыг "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" номинацаар тус тус хүртэж байв. [[Оскарын шагнал|Оскарын]] "Шилдэг эрэгтэй дүрийн" шагналыг өмнө нь [[Африк-америк]] гаралтай жүжигчидээс [[Сидни Пуатье]], [[Дензел Вашингтон]] болон [[Жейми Фокс]] нар хүртэж байсан бол дараагийнх нь Уитакер юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/newsitems/200702/s1857461.htm "Forest Whitaker wins Best Actor Oscar for Idi Amin role."] ''ABCNewsOnline''. February 26, 2007.</ref> == Намтар == Уитакер [[Техас]] мужийн [[Лонгвью]] хотод төрсөн<ref name="Patterson">Patterson, John. [http://www.guardian.co.uk/film/2002/apr/20/patterson.features "The bigger picture."] ''[[The Guardian]]. dildo 20, 2002.</ref> бөгөөд эцэг Форест Уитакер нь даатгалын компаний ажилтан, эх Лаура Фрэнсис багш хүн байсан бөгөөд Кен, Дэймон, Дэбора, Уитакер нарын хүүхдүүдээ боловсролтой хүмүүс болгохын тулд ихээхэн зүйлийг хийжээ.<ref>[http://www.filmreference.com/film/74/Forest-Whitaker.html "Forest Whitaker Biography (1961–)."] ''FilmReference.com''.</ref><ref name="IAS">{{cite episode |title=Forest Whitaker |url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |series=Inside the Actors Studio |airdate=2006-12-11 |season=13 |number=1 }} {{Webarchiv|url=http://www.bravotv.com/Inside_the_Actors_Studio/guest/Forest_Whitaker |wayback=20081206094603 |text=Forest Whitaker |archiv-bot=2026-05-06 14:50:05 InternetArchiveBot }}</ref> Уитакер [[Помона]] хот дахь Калифорнийн Политехникийн дээд сургуулийг<ref>{{cite web| title=Cal Poly Pomona| url=http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| work=CSU Mentor| accessdate=2008-09-12| archive-date=2017-05-28| archive-url=https://web.archive.org/web/20170528104136/http://www.csumentor.edu/campustour/undergraduate/1/Cal_Poly_Pomona/Cal_Poly_Pomona5.html| url-status=dead}}</ref> дүүргээд Өмнөд Калифорнийн хөгжмийн сургуульд суралцаж дуурийн урлагийн тенороор төгсчээ. Дараа нь Лондоны жүжигчиний мэргэшил олгох сургалтад хамрагдсан гэдэг. == Кино ертөнцөд хөл тавьсан нь == Форестийн кинонд тоглох гараа нь ихээхэн азтай эхэлсэн гэдэг. Онцолбол, «[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]]» кинонд 1982 онд [[Николас Кейж]], [[Поеэб Кэтис]] болон [[Шон Пенн]] нарын хожмоо алдаршсан жүжигчидтэй тоглож байв. Түүний дараа 1986 онд [[Мартин Скорсезе]]гийн найруулсан [[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] кинонд [[Том Круз]], [[Пол Ньюман]] нарын жүжигчидтэй тогложээ. 1987 онд жүжигчин [[Робин Уильямс]]ийн хамт [[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] кинонд тоглож байлаа. Форест 1988 онд хоёр кинонд тогложээ. Эхнийх нь [[Жан-Клод Ван Дамм]]ын хамт [[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] кинонд тоглосон бол [[Клинт Иствуд]]ийн найруулсан [[Шувуу (кино)|Шувуу]] кинонд алдарт хөгжимчин [[Чарльз Паркер]]ын дүрийг чадварлаг бүтээн<ref name="Longino">Longino, Bob. {{Webarchiv|url=http://www.accessatlanta.com/services/content/movies/stories/2006/10/12/1013MMwhitaker.html |wayback=20071013143511 |text="The power of Forest Whitaker." |archiv-bot=2023-09-26 20:18:32 InternetArchiveBot }} ''The Atlanta Journal-Constitution''. October 12, 2006.</ref> [[Каннын Кино наадам]]д «Шилдэг эрэгтэй жүжигчиний» шагналыг хүртэж<ref name="festival-cannes.com">{{cite web |url=http://www.festival-cannes.com/en/archives/ficheFilm/id/316/year/1988.html |title=Festival de Cannes: Bird |accessdate=2009-07-25|work=festival-cannes.com}}</ref>, [[Алтан бөмбөрцөг]]т нэр дэвшиж Холливудын замналаа эхлүүлсэн юм. Уитакер Жима Жармуша найруулсан [[Сүнс нохой:Самурайн замнал]] кинонд бүлэг дээрэмчдийн гишүүн "Сүнст нохой" хочитын дүрд тогложээ."<ref>Scott, A.O. [http://www.nytimes.com/library/film/030300ghost-film-review.html "'Ghost Dog': Passions of Emptiness in an Essay on Brutality."] ''[[New York Times]]''. March 3, 2000.</ref> Уитакер 2002 онд [[Түгшүүрт өрөө]], [[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] гэх аймшгийн төрлийн хоёр кинонд тогложээ. 2006 онд [[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] кинонд [[Уганда]]гийн Ерөнхийлөгч асан дарангуйлагч [[Иди Амин]]ы дүрийг Уитакер бүтээж тухайн оныхоо бүхий л кино урлагийн томоохон бүхий л шагналыг хүртсэн билээ.<ref name="PositiveKing">{{cite news|last=Hirshon|first=Nicholas|work=[[New York Daily News]]|title=Reel Study of a Tyrant|url=http://www.nydailynews.com/archives/ny_local/2006/09/17/2006-09-17_reel_study__of_a_tyrant__ami.html|date=September 17, 2006|accessdate=January 14, 2010}}</ref><ref name="SydneyKing">{{cite news|last=Hall|first=Sandra|work=[[The Sydney Morning Herald]]|title=The Last King of Scotland|url=http://www.smh.com.au/news/film-reviews/the-last-king-of-scotland/2007/02/02/1169919520376.html|date=February 2, 2007|accessdate=January 14, 2010}}</ref> == Кино бүтээлүүд == {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Жүжигчин |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! Он ! Монгол хэлээр ! Англи хэлээр ! Бүтээсэн дүр |- |[[1982]] |[[Рижмонт Хай сургууль дахь түргэн өөрчлөлт]] |Fast Times at Ridgemont High |Чарльз Жефферсон |- |rowspan=3|[[1986]] |[[Мөнгөний өнгө (кино)|Мөнгөний өнгө]] |The Color of Money |Амос |- |[[Хойд ба Өмнөд 2]] |North and South, Book II |Каффи |- |[[Цэргийн салаа (кино)|Цэргийн салаа]] |Platoon |Үлэмж биет Харольд |- |[[1987]] |[[Өглөөний мэнд, Вьетнам]] |Good Morning, Vietnam |Эдвард Гэрлик |- |rowspan=2|[[1988]] |[[Шувуу (кино)|Шувуу]] |Bird |[[Чарльз Паркер]] |- |[[Цуст тулаан (кино)|Цуст тулаан]] |Bloodsport |Роулинс |- |[[1990]] |[[Ширэнгэн ой (кино)|Ширэнгэн ой]] |Downtown |Деннис Куррен |- |rowspan=2|[[1991]] | |Diary of a Hitman |Деккер |- | |A Rage in Harlem |Жексон |- |rowspan=2|[[1992]] | |The Crying Game |Жоди |- | |Last Light |Фред Уитмор |- |[[1993]] | |Body Snatchers |хошууч Коллинз |- |rowspan=3|[[1994]] | |Blown Away |Энтони Франклин |- | |Prкt-а-Porter |Си Бьянко |- | |The Enemy Within |хурандаа Маккензи Кейси |- |rowspan=2|[[1995]] | |Species |Дэн Смитсон |- | |Smoke |Сайрус Кол |- |[[1996]] | |Phenomenon |Нэйт Поуп |- |[[1999]] |[[Сүнст нохой: Самурайн замнал (кино)|Сүнст нохой: Самурайн замнал]] |Ghost Dog: The Way of the Samurai |Сүнст нохой |- |[[2000]] | |Battlefield Earth |Кер |- |rowspan=2|[[2002]] |[[Түгшүүрт өрөө (кино)|Түгшүүрт өрөө]] |Panic Room |Бёрнхэм |- |[[Утасны бүхээг (кино)|Утасны бүхээг]] |Phone Booth |ахмад Эд Рейми |- |rowspan=3|[[2005]] | |A Little Trip to Heaven |Эбе Холт |- | |American Gun |Картер |- | |Mary |Тэд Янгер |- |rowspan=2|[[2006]] |[[Шотландын сүүлчийн хаан (кино)|Шотландын сүүлчийн хаан]] |The Last King of Scotland |[[Иди Амин]] |- | |The Marsh |Жеффри Хант |- |rowspan=2|[[2007]] | |The Air I Breathe | |- | |The Great Debaters |Доктор Жеймс Фармер |- |rowspan=2|[[2008]] | |Vantage Point |Ховард Льюис |- | |Street Kings |Ахмад Жек Уандер |- |[[2009]] | |Powder Blue |Чарли |- |[[2010]] | |''Repo Men'' |Жейк |- |[[2010]] | |''The Experiment'' |Бэррис |} == Эшлэл == {{Reflist | colwidth = 30em | refs = }} == Холбоос == * {{Commonscat|Forest Whitaker|Форест Уитакер}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Forest_Whitaker?uselang=mn '''Форест Уитакер''']</span> * {{imdb|0001845}} * {{tvtome person|61686}} * [https://web.archive.org/web/20090412181131/http://www.candlesforrwanda.org/view/28/forest-whitaker.html Forest Whitaker lighting a candle for Rwanda] {{DEFAULTSORT:Уитакер, Форест}} [[Ангилал:АНУ-ын жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино найруулагч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:БАФТА шагналтан]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Эмми шагналтан]] [[Ангилал:Техасын хүн]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1961 онд төрсөн]] rmfdevks7iz12y8aec9n7jz2p0aw9zn Роберто Бажо 0 19593 855765 743751 2026-05-06T12:17:59Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855765 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | playername = Роберто Бажо | image = [[Файл:Roberto Baggio - Italia '90.jpg|255 px]] | fullname = Роберто Бажо | dateofbirth = {{birth date and age|1967|2|18}} | cityofbirth = [[Калдоньо]] | countryofbirth = [[Итали]] | height = 1.74 м | position = [[Довтлогч (хөлбөмбөг)|Довтлогч]]/[[Довтлогч (хөлбөмбөг)|Жигүүрийн довтлогч]] | years1 = 1982&ndash;1985 | years2 = 1985&ndash;1990 | years3 = 1990&ndash;1995 | years4 = 1995&ndash;1997 | years5 = 1997&ndash;1998 | years6 = 1998&ndash;2000 | years7 = 2000&ndash;2004 | clubs1 = [[Виченца Кальчио|Виченца]] | clubs2 = [[Фиорентина]] | clubs3 = [[Ювентус]] | clubs4 = [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]] | clubs5 = [[Болонья 1909|Болонья]] | clubs6 = [[Интернационале Милан|Интернационале]] | clubs7 = [[Брешиа Кальчио|Брешиа]] | caps1 = 36 | caps2 = 94 | caps3 = 141 | caps4 = 51 | caps5 = 30 | caps6 = 41 | caps7 = 95 | goals1 = 13 | goals2 = 39 | goals3 = 78 | goals4 = 12 | goals5 = 22 | goals6 = 9 | goals7 = 45 | totalcaps = 488 | totalgoals = 218 | nationalyears1 = 1988&ndash;2004 | nationalteam1 = [[Италийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Итали]] | nationalcaps1 = 56 | nationalgoals1 = 27 }} '''Роберто Бажо''' буюу '''Роберто Бажжио''' ({{lang-it|Roberto Baggio}}, 1967 оны 2 сарын 18-нд төрсөн) нь [[Итали]]йн [[хөлбөмбөг]]ч юм. 1993 онд Бажо [[Баллон д'Ор]], [[ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин|ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчний]] шагналыг хүртжээ. Тэрээр гурван [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]-д гоол оруулсан цорын ганц Итали хөлбөмбөгч билээ. Бажо хөлбөмбөг тоглосон ихэнх хугацаандаа ардаа гэзэгтэй байсан, мөн буддын шашин шүтдэг тул ''{{lang|it|Il Divin Codino}}'' (''Гэзэгт санваатран'') гэдэг хочтой болжээ. Өдгөө түүнийг дэлхийн бүх үеийн шилдэг хөлбөмбөгчдийн нэгд тооцдог. ==Намтар== Бажо [[Венето]] мужийн [[Калдоньо]] хотод төржээ. Багаасаа хөлбөмбөгийн спортод дурласан Роберто хүү орон нутгийн өсвөрийн багт 9 жил тоглосон аж. Нэг тоглолтод 6 гоол оруулсан түүнийг [[Виченца Кальчио|Виченца]] багийн скаут Антонио Мора олж харан, багтаа элсүүлжээ. Роберто ах дүү 8 хүүхдийн 6 дахь нь юм. Түүний нэг дүү [[Эдди Бажо]] нь өдгөө [[Сангиованнезе]] багт тоглодог хөлбөмбөгчин. Роберто 1993 онд Андрейна Фаббри хэмээх бүсгүйтэй гэрлэж, Валентине хэмээх охин, Маттиа хэмээх хүүтэй болжээ<ref>http://www.nndb.com/people/455/000112119/</ref>. ==Клуб== ===1982–1990: Виченца, Фиорентина=== Бажо мэргэжлийн хөлбөмбөгийн карьераа 1982 онд [[Серие C1]]-ийн [[Ланеросси Виченца|Виченца]] багаас эхэлжээ. 1985 онд [[Фиорентина]] баг түүнийг өөрийн болгож, тэр жилдээ л Фиорентинагийн хөгжөөн дэмжигчид түүнийг тус багийн түүхэн дэх хамгийн шилдэг тоглогчдын нэг гэж хүлээн зөвшөөрчээ<ref>http://www.rankopedia.com/ZID=3/316/Best-Player-to-Ever-Play-For-Fiorentina-ACF/Step1/8433.htm</ref>. Бажо [[Серие A]] дахь анхны тоглолтоо 1986 оны 9 сарын 26-нд Сампдориагийн эсрэг хийсэн бол анхны гоолоо тэр жил түүхэндээ анх удаа [[скудетто]] хүртэхээр болсон [[Наполи (хөлбөмбөгийн баг)|Наполи]] багийн хаалганд 1987 оны 5 сарын 10-нд хийжээ. ===1990–1995: Ювентус=== 1990 онд Бажо €10 саяар (US$13.6 сая) [[Ювентус]] багт худалдагдав. Тухайн үедээ хөлбөмбөгийн ертөнцийн хамгийн үнэтэй наймаа болж байсан уг шилжилтийг Фиорентинагийн хөгжөөн дэмжигчид эсэргүүцэж, [[Флоренц]] хотын гудамжнаа үймээн самуун дэгдсэний улмаас 50 хүн гэмтсэн гэдэг<ref>{{Cite web |url=http://www.pro-paul.net/baggio/special/sportsillustrated.html |title=Pro-Paul.net |access-date=2010-10-13 |archive-date=2016-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160203085652/http://www.pro-paul.net/baggio/special/sportsillustrated.html |url-status=dead }}</ref>. Бажо фэнүүддээ: "Намайг уг солилцоог зөвшөөрөхийг хүчээр тулгасан" гэж хэлсэн бадйаг. 1990 онд Ювентус баг Фиорентинатай тоглох үеэр Бажо торгуулийн цохилт гүйцэтгэхээс татгалзсанаас гадна хөгжөөн дэмжигчдийн шидсэн, Фиорентинагийн ороолтыг авч, үнсэн харуулжээ. Энэ тухайгаа: "Зүрхнийхээ гүнд би үргэлж хөх ягаан өнгөтэй байна" (Фиорентинагийн бэлгэдэл өнгө) гэж өгүүлсэн байдаг. 1993 онд тэр [[УЕФА-гийн цом]]ын шигшээ тоглолтод өрсөлдөгчийнхөө хаалганд 2 гоол оруулж, [[Ювентус]] багаа түрүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд энэ нь түүний Европын тавцангаас хүртсэн цорын ганц цом билээ. Энэ амжилт нь түүнд 1993 оны ''Европын шилдэг хөлбөмбөгчин'', ''ФИФА-гийн Дэлхийн оны шилдэг хөлбөмбөгчний'' алдрыг авчрав. 1995 онд Ювентус багийн бүрэлдэхүүнд анхныхаа ''[[скудетто]]''г хүртсэн бөгөөд энэ нь 1990-ээд онд Ювентус багийн хүрсэн олон амжилтын эхлэл байсан юм. ===1995–2000: Милан, Болонья, Интер=== 1995 онд [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]] багийн эзэн [[Сильвио Берлускони]]гийн хүчтэй нөлөөний үр дүнд Милан хотын багт худалдагдан очив. Миланд очсон жилээ [[Серие A]]-д түрүүлэхэд нь гол үүрэг гүйцэтгэж, скудеттог 2 өөр багаас, жил дараалан хүртсэн анхны тоглогч болжээ. 1997 онд Бажо [[Болонья 1909|Болонья]] руу шилжсэн нь түүний хөлбөмбөгийн замналд сэргэлт болж, тэр жилээ 22 гоол оруулж, хувийн дээд амжилтаа шинэчилжээ. 1998 оны ДАШТ-ий дараа Бажо [[Интернационале Милан|Интер Милан]] багтай гэрээ байгуулсан нь алдаа болж, дасгалжуулагч [[Марселло Липпи]]д таалагдаагүй Бажо сэлгээний сандалд хадагдаж, шигшээ багтаа ч дуудагдахаа болив. Хожим өөрийн намтартаа нэг удаа Липпи Интерийн тоглогчдоос өөрийн нь тухай сөрөг үзэл бодолтой байгаа тоглогчдын нэрийг хэлэхийг шаардаж, Бажо татгалзсан хариу өгснөөс хойш түүнийг үл тоомсорлох болсон гэж бичсэн байдаг. Гэхдээ тэрээр багтаа эцсийн мөч хүртэл тус хүргэж, [[УЕФА Аваргуудын Лиг]]т оролцох үлдсэн ганц эрхийн төлөөх плэй-оффт [[Парма (хөлбөмбөгийн баг)|Парма]] багийн хаалганд хоёр гоол оруулж байжээ. ===2000–2004: Брешиа=== Интерт амжилт муутай 2 жилийг өнгөрөөсний дараа, [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002 оны ДАШТ]]-д оролцохын тулд тухайн үед хүчтэй багуудын тоонд ордоггүй байсан [[Брешиа Кальчио|Брешиа]] багт очив. 2001-02 оны улирлын эхний 9 тоглолтод Бажо 8 гоол оруулж, харих болоогүй байгаагаа харуулж чаджээ. Гэвч харамсалтай нь зүүн хөлийн өвдөгний холбоос нь тасарч, хүнд гэмтжээ. Гэсэн хэдий ч ДАШТ-д оролцох мөрөөдөлдөө хөтлөгдөн, 76 өдрийн дараа, улирал дуусахаас 3 тоглолтын өмнө талбайдаа буцан ирж, хуучин баг Фиорентинагийнхаа хаалганд тоглолт эхлээд дөнгөж 2 дахь минутад гоол оруулснаас гадна дахин нэг гоолоор мялаажээ. Түүнчлэн бас нэг хуучин баг Болоньягийн хаалганд ч гоол хийсэн байна. Бажо 2004 онд зодог тайлах хүртлээ Брешиа багтаа тоглож, өндөр түвшний тоглолт үзүүлсээр байсан юм. 2004 оны 5 сарын 16-нд Бажо сүүлчийн тоглолтоо [[Сан-Сиро]] цэнгэлдэх хүрээлэнд [[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]] багийн эсрэг хийжээ. Тоглолтын 88 дахь минутад Брешиагийн дасгалжуулагч Жанни Де Биаси Бажог хөгжөөн дэмжигчидтэйгээ салах ёс гүйцэтгүүлэхийн тулд сэлгээний сандалд суулгав. Цэнгэлдэх хүрээлэнд байсан 80,000 үзэгч босч, нижигнэсэн алга ташилтаар түүнийг хүндэтгэлтэй үдсэн билээ. Тэр Серие А-д 205 гоол оруулсан амжилтаараа түүхэнд [[Сильвио Пиола]], [[Гуннар Нордаль]], [[Жузеппе Меацца]], [[Хосе Алтафини]] нарын дараа 5-рт бичигддэг. Түүний 10 дугаарыг Брешиа баг нь мөнхөлсөн. Бажо 2002 оны 12 сарын 16-нд 300 дахь гоолоо Брешиа баг нутагтаа [[Пиаченца]] багийг 3-1-ээр ялсан тоглолтын үеэр оруулж, Италийн хөлбөмбөгчдөөс [[Сильвио Пиола|Пиола]] (364), [[Жузеппе Меацца|Меацца]] (338) нараас хойш 50 гаруй жил хэн ч даваагүй байсан босгыг давж чаджээ. ==Олон улсын тавцанд== Бажо шигшээ багтаа 56 тоглож, 27 гоол оруулсан бөгөөд Италийн шигшээ багийн түүхэнд оруулсан гоолынхоо тоогоор 4-т бичигддэг. Тэрээр мөн гурван ДАШТ-д гоол оруулсан цорын ганц Итали тоглогч төдийгүй, ДАШТ-д нийт 9 гоол оруулсан амжилтаараа [[Кристиан Виери]], [[Паоло Росси]] нартай эн зэрэгцдэг. Гэхдээ тэр олон улсын тэмцээнд хэзээ ч түрүүлж байгаагүй. [[1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994 оны ДАШТ]]-ий шигшээ тоглолтод ялагчийг тодруулах торгуулийн цохилтыг Бажо алдаж цохисноор Италийн баг аваргын титмээ [[Бразилын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бразилд]] бэлэглэж байсан түүхтэй. ===1990 оны ДАШТ=== Бажо анх [[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|ДАШТ]]-д [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]] онд оролцсон бөгөөд ихэнх тоглолтод сэлгээний сандалд сууж байсан. Гэхдээ л 2 гоол оруулж, ур чадвараа харуулсанаас гадна Чехословакийн багийн хаалганд оруулсан гоол нь тус тэмцээний шилдэг гоол гэгддэг. Бажо багийнхаа торгуулийн цохилтыг дандаа гүйцэтгэдэг байсан хэдий ч гуравдугаар байрын төлөө тоглолтын үеэр торгуулийн цохилт хийх эрхээ багийн анд [[Сальватор Скиллачи]]д шилжүүлж, түүнийг шилдэг довтлогчийн "Алтан шаахай" шагнал хүртэхэд нь тусалсныг фэнүүд нь үргэлж санадаг. ===1994 оны ДАШТ=== Тус ДАШТ-ийг Италичууд хожигдлоор эхлүүлсэн хэдий ч багийн лидер Бажо гайхалтай тоглолтоороо багаа чирсээр шигшээ тоглолтод хүргэсэн билээ. Тэрээр хасагдах шатны тоглолтуудад нийт 5 гоол оруулсан. [[Нигеригийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Нигери]]гийн багт хожигдож явсан үед цаг дуусахаас 2 минутын өмнө тэнцээний гоол оруулж, улмаар нэмэлт цагт гоол оруулж багаа ялуулснаас гадна шөвгийн наймын тоглолтод [[Испанийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Испанийн]] шилдэг багийн хаалганд мөн л тоглолт дуусахаас 3 минутын өмнө хожлын гоол оруулсан, улмаар хагас шигшээд [[Болгарын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Болгарын]] багийн хаалганд 2 гоол оруулсан. Гэвч [[Бразилын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бразилын]] багтай хийсэн шигшээ тоглолтод цаг сунгаад ч гоол орсонгүй, торгуулийн цохилтоор хэн нь аварга болохоо тодруулах хариуцлагатай мөчид багаасаа сүүлчийн цохилтыг гүйцэтгэхдээ хөндлөвч дээгүүр давуулж гоол оруулж чадаагүй. Гэхдээ түүнээс өмнө [[Франко Барези]], [[Даниэль Массаро]] нар аль хэдийн алдаад байсныг дурьдууштай (олон хүн Бажогоос болж Итали хожигдсон гэсэн буруу ойлголттой байдаг). Тус тэмцээнд Бажо оруулсан гоолын тоогоор 2-рт бичигдэж, шилдэг гурван тоглогчийн нэгээр нэрлэгдсэн. ===1998 оны ДАШТ=== 1998 оны ДАШТ-ий эхний тоглолтоо Италичууд [[Чилийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Чилийн]] багтай хийхэд Бажогийн дамжуулалтаар [[Кристиан Виери]] эхний гоолыг оруулсан. Улмаар тоглолтын төгсгөлд Бажогийн цохисон бөмбөг Чилийн хамгаалагч [[Рональд Фуэнтэс]]ийн гарт хүрч<ref>http://www.encyclopedia.com/doc/1P2-18167392.html</ref>, торгуулийн цохилтыг Бажо амжилттай гүйцэтгэснээр тоо 2–2 болж, тэнцээгээр өндөрлөсөн. Уг гоолыг оруулснаар Бажо гурван ДАШТ-д гоол оруулсан Италийн анхны тоглогч болон түүхэнд үлджээ. Түүнчлэн [[Австрийн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Австрийн]] багийн хаалганд ялалтын гоолыг оруулснаар баг нь хэсгээ тэргүүлсэн билээ. Шөвгийн наймд [[Францын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Францын]] багтай тоглоход Бажог хоёрдугаар хагаст сэлгээгээр гарч тоглосон. Тоглолт гоолгүй өндөрлөж, торгуулийн цохилтоор талбайн эзэд ялсан. Тоглолтын дараа дасгалжуулагч [[Чезаре Мальдини]] ид формтой байсан Бажогийн оронд Дель Пьерог гарааны бүрэлдэхүүнд багтаасан шийдвэрийнхээ төлөө ихээхэн шүүмжлэл хүлээжээ. Хожим Чезаре Мальдини Бажог хангалттай тоглуулаагүйгийнхээ төлөө уучлал гуйсан гэдэг. ===Сүүл үе=== 1998 оны ДАШТ-ий дараа шигшээ багийг удирдах болсон [[Дино Зофф]] [[2000 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро 2000]]-д оролцох багийнхаа бүрэлдэхүүнд түүнийг багтаагаагүй бол [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002 оны ДАШТ]]-д [[Жованни Трапаттони]] түүний гэмтлийг бүрэн эдгээгүй гэсэн шалтгаанаар авч явсангүй. Италийн баг шөвгийн 16-д [[Өмнөд Солонгосын хөлбөмбөгийн шигшээ баг|Өмнөд Солонгост]] хожигдон нутаг буцахад хөгжөөн дэмжигчид Бажог багтаа багтаагаагүй явдлыг буруушаан шүүмжилж байлаа. Уг нь Бажо тэмцээний өмнө Трапаттонид "2 жилийн өмнө би энэ ДАШТ-ий дэвжээнд Италийн багийн хувцсыг өмсөн зогсохын тулд Брешиаг сонгон ирсэн билээ, би шигшээ багтаа хайртай" хэмээн захидал бичин, ДАШТ-д оролцох хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлсэн<ref>{{cite news|url=http://www.repubblica.it/online/calcio/baggioscrive/baggioscrive/baggioscrive.html |title=Baggio scrive al Trap "Portami ai Mondiali" |publisher=La Repubblica |date=2002-05-06 |accessdate=2002-05-06}}</ref> боловч Трапаттони түүнийг тоолгүй гэрт нь үлдээсэн билээ. ==Зодог тайлсны дараа== Бажо шигшээ багтаа хамгийн сүүлд 2004 оны 4 сарын 28-нд Испанитай хийсэн тоглолтод оролцсон. 2005 оны 2 сарын 15-нд [[Барселона]] хотын [[Камп Ноу]] цэнгэлдэх хүрээлэнд [[2004 оны Энэтхэгийн далайн газар хөдлөлт|Энэтхэгийн далайн цунами]]д өртөгсдөд туслах хандивын тоглолтод Европын шигшээ багт тоглох урилга ирсэн боловч Бажо татгалзжээ. Бажо өөрийн намтрыг ''{{lang|it|Una porta nel cielo}}'' ("Тэнгэр дэх гоол", "Тэнгэр дэх хаалга") нэрээр хэвлүүлсэн бөгөөд дасгалжуулагч нартай зөрчилдөж байсан тухайгаа дэлгэрэнгүй бичсэн байдаг. 2002 оны 10 сарын 16-нд Роберто Бажо НҮБ-ын [[Хүнс, Хөдөө Аж Ахуйн Байгууллага|Хүнс, Хөдөө Аж Ахуйн Байгууллагын]] сайн санааны элчээр сонгогдсон. 2008 оны 10 сарын 8-нд 1980-аад онд Фиорентинад хамт тоглож байсан [[Стефано Боргоново]]д зориулсан хандивын тоглолт Милан, Фиорентина багууд зохиоход Бажо оролцжээ. 2010 оны 8 сард Бажо [[Италийн Хөлбөмбөгийн Холбоо]]ны техник хариуцсан ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон байна. ==Амжилт== ;[[Виченца Кальчио]] * [[Серие C1]]: 1984-85 ;[[Ювентус]] * [[Серие A]]: 1994-95 * [[Коппа Италиа]]: 1994-95 * [[УЕФА-гийн цом]]: 1992-93 ;[[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]] * [[Серие A]]: 1995-96 ;[[Болонья 1909]] * [[УЕФА Интертото цом]]: 1998 ==Хувийн шагналууд== *23-с доош насны Европын шилдэг хөлбөмбөгч: 1990 *[[УЕФА Цомтой багуудын цом]]ын шилдэг довтлогч: 1990-91 *[[Европын оны шилдэг хөлбөмбөгчин]] ({{lang|fr|Ballon d'Or}}/Алтан бөмбөг): 1993 *[[ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин]]: 1993 *ФИФА ДАШТ Мөнгөн бөмбөг: 1994 *ФИФА ДАШТ Мөнгөн шаахай: 1994 *ФИФА ДАШТ Бэлгэдлийн шигшээ баг: 1994 *Браво шагнал: 1990 *ФИФА Бүх үеийн мөрөөдлийн шигшээ баг: 2002 *ФИФА-гийн бүх үеийн шилдэг 100 тоглогч: 2004 ==Статистик== {{Football player statistics 1|NY}} {{Football player statistics 2|ITA|NY}} |- |[[1982-83 оны Серие C1|1982-83]]||rowspan="3"|[[Виченца Кальчио|Виченца]]||rowspan="3"|[[Серие C1]]||1||0||1||0||colspan="2"|-||2||0 |- |[[1983-84 оны Серие C1|1983-84]]||6||1||4||0||colspan="2"|-||10||1 |- |[[1984-85 оны Серие C1|1984-85]]||29||12||5||2||colspan="2"|-||34||14 |- |[[1985-86 оны Серие A|1985-86]]||rowspan="5"|[[Фиорентина]]||rowspan="5"|[[Серие A]]||0||0||5||0||colspan="2"|-||5||0 |- |[[1986-87 оны Серие A|1986-87]]||5||1||4||2||1||0||10||3 |- |[[1987-88 оны Серие A|1987-88]]||27||6||7||3||colspan="2"|-||34||9 |- |[[1988-89 оны Серие A|1988-89]]||30||15||10||9||colspan="2"|-||40||24 |- |[[1989-90 оны Серие A|1989-90]]||32||17||2||1||12||1||46||19 |- |[[1990-91 оны Серие A|1990-91]]||rowspan="5"|[[Ювентус]]||rowspan="5"|[[Серие A]]||33||14||6||4||8||9||47||27 |- |[[1991-92 оны Серие A|1991-92]]||32||18||8||4||colspan="2"|-||40||22 |- |[[1992-93 оны Серие A|1992-93]]||27||21||7||3||9||6||43||30 |- |[[1993-94 оны Серие A|1993-94]]||32||17||2||2||7||3||41||22 |- |[[1994-95 оны Серие A|1994-95]]||17||8||4||2||8||4||29||14 |- |[[1995-96 оны Серие A|1995-96]]||rowspan="2"|[[Милан (хөлбөмбөгийн баг)|Милан]]||rowspan="2"|[[Серие A]]||28||7||1||0||5||3||34||10 |- |[[1996-97 оны Серие A|1996-97]]||23||5||5||3||5||1||33||9 |- |[[1997-98 оны Серие A|1997-98]]||[[Болонья 1909|Болонья]]||[[Серие A]]||30||22||3||1||colspan="2"|-||33||23 |- |[[1998-99 оны Серие A|1998-99]]||rowspan="2"|[[Интернационале Милан|Интернационале]]||rowspan="2"|[[Серие A]]||23||5||6||1||6||4||35||10 |- |[[1999-00 оны Серие A|1999-00]]||18||4||5||1||colspan="2"|-||23||5 |- |[[2000-01 оны Серие A|2000-01]]||rowspan="4"|[[Брешиа Кальчио|Брешиа]]||rowspan="4"|[[Серие A]]||25||10||2||0||colspan="2"|-||27||10 |- |[[2001-02 оны Серие A|2001-02]]||12||11||1||0||colspan="2"|-||13||11 |- |[[2002-03 оны Серие A|2002-03]]||32||12||0||0||colspan="2"|-||32||12 |- |[[2003-04 оны Серие A|2003-04]]||26||12||0||0||colspan="2"|-||26||12 {{Football player statistics 3|1|ITA}}488||218||88||38||61||31||637||292 {{Football player statistics 5}}488||218||88||38||61||31||637||292 {{Football player statistics end}} <ref>http://www.national-football-teams.com/v2/player.php?id=14682</ref> <ref>http://www.rsssf.com/miscellaneous/rbaggio-intlg.html</ref> {{Football player national team statistics|ITA}} |- |1988||1||0 |- |1989||6||3 |- |1990||9||4 |- |1991||2||1 |- |1992||7||6 |- |1993||7||5 |- |1994||12||5 |- |1995||1||0 |- |1996||0||0 |- |1997||2||1 |- |1998||6||2 |- |1999||2||0 |- |2000||0||0 |- |2001||0||0 |- |2002||0||0 |- |2003||0||0 |- |2004||1||0 |- !Нийт||56||27 |} ===ДАШТ дэх гоолууд=== {| class="wikitable" style="font-size:90%" ! # !! Огноо !! Газар !! Өрсөлдөгч !! Оноо !! Дүн !! ДАШТ !! Шат |- | 1. || 1990 оны 6 сарын 19|| [[Итали]], [[Ром]], [[Олимпико цэнгэлдэх хүрээлэн]] || {{fb|TCH}} || '''2''' - 0 || 2 – 0 || [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]] || Хэсгийн тоглолт |- | 2. || 1990 оны 7 сарын 7 || [[Итали]], [[Бари (хот)|Бари]], [[Сан-Никола цэнгэлдэх хүрээлэн]] || {{fb|ENG}} || '''1''' – 0 || 2 – 1 || [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]] || 3-р байрын төлөө |- | 3. || 1994 оны 7 сарын 5 || [[АНУ]], [[Фоксбороу]], [[Фоксборо цэнгэлдэх хүрээлэн]] || {{fb|NGA}} || 1 - '''1''' || 1 – 2 || [[1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994]] || Шөвгийн 16 |- | 4. || 1994 оны 7 сарын 5 || [[АНУ]], [[Фоксбороу]], [[Фоксборо цэнгэлдэх хүрээлэн]] || {{fb|NGA}} || 1 - '''2''' || 1 – 2 || [[1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994]] || Шөвгийн 16 |- | 5. || 1994 оны 7 сарын 9 || [[АНУ]], [[Фоксбороу]], [[Фоксборо цэнгэлдэх хүрээлэн]] || {{fb|ESP}} || '''2''' – 1 || 2 – 1 || [[1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994]] || Шөвгийн 8 |- | 6. || 1994 оны 7 сарын 13 || [[АНУ]], [[Ийст Рутерфорд]], [[Жайантс цэнгэлдэх хүрээлэн]] || {{fb|BUL}} || '''1''' - 0 || 2 – 1 || [[1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994]] || Хагас шигшээ |- | 7. || 1994 оны 7 сарын 13 || [[АНУ]], [[Ийст Рутерфорд]], [[Жайантс цэнгэлдэх хүрээлэн]] || {{fb|BUL}} || '''2''' - 0 || 2 - 1 || [[1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994]] || Хагас шигшээ |- | 8. || 1998 оны 6 сарын 11 || [[Франц]], [[Бордо]], [[Шабан-Делмас цэнгэлдэх хүрээлэн]] || {{fb|CHI}} || '''2''' - 2 || 2 – 2 || [[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998]] || Хэсгийн тоглолт |- | 9. || 1998 оны 6 сарын 23 || [[Франц]], [[Сан-Дени]], [[Францын цэнгэлдэх хүрээлэн]] || {{fb|AUT}} || '''2''' – 0 || 2 – 1 || [[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998]] || Хэсгийн тоглолт |} ==Шашин шүтлэг== Бажо анх [[Ромын Католик]] шүтлэгтэй байсан бөгөөд [[Ничирэн Буддизм]]аар хичээллэн, Буддист байгууллага болох [[Олон Улсын Соока Гаккай Нийгэмлэг]]т гишүүнээр элсчээ<ref>http://chiesa.espresso.repubblica.it/articolo/205886</ref>. ==Элдэв баримт== Бажо ДАШТ-д Италийн шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд багтаж 16 тоглолт хийсэн бөгөөд ингэхдээ Ирландын багтай л 2 удаа тогложээ. Тэрээр Серие А болон олон улсын тавцанд торгуулийн цохилт 122 удаа гүйцэтгэснээс 106-г нь оруулж, 87 хувийн амжилт үзүүлсэн нь Италийн хөлбөмбөгийн түүхэнд хамгийн өндөр үзүүлэлт юм. Бажогийн оролцсон 3 удаагийн ДАШТ-ийг Италийн баг үргэлж торгуулийн цохилтоор орхиж байлаа. Тэд 1990 онд Аргентин, 1994 онд Бразил, 1998 онд Францын багт торгуулийн цохилтоор хожигдсон юм. Өөрөөр хэлбэл, Италичууд Бажогийн оролцсон 16 тоглолтод ганцхан удаа хожигдсон (1994 оны ДАШТ-ий эхний тоглолтдоо Ирландын багт) билээ. ==Эшлэл== {{Reflist}} == Гадны холбоосууд == * [https://web.archive.org/web/20110511214341/http://www.robertobaggio.com/ Албан ёсны вэбсайт] * {{soccerbase|312|Roberto Baggio}} * [https://web.archive.org/web/20120516014018/http://www.fao.org/getinvolved/ambassadors/ambassadors/ambassadors-robertobaggio/en/ НҮБ-ын ХХААБ-ын сайн санааны элчийн вэбсайт] {{Италийн шигшээ багийн 1990 оны хөлбөмбөгийн ДАШТ-д оролцсон бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Бажо, Роберто}} [[Ангилал:1967 онд төрсөн]] [[Ангилал:Италийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:ФИФА-гийн оны шилдэг хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Италичууд]] jsuhbw253qadlgndoq358fcnh0pc87t Серетсе Кама 0 20792 855767 847880 2026-05-06T12:52:11Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855767 wikitext text/x-wiki {{Short description|Ботсванын анхны ерөнхийлөгч (1921–1980)}} {{Инфобокс албан тушаалтан | honorific_prefix = [[Эрхэмсэг ноён]] | name = Серетсе Кама | native_name = {{nobold|Seretse Khama}} | image = Seretse_Khama_1977_(2).png | alt = | caption = Кама 1977 онд | order = 1 дэх [[Ботсванын төрийн тэргүүний жагсаалт|Ботсванын ерөнхийлөгч]] | vicepresident = Кветт Масире | term_start = 1966 оны 9 сарын 30 | term_end = 1980 оны 7 сарын 13 | predecessor = Өөрөө Ерөнхий сайдаар<ref name=Constitution>{{Webarchiv|url=http://www.commonlii.org/bw/legis/const/1966/1.html#Ch4P1 |wayback=20120804023106 |text=The President and Vice President |archiv-bot=2026-05-06 12:52:11 InternetArchiveBot }}. Chapter 4, Part I, Constitution of Botswana</ref> | successor = [[Кветт Масире]] | order2 = 1 дэх [[Ботсванын засгийн газрын тэргүүний жагсаалт|Бечуаналандын ерөнхий сайд]] | monarch2 = [[II Элизабет]] | term_start2 = 1965 оны 3 сарын 3 | term_end2 = 1966 оны 9 сарын 30 | predecessor2 = Албан тушаал үүссэн | successor2 = Өөрөө Ерөнхийлөгчөөр<ref name=Constitution/> | birth_name = Серетсе Гойтсебенг Мафири Кама | birth_date = {{birth date|1921|7|1}} | birth_place = [[Серове]], [[Бечуаналанд]] | death_date = {{death date and age|1980|7|13|1921|7|1}} | death_place = [[Габороне]], Ботсвана | resting_place = Хааны оршуулгын газар, [[Серове]], Ботсвана | nationality = [[Botswana]] | party = [[Ботсванын Ардчилсан Нам]] | spouse = {{marriage|[[Рут Виллиамс Кама]]|1948}} | relations = | children = {{plainlist| *Жаклин Кама *[[Иан Кама]] *[[II Тсхекеди Кама]] *Антони Кама}} | parents = | residence = | alma_mater = {{plainlist| *[[Форт Хэйрийн Их Сургууль]] *[[Баллиол коллеж, Оксфорд]]}} | profession = [[Барристер]] | signature = Seretse Khama () signature.svg | website = }} '''Сэр Серетсе Кама''' ({{lang-en|Sir Seretse Khama}}, 1921 оны 7 сарын 1 &ndash; 1980 оны 7 сарын 13) нь Ботсванын төрийн зүтгэлтэн юм. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн ивээлийн улс]] болох [[Бечуаналанд]]ын хамгийн хүчирхэг язгууртны гэр бүлд мэндэлсэн тэрээр хөрш [[Өмнөд Африк]] болон [[Нэгдсэн Вант Улс]]ад боловсрол эзэмшээд нутагтаа [[Рут Виллиамс|нэр хүндтэйгээр, гэхдээ шуугиан дагуулсан сүйт бүсгүйтэйгээ]] эргэн ирж, эх орныхоо тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнийг удирджээ. Тэрээр [[Ботсванын Ардчилсан Нам]]ыг 1962 онд үндэслэж, 1965 онд ерөнхий сайд болсон. 1966 онд [[Ботсвана]] улс тусгаар тогтнолоо олоход Кама анхны ерөнхийлөгч нь болжээ. Түүний засаглалын жилүүдэд Ботсвана улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжил тун хурдацтай байсан билээ<ref>{{cite web | url=http://www.thepresidency.gov.za/orders_list.asp?show=152 | title=The Order of the Companions of OR Tambo in Gold | access-date=2011-01-04 | archive-date=2009-07-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090720233744/http://www.thepresidency.gov.za/orders_list.asp?show=152 | url-status=dead }}</ref>. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Кама, Серетсе}} [[Ангилал:1921 онд төрсөн]] [[Ангилал:Ботсваначууд]] [[Ангилал:Ботсванын улс төрч]] [[Ангилал:Ботсванын ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:1980 онд өнгөрсөн]] 9squf65ch43iopoczcf6xfgnngzc7ld Борхүүгийн Амархүү 0 31316 855810 841370 2026-05-07T11:08:04Z Ariun Tuvshinsaihan 96024 /* */ 855810 wikitext text/x-wiki {{Дуучин25 | төрсөн_он = 1987/7/1 | төрсөн_газар = [[Монгол Улс]]ын [[Булган аймаг]] | яс_үндэс = [[Монгол үндэстэн]] | иргэн = Монгол | ажил_үйл = дуучин, жүжигчин, | дуулдаг_хэл = [[орос хэл]], [[монгол хэл]] | урсгал = поп, R&B | танил_үе = 2007 он — одоо | хамтлаг = [[Премьер-министр]] | алдар_нэр = '''Төр нийгмийн шан'''<br>Буриад улсын гавъяат жүжигчин }} '''Борхүүгийн Амархүү''' (Булган аймагт 1987 оны 7-р сарын 1-нд төрсөн)— Оросын «Народный артист-3» (2006) дууны тэмцээний ялагч, «Премьер-министр» хамтлагийн гишүүн, жүжигчин, «Universe best songs» (2012-2013) тэмцээний шүүгч [[Оросын Холбооны Улс|Орос]] болон [[Монгол Улс|Монгол]] улсын [[дуучин]], [[монгол үндэстэн|монгол]] хүн. == Намтар == Циркийн жүжигчин Борхүүгийн хүү болж мэндэлсэн. Дунд сургуулийн 2-р ангид байхдаа 1996 онд Оросын Буриад руу эцэг нь цирк байгуулахад оролцохоор явахад нь цуг явжээ. == Гэмт хэрэг == Дуучин Б.Амархүү 2019 оны 9-р сарын 19-20-нд шилжих шөнө зочид буудлын гадаа хар тамхи хэрэглэж байгаад цагдаад саатуулагдсан. Улмаар Хан-Уул дүүргийн эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүхээс 2019.10.29-нд дуучин Б.Амархүүг сэтгэцэд нөлөөт бодисыг худалдаалах зорилгогүйгээр хууль бусаар бэлтгэсэн, хадгалсан гэм буруутайд тооцож Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 20.7 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт зааснаар хоёр жилийн хорих ялыг нээлттэй хорих байгууллагад эдлүүлэхээр шийдвэрлэсэн юм. 2021 оны 3-р сарын 2-нд суллагдсан. ==Эх сурвалж == * [http://filmart.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=97:2012-03-09-04-19-53&catid=49:2012-03-09-03-52-10&Itemid=147 АМАРХҮҮ Борхүү] {{DEFAULTSORT:Амархүү, Борхүүгийн}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Оросын дуучин]] [[Ангилал:Оросын хүн]] [[Ангилал:Булганыхан‎]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1987 онд төрсөн]] {{Монгол улсад хамаарах}} {{Монгол үндэстэнд хамаарах}} 5e52i8xk5t849cgfqi0b4kkg1pmic62 Загвар:Turkey Labelled Map 10 33845 855783 672936 2026-05-06T22:27:59Z Enkhsaihan2005 64429 855783 wikitext text/x-wiki {{Image label begin|image=BlankMapTurkeyProvinces.png|width={{{width|700}}}|float={{{float|none}}}|font-size=85%}} {{Image label|x=0.342|y=0.188|scale={{{width|700}}}|text=[[Анкара муж|Анкара]]}} {{Image label|x=0.1|y=0.066|scale={{{width|700}}}|text=[[Кыркларели муж|Кыркларели]]}} {{Image label|x=0.030|y=0.095|scale={{{width|700}}}|text=[[Эдирне муж|Эдирне]]}} {{Image label|x=0.076|y=0.11|scale={{{width|700}}}|text=[[Текирдаг муж|Текирдаг]]}} {{Image label|x=0.024|y=0.180|scale={{{width|700}}}|text=[[Чанаккале муж|Чанаккале]]}} {{Image label|x=0.104|y=0.206|scale={{{width|700}}}|text=[[Балыкесир муж|Балыкесир]]}} {{Image label|x=0.152|y=0.172|scale={{{width|700}}}|text=[[Бурса муж|Бурса]]}} {{Image label|x=0.158|y=0.14|scale={{{width|700}}}|text=[[Ялова муж|Ялова]]}} {{Image label|x=0.172|y=0.094|scale={{{width|700}}}|text=[[Стамбул муж|Стамбул]]}} {{Image label|x=0.198|y=0.124|scale={{{width|700}}}|text=[[Кожаэли муж|Кожаэли]]}} {{Image label|x=0.228|y=0.144|scale={{{width|700}}}|text=[[Сакарья муж|Сакарья]]}} {{Image label|x=0.266|y=0.122|scale={{{width|700}}}|text=[[Дюзже муж|Дюзже]]}} {{Image label|x=0.278|y=0.1|scale={{{width|700}}}|text=[[Зонгулдак муж|Зонгулдак]]}} {{Image label|x=0.306|y=0.158|scale={{{width|700}}}|text=[[Болу муж|Болу]]}} {{Image label|x=0.218|y=0.18|scale={{{width|700}}}|text=[[Билежик муж|Билежик]]}} {{Image label|x=0.264|y=0.216|scale={{{width|700}}}|text=[[Эскишехир муж|Эскишехир]]}} {{Image label|x=0.182|y=0.23|scale={{{width|700}}}|text=[[Кютахья муж|Кютахья]]}} {{Image label|x=0.1|y=0.256|scale={{{width|700}}}|text=[[Маниса муж|Маниса]]}} {{Image label|x=0.067|y=0.29|scale={{{width|700}}}|text=[[Измир муж|Измир]]}} {{Image label|x=0.098|y=0.33|scale={{{width|700}}}|text=[[Айдын муж|Айдын]]}} {{Image label|x=0.115|y=0.375|scale={{{width|700}}}|text=[[Мугла муж|Мугла]]}} {{Image label|x=0.156|y=0.33|scale={{{width|700}}}|text=[[Денизли муж|Денизли]]}} {{Image label|x=0.208|y=0.356|scale={{{width|700}}}|text=[[Бурдур муж|Бурдур]]}} {{Image label|x=0.17|y=0.282|scale={{{width|700}}}|text=[[Ушак муж|Ушак]]}} {{Image label|x=0.220|y=0.274|scale={{{width|700}}}|text=[[Афьонкарахисар муж|Афьонкарахисар]]}} {{Image label|x=0.252|y=0.33|scale={{{width|700}}}|text=[[Ыспарта муж|Ыспарта]]}} {{Image label|x=0.236|y=0.392|scale={{{width|700}}}|text=[[Анталья муж|Анталья]]}} {{Image label|x=0.33|y=0.32|scale={{{width|700}}}|text=[[Конья муж|Конья]]}} {{Image label|x=0.404|y=0.412|scale={{{width|700}}}|text=[[Мерсин муж|Мерсин]]}} {{Image label|x=0.366|y=0.378|scale={{{width|700}}}|text=[[Караман муж|Караман]]}} {{Image label|x=0.404|y=0.308|scale={{{width|700}}}|text=[[Аксарай муж|Аксарай]]}} {{Image label|x=0.412|y=0.242|scale={{{width|700}}}|text=[[Кыршехир муж|Кыршехир]]}} {{Image label|x=0.394|y=0.215|scale={{{width|700}}}|text=[[Кырыккале муж|Кырыккале]]}} {{Image label|x=0.382|y=0.148|scale={{{width|700}}}|text=[[Чанкыры муж|Чанкыры]]}} {{Image label|x=0.336|y=0.118|scale={{{width|700}}}|text=[[Карабюк муж|Карабюк]]}} {{Image label|x=0.35|y=0.072|scale={{{width|700}}}|text=[[Бартын муж|Бартын]]}} {{Image label|x=0.388|y=0.096|scale={{{width|700}}}|text=[[Кастамону муж|Кастамону]]}} {{Image label|x=0.474|y=0.080|scale={{{width|700}}}|text=[[Синоп муж|Синоп]]}} {{Image label|x=0.448|y=0.166|scale={{{width|700}}}|text=[[Чорум муж|Чорум]]}} {{Image label|x=0.478|y=0.224|scale={{{width|700}}}|text=[[Йозгат муж|Йозгат]]}} {{Image label|x=0.438|y=0.276|scale={{{width|700}}}|text=[[Невшехир муж|Невшехир]]}} {{Image label|x=0.448|y=0.338|scale={{{width|700}}}|text=[[Нигде муж|Нигде]]}} {{Image label|x=0.484|y=0.394|scale={{{width|700}}}|text=[[Адана муж|Адана]]}} {{Image label|x=0.534|y=0.444|scale={{{width|700}}}|text=[[Хатай муж|Хатай]]}} {{Image label|x=0.51|y=0.364|scale={{{width|700}}}|text=[[Османие муж|Османие]]}} {{Image label|x=0.554|y=0.324|scale={{{width|700}}}|text=[[Кахраманмараш муж|К. Мараш]]}} {{Image label|x=0.504|y=0.294|scale={{{width|700}}}|text=[[Кайсери муж|Кайсери]]}} {{Image label|x=0.58|y=0.224|scale={{{width|700}}}|text=[[Сивас муж|Сивас]]}} {{Image label|x=0.542|y=0.176|scale={{{width|700}}}|text=[[Токат муж|Токат]]}} {{Image label|x=0.5|y=0.144|scale={{{width|700}}}|text=[[Амасья муж|Амасья]]}} {{Image label|x=0.522|y=0.116|scale={{{width|700}}}|text=[[Самсун муж|Самсун]]}} {{Image label|x=0.588|y=0.136|scale={{{width|700}}}|text=[[Орду муж|Орду]]}} {{Image label|x=0.63|y=0.14|scale={{{width|700}}}|text=[[Гиресун муж|Гиресун]]}} {{Image label|x=0.672|y=0.216|scale={{{width|700}}}|text=[[Эрзинжан муж|Эрзинжан]]}} {{Image label|x=0.618|y=0.296|scale={{{width|700}}}|text=[[Малатья муж|Малатья]]}} {{Image label|x=0.572|y=0.388|scale={{{width|700}}}|text=[[Газиантеп муж|Газиантеп]]}} {{Image label|x=0.58|y=0.414|scale={{{width|700}}}|text=[[Килис муж|Килис]]}} {{Image label|x=0.666|y=0.384|scale={{{width|700}}}|text=[[Шанлыурфа муж|Шанлыурфа]]}} {{Image label|x=0.612|y=0.344|scale={{{width|700}}}|text=[[Адыяман муж|Адыяман]]}} {{Image label|x=0.67|y=0.16|scale={{{width|700}}}|text=[[Гюмюшхане муж|Гюмюшхане]]}} {{Image label|x=0.698|y=0.132|scale={{{width|700}}}|text=[[Трабзон муж|Трабзон]]}} {{Image label|x=0.756|y=0.116|scale={{{width|700}}}|text=[[Ризе муж|Ризе]]}} {{Image label|x=0.73|y=0.178|scale={{{width|700}}}|text=[[Байбурт муж|Байбурт]]}} {{Image label|x=0.79|y=0.196|scale={{{width|700}}}|text=[[Эрзурум муж|Эрзурум]]}} {{Image label|x=0.806|y=0.104|scale={{{width|700}}}|text=[[Артвин муж|Артвин]]}} {{Image label|x=0.862|y=0.114|scale={{{width|700}}}|text=[[Ардахан муж|Ардахан]]}} {{Image label|x=0.874|y=0.156|scale={{{width|700}}}|text=[[Карс муж|Карс]]}} {{Image label|x=0.884|y=0.206|scale={{{width|700}}}|text=[[Агры муж|Агры]]}} {{Image label|x=0.926|y=0.186|scale={{{width|700}}}|text=[[Ыгдыр муж|Ыгдыр]]}} {{Image label|x=0.694|y=0.248|scale={{{width|700}}}|text=[[Тунжели муж|Тунжели]]}} {{Image label|x=0.67|y=0.282|scale={{{width|700}}}|text=[[Элязыг муж|Элязыг]]}} {{Image label|x=0.72|y=0.324|scale={{{width|700}}}|text=[[Диярбакыр муж|Диярбакыр]]}} {{Image label|x=0.766|y=0.372|scale={{{width|700}}}|text=[[Мардин муж|Мардин]]}} {{Image label|x=0.778|y=0.298|scale={{{width|700}}}|text=[[Батман муж|Батман]]}} {{Image label|x=0.842|y=0.328|scale={{{width|700}}}|text=[[Сиирт муж|Сиирт]]}} {{Image label|x=0.864|y=0.354|scale={{{width|700}}}|text=[[Ширнак муж|Ширнак]]}} {{Image label|x=0.848|y=0.294|scale={{{width|700}}}|text=[[Битлис муж|Битлис]]}} {{Image label|x=0.764|y=0.254|scale={{{width|700}}}|text=[[Бингёль муж|Бингёль]]}} {{Image label|x=0.822|y=0.256|scale={{{width|700}}}|text=[[Муш муж|Муш]]}} {{Image label|x=0.928|y=0.284|scale={{{width|700}}}|text=[[Ван муж|Ван]]}} {{Image label|x=0.948|y=0.348|scale={{{width|700}}}|text=[[Хаккяри муж|Хаккяри]]}} [[File:Desc-i.svg|20px|right|link=Загвар:Turkey Labelled Map]] {{Image label end}}<noinclude> {{Documentation|content= [[Туркийн мужууд]]ийг жагсаасан тэмдэгтэй газрын зураг. ==Параметр== ;{{para|width}} :Change from default width (700). [[Ангилал:Загвар:Labelled map]] [[Ангилал:Загвар:Туркийн газарзүй|Газрын зураг]] }}</noinclude> 7r9olwboeeisfubj0aet9lngeg27gx2 Стив Сидуэлл 0 36682 855771 782958 2026-05-06T13:06:24Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855771 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хөлбөмбөгчин 2 | name = Стив Сидуэлл | image = [[file:Steve Sidwell.jpg|220px]] | image_size = 200 | caption = Сидуэлл [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челсид]] ([[2007]]) | fullname = Стивен Жеймс Сидуэлл<ref name="Hugman 2008-09">{{cite book| last = Hugman| first = Barry J. (ed)| title = The PFA Footballers' Who's Who 2008–09| publisher = Mainstream| year = 2008| isbn = 978-1-84596-324-8}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1982|12|14|df=y}}<ref name="Hugman 2008-09"/> | birth_place = [[Англи]], [[Ливерпүүл]] | height = 1.83 м<ref>{{cite web|author=Steve SidwellMidfielder |url=http://www.fulhamfc.com/the-teams/first-team/steve-sidwell |title=Steve Sidwell |publisher=Fulham Football Club }}</ref> | position = [[Хагас хамгаалагч|Төвийн хагас хамгаалагч]] | currentclub = [[Сток Сити]] | clubnumber = 21 | years1 = 2001–2003 |clubs1 = [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]] |caps1 = 0 |goals1 = 0 | years2 = 2001–2002 |clubs2 = → [[Брентфорд (хөлбөмбөгийн баг)|Брентфорд]] (зээл) |caps2 = 30 |goals2 = 4 | years3 = 2002 |clubs3 = → [[Беверен (хөлбөмбөгийн баг)|Беверен]] (зээл) |caps3 = 0 |goals3 = 0 | years4 = 2002–2003 |clubs4 = → [[Брайтон энд Хоув Альбион|Брайтон]] (зээл) |caps4 = 12 |goals4 = 5 | years5 = 2003–2007 |clubs5 = [[Рединг (хөлбөмбөгийн баг)|Рединг]] |caps5 = 170 |goals5 = 29 | years6 = 2007–2008 |clubs6 = [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]] |caps6 = 15 |goals6 = 0 | years7 = 2008–2011 |clubs7 = [[Астон Вилла]] |caps7 = 45 |goals7 = 3 | years8 = 2011–2014 |clubs8 = [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]] |caps8 = 92 |goals8 = 14 | years9 = 2014– |clubs9 = [[Сток Сити]] |caps9 = 0 |goals9 = 0 | nationalyears1 = 2003| nationalteam1 = Англи (21-)| nationalcaps1 = 5| nationalgoals1 = 0 | pcupdate = 2014 оны 6 сарын 23 }} '''Стивен Жеймс Сидуэлл''' ({{lang-en|Steven James Sidwell}}, ''[[1982]] оны [[12 сарын 14|арванхоёрдугаар сарын 14-нд]] [[Ливерпүүл]] [[хот]]од төрсөн'') — [[Англи]]йн [[хөлбөмбөг]]чин бөгөөд [[Сток Сити]]д [[Хагас хамгаалагч|төвийн хагас хамгаалагчаар]] тоглодог. ==Замнал== Сидуэлл [[Брентфорд (хөлбөмбөгийн баг)|Брентфордод]] [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсеналаас]] зээлэгдэж очоод гялалзан<ref>{{cite news | date=2005-11-29 | url=http://www.independent.co.uk/sport/football/football-league/sidwell-to-show-value-of-arsenal-education-517378.html | title= Sidwell to show value of Arsenal education | publisher=[[The Independent]] | accessdate=2009-03-13}} {{ref-en}}</ref> [[Рединг (хөлбөмбөгийн баг)|Редингэд]] [[2003]] оны нэгдүгээр сард 4,5 жилээр элссэн.<ref>{{cite news | date=2003-02-11 | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/r/reading/2678087.stm | title=Sidwell joins Reading | publisher=[[BBC Sport]] | accessdate=2007-01-29}} {{ref-en}}</ref> [[2007]] оны зун [[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]], [[Чарльтон Атлетик]]<ref>{{cite news | date=2006-07-06 | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/r/reading/5114944.stm | title=Sidwell rejects new Reading deal | publisher=[[BBC Sport]] | accessdate=2007-01-29}} {{ref-en}}</ref><ref>{{cite news | date=2006-06-08 | url=http://www.mirror.co.uk/sport/football/tm_objectid=17196305%26method=full%26siteid=94762%26headline=%2dpound%2d2m%2dsidwell%2dto%2dcash%2din%2dat%2dthe%2dvalley-name_page.html | title=£2M Sidwell to cash in at The Valley | publisher=[[The Daily Mirror]] | accessdate=2006-06-08 | archive-date=2007-10-14 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071014173051/http://www.mirror.co.uk/sport/football/tm_objectid%3D17196305%26method%3Dfull%26siteid%3D94762%26headline%3D-pound-2m-sidwell-to-cash-in-at-the-valley-name_page.html | url-status=dead }} {{ref-en}}</ref> болон [[Манчестер Сити]]<ref>{{cite news | date=2006-06-26 | url=http://www.manchestereveningnews.co.uk/sport/football/manchestercity/s/216/216618_rumour_mill_city_in_for_sidwell.html | title=Rumour mill: City in for Sidwell | publisher=[[Manchester Evening News]] | accessdate=2006-06-28}} {{ref-en}}</ref> түүнийг элсүүлэхээр зорьжээ. Улмаар [[2007]] оны [[7 сарын 1|долоодугаар сарын 1-нд]] чөлөөт тоглогчийн хувиар [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челсид]] элсэж,<ref>{{cite news | title=Sidwell agrees switch to Chelsea | publisher=[[BBC Sport]] | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/chelsea/6681893.stm | date=2007-05-22 | accessdate=2007-05-22}} {{ref-en}}</ref> [[Халид Буларуз]]ын 9 дугаартайгаар [[Фрэнк Лэмпард]] болон [[Майкл Эссьен]]ий сэлгээнд тоглох болжээ.<ref>{{cite news | date=2007-08-10 | url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/chelsea/6940009.stm | title=Sidwell keen to make Chelsea mark | work=[[Би-би-си]] | accessdate=2007-08-10}} {{ref-en}}</ref> Харин [[Астон Вилла]] түүний төлөө 5 сая [[Фунт стерлинг|фунтийг]] төлсөнөөр [[2008]] оны [[7 сарын 10|долоодугаар сарын 10-нд]] 3 жилийн гэрээнд үзэглэв.<ref>{{cite news | title=Sidwell Signs| publisher=[[Aston Villa F.C.|Aston Villa]] | url=http://www.avfc.premiumtv.co.uk/page/NewsDetail/0,,10265~1341381,00.html | date=2008-07-10 | accessdate=2008-07-10}} {{ref-en}}</ref><ref>{{cite news | title=Villa Complete Sidwell Transfer| publisher=[[ФИФА]] | url=http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=824142.html#villa+complete+sidwell+transfer | date=2008-07-10 | accessdate=2008-07-10}} {{ref-en}}</ref> [[2011]] оны [[1 сарын 7|нэгдүгээр сарын 7-нд]] [[лондон]]ы [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэмд]] улирал шувтартал гэрээлэв. Сидуэлл [[2014]] оны [[6 сарын 9|зургаадугаар сарын 9-нд]] [[Сток Сити]]д хоёр жилийн гэрээгээр элссэн.<ref>{{cite web|title=Steve Sidwell Signs|url=http://www.stokecityfc.com/news/article/steve-sidwell-signs-1627266.aspx|website=Stoke City F.C|accessdate=9 June 2014}}</ref><ref>{{cite web|title=Steve Sidwell: Stoke City sign former Fulham midfielder|url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/27769534|website=BBC Sport|accessdate=9 June 2014}}</ref> == Амжилт == *Рединг **[[Английн хөлбөмбөгийн II лиг|Английн II лигийн аварга]]: 2005/06 *Челси **[[УЕФА Аваргуудын лиг|Аваргуудын лигийн]] дэд байр: (1) 2007/2008 **[[Английн Премьер лиг|Премьер лигийн]] дэд байр: (1) 2007/2008 ==Эшлэл== {{Reflist|2}} ==Холбоос== *[http://www.fulhamfc.com/the-teams/first-team/steve-sidwell Профайл - Фулхэм] *{{soccerbase|28745|Стив Сидуэлл}} {{Сток Сити багийн бүрэлдэхүүн}} {{DEFAULTSORT:Сидуэлл, Стив}} [[Ангилал:1982 онд төрсөн]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Хөлбөмбөгийн хагас хамгаалагч]] [[Ангилал:Арсенал багийн тоглогч]] [[Ангилал:Брентфорд багийн тоглогч]] [[Ангилал:Беверен багийн тоглогч]] [[Ангилал:Брайтон энд Хоув Альбион багийн тоглогч]] [[Ангилал:Рединг багийн тоглогч]] [[Ангилал:Челси багийн тоглогч]] [[Ангилал:Астон Вилла багийн тоглогч]] [[Ангилал:Фулхэм багийн тоглогч]] [[Ангилал:Сток Сити багийн тоглогч]] [[Ангилал:Премьер лигийн тоглогч]] [[Ангилал:Бельгийн лигийн хөлбөмбөгчин]] [[Ангилал:Англичууд]] j1dr55z9bw0v9esaw24wr9m53ixav5c Улс орнуудын нэрийн утга учир 0 66614 855775 855362 2026-05-06T14:29:25Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855775 wikitext text/x-wiki Улс орнуудын нэрийг монгол хэлний цагаан толгойн үсгийн дарааллаар байршуулж, нэрийн утга учрыг тайлбарласан болно. ==А== === {{AUS}} === Эртний Ромын "Үл мэдэгдэх өмнөдийн газар нутаг" номонд дурдсан нэршилээр буюу Шинэ Латин хэлээр "Өмнөдийн газар нутаг" гэсэн утгатай нэршил. Анх уг нэршлийг 1625 онд Испани хэлээр хэрэглэж байсан <ref>[[Purchas, Samuel]]. "[http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg A note of Australia del Espíritu Santo, written by Master Hakluyt]", in ''Hakluytus Posthumus'', Vol. IV, pp. 1422–1432. 1625.</ref> бөгөөд одоогийн Австрали гэх нэрийг Британийн нэрт Аялагч Меттью Флиндерс 1814 онд байр зүйн нэрээр хэрэглэж, олонд түгээжээ.<ref name="Flind">Flinders, Matthew. ''[http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm A Voyage to Terra Australis] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111005442/http://www.slsa.sa.gov.au/encounter/collection/B12985211_259_3.htm |date=11 November 2012 }}''. 1814.</ref> Шинэ Өмнөд Уэльсийн амбан захирагч Лаклан Магуэр 1817 оны орчимд Их Британийн колониудын зөвлөлд хүргэсэн тайлан мэдээлэлдээ "Австрали" гэх нэрийг албан ёсны баримт бичигт анхлан ашиглажээ.<ref>Letter of 12 December 1817. Op. cit. ''Weekend Australian'', 30–31 December 2000, p. 16.</ref> Энэ явдлаас хойш долоон жилийн дараа буюу 1824 онд уг тивийг олон улсад "Австрали" хэмээн нэрлэж хэвшсэн юм.<ref>{{Cite book|last=Department of Immigration and Citizenship|title=Life in Australia|publisher=Commonwealth of Australia|year=2007|page=11|isbn=978-1-921446-30-6|format=PDF|url=http://www.immi.gov.au/living-in-australia/values/book/english/lia_english_part1.pdf|accessdate=30 March 2010}}</ref> === {{AUT}} === Герман хэлний "Өстеррайх" гэх үгийг 1147 оноос эхлэн Латин хэлэнд оруулан "Австри" гэж хэрэглэж иржээ. Энэ нь "Дорнын газар нутаг" гэсэн утга бүхий Герман үг юм.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=Austria Austria]".</ref> Ийнхүү нэрлэх болсон нь 976 оны орчимд Баварын вант улсын зүүн хэсэг одоогийн Австри улсын нутаг дэвсгэрийг хамтатган захирдаг байсантай холбоотой. Зарим үндсэрхэг үзэлтнүүд "Дорны эзэнт гүрэн" гэсэн утгатай гэж ч мэтгэдэг. Нэршлийн тухайтад Австралитай тунчиг төстэй нэршил. === {{AZE}} === Элленистикийн эрин үед хамаарах Ахеменидийн хаанчлалын цаг мөчид хамаарах үеэс эхлэн "Азербайжан" буюу "Атропатуудын газар нутаг" гэх нэршил үүсчээ. Атропат гэдэг нь эртний Грек хэлээр "Галнаас аврагдагсад" гэсэн утгыг илэрхийлдэг.<ref>{{Citation|title=Ancient Egypt's warfare: a survey of armed conflict in the chronology of ancient Egypt, 1600 BC-30 BC|last=Benson|first=Douglas S.|year=1995|publisher=D. S. Benson|url=https://books.google.com/?id=OMRyAAAAMAAJ}}</ref><ref>"Originally, Media Atropatene was the northern part of greater Media. To the north, it was separated from [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Armenia]] by the [[Aras River|R. Araxes]]. To the east, it extended as far as the mountains along the [[Caspian Sea]], and to the west as far as [[Lake Urmia]] (ancient [[Matiane]] Limne) and the mountains of present-day Kurdistan. The [[Sefīd-Rūd|R. Amardos]] may have been the southern border." from Kroll, S.E. "Media Atropatene". 1994. in Talbert, J.A. ''[https://books.google.com/books?id=x_FHmc_E2uQC Barrington Atlas of the Greek and Roman World: Map-by-map Directory]''. Princeton University Press, 2000.</ref> Одоогийн тогтсон нэршил болох Азербайжаныг 1918 онд Орос хэлэнд хувирган бий болгожээ. "Галнаас аврагдагсад" гэх үг хэрхэн бий болсоныг тайлбарлавал, Аугаа их Александрыг насан өөд болсоны дараа Урарти, Саспиричуудын хоорон цус асгаруулсан мөргөлдөн болж улмаар Зүүн Арменийг захирч байсан XVIII Ахеменаны Сатрапы Диадочи Селесиусын дарлалаас чөлөөлж "Атропат" буюу "Галнаас чөлөөлөгсөд" гэх нэр үүссэн домогтой.<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.524{{spaced ndash}}526.</ref><ref>[[Pliny the Elder|Pliny]]. VI.13.</ref> ''Atropátios Mēdía'' ({{lang|grc|Ἀτροπάτιος Μηδία}}),<ref>[[Strabo]]. ''[[Geographica]]''. XI.xiii.523{{spaced ndash}}529.</ref> <ref>Herodotus. ''History''. III.94. Op. cit. Rennell, James. ''[https://books.google.com/books?id=Poc9AAAAYAAJ&pg=PA366 The Geography System of Herodotus Examined and Explained, by a Comparison with Those of Other Ancient Authors, and with Modern Geography]'', Vol. 1. C.J.G. & F. Rivington, 1830. Retrieved 17 September 2011.</ref> ::'''''Транскавказ''''', ЗХУ-ын үед албан ёсны баримт бичигт хэрэглэж байсан нэршил. Оросоор "Закавказе" гэсэн үг. Энэ нь Кавказын нуруу сунан тогтсонтой холбогдуулан газар зүйн байршлаар нь нэрлэсэн цэвэр Орос нэршил юм. === {{ALB}} === "Албани" гэх нэрний тухайд хоёр хувилбар бий. Эхнийх нь "Альба" буюу Латин хэлний "цагаан" гэх өнгө заасан нэршил. Удаах нь Прото-Индо-Европ хэлний "альб" буюу "толгод" гэх утгатай байр зүйн нэршил. Аль нь ч бай "Албаничуудын газар нутаг" гэсэн утга бүхий нэршил нь өнөө цаг үед иржээ.<ref name="OEtDalb">Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?search=albania&searchmode=none Albania]".</ref> Анх уг нэршлийг манай эриний 1080 онд Мишель Атталейтын номонд Албаной гэх босогчдын газар нутгийг нэрлэсэн хэсэгт дурдсан байдаг.<ref name="MAhist">[[Attaliates, Michael]]. ''History''. Op. cit. in Elsei, Robert. ''The Albanian Lexicon of Dion Von Kirkman'', pp. 113–122.</ref> Анна Комненагын "Алексиад" зохиолд "Албанон" эсвэл "Арбанон" гэж уг нутгийг нэрлэсэн байдаг.<ref>Op. cit. in Wilkes, J.J. ''The Illyrians'', p. 279. 1992. ISBN 978-0-631-19807-9.</ref> Дээр дурдсан зохиолуудаас бүр өмнө буюу манай эриний 150 онд Иллирийн эзэрхийллийн эхэн үед буюу Птоломейн үед "Альбани" гэх үгийг ашиглаж байсан баримт бий. ::'''''Шкипери''''' Албаничууд өөрийн хэлээр улсаа "Шкипери" хэмээн нэрлэж байна. Албани хэлээр "шкип" гэдэг нь "Бүгдийг ойлгож ухаарах" гэсэн утга агуулдаг.<ref>Kristo Frasheri. ''History of Albania (A Brief Overview)''. Tirana, 1964.</ref><ref>{{cite web|url=http://mirror.undp.org/albania/download/pdf/albanian.pdf|title=The Albanian Language|last=Lloshi|first=Xhevat|format=PDF|publisher=United Nations Development Programme|accessdate=9 November 2010}}</ref> Сүүлийн үед "Шкипонье" буюу "Бүргэд" гэсэн утгатай буюу "Бүргэдүүдийн газар нутаг" гэсэн утгатай гэх тайлбар олон нийтийн дунд түгээмэл тархжээ. === {{ALG}} === Алжир гэдэг нь Османы Турк хэлээр "Чезайр" буюу "арлууд" гэсэн утгыг агуулдаг. Улмаар Франц хэлэнд "Альжер", Каталон хэлэнд "Алджер" гэж нэвтрэн орсон байдаг.<ref name="leschi">[[Louis Leschi|Leschi, Louis]]. ''Origins of Algiers''. 1941. Op. cit. in ''El Djezair Sheets''. July 1941. Op. cit. in "[http://alger-roi.fr/Alger/alger_son_histoire/textes/3_origines_alger_1941_feuillets.htm History of Algeria]". {{fr icon}}</ref> Анх "Алжир" гэх нэршлийг 1839 онд Францчууд тус нутгийг эзлэн захирах үед албан ёсоор ашигласан байдаг. Ингэж нэрлэх болсон нь ихээхэн учиртай. Тодруулбал, тус улсын нийслэл хотыг хуучнаар "Жазаир Бани Мазганна" буюу Мазганнагын үр садын арлууд" гэж нэрлэдэг байжээ. Мазганна гэдэг нь тус улсад анхлан үүссэн төрт улс байсан гэдэг. Тус улсын нийслэл хотын эргээс дөрвөн арал цуварч харагддаг. Улсын нэршилтэй холбоотой өөр нэгэн домог бий. Энэ нь Зиридийн хаант улсыг үндэслэгч Зири Ибн Манад гэх хааны нэрнээс үүсэлтэй гэх домог. Зири гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Сарны туяа" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Yver., G. "[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ&pg=PA257 Alger]". ''E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam 1913–1936'', Vol. I. E.J. Brill (Leiden), 1987.</ref> 2011}} === {{USA}} === Их Британийн эзлэн түрэмгийллээс мултрах "Тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт" анхлан дурдсанаар "Америкийн нэгдсэн улс" гэх нэр бий болжээ. Улмаар АНУ-ын Үндсэн хуулинд албан ёсны болон дипломат ёс, олон улсын тэмцээн наадам, соёл урлагын арга хэмжээ, олон улсын хурал, цуглаанд "Америкийн нэгдсэн улс", олон нийт, ард нийтийн дунд "Нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг ашиглаж байхаар хуульчилсан байдаг. "Америк" гэх нэрийг анх Германы газрын зураг зохион бүтээгч Мартин Вальдсимюллер 1507 онд дэлхийн бөмбөрцгийн баруун талд байрлах газар нутгийг "Америка" гэж нэрлэсэн байдаг. Энэ нь тус газар нутгийг анхлан нээсэн хэмээн номондоо дурдсан аялагч Америго Веспуччигийн дурсгалыг хүндэтгэсэн нэршил байсан гэдэг. === {{ANG}} === Ангол гэх нэрийг тус улсыг колоничлон захирч байсан Португальчууд бий болгожээ.<ref>Heywood, Linda M. & Thornton, John K. ''[https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 Central Africans, Atlantic Creoles, and the foundation of the Americas, 1585–1660],'' p. 82. Cambridge University Press, 2007.</ref> Угтаа "Ндонгочуудын газар нутаг" гэсэн утгатай уугуул оршин суугчдын нэрийг Португаль хэл рүү хөрвүүлэн хэрэглэсэн нь энэ. Мбундун хэлээр "Нгола а килуанже" буюу "төмрийн дархадын ахлагч" гэсэн утгыг энэ үг илтгэнэ.<ref>Fage, J.D. ''The Cambridge History of Africa,'' Vol. 3: ''[https://books.google.com/books?id=V7qpKqM2Ji8C&pg=PA536 The Cambridge History of Africa: From c. 1050 to c. 1600].'' Cambridge University Press, 1977. ISBN 0-521-20981-1. Retrieved 23 September 2011.</ref><ref>Collins, Robert O. & Burns, James M. ''[https://books.google.com/books?id=PZcX2jQFTRcC&pg=PA153 A History of Sub-Saharan Africa]'', p. 153. Cambridge University Press, 2007. ISBN 0-521-86746-0. Retrieved 23 September 2011.</ref> === {{AND}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Шарльмайнын "Марка Хиспаника" номонд дурдсанаар "Ад-Дарра" буюу "Ой мод" гэх Араб үгнээс <ref>{{cite book|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|year=1912|pages=9|last=Gaston|first=L. L.|publisher=McBridge, Nast & Co|location=New York, USA}}</ref> эсвэл Наварро-Арагон хэлний "Андурриал" буюу "Бэлчирийн нутаг" гэх утгатай байх боломжтой гэж бичсэн байдаг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra Andorra]." Accessed 16 September 2011.</ref> === {{ATG}} === Антигуа: Испани хэлний "Антежо" <ref name="HistAnti">Oliver, Vere Langford.<!--sic--> [https://archive.org/details/historyofislando01oliv The History of the Island of Antigua, One of the Leeward Caribbees in the West Indies, from the First Settlement in 1635 to the Present Time]''. Mitchell and Hughes (London), 1894.</ref> буюу "Эртний" гэх утгатай үг. Анхлан уг нэрийг 1493 онд алдарт аялагч Кристофер Колумб "Санта Мариа ла Антигуа" хэмээн ашигласан байдаг.<ref>Murphy, A. Reg. ''Archaeology Antigua''. "{{Webarchiv|url=http://www.archaeologyantigua.org/background_timeline.htm |wayback=20110904065919 |text=Timeline |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }}." Accessed 23 September 2011</ref> :'''Барбуда''' Испаний хэлний "Барбодо" буюу "Сахалтай" гэсэн утгатай үг. Тус нутгийн саглагар моднууд, уугуул оршин суугчдын сахал, үс ургуулах ёсыг харсан нэрт аялагч анлан ийн улга алдаж байсан гэдэг. === {{UAE}} === Арабын нэгдсэн эмират нь тус улсын бүрэлдэхүүнд багтах долоон эмирт улс нэгдсэнийг илтгэх бөгөөд олон улсад болон Араб хэлээрээ өөрөөр нэршээгүй. === {{ARG}} === Испани хэлний "Аргенто" буюу "Мөнгөлөг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Анхлан энэ нэршлийг Испанийн нэрт яруу найрагч Рио де ла Плата "Мөнгөн гол" гэх шүлгэн дурдсан байдаг. Энэхүү шүлэгнээс санаа аван Аргентиний нутагт хөл тавьсан Себастиан Кабо "Ла Аргентина" буюу "Мөнгөн уст нутаг" хэмээн уулга алдаж, улмаар ийн нэрийдэх болжээ.<ref name="BritRdlP">{{cite web|title=Río de la Plata|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|url= http://www.britannica.com/EBchecked/topic/463804/Rio-de-la-Plata|accessdate=11 August 2010}}</ref> === {{ARM}} === Тус улсын нэр ямар утга агуулдаг нь тодорхойгүй. Эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Арменой" гэж тэмдэглэснийг одоогийн Арменичуудыг нэрлэсэн байх хэмээн олон эрдэмтэд таамагладаг. "Арменой" эсвэл "Армина" гэх үг ямар утга агуулж байгааг одоо болтол эрдэмтэд тогтоогоогүй байгаа юм. Зарим түүхчид үүнийг МЭӨ 2200 онд хүчээ авч байсан Ассирийн Арманумчуудаас гаралтай хэмээн үздэг. Өөр нэг таамаг байдаг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "Ар" буюу "Байгуулсан, үүссэн" гэх утгатай үгнээс гаралтай гэх домог. Тус улсад байх олон уул нуруу, толгод, тосгод "ар" гэх үгнээс үүссэн "Арарат, Арян, Арта" зэргээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг таамаг ч бий.<ref>[[Gamkrelidze, Tamaz]] & [[Vyacheslav Ivanov (philologist)|Ivanov, Vyacheslav]]. "The Early History of Indo-European (aka Aryan) Languages".{{Page needed|date=September 2010}} ''Scientific American''. March 1990.</ref><ref>Mallory, James P. "Kuro-Araxes Culture". ''Encyclopedia of Indo-European Culture''.{{Page needed|date=September 2010}} Fitzroy Dearborn, 1997.</ref> === {{AFG}} === 16-р зуунд бүтээгдсэн "Бабурнама" сударт Афгени буюу "Афганичуудын газар нутаг" гэх үг бий. Үүнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна.<ref>{{cite web|url= http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501051&ct=92 |title=Events of the Year 910 (p.5)|author=[[Babur]]|work=[[Baburnama|Memoirs]]|publisher=[[Packard Humanities Institute]]|year=1525|accessdate=22 August 2010}}</ref> Түүнчлэн 10-р зууны үед бүтээгдсэн Худуд аль-Алам номонд "Афгани" гэх үг хэрэглэгдсэн байдаг. Паштун хэлэнд "Афгани" нь "байрлах, байрших" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Паштун болон Дари хэлэнд "Афгани" гэх нэг л утгаар тус улсын нэр бичигддэг.<ref>{{Cite book|title=The Afghans |last1=Vogelsang |first1=Willem |authorlink=|volume=|year=2002|publisher=Wiley Blackwell|location=|isbn=0-631-19841-5|page=18|url=https://books.google.com/books?id=9kfJ6MlMsJQC&lpg=PP1&pg=PA18#v=onepage&q&f=false|accessdate=2010-08-22}}</ref><ref name="khyber">Anonymous. ''[[Ḥudūd al-ʿĀlam]]''. Op. cit. in "{{Webarchiv|url=http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|wayback=20110613145756|text=The Khalaj West of the Oxus: excerpts from ''The Turkish Dialect of the Khalaj''|archiv-bot=2023-11-06 07:37:05 InternetArchiveBot}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110613145756/http://www.khyber.org/articles/2005/TheKhalajWestoftheOxus.shtml|date=13 June 2011}}" ''Bulletin of the School of Oriental Studies'', Vol 10, No 2, pp. 417–437. University of London. Retrieved 10 January 2007.</ref> 1801 оноос эхлэн өнөөгийн бидний мэдэх "Афганистан" гэх нэрийг ашиглаж эхэлжээ. ==Б== === {{BHS}} === Испани хэлээр "бүү де лас Бахамас" буюу "Гүехэн тэнгис" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="DicCarib">Allsopp, Jeannette. ''[https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C&pg=PA70&lpg=PA70 Dictionary of Caribbean English Usage]'', p. 70. University of the West Indies Press, 2003. ISBN 976-640-145-4. Retrieved 24 September 2011.</ref> Анхлан уг нэршлийг 1523 оны орчимд Италийн нэгэн газрын зурагт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Anonymous. "{{Webarchiv|url=http://scholar.library.miami.edu/floridamaps/view_image.php?image_name=dlp00020000520001001&group=spanish |wayback=20151117014054 |text=Turin Map |archiv-bot=2024-09-11 11:21:55 InternetArchiveBot }}." c. 1523. Retrieved 24 September 2011.</ref> Харин англи хэлэнд 1670-аад оны үед "Гранд Бахама" номонд дурдсанаар нэвтэрчээ. Үүнээс гадна өөр нэг домог байдгыг Испанийн эрдэмтэн Лукаян Тайно тайлбарласан байдаг. Энэ нь нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Ба Ха Ма" буюу "Дундадын дээр орших газар нутаг" гэсэн утгатай нэршлээс дээрх улсын нэр үүсчээ. === {{NEP}} === Бидний мэдэх Балба буюу Непал улсын нэр нь Санскритаар "нипалаяа" буюу "Уулын бэлд орших нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Мөн үүнээс гадна "Непа" буюу "Сүм дуганы нутаг" гэсэн Бирм үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг. Буддын шашинтай улсууд ихэвчлэн төвд хэлний "Нямбал" буюу "Ариун нутаг" гэсэн утгатай гэж үздэг ажээ. === {{BAN}} === Бенгал хэлний "Бенгал улс" гэх утгатай үг. Бенгал хэлээр "Бангла" гэж Бенгалчуудыг нэрлэдэг бөгөөд "Деш" гэдэг нь "улс, орон" гэх утгатай юм. Анх уг нэрийг 1971 онд Пакистанаас тусгаар тогтноход Шейх Мужибур Рахман тусгаар тогтнолын тунхаг бичигт ашигласан байдаг. Бангла буюу Бенгалчуудыг 9-р зууны эхэн үеэс ном сударт тэмдэглэж байсан баримт бий.<ref>M.A. Amitabha Bhattacharyya, ''Historical Geography of Ancient and Early Mediaeval Bengal'', Sanskrit Pustak Bhandar, 1977, pp. 61–62.</ref> === {{BRB}} === Португаль хэлний "Барбадас" буюу "Сахалтнууд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="OxJurn">Reece, Robert. Oxford Journals: ''Notes and queries''. "[https://books.google.com/books?id=PeCIn2CrgYEC&pg=PA346 Barbados v. Barbadoes]". Oxford University Press, 1861. Retrieved 27 September 2011.</ref> Италийн Генуяа мужийн газрын зурагч Висконте Мажжиоло 1519 онд бүтээсэн газрын зурагт анхлан уг нэршлийг ашигласан байдаг.<ref>Maggiolo, Vesconte. {{Webarchiv|url=http://bsb-mdz12-spiegel.bsb.lrz.de/~mdz/index.html?c=autoren_index&l=en&ab=Maggiolo%2C+Vesconte |wayback=20120328064057 |text=Seeatlas (Alte Welt und Terra Nova) |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} – BSB Cod.icon. 135. (Genoa), 1519. {{de icon}}</ref> === {{BHR}} === Араб хэлний "Аль Бахрайн" буюу "Хоёр тэнгис" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Алдарт Коран сударт энэ нутгийн талаар таван ч удаа дурдсан байдаг. Өөр нэгэн домогт өгүүлснээр хоёр тэнгисийн бэлчих Аль-Ахса нутаг нь туйлийн амар тайван, үржил шимт нутаг бөгөөд Аль-Жавахари хэлээр "Бахри" гэдэг нь "Холбоо тэнгис" гэсэн утгатай ажээ. Гэвч сүүлийн домгийг олон нийт хүлээн зөвшөөрдөггүй. === {{BLR}} === Орос хэлний "Бела" буюу "цагаан", "рус" буюу Орос гэх утгатай үгсээс "Цагаан орос" буюу Беларус улсын нэр үүсчээ. Эртний судар бичгүүдэд Оросын нэг хэсэг байсан болохоор тусгайлан дурдаж байгаагүй. Ихэнх түүхчид улаантан болон цагаантнууд гэж хуваагдаж байснаас шалтгаалан улстөрийн үзэл баримтлалын дагуу нутаг заан "Беларус" улсын нэр үүссэн гэдэгт итгэдэг юм. === {{BEL}} === Бельги гэх үг нь "Белгик Гаул" үндэстнүүд гэсэн утгатай Ром үг. Латин хэлэнд орж ирэхдээ Бельги болж, "Бельгийн газар нутаг" гэх утгыг илэрхийлэх болжээ. 1830 онд одоогийн Бельгийн хаант улс Нидерландаас тусгаар тогтноход "Бельгийн нэгдсэн улс" гэсэн нэршлийг авсан боловч энэ нэршлээрээ удаагүй. Бельги гэдэг нь Прото-Сельтик хэлний "белг", Прото-Индо-Европ хэлний "бхелгх" буюу "догшин" гэсэн утгатай илэрхийлдэг.<ref>Koch, John. ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia'', p. 198. ABC-CLIO 2006.</ref><ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', pp. 125–126. Bern-Muenchen-Francke, 1959. {{de icon}}</ref><ref>Pokorny, Julius. ''The Pre-Celtic Inhabitants of Ireland'', p. 231. Celtic, DIAS, 1960.</ref><ref>Maier, Bernhard. ''Dictionary of Celtic Religion and Culture'', p. 272. Boydell & Brewer, 1997.</ref> Хэл зүйн зарим шинжээчид үүнийг Прото-Индо-Европ хэлээр "гэрэлтсэн" гэж хөрвүүлбэл ононо гэсэн санал гаргасан ч энэ тайлбарыг зарим нь хүлээн зөвшөөрдөггүй.<ref>Pokorny, Julius. ''Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch'', p. 118. 1959. ISBN 3-7720-0947-6. {{de icon}}</ref> === {{BLZ}} === Энэ улсын нэрний утга учир тодорхойгүй. 17-р зууны эхэн үед Шотландн аялагчид "Белизе" нэрт голны нэрээр нэрлэсэн байх гэсэн таамаг бий. Мөн түүнчлэн Испани хэлний "Вализе", "Бализе" гэсэн үгнээс ч үүссэн байх боломжтой гэж үздэг.<ref name="brit1893">{{cite encyclopedia |year=1892|title=British Honduras|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |volume=12|location=New York|publisher=The Britannica Publishing Company |url=https://books.google.com/books?id=uGRJAAAAYAAJ&pg=PA133|accessdate=25 October 2010}}</ref> Мөн энэ нэрний талаар өөр нэг домог байдаг нь Маяачуудын өгсөн нэр гэж үздэг явдал. "Белиз" гэдэг нь Маяа хэлээр "шавартай ус" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ.<ref>Wright, Ronald. ''[https://books.google.com/books?id=F3QS1NJHJEMC&pg=PA24&lpg=PA24 Time among the Maya: Travels in Belize, Guatemala, and Mexico]''. Grove Press, 2000. ISBN 0-8021-3728-8. Retrieved 28 September 2011.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгээмэл тархсан домгоор бол Франц хэлний "Бализ" буюу "Гэрэл цацарсан" гэх үгнээс гаралтай гэж үздэг юм байна. === {{BEN}} === Тус улсын нэр Нигер хэлээр "Бениний бэлчир дэх газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг. Үүнээс гадна нутгийн Ицкери омгийнхний "Убину", Ёруба омгийнхний "Ибину" буюу "Хавчиг гэр" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх судлаачид ч бий. Араб хэлний "бини" буюу "үр сад" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх ч боломжтой юм. === {{BUL}} === Тус улсын нэр Прото-Турк хэлний "булгха" буюу "холилдсон, "булгак" буюу "хувьсгал" гэсэн үгнээс гаралтай гэж олонх судлаачид үздэг.<ref>Bowersock, Glen W. & al. ''[https://books.google.com/books?id=c788wWR_bLwC&pg=PA354 Late Antiquity: a Guide to the Postclassical World]'', p. 354. Harvard University Press, 1999. ISBN 0-674-51173-5.</ref> Эрдэмтэд үүнээс гадна эртний Монгол хэлний "булгарах" буюу "салж, хагацах" гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг юм. === {{BOL}} === Испанийн алдарт аялагч Симон Боливарын дурсгалыг мөнхжүүлж тус улсыг "Боливарын газар нутаг" хэмээн нэрийджээ. Уг нэрийг хошууч генерал Антонио Хосе де Сукре өгсөн гэдэг. Тус улс Перу улсаас тусгаар тогтносны дараа үндэсний ассемблейн анхдугаар хуралдаанаар хошууч генералын өгсөн нэрийг хэвээр баталсан байна.<ref>''{{Webarchiv|url=http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |wayback=20110820091233 |text=6 de Agosto: Independencia de Bolivia |archiv-bot=2023-09-26 19:50:00 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110820091233/http://www.historia-bolivia.com/6-de-Agosto-Independencia-de-Bolivia/6 |date=20 August 2011 }}.'' {{es icon}}</ref><ref name="cob">Maria Luise Wagner. "Construction of Bolivia: Bolívar, Sucre, and Santa Cruz". In Hudson & Hanratty.</ref> Алдарт аялагч, эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч Симон Боливарын нэр нь Испанийн Бискай мужийн "Болибар" тосгон нэрнээс үүссэн гэж намтар судлаачид нь үздэг.<ref>{{cite web |url=http://www.euskaltzaindia.net/index.php?option=com_eoda&Itemid=478&lang=eu&testua=ziortza&view=izenak |title= Ziortza |author= Euskaltzaindia|date= |work= |publisher= |accessdate=10 September 2011}}</ref> === {{BIH}} === :Босниа: Босна голын нэрээр тус улсын нэрийг нэрлэжээ. Энэ нэршлийг анх 958 оны үед Византын эзэн хаан VII Константин түүх шастирт тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. "Босна" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "бос", "богх" буюу "урсаж буй их усан" гэсэн утгатай.<ref name="Imamovic">Imamović, Mustafa (1996). Historija Bošnjaka. Sarajevo: BZK Preporod. ISBN 9958-815-00-1</ref> :Херцеговин: Амальгам болон эртний Герман хэлээр "герцог" буюу "гүн, ван" гэсэн утгатай бол "овина" гэдэг нь Серби-Хорват хэлээр "улс" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. === {{BOT}} === Тус улсын хамгийн том үндэстэн болох Сецвана хэлээр "Цваначуудын эх орон" гэсэн утгатай. Британийн хэлзүйч Ливингстоуны баталж буйгаар Сецвана хэлээр "адилхан, ижил" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. Үүнээс гадна "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах эрдэмтэд цөөнгүй бий.<ref>Ripley, George & Dana, Charles A., Eds. "[[:s:The American Cyclopædia (1879)/Bechuana|Bechuana]]". ''The American Cyclopædia''. (New York), 1879.</ref> === {{BRA}} === Португаль хэлний "пау-бразил" буюу "Улаан мод" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref name="Bueno36">Bueno, Eduardo. ''Brasil: uma História'', p. 36. Ática (São Paulo), 2003. ISBN 85-08-08213-4. {{pt icon}}</ref> Яг энэ нэршлийг хамгийн анх 1330 онд Английн Анжелино Дулкерт гэх эрдэмтэн ашиглаж байсан гэдэг. Гэвч тухайн үед Бразилийг хараахан илрүүлж амжаагүй байсан юм. === {{BRU}} === Тус улсын нэрний утга учирын талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин орчин үед Малай хэлний "Баруна" гэх үгнээс гаралтай гэсэн үзэл тархжээ. 14-р зууны үед Борнео дээр хөл тавьсан Аванг Алак Бетатар өөрийн нутгийн хэлээр "Баруна" буюу "Хаана байна" гэж дагалдагчдаасаа асууснаас энэ нэр үүсчээ.<ref>{{cite book|last=Curriculum Development Department|title=History for Brunei Darussalam: Sharing Our Past|year=2008|publisher=EPB Pan Pacific|location=Section 2.2|isbn=99917-2-545-8|page=26}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |title=Treasuring Brunei's past |publisher=Southeast Asian Archaeology |date=8 March 2007 |accessdate=19 September 2011 |archive-date=1 Аравдугаар сар 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111001142659/http://www.southeastasianarchaeology.com/2007/03/08/treasuring-bruneis-past/ |url-status=dead }}</ref> Түүнчлэн 978 оны Хятадын судар бичгүүдэд "Бони" нэрт хааны тухай дурдсан бий. Уг хааны нэрнээс улсын нэр үүссэн байж магадгүй гэж зарим эрдэмтэд санал дэвшүүлжээ. Бас нэгэн таамаг байдаг нь 1550 онд тус нутагт хөл тавьсан Италийн аялагч Людовико ди Вартема "Борней арал" гэж тэмдэглэсэнтэй холбоотой ажээ. "Варунай" буюу эртний Санскрит хэлээр "далайчдын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж үзэх эрдэмтэд ч бий. === {{BFA}} === Тус улсын Море омгийнхний хэлээр "буркина" гэдэг нь "шударга, итгэж болох" гэсэн утгатай, Диоула омгийнхний хэлээр "фасо" гэдэг нь "газар нутаг, эцгийн гэр" гэсэн утгатай хоёр үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. 1983 онд тусгаар тогтносон тус улсын ерөнхийлөгч Томас Санкара энэ нэрийг сонгон хэрэглэх зарлиг гаргасан юм. === {{BDI}} === Тус улсын голлох үндэстэн болох "Рунди" хэлээр "Рундичуудын эх орон" гэсэн утгыг илэрхийлдэг ажээ. 1962 онд Бельгийн харьяалалаас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хэрэглэх болжээ. === {{BHU}} === Тус улсын нэрний утга учир тодорхойгүй, маш олон таамаг, тайлбар, домог өнөө үетэй золгожээ. Францын аялагч Жеан Баптист Тавернье 1676 онд гаргасан "Зургаан аялал" номондоо "Боутан" гэх үгийг дурдсан байдаг. Тухайн үед Бутан улс гэж байгаагүй бөгөөд Төвдийн хаант улсын нэгдсэн захиргаанд багтаж байсан гэдэг. Бутан даяар тархсан үзлээр бол Санскрит хэлний "Бота-анта" буюу "Төвдийн хязгаар нутаг" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай ажээ.ref name="Names&Histories" /><ref name="chakravarti7">{{cite book|title=A Cultural History of Bhutan |volume=1 |first=Balaram |last=Chakravarti |publisher=Hilltop |year=1979 |page=7 |url=https://books.google.com/books?id=6VxuAAAAMAAJ |accessdate=1 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Балба хэлээр "Бодо Хатан" буюу "Төвдийн нутаг" гэх утгатай үгнээс үүдэлтэй байж болох юм. Бутаны хэл шинжлэлийн зарим эрдэмтэд Санскрит хэлний "Бу-Уттан" буюу "Өндөрлөг газар" гэх үгнээс гаралтай гэж тайлбарладаг. ::'''Друк Юл''' Бутанчууд өөрсдийнхөө хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Бутан хэлний "Аянгын лууны газар нутаг" гэсэн утга илэрхийлдэг ажээ. Тэд 1730 оноос энэ нэршлийг хэрэглэх болсон байна. ==В== === {{VAN}} === Уугуул Вануатучуудын хэлээр энэ нь "Бидний эх орон" гэх үгнээс гаралтай ажээ. === {{VAT}} === Итали хэлний "Ватикан толгодын хот" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Энэ нь тус хотыг тойрон хүрээлдэг "Ватикан" гэх нэртэй толгодын нэр юм. Харин Ватикан гэдэг нь Италийн "Ватиканиари" буюу "Ариун номын нутаг" гэсэн утгай үгнээс гаралтай ажээ. Эртний Ромын үеэс энэ нэрийг хэрэглэн, түүх, шастирт тэмдэглэсэн нь бий. === {{VEN}} === Тус нутагт анхлан хөл тавьсан Италийн аялагчид болох Алонсо де Ожеда, Америго Веспуччи нар "Венесуола" буюу "Бяцхан Венец" гэж уулга алдсанаас хойш газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт ийнхүү тэмдэглэх болжээ. === {{VIE}} === Тус улсын нэршил нь "Вьет" буюу "Өмнөд", "Нам" буюу "газар" гэх үгнээс гаралтай гэж ихэнх түүхчид үздэг. МЭӨ 2-р зуунаас хойш ийнхүү хаант улсыг ийн нэрийдэх болжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.anviettoancau.net/anviettc/docs/2007-02/trbontai.pdf |wayback=20110723020926 |text=An Introduction to Vietology |archiv-bot=2025-10-06 06:43:22 InternetArchiveBot }}", p. 3.</ref> Вьет Нам гэх үгийг хамгийн анх МЭӨ 239 оны нэвтэрхий тольд Хятадын эрдэмтэд тэмдэглэжээ. Харин одоогийн бидний мэдэх "Вьетнам" гэх үгийг 16-р зууны яруу найрагч Нгуен Бин Хием хэрэглэсэн байдаг. ==Г== === {{GAB}} === Португаль хэлний "Габао" буюу "Халхлагдсан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Комо голын адагт орших энэ нутаг олон нийтээс халхлагдсан, хэр баргын хүн хүрч очиход төвөгтэй учир ийнхүү нэрийдэх болжээ. === {{GUY}} === Нутгийн уугуул иргэдийн хэлээр "Их нууруудын нутаг" гэсэн утгатай. === Гайти {{HAI}} === Гайтийн Тайно/Аравак омгийнхний хэлээр "Уулын нутаг" гэсэн утгатай үг юм. Хиспаниола арлын баруун хэсэгт орших уг нутаг өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн байгалийн өвөрмөц тогтоцтой. === {{GMB}} === Мандинкан омгийн "Гамбура" буюу "Каабу голын хаан" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байдаг. Улмаар 1965 онд Их Британиас тусгаар тогтноход одоогийн "Гамби" гэх нэрийг сонгожээ. Гамбра гэх нутгийн нэршил бүр 1455 онд Алвис Кадамосто гэх газарзүйч номонд тэмдэглэсэн байдаг.<ref>Cadamosto, Alvise. ''Mondo Nuovo, Libro de la Prima Navigazione di Luigi di Cadamosto de la Bassa Ethiopia ed Altre Cosa''. Op cit. Montalbado, Francanzano (ed.) ''Paesi Novamente Retrovati et Novo Mondo da Alberico Vesputio Florentino Intitulato''. (Vicenza), 1507. {{it icon}}</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан өөр нэг домгоор бол Португаль хэлний "Гамбио" буюу "худалдаа, арилжаа" гэх үгнээс үүссэн гэдэг. Энэ нь тухайн үедээ Португальчуудын боолын худалдаа явуулдаг гол нутаг байсантай холбоотой. === {{GHA}} === Тус улс 1957 оны гуравдугаар сарын 6-ны өдөр Их Британиас тусгаар тогтноход "Гана" гэх нэрийг албан ёсоор авчээ. Энэ нь Малиан Ганын эзэнт гүрний хааны урд бичигддэг байсан "Дайчдын хаан" гэсэн утгатай цол нэрнээс үндэслэсэн нэр юм. === {{GUA}} === Нахуати омгийнхний хэлээр "Куаутемаллан" буюу "Ой модны нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. === {{GIN}} === Тус улсын нэр чухам ямар утгатай талаар нэгдсэн ойлголт байхгүй. Харин Португаль хэлний "Гвин" буюу "эрэг, ирмэг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болно гэдэгтэй ихэнх эрдэмтэд нэгддэг. Яг энэ нэршлээр 1481 онд тус улсыг Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид нэрлэж байсан баримт бий. Өөрөөр Дьенне болон Берберчүүдийн хэлний "гинавен, агинау, агинаоу" буюу "хар", "шатсан" гэх утгатай үгнээс үүссэн гэх хувилбар бий.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{GNB}} === Нэрний утга учир нь дээр дурдсан Гвиней улсынхтай төстэй. 1973 онд тус улсы Португалиас тусгаар тогтноход энэ нэрийг сонгон хуульчилжээ. === {{GER}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг байдаг ч түмэнд түгсэн нэг хувилбар бий. Үүгээр бол Сельтик хэлний "гайр" буюу "хөрш" <ref name="OEDgerm">''Oxford English Dictionary''. "Germany".</ref>, "гайрм" буюу "цуст тулаан", "гар" буюу "хашхираан/жад" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. МЭӨ гуравдугаар зуунаас эхлэн Ромын их удирдагч Юлий Цезарь газрын зураг болон албан ёсны баримт бичигт энэ нэрийг ашиглаж, олон нийтэд таниулсан юм. ::'''''Дойчленд''''' Германчууд эх хэлээрээ улсынхаа нэрийг ингэж бичдэг. Энэ нь "Ард түмний нутаг" гэсэн утгатай эртний герман хэлний үг юм. === {{GRE}} === Тус улсын нэрний талаар олон янзын домог яриа бий. Үүнээс дурдвал. Аугаа Гомерын дуулалд "Греа" гэх тосгоны тухай гардаг. Үүнээс үүдэн тус улсын нэр үүссэн гэх домог бий. Уг тосгоны "Греа" гэх үг нь "хөгшин эмэгтэй" гэх утгатай юм байна. Нутгийн иргэдийн дунд тархсан өөр нэг домгоор бол "Керас" буюу "хүндэтгэл хайрлах" гэсэн утгатай ажээ. Энэ нь Аугаа Грекус гэх хамба ламтан тус нутгийг адислан, аравнайлсантай холбоотой юм. ::'''''Хеллас''''' Грекчүүд эх хэлээрээ нутгаа ийн нэрлэдэг. Уг нэршил чухам юунаас сэдэвлэсэн нь тодорхойгүй. Нутгийн иргэдэд тархсан домгоор бол Трой улсын Хеллен хамба ламын нэртэй холбоотой ажээ. === {{GRD}} === Испанийн Гранада мужийн нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. ==Д== === {{DEN}} === Дани улсын нэр чухам юунаас үүссэн нь тодорхойгүй. Гэвч дараах хоёр ойлголт орчин үе хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэхдээ Прото-Индо-Европ хэлний "дхен" буюу "доор, тэгш тал", "мерек" буюу "хил, ой мод" гэх утгатай үгнээс үүссэн байх боломжтой гэж хэл зүйчид үздэг. Анх энэ талаар Паулус Оросиус гэгч "Тэрс үзэлтнүүдийн эсрэг тэмцсэн долоон түүх" номонд дурдсан нь бий.<ref>Thorpe, B. ''<u>The Life of Alfred The Great</u> Translated from the German of Dr. R. Pauli To Which Is Appended Alfred's Anglo-Saxon Version of Orosius'', p. 253. Bell, 1900.</ref> Нутгийн иргэдийн дунд түгэн тархсан домог нь эрт цагт Данийн нутагт алдар суугаараа мандаж байсан Дан гэх хааны нэрнээс үүссэн ажээ. === {{DMA}} === Аугаа аялагч Кристофер Колумб 1493 оны 11-р сарын 3-ны өдөр тус нутагт анхлан хөл тавьж, улмаар "Ням гаригийн газар нутаг" гэх утгатай "Доминик" гэх испани нэр хайрлажээ. Тухайн үед ням гаригыг гэгээнтнүүдийг дурсах өдөр болгон Испанийн христийн шашинтнууд тэмдэглэдэг байсантай холбоотой. Гэхдээ түүхчид бас өөр тайлбар хийдэг. Учир нь Кристофер Колумб өөрийн төрсөн эцэг Доменежогийн нэрээр нэрлэсэн байж болох талтай юм. === {{DOM}} === Тус улсын нэршлийн тухайд дээр дурдсан Доминик улстай тун төстэй домог ярианууд өдийг хүртэл ам дамжин яригдаж иржээ. Гэвч Кристофер Колумби Гэгээн Доминикийн өдөр буюу наймдугаар сарын 4-ний өдөр <ref>Partido Revolucionario Dominicano. "{{Webarchiv|url=http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |wayback=20120701044753 |text=Leyenda e Historia Envuelven la Fundación de Santo Domingo |archiv-bot=2026-02-07 13:50:57 InternetArchiveBot }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120701044753/http://www.prd.org.do/ciudad/leyenda-e-historia-envuelven-la-fundaci%C3%B3n-de-santo-domingo |date=1 July 2012 }}''. Accessed 18 October 2011. {{es icon}}</ref> тус улсыг нээсэнтэй холбогдуулж Испаниар "Гэгээн Доминикийн газар нутаг" гэх нэр хайрласан гэдэг домогтой юм. === {{TLS}} === Португаль хэлний "Дорнын дорно орших арал" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Малай хэлэнд "Тимур" гэдэг нь "дорно", "зүүн" гэсэн утгыг агуулдаг байна. ==Е== === {{EGY}} === [[File:Kmt obelisk.jpg|thumb|200px|Египетээр ''Km.t'' гэж бичсэн Луксорын чулуун багана. Франц улс Парис хот]] фараонуудын үеийн эртний Египетийн хэлээр "Ка болон Птагын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. Үүнийг Грек, Латин хэлэнд "Айжиптос" гэж буулгасан нь тус улсын нэр болжээ. Ка болон Птах нь эртний Египетийн хоёр том бурхан бөгөөд "Птах" гэдэг нь "нээгч, илрүүлэгч" гэсэн утгатай Египет үг юм. Харин Грек улсын ардын домог боох "Страбо"-д "Аханоу гиптиос" буюу "Аахены доох нь орших нутаг" гэсэн утгатай грек үг ажээ. ::'''''Миср/Маср''''' Египетчүүд эх хэлээрээ улсаа ийн нэрлэдэг. Энэ нь Араб хэлээр "хот" гэсэн утгатай юм. ==Ж== === {{DJI}} === Тус улсын нэрний талаар тодорхой ойлголт байхгүй. Гэвч өнөө цаг үед "Техути/Тот бурханы нутаг" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн нэрнээс үүссэн гэх үзэл давамгайлж байна. Хачирхалтай нь Техути гэдэг нь эртний Египетийн сарны бурхан юм. ==З== === {{ZAM}} === "Замбези голын нутаг" гэсэн утгатай Африк үг. Замбези нь тус улсын зүүн хэсэгт орших бөгөөд Зимбабве улсаас тусгаарлаж байдаг нэг ёсны хил юм. Замбези нь Замби, Ангол, Намиб, Ботсвана, Зимбабве, Мозамбик улсуудыг дамнан урсдаг 2,574 км урт гол юм байна. === {{ZIM}} === Шона омгийнхний хэлээр "Жимба-же-мабве" буюу "Чулуун гэр" гэсэн утгатай үгнээр уг нэршил үүссэн байна. Шона омгийн суут бүтээл болох чулуун хэрэм, орд харшнуудаас Зимбабве гэх нэр үүсчээ. ==И== === {{ISR}} === Израйль гэдэг нь "Бурхантай хамт тулалдах" гэсэн утгатай Хебрю үг юм. Энэ нь Библийн сударт гардаг гэгээн Йаковын хэсгээр үүдсэн нэршил ажээ. Ерөөс бурхантай хамт ялах, хамт байх гэсэн санаагаар дээрх нэрийг сонгосон байна. === {{IDN}} === "Энэтхэгийн арлууд" гэсэн утгатай Грек үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Үүнээс хойш ялангуяа 19-р зууны дунд үеэс эхлэн "Дорнод Энэтхэг" гэж англи хэлэнд тэмдэглэх болсон юм. === {{JOR}} === "Йордан голынхон" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Харин Йордан голын нэрийг Хебрю, Канаан хэлний "ирд" буюу "Сөнөсөн тэнгисийн доох нь талд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Тус улс Йордан голын зүүн эрэг дагуу оршдог юм. === {{IRQ}} === "Эрак" буюу "Доод орших газар" гэсэн утгатай Перси хэлнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Мөн түүнчлэн Эвфрат мөрний бэлчирт орших "Эрэк/Урук" гэсэн хотын нэрнээс үүсэлтэй гэсэн тайлбар ч байдаг. === {{IRN}} === "Арянчуудын нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр гаралтай. "Аря" гэдэг нь Прото-Индо-Европ хэлээр "угсаатан", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{IRL}} === Ирландчууд өөрсдийгөө "Эйре" гэж нэрлэдэг бөгөөд "Эйречүүдийн нутаг гэсэн утгатай Ирланд үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. "Эйре" гэх үг нь Сельтик хэлний "ивериу" буюу "үржил шим" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд нийлээд "Үржил шимт нутаг" гэх утгыг илэрхийлнэ. Түүнчлэн "Төмрийн нутаг" гэж нэрлэх саналтай эрдэмтэд ч бий. === {{ESP}} === Латин хэлний Хиспаниа гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Хиспаниа нь "И-сепаним" буюу "туулай" гэх утгатай Пуник үг юм. Латин хэлэнд нэвтрэхтэй буруу дуудагдаж Хиспаниа болсон гэдэг. Үүнээс үзвэл "Туулайнуудын нутаг" гэсэн утгатай Араб үг болж байгаа юм. === {{ISL}} === Хуучин Норс хэлний "исс" буюу "мөс" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай "Мөсөн нутаг" гэх утга илэрхийлдэг үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Хуучныг судлаач Адам Рудерфорд болон зохиолч Эйнар Палссон нар "Сельтикийн өв уламжлал" номондоо "ис-ланд" буюу "Исүс" болон "Айсис" охин тэнгэрийн өлгий нутаг гэсэн утгатай гэж тайлбарласан нь бий.<ref>{{cite book|title=Arfur Kelta|year=1981|publisher=Mímir|location=Reykjavík|page=36|author=Einar Pálsson|accessdate=14 November 2013|language=Icelandic}}</ref> === {{ITA}} === Италийн домгийн баатар Италусын нэрнээс үүссэн гэх олонд алдаршсан домог бий. Түүнчлэн эртний Грек хэлний "италос" буюу "бух" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж үзэх түүхчид ч байдаг. Мөн латин хэлний "витулус" буюу "тугал" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байх магадлалтай. Гэвч италичууд "тугал" гэсэн тодотголтой үг биш гэдэгт одоо хэр нь итгэлтэй байдаг. Ихэнх Италичууд Италус гэх домгийн баатраас үүдэлтэй нэр гэдэгт орчин цагт итгэх болжээ. === {{UK}} === Дундад зууны Латин хэлний "Британниа Майор" буюу "Их Британи" гэсэн утгатай үгнээс уг нэршил үүсчээ. Анх энэ нэршлийг Жефри гэх зохиолч өөрийн номондоо дурдсан байдаг. "Британи" гэдэг нь Уэльс хэлний "Претани" буюу "будагдсан хүмүүс" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ. Сельтик болон Викингүүдийн үед Их Британийн нутагт амьдарч байсан хүмүүс биендээ шивээс хийж, янз бүрийн өнгөөр будах нь элбэг байснаас дээрх нэршил үүссэн байна. ::'''''Нэгдсэн хаант улс''''' Энэ нь Их Британи, Умард Ирландын нэгдсэн хаант улс гэх үгний товчлол юм. 1927 оноос эхлэн албан ёсны баримт бичигт дээрх нэршлийг ашиглах болсон байна. ::'''''Албион''''' Грек хэлний "Албиво" буюу Латин хэлээр "Альба" буюу "цагаан" гэх үгнээс уг нэршил үүсчээ. Доверийн цагаан эргийг харсан уран зохиолчид дээрх нэрийг өгсөн байх магадлалтай. ==Й== === {{YEM}} === Тус улсын нэрний талаар нэгдсэн тодорхойлолт байдаггүй. Харин Араб хэлний "Имн" буюу "өмнөд" "Йамин" буюу "баруун тал" гэх үгнээс үүссэн гэсэн домог бий.<ref>Many [[Semitic languages]], including [[Arabic language|Arabic]] and [[Hebrew language|Hebrew]], preserve a system with south on the "right" and north on the "left"</ref> Зарим судлаачид "Юмн" буюу "аз жаргал" гэсэн утга илэрхийлдэг гэж үздэг. ==К== === {{CPV}} === Португаль хэлний Кабо Верде буюу "Ногоон хошуу" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. 1444 онд энэ газар нутгийг илрүүлэхэд бүх юм нь ногооч харагдаж байсан тул аялагч, эзлэн түрэмгийлэгчид ийм нэр өгчээ. === Казахстан {{KAZ}} === Амальгам хэлээр "Казахуудын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. "казак" гэдэг нь "нүүдэлчин", "чөлөөт" гэсэн утгыг илэрхийлдэг бөгөөд "стан" гэдэг нь персээр "нутаг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. === {{CAM}} === Санскрит хэлний "камания бхожа" буюу "Сайныг мөрөөдөгсдийн өлгий" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ.<ref>Law, B.C. ''Some Ksatriya Tribes of Ancient India'', p. 233. 1975</ref> Түүнчлэн эрт цагт төвд, энэтхэг, пакистан, вьетнам, лаосын нутгийг хамран оршиж байсан Сваямбува Камбу гэх нутаг дэвсгэр, Хинди соёлын томоохон төвөөс нэр нь үүссэн гэж үзэх теологичид бий..<ref>Casey, Robert. ''Four Faces of Siva'', pp. 88–100. Bobbs-Merrill Company (Indianapolis), 1934.</ref><ref>George Coedes. ''Inscriptions du Cambodge'', II, pp. 10 & 155. {{fr icon}}</ref> Others suppose it to be an exonym derived from [[Old Persian]] ''Kambaujiya'' ("weak") or the cognate [[Avestan]] ''Kambishta'' ("the least")<ref>Harmatta, J. Op. cit. [disapprovingly] in ''Achaemenid History'', 13, pp. 110–111. PF 302 and PFNN 2350.</ref> Орон нутгийнхан тэр бүр таалан хүлээж аваад байдаггүй өөр тайлбар байдаг нь Перси хэлний "Камбаужия" буюу "үлбэгэр", Авестан хэлний "Камбишта" буюу "өчүүхэн" гэсэн утгатай үгнээс ч үүссэн гэх домог. === {{CMR}} === Герман хэлний "Камерун", Франц хэлний "Камероун" буюу "сам хорхой" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Энэ нь тус улсад урсдаг Вури голтой холбоотой нэр юм. Тус улсад ирсэн европынхон эрэг дагуу "сам хорхой" ихээр барьж байсантай энэ нэршил холбоотой.<ref name="MLW">{{cite book |url=http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |chapter=''Callianassa turnerana'' |title=FAO Species Catalogue, Vol. 13. Marine Lobsters of the World |author=Lipke B. Holthuis |author-link=Lipke Holthuis |publisher=[[Food and Agriculture Organization]] |year=1991 |isbn=92-5-103027-8 |series=FAO Fisheries Synopsis No. 125 |access-date=2017-07-20 |archive-date=2011-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724172129/http://nlbif.eti.uva.nl/bis/lobsters.php?menuentry=soorten&id=73 |url-status=dead }}</ref> === {{CAN}} === Тус улсын уугуул иргэд болох Ироко омгийнхний "Канада" буюу "Тосгон" гэх үгнээс Канад улсын нэр үүсчээ.<ref>{{cite web|title=Origin of the Name, Canada|url=http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|publisher=Canadian Heritage|year=2008|accessdate=23 May 2011|archive-date=27 Долдугаар сар 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130727225559/http://www.pch.gc.ca/pgm/ceem-cced/symbl/o5-eng.cfm|url-status=dead}}</ref> Британи, Францын дарангуйллын үеэс Канад гэж нэрлэсээр өдийг хүрсэн юм. Нутгийнхан дунд тархсан өөр нэг домгоор бол Испани, Португалийн эзлэн түрэмгийлэгчид алт, мөнгө хайж ирсэн боловч юуг ч эс олжээ. Чухамдаа үүнээс болж Испаничууд "ака", Португальчууд "ка-нада" гэж хэлээд буцсан гэдэг. Энэ нь "юу ч алга" гэх утгыг илэрхийлдэг юм байна. === {{QAT}} === Эртний Зубара улсын Катари тосгоны нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэж олонх катарчууд үзэх болжээ. Грекийн алдарт Птоломейн үеийн газрын зурагт "Катари" гэх үгийг ашигласан байдаг. Англи хэлтнүүд "Каттер" буюу "зүсэгч, таслагч, сийлбэрчин" гэж ойлгож, дууддаг боловч энэ нь тийм утгыг огтоос илэрхийлдэггүй билээ. === {{KEN}} === Кени уулын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Кени гэдэг нь Кикую омгийн хэлээр "Кере Ниага" буюу "Цагаан хайрхан" гэх утгатай үг ажээ. Мөн тус омгийнхний "Кирима Нгай" буюу "Бурхадын орших хайрхан" гэх утгатай байж магадгүй гэж Германы эрдэмтэд үздэг юм. === {{CYP}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга агуулдаг болох нь тодорхойгүй. Олон нийтэд түгсэн домгоор бол Латин болон Грек хэлний "зэс" гэх утгатай үгнээс үүссэн ажээ.<ref>Fisher, Fred H. ''Cyprus: Our New Colony And What We Know About It'', pp. 13–14. Geo. Routledge & Sons (London), 1878.</ref> Шумерийн "Кубар" буюу "хүрэл" гэх үгнээс ч үүссэн байж болох талтай. Өөр нэгэн домгоор бол Грекийн "кипариссос" буюу "агар задан мод" <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Cyprus |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> эсвэл "кипрос" буюу "улаан хүрэн" гэх үгнээс үүссэн гэж үздэг байна. === Киргизстан {{KGZ}} === Турк хэлний "кирк" буюу "40" гэсэн тооны нэрнээс үүдсэн "40 овгийнхний нутаг" гэсэн утгыг тус улсын нэр илэрхийлдэг байна. === {{KIR}} === Британийн аялагч Томас Гильберт тус арлыг нээсэнтэй холбогдуулан уугуул иргэд түүний нэрийг "Кирибат" гэж дуудсанаас үүдэн энэ нэршил үүссэн байна. === {{COL}} === Алдарт аялагч Кристофер Колумбийн нэрнээс үүдэн "Колумбийн газар нутаг" гэсэн утгатай үг юм. 1819 онд алдарт тэмцэгч Симон Боливар уг нэрийг хайрлаж, улмаар улсын албан ёсны нэр болгожээ. 1863 онд энэ нэрийг албан ёсоор соёрхон батласан юм.<ref>{{cite web|author=Carlos Restrepo Piedrahita|url=http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|title=El nombre "Colombia", El único país que lleva el nombre del Descubrimiento|work=Revista Credencial|date=February 1992|accessdate=29 February 2008|language=es|archive-date=5 Нэгдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105031144/http://www.lablaa.org/blaavirtual/revistas/credencial/febrero1992/febrero2.htm|url-status=dead}}</ref> === {{COM}} === Араб хэлний "Камар" буюу "Сар" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CGO}} === Францын дарангуйллаас ангижирч тусгаар тогтносон улс болсон 1960 онд Конго голын нэрнээс санаа аван ийнхүү нэрлэх болжээ. "Конго" гэсэн үг нь Баконго омгийнхний хэлээр "анчид" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна.<ref>Bentley, Wm. Holman. ''Pioneering on the Congo''. Fleming H. Revell Co., 1900.{{Verify source|date=October 2011}}</ref> Конго гол нь Ангол, Бурунди, Камерун, Төв Африк, хоёр Конго, Руанда, Танзани, Замби улсыг дамнан урсдаг, 4,700 км үргэлжилсэн гол юм. === {{COD}} === Улстөрийн үзэл суртлын хувьд хоёр хуваагдсан улс учир нэрний утгын тухайтад Бүгд найрамдах Конго улстай адилхан. === {{KOS}} === Серби хэлний "Кос" буюу "хар шувуу", "ово" буюу "нутаг" гэсэн утгтай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. === {{CRC}} === Испани хэлний "Баян эрэг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Аугаа аялагч Кристофер Колумб энэ газар анхлан хөл тавьсан 1502 онд "Коста дель Оро" буюу "Алтан эрэг" гэж уулга алдаж байсан удаатай. === {{CIV}} === Франц хэлний "Зааны ясан эрэг" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Францын дарангуйллын үед тус улс зааны ясны худалдааны гол түшиц газар байснаас үүдэн дээрх нэршил гарсан байна. Зарим улсууд тус улсыг "Алтан эрэг", "Боолын эрэг" гэх мэт янз бүрээр нэрлэдэг. === {{CUB}} === Тус улсын нэр чухам ямар утга учиртай болох нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Гэвч Тайно омгийнхний "кубао" буюу "үржил шимт нутаг" <ref>Carrada, Alfred. ''The Dictionary of the Taino Language'', "{{Webarchiv|url=http://www.alfredcarrada.org/notes8.html |wayback=20090219192148 |text=Plate 8 |archiv-bot=2026-01-18 03:30:41 InternetArchiveBot }}".{{Unreliable source?|date=September 2009}}</ref> "коабана" буюу "сайхан нутаг" <ref>[http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm Taino Indigenous Peoples of the Caribbean Dictionary] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080430163856/http://members.dandy.net/~orocobix/terms1.htm |date=30 April 2008 }}".{{Unreliable source?|date=June 2009}}</ref> гэсэн үгнээс гаралтай гэж үзэх тайлбар бий. Өөр нэг тайлбараар бол аугаа аялагч Кристофер Колумб Испанийн Женоа мужийн "Куба" гэх тосгоны нэрнээс санаа авч ийнхүү нэрлэсэн гэж үздэг байна. <ref>Barreto, Augusto Mascarenhas. ''O Português Cristóvão Colombo: Agente Secreto do Rei Dom João II.'' Lisbon, 1988. Translated edition: ''The Portuguese Columbus: Secret Agent of King John&nbsp;II''. Palgrave Macmillan, {{ISBN|0-333-56315-8}}.</ref><ref>Da Silva, Manuel L. and Silvia J. ''Christopher Columbus was Portuguese'', pp. 396 ff. Express Printing (Fall River), 2008. {{ISBN|978-1-60702-824-6}}.</ref> === {{KUW}} === Араб хэлний "кут", "коут" буюу "усны ойролцоо барьсан цайз" гэсэн утга үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. ==Л== === {{LAO}} === Энэтхэг хэлний "лава" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Лава гэдэг Лахорын домгоор Рама бурханы ихэр хүүхдийн нэгнийх нь нэр юм. Үүнээс гадна Хятад хэлний "Лан Шанг" буюу "сая, сая зааны өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс үүссэн байж болох юм. === {{LVA}} === Тус улсын нэр нь Балтын орнуудын хэлээр "Лиет" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэх үгнээс үүссэн гэж үзэх судлаачид бий. Мөн түүнчлэн Латгалиансуудын овгийн нэрнээс үүссэн гэж үзэх сүүлийн үед давамгайлах болжээ. === {{LSO}} === Сесото омгийнхний хэлээр "Басоточуудын эх орон" гэсэн утгатай үг юм. <ref>{{cite book|title=No Place Left to Bury the Dead|first=Nicole|last=Itano|publisher=Simon and Schuster|year=2007|page=314|isbn=0-7432-7095-9}}</ref> Басото гэдэг нь тус улсад амьдарч байсан эртний овог аймаг бөгөөд "восото" буюу "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. <ref>Merriam-Webster Online. "[http://www.merriam-webster.com/dictionary/basotho Basotho]". Retrieved 11 May 2012.</ref> === {{LBR}} === Латин хэлний "Либер" буюу "эрх чөлөө" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. АНУ боолчилсон хар арьстнуудад тусгайлан газар заан өгч улс болгон суурьшуулахдаа энэ нэрийг өгсөн байна. === {{LIB}} === Араб хэлний "лебнан" буюу "цагаан", "лебнен" буюу "сүү" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Үүнээс гадна Ливан уулын нэрнээс үүдсэн нэр байж болно гэж судлаачид үздэг. Нутгийнхний хэлээр "ливан" гэдэг нь "Бурханы зүрх" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. МЭӨ 2900 онд зохиогдсон "Гигламешийн судар" бичигт Эбла гэж дурдагдсан бол Библийн сударт Эблагын тухай 71 удаа дурдагддаг юм. === {{LBY}} === Тус улсын нэрний утга учир тухайлан тодорхой болоогүй. Гэхдээ Египетийн газар нутагт хамаардаг байсан "Ливийн цөл"-өөс тус улсын нэршил үүссэн гэж ихэнх судлаачид үздэг. Эртний Берберчүүдийн хэлээр "Либианс" буюу "цөлийн баруун тал" гэсэн утгатай ч гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна. === {{LTU}} === Нэрний утга учрын талаар олон янзын таамаг, тайлбар бий. Үүнээс дурдвал Балтын орнууд эрт цагт нэгдэн нэг эзэнт гүрэн байснаас үүдэн "лиети" буюу "нэгдсэн, бэхжих" гэсэн утгай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Түүнчлэн Грек хэлний "а-лей-сон" буюу "Аяга", Тохари хэлний "лиям" буюу "нуур" эртний слав хэлний "лияти" буюу "аадар бороо" гэх үгнүүдээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Литвачуудийн итгэдэгээр бол литва хэлний "лиетус" буюу "хур элбэгтэй нутаг" гэсэн утгатай юм байна. === {{LIE}} === Герман хэлний "гялтганасан чулуу" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Ариун Ромын эзэнт гүрний үед өөрөөр нэрлэж байсан ч Ариун Ромын эзэнт гүрэн задран унасны дараа энэ нэрээ сэргээн авсан байна. === {{LUX}} === Герман хэлний "люцл" буюу "жижиг", "бург" буюу "шилтгээн" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Эдгээр үгнүүд нийлээд "Жижиг шилтгээн" гэх утгыг илэрхийлнэ. ==М== === {{MRI}} === Нэрний утга учрын тухайтад дээр дурдсан Мауритани улсын утгатай тун төстэй. Түүнээс гадна эртний Голландын эзэнт гүрний Маурис Нассау гэх эзэн хааны нэрнээс үүссэн гэж зарим судлаачид таамагладаг. === {{MRT}} === Латин хэлний "Моорчуудын нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Моор гэдэг нь эртний араб үндэстнүүдийн нэг юм. === {{MAD}} === Малагаси омгийнхний хэлээр "Малагасичуудын эх орон" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Малагаси гэдэг нь чухам ямар үг болох талаар өнөө цаг үед ямар ч тайлбар ирээгүй байна. Харин Венецийн худалдаачин Марко Поло аялалынхаа үеэр тус улсын нэрийг буруу дуудсанаас болж "Мадагаскар" гэх улсын нэр бий болжээ. Чухам түүний буруу дуудсан нэрнээс болж газрын зурагт энэ нэрээр тэмдэглэх болсон байна. === {{MKD}} === Грек хэлний "Македовиа" буюу "хязгаар нутаг, дараагийн" гэсэн үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364599 Μακεδονία], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref><ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=Macedonia Macedonia], Online Etymology Dictionary</ref> Түүнээс гадна Грек хэлний "Македнос" буюу "өндөр, нарийхан" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. <ref>[http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2364596 μακεδνός], Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek–English Lexicon'', on Perseus</ref> === {{MWI}} === Уугуул Малавичуудын хэлээр "оргилсон их усан" гэх утгатай үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнээс гадна Малави нуурын нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Малави нуур нь 560 км урт, 75 км өргөн 706 метрийн гүн, Малави, Мозамбик, Танзани улсуудыг дамнан оршдог нуур юм. === {{MAS}} === Малайн хойгын нэрнээс тус улсын нэр үүссэн байх гэдэгт ихэнх түүхч, судлаачид итгэдэг. Чухамдаа эртний Энэтхэгийн худалдаачид энэ хойгоор дамжин олон арван төрлийн худалдаа хийдэг байсан түүх бий. Малай хэлний "мала" буюу "уулс" гэсэн үгнээс тус хойгын нэр үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Түүнчлэн япон, малай хэлний "мелаю", "млаю" буюу "шургуу ажиллагсдын өлгий нутаг" гэсэн утгатай үгнээс үүссэн гэх домог бий. Энэ хоёр домог орчин цагт хамгийн элбэг тархжээ. === {{MDV}} === Санскрит хэлний "маладвипа" буюу "арлуудын цэцгэн титэм" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. Түүнчлэн малай хэлний "мала" буюу "уулс", санскрит хэлний "дива" буюу "арал" гэсэн үгнээс үүдсэн "Уулсын арал" гэх утгатай гэсэн өөр нэг домог ч бий. === {{MLI}} === Эртний Баруун Африк хэлний "мали" буюу "усны үхэр" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. === {{MLT}} === Тус улсад эрт цагт Грек болон Финикүүдийн соёл холилдож байснаас шалтгаалан дараах хоёр утгаар тайлбарлагддаг. <ref name="ndmh">{{cite news|url=http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|publisher=Department of Information – Maltese Government|title=Notable dates in Malta's history|date=6 February 2008|access-date=21 Долдугаар сар 2017|archive-date=25 Арван нэгдүгээр сар 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125021207/http://www.doi.gov.mt/EN/islands/dates.asp|url-status=dead}}</ref> Грек хэлний "мелита" буюу "зөгийн бал" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэх домог бий. Византийн эзэнт гүрэн аль 395 оноос эхлэн энэ нэрээр газрын зурагт тэмдэглэсэн байна.<ref name="ndmh"/><ref>{{cite news|url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |publisher=Malta Today |title=Controversy over unique Maltese bee population |date=6 February 2008 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120319221059/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |archivedate=19 March 2012 |df= }}</ref> Финикчүүдийн "малет" буюу "диваажин" гэх үгнээс үүссэн гэх өөр нэг хувилбар бас бий.<ref>{{cite book| last =Pickles| first =Tim| title =Malta 1565: Last Battle of the Crusades| publisher =Osprey Publishing| url =https://books.google.com/books?id=0LuvbRQ78sIC&pg=PA11&lpg=PA11&dq=Maleth+Malta+haven&source=web&ots=PGO2OF9Y9I&sig=rcodiMbexlDy5YwMXhelH7zEYyw| isbn =978-1-85532-603-3}}{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === {{MAR}} === Эртний Бербер хэлний "Мур Акуш" буюу "Бурхадын нутаг" гэсэн утгай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{MHL}} === Британийн нэрт аялагч, ахмад Жон Маршаллын нэрээр тус улсыг нэрлэжээ. === {{MEX}} === Эртний Нахуати омгийнхний хэлээр "нар" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Түүнээс гадна уугуул мексикчүүдийн хаан "Мексихтили" хааны нэрнээс ч үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд бий. Нахуати омгийн "метцтий" буюу "сар", "зиктий" буюу "гол" гэсэн үгнээс үүссэн гэх өөр нэг таамаг байдаг. Одоогийн Мексикчүүдийн итгэдэг өөр нэг домог бол эртний Ацтекын нийслэл "Мекихко" гэдэг байснаас үүдэн гарсан гэх домог юм. === {{FSM}} === Грек хэлний "микро" буюу "жижиг", "несос" буюу "арал" гэх үгнээс үүдсэн "жижиг арлууд" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{MDA}} === Эртний Готик хэлний "мулда" буюу "шороо", "шавар" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Түүнчлэн Румыньд орших Молдав голоос тус улсын нэр үүссэн гэж үздэг. Румыньчуудын дунд тархсан домгийн дүрээс одоогийн нэр үүссэн гэх өөр нэг домог бий. Энэ домгоор бол Драгос Вода гэх залуу баатар эр нутгийн догшин сахиус, ад зэтгэрийн амьтадыг дарахаар нэгэн өдөр анд гарчээ. Тэр уг ан хийхдээ эр, эм хоёр нохой дагуулж явжээ. Молда гэх эм нохой нь ямар ч догшин амьтадыг номхоруулж чадах шидтэй бол Мадыш гэх эр нохой нь ад зэтгэрийн ямар ч амьтныг даран сөнөөх чадалтай юм байна. Үүнээс үүдэн тус улсын одоогийн нэр болох "Молдав" нэр үүссэн ажээ. === {{MON}} === Грек хэлний "Ганцаар амьдрах" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Эртний Грекчүүд тус улсыг МЭӨ 6-р зуунд эзлэн захирч байсан гэх домог бий. === {{MGL}} === "Монголчуудын нутаг" гэх үгнээс одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Монгол гэдэг нь уулын хажуугаар урсах "Мон" нэрт голоос одоогийн нэр үүссэн гэж үзэх өөр нэг домог бий. Түүнчлэн "Мөнх" гэх үгнээс үүссэн байж магадгүй гэж Монгол улсын их сургуулийн Түүх, нийгмийн ухааны сургуулиас гаргасан номонд дурджээ. <ref>{{cite book |author=[[National University of Mongolia]], School of Social Sciences, Department of History | title = Монгол улсын түүх | trans_title = History of Mongolia | year = 1999 | publisher = Admon | location = | language = Mongolian | isbn = | pages = 67–69 | chapter = 2. Хүний үүсэл, Монголчуудын үүсэл гарвал | trans_chapter = 2. Origins of Humanity; Origins of the Mongols }}</ref> Мөн монгол гэдэг нь "Ба" гэх эртний монгол үгнээс гаралтай бөгөөд "Ба" гэдэг нь бид гэсэн утгатай болно. Энэхүү "Ба" Гэдэг үгэн дээр олон тооны "-ууд" нөхцлийг залгаснаар "Багууд" буюу "Бангууд" гэмээн их инхлэг үсэгтэй бичдэг. Монгол хэлнээ Б болон М гийгүүлэгч сэлгэдэг. •Үүний жишээ болгож НУЛМИС (ᠨᠢᠯᠪᠤᠰᠤ) гэс үг бий. Ийн үсэг сэлгэн явсаар Мангууд буюу Мангул, Монгол гэсэн үг бий болсон гэсэн тайлбар бий. Мөнтүүнчлэн бидний өвөг дээдэс өөрсдийгөө Бида улус буюу Бидний улс гэсэн байдлаар нэрлэдэг байсан нь хачирхалтай хэрэг билээ. === {{MNE}} === Итали хэлний Венец аялагаар "Хар уул" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. ::'''''Чёрна Гора/Црна Гора''''' Монтенегрочууд өөрийн хэлээр улсаа ийн нэрлэдэг. Орос болон Монтенегро дуудлагаар мөн л "Хар уул" гэх утгыг илэрхийлнэ. === {{MOZ}} === Эртний арабын гарамгай удирдагч болох Шейх Мусса бен Мбикигийн нэрнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Нэг ёсондоо Мозамбик арлын нэрнээс одоогийн нэршил нь үүссэн байна. === {{MYA}} === Эртний Бирм хэлний "мьян" буюу "хурдан", "мар" буюу "хүчтэй" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн гэдэгт ард иргэд нь итгэдэг. Гэвч эртний Миндон улсын харьяанд байсан албатуудыг "Мьянмачууд" гэж нэрлэдэг байснаас шалтгаалан одоогийн нэрийг сонгосон гэж эрдэмтэд үздэг юм.<ref name="thantmyintu2001">{{cite book | first=Thant | last=Myint-U | year=2001 | title=The Making of Modern Burma | isbn=0-521-79914-7 | publisher=Cambridge Univ. Press | location=Cambridge}}</ref> ==Н== === {{NAM}} === Нама хэлний "Намиб" буюу "Юу ч үгүй газар орон" гэсэн утгатай үгнээс үүсчээ. Намибын цөл энэ нутагт оршдог учир улсын нэр үүнээс үүссэн байна. === {{NRU}} === Науру омгийнхний хэлээр "Анаоэро" буюу "Би далайн эрэг явлаа" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Герман хэлэнд энэ улсыг "Наводо" эсвэл "Онаверо" гэж тэмдэглэж байсан гэдэг. === {{NIG}} === Нигер голын нэрнээс тус улсын нэр үүсчээ. Нигер гэдэг нь Туарег хэлний "негхиррэн" буюу "урсаж буй ус" гэсэн утгыг илэрхийлдэг юм байна. Мөн нигер хэлний "Ни Гир" буюу "Гир мөрөн" гэсэн үгнээс үүсэлтэй ажээ.<ref>{{cite book | title =Atlas A-Z | publisher =Dorling Kindersley | year =2004 | location =New York City | page =289 }}</ref> Латин хэлт орнууд буюу барууныхан латин хэлний "нигер" буюу "хар арьст" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэдэгт итгэдэг. Гэвч энэ нь арьс өнгөөр ялгаварласан үзлээс өөр юу ч биш юм. === {{NGR}} === Нэрний утга учрын тухайд дээр дурдсан Нигер улстай ижилхэн юм. === {{NED}} === Голланд хэлээр "Доод нутаг" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. <ref>see:[http://www.etymonline.com/index.php?search=nether&searchmode=none Online Etymology Dictionary on Nether] However, the explanation given in this source about the origin of the word ''Nederlanden'' as used "by the Austrians" in contradistinction to their own mountainous country, is extremely implausible, if only because the use of the word antedates the [[Austrian Netherlands]] by two centuries at least. Austria itself has a ''Niederösterreich'' region ([[Lower Austria]]) that is quite mountainous, but derives its name from its downriver location.</ref> Герман улс цэвэр газар зүйн байршлаас шалтгаалан ингэж нэрлэх болсон байна. Учир нь Райн мөрний адаг хэсэгт тус улс байрладаг учир ийнхүү нэрлэхэд хүрчээ. <ref name=Duke>{{cite book|last=Duke|first=A.|title=Dissident identities in the early modern Low Countries|year=2009|publisher=Ashgate Publishing}}</ref>{{rp|37}} ::'''''Голланд''''' Олон улсад тус улсыг голцуу энэ нэрээр нь мэддэг. Энэ нь Герман хэлний "холт" буюу "модот нутаг" гэсэн үгнээс үүсэлтэй гэж судлаачид үздэг.<ref>Online Etymology Dictionary. "[http://www.etymonline.com/index.php?allowed_in_frame=0&search=holland&searchmode=none Holland]".</ref> === {{NCA}} === Никарагуа гэдэг нь тус улсын уугуул иргэдийн хэлээр "никари" буюу "нуур" гэсэн үгнээс үүсчээ. Уугуул иргэд "Никари" гэж тус улсад урсдаг голоо нэрлэдэг байсан гэдэг. Харин Испанийн аялагч Гил Гонзалез Давила энэ нутагт хөл тавихдаа "акуа" буюу "ус" гэсэн үг нэмж одоогийн бидний мэдэх "Никарагуа" гэх үг бий болсон байна. Никарагуа нуур нь 161 метр урт, 71 км өргөн 26 метр гүн зөвхөн Никарагуа улсад байдаг нуур юм. === {{NOR}} === Хуучин Норс хэлний "норорвегр" буюу "Умардын зам" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. ::'''''Норге''''' Норвегичууд эх хэлээ улсаа ийн бичдэг бөгөөд энэ нь "Умард" гэсэн утгатай үг юм. ==О== === {{OMA}} === Араб хэлний "аамен", "амун" буюу "гэрээслэгдсэн, суурьшсан" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай гэж олон судлаачид үздэг байна. Ромын алдарт жанжин Плиний, Птоломей нар энэ нутгиийг "Омана" гэж түүх шастирт тэмдэглэсэн байдаг.<ref>[[Pliny the Elder]]. ''[[Natural History (Pliny)|Natural History]]'', VI.149.</ref> === {{RUS}} === Орос гэдэг нь хуучин Норд хэлний "родс" буюу "завьчин" гэх үгнээс үүдэлтэй ажээ. Византийн Грекчүүд "Росиа", Варангичууд "Рус гэж тэмдэглэж байжээ. ==Ө== === {{RSA}} === Газар нутгийн байршлын тухайд Африк тивийн өмнөд хэсэгт орших учир "Өмнөд Африк гэж нэрлэх болжээ. ::'''''Суйд-Африка''''' Өмнөд Африкчууд өөрийн эх хэлээрээ ингэж нэрлэдэг. Энэ нь Африкчуудын хэлээр "Өмнөд Африк" гэсэн үг юм. ::'''''Азаниа''''' Цагаан арьстанууд голчлон амьдардаг бүс нутагт африк хэлээс өөрөөр ингэж дууддаг. Энэ нь грек хэлний "Азайнейн" буюу "хуурай" гэсэн үгнээс үүдсэн нэр юм. === {{KOR}} === "Горео" болон "Гогурео" улсыг нэрлэдэг байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Йемаек хэлний "Гуру" буюу "хана хэрэмт хот", "Гаури" буюу "төвийн" гэсэн үгнээс гаралтай гэдэгт эрдэмтэд нэгджээ. Харин Өмнөд гэсэн тодотголыг Солонгосын дайнаас хойш хоёр хуваагдахад авчээ. ::'''''Гуулин улс''''' Энэ нь Хятад хэлний "Гао Ли" буюу "сүрлэг" гэсэн үгнээс гаралтай юм. === {{SSD}} === Судан гэдэг нь Араб хэлний "судан" буюу "хар арьстан" гэх үгнээс үүдсэн нэр юм. Харин урдаа "өмнөд" гэсэн дагавар нэмсэн нь одоогоос зургаан жилийн өмнө Суданы дайнаар хоёр хуваагдсанаас хойш ийм дагавар авах болжээ. ==П== === {{PAK}} === Пакистан гэдэг нь Урду хэлний "Паки" буюу "ариун", Перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн утгатай ажээ. Өөрөөр хэлбэл "Ариун улс" гэсэн утгатай үг юм. Улстөрийн үзэл суртлын үед Энэтхэгээс үргэлж тусдаа байхын тулд Пакистаны хөдөлгөөнийг удирдаж байсан Рахмат Али гэгч "Одоо эсвэл хэзээ ч үгүй" зохиолдоо "Пунжаб, Кашмир, Синдх, Балучистан мужууд нийлээд ПАКСТАН" болж байгаа гэж тайлбарлаж байжээ.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever%3F}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |title=Rahmat Ali ::Now or Never |publisher=The Pakistan National Movement |accessdate=14 April 2011 |author=Rahmat Ali |page=2 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110419012150/http://www.chaudhryrahmatali.com/now%20or%20never/index.htm |archivedate=19 April 2011 |df=dmy }}</ref> === {{PLW}} === Палаучуудын домгоос тус улсын нэр үүсчээ. Палау хэлээр "Айбелау" буюу "Шууд бус хариултууд" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Учир нь тус улсыг бүтээж байсан Чуаб гэх үлэмж биет бурханы асуултад булзайруулсан хариулт өгч байсан тул маш удаанаар тус улсыг бүтээсэн гэдэг домог бий билээ.<ref>Belau National Museum, cited by Pelnar, Bonnie. "[http://www.underwatercolours.com/bai/bais.html The Bais of Balau]". Retrieved 22 September 2011.</ref> ::'''''Белау''''' Палаучууд эх хэлээрээ өөрсдийн улсаа ийн нэрлэдэг билээ. Утгыг нь дээр дурдсан тул тайлбарлахаа азная. === {{PLE}} === Хебрю хэлний "Филистинчүүдийн газар орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүсчээ.<ref>[http://etymonline.com/index.php?term=Palestine&allowed_in_frame=0 Online Etymology Dictionary (Palestine)]</ref> Филистинчүүдийг Латин хэлэнд тэмдэглэхдээ "Палестина" гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эртний Филистиний нутагт одоогийн Газын зурвас, Ашдод, Ашкелон, Экрон, Гат хотын нутаг багтдаг байжээ. === {{PAN}} === Уугуул Куева индианчуудын хэлээр "Арвин их загасны орон" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. Тус улсын нийслэл хотыг ч мөн ингэж нэрлэдэг билээ. === {{PNG}} === Папуа гэдэг нь Малай хэлний "папуах" буюу "үсэрхэг" гэсэн утгыг илэрхийлдэг. Харин Шинэ Гвиней гэдэг нь тус улсыг анхлан нээсэн Испанийн аялагч Иниго Ортиз де Ретез Африкын Гвиней улстай яг ижилхэн учир "Шинэ Гвиней" гэх нэр өгсөн байна. === {{PAR}} === Тус улсын нэр нь чухам ямар утга учиртай нь бидний үед тодорхойгүй байна. Эртний Гуарани хэлний "пара" буюу "гол", "гуай" буюу "титэм" гэсэн үгнээс гаралтай гэх тайлбар байдаг. Мөн түүнчлэн "Их уст гол" гэсэн уугуул иргэдийн нэр гэсэн тайлбар ч бий. Тус улсад аж төрж байгаад устан үгүй болсон "Паяагуачуудын нутаг" гэсэн утгай үг гэсэн домог ч бас бий. === {{PER}} === Энэ улсын нэрний талаар хоёр тайлбар өнөө цаг үед хүрч иржээ. Эхнийх нь "Биру" буюу "Гол" гэсэн утгай үг гэсэн тайлбар бий. Харин удаах тайлбар нь Тус улсад ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчид нутгийн гурван иргэнийг дагуулан шинэ газар нутагтайгаа танилцаж явжээ. Гэтэл Испаничууд "Энэ чухам ямар нэртэй газар вэ" гэж асуусан байна. Тэднийг дагалдаж явсан нутгийн гурван эр чухам юу гээд байгааг нь ойлгоогүй учир уугуул иргэдийг ахалж явсан ахмад настай нэгэн эр өөрийнхөө нэрийг асууж байна гэж бодон "Беру" гэж хариулснаас тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{POL}} === "Польшчуудын нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Харин Польш гэдэг нь польш хэлний "Поле" буюу "Нээлттэй талбай" гэсэн үгнээс гаралтай ажээ. Аравдугаар зуунд Полан гэж судар номонд тэмдэглэгдэж байсан бол Полска гэх нэр 13-14-р зуунд өөргөн тархжээ. === {{POR}} === Тус улсын нэрний тайлбар олон янз. Тус улсын Порто болон Гайа хотуудын нэрнээс үүссэн гэсэн тайлбар байдаг бол латин хэлний "порт" буюу "боомт", Грек хэлний "каллис" буюу "үзэсгэлэнтэй", Латин хэлний "Калере" буюу "халуун" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар бий. ==Р== === {{RWA}} === Кинярванда хэлний "кванда" буюу "Газар нутгаа тэлсэн" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ.<ref>Vansina, Jan ''[https://books.google.com/books?id=tgT-lyk40agC&pg=PA35 Antecedents to Modern Rwanda: the Nyiginya Kingdom]'', p. 35. University of Wisconsin Press, 2004. {{ISBN|0-299-20124-4}}. Retrieved 1 October 2011.</ref> Түци омгийн хаадууд эрт цагт зэргэлдээ овог аймгуудаа байлдан эзэлж байснаас тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{ROU}} === Ромчуудын харьяанд орших нутаг гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Ромын эзэнт гүрний үеэс тус нутгийг ийн нэрлэх болсон юм. Түүнчлэн тус улсын ард иргэдийг ч ромчууд гэдэг байсан түүхтэй. Анх I Карол хаан 1866 оноос тус улсын одоогийн нэршлийг ашиглаж эхэлсэн гэдэг. ==С== === {{SAM}} === Уугуул Самоачуудын хэлний "са" буюу "ивээгдсэн", "моа" буюу "төв" гэсэн утгатай үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Бас өөр нэг домгоор бол "Моа шувуунуудын орон" гэсэн үг гэсэн утгатай ажээ. === {{SMR}} === Италийн алдарт Католик шашны гэгээнтэн, Католик номлолыг сурталдагч "Гэгээн Маринус"-ын нэрнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Гэгээн Маринус нь манай эриний 301-305 оны орчимд одоогийн Сан Марино орчимд сүм дуган бариулах ажил эрхэлж байгаад Ромчуудын хяхалт хавчлагаас шалтгаалан Хорват руу дүрвэж байсан түүхтэй юм. === {{STP}} === :'''Сан Томе''': Португалын эзлэн түрэмгийлэгчид 1470 юм уу 1471 оны 12-р сарын 21-нд буюу Гэгээн Томасын өдөр тус газрыг нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Принсипи''': Гэдэг нь португал хэлний "Гүн, ван, хунтайж" гэсэн үг юм. === {{KSA}} === Саудчуудын Араб гэсэн утгатай араб үг. Учир нь тус улсыг Сауд угсааны хаадууд ээлжлэн захирдаг учир ийнхүү нэрлэх болжээ. "Сауд" гэдэг үг нь арабын зурхайн нэгэн одны систем юм. === {{SWZ}} === Сваци омгийнхний хэлээр "Свацичуудын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын нэршил үүссэн байна. Тус омгийг "Сваци" гэх хаан эрт цагт үндэслэжээ. === Сейнт Винсент ба Гренадинес === :'''Сейнт Винсент''': Аунгаа аялагч Кристофер Колумб 1498 оны нэгдүгээр сарын 22-ны өдөр буюу Гэгээн Винсентын өдөр нээсэн учир ийн нэрлэсэн байна. :'''Гренадинес''': Энэ нь Испанийн Гранада хотыг санагдуулсан учир ийнхүү нэрлэх болсонтой холбоотой ажээ. === Сейнт Киттс ба Невис === :'''Сейнт Киттс''': Алдарт аялагч Кристофер Колумб тус газар орныг нээхдээ Гэгээн Кристоферийн нэрийг хүндэтгэн ийнхүү нэрлэх болсон байна. :'''Невис''': Испани хэлний "Цасан хатан" гэх үгнээс энэхүү нэршил үүсчээ. === {{LCA}} === Францын далайчид 1502 оны 12-р сарын 13-ны өдөр буюу Гэгээн Люсын өдрөөр тус газрыг нээсэн учир шинээр нээсэн газраа ийнхүү нэрлэх болжээ. === {{SYC}} === Францын аялагчид 1754-1756 онд Францын эзэн хаан XV Луй хааны зарлигаар Сангийн сайд Жеан Море де Сейшэллийн нэрээр ийнхүү нэрлэсэн байна. === {{SEN}} === Сенегал голын нэрнээс тус улсын нэршил үүсчээ. Сенегал гэдэг нь Берберчүүдийн хэлээр "Зенага" буюу "газар нутаг" гэсэн үг юм. Сенегал гол өнөө цаг үед Сенегалын хойд хэсэг, Мавритани улсын нутагт урсаж байгаа билээ. === {{SRB}} === Тус улсын нэршил чухам ямар утгатай нь тодорхойгүй. Грек хэлний "сиро" буюу "давтах", хуучин Индик хэлний "сарбх" буюу "тулалдах", латин хэлний "серо" буюу "бүтээн байгуулах" Орос хэлний "Пасерб" буюу "дагавар хүүхэд", Украин хэлний "присербится" буюу "нэгдэн орох" гэсэн утгатай үгсээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Түүнчлэн судлаач Шустерын баталж байгаагаар Прото-Слав хэлний "уух" гэсэн үгнээс үүдэлтэй ажээ. === {{SIN}} === Санскрит хэлний "Симхапура" буюу "Арслант хот" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{SYR}} === Чухам ямар утга учиртай нь өнөө хэр нь тодорхойгүй байна. Ассирчуудыг нэрлэсэн үгнээс үүссэн гэж үзэх эрдэмтэд байдаг бол Эртний Грек хэлний "сириак" буюу "хүмүүс" гэсэн үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг ч бий. === {{SVK}} === Славчууд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Слав гэдэг нь "слово" буюу "үг" гэх утгатай гэж эрдэмтэд тайлбарладаг. Түүнчлэн "слава" буюу "суу алдар, "слух" буюу "сонсох" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар ч бий. === {{SVN}} === Славчуудын Венеци гэх утга бүхий Герман үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. === {{SOL}} === Испанийн алдарт аялагч Альваро де Менданиа и Нейра 1567 юм уу 1568 онд тус бүлэг арлыг нээхдээ Библи сударт дурдагдсан Соломон хааныг бодож үг нэрийг өгчээ. Чухамдаа тэрээр Соломон хааны нуусан эрдэнэ энд байгаа гэж бодож, хэсэг хугацаанд алт, эрдэнэс хайж өнгөрөөсөн юм. === {{SOM}} === Сомаличуудын нутаг гэсэн утгатай уугуул иргэдийн өгсөн нэр ажээ. Сомали гэдэг нь "сак мааль" буюу "үхэрчид" гэх үнээс үүссэн гэх өөр нэг домог ч бас бий. Түүнчлэн Самаале гэх хамба ламтаны нэрийг бэлгэдсэн гэж үзэх түүхчид ч байдаг. === {{SDN}} === Дээр дурдсан Өмнөд Суданы нэрний утгатай төстэй учир дурдахаа азная. === {{SUR}} === Суринен үндэстнүүдийн нутаг гэсэн утгатайгаар тус улсын нэрийг тайлбарладаг. === {{SLE}} === Испани хэлний "Сьерра Леона" буюу "Арслант уул" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. Португалийн аялагч Педро де Синтра 1462 онд энэ нутгийг нээхдээ арслан шиг хэлбэртэй сунаж тогтсон уул нурууг анхлан харж улмаар энэ нэрийг өгсөн гэх домог бий. ==Т== === {{THA}} === Тай хэлээр "Тай үндэстний өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. "Тай" үндэстнүүдийн нэр чухам ямар утгатай талаар олон янзын тайлбар бий. Тухайлбар "хүн ард", "хүн төрөлхтөн" гэсэн утгыг илтгэдэг гэж зарим эрдэмтэн үздэг бол зарим нь "эрх чөлөө" гэсэн утгатай гэж тайлбарладаг. ::'''''Ратча Аначак Тай''''' Эх хэлээрээ албан ёсны албан бичигт өөрийн улсаа ингэж бичдэг. Энэ нь "Тайландын язгуур угсаа" гэсэн утгатай тайланд үг юм. === {{TJK}} === "Тажикуудын эх нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. "Тажик" гэдэг нь Шинэ Перс хэлээр "Тази" буюу "Араб" гэсэн утгыг илтгэдэг. Түүнчлэн төвд хэлний "Таг Жиг" буюу "бар, ирвэс" гэсэн утгатай гэж тайлбарлах судлаачид ч бий. Харин перс хэлний "стан" буюу "улс" гэсэн үг нийлж одоогийн бидний мэдэх "Тажикистан" гэх нэр бий болжээ. === {{TAN}} === "Танганияка болон Занзибарын газар нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1964 онд Танзаничууд тусгаар тогтнохдоо "Танганияка болон Занзибарын нэгдсэн улс " гэх нэрийг авсан байна. ::'''''Танганияка''''' Тус улсын хамгийн том нуур. Харин энэ нуурын нэр ямар учиртай талаар олон янзын тайлбар бий. Сир Ричард Френцис Бартон үүнийг "ту танганияка" буюу "нэгдэн орох", "ус тааралдах" гэсэн утгатай нутгийн иргэдийн үгнээс үүдсэн гэж үздэг бол Хенри Стенли гэх эрдэмтэн "тонга" буюу "арал", "хика" буюу "хавтгай" гэсэн утгатай гэж тайлбарласан байдаг. ::'''''Занзибар''''' Перс болон Араб хэлний "Занжибар" буюу "Хар эрэг" гэсэн утгатай үг юм. === {{TOG}} === Нутгийн уугуул иргэд болох Эве омгийн хэлээр "то" буюу "ус", "го" буюу "эрэг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref>{{cite book|title=Peoples of Africa: Togo-Zimbabwe |url=https://books.google.com/books?id=rlz2bWRPmvgC&pg=PA531 |year=2001 |publisher=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-7168-4|page=531}}</ref> <ref name="Togo1920s"/> Мөн Германчуудын нээсэн "Тоговилль" гэх тосгоны нэрнээс улсын нэр үүссэн гэх өөр нэг хувилбар ч бий. === {{TGA}} === Уугуул Самоачуудын хэлээр "Өмнөд", "Өмнөдийн" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{CAF}} === Франц хэлний "République centrafricaine" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. === {{TRI}} === Испани хэлний хоёр өөр утгатай үг нийлснээр тус улсын нэр бий болсон байна. ::'''''Тринидад''''' Аугаа аялагч Кристофер Колумб гурав дахь аялалынхаа үр дүнд тус газар нутгийг нээхдээ "Эцэг, хүү, ариун сүнсний ивээл шингэсэн ариун арал" гэх нэр хайрласан байна. Үүнээс "Тринидад" гэх нэршил үүссэн гэдэг. ::'''''Тобаго''''' "Тамхи" буюу "Тамхины орон" гэх үгнээс үүссэн гэх тайлбар байдаг. Гэвч энэ тайлбар дээр эрдэмтэд өөр, өөр үзэл бодолтой байдаг билээ. === {{TUV}} === "Найман арал", "Өөр хоорондоо адилгүй найман арал" гэх Тувалу үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. === {{TUN}} === Тус улсын нутаг дэвсгэр дээр эрт цагт оршин тогтнож байсан Тинес хотын нэрнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн гэж үздэг. "Таниф" буюу эртний Финикийн охин тэнгэрийн нэр нь "Тинес" хотын нэр болсон байна. <ref>{{cite book | last = Taylor | first = Isaac | title = Names and Their Histories: A Handbook of Historical Geography and Topographical Nomenclature | publisher = BiblioBazaar, LLC | year = 2008 | page = 281 | isbn = 0-559-29668-1 }}</ref> <ref name="ej-brill">{{cite book | last = Houtsma | first = Martijn Theodoor | title = E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 | publisher = Brill | year = 1987 | page = 838 | isbn = 90-04-08265-4 }}</ref> Мөн түүнчлэн Бербер хэлний "доор орших", "цогцолсон" гэх үгнээс ч үүссэн байх гэсэн таамаг бий. <ref name="peter-ross">{{cite book | first1 = Peter M. | last1 = Rossi | first2 = Wayne Edward | last2 = White | title = Articles on the Middle East, 1947–1971: A Cumulation of the Bibliographies from the Middle East Journal | publisher = Pierian Press, [[University of Michigan]] | year = 1980 | page = 132 }}</ref> === {{TUR}} === Араб хэлний "Тюрк" буюу "цогцлоон бүтээсэн" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. === {{TKM}} === "Туркменчүүдийн эх орон" гэсэн утгатай үг юм. "Туркмен" гэдэг нь Согдиан хэлний "Турк шиг харагддаг", "Турктэй ижилхэн" гэсэн утгыг илэрхийлдэг байна. Учир нь улстөрийн байгуулал, бүтцийн хувьд яг дуурайж анхлан үүссэн учир ийнхүү нэрлэх болжээ. <ref>[[Yury Zuev|Yu. Zuev]], ''"Early Türks: Essays on history and ideology"'', Almaty, Daik-Press, 2002, p. 157, {{Listed Invalid ISBN|9985-4-4152-9}}</ref> Туркменчууд заримдаа "Цэвэр Турк" гэж өөрсдийнхөө нэрийг тайлбарлах нь бий. <ref>''US Library of Congress Country Studies.'' "[http://memory.loc.gov/frd/cs/tmtoc.html Turkmenistan]."</ref> Исламын шашны түүхч, теологич Ибн Хатирийн үзэж байгаагаар "итгэл үнэмшил, ариун шүтээн" гэсэн үгнээс гаралтай гэж тайлбарласан байдаг. ==У== === {{UGA}} === Свахили хэлний "Буганда" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Буганда гэдэг нь тус улсад оршин тогтнож байсан Багандагын хаант улсын нэр юм. "Баганда" гэдэг нь "Ах дүүс", "эвтэй хүмүүс" гэсэн утгыг илтгэдэг байна. === {{UZB}} === Турк хэлний "уз" буюу "өөрийн", "бек" буюу "эрхэм", перс хэлний стан буюу "улс" гэсэн үгнүүд нийлж тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. Зарим судлаачид" Эрх чөлөөтэй нутаг" гэж тус улсын нэрний утгыг тайлдаг. === {{UKR}} === Украин гэдэг нь Слав хэлний "Крайна" буюу "улс", "хязгаар нутаг" гэх утгатай юм. === {{URY}} === "Уругвай голын хажууд орших улс" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн эршил үүсчээ. "Уругвай" гэдгийг эрдэмтэд олон янзаар тайлбарласан байдаг. Зарим нь "уругуа" буюу "дун", "и" буюу "ус" гэж тайлбарласан бол зарим нь "уру" буюу "шувууд", "гуаи" буюу "нүүдэллэж ирдэг" гэсэн утгатай гэж тайлбарлажээ. ==Ф== === {{FJI}} === Уугуул Фижичүүдийн хэлээр "фиси" буюу "хараач" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref>Thompson, Basil. "{{Webarchiv|url=http://www.jps.auckland.ac.nz/document/Volume_1_1892/Volume_1,_No._3,_1892/The_land_of_our_origin_(Viti,_or_Fiji.)_by_Basil_Thompson,_p143-146/p1 |wayback=20180210080244 |text=The Land of Our Origin (Viti, or Fiji) |archiv-bot=2023-11-20 07:34:56 InternetArchiveBot }}". ''Journal of the Polynesian Society'', Vol. 1, No. 3, pp. 143–146. 1892</ref> Харин Британийн аялагч Жеймс Күүкийн тайлбарласнаар уугуул иргэд нь "Вити Левү" буюу "Аугаа Вити" гэж оршин суугаа газраа нэрлэдэг байсан гэжээ. <ref>{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/ |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201208130939/http://www.fiji.gov.fj/ |archivedate=2020-12-08 |df= |access-date=2017-07-23 |url-status=dead }}. ''{{cite web |url=http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |title=Fiji Today, 2005–2006 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070403140105/http://www.fiji.gov.fj/uploads/FijiToday2005-06.pdf |archivedate=3 April 2007 |df= }} '': "Europeans in Fiji".</ref> === {{FIN}} === Хуучин Норс хэлээр "Финчүүдийн өлгий нутаг" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүссэн байна. <ref name="Names&Histories"/> Манай эриний анхдугаар зууны үеэс эртний Грекийн судар бичгүүдэд "Фенни", "Финной", хоёрдугаар зуун буюу Птоломейн үед "Фани" гэх зэргээр тэмдэглэж иржээ. Фин гэдэг нь Прото Герман хэлний "финне" буюу "хэсүүлч", "анчид" гэх үгнээс үүссэн гэдэгт олонх судлаачид нэгддэг. :'''''Суоми''''' Финландчууд эх хэлээрээ улс орноо ингэж бичдэг. Фин хэлний "Суомаа" буюу "баянбүрд" гэх үгнээс тус улсын нэр үүсчээ. <ref name="Names&Histories"/> === {{FRA}} === Эртний Франк хэлээр "Франкуудын эх орон" гэх үгнээс тус улсын нэр үүссэн байна. Франк гэдэг нь Прото-Герман хэлээр "франкон" буюу "жад" гэсэн үг юм. Үүнээс гадна Эртний Герман хэлний "Франкиш" буюу "эрх чөлөөт" гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх хувилбар байдаг. <ref name="Names&Histories"/> ==Х== === {{HON}} === Хондурас гэх нэрийг нэрт аялагч Кристофер Колумб өгсөн гэдэг. Энэ нь Испани хэлээр "далайн гүн ёроол" гэсэн утгатай. Учир нь тус улсын хойд эрэгт маш гүн далай бий. === {{HRV}} === Улсын нэрний талаар тогтсон ойлголт байхгүй. Гэхдээ Дундад зууны латин хэлний "Круаити" буюу "ус нэрэгчид" гэх үгнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий. Збигнев Голаб гэх Хорват эрдэмтний тайлбараар бол "Хровати" буюу "жадны үзүүр бүтээгчид", "храват" буюу "уулчид" гэх үгнээс үүссэн гэжээ. === {{CHN}} === Эртний Санскрит хэлний "хина", Дундад зууны Перс хэлний "хини" гэх үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. <ref name="AmHerChin">''The American Heritage Dictionary of the English Language''. "[http://dictionary.reference.com/browse/China?qsrc=2888 China]". Houghton-Mifflin (Boston), 2000.</ref> "Хина" гэдэг нь тусгайлсан утгагүй "Чин" болон "Жин" гүрнийг өөрсдийнхөө хэлээр нэрлэсэн гэж эрдэмтэд үздэг. ::'''''Жүнггүо''''' Олонд хамгийн өргөн тархсан энэ нэр нь "Дундад улс" гэсэн утгатай. ==Ч== === {{TCD}} === Тус улсын баруунөмнөд хэсэгт орших Чад нуурын нэрнээс Чад улсын нэр үүсчээ. Канури омгийнхний хэлээр Чад гэдэг нь "нуур" гэсэн үг юм байна. === {{CHL}} === Тус улсын нутаг дэвсгэрт 1553 онд хөл тавьсан Испанийн экспедицийн ахлагч Диего де Альмагро "Халуун ногоо хэрэглэдэг хүмүүс" гэж тэмдэглэснээс энэ нэр үүсчээ. Испани хэлний "Чили" гэх үг тус улсын нэр болсон байна. <ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=Chile |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |date= |accessdate=19 September 2011}}</ref> Түүнчлэн Инкачуудын домогт хаан Тилигийн нэрнээс үүссэн байх гэсэн таамаг бий.<ref>{{cite web|url=http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |title=Chile.com.La Incógnita Sobre el Origen de la Palabra Chile |publisher=Chile.com |date=15 June 2000 |accessdate=17 December 2009 |language=es |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090415204553/http://www.chile.com/tpl/articulo/detalle/ver.tpl?cod_articulo=7225 |archivedate=15 April 2009 |df=dmy }}</ref><ref>{{cite web|author=Encyclopædia Britannica |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/459648/Picunche |title=Picunche (people) – Britannica Online Encyclopedia |publisher=Britannica.com |date= |accessdate=17 December 2009}}</ref> Олонд төдийлөн түгээгүй ч Күечуа омгийн "чири" буюу "алт" <ref name="1911britannica">"CHILE." Encyclopædia Britannica. 11th ed. 1911. ("derived, it is said, from the Quichua chiri, cold, or tchili, snow")</ref>, Аймара омгийн "тчили" буюу "газрын төгсөгл", "цас" <ref name="1911britannica"/><ref>{{cite encyclopedia |url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |title=Chile (república) |encyclopedia=Enciclopedia Microsoft Encarta Online |year=2005 |accessdate=26 February 2005 |quote=The region was then known to its native population as Tchili, a Native American word meaning "snow." |deadurl=bot: unknown |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510215421/http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |archivedate=10 May 2008 |df=dmy }} {{Webarchiv|url=http://es.encarta.msn.com/encyclopedia_761572974_4/Chile.html |wayback=20080510215421 |text=Chile (república) |archiv-bot=2026-05-06 14:29:25 InternetArchiveBot }} 31 October 2009.</ref>, Мапүче омгийн "чийли-чийли" буюу "шар далавчит хар шувуу" гэх утгатай гэсэн тайлбарууд байдаг. <ref name="hudson"/><ref>{{cite book |first=Miguel |last=de Olivares y González SJ |contribution=Historia de la Compañía de Jesús en Chile |url= |title=Colección de historiadores de Chile y documentos relativos a la historia nacional |year=1864 |origyear=1736 |editor=Imprenta del Ferrocarril |location=Santiago |volume=4 |number= |pages= |accessdate=14 October 2010|language=es}}</ref> === {{CZE}} === 1993 онд дэгдсэн ягаан хувьсгалын дараа энэ нэрийг сонгосон байна. "Чета" буюу "цэргийн нэг хороо" гэсэн утгатай гэсэн тайлбар байдаг. <ref>Online Etymology Dictionary. "[http://dictionary.reference.com/browse/czech Czech]". Retrieved 11 February 2011.</ref> ==Ш== === {{SWE}} === Хуучин Норс хэлний "свипиод" буюу "айлын ганц хүүхэд" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн тайлбар өнөө цагт тархжээ. Түүнчлэн "Эх орны иргэн" гэх утгатай гэж Германы эрдэмтэд тайлбарласан байдаг. ::'''Свериге''' Шведчүүд эх хэлээрээ улс орноо ийн нэрлэдэг. "Шведийн хаант нутаг" гэсэн утгатай Швед үг юм. === {{CHE}} === Алеманик үндэстний хамгийн их тархсан, мөн уг үндэстнийг байгуулсан гэгдэх Швицо хааны нэрнээс тус улсын нэр үүсэн бий болжээ. Анхлан МЭ 972 онд "Швиц" гэсэн нэрээр түүх шастирт тэмдэглэгдсэн байдаг. ::'''Хелветиа''' Олонд танигдсан домгийн нэр. Энэ нь Латин хэлээр Сельтик үндэстнүүдийг нэрлэдэг үг юм. === {{NZL}} === Голланд хэлний "Нова Зийландиа" буюу "Шинэ тэнгисийн нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсэн бий болжээ. Алдарт аялагч Жеймс Күүк тус нутагт анхлан хөл тавьмагцаа ангилаар ийн тэмдэглэсэн нь Голланд хэлэнд түгэж, улмаар газрын зурагт ийнхүү тэмдэглэх болсон байна. === {{LKA}} === Санскрит хэлний "Шри" буюу "ариун", "Ланка" буюу "арал" гэсэн үгнээс бүтсэн "Ариун Арал" гэх утгатай нэр юм. Домогт Равана хааны хаант улсын гол төв нь Шри Ланк байсан гэж үздэг. ==Э== === {{GNQ}} === Экваторын бүслүүрийг дайран оршдог улс учир ийнхүү экваторын гэсэн үгийг өмнөө авчээ. Харин "Гвиней" гэдэг нь Бербер хэлний "гинавен", "агинау", "агинаоу" буюу "түлэгдсэн", "хар арьстан" гэх үгнээс үүсэн бий болжээ.<ref name="Bovi">Bovill, Edward Wm. ''The Golden Trade of the Moors: West African Kingdoms in the Fourteenth Century''. Weiner (Princeton), 1995.</ref> === {{ECU}} === Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид Күйто хотноо колоничлолын захиргаа барих гэж байсан тэр цаг үед захиргааны барилга экваторын бүслүүрээс ердөө 40 км-ийн зайтай байсан тул ийнхүү нэрлэх болжээ. Экваторын бүслүүрийг Испаниар "Экуадор" гэж нэрлэдэг байсантай холбоотой. === {{SLV}} === Испани хэлний "Сальвадор" буюу "Авран нигүүлсэгч" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүссэн байна. 1525 оны 4-р сарын 1-ний өдөр тус улсыг нээсэн Гонзало де Альварадо энэ нутагт хөл тавиад "Ертөнцийн эзэн Исүс христийн өлгий нутаг л ийм байдаг байх" гэж өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байжээ. {{es icon}}</ref><ref>San Salvador. [http://www.sansalvador.gob.sv Official website]. ''{{Webarchiv|url=http://www.sansalvador.gob.sv/?p=17 |wayback=20170704045822 |text=Historia oficial de la ciudad de San Salvador |archiv-bot=2023-11-29 13:57:21 InternetArchiveBot }}''. {{es icon}}</ref> === {{IND}} === Хуучин Перс хэлний "Хинду" үндэстнүүд гэсэн үгнээс тус улсын нэр үүссэн гэх тайлбар байдаг бол Латин хэлний "Индус голынхон" гэсэн утгатай гэж үзэх эрдэмтэд ч байдаг. Гэвч "Индус" гэж нэрлээд байгаа голыг энэтхэгээр "Синду" гэж нэрлэдэг юм. ::'''''Бхарат''''' Энэтхэгчүүд эх хэлээрээ өөрсдийгөө ийнхүү нэрлэдэг. Эртний энэтхэгийн домогт хоёр хааны нэг болох Бхаратагын нэрээр ийнхүү өөрсдийгөө нэрлэх болсон байна. === {{ERI}} === Эртний Грек хэлний "Эритра Талассиа" буюу "Улаан тэнгис" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэр үүсчээ. 1890 онд Италичууд тус улсыг эзлэн захирах болж Грек үгийг Итали хэл рүү хөрвүүлэн "Эритрум" гэх болсоноор орчин үеийн "Эритри" гэх нэршил бий болсон байна. === {{EST}} === Латин хэлний "Аестигийн газар нутаг" гэсэн үгнээс одоогийн нэршил нь үүссэн гэх тайлбар бий. Аести гэдэг нь хуучин Литвын харьяанд байсан ханлигуудын нэгдэл хаант улсын нэр юм. Гэвч Прото-Герман хэлний "аустам, Прото-Индо-Европ хэлний "аус" буюу "зүүн", "өрнө" гэсэн үгнээс үүссэн гэх тайлбар ч байдаг. === {{ETH}} === Латин хэлний "Аетопиа" буюу "Харуудын өлгий нутаг" гэх утгатай үгнээс тус улсын одоогийн нэршил бий болжээ. Мөн Грек хэлэнд "Алтиопс" буюу "Түлэгдсэн нүүртнүүдийн нутаг" гэх утгаас ч үүссэн байж болох талтай. Этиопчууд өөрсдөө Библид дурдагддаг Куш гэгээтний хүү "Итиоппс"-ын нэрнээс улсын нэр үүссэн гэж тайлбаралдаг байна.<ref name="Names&Histories"/> ==Я== === {{JPN}} === Шанхай хятад хэлний "Жеппун" буюу "Наран мандах нутаг" гэсэн үгнээс тус улсын одоогийн нэршил үүсчээ. Анх алдарт аялагч Марко Поло яг энэ утгаар нь олон улсад таниулж байсан юм. ::'''''Нихон / Ниппон''''' Сино-Япон хэлний "Онёоми" гэх утгатай үгтэй бичлэгийн хувьд ижилхэн бичигддэг. Энэ нь "ажиллах", "хийх" гэсэн утгыг агуулдаг ажээ. === {{JAM}} === Тайно/Аравак хэлний "Замайка", "Хамайка" буюу "Ус болон моддын нутаг" гэх үгнээс нэршил нь үүссэн байна. Зарим эрдэмтэд "Рашаан булагын эх орон" ч гэж тайлбарлах нь бий. == Мөн үзэх == {{Commonscat|Country names in non-Latin scripts|Улс орнуудын нэрийн утга учир}} * [[Дэлхийн улс орны нэрс]] ==Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Хороним|!Улсууд]] [[Ангилал:Улсуудын жагсаалт|нэрийн утга учир]] nmmcvurje4eymfni0pt10hj4c2gduc1 1954 оны Женевийн хурал 0 75646 855800 758546 2026-05-07T06:52:23Z CommonsDelinker 211 [[File:Gen-commons.jpg]]-г [[File:1954_Geneva_Conference.jpg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) 855800 wikitext text/x-wiki [[File:1954 Geneva Conference.jpg|thumb|Женевийн хурлын Энэтхэг-хятадын хойгийн чуулган]] [[File:French_Indochina_post_partition.png|thumb|Женевийн хурлаар дөрвөн улс орны хилийг тогтоожээ]] '''1954 оны Женевийн хурал''' — [[Швейцар]]ын [[Женев]] хотод [[1954]] оны 4-р сарын 26-наас 7-р сарын 21-ны хооронд болсон олон улсын хурал байв. Хуралд [[Зөвлөлт]], [[Хятад]], [[Их Британи]], [[Америк]], [[Франц]]ын гадаад хэргийн сайд нар болон [[Умард Солонгос]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Умард Вьетнам]], [[Өмнөд Вьетнам]], [[Камбож]], [[Лаос]] зэрэг улс орны төлөөлөгч нар оролцжээ. Хурлаар дайн тулаан болж хурцадсан [[Солонгос]] болон [[Энэтхэг-хятадын хойг]]ийн асуудлыг хэлэлцжээ. == Солонгос == [[Солонгосын дайн]]ы гал зогсоох гэрээ 1953 оны 7-р сард зурагдсан байв. Женевийн хурлын эхэнд Солонгосын талаар хэлэлцэв. [[Умард Солонгос]], [[Өмнөд Солонгос]] хоёр улсын төлөөлөгч нар тус тусын улсыг хууль ёсны цор ганц [[Солонгос]] улс мөн хэмээгээд нөгөө улсыг хамгаалан байгаа гадаадын цэргийг гаргах болон Солонгосын нэгдсэн сонгууль явуулахыг харилцан шаарджээ. Хятад, Зөвлөлт хоёр Умардын саналыг дэмжиж, Америк, Их Британи хоёр Өмнөдийн саналыг дэмжиж байсан ба эцсийн дүндээ Солонгосын талаар ямар ч шийдвэр тунхаг гаргалгүй хурал өндөрлөжээ. == Энэтхэг-хятадын хойг == [[Энэтхэг-хятадын хойг]]ийг [[Франц]] колоничлохоос татгалзаж [[Лаос]], [[Камбож]]ийг тусгаар тогтнуулахаар болсон боловч [[Вьетнам]]ыг тавихгүй байв. Вьетнамд [[Хо Ши Мин]]ээр удирдуулсан коммунист үзэлтэй [[Умард Вьетнам]] Францын эсрэг тулалдаж байв. Хурал эхлэхийн өмнөх өдөр буюу 1954 оны 5-р сарын 7-нд [[Дьенбьенфугийн тулалдаан]]д Умард Вьетнам чухал ялалт байгуулжээ. Женевийн хурлын Энэтхэг-хятадын хойгийн талаарх хэлэлцүүлэг 1954 оны 5-р сарын 8-наас эхлэв. Хурлаар Лаос, Камбож, Вьетнамыг тусгаар тогтнуулах дээр санал нэгдсэн бөгөөд Вьетнамд тогтсон хоёр дэглэмийг хэрхэх талаар удаан мэтгэлцжээ. Хурлаас дараах заалттай гэрээнд гарын үсэг зурцгаажээ. # гал зогсоох, Вьетнамын тэхий дундуур буюу хойд өргөргийн 17-р градусаар цэрэггүй бүсийн хил зурах # 1956 онд бүх Вьетнам даяар цаашид ямар дэглэмээр замнах, нэгдсэн улс байх сонгууль явуулах # Вьетнам, Лаос, Камбожоос гадаадын цэргийг гаргах, цэрэг зэвсэглэлээр хөөцөлдөхийг бууруулах гэжээ. Гэвч Америк зөвшөөрч гарын үсэг зураагүй бөгөөд дайн үргэлжилжээ. 1955 онд Өмнө Вьетнам сонгуульд оролцохгүй гэсэн. [[Ангилал:АНУ-Вьетнамын харилцаа]] [[Ангилал:АНУ-Солонгосын харилцаа]] [[Ангилал:Вьетнам-Францын харилцаа]] [[Ангилал:Вьетнам-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Вьетнам-Их Британийн харилцаа]] [[Ангилал:Женевийн арга хэмжээ]] [[Ангилал:Солонгосын дайн]] [[Ангилал:Умард Солонгосын түүх]] [[Ангилал:Өмнөд Солонгосын түүх]] [[Ангилал:Олон улсын улс төрийн уулзалт]] [[Ангилал:Энэтхэг-Хятадын нэгдүгээр дайн]] [[Ангилал:1954 он]] kr3jn14swjmwlyfrq2xf0fczuowd6gd Хайфа 0 105908 855779 855365 2026-05-06T15:02:17Z InternetArchiveBot 70653 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 855779 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс суурин | name = Хайфа | native_name = {{Hlist | {{Lang|he|{{Script/Hebrew|חֵיפָה}} |rtl=yes}} | {{Lang|ar|{{lang|ar|حيفا}} |rtl=yes}} }} | settlement_type = [[Израилын хотын жагсаалт|Хот]] | image_skyline = Pic haifa.png | image_caption = '''Дээд зүүн талаас:''' [[Кармел уул|Кармел уулнаас]] харагдах шөнийн Хайфагийн үзэмж; [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]]; [[Хайфагийн Их Сургууль|Хайфагийн Их Сургуулийн]] агаарын үзэмж; [[Ахмадия]] [[Махмуд сүм, Хайфа|Махмуд сүм]]; [[Кармелит]]; [[Израилын Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей|Үндэсний Шинжлэх ухаан, Технологи, Сансрын Музей]]; Кармел уулнаас харагдах өдрийн Хайфагийн үзэмж. | image_flag = Flag of Haifa.svg | image_blank_emblem = [[File:Haifa coa.svg|60px]] | blank_emblem_type = Сүлд | image_map = Printable_map_haifa_israel_g_view_level_12_eng_svg.svg | mapsize = 250px | map_caption = Хайфагийн газрын зураг | pushpin_map_alt= | pushpin_map = Израил умард хайфа | pushpin_mapsize= | pushpin_label_position= left | pushpin_map_caption = Хайфагийн байршил | coordinates = {{coord|32|49|09|N|34|59|57|E|region:IL|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Израил}} | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = [[Израилын тойргууд|Тойрог]] | subdivision_name2 = {{flag|Хайфа тойрог|name=Хайфа}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭ 1-р зуун | leader_title = Хотын дарга | leader_name = [[Йона Яхав]] | total_type = Нийт | area_total_km2 = 63666 | population_footnotes = {{Israel populations|reference}} | population_total = {{Israel populations|Haifa}} | population_urban = 600,000 | population_metro = 1,050,000 | population_as_of = {{Israel populations|Year}} | population_density_km2= 4,500 | website = {{URL|http://www.haifa.muni.il/English/Pages/default.aspx|www.haifa.muni.il}} }} '''Хайфа''' ({{lang-he|חֵיפָה‎}}; [[Араб хэл|Араб]]: حَيْفَا) — [[Израил]]д [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]] хотуудын дараа хэмжээгээрээ гуравт ордог, 285.3 мянган хүнтэй [[хот]].<ref name="CBS">{{cite web|url=http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|publisher=[[Israel Central Bureau of Statistics]]|title=Localities in Israel – 2014|access-date=2 October 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003124527/http://www1.cbs.gov.il/hodaot2015n/yeshuvim2014.xls|archive-date=3 October 2015}}</ref><ref name="pop">{{cite web|url=http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About+Israel/Cities/Haifa+9.htm|title=Haifa|access-date=5 May 2007|publisher=[[Jewish Agency for Israel|Jewish Agency]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20070926234156/http://www.jewishagency.org/JewishAgency/English/Aliyah/About%2BIsrael/Cities/Haifa%2B9.htm|archive-date=26 September 2007|url-status=dead}}</ref> Хайфа тойргийн нийслэл, хойд зүгийн нийслэл, хамгийн том хот гэж тооцогддог. Хайфа [[Израил|Израил улсад]] нөлөөтэй аж үйлдвэр, тээвэр, соёлын төв гэж тооцогддог ба тус улсын далайн худалдааны том төвүүдийн нэг. Үүссэн цагаасаа хойш боомт хот байсан. 2000-аад онд ч гэсэн хотын бэлгэ тэмдэг нь Хайфагийн боомт байсаар байна. Энэ боомт нь Израил улсын томоохон худалдааны боомт юм. Кармел уулын энгэрт баригдсан уг суурин нь 3000 гаруй жилийн түүхтэй. Хамгийн анх баригдсан суурин нь МЭӨ 14-р зууны Тель Абу Хавам гэдэг нэртэй суурин юм.<ref name="Judaica">[[Encyclopaedia Judaica|Encyclopedia Judaica]], ''Haifa'', Keter Publishing, Jerusalem, 1972, vol. 7, pp. 1134–1139</ref> МЭ-ий 3-р зуунд Хайфаг будаг үйлдвэрлэлийн төв гэдэг байжээ. Мянган жилийн туршид Хайфаг кананчууд, еврейчүүд, финикчүүд, [[Перс үндэстэн|персүүд]], хасмонейчууд, [[Ромын эзэнт гүрэн|ромчууд]], [[Византын эзэнт гүрэн|византчууд]], [[арабчууд]], загалмайтнууд, [[Османы эзэнт гүрэн|османчууд]], [[Британийн эзэнт гүрэн|англичууд]] эзэлж, захирч байв. 1948 онд [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсанаас хойш Хайфа хотын захиргаа хотыг удирдаж байна. Энд [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ийн]] соёлын өв [[Бахайн ертөнцийн төв ордон]] байдаг.<ref name="UNESCO">{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/news/452|access-date=8 July 2008|date=8 July 2008|title=Three new sites inscribed on UNESCO's World Heritage List|author=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> == Нэрний гарал үүсэл == Нэг таамаглалаар Хайфа хотын нэр нь [[Еврей хэл|еврей]] хэлний ‏חוף יפה‏‎ «''хоф яфе''» — «гоё эрэг» гэдэг үгээс үүссэн гэдэг.<ref>{{cite journal|last=Amit-Kokhavi|first=Hanah|title=Haifa—sea and mountain, Arab past and Jewish present, as reflected by four writers|journal=Israel Studies|volume=2|issue=3|year=2006|pages=142–167|doi=10.1353/is.2006.0025|s2cid=201768025}}</ref> == Түүх == === Османчуудын ноёрхол === [[1516 он|1516 онд]] [[Османы эзэнт гүрэн]] Палестиныг эзлэн авах үед Хайфад хүн амьдардаггүй байсан гэж үздэг. [[1596 он|1596 онд]] Хайфа [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] татварын бүртгэлд анх гарч ирэв. [[Ислам|Мусульман]] 32 өрх амьдардаг байсан бөгөөд [[улаан буудай]], [[арвай]], зуны ургац, чидун, [[ямаа]] зэрэг бүтээгдэхүүнээр татвар төлдөг байжээ. [[17-р зуун|17-р зуунд]] [[Европ]], Палестины хоорондох наймаа өргөжин тэлснээр Хайфа боомт хот болон хөгжин сэргэж, олон хөлөг онгоц [[Акко]] биш Хайфад ирэх болсон. [[1764 он|1764]]-[[1765 он|1765 онд]] 250 оршин суугчтай байв. [[1765 он|1765 онд]] Арабын Акко ба Галилийн захирагч Захир-аль-Умар хүн амаа зүүн зүгт 2.4 километрийн зайд бэхэлсэн шинэ газарт нүүлгэн шилжүүлжээ. Түүхч Моше Шароны хэлснээр шинэ Хайфаг Захир [[1769 он|1769 онд]] байгуулжээ.<ref>{{cite book|title=Corpus Inscriptionum Arabicarum Palaestinae: H-I|volume=5|url=https://books.google.com/books?id=X1uNAgAAQBAJ&pg=PA263|first=Moshe|last=Sharon|author-link=Moshe Sharon|year=2013|publisher=BRILL|isbn=9789004254817|page=262}}</ref> Энэхүү үйл явдал нь орчин үеийн Хайфагийн эхлэлийг тавьсан юм. [[1775 он|1775 онд]] аль-Умарыг нас барсны дараа энэ хоёр богино хугацааг эс тооцвол [[1918 он]] хүртэл [[Османы эзэнт гүрэн|Османы эзэнт гүрний]] удирдлага дор байв. [[1799 он|1799 онд]] [[Наполеон I Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] Палестин, Сирийг эзлэх үеэр Хайфаг эзэлсэн боловч удалгүй ухрахаас өөр аргагүй болов. [[1831 он|1831]]-[[1840 он|1840 оны]] хооронд Ибрахим Паша хяналтаа тогтоосны дараа Мухаммед Али Хайфаг захирч байв.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|title=Haifa during the British Mandate Period|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=15 February 2008|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121907/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/37/c2|url-status=dead}}</ref><ref name="modern">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|title=Modern Haifa|access-date=15 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=15 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415121913/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/38/c2|url-status=dead}}</ref> [[1858 он|1858 онд]] хотын хананы гадна уулын энгэрт анхны байшингуудыг барьж эхлэв. Баруун Палестины Британийн судалгаагаар Хайфагийн хүн амыг [[1859 он|1859 онд]] 3000 орчим гэж тооцжээ.<ref>Carmel, Alex: ''Ottoman Haifa: A History of Four Centuries under Turkish Rule'' (2010)</ref> Хайфад энэ хугацаанд хүн амын олонх нь [[Ислам|мусульман]] шашинтай хэвээр байсан боловч тэнд цөөн тооны [[еврей]] нийгэмлэг оршин тогтносоор байв. [[1839 он|1839 онд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] тоо 124 байв. Кармелит лам нарын нөлөө улам бүр нэмэгдэж байгаатай холбогдуулан Хайфагийн [[Христ итгэл|христийн]] шашинтны тоо мөн өссөн. [[1840 он]] гэхэд оршин суугчдын 40 орчим хувь нь [[Христ итгэл|христийн шашинтай]] арабчууд байв. [[1868 он|1868 онд]] өнөөгийн Германы колони хэмээх газар суурьшсан Германы мессианчууд ирсэн нь Хайфагийн хөгжлийн эргэлтийн цэг болсон. Германчууд уурын цахилгаан станц барьж ашиглалтад оруулж, үйлдвэрүүд нээж, [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]] руу тээвэрлэх үйлчилгээг нээж, хотыг шинэчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{cite web|url=http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|title=Templers|access-date=27 January 2008|publisher=University of Haifa|archive-url=https://web.archive.org/web/20070701120321/http://schumacher.haifa.ac.il/templers.htm|archive-date=1 July 2007}}</ref> [[Файл:Haifa_1975.jpg|thumb|[[1875 он|1875 оны]] Хайфа хотын газрын зураг]] [[Файл:Haifa_1942.jpg|right|thumb|[[1942 он|1942 оны]] Хайфа 1:20,000]] Хайфад [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлалын анхны томоохон давалгаа [[19-р зуун|19-р зууны]] дунд үед [[Марокко|Мароккогоос]] эхэлсэн бөгөөд хэдэн жилийн дараа [[Турк|Туркээс]] цагаачид олноор ирж суурьшиж байв. [[Еврей|Еврейчүүд]] Хайфа хотын хүн амын наймны нэгийг бүрдүүлдэг байсан бөгөөд ихэнх нь тус хотын зүүн хэсэгт байрлах еврей хороололд амьдардаг байсан. Ялангуяа [[Румын|Румынаас]] ирсэн [[еврей]] цагаачдын нэлээд хэсэг нь 1880-аад онд Хайфад суурьшжээ. [[Еврей|Еврейчүүдийн]] тоо [[1900 он|1900 онд]] 1500 байсан бол [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн 1-р дайны]] өмнөхөн 3000 болж өсчээ. [[20-р зуун|20-р зууны]] эхэн үед Хайфагийн хүн ам өсөн нэмэгдэж, аж үйлдвэрийн боомт хот болон хөгжиж эхэлсэн. Жезрелийн хөндийн төмөр зам гэгддэг Хежазын төмөр замыг [[1903 он|1903]]-[[1905 он|1905 оны]] хооронд барьсан. Төмөр зам нь хотын худалдааны хэмжээг нэмэгдүүлж, ажилчид болон гадаадын худалдаачдыг татдаг байв. Хайфагийн [[Еврей|еврейчүүд]] олон тооны үйлдвэр, соёлын байгууллагуудыг байгуулсан. [[Файл:Haifa_from_hill_side_1898.jpg|thumb|Хайфа, [[1898 он]]]] === Британийн мандат === [[1918 он|1918 оны]] [[9 сарын 22|9 сарын 22-нд]] [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн эзэнт гүрний]] цэргүүд [[Назарет|Назарет руу]] явж байхад [[Турк үндэстэн|туркүүд]] Хайфаг орхиж байгаа тухай тагнуулын мэдээлэл иржээ. Британийн мандатын үед Хайфад томоохон бүтээн байгуулалтууд хийгдэв.<ref>{{cite book|author1=Michael Dumper|author2=Bruce E. Stanley|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA161|year=2007|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-919-5|pages=161–}}</ref> [[Усан боомт|Боомт]] нь орлогын томоохон эх үүсвэр байв. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] явуулсан 1922 оны тооллогоор Хайфад 9377 [[Ислам|мусульман]], 8863 [[Христ итгэл|христ]], 630 [[еврей]], бусад 164 хүн амьдарч байсан гэж тэмдэглэгджээ. Палестины 1931 оны тооллогын үеэр хүн ам нь 20,324 [[Ислам|мусульман]], 13,824 [[Христ итгэл|христ]], 15,923 [[еврей]] болж нэмэгджээ.<ref>Bosworth, C. Edmund: ''Historic Cities of the Islamic World''</ref><ref name="Census1922">Barron, 1923, p. [https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n8/mode/1up 10]</ref> [[1922 он|1922]], [[1931 он|1931 оны]] тооллогын хооронд [[Ислам|мусульман]], [[еврей]], [[Христ итгэл|христийн]] хүн амын тоо 217%, 256%, 156% тус тус өсчээ. [[1938 он|1938 онд]] Хайфад 52,000 [[еврей]], 51,000 [[Ислам|мусульман]], [[Христ итгэл|христийн]] шашинтан амьдарч байжээ.<ref>{{cite book|editor=J. B. Barron|title=Palestine: Report and General Abstracts of the Census of 1922|publisher=Government of Palestine|year=1923|at=[https://archive.org/stream/PalestineCensus1922/Palestine%20Census%20%281922%29#page/n35/mode/1up Table XI ]}}; {{cite book|editor=E. Mills|title=Census of Palestine 1931. Population of Villages, Towns and Administrative Areas|publisher=Government of Palestine|location=Jerusalem|year=1932|page=91}}</ref> Хайфагийн бүтээн байгуулалт нь [[Их Британи|Их Британийг]] [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] газрын тосны гол боомт, зангилаа болгох төлөвлөгөөтэй холбоотой байв. Британийн засгийн газар боомтыг хөгжүүлж, газрын тос боловсруулах үйлдвэрүүд барьж, ингэснээр тус хотыг хүнд үйлдвэрлэлийн төв болгон хурдацтай хөгжүүлэхэд дөхөм болжээ. Хайфа нь бүрэн цахилгаанжсан анхны хотуудын нэг байв. Палестины цахилгааны компани [[1925 он|1925 онд]] Хайфагийн цахилгаан станцын нээлтийг хийснээр аж үйлдвэржилтийн үүд хаалгыг нээсэн. Улсын харьяа Палестины төмөр зам мөн Хайфад үндсэн цехүүдээ барьсан.<ref>Shamir, Ronen (2013) ''Current Flow: The Electrification of Palestine''. Stanford: Stanford University Press</ref> [[1947 он|1947 онд]] 70,910 орчим [[арабчууд]] (41,000 [[Ислам|мусульманчууд]] ба 29,910 [[Христ итгэл|христүүд]]), 74,230 [[Еврей|еврейчүүд]] тэнд амьдарч байжээ.<ref>{{Cite book|url=http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|title=Supplement to a Survey of Palestine|access-date=11 April 2008|archive-date=14 Наймдугаар сар 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140814220537/http://www.palestineremembered.com/Acre/Maps/Story574.html|url-status=dead}}</ref> [[Файл:חיפה_-_מראה_חלקי-JNF013403.jpeg|thumb|Хайфа, [[1945 он]]]] === 1947–1948 оны Палестины иргэний дайн === [[1947 он|1947 оны]] 11-р сарын сүүлчээр НҮБ-ын Палестиныг хуваах төлөвлөгөөнд Хайфаг санал болгож буй Еврейчүүдийн улсын нэг хэсэг болгосон. Энэхүү шийдвэрийг эсэргүүцсэн [[Арабчууд|арабчуудын]] эсэргүүцэл нь [[Еврей|еврейчүүд]] болон [[Арабчууд|арабчуудын]] хоорондох тэмцэл болон хувирч, арванхоёрдугаар сард хэдэн арван хүн амь үрэгдэв. Хайфа хотын араб хорооллууд эмх замбараагүй байдалд байсан. Орон нутгийн Арабын үндэсний хороо нөхцөл байдлыг тогтворжуулахын тулд гарнизон зохион байгуулж, айдаст автсан оршин суугчдыг тайвшруулахыг оролдов. Хэчнээн их хүчин чармайлт гаргасан ч араб оршин суугчид еврей хорооллуудтай хил залгаа гудамжуудыг орхиж, 250 орчим араб гэр бүл Халиса хорооллыг орхисон.<ref>[[Yoav Gelber]], ''Independence Versus Nakba''; Kinneret–Zmora-Bitan–Dvir Publishing, 2004, {{ISBN|965-517-190-6}}, pp.136–137</ref> [[1947 он|1947 оны]] [[12 сарын 30|12 сарын 30-нд]] [[Иргун Цвай Леуми|Иргуний]] гишүүд Хайфа дахь Нэгдсэн боловсруулах үйлдвэрийн хаалганы гадна байсан [[арабчууд]] руу бөмбөг шидэж, зургаан хүн алагдаж, 42 хүн шархаджээ.<ref>{{Citation|title=The Israel/Palestine Question|author-link=Ilan Pappé|first=Ilan|last=Pappé|publisher=[[Routledge]]|year=1999|isbn=978-0-415-16947-9}}</ref> Үүний хариуд тус компанийн араб ажилчид 39 еврей ажилчныг хөнөөсөн юм. Еврей [[Хагана]] зэвсэгт бүлэглэл газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн олон араб ажиллагсдын амьдардаг арабын Балад аш-Шайх тосгонд дайралт хийв.<ref>Benny Morris, ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited'', p101.</ref> Хайфа дахь Британийн цэргийн хүчин [[1948 он|1948 оны]] [[4 сарын 21|4 сарын 21-нд]] хотын ихэнх нутгаас гарч, боомтын байгууламжуудыг хянасаар байв. Хотын дарга Шабтай Леви болон бусад еврей удирдагчид [[Арабчууд|арабчуудыг]] явахгүй байхыг уриалав.<ref>Morris, Benny (1987), ''The Birth of the Palestinian Refugee Problem, 1947–1949''. Cambridge University Press. {{ISBN|0-521-33028-9}}. Page 315. Quoting CP v/4/102, Stockwell Report. He comments: "Nor is there any evidence that a "massacre" took place in the town."</ref> [[Файл:שנות_ה-_50-.jpg|thumb|[[1950 он|1950-иад оны]] Хайфа хот]] === Израил улс === [[1948 он|1948 оны]] [[5 сарын 14|5 сарын 14-ний]] өдөр [[Израил|Израил улс]] байгуулагдсаны дараа Хайфа нь [[Израил|Израилд]] [[Еврей|еврейчүүдийн]] цагаачлах гарц болсон. [[1948 он|1948 оны]] [[Араб-Израилын дайн|Араб-Израилын дайны]] үеэр Хайфагийн хорооллууд заримдаа зөрчилдөөнтэй байсан. Дайны дараа еврей цагаачид шинэ хорооллуудад суурьшиж эхэлсэн.<ref name="autogenerated4">{{cite web|title=History since Independence|access-date=9 April 2008|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|publisher=Haifa Municipality|archive-date=12 Арван хоёрдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212183755/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/36/c2|url-status=dead}}</ref> [[1953 он|1953 онд]] зам тээврийн мастер төлөвлөгөө болон ирээдүйн [[Архитектур|архитектурын]] төлөвлөгөөг гаргасан. [[Тел-Авив]] нь нийслэлийн статустай болсон бол Хайфа бүс нутгийн нийслэл болох үүргээ алдав. [[Ашдод|Ашдодод]] боомт нээгдсэн нь үүнийг улам даамжруулав. Израилын Аялал жуулчлалын яам Тиберийг аялал жуулчлалын төв болгон хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллахад Хайфа хотын аялал жуулчлал буурчээ. Гэсэн хэдий ч Хайфагийн хүн ам 1970-аад оны эхээр 200,000-д хүрч, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсаас]] ирсэн олон тооны цагаачид хотын хүн амыг 35,000-аар нэмэгдүүлжээ. Израилын анхны өндөр технологийн парк 1970-аад онд Хайфад нээгдэв. [[Османы эзэнт гүрэн|Османы]] үеийн түүхэн олон барилга байгууламжийг нурааж, 1990-ээд онд Хуучин хотын томоохон хэсгийг нурааж, хотын захиргааны шинэ төв байгуулах ажлыг эхлүүлжээ.<ref name="Johal">{{cite web|title=Sifting Through the Ruins: Historic Wadi Salib Under Pressure.|first=Am|last=Johal|publisher=Media Monitors Network|date=18 August 2004|url=http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928015832/http://usa.mediamonitors.net/headlines/sifting_through_the_ruins_historic_wadi_salib_under_pressure|archive-date=28 September 2007}}</ref> [[1999 он|1999]]-[[2003 он|2003]] онуудад [[Палестин|Палестины]] хэд хэдэн террорист халдлага Хайфад болж, 68 энгийн иргэн амиа алджээ. [[2006 он|2006 онд]] Хайфа хотыг Ливаны 2-р дайны үеэр [[Хезболла|Хезболла бүлэглэлийн]] 93 пуужингаар цохиж,<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5318424.stm|title=In focus: Haifa|access-date=9 April 2008|work=BBC News|date=6 September 2006}}</ref> 11 иргэний аминд хүрсэн. Пуужин харвасан газруудын дотор галт тэрэгний буудал, газрын тос боловсруулах үйлдвэрийн цогцолбор байв.<ref>{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3276392,00.html|title=8 killed in rocket attack on Haifa – Israel News, Ynetnews|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/840990.html|title=Katyusha rocket hit Haifa oil refineries complex during Second Lebanon War|work=Haaretz|access-date=5 May 2009}}</ref> == Хүн ам == {{Хүн амын түүхэн тоо|1800|15=1972|footnote=|align=right|24=279600|23=2016|22=264407|21=2008|20=255914|19=1995|18=225775|17=1983|16=219559|14=183021|1000|13=1961|12=145140|11=1947|10=24600|9=1922|8=20000|7=1914|6=6000|5=1880|4=2000|1840|percentages=pagr}} Хайфа нь 103,000 өрх буюу 285,316 хүн амтай, [[Израил|Израилд]] хэмжээгээрээ гуравт ордог хот. Хуучин [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улсын]] цагаачид Хайфа хотын хүн амын 25% -ийг бүрдүүлдэг.<ref name="Stats2003">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|title=The Arab Population of Israel 2003|access-date=3 January 2008|publisher=Israel Central Bureau of Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20071201024709/http://www.cbs.gov.il/statistical/arab_pop03e.pdf|archive-date=1 December 2007|url-status=dead}}</ref> Израилын Статистикийн төв товчооны мэдээллээр [[арабчууд]] Хайфа хотын хүн амын 10% -ийг эзэлдэг бөгөөд ихэнх нь Вади Ниснас, Аббас, Халисса хороололд амьдардаг.<ref>Faier, Elizabeth (2005) ''Organizations, Gender, and the Culture of Palestinian Activism in Haifa, Israel: fieldwork and Palestinians in Israel New venues: nongovernmental organizations and social change Activism: support, conflict, and ideas Two tales of a city: history, space, and identity Honor, land, and protest ...'' Routledge, {{ISBN|0-415-94951-3}}</ref> 1994-2009 оны хооронд [[Тел-Авив]], [[Иерусалим|Иерусалимтай]] харьцуулахад тус хотод хүн амын тоо буурч, хөгшрөлт ихэсч байсан бөгөөд залуучууд боловсрол, ажлын байр хайхын тулд улсын төв рүү нүүсээр байгаа. Гэсэн хэдий ч шинэ төслүүд болон дэд бүтцийн шинэчлэлтийн үр дүнд хот хүн амынхаа бууралтыг зогсоож, шилжилт хөдөлгөөнийг бууруулж, хот руу чиглэсэн дотоод шилжих хөдөлгөөнийг татав. [[2009 он|2009 онд]] хотод сүүлийн 15 жилийн хугацаанд анх удаа хүн амын эерэг өсөлттэй гарчээ.<ref name="demo">{{cite web|url=http://urbaneconomics.blogspot.com/2006/12/is-haifa-aging.html|publisher=urbaneconomics.blogspot.com|title=Is Haifa Ageing?|access-date=10 February 2008|date=6 December 2006|work=Central Bureau of Statistics, Statistical Abstract of Israel, no. 56, 2005}}</ref> [[2016 он|2016 онд]] батлагдсан хөгжлийн төлөвлөгөөнд 2025 он гэхэд Хайфа хотын хүн амыг 330,000 оршин суугчидтай болгохоор зорьж байна.<ref name="globes">{{cite web|title=Haifa plans for 55,000 more residents by 2025|url=https://en.globes.co.il/en/article-new-haifa-outline-plan-55000-more-residents-by-2025-1001159957|website=Globes|language=en|date=11 August 2016}}</ref> == Газар зүй == Хайфа нь [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эрэг хавиар, [[Европ]], [[Африк]], [[Ази]] тивийг холбосон түүхэн хуурай гүүр, Кишон голын аманд байрладаг.<ref>{{cite web|url=http://www.timeanddate.com/worldclock/city.html?n=1504|title=Haifa, Israel|publisher=Timeanddate.com|access-date=20 March 2008}}</ref> [[Кармел уул|Кармел уулын]] хойд энгэр, Хайфа булангийн эргэн тойронд байрладаг тус хот гурван давхаргад хуваагддаг.<ref name="tiers">{{cite web|url=http://www.tourism.gov.il/Tourism_Euk/Destinations/Haifa/general+info.htm|title=Haifa – General info|access-date=20 March 2008|publisher=Israeli Ministry of Tourism}}</ref> Хамгийн нам давхарга нь Хайфа боомтыг оролцуулаад худалдаа, аж үйлдвэрийн төв юм. Дунд түвшин нь [[Кармел уул|Кармел уулын]] энгэрт байрладаг бөгөөд хуучин хорооллуудаас бүрддэг бол дээд түвшин нь орчин үеийн хорооллуудаас бүрддэг. Хайфа нь [[Тел-Авив|Тель-Авив]] хотоос хойд зүгт 90 км зайд байрладаг бөгөөд [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] эргийн олон тооны наран шарлагын газруудтай.<ref>{{cite web|url=http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|title=Road Distances Chart|publisher=Israel Ministry of Tourism|access-date=20 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080409211830/http://www.goisrael.com/NR/rdonlyres/FAEF9852-0C3C-43CD-B751-BE0C4A977000/5304/RoadDistanceChart1.pdf|archive-date=9 April 2008}}</ref>{{wide image|Haifa BW 4.JPG|1000px|Кармел уулаас авсан Хайфа хотын дэлгэмэл зураг|align-cap=center}} == Уур амьсгал == Хайфа нь халуун хуурай зун, зөөлөн бороотой өвөлтэй [[Газар дундын тэнгис|Газар дундын тэнгисийн]] уур амьсгалтай.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html|title=Israel|access-date=20 March 2008|encyclopedia=Encarta|archive-url=https://web.archive.org/web/20091028171259/http://encarta.msn.com/text_761575008___2/Israel.html|archive-date=28 October 2009|url-status=dead}} {{Webarchiv|url=http://encarta.msn.com/text_761575008___2/israel.html |wayback=20070609040644 |text=Israel |archiv-bot=2026-05-06 15:02:16 InternetArchiveBot }}</ref> Гурван сард хавар ирэхэд температур нэмэгдэж эхэлдэг. Зуны дундаж температур 26°[[Цельсийн градус|C]], өвлийн улиралд 12°[[Цельсийн градус|C]]. Хайфад цас ховор ордог боловч, зарим үед өглөө 3°[[Цельсийн градус|C]] байх үед цас орох тохиолдол байдаг. Агаарын чийгшил жилийн туршид их байдаг бөгөөд бороо ихэвчлэн 9-р сараас 5-р сарын хооронд ордог. Жилийн дундаж [[хур тунадас]] нь 629 мм.{{Уур амьсгалын хүснэгт|TABELLE=|rdaug=0|nbjun=0|nbjul=0|nbaug=0|nbsep=2|nbokt=36|nbnov=93|nbdez=161|rdjan=14|rdfeb=12|rdmär=9|rdapr=4|rdmai=1|rdjun=0|rdjul=0|rdsep=1|nbapr=21|rdokt=4|rdnov=8|rddez=12|lfjan=68|lffeb=67|lfmär=63|lfapr=61|lfmai=63|lfjun=74|lfjul=80|lfaug=82|lfsep=74|lfokt=67|lfnov=59|nbmai=5|nbmär=71|DIAGRAMM TEMPERATUR=rechts|hmokt=36.3|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG=deaktiviert|DIAGRAMM NIEDERSCHLAG HÖHE=200|QUELLE=|Überschrift=|Ort=Хайфа|hmjan=23.6|hmfeb=26.2|hmmär=32.9|hmapr=36.6|hmmai=39.0|hmjun=38.9|hmjul=36.6|hmaug=34.9|hmsep=38.9|hmnov=30.0|nbfeb=128|hmdez=28.3|lmjan=−0.3|lmfeb=1.3|lmmär=1.0|lmapr=4.2|lmmai=10.1|lmjun=11.5|lmjul=16.7|lmaug=18.1|lmsep=15.9|lmokt=8.8|lmnov=5.1|lmdez=2.5|nbjan=166|lfdez=65}} == Эдийн засаг == [[Файл:Haifa_Refinery_by_David_Shankbone.jpg|thumb|Хайфагийн газрын тос боловсруулах үйлдвэр]] [[Файл:Matam_hi-tech_park_(Haifa).jpg|thumb|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам]] Израилын "Хайфа ажилладаг, [[Иерусалим]] залбирдаг, [[Тел-Авив]] хөгжилддөг" гэсэн нийтлэг үг Хайфа нь ажилчид, аж үйлдвэржсэн хот гэдгээрээ нэр хүндтэй болохыг нотолж байна.<ref>{{Cite news|title=Tel Aviv: "Haifa works, Jerusalem prays, and Tel Aviv plays"|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works,-Jerusalem-prays,-and-Tel-Aviv-plays%22.html|access-date=23 March 2008|work=The Daily Telegraph|location=London|date=14 November 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415113817/http://www.telegraph.co.uk/travel/middleeast/israel/721623/Tel-Aviv-%22Haifa-works%2C-Jerusalem-prays%2C-and-Tel-Aviv-plays%22.html|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфа хотын аж үйлдвэрийн бүс нь хотын зүүн хэсэгт, [[Кишон гол|Кишон голын]] эргэн тойронд байрладаг. Энд Израилын газрын тос боловсруулах хоёр үйлдвэрийн нэг болох Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр байрладаг (нөгөө үйлдвэр нь [[Ашдод|Ашдодод]] байрладаг). Хайфа газрын тос боловсруулах үйлдвэр жилд 9 сая тонн (66 сая [[баррель]]) түүхий нефть боловсруулдаг.<ref name="foundation">{{cite web|url=http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|title=Haifa Today|access-date=21 March 2008|publisher=Haifa Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080415062842/http://www.haifa-foundation.org/haifa_today.htm|archive-date=15 April 2008|url-status=dead}}</ref> 1930-аад онд баригдсан өнөө үед ашиглагдаагүй, 80 метрийн өндөртэй хөргөгч цамхаг нь Британийн мандатын үед баригдсан хамгийн өндөр барилга байв.<ref>{{cite web|url=http://www.emporis.com/en/wm/bu/?id=haifaoilrefinerycoolingtowers-haifa-israel|title=Haifa Oil Refinery Cooling Towers|access-date=17 February 2008|publisher=Emporis.com}}</ref> Матам (Merkaz Ta'asiyot Mada - Scientific Industries Center гэсэн үг) нь [[Израил|Израилын]] хамгийн том, хамгийн эртний бизнес парк бөгөөд тус хотын өмнөд хэсэгт байрладаг бөгөөд Израил болон олон улсын өндөр технологийн компаниудын олон тооны үйлдвэр, судалгаа, шинжилгээний байгууламжийг байрлуулдаг: [[Apple]], [[Amazon.com|Amazon]], Abbot, Cadence, [[Intel]], IBM, Magic Leap, [[Microsoft]], Motorola, [[Google]], Yahoo!, Elbit, CSR, Philips, PwC, Amdocs гэх мэт.<ref>{{cite web|url=http://www.american.edu/carmel/ab5293a/Casestudy/Israel/israel.htm|title=Israel|publisher=American.edu|access-date=17 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.haifa.il.ibm.com|title=IBM Haifa Labs|access-date=27 January 2008|publisher=IBM Haifa Labs|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308204625/http://www.haifa.il.ibm.com/|archive-date=8 March 2008|url-status=dead}}</ref> Хайфагийн худалдааны төвүүд нь Хуцот Хамифратц, Хорев Центр Молл, Панорама Центр, Кастра Центр, Колони Центр (Лев Ха-Мошава), Ханеви'им Тауэр Молл, Каньон Хайфа, Лев Хамифратц Молл, Гранд Каньон юм. [[2010 он|2010 онд]] Монокл сэтгүүл Хайфаг бизнесийн хамгийн ирээдүйтэй, дэлхийн хамгийн том хөрөнгө оруулалтын боломж бүхий хотоор тодруулсан. Хайфа хотын захиргаа зам, дэд бүтцэд 350 гаруй сая доллар зарцуулсан бөгөөд барилга барих зөвшөөрлийн тоо өмнөх хоёр жилд 83 хувиар өссөн байна.<ref name="Monocle">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3988794,00.html|title=Haifa: Greatest business potential|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=24 March 2013}}</ref> [[2014 он|2014 онд]] Тел-Авивын Хөрөнгийн биржтэй өрсөлдөхүйц технологид суурилсан хөрөнгийн бирж байгуулна гэж зарласан.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|title=Archived copy|access-date=2015-12-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222081450/http://www.globes.co.il/en/article-haifa-plans-technology-stock-market-1000963887|archive-date=22 December 2015}}</ref> Хайфа хотын захиргаа хотыг Хойд Израилын аялал жуулчлалын төв болгохоор зорьж байгаа бөгөөд тэндээс аялагчид өдөржингөө [[Акко]], [[Назарет]], [[Тибери]], Галиль зэрэг газруудаар аялах боломжийг олгохоор зорьж байна.<ref name="hotels">{{cite web|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4319604,00.html|title=Dozens of hotels planned in Haifa|publisher=Ynetnews.com|date=20 June 1995|access-date=12 March 2013}}</ref> 7.75 акр талбай дээр 85,000 метр квадрат талбай бүхий таван барилгыг багтаасан шинэ амьдралын шинжлэх ухааны аж үйлдвэрийн паркийг Матам аж үйлдвэрийн парктай зэрэгцүүлэн барьж байна.<ref>{{cite web|url=http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000756854&fid=1124|title=Building to begin on Haifa life sciences park|work=Globes|date=13 June 2012|access-date=24 March 2013}}</ref> === Аялал жуулчлал === [[2005 он|2005 онд]] Хайфа хотод нийт 1462 өрөө бүхий 13 зочид буудал байжээ.<ref name="tourism">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|title=Hotels and Tourism|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|access-date=14 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230016/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Tourism/Y2005/Download/Tourism2005.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Тус хот нь 17 километр эргийн шугамтай бөгөөд үүнээс 5 километр наран шарлагын газар юм.<ref name="leisure">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20070330013119/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/LeisureActivity/Y2004/Download/LeisureActivityDL.pdf|url-status=dead|archive-date=30 March 2007|title=Leisure Activity|work=Haifa Statistical Yearbook|publisher=Haifa Municipality|page=56|access-date=14 February 2008}}</ref> Хайфагийн аялал жуулчлалын гол үзмэр нь [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн ертөнцийн төв]] бөгөөд Бабын алтан бөмбөгөр сүм, хүрээлэн буй орчны цэцэрлэгүүд байдаг.<ref>{{cite web|url=http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|title=Terraces of the Shrine of the Bab|access-date=11 April 2008|archive-date=23 Дөрөвдүгээр сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423225420/http://terraces.bahai.org/terraces.en.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bahai.org/dir/bwc|title=Baha'i World Center|access-date=20 March 2008|publisher=[[Baháʼí International Community]]}}</ref> [[2005 он|2005]]-[[2006 он|2006 оны]] хооронд 86,037 хүн бурхан шүтлэгт зочилжээ. [[2008 он|2008 онд]] [[Бахайн ертөнцийн төв ордон|Бахайн цэцэрлэгүүдийг]] [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-гийн]] дэлхийн өвд бүртгэжээ. Хайфа хотын захиргааны захиалгаар [[2007 он|2007 онд]] гаргасан тайланд илүү олон зочид буудал, Хайфа-[[Акко]]-Кесарийн хоорондох гаталга онгоцны шугам барих, боомтын баруун бэхэлгээг амралт, зугаа цэнгэлийн бүс болгон хөгжүүлэх, орон нутгийн нисэх онгоцны буудал, боомтыг өргөтгөх шаардлагатай байгааг дурджээ.<ref>{{cite web|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/864746.html|title=Making Haifa into an international tourist destination|date=30 May 2007|access-date=10 March 2008|work=Haaretz}}</ref> == Урлаг ба соёл == [[Файл:South_Dado_Beach_-_Hof_HaCarmel_-_Haifa_(1506044661).jpg|left|thumb|Дадо далайн эрэг дагуух зугаалгын газар]] [[Файл:Folk_dancing_in_Dado_Beach,_Haifa_2015.JPG|thumb|Ардын бүжиг]] Хайфа нь боомт, аж үйлдвэрийн хотын дүр төрхтэй хэдий ч хойд Израилын соёлын төв юм. 1950-иад оны үед хотын дарга [[Абба Хуши]] зохиолч, яруу найрагчдыг хот руу нүүхийг уриалахад онцгой хүчин чармайлт гаргаж, тус улсад байгуулагдсан анхны хотын театр болох Хайфа театрыг байгуулжээ.<ref name="culture">{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng//modules/article/view.category.php/19|title=Culture & Leisure|publisher=Tour-Haifa.co.il|access-date=18 February 2008|archive-date=11 Дөрөвдүгээр сар 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110411140703/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.category.php/19|url-status=dead}}</ref> Хотын бусад театруудад Кригерийн урлагийн төв, Раппапортын урлаг соёлын төв багтдаг. Конгрессийн төв нь үзэсгэлэн, концерт, тусгай арга хэмжээ зохион байгуулдаг.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|title=The Congress Center|publisher=Haifa Municipality|access-date=2 April 2008|archive-date=19 Арван нэгдүгээр сар 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119054714/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c19/148|url-status=dead}}</ref> [[1975 он|1975 онд]] байгуулагдсан Хайфа кино театрт суккотын баярын өдрүүдэд жил бүр Хайфагийн олон улсын кино наадам болдог.<ref>{{cite web|url=http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|title=Haifa Symphony|access-date=20 January 2008|publisher=Haifa Symphony|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217224625/http://www.haifasymphony.co.il/eabout.asp|archive-date=17 December 2007}}</ref> Хайфа нь 29 [[Кино театр|кино театртай]]. Тус хот орон нутгийн "Едиот Хайфа" сонинг эрхлэн гаргадаг бөгөөд өөрийн Хайфа радио станцтай. Израилын [[араб хэл]] дээр гардаг Аль-Иттихад, Аль-Мадина сонинууд мөн Хайфад байрладаг. 1990-ээд оны үед Хайфа хотод [[Боб Дилан]], Ник Кэйв, Блур, П.Ж.Харви нарын оролцсон Хайфа рок & блюз фестивалийг зохион байгуулж байжээ. === Музей === [[Файл:P1190557_-_בית_הטכניון_ההיסטורי_-_החצר.JPG|thumb|Үндэсний шинжлэх ухааны музей, Хайфа]] Хайфа нь арав гаруй музейтэй.<ref name="museums">{{cite web|url=http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|title=Haifa Museums|publisher=Get2Israel.com|access-date=18 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080229091637/http://www.get2israel.com/Destinations/haifa.aspx|archive-date=29 February 2008}}</ref> Хамгийн алдартай музей бол Израилын Шинжлэх ухаан, технологи, сансар судлалын үндэсний музей бөгөөд [[2004 он|2004 онд]] бараг 150,000 хүн музейг зочилсон байна. Энэхүү музей нь Хадар хорооллын Технионы хуучин барилгад байрладаг. Японы уран зургийн Тикотины музей нь зөвхөн [[Японы урлагт]] зориулагдсан [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] цорын ганц музей юм. Хайфад орших бусад музейд Эртний түүхийн музей, Үндэсний далайн музей ба Хайфа хотын музей, Хехтийн музей, Дагоны археологийн үр тариа боловсруулах музей, Төмөр замын музей, Нууц цагаачдын болон тэнгисийн цэргийн музей багтдаг. Зураач Херманн Струкийн хуучин гэр, студи нь одоо Херманн Струкийн музей болжээ.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|title=The Mane Katz Museum|access-date=25 January 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=13 Гуравдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080313222222/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c21/123|url-status=dead}}</ref> Ган Ха-Эм цэцэрлэгт хүрээлэн дэх Хайфагийн амьтны хүрээлэнд одоо [[Израил|Израил улсад]] устаж үгүй болсон Сирийн хүрэн баавгай бүхий жижиг амьтдын цуглуулга байдаг. == Засгийн газар == [[1940 он|1940 онд]] анхны еврей хотын даргаар Шабтай Леви сонгогдов. Левигийн хоёр орлогч нь [[Арабчууд|араб]] (нэг нь [[Ислам|мусульман]], нөгөө нь [[Христ итгэл|христийн]] шашинтай) байсан бөгөөд зөвлөлийн үлдсэн хэсэг нь дөрвөн [[еврей]], зургаан [[Арабчууд|арабаас]] бүрдсэн байв.<ref name="govt">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kUOK3a6hAMsC&q=haifa+municipality&pg=PA129|title=Mixed Towns, Trapped Communities: Historical Narratives, Spatial Dynamics|last=Daniel Monterescu|first=Dan Rabinowitz|pages=113–132|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|access-date=26 July 2009|isbn=978-0-7546-4732-4|year=2007}}</ref> Өнөөдөр Хайфаг хотын дарга [[Эйнат Калиш-Ротем]] тэргүүтэй 12 дахь хотын зөвлөл удирдаж байна. Хотын сонгуулийн үр дүн нь Кнессетийн сонгуультай адил зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг шийддэг. Хотын зөвлөл нь хотод хууль тогтоох зөвлөл бөгөөд туслах хууль батлах бүрэн эрхтэй.<ref name="council">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117042303/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/|archive-date=17 January 2008|title=City Council Overview|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> [[2003 он|2003 онд]] сонгогдсон 12 дахь зөвлөл 31 гишүүнтэй бөгөөд либерал Шинуй-Ногоонууд хамгийн олон суудал авсан (6), [[Ликуд]] 5 суудалтай хоёрт орсон.<ref name="councillors">{{cite web|url=http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117045014/http://www.haifa.muni.il/Cultures/he-IL/Municipality/Management/CityCouncil/members.htm|archive-date=17 January 2008|title=Members of the 12th City Council|language=he|publisher=Haifa Municipality}}</ref> === Хотын дарга нар === [[Файл:PikiWiki_Israel_6692_haifa_city_hall.jpg|thumb|Хотын захиргаа]] {{Div col}} * [[Наджиб Эффенди аль-Ясин]] (1873–77) * [[Ахмад Эффенди Джалаби]] (1878–81) * [[Мустафа Бей аль-Салих]] (1881–84) * [[Мустафа Паша аль-Халил]] (1885–1903) * [[Джамиль Садик]] (1904–10) * [[Рифат аль-Салах]] (1910–11) * [[Ибрахим аль-Халил]] (1911–13) * [[Абд аль-Рахман аль-Хадж]] (1920–27) * [[Хасан Бей Шукри]] (1914–20, 1927–40) * [[Шабтай Леви]] (1940–51) * [[Абба Хуши]] (1951–1969) * [[Моше Флиманн]] (1969–1973) * [[Йосеф Альмоги]] (1974–1975) * [[Йерухам Цейсель]] (1975–1978) * [[Ари Гурель]] (1978–1993) * [[Амрам Мицна]] (1993–2003) * [[Гиора Фишер]] (түр хотын дарга, 2003) * [[Йона Яхав]] (2003–2018) * [[Эйнат Калиш-Ротем]] (2018-2024) * [[Йона Яхав]] (2024–одоо үе) {{Div col end}} == Эмнэлгийн байгууламж == [[Файл:Rambam_Health_Care_Campus_Main_Building.JPG|thumb|Рамбам эрүүл мэндийн төв]] [[Файл:Haifa_U_Rabin_Building.jpg|thumb|[[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]], Рабин барилга]] Хайфа хотын эрүүл мэндийн байгууллагууд нийт 4000 эмнэлгийн ортой.<ref>{{cite web|url=http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20071108234444/http://www.rambam.org.il/Home+Page/Research/default.htm|url-status=dead|archive-date=8 November 2007|title=research at rambam|publisher=Rambam.org.il|access-date=5 May 2009}}</ref> Хамгийн том эмнэлэг бол 2004 онд 78000 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн 900 ортой, засгийн газрын мэдэлд байдаг Рамбам эмнэлэг юм.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/5197326.stm|title=Haifa hospital in the firing line|first=Raffi|last=Berg|work=BBC News|date=20 July 2006|access-date=5 January 2010}}</ref> Бнай-Цион эрүүл мэндийн төв, Кармел эмнэлэг тус бүр 400 ортой. Хайфа нь 20 гэр бүлийн эрүүл мэндийн төвтэй. 2004 онд Хайфад байдаг эмнэлэгүүдэд нийт 177.478 хүн хэвтэн эмчлүүлсэн байна. Рамбам эрүүл мэндийн төв нь 2006 онд Ливаны хоёрдугаар дайны үеэр галын шууд шугаманд байсан тул өвчтөнүүдээ хамгаалахын тулд тусгай урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ авах шаардлагатай болсон.<ref>{{Cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-3287614,00.html|title=Haifa hospital goes underground|work=Ynetnews|access-date=18 February 2008|date=7 August 2006|first=Ahiya|last=Raved}}</ref> == Боловсрол == Хайфад олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хоёр их сургууль, хэд хэдэн коллеж байрладаг. [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургууль]] нь 1963 онд байгуулагдсан бөгөөд Кармел уулын оргилд байдаг. 30 давхар Эшкол цамхгийн дээд давхарт Израилын хойд хэсгийг дэлгэмэл байдлаар харуулдаг. Археологи, уран зургийн чухал цуглуулгатай Хехтийн музей нь [[Хайфагийн их сургууль|Хайфа их сургуулийн]] кампуст байрладаг. [[Технион - Израилын технологийн дээд сургууль]] нь 1912 онд байгуулагдсан. 18 факультет, 42 эрдэм шинжилгээний хүрээлэнтэй. Анхны байрлаж байсан барилгад одоо Хайфагийн шинжлэх ухааны музей байрладаг. Израилын анхны технологийн ахлах сургууль болох Босмат нь 1933 онд Хайфа хотод байгуулагдсан.<ref>{{Cite news|url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/894017.html|title=The closing of a dream come true|access-date=25 January 2008|work=Haaretz}}</ref> 2006–2007 оны байдлаар Хайфа 70 бага сургууль, 23 дунд сургууль, 28 ахлах сургууль, 8 мэргэжлийн дунд сургуультай байв. Хайфа хотын цэцэрлэгт 5133, бага сургуульд 2081, дунд сургуульд 7911, ахлах сургуульд 8072, мэргэжлийн дунд сургуульд 2646, бүрэн дунд сургуулийн 2068 сурагч хичээллэж байв.<ref name="edu">{{cite web|url=http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|title=Education|access-date=14 February 2008|date=1 June 2007|publisher=Haifa Municipality|work=Haifa Statistical Yearbook 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226230026/http://www1.haifa.muni.il/spru/doc/YB/Education/Y2007/Download/EducationDL.pdf|archive-date=26 February 2008|url-status=dead}}</ref> Оюутнуудын 86% нь [[Еврей хэл|еврей хэлээр]] ярьдаг, 14% нь [[Араб хэл|араб]] сургуулиудад сурч байсан. 2004 онд Хайфа хот нийт 367.323 ширхэг ном хадгалдаг 16 хотын номын сантай.<ref>{{cite web|last=Ratner|first=David|url=http://www.haaretz.com/print-edition/business/haifa-s-christian-schools-lead-the-league-1.123464|title=Haifa's Christian schools lead the league|work=Haaretz|date=25 May 2004|access-date=24 March 2013}}</ref> == Тээвэр == === Нийтийн тээвэр === [[Файл:Haifa_cable_car.jpg|thumb|Кармел уулаас Бат Галим руу бууж буй кабель машин]] Хайфад зургаан төмөр замын өртөө, Кармелит, одоогоор [[Израил|Израилын]] цорын ганц метроны систем үйлчилдэг. [[Израил|Израилын]] төмөр замын [[Нагария]]-[[Тел-Авив|Тел-Авивын]] эрэг орчмын төмөр замын гол шугам Хайфагийн булангийн эргээр дайран өнгөрдөг бөгөөд хотын дотор зургаан буудалтай. Баруун өмнөөс зүүн хойд чиглэлд эдгээр станцууд нь: Хайфа Хоф Ха-Кармел, Хайфа Бат-Галим, Хайфа Мерказ Ха-Шмона, Ха-Мифрац Централ, Хутзот Ха-Мифратц, Кирьят-Хайм. Хайфагаас [[Тел-Авив]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]], [[Нагария]], [[Акко]], [[Кирьят-Моцкин]], [[Биньямина]], [[Лод]], [[Рамла]], [[Бейт Шемеш]], [[Иерусалим]] болон бусад байршил руу шууд галт тэрэг явдаг. Хайфагийн хот хоорондын автобусны холболтыг зөвхөн хоёр терминал ажиллуулдаг Egged автобус компани гүйцэтгэдэг: * Ха-Мифрац төв автобусны буудал, Ха-Мифрац төв төмөр замын буудлын хажууд * Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төмөр замын буудалтай залгаа Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудал Тус улсын хойд хэсэгт байрлах шугамууд Ха-Мифрац төв автобусны буудлыг ашигладаг бөгөөд тэдгээрийн хамрах хүрээ нь [[Израил|Израилын]] хойд хэсгийн ихэнх хотуудыг хамардаг. Өмнө зүг рүү чиглэсэн шугамууд Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны зогсоолыг ашигладаг. [[Файл:The_New_Carmelit_08-10-2018.jpg|left|thumb|Кармелит нь газар доорхи төмөр зам бөгөөд одоогоор Израилын цорын ганц метроны систем юм]] Хайфа Хоф Ха-Кармелийн төв автобусны буудлаас шууд хүрэх газрууд нь [[Тел-Авив]], [[Иерусалим]], [[Эйлат]], [[Раанана]], [[Нетания]], [[Хадера]], [[Зихрон-Яаков]], Атлит, [[Тират-Кармель]], [[Бен-Гурион олон улсын нисэх буудал|Бен-Гурион олон улсын нисэх онгоцны буудал]] орно. Автобусны шугамууд бямба гарагийн өглөөнөөс хойш хот даяар хөнгөлөлттэй хуваарийн дагуу ажилладаг. 2008 оны зуны туршид эдгээр шугамууд долоо хоногт 7 шөнө ажилласан. Хайфа нь [[Израил|Израилын]] зуны цагт бямба гарагт далайн эрэг рүү автобусаар үйлчилдэг цорын ганц хот юм. [[Файл:Port_of_Haifa_2752-1.jpg|thumb|Хайфа хотын боомт]] Хайфагийн газар доорхи төмөр замын системийг Кармелит гэдэг. Энэ бол Парис талбайгаас Кармел уулын Ган Ха-Эм хүртэл явдаг төмөр зам дээрх газар доорхи фуникуляр юм.<ref>{{cite web|url=http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|title=The Carmelit|access-date=19 February 2008|publisher=Tour-Haifa.co.il|archive-date=4 Тавдугаар сар 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504211823/http://www.tour-haifa.co.il/eng/modules/article/view.article.php/c10/159|url-status=dead}}</ref> Нэг зам, зургаан өртөө, хоёр галт тэргээр дэлхийн хамгийн богино метроны шугамаар Гиннесийн номонд бичигджээ. === Агаар болон далайн тээвэр === [[Хайфа нисэх онгоцны буудал]] нь [[Тел-Авив]], [[Эйлат]] руу нисэх дотоодын нислэгүүд болон [[Кипр]], [[Грек]], [[Йордан]] руу олон улсын нислэгийн нислэг үйлддэг. Хайфа хотоос нислэг үйлддэг онгоцууд нь Аркия, Исраир юм. Хөлөг онгоцнууд Хайфа боомтоос Зүүн Газар дундын тэнгис, Өмнөд Европ, Хар тэнгисийн чиглэлүүд хүртэл үйлчилдэг. === Зам === Хайфа ба тус улсын төв лүү аялахад далайн эргийн дагуух гол хурдны авто зам болох хурдны зам 2-оор дамжин өнгөрөх боломжтой. 4-р хурдны зам нь Хайфагийн хойд эрэг дагуу, мөн хурдны зам 2-оос урагш, дотогшоо урсдаг. Өмнө нь Хайфагийн хойд талын хурдны замын дагуух хөдөлгөөн хотын төв хэсгээр дайрч өнгөрөх ёстой байв. [[2010 он|2010 оны]] [[12 сарын 1|12-р сарын 1-ний]] өдөр нээгдсэн Кармелийн хонгилууд энэ хөдөлгөөнийг Кармел уулын доогуур чиглүүлж хотын төвийн түгжрэлийг бууруулж байна.<ref>{{cite web|url=http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|title=Carmel Tunnels|publisher=Israel MOF|access-date=22 February 2008|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120712130111/http://ppp.mof.gov.il/Mof/PPP/MofPPPTopNavEnglish/MofPPPProjectsEnglish/PPPProjectsListEng/TashtiotTaburaEng/Carmeltunnels/|archive-date=12 July 2012}}</ref> == Спорт == [[Файл:SammyOferSTD.jpg|thumb|Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн]] Хайфагийн гол цэнгэлдэх хүрээлэнгүүд нь: [[УЕФА|УЕФА-гийн]] баталсан 30,780 хүний суудалтай Сами Офер цэнгэлдэх хүрээлэн, Томас Д'Александро цэнгэлдэх хүрээлэн, Неве Шаанань Атлетик цэнгэлдэх хүрээлэн. Тус хотын хөлбөмбөгийн хоёр гол клуб нь одоогоор [[Израилын Премьер Лиг|Израилын Премьер Лигт]] тоглож байгаа Маккаби Хайфа, Хапоэл Хайфа нар юм. Маккаби Израилд арван хоёр түрүүлсэн бол Хапоэл нэг түрүүлсэн. Тус хотод Израилын хөлбөмбөгийн Лигийн нэг хэсэг болох [[Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэн|Йокнеам цэнгэлдэх хүрээлэнд]] тоглодог Америкийн Хайфа Андердогс хэмээх хөлбөмбөгийн клуб байдаг. Лигийн анхны улирлын аварга шалгаруулах тэмцээнд баг нь хожигдсон боловч [[2005 он|2005 онд]] Израилын хөлбөмбөгийн лигтэй нэгдсэн Америкийн хөлбөмбөгийн Израилын бүрэлдэхүүнд багтаж нэг цол хүртсэн. Хайфа Хоукс бол Хайфа хотоос гаралтай [[Хоккей|хоккейн]] баг юм. [[1996 он|1996 онд]] тус хот салхин сэнтийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг зохион байгуулсан. == Ах дүү хотууд == Одоогийн байдлаар:<ref>{{cite web|title=Secretary General / Foreign Relations|url=https://www.haifa.muni.il/English/MayorsOffice/Pages/CitySecretary-.aspx|website=haifa.muni.il|publisher=Haifa|access-date=2020-01-30}}</ref> * {{flagicon|Украин}} [[Украин|Украины]] [[Одесса]] — 1992 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Массачусеттс]], [[Бостон]] — 1999 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Калифорни]], [[Сан-Франциско]] — 1984 он * {{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Флорида]], [[Форт-Лодердейл]] — 2002 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Портсмут]] — 1962 он * {{flagicon|Их Британи}} [[Их Британи]], [[Ньюкасл апон Тайн|Ньюкасл]] — 1980 он * {{flagicon|Итали}} [[Итали]], [[Турин]] — 1997 он *{{flagicon|Дани}} [[Дани]], [[Ольборг]] — 1972 он * {{flagicon|Бельги}} [[Бельги]], [[Антверпен]] — 1986 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Бремен]] — 1978 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Дюссельдорф]] — 1988 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Майнц]] — 1987 он * {{flagicon|Герман}} [[Герман]], [[Эрфурт]] — 2000 оны * {{flagicon|Франц}} [[Франц]], [[Марсель]] — 1962 он * {{flagicon|Кипр}} [[Кипр]], [[Лимасол]] — 2000 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Шанхай]] — 1994 он * {{flagicon|Филиппин}} [[Филиппин]], [[Манила]] — 1971 он * {{flagicon|Өмнөд Африк}} [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Кейптаун]] * {{flagicon|Аргентин}} [[Аргентин]], [[Росарио]] — 1988 он * {{flagicon|Орос}} [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Санкт-Петербург]] — 2008 он * {{flagicon|Хятад}} [[Хятад]], [[Чөндү|Чөнду]] — 2013 он == Зургийн цомог == <gallery widths="180" heights="180" perrow="6"> Файл:Haifa genel0301.jpg|Кармел уулын баруун энгэр ба худалдаа, ажил эрхлэлтийн бүс Матам, "Каньон Азриели Хайфа" худалдааны төв, Конгрессийн төв. Файл:Technion – Israel Institute of Technology19.jpg|Технионы кампус Файл:Eshkol tower haifa u.jpg|[[Хайфа их сургууль]], Эшкол цамхаг Файл:Matam hi-tech park (Haifa).jpg|Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн төв Матам Файл:Haifa Convention Center09 April2013.JPG|Хурлын төв Файл:Метронит..jpg|Метронит Файл:Lev Hamifratz-Citymall.JPG|Синемол худалдааны төв Файл:Haifa South Haifa Mall OIC.jpg|«Каньон Азриэли Хайфа» худалдааны төв Файл:Karmelit.jpg|Кармелит Файл:Carmel Tunnels, Check Post entrance 1.JPG|Кармелын хонгил Файл:Hof Hacarmel IMG 9919.JPG|Леонардо зочид буудал Файл:Port of Haifa 2752-1.jpg|Хайфагийн боомт Файл:Port of Haifa - aerial view.jpg|Хайфа булан Файл:Downterraces.jpg|Бахай цэцэрлэгээс харагдах үзэмж Файл:MerkazitHaMifrtaz b.jpg|[[Израил|Израилын]] хамгийн том тээврийн төв «Мерказит ха-Мифрац» </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Haifa|Хайфа}} {{Wikinews|Haifa|Хайфа}} {{Wikivoyage|Haifa|Хайфа}} == Эшлэл == <references responsive="" /> {{Израилын хот}} {{Хайфа тойрог}} [[Ангилал:Хайфа| ]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] [[Ангилал:Хайфа тойргийн хот]] [[Ангилал:Хайфа тойрог]] [[Ангилал:Израилын хот]] kiqk9t9b8pi2hvdizidwzx3zeo8yo4w Хэлэлцүүлэг:Мустафа Кемал Ататурк 1 121744 855788 698678 2026-05-06T22:32:28Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Хэлэлцүүлэг:Мустафа Кемал Ататүрк]] to [[Хэлэлцүүлэг:Мустафа Кемал Ататюрк]] 698648 wikitext text/x-wiki == Нэр == Мустафа Кемал Ататурк гэх нь зөв [[Тусгай:Contributions/66.181.161.117|66.181.161.117]] 03:42, 19 Тавдугаар сар 2022 (UTC) cn6gx6yuq64hx5cxapbh631k5nsxtq4 855794 855788 2026-05-06T23:37:43Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Хэлэлцүүлэг:Мустафа Кемал Ататюрк]] to [[Хэлэлцүүлэг:Мустафа Кемал Ататурк]] 698648 wikitext text/x-wiki == Нэр == Мустафа Кемал Ататурк гэх нь зөв [[Тусгай:Contributions/66.181.161.117|66.181.161.117]] 03:42, 19 Тавдугаар сар 2022 (UTC) cn6gx6yuq64hx5cxapbh631k5nsxtq4 Режеп Тайип Эрдоган 0 124446 855784 852325 2026-05-06T22:30:03Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Режеп Тайип Эрдоан]] to [[Режеп Тайип Эрдоган]] 852325 wikitext text/x-wiki [[Файл:Recep Tayyip Erdogan in Ukraine.jpg|thumb|Режеп Тайип Эрдоан]] '''Режеп Тайип Эрдоан''' ([[Турк хэл|түрк]]. ''Recep Tayyip Erdoğan'' [reˈdʒep taːˈjip ˈerdoː.an]; 1954 оны 2-р сарын 26-нд Туркийн [[Стамбул]] хотын Касымпаша дүүрэгт төрсөн) - туркийн төрийн болон улс төрийн зүтгэлтэн, 1994-1998 онд Станбул хотын дарга, 2003-2014 онд Туркийн Ерөнхий сайдаар ажилласан. 2014 оны 8-р сарын 28-наас Бүгд Найрамдах Турк улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдон ажиллаж байгаад 2018 оны ээлжит бус сонгуулиар Ерөнхийлөгчөөр улиран сонгогдсон бөгөөд 2023 оны 5-р сард болсон сонгуулиар мөн Түркийн Ерөнхийлөгчөөр 2 дахь шатанд 52,18 % хувиар сонгогдоод байна. == Намтар == Режеп Тайип Эрдоан 1954 онд Станбул хотын Бейоглу дүүргийн Касымпаша хотхонд Хар далайн эргийн хамгаалалтын ажилтаны гэрт төрсөн байна. Режепыг 1 ойтой байхад түүний гэр бүл Стамбулаас Ризе аймаг руу нүүгээд 13 настайд нь эргэж иржээ. Идэр настайдаа тэрээр гудамжинд ундаа, талх зардаг байсан гэдэг. 1965 онд Эрдоан бага сургуулиа төгсөөд 1973 онд Стамбул дахь шашны лицей төгссөн ажээ. Эйюп лицейд шалгалт өгч диплом авсан байна. Залуудаа хагас мэргэжлийн түвшинд хөлбөмбөг тоглодог байсан тул мэргэжлийн хөлбөмбөгийн клуб түүнтэй гэрээ хийх гэхэд нь эцэг нь болиулсан байна. Тэрээр 1976 онд "Үндэстнээ аврах нам"-ын дэргэдэх залуучуудын байгууллагын Стамбул хотын Бейоглу дүүргийн, дараа нь Стамбул хотын дарга болжээ. 1978 онд Эмине Гюльбаран-тай гэрлэсэн байна. 1980 оны 9-р сарын 12-нд Туркэд цэргийн эргэлт болж бүх улс төрийн намуудын үйл ажиллагааг зогсоох хүртэл Эрдоан стамбулын тээврийн байгууллагуудад ажиллаж байсан байна. Үүнээс хойш тэрээр хувийн аж ахуйд менежер хийсэн. 1981 онд тэр Стамбул хотод дахь [[Мармара Их сургууль|Мармара Их сургуулийн]] эдийн засаг, худалдааны ангийг төгссөн байна. 1984 онд тэрээр Бейоглу дахь "Сайн үйлийн нам"-ын салбар хорооны дарга болж, 1985 онд дэвшээд хотын намын хорооны дарга бөгөөд намын удирдах зөвлөлийн гишүүн болсон байна. Түүний улс төрийн үзэл бодолд «исламын улс төр»-ийг үндэслэгч Нежметтин Эрбакан ихээхэн нөлөөлсөн байна. Тэрээр 1994 онд Стамбул хотын даргаар сонгогдсон байна. 1996 онд түүний "Сайн үйлийн нам" эрх баригч исламын хамтарсан эвсэлд багтаж байгаад 1997 оны цэргийн эргэлтээр үйл ажиллагаагаа зогсоосон ажээ. Түүнийг «шашны болон арс өнгөний ялгаварал гаргаж хүч хэргэлэхийх уриалсан» гэдэг Эрүүгийн хуулийн зүйл ангиар 10 сар хоригдох ял авсан. Эрдоган 1999 оны 3-р сараас 7-р сар хүртэл шоронд сууж улс төрийн үйл ажиллагаа явуулахыг хоргилсон тул тэр парламентын сонгуульд оролцож чадаагүй ажээ. Эрдоаны 2001 оны 7-р сард байгуулсан түркийн улс төрийн "[[Шударга ёс ба хөгжил нам (Турк)|Шударга ёс ба хөгжил нам]]" ([[Турк хэл|түрк]]. Adalet ve Kalkınma Partisi) 2002 оны 11-р сард болсон парламентын сонгуулиар ялалт байгуулж тэрээр Ерөнхий сайд болсон. Эрдоан Түрк улсыг Европын холбоонд орохын төлөө байдаг улс төрч юм. 2014 оны 8-р сарын 10-нд Эрдоган тус улсын ерөнхийлөгчийн анхны шууд сонгуульд ялалт байгуулж, 2014 оны 8-р сарын 28-нд албан тушаалдаа орсон. Эрдоаныг огцорсны дараа шинэ ерөнхий сайдаар 8-р сарын 21-нд эрх баригч Шударга ёс ба хөгжлийн намын даргаар Туркийн Гадаад хэргийн сайд Ахмет Давутоглу болсон. Түүний ерөнхийлөгчийн хувиар хийсэн анхны гадаад айлчлал бол Түркийн Умард Кипр улс байжээ. 2016 оны 7-р сарын 15-16-ны хооронд цэргийн албан хаагчдын бүлэг Туркд төрийн эргэлт хийхийг оролдсон бөгөөд энэ нь бүтэлгүйтсэн юм. Эрдоан төрийн эргэлтийг зохион байгуулсан гэж АНУ-д амьдардаг номлогч, "Хизмет" хөдөлгөөнийг үндэслэгч [[Мухамед Фетуллах Гюлен|Мухамед Фетхуллах Гюленийг]] буруутгасан юм. Төрийн эргэлтийн үеэр Эрдоган босогчдын гарт үхэхээс арай ядан мултарч, байрлаж байсан зочид буудал руу дайрахын өмнөхөн Истанбул руу нисч амжсан байна. Энэ үеэр түүний хоёр бие хамгаалагч амиа алджээ. Бослогын үеэр нийтдээ 238 хүн нас барж, өөр 3000 хүн шархаджээ. Бослогоос хойш хагас сарын дараа үймээнд оролцсон хэргээр баривчлагдсан хүмүүсийн тоо 26 мянгад хүрч, 2839 цэргийн албан хаагч шоронд хоригдож, 29 хурандаа, түүний дотор 5 генералыг албан тушаалаас буулгасан юм. 2018 оны 6-р сард Турк улсад ерөнхийлөгчийн болон парламентын ээлжит бус сонгууль болсон. Эрдоган ерөнхийлөгчийн сонгуульд дахин ялалт байгуулж, нийт сонгогчдын 52.59 хувийн санал авч, парламентын сонгуульд "Шударга ёс ба хөгжил нам" дахин олонхи болсон. 2018 оны 8-р сарын 18-нд Анкара хотноо болсон эрх баригч Шударга ёс ба хөгжил намын VI Их хурлын үеэр 1380 төлөөлөгчийн дэмжлэг авч, тэрээр намын даргаар улиран сонгогдсон байна. 2023 оны 5-р сард Түркийн Ерөнхийлөгчийн сонгууль хоёр үе шаттайгаар явагдсан. 2023 оны парламентын сонгуулийн Ерөнхийлөгчийн сонгуультай зэрэг 5-р сарын 14-нд мөн болсон. Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн хоёр дахь шатны санал хураалт 5-р сарын 28-нд болсон. Эхний шатанд одоогийн Ерөнхийлөгч Эрдоан (49.52 % санал авч олонхын шаардлагатай 50% авч чадаагүй тул 5-р сарын 28-нд хоёрдугаар байр эзэлсэн Кемал Кылычдароглу (44.88%) хоёрын хооронд хоёр дахь шатны санал хураалт явагдсан. Сонгуулийн хоёр дахь шатанд Эрдоан 52.18 % санал авч ялалт байгуулжээ. Энэ удаагийн Ерөнхийлөгчийн сонгууль нь Турк улсад анх удаа хоёр шатны сонгууль болсоноороо онцлогтой. [[Ангилал:1954 онд төрсөн]] [[Ангилал:Туркийн ерөнхийлөгч]] [[Ангилал:Туркийн ерөнхий сайд]] by5u16z1hscg262sxdzsy7frd4mhcnc Лувсандамбын Дашням 0 132053 855799 814678 2026-05-07T06:27:19Z Х.Саруул-Эрдэнэ 104408 855799 wikitext text/x-wiki [[Файл:Лувсандамба Дашням.jpg|thumb]] Гөрөөчид овогтой '''Лувсандамбын Дашням''' (1943 онд [[Архангай аймаг|Архангай айм­гийн]] [[Төвшрүүлэх сум|Төвшрүүлэх сумын]] нутагт төрсөн) Ардын Их Хурлын орлогч дарга асан, “Монгол уламжлал” академийн тэргүүн, 2010 онд Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, 2014 онд ОХУ-ын Тува улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, 2022 онд Монгол Улсын Ардын багш цол хүртсэн. Олон улсын эдийн засагч, зохиолч, яруу найрагч, сурган хүмүүжүүлэгч. == Намтар == Улаанбаатар хотын 1-р 10 жилийн дунд сургууль төгссөн. ЗХУ-ын Москва хотноо Олон улсын ха­рил­цааны Дээд сур­гуулийг олон улсын эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн. ОХУ-ын ШУА-ийн Байгалийн шинжлэл, техникийн түүхийн Хү­рээ­лэнгийн аспиран­турыг дүүргэжээ. Гадаадтай эдийн засгийн талаар харилцах улсын хорооны мэргэжилтэн. 1990-1992 онуудад АИХ-ын Орлогч дарга. 1992-1996 онуудад Улаанбаатар хотын ИТХ-ын Тэргүүлэгч гишүүн. 2001 онд болсон Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшиж оролцож байсан. ХХААЯ-нд НҮБ-ийн тусламж хариуцсан референт, Улсын хэвлэлийн газарт орчуулгын редактор. 2010-2020 ШУА-ийн "Шинжлэх ухаан амьдрал" сэтгээлийн Хариуцлагатай н/б дарга 2022-2025 онд МУ-ын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Хэлний бодлогын Үндэсний Зөвлөлийн дарга ШУА-ийн Бага Чуулганы гишүүн, Философийн Хүрээлэнгийн Эрдмийн Зөвлөлийн гишүүн, “Идэр” Их сургууль, “Энх Орчлон “Дээд сургуулиудын Эрдмийн Зөвлөлийн дарга. {{DEFAULTSORT:Дашням, Лувсандамбын}} [[Ангилал:1943 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Төвшрүүлэхийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] t5013zs2mx3p3lr6r9q2cqc4b107d97 855808 855799 2026-05-07T10:47:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 855808 wikitext text/x-wiki [[Файл:Лувсандамба Дашням.jpg|thumb]] Гөрөөчид овогтой '''Лувсандамбын Дашням''' (1943 онд [[Архангай аймаг|Архангай айм­гийн]] [[Төвшрүүлэх сум|Төвшрүүлэх сумын]] нутагт төрсөн) Ардын Их Хурлын орлогч дарга асан, “Монгол уламжлал” академийн тэргүүн, 2010 онд Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, 2014 онд ОХУ-ын Тува улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, 2022 онд [[Ардын Багш|Монгол Улсын Ардын багш]] цол хүртсэн. Олон улсын эдийн засагч, зохиолч, яруу найрагч, сурган хүмүүжүүлэгч. == Намтар == * Улаанбаатар хотын 1-р 10 жилийн дунд сургууль төгссөн. * [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]-ын Москва хотноо Олон улсын ха­рил­цааны Дээд сур­гуулийг олон улсын эдийн засагч мэргэжлээр төгссөн. * ОХУ-ын ШУА-ийн Байгалийн шинжлэл, техникийн түүхийн Хү­рээ­лэнгийн аспиран­турыг дүүргэжээ. * Гадаадтай эдийн засгийн талаар харилцах улсын хороонд мэргэжилтэн. * 1990-1992 онуудад АИХ-ын Орлогч дарга. * 1992-1996 онуудад Улаанбаатар хотын ИТХ-ын Тэргүүлэгч гишүүн. * 2001 онд болсон Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшиж оролцож байсан. * ХХААЯ-нд НҮБ-ийн тусламж хариуцсан референт, * Улсын хэвлэлийн газарт орчуулгын редактор. * 2010-2020 ШУА-ийн "Шинжлэх ухаан амьдрал" сэтгээлийн Хариуцлагатай н/б дарга * 2022-2025 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Хэлний бодлогын Үндэсний Зөвлөлийн дарга ШУА-ийн Бага Чуулганы гишүүн, Философийн Хүрээлэнгийн Эрдмийн Зөвлөлийн гишүүн, “Идэр” Их сургууль, “Энх Орчлон “Дээд сургуулиудын Эрдмийн Зөвлөлийн дарга. {{DEFAULTSORT:Дашням, Лувсандамбын}} [[Ангилал:1943 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Төвшрүүлэхийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын Шинжлэх Ухааны Академийн гишүүн]] [[Ангилал:БНМАУ-ын Ардын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Монгол Ардын Намын гишүүн]] ekhuq8iyeep7j6t93jzr4nqegxi3vm9 Сүүлчийн эзэн хаан (кино) 0 136010 855814 788640 2026-05-07T11:51:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 855814 wikitext text/x-wiki '''Сүүлчийн эзэн хаан''' ([[Англи хэл|англи]]. ''The Last Emperor,'' [[Итали хэл|итали.]] ''L'ultimo imperatore'') - Италийн найруулагч [[Бернардо Бертолуччи|Бернардо Бертолуччигийн]] [[1987 он|1987 онд]] бүтээгдсэн намтарчилсан уран сайхны кино юм. Уг киноны зохиолыг [[Манж Чин улс|Манж Чин улсын]] сүүлчийн эзэн хаан асан [[Пү И|'''Пу И''']] -гийн 1964 онд бичсэн намтраас сэдэвлэн бүтээжээ. Продюсераар [[Жереми Томас]] ажиллсан байна. Гол дүрийг хятад гаралтай америкийн жүжигчин [[Жон Лоүн]] ([[Англи хэл|англи]]. ''John «Johnny» Lone'', [[Хятад хэл|хятад]]. 尊龍) бүтээсэн бөгөөд киноны зөвлөхүүдийн нэг нь сүүлчийн эзэн хааны бага дүү [[Пу Жиэ]] байсан юм. Энэ нь [[Хятад|БНХАУ]]-ын эрх баригчдын Бээжингийн [[Хориотой хот|Хориотой хотод]] зураг авалт хийх зөвшөөрөл авсан анхны барууны уран сайхны кино юм. == Шагнал == Энэ кино 9 [[Оскарын шагнал]] авсан байна. Үүнд: "Шилдэг кино" ([[Жереми Томас]]), "Шилдэг найруулагч" ([[Бернардо Бертолуччи]]), "Шилдэг зохицсон кино зохиол" (Бернардо Бертолуччи, Марк Пеплоу), Шилдэг онцгой хөгжмийн зохиол (Рюичи Сакамото, Дэвид Бирн, Цун Су), Шилдэг зураглаач (Витторио Стораро), Шилдэг эвлүүлэгч (Габриелла Кристиани), Шилдэг бүтээлийн дизайн, тайзны дизайн (Фердинандо Скарфиотти, Бруно Чезари, Освальдо Десидери), Шилдэг хувцасны загвар (Жеймс Ачесон), Шилдэг дуу бичлэг (Билл Роу, Иван Шаррок). == Агууллага == Киноны үйл явдлыг намтарчилсан хоёр хэсэгт хуваасан юм. Энэхүү кинонд [[Чин улс|Чин улсын]] эзэн хаан асан [[Пү И|'''Пу И''']]-гийн нялх балчир насандаа хаан ширээнд суухаас эхлээд 1945 онд Зөвлөлтийн цэргүүдэд олзлогдож улмаар Хятадын Коммунист Намын шоронд хоригдож, улс төрийн нөхөн сэргээлт хүртэлх амьдралыг харуулдаг. == Зураг авалт == [[Бернардо Бертолуччи]] уг киног Хятадын засгийн газарт хоёр боломжит төслийн нэг болгон санал болгосон бөгөөд нөгөө нь Андре Малрогийн "La Condition humaine" ("Хүний хувь тавилан") киноны хувилбар байв. Хятадууд "Сүүлчийн эзэн хаан" киног илүүд үзсэн. Продюсер [[Жереми Томас]] өөрийн бие даасан бүтээлийнхээ 25 сая долларын төсвийг ганцаараа босгож чадсан. Нэгэн үе тэрээр санхүүжүүлэгчдийг утасны лавлахаас хайж байжээ. Бертолуччид өмнө нь барууны кинонд хэзээ ч ашиглахаар нээгээгүй [[Хориотой хот|Хориотой хотод]] зураг авалт хийх бүрэн эрхийг Хятадын эрх баригчид анх олгосон байна. Киноны эхний 90 минутад Хориотой хотод авсан зургаа ашигласан юм. Киноны зураг авалтад 19 мянган хүн шаардлагатай байсан учраас [[Ардын Чөлөөлөх Арми|Хятадын Ардын чөлөөлөх армийн]] цэргүүдийг татан оролцуулсан байна. == Киноны борлуулат == "Сүүлчийн эзэн хаан" кино Италид 19 кино театрт нэгэн зэрэг нээлтээ хийж, эхний долоо хоногтоо 265,000 долларын орлого олсон. Хоёр дахь долоо хоногтоо 65 кино театр, гурав дахь долоо хоногтоо 93 кино театрт нээлтээ хийж, амралтын өдрүүдийн орлогоо 763,000 доллар болгож, эхний 16 хоногтоо 2 сая долларын орлого олсон байна. Италид нээлтээ хийснээс хойш зургаан хоногийн дараа Германд нээлтээ хийж, эхний долоо хоногтоо 50 кино театраас 473,000 доллар, эхний 10 хоногтоо 1.1 сая долларын орлого олсон. АНУ-ын кино театруудад ер бусын амжилт үзүүлсэн. 12 дахь долоо хоногтоо л амралтын өдрүүдийн шилдэг 10 киноны жагсаалтад ороогүй бөгөөд өмнөх долоо хоногоос орлогоо 168%-иар, кино театрын тоогоо гурав дахин нэмэгдүүлснээр 7-р байранд орсон (энэ нь Шилдэг киноны Оскарын шагналд нэр дэвшихээс өмнөх амралтын өдрүүд байсан). == Дүрүүдэд == * [[Жон Лоүн]] -[[Пү И|Пу И]]-гийн дүрд (насанд хүрсэн) * Ричард Ву Пу И-гийн дүрд (3 настай) * Тийгер Цоу Пу И-гийн дүрд (8 настай) * Ву Тао Пу И-гийн дүрд (15 настай) * Жоан Чен- Ванрунгийн дүрд * Питер О'Тул Реджиналд Жонстоны дүрд * Ин Руочэнг -Хорих ангийн захирагч Жин Юаны дүрд * Виктор Вонг -Чен Баоченийн дүрд * Деннис Дун -Том Лигийн дүрд * Рюичи Сакамото -Масахико Амакасугийн дүрд * Мэгги Хан -Дорнын эрдэнэсийн дүрд (Ёшико Кавашима) * Рик Янг -зуслангийн байцаагчийн дүрд * Венсюгийн дүрд Вивиан Ву * Кэри-Хироюки- Тагава Чангийн дүрд * Жэйд Го -Ар Могийн дүрд * Фумихико Икеда -хурандаа Ёшиокагийн дүрд * Фан Гуан -Пу И-гийн дүү Пу Жиегийн дүрд (насанд хүрсэн) * Хенри Ки Пу Жиегийн дүрд (7 настай) * Алвин Райли III -Пу Жиегийн дүрд (14 настай) * Лиза Лу -Хатан хааны дүрд Цыши * Басил Пао -Пу Игийн аав хунтайж Чунын дүрд. * Дун Лян Пу Игийн ээж хатагтай Чунын дүрд. * Хенри О -Лорд Чемберлений дүрд ba4l2v0vb9ne0q8hpwhn2b1fwfw1mbr Deep Purple 0 138561 855781 831854 2026-05-06T19:36:25Z Niegodzisie 57491 855781 wikitext text/x-wiki [[Файл:Deep Purple (1971).JPG|thumb|381x381px|Deep Purple хамтлаг, 1971 он]] '''Deep Purple''' ([[Монгол хэл|монгол]]: Гүн нил ягаан) нь 1968 оны 2-р сард Английн Хертфорд хотод байгуулагдсан Британийн рок хамтлаг бөгөөд 1970-аад оны хамгийн алдартай, нөлөө бүхий [[хард рок]] хамтлагуудын нэг гэж тооцогддог. Хөгжим шүүмжлэгчид Deep Purple хамтлагийг хард рокийг үндэслэгчдийн нэг гэж үздэг бөгөөд тэдний хөгжилд оруулсан хувь нэмрийг өндрөөр үнэлдэг юм. 2020 онд Британийн сонгодог рок хөгжмийн "Classic Rock" сэтгүүл тус хамтлагийг "Бүх цаг үеийн хамгийн шилдэг 50 рок хамтлаг"-ийн жагсаалтад оруулсан. Deep Purple хамтлагийн "сонгодог" хамтлагийн хөгжимчдийг (ялангуяа гитарчин Ричи буюу [[Ричард Блэкмор]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Richard Hugh "Ritchie" Blackmore)'' даралтат хөгжимчин [[Жон Лорд|Жон]] [[Жон Лорд|Дуглас Лорд]] ([[Англи хэл|англи]]. ''John Douglas Lord''), бөмбөрчин [[Иан Пейс]] ([[Англи хэл|англи]]. ''Ian Anderson Paice'') нарыг шүүмжлэгчид гарамгай хөгжимчид гэж үздэг. Тэдний цомог дэлхий даяар 100 сая гаруй хувь борлогдсон. 2016 онд тус хамтлаг Рок-н-Роллын алдрын танхимд багтсан байна. == Бүрэлдэхүүн == 60 гаруй жилийн түүхэнд хамтлагийн бүрэлдэхүүн хэд хэдэн удаа өөрчлөгдсөн, 14 хүн өөр өөр цаг үед хамтлагт тоглосон. Бөмбөрчин Иан Пэйс бол Deep Purple хамтлагийн бүх бүрэлдэхүүнд тоглож байсан цорын ганц хөгжимчин юм. === Одоогийн бүрэлдэхүүн === * [[Иан Пэйс]] - бөмбөр, ритм хөгжим (1968-1976, 1984 оноос хойш) * Рожер Гловер – басс гитар, мөн даралтат гоцлол хөгжим (1969–1973, 1984 оноос хойш) * Иан Гиллан - гоцлол, гармон, ритм хөгжим (1969-1973, 1984-1989, 1992 оноос хойш) * Дон Эйри – даралтат хөгжим (2001–2002 концеотын гишүүн; 2002 оноос хойш) * Саймон Макбрайд - гитар, арын хоолой (2022 оноос хойш; концертын гишүүн 2022) === Хуучин гишүүд === * [[Жон Лорд]] – даралтат хөгжим, арын хоолой, утсан хөгжмийн найруулга (1968–1976, 1984–2002; 2012 онд нас барсан) * [[Ричард Блэкмор|Ричард буюу Ричи Блэкмор]] - гитар (1968-1975, 1984-1993) * Ник Симпэр – басс гитар, арын хоолой (1968–1969) * Род Эванс - гоцлол дуучин (1968-1969) * Гленн Хьюз - басс гитар, арын болон хамтран гоцлол дуучин (1973–1976) * Дэвид Ковердейл – гол болон арын хоолой (1973–1976) * Томми Болин – гитар, арын болон хааяа гоцлол хоолой, басс гитар (1975–1976; 1976 онд нас барсан) * Жо Линн Тёрнер - гоцлол дуучин (1989-1992) * Стив Морз - гитар (1994-2022) == Дискууд == * 1968- ''Shades of Deep Purple'' * 1968- ''The Book of Taliesyn'' * 1969- ''Deep Purple'' * 1969- ''Concerto for Group and Orchestra'' * 1970- ''Deep Purple in Rock'' * 1971- ''Fireball'' * 1972- ''Machine Head'' * 1972- ''Made in Japan'' * 1973- ''Who Do We Think We Are'' * 1974- ''Burn'' * 1974- ''Stormbringer'' * 1975- ''Come Taste the Band'' * 1976- ''Made in Europe'' * 1977- ''Last Concert in Japan'' * 1984- ''Perfect Strangers'' * 1987- ''The House of Blue Light'' * 1988- ''Nobody's Perfect'' * 1990- ''Slaves & Masters'' * 1993- ''The Battle Rages On'' * 1994- ''Come Hell or High Water'' * 1995- ''King Biscuit Flower Hour Presents: Deep Purple in Concert'' * 1996- ''Purpendicular'' * 1997- ''Live at the Olympia '96'' * 1998- ''Abandon'' * 1999- ''Total Abandon'' * 2000- ''In Concert with the London Symphony Orchestra'' * 2001- ''Live at the Rotterdam Ahoy'' * 2003- ''Bananas'' * 2005- ''Rapture of the Deep'' * 2007- ''They All Came Down to Montreux'' * 2013- ''Now What?!'' * 2017- ''Infinite'' * 2020- ''Whoosh!'' * 2021- ''Turning to Crime'' * 2024- ''=1'' * 2026- ''SPLAT!'' [[Ангилал:1967 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:Хард рок хамтлаг]] [[Ангилал:Метал хамтлаг]] [[Ангилал:Прогрессив рок хамтлаг]] [[Ангилал:Психоделик рок хамтлаг]] fetaylcdvmoqol3zccn6zzhlcp03q1f Хатан хаан доктор Ума Дар Сингх 0 139592 855766 815565 2026-05-06T12:26:19Z ~2026-27445-48 104389 Updated 855766 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Хатан хаан доктор Ума Дар Сингх|birth_date={{Birth date and age|1965|9|21}}|birth_place=Колката, Баруун Бенгал, Энэтхэг|occupation=Философич, Академич|nationality=Энэтхэг|honorific_prefix=[[Хатан хаан]]|child=Хунтайж Винайак Сингх Оберой|image=File:Uma Dhar 1990.jpg}} '''[[Хатан хаан]] доктор Ума Дар Сингх W.B.C.S.C., B.P.S.C., N.E.T., J.R.F., Ph.D.''' нь энэтхэгийн сэтгэл судлалын философич бөгөөд Видиасагар Их Сургуульд профессор, Жадавпур Их Сургуулийн Танин Мэдэхүйн Ухааны Сургуулийн зочин багш байсан.<ref>{{Cite web |title=Uma Dhar (Jadavpur University) - PhilPeople |url=https://philpeople.org/profiles/uma-dhar |access-date=2025-04-17 |website=philpeople.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Integral Yoga - How Yoga Changes Human Physiology according to Sri Aurobindo - “Integral Yoga” - The - Studocu |url=https://www.studocu.com/in/document/jadavpur-university/history-of-western-philosophy/integral-yoga-how-yoga-changes-human-physiology-according-to-sri-aurobindo/37520748 |access-date=2025-04-17 |website=www.studocu.com |language=en-in}}</ref> Тэрээр Энэтхэгийн Философийн Судалгааны Зөвлөлөөс хоёр удаагийн ерөнхий тэтгэлгийг хүртсэн.<ref name=":0">{{Cite web |last=Yumpu.com |title=selection of icpr general &amp; junior research fellowship 2013-14 |url=https://www.yumpu.com/en/document/view/33588608/selection-of-icpr-general-junior-research-fellowship-2013-14 |access-date=2025-04-17 |website=yumpu.com |language=en}}</ref> Мөн тэрээр "Энэтхэгийн Уламжлалт Шинжлэх Ухаан, Технологийн Хоёрдугаар Их Хурал"-д төлөөлөгчөөр оролцож, Жадавпур Их Сургуульд болсон "Шри Ауробиндо Боловсрол Соёлын Хувьд Оруулсан Хувь Нэмэр"-ийн Үндэсний Семинарт оролцож байжээ. == Боловсрол == Дар Видиасагар Их Сургуульд философийн профессорын албан тушаалд шалгалт, ярилцлагад тэнцсэнээр томилогдсон. Гэсэн ч тэрээр докторын судалгаагаа үргэлжлүүлсээр байв. Тэрээр Бихар мужийн нийтийн үйлчилгээний шалгалтыг давж, профессорын албан тушаалд томилогдсон боловч докторын ажлаа үргэлжлүүлэхийн тулд татгалзсан. Дар нь Жадавпур Их Сургуульд философийн докторын зэрэг хамгаалсан бөгөөд NET/JRF шалгалтыг давсан. Тэрээр докторын ажлаа доктор Амита Чаттержигийн удирдлаган дор гүйцэтгэсэн бөгөөд тэрээр Пресидэнси Их Сургуулийн анхны ерөнхийлөгч байсан. Энэтхэгийн Философийн Судалгааны Зөвлөлөөс 2003 болон 2013 онд хоёр удаа ерөнхий тэтгэлэг хүртсэн.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Mind and Cognition- An Interdisciplinary Sharing,Essays in Honour of A |url=https://www.motilalbanarsidass.com/products/mind-and-cognition-an-interdisciplinary-sharing-essays-in-honour-of-amita-chatterjee-in-2-vol-set |access-date=2025-04-17 |website=Motilal Banarsidass |language=en}}</ref> Тэрээр 2014 оны ICPR судлаачдын уулзалтад “Энэрэлийн Бясалгал” нэртэй судалгааны илтгэлээ танилцуулсан. Мөн Энэтхэгийн Философийн Судалгааны Зөвлөлийн (JICPR) насан туршийн гишүүн.<ref>Annual Report and Accounts- Indian Council of Philosophical research- https://icpr.in/wp-content/uploads/2024/01/2014-15-ICPR-final.pdf</ref> == Намтар == Дар 1965 оны 9-р сарын 21-нд Хатхкола язгууртны гэр бүлд төрсөн. Тэрээр Кашмир-Бенгал гаралтай язгууртны удамтай. Түүний элэнц эмээ Хатхколагийн хаан Шивнараян Басугийн дөрөвдүгээр охин байсан. Тэрээр Энэтхэгийн нэр хүндтэй хүмүүс болох хунтайж хуульч Нрипендра Нат Сиркар зэрэг удамтай. Тэрээр хунтайж Такур Винайак Сингх Оберойн эх бөгөөд НДА-ийн гишүүн, Догра-Суряванши Ражпут язгууртны удам болох Такур Ражив Сингхийн хоёр дахь эхнэр юм. == Эшлэл == <references /> lf5ulkalfp1m7xmc3aiaabi4phezhdm Т.Шевченкогийн нэрэмжит Украины Үндэсний дуурь бүжгийн эрдмийн театр 0 146287 855807 855668 2026-05-07T10:44:46Z Avirmed Batsaikhan 53733 855807 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kiev Opera House 2012 01.JPG|thumb|394x394px|Украины Үндэсний дуурь бүжгийн эрдмийн театр]] '''Т.Шевченкогийн нэрэмжит Украины Үндэсний дуурь бүжгийн эрдмийн театр''' ({{lang-uk|Національний академічний театр опери та балету України імені Тараса Шевченка}}''Національний академічний театр опери та балету України імені Тараса Шевченка'') - [[Украин|Украины]] хамгийн том хөгжмийн театр. [[Файл:Національна опера зала та люстра.JPG|thumb]] Архитектор Виктор Шрөтерийн зураг төслөөр 1901 онд баригдсан уг театр [[Киев]] хотын төвд байрладаг байна. ==== Театрын хөгжмийн ерөнхий удирдаачид: ==== * 1925—1929 — Александр Орлов * 1934—1936 — Арий Пазовский * 1936—1939 — Владимир Дранишников * 1941—1944 — Николай Покровский * 1944—1949 — Самул Столерман * 1950—1954 — Владимир Пирадов * 1954—1961 — Александр Климов * 1961—1967 — Константин Симеонов * 1967—1973 — Стефан Турчак * 1975―1976 — Константин Симеонов * 1977—1988 — Стефан Турчак * 1989—2011 — Владимир Кожухарь * 2013 оноос — Николай Дядюра === Гоцлол дуучид: === * Азрикан, Арнольд Григорьевич (1906—1976) — драмын тенор * Астафьева, Вера Леонидовна (1867—1927) — драмын сопрано * Белинник, Пётр Сергеевич (1906—1998) — уянгын тенор * Борищенко, Виктор Петрович (1914—1996) — тенор * Ворвулев, Николай Дмитриевич (1917—1967) — баритон * Гайдай, Зоя Михайловна (1902—1965) — сопрано * Гмыря, Борис Романович (1903—1969) — бас * Гнатюк, Дмитрий Михайлович (1925—2016) — баритон * Гончаренко, Нина Ивановна (1919—1998) — меццо-сопрано * Гришко, Михаил Степанович (1901—1973) — драмын баритон * Гужова, Вера Никитична (1898—1974) — сопрано * Гуляев, Юрий Александрович (1930—1986) — уянгын баритон * Донец, Михаил Иванович (1883—1941) — бас * Донец-Тессейр, Мария Эдуардовна (1889—1974) — колоратур сопрано * Жила, Александра Петровна (1924—1978) — сопрано * Захарченко, Наталья Иосифовна (1907—1992) — сопрано * Ищенко, Андрей Венедиктович (1937—2005) — уянгын тенор * Кикоть, Андрей Иванович (1929—1975) — бас * Кипоренко-Доманский, Юрий Степанович (1888—1955) — драмын тенор * Коган, Семён Яковлевич (1915—1979) — тенор * Козак, Сергей Давыдович (1921—1993) — баритон * Козерацкий, Василий Феодосьевич (1905/06-1982) — драмын тенор * Кондратюк, Николай Кондратьевич (1931—2006) — баритон * Кочерга, Анатолий Иванович (р. 1947) — бас * Красуля, Георгий Андреевич (1929—1996) — бас * Куприенко, Александр Гаврилович (1925—1983) — тенор * Курин, Виктор Николаевич (1934—2005) — баритон * Лаптев, Константин Николаевич (1904—1990) — баритон * Лобанова, Лилия Даниловна (1922—1992)- драмын сопрано * Литвиненко-Вольгемут, Мария Ивановна (1892—1966) — драмын сопрано * Лупалов, Вячеслав Иванович (р. 1946) — баритон * Любимова, Вера Михайловна (р. 1925) — драмын сопрано * Матвеев, Владимир Иванович (1920—1983) — бас * Микиша, Михаил Венедиктович (1885—1971)- драмын тенор * Минаев, Кузьма Афанасьевич (1895—1950) — баритон * Мирошниченко, Евгения Семёновна (1931—2009) — колоратур сопрано * Мокренко, Анатолий Юрьевич (р.1933) — баритон * Новоспасская, Надежда Константиновна (1877—1962) — драмын сопрано * Огневой, Константин Дмитриевич (1926—1999) — тенор * Пазыч, Василий Иларионович (1925—1997) — бас * Паторжинский, Иван Сергеевич (1896—1960) — бас * Петрусенко, Оксана Андреевна (1900—1940) — драмын сопрано * Пономаренко, Таисия Васильевна (1925—2002) — сопрано * Пузин, Борис Николаевич (1915—1993)- баритон * Радченко, Клавдия Павловна (1929—1997) — сопрано * Роменский, Михаил Дамианович (1887—1971) — бас * Ропская, Александра Дмитриевна (1897—1957) — меццо-сопрано * Руденко, Бэла Андреевна (р. 1933) — колоратур сопрано * Руденко, Лариса Архиповна (1918—1981) — меццо-сопрано * Соловьяненко, Анатолий Борисович (1932—1999) — драмын тенор * Станиславова, Александра Ефимовна (1900—1985) — драмын сопрано * Тимохин, Владимир Ильич (1929—1999) — драмын тенор * Томм, Элеонора Николаевна (1915—1988)- меццо-сопрано (контральто) * Третьяк, Василий Яковлевич (1926—1989) — драмын тенор * Туфтина, Галина Афанасьевна (1933—2007) — меццо-сопрано * Ульяницкая, Ксения Евсеевна (1900—1983) — уянгын сопрано * Фокин, Николай Сергеевич (1912—1990) — уянгын тенор * Христич, Зоя Петровна (1932—2016) — уянгын сопрано * Ципола, Гизелла Альбертовна (р. 1944) — драмын сопрано * Чавдар, Елизавета Ивановна (1925—1989) — колоратур сопрано * Частий, Николай Андреевич (1905—1962) — бас * Чкония, Ламара Григорьевна (р. 1930) — колоратур сопрано * Шевченко, Михаил Иванович (1923—1993) — уянгын баритон * Шолина, Галина Семеновна (1918—2006) — уянгын сопрано * Шопша, Николай Сергеевич (1947—2006) — бас * Шостак, Николай Григорьевич (1907—1973) — баритон == Театрын урын сан == === Үндэсний бүтээлүүд === * [[Николай Лысенко|Николай Лысенкогийн]] "Тарас Бульба", "Наталька Полтавка" дуурь, Семён Гулак-Артемовскийн "Дунай мөрний цаана байгаа Запорож казак", Г.Майбородагийн "Ярослав мэргэн", Мирослав Скорикийн "Мосе" дуурь. * Михаил Скорульскийн "Ойн дуу", А.Костины "Бяцхан лусын дагина", Евгений Станковичийн "Зул сарын өмнөх шөнө", "Борисфений эзэн", Ю.Шевченкогийн "Буратино ба ид шидийн хийл", М.Чембержийн "Даниела" балетууд. === Оросын сонгодог бүтээлүүд === * [[Пётр Чайковский|Пётр Чайковскийн]] "[[Гилбэрийн хатан (дуурь)|Гилбэрийн хатан]]", "[[Евгений Онегин (дуурь)|Евгений Онегин]]", "Иоланта" дуурь. * Бородины "Игорь Ван", [[Модест Мусоргский|Модест Мусоргскийн]] "Борис Годунов", [[Николай Римский-Корсаков|Николай Римский-Корсаковын]] "Царын бэр", [[Сергей Рахманинов|Сергей Рахманиновын]] "Алеко" дуурь. * Пётр Чайковскийн “[[Хунт нуур]]”, “Нойрсож буй гоо бүсгүй”, “[[Щелкунчик (балет)|Цөмөөхэй]]” балетууд. * [[Людвиг Минкус|Людвиг Минкусын]] "Ла Баядере", "[[Дон Кихот|Кихот]] [[Дон Кихот|ноён]]" балет, "Пакита" балетын Гран Пас, [[Александр Глазунов|Александр Глазуновын]] "Раймонда", Римский-Корсаковын "Шехеразада" === Италийн дуурь === * [[Жузеппе Верди|Жузеппе Вердийн]] дуурь: "[[Макбет (дуурь)|Макбет]]", "[[Риголетто (дуурь)|Риголетто]]", "[[Травиата]]", "Масктай бөмбөг", "[[Аида]]" * [[Жакомо Пуччини|Ж.Пуччинигийн]] дуурь: "Манон Леско", "Ла Богем", "[[Тоска]]", "Мадам эрвээхэй" (Чио-сио-сан), "[[Турандот]]" * [[Жоаккино Россини|Жоакинно Россинигийн]] дуурь: "[[Севилийн үсчин (зохиол)|Севилийн үсчин]]", "[[Үнсгэлжин (дуурь)|Үнсгэлжин]]" * [[Гаэтано Доницетти|Гаэтано Доницеттигийн]] "Люсиа ди Ламмермур", "Лелисир д'амор" дуурь, [[Винченцо Беллини|Винченцо Беллинигийн]] "Норма", А.Понкиеллигийн "Ла Жоконда", [[Пьетро Масканьи|Пьетро Масканьигийн]] "Улс орны амар амгалан" === 20-р зууны хөгжмийн зохиолчид === * [[Сергей Прокофьев|Сергей Прокофьевын]] "Гурван жүржийн хайр" дуурь * Сергей Прокофьевын "Ромео ба Жульетта", "Үнсгэлжин" балетууд, М. Теодоракисын "Грек Зорба", [[Арам Хачатурян|А. Хачатуряны]] "Спартак", К. Хачатуряны "Чиполлино", А. Меликовын "Хайрын домог", Б. Павловскийн "Цасан цагаан ба долоон одой", Ж. Бизе, Р. Щедриний "Кармен сюита", М. Равелийн хөгжимд "Болеро". c9rrtggqesvxrl6ko9f3srjb288wqwm Иван Франкогийн нэрэмжит Үндэсний драмын эрдмийн театр 0 146288 855806 855670 2026-05-07T10:41:43Z Avirmed Batsaikhan 53733 855806 wikitext text/x-wiki [[Файл:Драматичний театр імені Івана Франка.JPG|thumb|391x391px|И.Франкогийн нэрэмжит Үндэсний драмын эрдмийн театр]] '''Иван Франкогийн нэрэмжит Үндэсний драмын эрдмийн театр''' ([[Украин хэл|украин.]] ''Національний академічний драматичний театр імені Івана Франка'') — Украины нийслэл [[Киев]] хотын Иван Франкогийн талбай № 3 хаягаар оршдог театр. 1898 онд Николайгийн талбай дахь театрын барилгыг архитектор Эдуард Брадтман, Г.П.Шлейфер нарын зургаар барьсан байна. Театрын танхимыг Рококо хэв загвараар чимэглэсэн. 1919 онд Соловцовын театрыг үндэсний болгож, В.И.Лениний нэрэмжит Зөвлөлт Украины Хоёрдугаар театр болгон өөрчилсөн. 1926 онд театрт [[Иван Франко|Иван Франкогийн]] театрын хамтлагийн байнгын байр болжээ. Иван Франкогийн нэрэмжит театрын хамтлагийн түүх 1920 оны 1-р сарын 28-нд Украины нэрт театрын зүтгэлтэн Юра Гнат [[Винница]] хотод "Нүгэл" жүжгийг тавьсан өдрөөс эхэлдэг. 1923 онд гурван жилийн аялан тоглолтын дараа театрыг тухайн үеийн Зөвлөлт Украины нийслэл байсан [[Харьков]] хотод урьсан. 1926 оны зун Иван Франкогийн театрыг засгийн газрын шийдвэрээр Киев хот руу шилжүүлсэн. 1940 онд театр нь Академик театрын цолыг авсан. Аугаа их Эх орны дайны үеэр театр нь нүүлгэн шилжүүлэлтээр - [[Семипалатинск]], [[Ташкент]] хотод үйл ажиллагаагаа явуулж байжээ. Амралтын өдрүүдээр ажиллаж, театр нь батлан ​​​​хамгаалах санд хандив өргөх зорилгоор концерт зохион байгуулдаг байв. Театрын ажилтнууд хувийн хандиваараа улсын батлан ​​​​хамгаалах санд 230,000 рубль хандивлажээ. 1994 оны 10-р сарын 11-ний өдөр Украины Ерөнхийлөгчийн зарлигаар тус театрт Үндэсний театрын статус олгосон. 2012 оны 3-р сарын 19-нд [[Сергей Данченко|Сергей Данченкогийн]] нэрэмжит Танхимын тайз нээгдсэн. == Театрын уран сайхны удирдагч нар == * 1920—1966 — Гнат Юра * 1934—1945 — Кошевский, Константин Петрович * 1970—1978 — Сергей Смеян * 1978—2001 — Сергей Данченко * 2001—2012 — Богдан Ступка * 2012—2017 — Станислав Моисеев * 2017—2024 — Михаил Захаревич * 2024 оноос — Евгений Нищук == Гол урын сан == * 1920 — В.Вынниченкогийн "Нүгэл" жүжиг; [[Гнат Юра|Гнат Юрагийн]] найруулга. Театрын Винница дахь анхны тоглолт. * 1926 — [[Николай Гоголь|Николай Гоголийн]] "Вий". Хуучин Соловцовын театрын (Киев) тайзан дээр анхны тоглолт. * 1934 — [[Александр Корнейчук|Александр Корнейчукийн]] "Платон Кречет" жүжиг; К.Кошевскийгийн найруулга * 1940 — А.Корнейчукийн "Украины тал нутагт" жүжиг; Г.Юрагийн найруулга * 1942 — Т.Шевченкогийн "Назар Стодоля" жүжиг; А.Бухмагийн найруулга. Дайн болон нүүлгэн шилжүүлэлтийн үеэр Семипалатинскийн театрт уг жүжгийн анхны тайз. * 1942 — И.Котляревскийн "Наталька-Полтавка" жүжиг; А.Бухмагийн найруулга. Дайн болон нүүлгэн шилжүүлэлтийн үеэр Семипалатинскийн тайз. * 1946 — [[Антон Павлович Чехов|Антон Чеховын]] "[[Интоорын цэцэрлэг (жүжиг)|Интоорын цэцэрлэг" жүжиг]]; К. Хохловын найруулга * 1961 — А. Коломиецын "Фараонууд"; И. Казнадийгийн найруулга. Жүжгийг 2000 удаа дүүрэн танхимд тоглосон. * 1965 — Софоклын "Антигона"; Д. Алексидзегийн найруулга * 1978 — В. Шекспирийн "[[Макбет (жүжиг)|Макбет]]"; С. Смеяны найруулга * 1979 — [[Иван Франко|Иван Франкогийн]] "Хулгайлагдсан аз жаргал"; Сергей Данченкогийн найруулга * 1989 — Г. Горины "Тевье-Тевель"; С. Данченко, Д. Чирипюкийн найруулга * 1999 — Я. Хашекийн "Швейк цэрэг"; Мирослав Гринишин, А. Жолдак-Тобилевичийн найруулга * 1999 — Г. Горины "IV хаан"; А. Хостикоевын найруулга * 2003 — Софоклын "Эдип хаан"; найруулагч Роберт Стуруа * 2004 — [[Фёдор Достоевский|Ф. Достоевскийн]] "Ах дүү Карамазовууд"; найруулагч Ю. Одинокийн * 2007 — И. Нечуй-Левицкийн "Кайдашевын гэр бүл"; найруулагч П. Ильченко * 2007 — Ирена Ковалийн "Арслан ба арслан эмэгчин"; найруулагч Станислав Моисеев * 2010 — Н. Казантзакисын "Грек Зорба"; найруулагч В. Малахов * 2014 — [[Лев Толстой|Лев Толстойн]] [["Амьд цогцос" жүжиг|"Амьд цогцос"]] [["Амьд цогцос" жүжиг|жүжиг]]; найруулагч Роман Маркхолия * 2021 — [[Хенрик Ибсен|Хенрик Ибсений]] "Пеер Гюнт", найруулагч Иван Урывский 6nsju0vfv6tvhbtr194rv875jx0qqic Варта гол 0 146292 855805 855691 2026-05-07T10:39:43Z Avirmed Batsaikhan 53733 855805 wikitext text/x-wiki [[Файл:Wartakw.jpg|thumb]] '''Ва́рта''' '''гол''' ([[Польш хэл|польш.]] ''Warta'') — [[Польш]] дахь гол бөгөөд [[Одер мөрөн|Одер мөрний]] баруун салаа юм. Голын урт нь — 808 км, ус хураах талбай нь — 53,7 мянган. км². Жилийн дундаж усны зарцуулалт — 215 м³/с. Энэ гол нь Бага Польшийн өндөрлөгөөс эх авч, Краков-Ченстоховагийн өндөрлөг газрыг гаталж, дараа нь Их Польшийн нам дор газраар урсдаг. Мөсөн бүрхүүл нь жигд бус байдаг. 350 км-ийн турш завиар зохицуулагддаг. [[Познань]] хүртэл усан онгоцоор явах боломжтой. lcdzx0jwxanb0lye5610okkqzzjx4jb Режеп Тайип Эрдоан 0 146298 855785 2026-05-06T22:30:03Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Режеп Тайип Эрдоан]] to [[Режеп Тайип Эрдоган]] 855785 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Режеп Тайип Эрдоган]] 0dhn9p3vsqso64gnb4abtz8mtb16jmc Мустафа Кемал Ататүрк 0 146299 855787 2026-05-06T22:32:28Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Мустафа Кемал Ататүрк]] to [[Мустафа Кемал Ататюрк]] 855787 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Мустафа Кемал Ататюрк]] pifludujbuwzqp8rbiz1n9wkwrb05w5 855798 855787 2026-05-07T00:46:57Z Xqbot 3213 исправление двойного перенаправления на [[Мустафа Кемал Ататурк]] 855798 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Мустафа Кемал Ататурк]] rulgw28nx8n48r4g5ld0ac4vl76ym2l Хэлэлцүүлэг:Мустафа Кемал Ататүрк 1 146300 855789 2026-05-06T22:32:28Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Хэлэлцүүлэг:Мустафа Кемал Ататүрк]] to [[Хэлэлцүүлэг:Мустафа Кемал Ататюрк]] 855789 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэлэлцүүлэг:Мустафа Кемал Ататюрк]] o70b4kfb9m0fgxlvya9dn4iojwr0fdn 855797 855789 2026-05-07T00:46:52Z Xqbot 3213 исправление двойного перенаправления на [[Хэлэлцүүлэг:Мустафа Кемал Ататурк]] 855797 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэлэлцүүлэг:Мустафа Кемал Ататурк]] h7f6p05bdstq82guunin7d9tw87c8ls Ерөнхийлөгчийн систем 0 146301 855790 2026-05-06T23:23:03Z Enkhsaihan2005 64429 [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем]] руу чиглүүлэгдлээ 855790 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Ерөнхийлөгчийн засаглалын систем]] 7kl1b3xdto3yshjfpnf8o7keb069nno Парламентын систем 0 146302 855791 2026-05-06T23:23:18Z Enkhsaihan2005 64429 [[Парламентын засаглалын систем]] руу чиглүүлэгдлээ 855791 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Парламентын засаглалын систем]] j4cscyt4nlg4ynql7o4398nwa9p6oek Мустафа Кемал Ататюрк 0 146303 855793 2026-05-06T23:37:43Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Мустафа Кемал Ататюрк]] to [[Мустафа Кемал Ататурк]] 855793 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Мустафа Кемал Ататурк]] rulgw28nx8n48r4g5ld0ac4vl76ym2l Хэлэлцүүлэг:Мустафа Кемал Ататюрк 1 146304 855795 2026-05-06T23:37:43Z Enkhsaihan2005 64429 Enkhsaihan2005 moved page [[Хэлэлцүүлэг:Мустафа Кемал Ататюрк]] to [[Хэлэлцүүлэг:Мустафа Кемал Ататурк]] 855795 wikitext text/x-wiki #ЧИГЛҮҮЛЭГ [[Хэлэлцүүлэг:Мустафа Кемал Ататурк]] h7f6p05bdstq82guunin7d9tw87c8ls Хэлэлцүүлэг:Ням-Осорын Цүлтэм 1 146305 855804 2026-05-07T09:17:09Z Tugch 94724 /* Төрсөн газар */ шинэ хэсэг 855804 wikitext text/x-wiki == Төрсөн газар == Тариатын Мөрөн багийн Хүрэмийн аманд төрсөн талаар Б.Мижиддорж гээд хүн ярьсан байна. [[Хэрэглэгч:Tugch|Tugch]] ([[Хэрэглэгчийн яриа:Tugch|яриа]]) 09:17, 7 Тавдугаар сар 2026 (UTC) a0ooq34wao3p7eqr9hqxbseddmyfjtx Жон Лоүн 0 146306 855809 2026-05-07T11:05:56Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "Жон (Жонни) Лоүн (англи. John «Johnny» Lone, хятад. 尊龍), төрөхдөө Ын Кхуок Лён (хятад. 吳國良; 1952 оны 9-р сарын 13-нд Хонконгд төрсөн) — хятад гаралтай америкийн жүжигчин." 855809 wikitext text/x-wiki Жон (Жонни) Лоүн (англи. John «Johnny» Lone, хятад. 尊龍), төрөхдөө Ын Кхуок Лён (хятад. 吳國良; 1952 оны 9-р сарын 13-нд Хонконгд төрсөн) — хятад гаралтай америкийн жүжигчин. j5i8qr6fnt9grij5conoylf7xk4tfc0 855812 855809 2026-05-07T11:20:22Z Avirmed Batsaikhan 53733 855812 wikitext text/x-wiki [[Файл:JOHNLONE1984SF.jpg|thumb]] '''Жон''' (Жонни) '''Лоүн''' ([[Англи хэл|англи.]] ''John «Johnny» Lone'', [[Хятад хэл|хятад]]. 尊龍), төрөхдөө Ын Кхуок Лён нэртэй байсан ([[Хятад хэл|хятад]]. 吳國良; 1952 оны 10-р сарын 13-нд [[Хонконг|Хонконгд]] төрсөн) — хятад гаралтай америкийн жүжигчин. == Намтар == Жон Лоүн Хонконгт төрж, асрамжийн газарт өссөн боловч хожим нь Шанхай хотын нэгэн оршин суугч түүнийг өргөж авсан байна. Тэрээр [[Бээжингийн дуурь|Бээжингийн дуурийн театрт]] суралцаж, 10 настай байхдаа "Жонни" гэдэг нэрээр алдаршжээ. Хожим нь тэрээр «alone» ("ганцаараа" гэсэн утгатай) гэсэн утгатай тайзны нэр болох Жонни Лоүн хэмээх нэрийг авчээ. Америк гэр бүлээс санхүүгийн дэмжлэг авсны дараа тэрээр Бээжингийн дуурийн хамтлагаас гарч, [[Лос-Анжелес]] руу нүүжээ. Тэнд тэрээр Пасадена дахь Америкийн Драмын Урлагийн Академид жүжигчнэээр сурч, улмаар [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] руу нүүжээ. Тэрээр жүжигчин Мако түүнийг олж хараад "F.O.B." жүжигт тоглохоор сонгогдох хүртэл хэсэг хугацаанд ажилгүй байсан бөгөөд Лоүн энэ жүжгээрээ "Оби шагнал" ( '''«Obie Award»''', буюу '''«Off-Broadway Theater Awards»''' '''товчлол юм'''. Тэнд түүнийг өмнө нь Жоан Чан, Бай Лин, Люси Лю, Кен Леунг зэрэг оддыг нээж илрүүлж байсан агент хайж олжээ. Лоүны анхны гол дүр нь "Мөсөн хүн" кино байв. Тэрээр "[[Сүүлчийн эзэн хаан (кино)|Сүүлчийн эзэн хаан]]" (1987) кинонд [[Пү И|Пу]] [[Пү И|И]] эзэн хаан, "Луу жил" (1985) кинонд мафиоз Жой Тайгийн дүрээр алдартай болсон. Тэрээр мөн "Эрвээхэй" кинонд дуурийн дуучны дүрд тоглосон байна. Тэрээр Холливудад амжилтанд хүрсэн ч Азийн кино урлагт хүчээ үзэхээр шийдсэн боловч амжилтанд хүрээгүйюм. Лоүны гол дүрд тоглохоор төлөвлөж байсан хэд хэдэн төсөл хэзээ ч хэрэгжээгүй байна. Тэрээр 2007 оноос хойш кинод тоглоогүшй юм. e4wec0zhmyolw42rki1hc7rnrheop3l 855813 855812 2026-05-07T11:37:09Z Avirmed Batsaikhan 53733 855813 wikitext text/x-wiki [[Файл:JOHNLONE1984SF.jpg|thumb]] '''Жон''' (Жонни) '''Лоүн''' ([[Англи хэл|англи.]] ''John «Johnny» Lone'', [[Хятад хэл|хятад]]. 尊龍, [[Пиньинь|пиньинь.]]''Zūn Lóng'' ), төрөхдөө Ын Кхуок Лён нэртэй байсан ([[Хятад хэл|хятад]]. 吳國良; 1952 оны 10-р сарын 13-нд [[Хонконг|Хонконгд]] төрсөн) — хятад гаралтай америкийн жүжигчин. == Намтар == Жон Лоүн Британий Хонконгт төрж, асрамжийн газарт өссөн боловч хожим нь Шанхай хотын нэгэн оршин суугч түүнийг өргөж авсан байна. Тэрээр [[Бээжингийн дуурь|Бээжингийн дуурийн театрт]] суралцаж, 10 настай байхдаа "Жонни" гэдэг нэрээр алдаршжээ. Хожим нь тэрээр «alone» ("ганцаараа" гэсэн утгатай) гэсэн утгатай тайзны нэр болох Жонни Лоүн хэмээх нэрийг авчээ. Лоүн Бельгийн бүжгийн хамтлагт элсэх санал болон Кунг-фу кинонд тоглох гэрээнээс татгалзаж, Америк гэр бүлийн ивээн тэтгэлтийг хүлээн авчээ. Тэрээр Лос Анжелес руу нүүж, англи хэлээ сайжруулахын тулд Санта Ана коллежид гурван жилийн турш оройн ангид суралцжээ. 1972 онд тэрээр хамт сурч байсан Нина Савинотой гэрлэж, Америкийн иргэншил авсаад 1979 онд салжээ. 1978 онд тэрээр Калифорни мужийн Пасадена дахь Америкийн Драмын Урлагийн Академийг төгсөөд [[Нью-Йорк хот|Нью-Йорк]] руу нүүжээ. Тэрээр жүжигчин Мако түүнийг олж хараад "F.O.B." жүжигт тоглохоор сонгогдох хүртэл хэсэг хугацаанд ажилгүй байсан бөгөөд Лоүн энэ жүжгээрээ "Оби шагнал" ( '''«Obie Award»''', буюу ''«Off-Broadway Theater Awards»'' гэсний товчлол юм. Тэнд түүнийг өмнө нь Жоан Чан, Бай Лин, Люси Лю, Кен Леунг зэрэг оддыг нээж илрүүлж байсан агент хайж олжээ. Лоүны анхны гол дүр нь "Мөсөн хүн" кино байв. Тэрээр "[[Сүүлчийн эзэн хаан (кино)|Сүүлчийн эзэн хаан]]" (1987) кинонд [[Пү И|Пу]] [[Пү И|И]] эзэн хаан, "Луу жил" (1985) кинонд мафиоз Жой Тайгийн дүрээр алдартай болсон. Тэрээр мөн "Эрвээхэй" кинонд дуурийн дуучны дүрд тоглосон байна. Тэрээр Холливудад амжилтанд хүрсэн ч Азийн кино урлагт хүчээ үзэхээр шийдсэн боловч амжилтанд хүрээгүйюм. Лоүны гол дүрд тоглохоор төлөвлөж байсан хэд хэдэн төсөл хэзээ ч хэрэгжээгүй байна. Тэрээр 2007 оноос хойш кинод тоглоогүй юм. Түүний хамгийн сүүлд тоглосон дүр бол [[Жет Ли]], [[Жейсон Стейтем|Жейсон Стэйтем]] нартай хамтран тоглосон 2007 оны "Дайн" кино юм. 13a0xvvw2k4s8ud9xcwc1o2r1eauaoi