Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 985 855839 765120 2026-05-08T01:49:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 855839 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[Зураг:Religionsmajoritaries.png|thumb|380px|]] [[Зураг:Religious syms.svg|thumb|Дэлхийн шашинуудын тэмдэгүүд]] '''Шашин''' нь [[хүн|хүмүүсийн]] үйлддэг, аливаа номлолыг дагадаг сүсэг бишрэл, ёс суртахуунуудыг хэлнэ. Энэ нь дотроо ертөнцийг үзэх үзэл, соёл болон итгэлийн системийг агуулж өөрийн гэсэн ёс зүй түүнээс үүдсэн ёс суртахууны үнэт зүйлс, дагаж мөрдөх ёстой хууль дүрмийг агуулж байдаг. Шашин нь өөрөө институттай -сүм хийдтэй -сургуультай -сүсэгтэн олонтой -өөрийн гэсэн дагалдагч шавь нартай байдаг Үүнээс гадна шашин нь зохиомол бөгөөд оюун санааг мунхруулдаг гэж оросын алдарт гүн ухаантан Валедимор Заевски номондоо бичсэн нь үнэний ортой. Лам багш нар худал хэлэхгүй хулгай хийхгүй авгай авахгүй амьдардаг гэж өөрсдөө бахархалтайгаар тунхагладагч хүмүүний сэтгэл санаагаар тоглож энгийн иргэний эд хөрөнийг завшин иддэг нь үнэн. == Түүх == Аливаа шашин тухайн эриний ард түмний [[соёл иргэншил|соёл иргэншлийн]] нэгэн гол хэсэг, түүнийг агуулан хадгалагч хүч нь болж байдаг. Энэхүү соёл иргэншлийн гол хэсэг болох шинжлэх ухааныг ангиллын тодорхой хуваарьт оруулах шаардлага аяндаа гарч ирдэг. Энэ ангиллын эхэн хэсэг нь түүхийн хэсэг, удаах нь судлалын хэсэг, эцсийнх нь дүгнэлт тодорхойлолтын хэсэг болдог. Хүн төрөлхтний түүхэнд олон шашин буй болж өөр өөрсдийн номлолын дагуу ертөнцийг үзэх үзлээ боловсруулж иржээ. Эдгээрээс дэлхийд үндсэн шашин гэж тооцогддог [[Хиндү шашин]] 4000 жил, [[Иудейн шашин]] 3670 жил, [[Заратуштрын шашин]] 3000 жил, [[Буддизм|Буддын шашин]] 2545 жил, [[Бумбын шашин]], [[Христийн шашин]] 2000 жил, [[Ислам|Исламын шашин]] 1521 жил, [[Бахай Шүтлэг]] 165 жил оршин сургаал номлолоо хөгжүүлж ирсэн байна. Зарим хүмүүсийн хувьд шашин гэдэг нь амьдралынх нь зааврыг өгдөг, удирдуулдаг зүйл билээ. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Religion|Шашин}} {{Wiktionary}} {{Wikiquote}} [[Ангилал:Шашин| ]] [[Ангилал:Ертөнцийг үзэх үзэл]] ozfn4zdsrsvm1efr2umfhn5r7s5hoz0 0 4280 855848 855803 2026-05-08T07:13:47Z Zorigt 49 855848 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{Unreferenced}} {{Инфобокс суурин | name = Тариат сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠲᠠᠷᠢᠶ᠋ᠠᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = Тариат сумын төвийн байдал хойд талаасаа | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Архангайн Тариат.png | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag arkhangai aimag 2014.svg}} [[Архангай аймаг|Архангай]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Хорго | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3477.3 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 5,064 | population_density_km2 = 1.4 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} [[Зураг:Tariat.JPG|right|thumb|Тариат сумын төв, [[Хорго]] галт уулын лааваар бүрхэгдсэн тал]] '''Тариат сум''' нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] баруун хойд хэсэгт оршдог, байгалийн өвөрмөц тогтоцтой, [[Хорго]] галт уул болон [[Тэрхийн цагаан нуур]]ын бүс нутгийг хамарсан сум юм. Сумын төв нь '''Хорго''' багт байрладаг бөгөөд аймгийн төв Цэцэрлэг хотоос 166 км зайтай оршино. Тус сумын газар нутаг, нөөц, үйлдвэрлэлийн хэмжээ нэмэгдсэн төдийгүй төрийн үйлчилгээний цар хүрээ ч ихээхэн тэлсэн билээ. Тариат сум нь эдүгээ аймагтаа хүн ам, эдийн засгийн баазаараа томоохонд тооцогдох засаг захиргааны нэгж болон өргөжин хөгжсөөр байна<ref name=":0">{{Cite web|title=ТАНИЛЦУУЛГА – Архангай аймгийн Тариат сумын ЗДТГ|url=https://tariat.ar.gov.mn/2024/03/21/%d1%82%d0%b0%d0%bd%d0%b8%d0%bb%d1%86%d1%83%d1%83%d0%bb%d0%b3%d0%b0/|date=2024-03-21|access-date=2026-01-30|language=en-US}}</ref>. == Түүх == Тариат сум нь 1923 оны 5 дугаар сард анх байгуулагдсан<ref>{{Cite web|title=Архангай аймгийн Тариат сум|url=https://www.gov.mn/mn/organization/Tariat_sum|website=Монгол Улсын Засгийн Газар|access-date=2026-01-30|language=mn}}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1962 онд Мөрөн сум татан буугдаж, Тариат сумтай нэгтгэгдэн сумын төвийг '''Хорго''' руу нүүлгэн төвлөрүүлжээ. Ийнхүү сумын газар нутаг болон нөөц, төрийн үйлчилгээний цар хүрээ тэлсэн байна<ref name=":0" />. == Газар зүй == Архангай аймгийн баруун хэсэгт : * Архангай аймгийн төвөөс 166 км, * Улаанбаатар хотоос 650 км –т оршдог. Тус сум нь Архангай аймгийн Өндөр-Улаан, Чулуут, Хангай, Цахир, Хөвсгөл аймгийн Галт, Жаргалант сумуудтай хиллэдэг<ref name=":0" />. Сумын хойд хэсгийг Тарвагатайн нуруу, өмнөд болон зүүн хэсгийг Тэрх, Чулуут голын хөндий эзэлдэг. Тус сумын нутаг дэвсгэрт Тэрх, Чулуут, Суман, Хөнжил зэрэг голууд болон [[Тэрхийн цагаан нуур]], Хөдөө нуур зэрэг нуурууд оршино. Тариат нь Хангайн нурууны галт уулын бүсэд байрладаг бөгөөд байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий хүрмэн чулуу, ангал, лавын урсгалын тогтоц элбэгтэй<ref name=":0" />. == Цаг уур == Тариат сум нь өндөр уулын бүсэд оршдог учир цаг уурын эрс тэс уур амьсгалтай. Энд удаан үргэлжлэх хүйтэн өвөл, үе үе цочир хүйтрэл болтлоо сэрүүсдэг богино зун, өдөр нь нилээд халж, шөнө нь их хөрөх, салхины хүч өдөр ширүүсэн шөнө намдах, хур, чийг ихэнхдээ дутмаг байх зэрэг эх газрын уур амьсгалын эрс тэс үндсэн шинж тодорхой илрэхээс гадна уул, нуруу, тал хөндий зэрэг газрын гадаргын хэлбэрээс шалтгаалан уур амьсгал газар бүр харилцан адилгүй байдаг<ref name=":0" />. Зундаа 25-38 хэм хүртэл халж, өвөлдөө 32-41 хэм хүртэл хүйтэрдэг. Жилийн дундаж температур 6,7 сард 24 хэм дулаан, 1,2 сард -26 хэм хүйтэн байх ба жилд дунджаар 280-300мм орчим хур тунадас ордог. Хамгийн их хур тунадас 1 ба 7 сард ордог. Баруун хойд зүгийн салхи зонхилдог. Салхины дундаж хурд 3-5м/сек, хамгийн их салхитай сарууд 4, 5 сар юм. Салхины хамгийн их хурд нь 17м/сек хүрдэг. Сүүлийн жилүүдэд зундаа үе үе халуун болж бороо хур бага богино зун, урт хавар намар болох болсон нь байгалийн экологийн өөрчлөлттэй шууд холбоотой юм<ref name=":0" />. == Хүн ам == Үндэсний статистикийн хорооны мэдээлэлд тулгуурласан хүн амын тоо (оршин суугаа хүн ам)<ref>{{Cite web|title=Archangaj (Province, Mongolia) - Population Statistics, Charts, Map and Location|url=https://www.citypopulation.de/en/mongolia/admin/265__archangaj/|website=www.citypopulation.de|access-date=2026-01-30|language=en}}</ref>: {| class="wikitable" ! Он !! Хүн ам |- | 2020 || 4960 |- | 2021 || 4980 |- |2024 |5085<ref>{{Cite web|title=ЗАСАГ ЗАХИРГАА, ХҮН АМ – Архангай аймгийн Тариат сумын ЗДТГ|url=https://tariat.ar.gov.mn/2024/03/21/%d0%b7%d0%b0%d1%81%d0%b0%d0%b3-%d0%b7%d0%b0%d1%85%d0%b8%d1%80%d0%b3%d0%b0%d0%b0-%d1%85%d2%af%d0%bd-%d0%b0%d0%bc/|date=2024-03-21|access-date=2026-01-30|language=en-US}}</ref> |} === Алдартай хүмүүс === *[[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж]] - [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] төрийн зүтгэлтэн, Монгол Улсын Шадар сайд (1990-1996). Сумын дунд сургууль 1924 онд байгуулагдаж, 2004 онд Монгол улсын Шадар сайд Ч.Пүрэвдоржийн нэрэмжит болсон. *Баатарын Чадраа - Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн Ерөнхийлөгч, эрдэмтэн академич. Мөрөн багийн дунд сургуулийг Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн Ерөнхийлөгч, эрдэмтэн академич асан Б.Чадраагийн нэрэмжит болгосон.<ref>{{Cite web|title=Мөрөн багийн ЕБС-ийг нэрэмжит болгох тухай|url=http://tariat.arkhangai.khural.mn/t/3863|website=tariat.arkhangai.khural.mn|access-date=2026-01-30|first=Онлайнсолюшнс|last=ХХК}}</ref> *[[Цэгмидийн Намсрайжав]] - [[Төрийн шагнал|Төрийн шагналт]], [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]], Монголын хөгжмийн театрыг үндэслэгчдийн нэг, удирдаач, хөгжмийн зохиолч. == Захиргааны нэгж == Тариат сум нь дараах 7 багтай<ref>{{Cite web|title=Архангай - Тариат сум :: www.touristinfocenter.mn|url=https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=75|website=www.touristinfocenter.mn|access-date=2026-01-30|language=en|first=Аяллын андууд|last=ХХК}}</ref>: * Тэрх * Цагааннуур * Хорго * Суман * Бөөрөлжүүт * Мөрөн * Алтаад == Эдийн засаг == Тариат сумын эдийн засаг нь уламжлалт мал аж ахуй давамгайлдаг боловч сүүлийн жилүүдэд аялал жуулчлал, жижиг дунд үйлдвэрлэл, орон нутгийн төсөл хөтөлбөрүүдийн нөлөөгөөр салбарын бүтцийг өргөжүүлэх хандлагатай болж байна. ===Мал аж ахуй === Тус сумын эдийн засгийн үндсэн тулгуур нь мал аж ахуй бөгөөд 2025 оны байдлаар 189,900 тоо толгой мал сүрэг бүртгэгдсэн нь сумын орлого, өрхийн үндсэн амьжиргааны эх үүсвэрийг бүрдүүлдэг. {| class="wikitable" | colspan="5" |Мал сүргийн тоо жилээр(мянга)<ref>{{Cite web|title=ҮСХ - Үндэсний статистикийн хороо|url=https://www.1212.mn/mn|website=ҮСХ|access-date=2026-02-02|language=mn-MN|last=ҮСХ}}</ref> |- |Бүс |2022 |2023 |2024 |2025 |- |Тариат | align="right" |286.8 | align="right" |203 | align="right" |167.2 | align="right" |189.9 |- |1-р баг, Тэрх | align="right" |50.9 | align="right" |33.9 | align="right" |27.3 | align="right" |30.5 |- |2-р баг, Цагааннуур | align="right" |43 | align="right" |30.4 | align="right" |25.4 | align="right" |27.8 |- |3-р баг, Хорго | align="right" |46.5 | align="right" |31.9 | align="right" |27.8 | align="right" |35.1 |- |4-р баг, Суман | align="right" |9.2 | align="right" |6.9 | align="right" |6.9 | align="right" |7.6 |- |5-р баг, Бөөрөлжүүт | align="right" |37.9 | align="right" |24.7 | align="right" |20.8 | align="right" |23.9 |- |6-р баг, Мөрөн | align="right" |64.9 | align="right" |51.3 | align="right" |42 | align="right" |44.3 |- |7-р баг, Алтайд | align="right" |34.3 | align="right" |24 | align="right" |17.1 | align="right" |20.7 |} ===Аялал жуулчлал === Тариат сум нь Хорго галт уул, Тэрхийн цагаан нуур зэрэг Монголын хамгийн олон жуулчин татдаг газруудыг хамардаг тул улирлын аялал жуулчлал эдийн засгийн чухал хэсэг болж өссөөр байна. Аялал жуулчлалын үйлчилгээний хүрээнд жуулчны бааз, гэр буудал, тээвэрлэлтийн үйлчилгээ, гар урлал, орон нутгийн бүтээгдэхүүний худалдаа зэрэг дэмжих салбарууд хөгжиж байна. == Эрүүл мэнд == Тус сумын эмнэлэг нь Архангай аймгийн арын таван сумын эрүүл мэндийн үйлчилгээний төв болдог. 20 ортой эрхлэгч эмч 1, их эмч 7 мөн эмнэлгийн тусгай мэргэжилтнүүд ажиллаж байна<ref name=":0" />. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Тариат сум| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум]] {{geo-stub}} {{Mongolia-stub}} 8n9an6oa82oz5ln5hlgsn2wta4av2yy 855849 855848 2026-05-08T07:14:17Z Zorigt 49 855849 wikitext text/x-wiki {{SHORTDESC|Монгол Улсын Архангай аймгийн сум}} {{Инфобокс суурин | name = Тариат сум | native_name = {{lower|0.2em|{{MongolUnicode|ᠲᠠᠷᠢᠶ᠋ᠠᠲᠤ}}{{MongolUnicode|ᠰᠤᠮᠤ}}}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын сумд|Сум]] | nickname = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = Тариат сумын төвийн байдал хойд талаасаа | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | image_map = Архангайн Тариат.png | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = 150px | map_caption1 = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | subdivision_type1 = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | subdivision_name1 = {{flagicon image|Mn flag arkhangai aimag 2014.svg}} [[Архангай аймаг|Архангай]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = Сумын төв | seat = Хорго | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3477.3 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = 2022 | population_footnotes = | population_note = | population_total = {{increase}} 5,064 | population_density_km2 = 1.4 | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = UTC + 8 | utc_offset = +8 | latd = | latm = | lats = | latNS = | longd = | longm = | longs = | longEW = | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = }} [[Зураг:Tariat.JPG|right|thumb|Тариат сумын төв, [[Хорго]] галт уулын лааваар бүрхэгдсэн тал]] '''Тариат сум''' нь [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] [[Архангай аймаг|Архангай аймгийн]] баруун хойд хэсэгт оршдог, байгалийн өвөрмөц тогтоцтой, [[Хорго]] галт уул болон [[Тэрхийн цагаан нуур]]ын бүс нутгийг хамарсан сум юм. Сумын төв нь '''Хорго''' багт байрладаг бөгөөд аймгийн төв Цэцэрлэг хотоос 166 км зайтай оршино. Тус сумын газар нутаг, нөөц, үйлдвэрлэлийн хэмжээ нэмэгдсэн төдийгүй төрийн үйлчилгээний цар хүрээ ч ихээхэн тэлсэн билээ. Тариат сум нь эдүгээ аймагтаа хүн ам, эдийн засгийн баазаараа томоохонд тооцогдох засаг захиргааны нэгж болон өргөжин хөгжсөөр байна<ref name=":0">{{Cite web|title=ТАНИЛЦУУЛГА – Архангай аймгийн Тариат сумын ЗДТГ|url=https://tariat.ar.gov.mn/2024/03/21/%d1%82%d0%b0%d0%bd%d0%b8%d0%bb%d1%86%d1%83%d1%83%d0%bb%d0%b3%d0%b0/|date=2024-03-21|access-date=2026-01-30|language=en-US}}</ref>. == Түүх == Тариат сум нь 1923 оны 5 дугаар сард анх байгуулагдсан<ref>{{Cite web|title=Архангай аймгийн Тариат сум|url=https://www.gov.mn/mn/organization/Tariat_sum|website=Монгол Улсын Засгийн Газар|access-date=2026-01-30|language=mn}}{{Dead link|date=Гуравдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 1962 онд Мөрөн сум татан буугдаж, Тариат сумтай нэгтгэгдэн сумын төвийг '''Хорго''' руу нүүлгэн төвлөрүүлжээ. Ийнхүү сумын газар нутаг болон нөөц, төрийн үйлчилгээний цар хүрээ тэлсэн байна<ref name=":0" />. == Газар зүй == Архангай аймгийн баруун хэсэгт : * Архангай аймгийн төвөөс 166 км, * Улаанбаатар хотоос 650 км –т оршдог. Тус сум нь Архангай аймгийн Өндөр-Улаан, Чулуут, Хангай, Цахир, Хөвсгөл аймгийн Галт, Жаргалант сумуудтай хиллэдэг<ref name=":0" />. Сумын хойд хэсгийг Тарвагатайн нуруу, өмнөд болон зүүн хэсгийг Тэрх, Чулуут голын хөндий эзэлдэг. Тус сумын нутаг дэвсгэрт Тэрх, Чулуут, Суман, Хөнжил зэрэг голууд болон [[Тэрхийн цагаан нуур]], Хөдөө нуур зэрэг нуурууд оршино. Тариат нь Хангайн нурууны галт уулын бүсэд байрладаг бөгөөд байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий хүрмэн чулуу, ангал, лавын урсгалын тогтоц элбэгтэй<ref name=":0" />. == Цаг уур == Тариат сум нь өндөр уулын бүсэд оршдог учир цаг уурын эрс тэс уур амьсгалтай. Энд удаан үргэлжлэх хүйтэн өвөл, үе үе цочир хүйтрэл болтлоо сэрүүсдэг богино зун, өдөр нь нилээд халж, шөнө нь их хөрөх, салхины хүч өдөр ширүүсэн шөнө намдах, хур, чийг ихэнхдээ дутмаг байх зэрэг эх газрын уур амьсгалын эрс тэс үндсэн шинж тодорхой илрэхээс гадна уул, нуруу, тал хөндий зэрэг газрын гадаргын хэлбэрээс шалтгаалан уур амьсгал газар бүр харилцан адилгүй байдаг<ref name=":0" />. Зундаа 25-38 хэм хүртэл халж, өвөлдөө 32-41 хэм хүртэл хүйтэрдэг. Жилийн дундаж температур 6,7 сард 24 хэм дулаан, 1,2 сард -26 хэм хүйтэн байх ба жилд дунджаар 280-300мм орчим хур тунадас ордог. Хамгийн их хур тунадас 1 ба 7 сард ордог. Баруун хойд зүгийн салхи зонхилдог. Салхины дундаж хурд 3-5м/сек, хамгийн их салхитай сарууд 4, 5 сар юм. Салхины хамгийн их хурд нь 17м/сек хүрдэг. Сүүлийн жилүүдэд зундаа үе үе халуун болж бороо хур бага богино зун, урт хавар намар болох болсон нь байгалийн экологийн өөрчлөлттэй шууд холбоотой юм<ref name=":0" />. == Хүн ам == Үндэсний статистикийн хорооны мэдээлэлд тулгуурласан хүн амын тоо (оршин суугаа хүн ам)<ref>{{Cite web|title=Archangaj (Province, Mongolia) - Population Statistics, Charts, Map and Location|url=https://www.citypopulation.de/en/mongolia/admin/265__archangaj/|website=www.citypopulation.de|access-date=2026-01-30|language=en}}</ref>: {| class="wikitable" ! Он !! Хүн ам |- | 2020 || 4960 |- | 2021 || 4980 |- |2024 |5085<ref>{{Cite web|title=ЗАСАГ ЗАХИРГАА, ХҮН АМ – Архангай аймгийн Тариат сумын ЗДТГ|url=https://tariat.ar.gov.mn/2024/03/21/%d0%b7%d0%b0%d1%81%d0%b0%d0%b3-%d0%b7%d0%b0%d1%85%d0%b8%d1%80%d0%b3%d0%b0%d0%b0-%d1%85%d2%af%d0%bd-%d0%b0%d0%bc/|date=2024-03-21|access-date=2026-01-30|language=en-US}}</ref> |} === Алдартай хүмүүс === *[[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж]] - [[Монгол Улс|Монгол Улсын]] төрийн зүтгэлтэн, Монгол Улсын Шадар сайд (1990-1996). Сумын дунд сургууль 1924 онд байгуулагдаж, 2004 онд Монгол улсын Шадар сайд Ч.Пүрэвдоржийн нэрэмжит болсон. *Баатарын Чадраа - Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн Ерөнхийлөгч, эрдэмтэн академич. Мөрөн багийн дунд сургуулийг Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн Ерөнхийлөгч, эрдэмтэн академич асан Б.Чадраагийн нэрэмжит болгосон.<ref>{{Cite web|title=Мөрөн багийн ЕБС-ийг нэрэмжит болгох тухай|url=http://tariat.arkhangai.khural.mn/t/3863|website=tariat.arkhangai.khural.mn|access-date=2026-01-30|first=Онлайнсолюшнс|last=ХХК}}</ref> *[[Цэгмидийн Намсрайжав]] - [[Төрийн шагнал|Төрийн шагналт]], [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]], Монголын хөгжмийн театрыг үндэслэгчдийн нэг, удирдаач, хөгжмийн зохиолч. == Захиргааны нэгж == Тариат сум нь дараах 7 багтай<ref>{{Cite web|title=Архангай - Тариат сум :: www.touristinfocenter.mn|url=https://www.touristinfocenter.mn/cate13_more.aspx?ItemID=75|website=www.touristinfocenter.mn|access-date=2026-01-30|language=en|first=Аяллын андууд|last=ХХК}}</ref>: * Тэрх * Цагааннуур * Хорго * Суман * Бөөрөлжүүт * Мөрөн * Алтаад == Эдийн засаг == Тариат сумын эдийн засаг нь уламжлалт мал аж ахуй давамгайлдаг боловч сүүлийн жилүүдэд аялал жуулчлал, жижиг дунд үйлдвэрлэл, орон нутгийн төсөл хөтөлбөрүүдийн нөлөөгөөр салбарын бүтцийг өргөжүүлэх хандлагатай болж байна. ===Мал аж ахуй === Тус сумын эдийн засгийн үндсэн тулгуур нь мал аж ахуй бөгөөд 2025 оны байдлаар 189,900 тоо толгой мал сүрэг бүртгэгдсэн нь сумын орлого, өрхийн үндсэн амьжиргааны эх үүсвэрийг бүрдүүлдэг. {| class="wikitable" | colspan="5" |Мал сүргийн тоо жилээр(мянга)<ref>{{Cite web|title=ҮСХ - Үндэсний статистикийн хороо|url=https://www.1212.mn/mn|website=ҮСХ|access-date=2026-02-02|language=mn-MN|last=ҮСХ}}</ref> |- |Бүс |2022 |2023 |2024 |2025 |- |Тариат | align="right" |286.8 | align="right" |203 | align="right" |167.2 | align="right" |189.9 |- |1-р баг, Тэрх | align="right" |50.9 | align="right" |33.9 | align="right" |27.3 | align="right" |30.5 |- |2-р баг, Цагааннуур | align="right" |43 | align="right" |30.4 | align="right" |25.4 | align="right" |27.8 |- |3-р баг, Хорго | align="right" |46.5 | align="right" |31.9 | align="right" |27.8 | align="right" |35.1 |- |4-р баг, Суман | align="right" |9.2 | align="right" |6.9 | align="right" |6.9 | align="right" |7.6 |- |5-р баг, Бөөрөлжүүт | align="right" |37.9 | align="right" |24.7 | align="right" |20.8 | align="right" |23.9 |- |6-р баг, Мөрөн | align="right" |64.9 | align="right" |51.3 | align="right" |42 | align="right" |44.3 |- |7-р баг, Алтайд | align="right" |34.3 | align="right" |24 | align="right" |17.1 | align="right" |20.7 |} ===Аялал жуулчлал === Тариат сум нь Хорго галт уул, Тэрхийн цагаан нуур зэрэг Монголын хамгийн олон жуулчин татдаг газруудыг хамардаг тул улирлын аялал жуулчлал эдийн засгийн чухал хэсэг болж өссөөр байна. Аялал жуулчлалын үйлчилгээний хүрээнд жуулчны бааз, гэр буудал, тээвэрлэлтийн үйлчилгээ, гар урлал, орон нутгийн бүтээгдэхүүний худалдаа зэрэг дэмжих салбарууд хөгжиж байна. == Эрүүл мэнд == Тус сумын эмнэлэг нь Архангай аймгийн арын таван сумын эрүүл мэндийн үйлчилгээний төв болдог. 20 ортой эрхлэгч эмч 1, их эмч 7 мөн эмнэлгийн тусгай мэргэжилтнүүд ажиллаж байна<ref name=":0" />. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Тариат сум| ]] [[Ангилал:Монголын сум]] [[Ангилал:Архангай аймгийн сум]] {{geo-stub}} {{Mongolia-stub}} nkonptnespcod3f2cn9tvnfzhjjhorj 0 10189 855835 837905 2026-05-07T21:46:04Z Enkhsaihan2005 64429 855835 wikitext text/x-wiki {{Short description|Египетийн хот}} {{About|Египетийн хотын||Александриа (салаа утга)}} {{Инфобокс суурин | name = Александриа | native_name = {{lang|ar|الإسكندرية}}<br/>{{lang|grc|Αλεξάνδρεια}} | settlement_type = [[Хот]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/3/2/2 | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = San Stefano Grand Plaza.JPG | caption1 = Газар дундын тэнгисээс харагдах Александриа | image2 = Egypt, Bibliotheca Alexandria.jpg | caption2 = [[Александрын номын сан]] | image3 = Alexandria Egypt (235108463).jpeg | caption3 = [[Кайт Бэйн цайз]] | image4 = AlexFineArtsMuseum.jpg | caption4 = [[Александриагийн дүрслэх урлагийн музей|Дүрслэх урлагийн музей]] | image5 = Alexandria Egypt (235108285).jpeg | caption5 = [[Монтаза ордон]] | image6 = سان ستيفانو San Stifano.jpg | caption6 = [[Сан Стефано Гранд Плаза]] | image7 = Stanley bridge in Alexandria, July 2015.jpg | caption7 = Стэнлийн гүүр | image8 = AlexOperaHouse.jpg | caption8 = [[Александриагийн дуурийн театр]] | border = infobox }} | nicknames = ''[[Газар дундын тэнгис]]ийн сүйт бүсгүй'', ''Газар дундын тэнгисийн сувд'', ''Алекс'' | image_flag = Flag of Alexandria.svg | flag_size = 100px | image_blank_emblem = Coat of Arms - Alexandria, Egypt.svg | blank_emblem_type = Сүлд | blank_emblem_size = 100px | pushpin_map = Египет#Африк | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = Египет дэх байршил | coordinates = {{coord|31|11|51|N|29|53|33|E|region:EG|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны нэрс|Улс]] | subdivision_name = {{flag|Египет}} | subdivision_type1 = [[Египетийн засаг захиргааны хуваарь|Муж]] | subdivision_name1 = [[Александриа муж|Александриа]] | established_title = Байгуулагдсан | established_date = МЭӨ 331 он | established_title1 = Үүсгэн байгуулагч | established_date1 = [[Македоны Александр|Их Александр]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Захирагч | leader_name = Айман Мохаммед Ибрахим Ахмед Атейя<ref>{{cite web |url=http://www.alexandria.gov.eg/Governor/default.aspx |title=Alexandria Governor}}</ref> | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <ref name="citypopulation2023">{{cite web |title=Egypt: Governorates, Major Cities & Towns - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/egypt/cities/ |website=www.citypopulation.de |access-date=2026-05-07}}</ref> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <ref name="metro2023">{{cite web |title=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |website=www.citypopulation.de |access-date=2026-05-07 |language=en-us |archive-url=https://web.archive.org/web/20240225085332/https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |archive-date=2024-02-25}}</ref> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = 1,108 | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = 1,661 | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = | elevation_footnotes = <ref name="citypopulation2023" /> | elevation_m = -1 <!-- population -->| population_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | population_as_of = 2023 | population_total = | pop_est_footnotes = | pop_est_as_of = | population_est = | population_rank = [[Египетийн хот, суурингийн жагсаалт|2-р байр]] | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = auto | population_urban_footnotes = <ref name="citypopulation2023" /> | population_urban = 5,362,517 | population_density_urban_km2 = auto | population_density_urban_sq_mi = auto | population_rural_footnotes = | population_rural = | population_density_rural_km2 = auto | population_density_rural_sq_mi = auto | population_metro_footnotes = <ref name="metro2023" /> | population_metro = 6,100,000 | population_density_metro_km2 = auto | population_density_metro_sq_mi = auto | population_density_rank = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = auto | population_density_blank1_sq_mi = auto | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_blank2_km2 = auto | population_density_blank2_sq_mi = auto | population_demonyms = Александриачууд ({{lang-ar|إسكندراني}}) | population_note = | demographics_type1 = [[ДНБ|ДНБ (нэрлэсэн, 2015 оны тогтмол утга)]] | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = Жил | demographics1_info1 = 2024 | demographics1_title2 = Нийт (Их хот) | demographics1_info2 = $26.7&nbsp;тэрбум<ref name="TelluBase">{{cite web |title=TelluBase—Egypt Fact Sheet (Tellusant Public Service Series) |url=https://tellusant.com/repo/tb/tellubase-factsheet-egy.pdf |publisher=Tellusant |access-date=2026-05-07}}</ref> | demographics1_title3 = Нэг хүнд ноогдох | demographics1_info3 = $4,306 | postal_code_type = Шуудангийн код | postal_code = 21xxx | area_code = (+20) 3 | website = {{URL|http://www.alexandria.gov.eg/|alexandria.gov.eg}} | timezone = [[Зүүн Европын Цаг|ЗЕЦ]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = [[Зүүн Европын Зуны Цаг|ЗЕЗЦ]] | utc_offset_DST = +3 }} '''Александриа''' ({{lang-ar|الإسكندرية}}, ''al-Iskandariyya'', {{lang-gr|Ἀλεξάνδρεια}}) [[Нил мөрөн|Нил мөрний]] адагт оршдог [[Египет]] улсын хамгийн том [[далай]]н [[боомт]] бөгөөд хоёр дахь том [[хот]] юм. [[1998|2016]] оны байдлаар 4.8 сая байнгын оршин суугчтай тус хот нь Египетийн умард хэсэгт, [[Мариот нуур]] ба [[Газар дундын тэнгис]]ийн эрэг дагуу 32км сунан оршдог. [[Суэцийн суваг|Суэцийн сувгаар]] дамжин өнгөрөх [[газрын тос]], [[байгалийн хий]] болон бусад бараа тээвэрлэлтийн чухал зангилаа болсон аж үйлдвэржсэн томоохон боомт хот юм. == Түүх == Македоны хаан [[Аугаа Александр|Аугаа Македоны Александр]] уг хотыг МЭӨ 332 онд тухайн үеийн архитектор Дейнократын зураг төслөөр баригдсан бөгөөд 1000 орчим жил Египетийн нийслэл байсан. Александриа хотын уналт МЭ 4, 5-р зуунд эхэлсэн бөгөөд дундад зууны үед энэ нь зөвхөн орон нутгийн ач холбогдолтой хот болсон байв. Византийн засаглалын үед Александриа хот эзэнт гүрний тэргүүлэх худалдааны хот хэвээр байсан ч 14 сарын бүслэлтийн үр дүнд 641 онд Амр ибн аль-Асын удирдлага дор арабууд Египетийг эзлэн авснаар худалдаанд нь шийдвэрлэх хот байхаа больсон юм. Улмаар шинэ хот болох Фустат ([[Каир]])-ыг байгуулахад нийслэл хот байхаа больжээ. Саяхны судалгаагаар Аугаа Александраас өмнө Ракотис хэмээх хот байсан гэж ажээ. 1517 онд [[Византын эзэнт гүрэн|Византийн Эзэнт гүрний]] эзэмшилд байсан Александриа хот Египетийн хамт туркүүдэд эзлэгдээд дорвитой өөрчлөлт гараагүй байна. 1777 онд хотын хүн ам 6 мянга орчим байсан ажээ. 1820 онд Мухаммед Али паша гэж Туркийн вассал улс Египетийн удирдагч (1805—1848) "Махмудиа" сувгаар Александриа хотыг Нил мөрөнтэй холбож хотын дахин сэргэлт эхэлсэн байна. 1854 онд Александриа хот Каиртай төмөр замаар холбогдсон бөгөөд энэ зам нь Африк тив дэх анхны төмөр зам болсон түүхтэй юм. Хүн төрөлхтөн энэ хотыг [[Александрын гэрэлт цамхаг]], [[Александриа хотын номын сан]] (Эртний дэлхийн хамгийн том номын сан), [[Ком Эль Шокaфагийн бунхан]], [[Кайт Бэйн цайз]] зэрэг гайхамшигт дурсгалуудаар нь сайн мэддэг. == Хүн ам == Египетийн Суннит урсгалын шашинтай арабчууд Александриа хотын хүн амын дийлэнх хэсгийг бүрдүүлдэг. Тус хотод палестин, ливан, сири, ливи, судан, копт (Дорнын Ортодокс), грек, перс, орос, армени, итали, британи, франц, еврейчүүд амьдардаг байна. Христэд итгэгчид Рамле (Маншия), Гианаклис, Флеминг, Ибрахимия, Спортинг, Шатби, Клеопатра, Сиди Бишр, Ассафра (Эль-Асафра), Мандара (Эль-Мандара) зэрэг хорооллуудад төвлөрдөг юм. {| class="wikitable" |+Хүн амын тоо !1777 !1882 !1966 !1986 !2006 !2012 !2013 !2016 |- |6000 |'''↗'''227 064 |'''↗'''1 800 000 |'''↗'''2 926 859 |'''↗'''4 028 028 |'''↗'''4 532 174 |'''↗'''4 546 231 |'''↗'''4 870 000 |- !2017 ! ! ! ! ! ! ! |- |'''↗'''5 039 975 | | | | | |} == Эдийн засаг == Александриа боомт хот бол Египетийн санхүү, худалдаа, аж үйлдвэрийн чухал төв юм. Тус улсын гадаад худалдааны 4/3 илүү хувь нь Александриа боомтоор дамждаг бөгөөд голчлон чингэлэг, автомашин, газрын тос, газрын тосны бүтээгдэхүүн, цемент, нүүрс, бордоо, металл, мод, үр тариа, меласс, мал аж ахуй эрхэлдэг ажээ. Александриа нь газрын тос боловсруулах, нефть химийн, нэхмэл, хүнсний боловсруулах, металлурги, химийн бодис, арьс ширний үйлдвэр, гутал, мужааны үйлдвэр, цаас, тамхи, хөлөг онгоцны болон усан онгоцны засварын үйлдвэр, гэр ахуйн цахилгаан хэрэгслийн үйлдвэр, барилгын материалын үйлдвэрүүдийн өлгий нутаг юм. Мөн энд хөвөн, финник жимс, хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ, түүнчлэн мал аж ахуй, шувууны аж ахуй эрхэлдэг. Аялал жуулчлал нь Александриагийн эдийн засагт чухал үүрэг гүйцэтгэдэг бөгөөд Газар дундын тэнгисийн эрэг дээрх гайхалтай наран шарлагын газрууд, мөн орон нутгийн сэтгэл татам байдал, түүхэн дурсгалт газруудаараа алдартай. Александриа болон түүний захын хорооллын хамгийн шилдэг зочид буудлуудын тоонд Сан Стефано Гранд Плаза дахь Four Seasons, Sheraton Montazah, Hilton Green Plaza, Hilton Borg El Arab, Radisson Blu Hotel, Helnan Palestine, Iberotel Borg El Arab, Renaissance, Maritime Jolie Ville, Le Metropole, Windsor Palace, Sofitel Cecil, Mercure Romance, Paradise Inn Beach Resort, Maamoura Palace, Delta зэрэг багтдаг. Александриагийн хамгийн алдартай наран шарлагын газрууд нь Агами, Рас эль-Тин, Шатби, Клеопатра, Рушди, Стэнли, Сан Стефано, Глим Бич, Эль Сарай, Сиди Бишр, Эль Асафра, Эль Мандара, Монтаза, Маамоура, Абукир юм. == Тээвэр == Александриа хотод хоёр олон улсын нисэх онгоцны буудалтай. Хотын төвөөс зүүн өмнө зүгт 7 км-т орших Александриагийн олон улсын нисэх онгоцны буудал (эсвэл Эль Нуза нисэх онгоцны буудал), хотын төвөөс баруун тийш 40 км-т орших Борг Эль Араб нисэх онгоцны буудал. Өмнө нь цэргийн нисэх онгоцны буудал байсан Борг Эль Араб нисэх онгоцны буудлыг 2003 оноос хойш агаарын тээврийн компаниуд ашиглаж байна. 2009 онд Александриагийн олон улсын нисэх онгоцны буудал 1.1 сая гаруй зорчигч, Борг Эль Араб нисэх онгоцны буудал 370,000 гаруй зорчигчдод үйлчилжээ. == Боловсрол == Хотын дээд боловсролын байгууллагуудаас хамгийн нэр хүндтэй нь улсын Александриагийн Их Сургууль (1938 онд байгуулагдсан), Шинжлэх ухаан, технологи, далайн тээврийн хагас хувийн Арабын академи (1972 онд байгуулагдсан), хувийн Францын ахлах их сургууль (1990 онд байгуулагдсан), хувийн Александрын Инженерчлэл, технологийн дээд сургууль (1996 онд байгуулагдсан), хувийн Фарос Их Сургууль (2006 онд байгуулагдсан) юм. Александриа хотод мөн Франц, Британи, Америк, Германы хэд хэдэн хувийн коллеж, сургууль байдаг. == Цаг уур == {{Уур амьсгалын хүснэгт |width = auto |location = Александриа ([[Эль-Нужа нисэх буудал]]) 1991–2020, туйлын үе 1957–одоо |metric first = yes |single line = yes | Jan record high C = 29.6 | Feb record high C = 33.0 | Mar record high C = 40.0 | Apr record high C = 40.8 | May record high C = 45.0 | Jun record high C = 43.9 | Jul record high C = 40.7 | Aug record high C = 39.8 | Sep record high C = 39.0 | Oct record high C = 38.3 | Nov record high C = 35.7 | Dec record high C = 31.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 19.0 |Mar high C = 21.1 |Apr high C = 24.1 |May high C = 26.9 |Jun high C = 29.1 |Jul high C = 30.5 |Aug high C = 31.0 |Sep high C = 30.2 |Oct high C = 27.8 |Nov high C = 24.0 |Dec high C = 20.1 |year high C = 25.2 |Jan mean C = 14.0 |Feb mean C = 14.4 |Mar mean C = 16.4 |Apr mean C = 19.0 |May mean C = 22.2 |Jun mean C = 25.2 |Jul mean C = 27.1 |Aug mean C = 27.8 |Sep mean C = 26.4 |Oct mean C = 23.6 |Nov mean C = 19.6 |Dec mean C = 15.6 |year mean C = 20.9 |Jan low C = 9.5 |Feb low C = 9.7 |Mar low C = 11.8 |Apr low C = 14.3 |May low C = 17.8 |Jun low C = 21.7 |Jul low C = 23.9 |Aug low C = 24.4 |Sep low C = 22.5 |Oct low C = 19.3 |Nov low C = 15.1 |Dec low C = 11.1 |year low C = 16.8 | Jan record low C = 0.0 | Feb record low C = 1.2 | Mar record low C = 2.3 | Apr record low C = 3.6 | May record low C = 8.5 | Jun record low C = 11.6 | Jul record low C = 17.0 | Aug record low C = 17.8 | Sep record low C = 14.0 | Oct record low C = 10.7 | Nov record low C = 4.6 | Dec record low C = 1.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 61.4 |Feb precipitation mm = 35.2 |Mar precipitation mm = 12.8 |Apr precipitation mm = 2.6 |May precipitation mm = 1.0 |Jun precipitation mm = 0.0 |Jul precipitation mm = 0.0 |Aug precipitation mm = 0.0 |Sep precipitation mm = 0.8 |Oct precipitation mm = 8.3 |Nov precipitation mm = 36.8 |Dec precipitation mm = 52.7 |year precipitation mm = 211.6 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 8.2 |Feb precipitation days = 5.4 |Mar precipitation days = 2.8 |Apr precipitation days = 1.2 |May precipitation days = 1.4 |Jun precipitation days = 0.5 |Jul precipitation days = 0.4 |Aug precipitation days = 0.4 |Sep precipitation days = 0.2 |Oct precipitation days = 1.2 |Nov precipitation days = 3.5 |Dec precipitation days = 5.9 |year precipitation days = 31.1 |Jan sun = 192.0 |Feb sun = 210.3 |Mar sun = 247.0 |Apr sun = 273.9 |May sun = 316.8 |Jun sun = 353.2 |Jul sun = 362.2 |Aug sun = 345.3 |Sep sun = 296.7 |Oct sun = 281.7 |Nov sun = 224.1 |Dec sun = 195.7 |year sun = 3298.9 |Jan humidity = 69 |Feb humidity = 67 |Mar humidity = 67 |Apr humidity = 65 |May humidity = 66 |Jun humidity = 68 |Jul humidity = 71 |Aug humidity = 71 |Sep humidity = 67 |Oct humidity = 68 |Nov humidity = 68 |Dec humidity = 68 |year humidity = 67.9 | Jan dew point C = 7.8 | Feb dew point C = 7.8 | Mar dew point C = 9.1 | Apr dew point C = 11.3 | May dew point C = 14.4 | Jun dew point C = 17.9 | Jul dew point C = 20.1 | Aug dew point C = 20.4 | Sep dew point C = 18.6 | Oct dew point C = 15.9 | Nov dew point C = 12.6 | Dec dew point C = 9.0 | year dew point C = 13.7 |source 1 = [[Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа|NOAA]] (чийгшил, шүүдрийн цэг, нар 1961–1990)<ref name=WMOCLINO>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20231001052433/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Egypt/CSV/AlexandriaNouzha_62318.csv | archive-date = 2023-10-01 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Egypt/CSV/AlexandriaNouzha_62318.csv | title = Alexandria Nouzha Normals 1991–2020 | work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-05-07}}</ref><ref name=WMOCliRef>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20231001052733/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-I/UB/62318.TXT | archive-date = 2023-10-01 | url = https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/RA-I/UB/62318.TXT | title = Alexandria/Nouzha | work = World Meteorological Organization Climatological Reference Normals (1961–1990) | publisher = Үндэсний далай тэнгис ба агаар мандлын захиргаа | access-date = 2026-05-07}}</ref> | source 2 = Meteo Climat (өгөгдөл)<ref name=MetCli>{{cite web | url = http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/station-2119.php | title = Station Alexandrie | publisher = Meteo Climat | access-date = 2026-05-07 | language = fr}}</ref> |date = 2014 }} == Зургийн цомог == <gallery> Hotel "Le Metropole" in Alexandria, Ägypten.jpg Cecil Hotel in der Nacht, Alexandria, Ägypten.jpg Wohnhaus im östlichen Stadtzentrum, Alexandria, Ägypten.jpg Wohngebäude im Nordwesten des Tahrir-Platzes, Alexandria, Ägypten.jpg Wohngebäude in der El Nabi Danial Street, Alexandria, Ägypten.jpg Alexandria (2007-05-059).jpg Alexandria, Mediterranean Sea, Egypt.jpg Alexandria, Egypt (2007-05-057).jpg </gallery> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Alexandria|Александриа}} {{Wikivoyage}} [[Ангилал:Александриа| ]] [[Ангилал:Египетийн суурин]] [[Ангилал:Африкийн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Библийн суурин]] [[Ангилал:Эллинистийн хот]] [[Ангилал:Египетийн мужийн төв]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их-, дээд сургуультай хот]] dafra77pff9x9mmlt655y88u1crxzmf 0 10217 855844 821842 2026-05-08T04:36:53Z B.munkhbayar 6189 855844 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Чарльз Спенсер Чаплин | зураг = Charlie Chaplin portrait Getty 1739411952.jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = | тайлбар = Хөрөг, 1920 он орчим | төрсөн_огноо = {{birth date|1889|4|16|mf=y}} | төрсөн_газар = [[Англи]], [[Лондон]] (баталгаажаагүй) | жинхэнэ_нэр = | нас_барсан_огноо = {{death date and age|1977|12|25|1889|4|16|mf=y}} | нас_барсан_газар = [[Швейцар]], [[Корсье сур Вивье]] | үндэстэн = | алдаршсан_хувь_нэмэр = | ажил_мэргэжил = жүжигчин, кино найруулагч, кино продюсер, кино зохиолч, хөгжмийн зохиолч | эхнэр_(нөхөр) = [[Милдред Харрис]] (1918-1920)<br/> [[Лита Грей]] (1924-1927)<br/> [[Паулетт Годдард]] (1936-1942)<br/> [[Оона О'Нил]] (1943-1977)<br/> | хүүхэд = 11 | вэбсайт = {{url|charliechaplin.com}} | гарын_үсэг = Firma de Charles Chaplin.svg }} [[Файл:Charles-chaplin_1920.jpg|thumb|right|Чарли Чаплин]] '''Чарльз Спенсер Чаплин''' буюу '''Чарли Чаплин''' ([[Англи хэл|англи]]. ''Charles Spencer «Charlie» Chaplin''; 1889 оны 4-р сарын 16-нд [[Лондон]] хотод төрсөн – 1977 оны 12-р сарын 25<ref>[http://www.imdb.com/name/nm0000122/ imdb.com]</ref>-нд Швейцарт нас барсан) Дуугүй киноны эрин үед ихээхэн алдаршсан инээдмийн жүжигчин, кино найруулагч. Тэрээр багадсан хүрэм, хэлхгэр өмд, том гутал, хар малгай, таяг тулсан Хэсүүлч эрийн дүрээр дэлхий дахинаа алдаршсан юм. Чаплиний энэ дүр дэлхийн кино урлагийн зах зээлд тодоор тэмдэглэгдэн үлдэхүйц дүр болж чадсан билээ. Хатан хаан Викторийн эриний Англи оронд төрж өссөн тэрээр ухамсарт амьдралынхаа 75 жилийг кино урлагт зориулжээ. Энэ цаг хугацаанд ялалт, баяр, атаа хорсолын аль, аль нь түүнийг сүүдэр мэт дагалдаж явсан юм. == Намтар == Чаплиний хүүхэд нас Лондоны борчуудын хороололд туйлын хүнд бэрх, ядуу хоосны зовлон дунд өнгөрчээ. Түүнийг бага байхад мюзик-холлын дуучин эцэг нь нас барж, улмаар эх нь мөнгө олохын тулд давхар ажил хийдэг байсан тул Чаплин 9 наснаас хүүхдийн хөдөлмөр эрхэлж эхэлсэн гэдэг. 1896 онд Чаплин хүүг бага байхад эх нь сэтгэц мэдрэлийн өвчин тусаж сүүлд сэтгэцийн эмнэлэгт хэвтжээ. Ядуу хоосон байдлаасаа бага ч гэсэн ангижирч, амьжиргаагаа залгуулахын тулд Чаплин гудамжинд үзүүлбэр үзүүлж, энд тэндхийн ууш, цэнгээний газруудад хүмүүсийг хөгжөөж, хошин үзүүлбэр үзүүлдэг байжээ. 1903 онд 14 настайдаа театрт тогтмол ажилд орж, "Шерлок Холмс" жүжгийн хүргэгч Биллигийн дүрд тоглож эхэлжээ. Энэ үед Чаплин бараг бичиг үсэггүй байсан тулд түүний дүрийн үгийг өгөхөд дундаас нь чангаар уншина гэж айдаг байжээ. Түүний ах Сидней түүнд дүрийг үгийг цээжилэхэд тусалдаг байсан юм. Хэдэн жилийн турш Чарли варьете шоуны жүжигчин байсан. Тэрээр 16 настайгаасаа эхлэн өдөр бүр олон цаг хийл хөгжим тоглож, театрын удирдаач эсвэл түүний найз нөхдөөс хичээл авдаг байжээ. Тэрээр 19 насандаа "Фред Карно" компанитай гэрээ байгуулж, улмаар АНУ-ыг зорьсон юм. Кино урлагийн замнал нь Кистоун студитэй гэрээ байгуулсан жил буюу 1914 оноос эхэлсэн гэж үздэг. Олон жилийн ажиглалтын явцад тэнүүлч эрийн дүрийг гаргах нь үзэгчдийн анхаарлыг татна гэж үзэн, энэ дүрийг хөгжүүлж ирсэн байна. Түүний судалгаа алдаагүй болохыг баталж, үзэгчид ч түүнд татагдаж эхэлсэн юм. Эссеней дэх кино студид ажиллах болсоноор 1918 он гэхэд түүнийг дэлхий дахин мэддэг болсон байлаа. 1919 онд Чарли Чаплин [[Юнайтед Артистс]] кино компанийг Мэри Пикфорд, Дуглас Фэрбэнкс, Дэвид У. Гриффит нарын хамт үүсгэн байгуулжээ. Энэ нь түүнд урьдынхаасаа урт хугацааны, мөн түүнчлэн өөрийнхөө бүтээлч сэтгэлгээг харуулсан олон арван кино хийхэд үнэлж барашгүй нөлөө үзүүлжээ. Түүний хамгийн анхны бүрэн хэмжээний кино 1921 онд Жаалхүү нэртэйгээр олонд хүрсэн юм. Үүнээс хойш дэлхийн кино урлагийн түүхэнд тод мөрөө үлдээсэн [[Парисийн эмэгтэй]], [[Алтны халуурал]], [[Цирк]] зэрэг олон арван кино шил, шилээ даран үзэгчдийн хүртээл болжээ. Кино урлагт техникийн дэвшил бүрнээ нэвтэрч дуу оруулах технологи нэвтэрсэн нь Чарли Чаплинд сөргөөр нөлөөлөөгүй төдийгүй, нэр алдарыг нь улам дээшлүүлэн билээ. Түүний ёжтой бөгөөд ихээхэн гүнзгий утга агуулга бүхий жүжиглэлт нь ямархан хэмжээний уран бүтээлч вэ гэдгийг дэлхий дахинаа харуулж чадсан юм. Үүний тод жишээ болох [[Хотын гэрэл]], [[Орчин цаг]] зэрэг кинонуудыг үзэгч та бүхэн мэдэх биз ээ. Тухайн үеийнхээ улстөрийн нөхцөл байдлыг инээдтэй бөгөөд ёжтойгоор илэрхийлсэн [[Агуу дарангуйлагч]] кино түүнийг томоохон нэр алдарт хүргэсэн юм. 1940-өөд он бол түүний замналд хар ул мөр үлдээсэн хүнд бэрх он жилүүд байлаа. Чаплинийг бага насны хүүхдийг садар самуунд уруу татаж, хүчээр гэрлэсэн гэх шуугиан дэгдэж, улмаар АНУ-ын Холбооны мөрдөх товчоо мөрдөн шалгаж байсан юм. Энэ бүхний дараа АНУ-ын хууль тогтоогчид нутагаасаа гаргах шйидвэр гаргаж, улмаар Швейцарь улсад очихоос өөр аргагүй болжээ. Хүнд бэрх жилүүдийн дараа тэрээр хэсүүлч эрийн дүрээ өөрчлөн [[Монсье Вердуа]], [[Нэр төр]], [[Хонг Конгын гүн]] зэрэг кинонуудыг дэлгэцнээ амилуулсан юм. Чарли Чаплин ихэнх киногоо өөрөө продьсерлэж, найруулж, зохиож, редакторлаж тэр ч бүү хэл хөгжмийг нь ч өөрөө зохиодог байлаа. Түүний гаргаж ирсэн хэсүүлч эрийн дүр нь сурталчилгааны бэлгэ тэмдэг, киноных нь сурталчилгаа болж байсан тул замналынхаа дөнгөж эхэнд л гэхэд санхүүгээр хэнээс ч хараат бус байх нөхцөлийг бүрдүүлсэн юм. Тийм ч учраас тухайн цаг үед нь нийгэм, улстөр, бизнесийн бүх л салбарт түүний дүр төрхийг ашиглах нь элбэг байжээ. 1972 онд түүнийг АНУ-ын кино урлагийн академи Оскарын наадмын хүндэтгэлийн шагналаар шагнажээ. Энэхүү шагналын тодорхойлолтонд "Оршин буй эрин зууныхаа кино урлагийг өөрчилж, үүгээрээ дамжуулан нийгэмд эерэгээр нөлөөлсөнийг үнэлэн энэ шагналыг гардуулав" гэж бичсэн байжээ. Түүний бүтээсэн олон арван кинонууд дэлхийн кино урлагийн түүхэнд тодоор тэмдэглэгдэн үлдсэн билээ. ==Замналын эхэн үе (1889-1913)== Чарьлз Спенсер Чаплин 1889 оны 4-р сарын 16-ны хаврын энэ өдөр Ханна Чаплин, том Чарли Чаплин нарын хүүхэд болон мэндэлжээ. Хэдийгээр түүний төрсөн газар нь яг таг тодорхой болоогүй ч олон намтар судлаачид түүнийг Өмнөд Лондоны Уолуортын Зүүн гудамжинд төрсөн гэж үздэг. Чаплинийг төрөхөөс яг дөрвөн жилийн өмнө эцэг, эх хоёр нь гэрлэсэн бөгөөд эх Ханна нь өмнө Сидней Жон Хилл гэх хүүхэдтэй байжээ. Чаплиний эх Ханна нь гуталчины охин, харин эцэг нь ажилчин ангиас гаралтай жирийн нэгэн жүжигчин байсан гэдэг. Эцэг том Чарли Чаплин нь айлын бутач хүүхэд тул Лили Харли гэсэн нууц нэрээр уран бүтээлээ туурвидаг байжээ. Түүний эцэг, эх нь салж байгаагүй гэдэг. Чаплиний бага нас туйлын хүнд хэцүү, өлмөн зэлмүүн, ядуу хоосон байдалд өрнөсөн учраас олон хүнд яриад байгаагүй гэж түүний намтарыг бичсэн Девид Робинсон хожим нь дурсчээ. Аав нь хэрмэл жүжигчин байсан ч мөнгө бага зэрэг олдог байсан учир эх нь даашинз оёж амьдралаа залгуулдаг байсан гэдэг. Том Чарли Чаплин архинд гүн автаж улмаар гэр бүлийнхэндээ төвөг удааж байсан учраас Чаплинийг ахтай нь хамт асрамжийн газар өгсөн байна. Хэдийгээр асрамжийн газарт бүрэн өгөөгүй ч жилийн дийлэнх хэсгийг ах дүүс тэнд өнгөрүүлдэг байжээ. Энэ байдлаас хойш хоёр жилийн дараа буюу 1901 онд архинд орсон эцэг нь элэгний өвчнөөр хорвоог орхиод удаагүй байхад Чаплиний эх хүндээр өвчилж эмнэлэгт хэвтэхээс өөр аргагүй болжээ. Эхийгээ эмнэлэгт хэвтэж байх хугацаанд олон хоногийг Чаплин гудамжинд ганцаараа өнгөрөөсөн гэдэг юм. Хоол, унд барагтай олдож байгаагүй ч тэрээр Лондон хотоор өөрийн ах Сиднейгээ хайж байсан ажээ. Есөн сарын туршид гудамжаар хоноглосон Чаплин эхтэйгээ амьдрах болсон ч хоёр жилийн дараа эхийнх нь сэтгэцийн өвчин дахиж, эмнэлэгт хэвтэхээс өөр аргагүй болсон юм. Үүнээс хойш эх нь эмнэлгээс гараагүй байна. [[Файл:Chaplin at Hanwell.jpg|thumbnail|Лондонгийн төвийн дүүргийн сургуулийн сурагчид, долоон настай Чарли Чаплин голынх нь, 1897 он]] ===Залуу жүжигчин=== [[Файл:Chaplin in Sherlock Holmes.jpg|thumbnail|1903-1906 оны өсвөр насны Чаплин [[Шерлок Холмс]] жүжигт тоглож байхдаа]] Тэрээр бүр багаасаа тодруулбал 5 настайгаасаа эхлэн гудамжинд үзүүлбэр үзүүлж эхэлсэн байна. Хэдийгээр туйлийн хүнд хэцүү байдалд өсч торниж байсан ч сургуульд суралцан, хажуугаар нь урлагийн бяцхан тоглолтоо үзүүлэн Лондон хотын хаа сайгүй явдаг байжээ. Тэрээр хожим нь бичихдээ "Би хүнд хэцүү байдлаа мартаж, тэс өөр газарт очсон мэт байсан учраас жүжиглэх урлагт улам ихээр татагдах болсон" гэсэн байдаг. 1899-1900 он хүртэл бүтэн нэг жилийн хугацаанд тэрээр аавыгаа дагалдан үзүүлбэр үзүүлж байсан гэдэг. Түүний эх нь сургуульд сургах сонирхолтой байсан ч Чаплин аль хэдийнэ жүжиглэх урлагт татагдсан байлаа. 13 насандаа Чаплин Лондонгийн баруун хэсгийн төгсгөл дэх театрын агентлагт бүртгүүлж, тоглолтонд оролцох эрхтэй болж байжээ. Угаасаа тэр цаг үед сургуульд суралцахаас илүү жүжиглэх нь илүү байсан гэдгийг Чарли Чаплин хожим нь дурссан байдаг. 1903 оны долоодугаар сард түүний бүртгүүлсэн театр Жим, Кокейны дурлал зэрэг хөтөлбөр гаргаж эхэлсэн ч ердөө 2 долоо хоногийн дараа хаагдсан гэдэг. Гэхдээ олон үзэгчид Чаплиний хошин шогийн мэдрэмж, жүжиглэлтийг магтаж байсан юм. Анхны шоу амжилтүй болсоны дараа Чарльз Форман гэгчийн нэгэн студи Шерлок Холмс жүжгийг тавихаар болж, улмаар Чаплинтай холбогдон Билли гэх хүүгийн дүрийг оноожээ. Мөн түүнчлэн түүнийг тоглолтын зар тараах ажилд ч дайчилж байсан гэдэг. Бяцхан жаалын үзэгчдийг татах авьяас, сэргэлэн байдал нь Шерлок Холмсын дүрийг бүтээсэн Уиллиам Жиллетийн анхаарлыг татаж, бүр нэгэн удаа дуудаж уулзаж байсан ажээ. Тэрээр зөвхөн энэ жүжигт 1903-1906 оны эх хүртэл тоглож байсан юм. ===Хувийн үзүүлбэр үзүүлэх болсон нь=== [[Файл:Chaplin Karno advert.jpg|thumbnail|1913 онд Карногийн компани Хойд Америкад хийсэн аялан тоглолтын сурталчилгаа]] Чаплин үзүүлбэр үзүүлэх өөр продакшн хайх сонирхолтой байсан бөгөөд улмаар хэд, хэдэн газарт хандаад байжээ. 1906 оны тавдугаар сард Лондон даяар үзүүлбэрээ сонирхуулдаг явуулын циркд нэгдэхээр болсон байна. Хэдийгээр түүний жүжиглэх авьяас улам цэцэглэсээр байсан ч тус циркийн хөтөлбөртэй нийцэхгүй байжээ. Үүгээр ч барахгүй гоцлон тоглолтондоо алдаа гаргасан нь цирк дэх байр суурийг ганхуулжээ. Бурлеск болон кабаре үзүүлдэг байсан энэ газарт тэр анхнаасаа дургүй байсан юм. Дараахан нь түүний ах болох Сидней, "Карногийн энтертэймэнт компани"-тай холбогдсоноор Чаплинийг тус компанийн удирдлагуудтай танилцуулжээ. Уг компанийг тухайн үедээ Англи даяар чамгүй үзэгчдийн хүрээлэлтэй болоод байсан Фред Карно удирдаж байсан юм. "Би ноён Карнотой уулзаж байсан өдрийг ердөө мартдаггүй юм. Түүнд авьяасаа шалгуулж байхдаа маш ихээр ичиж, өрөөнөөс гараад гүймээр санагдаж байж билээ" гэж хожим нь Ч.Чаплин дурсчээ. Эхэндээ тэрээр бага хэмжээний дүрүүд бүтээж, тайзан дээр байх хугацаа нь ч бага байлаа. 1908 оноос түүний тоглох цаг, хугацаа нь нэмэгдэж, авьяас чадвар нь ч урган цэцэглэж эхэлсэн юм. 1910 оны дөрөвдүгээр сард Карногийн компанийн тавьсан ''Чин зоригт Жимми'' гэх үзүүлбэр итгэмээргүй их амжилтийг дагуулж, Ч.Чаплиний нэр хүндийг ч тэр хэмжээгээр өсгөжээ. Орон нутгийн сонинууд ч залуу авьяастаны талаар бага хэмжээний мэдээ, нийтлэл бэлтгэн хэвлэж байсан гэдэг. Карно нэр алдар нь цэцэглэж байгаа Чарли Чаплинийг Хойд Америкаар хийх хошин үзүүлбэрийн жүжигчдийн багт багтаан авч явжээ. 1911-1912 оны хооронд бүтэн жил хагасын хугацаанд үргэлжилсэн энэ үзүүлбэр аялал Хойд Америкын зах зээлээс багагүй хэмжээний ашиг олсон юм. Далайн чанад дахь зах зээл боломжтой гэдгийг Чаплинд мэдрүүлсэн уг аялан тоглолт 1912 оны тавдугаар сард өндөрлөж, зургаадугаар сард Англи руугаа буцжээ. Карногийн компани 1912 оны 10-р сард АНУ руу дахин хөлгийн жолоо залсанаар Чаплиний амьдралыг өөрчилж, дэлхийн хэмжээний од болох эхлэлийг тавьсан юм. ==Кино урлагт хөл тавив(1914-1917)== ===Кистоун студи=== [[Файл:Chaplin Making a Living 2.jpg|thumbnail|[[Чарли Чаплиний тоглосон хамгийн анхны кино болох Амьдралаа босгоё кино]]]] [[Файл:Chaplin Kid Auto Races.jpg|thumbnail|Чаплиний тоглосон хоёр дахь кино, Хэсүүлч эрийн дүр дэлгэцнээ амилсан анхны кино Венецийн хүүхдийн уралдаан]] АНУ-г зургаан сар тойрсон хоёр дахь аялан тоглолтын дараа Нью-Йоркын кино компани түүнтэй холбогдож, хэд, хэдэн кинонд тоглох санал тавьсан юм. Кистоун студи тухайн үеийн дуугүй киноны од гэгдэх [[Фред Мейс]]-тэй хамтран ажиллах санал тавьж, богино хэмжээний хэд, хэдэн кинонд тоглож амжжээ. Тухайн үед Кистоун студи Чарльз Чаплинд долоо хоногийн 150 ам.долларын гэрээ санал болгосон нь ядуу тарчиг амьдралд өсч торнисон түүний амьдралыг өөрчлөх, ирээдүйн замналыг засах эргэлтийн цэг болсон билээ. 1913 оны 12-р сард Чаплин Лос Анжелес хотод шилжин суурьшиж, кинонд тоглох нөр их ажилдаа ханцуй шамлан орсон юм. Гэсэн хэдий ч Кистоун компани дөнгөж 24 настай Чаплинийг том дүрд тоглуулж, аз сорихгүй л байлаа. Энэ хугацаанд тэрээр кинонд тоглох, кино найруулах урлагт тухайн үеийн ажилчдаас суралцаж байсан юм. Ингэж явсаар 1914 онд түүний тоглосон анхны кино болох "Амьдралаа босгоё" кино дэлгэцнээ гарчээ. Уушийн газар, тайзан дээр жүжиглэж байсан Чарльз Чаплинд эхний кино нь хүнд байжээ. Гэхдээ муугүй амжилт дагуулж, ямар хэмжээний жүжигчин бэ гэдгийг Хойд Америкад таниулахад ихээхэн дөхөм болсон уран бүтээл болсон юм. Чарльз Чаплин өөрийн намтартаа анхны киноныхоо талаар: "Тухайн компанийн бүрдүүлсэн эхний дүр надад таалагдаагүй. Дэлгэцэнд гарсаны дараа бүрх малгайгаа жижигдүүлж, хүрэм, хантаазаа багадуулж, маш том гутал өмсөх санаа орж ирсэн. Ингэснээр их марзан, гэхдээ маш амархан хүний дурсамжинд үлдэхээр тийм дүр бий болсон юм" Түүний хэлсэн энэ санаа хэдийгээр [[Мейблийн итгэмээргүй бэрхшээл]] кинонд тусгалаа олсон ч одоогийн бидний мэдэх [[Хэсүүлч эр]]-ийн дүр "Венецийн хүүхдийн уралдаан" кинонд жинхэнэ утгаараа гарч ирсэн билээ. Түүний бодож олсон энэ дүр дэлгэцнээ гайхмаар амжилтыг дагуулж, үзэгчдэд маш амархан хоногшиж чадсан юм. Ингэснээр нэгэн хэвийн байдалд тогтоод байсан кино урлагийн хэмнэлийг огт өөр тийш нь чиглүүлж, ихээхэн сонирхолтой хувь хүнийг бий болгосон байна. Эхэн үед нь түүний киног Кистоун студийн Мабель Норманд найруулдаг байсан ч хожим нь тус студийн захирал Чаплинд өөрөө найруулах эрхийг нь өгчээ. Найруулгын хувьд түүний хамгийн анхны кино нь [[Бороонд]] хэмээх кино юм. Энэ кино Кистоун студи төдийгүй Чаплиний нэр хүндийг өндөрт өргөн, зуун дамжин дуурсагдах түүхийн эхлэлийг тавьжээ. Кистоун студи энэхүү амжилтийг харгалзан киноны үргэлжлэх хугацааг уртасгаж бүрэн хэмжээний кино бүтээх саналаа ч Чаплинд хэлсэн байна. 1914 оны 11-р сард Кистоун студи анхны бүрэн хэмжээний кино гэгдэх [[Тиллигийн бүтэлгүй хайрын түүх]] дэлгэцэнд шилжүүлжээ. Энэ кинонд Чарли Чаплин туслах дүрийг л бүтээсэн байна. 1914 оны сүүлээр Чарли Чаплин студийнхээ удирдлагуудад долоо хоногийн 1000 ам.долларын шинэ гэрээ байгуулах санал хүргүүлсэн ч тус студийн захирал Сеннетт хэтэрхий их байна гээд буцаасан юм. ===Эссеней=== [[Файл:Chaplin and Purviance in Work.jpg|thumbnail|1915 онд дэлгэцнээ гарсан [[Ажил]] кинонд гол дүрийн жүжигчин [[Эдна Пурвьенс]]-тэй хамт]] Кистоун студи түүний гэрээг хүлээж аваагүй учраас нэр алдар нь ихээхэн мандаад байсан Чарльз Чаплин түүний гэрээнд заасан мөнгийг өгч чадахаар том компани хайхаар болж, Кистоунтай байгуулсан гэрээгээ цуцалжээ. Удалгүй 1914 оны 12-р сард Эссенейн кино компанитай долоо хоногийн 1250 ам.доллар, гэрээний урамшуулал болох 10 мянган ам.долларын гэрээ байгуулсанааар тус компанийн харьяалал бүхий жүжигчин болсон юм. Чарли Чаплин энэ компанид ирснээр тухайн үеийн муугүй жүжигчид гэгдэх [[Эдна Пурвьенс]],[[Лео Вайт]], [[Бад Жеймсон]] нартай танилцан, хамтран уран бүтээл хийх болсон билээ. Тус кино компанид бүтээсэн Шөнийн дараа, Аварга зэрэг кинонууд нь муугүй амжилт дагуулж, түүний авьяасыг улам дархалсан юм. Чаплин тус кино компанитай жилиийн хугацаанд 7 кино бүтээжээ. Эдгээр киноны дунд үзэгч та бидний сайн мэдэх хэсүүлч эрийн дүрийг мөнхөлсөн [[Хэсүүлч эр]] кино 1915 онд дэлгэцнээ гарч, үзэгчдээс өндөр үнэлгээ, дэмжлэг авсан юм. 1915 оны дунд гэхэд Чарльз Чаплиний нэр хүнд тэнгэрт цойлсон байлаа. Түүний нэр бүхий зурагт хуудас, рекламууд газар сайгүй тарж, түүний дүр бүхий тоглоомнууд ч худалдаанд гарсан юм. ''Америкийн кино урлагийн сэтгүүл'' ч тухайн үеийн Чаплиний нэр хүнд, нийгэмд үзүүлж байгаа нөлөөг "Чаплинитис" гэж нэрлэж байлаа. Эссенейтэй байгуулсан богино хугацааны гэрээ 1915 оны сүүлээр дуусгавар болоход түүнд гэрээний нэмэгдэл болгож 15 мянган ам.долларын нэмэлт урамшуулал олгожээ. ===Мюшуал=== [[Файл:Charlie Chaplin with doll.jpg|thumbnail|Чаплинийг нэр алдарт хүргэсэн хэсүүлч эрийн дүр бүхий хүүхэлдэйг барьсан байгаа нь. 1916 оны сүүл]] 1916 он дөнгөж гараад байх мөчид Мюшуал студи түүнтэй жилийн 670 мянган ам.долларын гэрээг байгуулсанаар оршин буй цаг үеийнхээ хамгийн өндөр үнэлгээтэй жүжигчнээр тодорсон билээ. Тухайн үеийн нийгэм болон хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслүүд энэ мэдээг сонсоод шоконд орж байсан гэхэд хилсдэхгүй. Гэхдээ Мюшуал студи төлсөнөөсөө хавьгүй их хэмжээний мөнгийг олсон гэдгийг түүний намтарыг бичсэн Робинсон дурсчээ. 1916 оны гуравдугаар сард тус студи Чарльз Чаплинд өөрөө кино хийх боломжтой хувийн студи нээж өгчээ. Тэрээр өөрийн студидээ Альберт Остин, Эрик Кембэлл нарыг авч хүчээ зузаатгасан байна. Тэр ондоо Чаплин [[Шөнийн нэг цаг]], [[Гал сөнөөгч]], [[Тэнүүлч]], [[Дэлгэцний ард]], [[Гулгуурын талбай]] зэрэг 7 кино л дэлгэцнээ амилуулсан юм. Харин 1917 онд тэр Мюшуал студитэй дөнгөж 4-хөн кино л бүтээсэн байна. Эдгээр кино нь [[Цагаач]], [[Адал явдалаар хөөцөлдөгч]], [[Гудамж]], [[Эм]] гэх кинонууд юм. Мюшуал студид өнгөрсөн энэхүү он жилүүд нь түүний замналын хамгийн оргил үе нь байсан юм. Хойд Америкад түүний нэр хүнд гэлийн хурдаар өсч байхтай зэрэгцэн Их Британийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд түүн рүү дайрсаар байлаа. Учир нь түүнийг дэлхийн нэгдүгээр дайны үеэр эх орныхоо талд дуугараагүй, эх оронтойгоо хамт байгаагүй гэж шүүмжилсээр байсан юм. Мөн түүнчлэн түүний жүжиглэх авьяас, шинэ дүр төрх зэрэг нь Их Британийн баялаг соёлын үр өгөөж гэж үзэх сэтгүүлчид ч цөөнгүй байжээ. ==Анхны үндэстэн (1918-1922)== Мюшуал студитэй байгуулсан гэрээ дуусгавар болсоны дараахан түүний хувийн төлөөлөгч, ах гэгдэх Сидней Чаплиний үүрэг оролцоотойгоор Анхны үндэстэн кино компанитай холбогдож чаджээ. Олон сар яригдсан яриа хэлэлцээрийн үр дүнд 1917 оны зургаадугаар сард тус компанийн төлөөлөлтэй тохиролцоонд хүрч 1918 оноос эхлэн ажилласан юм. Хамгийн гол нь тус кино компани Чаплинд хувийн эрх чөлөө, өөрийн үзэл бодлоо уран бүтээлдээ чөлөөтэй илэрхийлэх боломжийг олгосноороо өмнөх кино компаниудаас ялгагдаж байлаа. Тус компанитай шинэ гэрээ байгуулснаас хойш гурван сарын дараа [[Нохойн амьдрал]] кино 1918 оны дөрөвдүгээр сард дэлгэцнээ амилсан юм. Ингэснээр Анхны үндэстэн кино компанийн бизнесийн түүхэнд хамгийн их ашиг олсон киноны нэг болсон байна. Чарльз Чаплин тус студид дунджаар 35 минутын кино бүтээдэг байсан юм. Тэрээр тухайн үеийнхээ хамгийн нэр хүнд бүхий бие хүн байсан учраас АНУ болон Холбоотны арми дайны эсрэг үзэл, үзэл сурталын зэвсэг гэгдэх [[Бонд]], [[Мөрнөөс гаранд]] зэрэг киног хийлгэж байжээ. Хэдийгээр амьд ахуйдаа энэ кинонуудыг улстөрийн төлөөлөгчид санхүүжүүлж, мөнгө төлөөгүй гэж байсан ч олонх намтар судлаачид улстөрийн бүлэглэлүүдийн зүгээс мөнгө төлсөн гэж үздэг. Эдгээр кинонууд нь итгэмээргүй амжилтанд хүрч улстөрийн томоохон сурталчилгаа болсон билээ. ===Юнайтед Артистс, Мильдред Харрис, ''Жаалхүү''=== [[Файл:Chaplin The Kid 2 crop.jpg|thumbnail|1921 онд дэлгэцнээ гарсан Жаалхүү кинонд Жеки Күүгэний хамт]] Анхны үндэстэн кино компанитай байгуулсан гэрээ өндөрлөх яагаа ч үгүй байхад түүнийг томоохон уран бүтээлчидтэй нэгдэн компани байгуулах гэж байна гэсэн цуурхал дэгдэж эхэлжээ. Цуурхал дэгдэж байхад алдарт жүжигчний зүгээс ямар нэгэн байр суурь илэрхийлээгүй юм. Гэсэн хэдий ч удалгүй энэ цуурхал үнэн болох нь батлагдсан билээ. 1919 оны нэгдүгээр сард [[Дуглас Фейрбэнкс]], [[Мэри Пикфорд]], [[Д.У.Гриффит]], Чаплин нар хамтран Юнайтед Артистс студийг үүсгэн байгуулсан юм. Тэд нэгдэх болсон шалтгаанаа кино урлагийг өөрчлөх, жүжигчдийг илүү зохион байгуулалттай болгох, кино урлагийн зах зээлийг нээлттэй болгох гэж тухайн үедээ тайлбарлаж байжээ. Ийнхүү ажил мэргэжлийн хувьд ихээхэн ахиц дэвшил гарч байхад Чаплиний хувийн амьдрал ч шинэ түүхээр баяжигдаж эхлэв. 1918 онд тэрээр 17 настай жүжигчин Мильдред Харристай анх удаагаа гэрлэж, тэр жилийнхээ 9 сард М.Харрис жирэмсэлсэн ч энджээ. Гэхдээ энэ гэрлэлт Лос Анжелес төдийгүй бүх америк даяар дуулиан шуугиан тарьсан үйл явдал болсон юм. 1919 оны зургаадугаар сард Чарльз Чаплин [[Нартай тал]] киногоо дэлгэцнээ гаргав. Энэ кинонд эртний амраг гэгдэх Эдна Пурвьенстэй тоглосон нь хэвлэл, мэдээллийнхний бай болж хувирсан билээ. 1919 оны долоодугаар сард түүний ууган хүү мэндэлсэн ч төрснөөсөө хойш ердөө гуравхан өдрийн дараа амиа алджээ. Олон удаагийн амжилтгүй төрөлт болон хэвлэл, мэдээллийн шуугианаас шалтгаалан тэдний гэрлэлт 1920 оны дөрөвдүгээр сард албан ёсоор өндөрлөж, салцгаасан байна. Түүний гэр бүлийн амьдралын бүтэлгүйтэл, хүүхдээ алдах мэдрэмж, шаналал нь дэлхийн киноны түүхэнд алтан үсгээр тэмдэглэгдэх нэгэн киноны үүсэх үндсийн үндэс болсон юм. 1920-иод оны сүүлээр киноныхоо зохиол дээр сууж Анхны үндэстэн кино компанитай хамтран нэгэн кино хийхээр болсон нь [[Жаалхүү]] кино байлаа. Тэрээр энэхүү кинондоо 1919 оноос эхлэн холбоо тогтоож байсан Жеки Күүгэн гэх 4 настай жаалхүүтэй хамтран тоглохоор болсон юм. Хэдийгээр энэ кино 1920-иод оны дундуур дэлгэцнээ гарах боломжтой байсан ч Чаплин өөр богино хэмжээний кинон дээр давхар ажиллаж байснаас шалтгаалан нээлтээ хийх хугацаа нь хойшлогдсоор байжээ. Нийтдээ 68 минут үргэлжлэх энэхүү кино нь Чаплиний найруулагчийн хувиар гүйцэтгэсэн хамгийн урт киноны нэг. Ядуу амьдралтай эр, нэгэн жаалхүү хоёрын хоорондох харьцаа нь энэ киноны гол санаа, ньюанс нь байсан юм. 1921 оны нэгдүгээр сараас 1924 оны гуравдугаар сар хүртэл дэлхийн 50 улсын кино театрт гарч тухайн цаг үедээ хамгийн их орлого гэгдэх 2,8 сая ам.долларын ашиг олж байжээ. Тус кинонд тоглосон Жеки Күүгэн ч Холливудын түүхэн дэх бага насандаа алдаршсан анхны жүжигчин болсон билээ. Ихээхэн амжилт дагуулсан Жаалхүү киноны дараа хэсэг хугацаанд завсарласаны эцэст 1921 оны зургаадугаар сард [[Үл үзэгдэх давхарга]] нэртэй богино хэмжээний киног дэлгэцэнд шилжүүлжээ. Тэр жилийнхээ 9 сард олон жил очоогүй байсан эх нутагтаа очих шийдвэр гаргаж, хэдэн сар амьдарсан байна. 1922 онд Анхны үндэстэн кино компанитай байгуулсан гэрээ нь бүрэн дуусгавар болохоос өмнө сүүлийн бүрэн хэмжээний кино найруулсан нь [[Төлөх өдөр]] кино байлаа. Өмнөх кинонуудын амжилтанд хүрэхгүй ч чамгүй уран бүтээл болсон гэж студийн зүгээс үнэлэсэн байна. Анхны үндэстэн кино компани түүнтэй гэрээгээ сунгах талаар ярилцаж байсан ч алдарт жүжигчний зүгээс хүлээж аваагүй юм. Тэрээр тус компанитай хамгийн сүүлийн богино хэмжээний кино гэгдэх [[Бадарчин]] киног дэлгэцэнд гаргажээ. ==Дуугүй кино (1923-1938)== ==="Парисын эмэгтэй" болон "Алтны халуурал"=== [[Файл:Chaplin the gold rush boot.jpg|thumbnail|Алтны халуурал киноны хэрмэл эр гутлаа чанаж идэж байгаа нь...]] Анхны үндэстэн кино компанитай байгуулсан гэрээ дууссаны дараа алдарт жүжигчин маань өөрөө бие даан кино найруулж, өөрөө продьюсер хийхээр болсон юм. Түүний бие дааж хийсэн хамгийн анхны кино бол "Парисын эмэгтэй" билээ. Романтик драмын төрлийн энэ кинон дээр Чаплин 1922 оны 11-р сараас ажиллаж эхэлсэн бөгөөд 1923 оны 9-р сарын 26-нд дэлгэцэнд гарсан юм. Тухайн цаг үеийнхээ нийгмийн байдал, бодит амьдрал дээрх үйл явдлыг харуулсан нь чамирхал ноёлоод байсан кино урлагийг бас нэгэн өөр зүг рүү хөтөлжээ. Үзэгчид болон урлаг судлаачид ч түүний энэ бүтээлд дуртай байсан юм. Дурьдахгүй орхиж болохгүй өөр нэг зүйл нь Чаплин зөвхөн алдартай жүжигчин төдийгүй сайн найруулагч болохоо уг киногоор харуулсан явдал. Мөн түүнчлэн гол дүрийн эмэгтэйд тоглосон Эдна Пурвьенс ч уг киноны нэгэн тод шигтгээ нь байсан билээ. "Парисын эмэгтэй" дэлгэцэнд гараад удаагүй байхад тэрээр өөр нэгэн алдартай кинон дээр ажиллаж эхэлсэн юм. 1800-аад оны Америкийн нийгмийн нэгэн томоохон үзэгдэл гэгдэх алт олборлох, алтны халууралын үеийг харуулсан энэ кино нь түүний нэр хүндийг илтгэсэн тод уран бүтээлийн нэг билээ. АНУ-ын урлаг судлаачид, кино шүүмжлэгчид, нийгмийн судлалын професорууд дуу нэгтэйгээр энэ киног кино урлагийн түүхэн дэх бүх цаг үеийн хамгийн шилдэг нь гэж хүлээн зөвшөөрдөг юм. Энэ бол яах аргагүй [[Алтны халуурал]] кино билээ. Чаплин уг киноны зохиол дээр зургаан сар суусаны эцэст 1924 оны хоёрдугаар сараас эхлэн зураг авалтдаа шамдан орсон юм. "Алтны халуурал" кино нь ёжтой шоглол, уран дүрслэл, жүжиглэхүйн ухааныг илтгэн харуулсаны дээр үзэгчдэд нэгэн шинэ эмэгтэйг танилцуулсан юм. Энэ кинонд олон жил хамтран тоглосон Эдна бус үзэгчдийн төдийлөн үл мэдэх Жиоржиа Хейлийг сонгон тоглуулжээ. Чаплин "Алтны халуурал" кинондоо тусгай эффект, хосолмол зураг зэрэг киноны шинэ техникүүдийг ашигласан нь нэгэн хэвийн кино урлагийг шинэчилсэн хэрэг байлаа. Басхүү тухайн цаг үеийн Америк оронд болоод удаагүй байсан үйл явдлыг дүрслэн харуулсан нь амжилт олох томоохон үндэс болсон юм. Уг кино Канад болон АНУ, Англи улсад зэрэг гарч 1927 он гэхэд 4 сая ам.долларыг цуглуулсан нь кино урлагийн нэгэн шинэ түүхийг бичиж байсан гэдэг. "Алтны халуурал" киноны мартагдахааргүй хэсэг бол яах аргагүй "Үдээсээ гоймон шиг сорж иддэг" хэсэг юм. "Би энэ хэсгийг багадаа сонсч байсан ярианаас сэдэвлэн хийсэн. Алтанд явсан хүмүүс гутлаа чанаж иддэг байсан гэсэн ахынхаа яриаг өөрийнхөө төсөөлөлтэй баяжуулж, гутлаа чанадаг байсан юм бол яагаад үдээсээ гоймон шиг сорж болохгүй гэж бодсоны үндсэн дээр энэ хэсгийг гаргасан юм. Олон хүмүүс надаас үнэхээр гутал чанасан уу гэж асуудаг. Зураг авалтын үеэр яалт ч үгүй чанасан л юм даа" "Америкийн кино урлагийн хүрээлэн" уг киног 2007 онд сүүлийн 100 жилийн шилдэг киноны нэгээр нэрлэжээ. ===Лита Грей болон "Цирк"=== [[Файл:Lita Grey 1927.jpg|thumbnail|Чаплиний хоёр дахь эхнэр Лита Грей (1925). Тэдний амьдрал хоёр жил л үргэлжилсэн юм.]] "Алтны халуурал" кинон дээр ажиллаж байх явцдаа тэрээр хоёр дахь удаагаа гэрлэсэн юм. Тэрээр өөрөөсөө 24 насаар дүү Лита Грейтэй хайр сэтгэлийн холбоотой болж, түүгээр ч барахгүй жирэмсэн болгосон байлаа. Тухайн үедээ Калифорни муж улсад мөрдөгдөж байсан хуулиар бага насны хүүхэдтэй хүчээр бэлгийн харьцаанд орсон гэж тооцогдохоор байжээ. Энэ үйл явдал нь тус мужийн сонин хэвлэлүүдийн хараанд өртөж, олон ч хүмүүс түүнийг шүүмжилж байлаа. Тэд 1924 оны 11-р сарын 25-нд олны нүднээс хол, цомхон хүрээнд Мексик улсад хуримлажээ. Тэдний анхны хүүхэд болох бага Чарльз Спенсер Чаплин 1925 оны тавдугаар сарын таванд төрсөн бол удаах хүү Сидней Эрл Чаплин 1926 оны гуравдугаар сарын 30-нд хорвоод мэндэлсэн юм. Насаар туйлын хол зөрүүтэй түүний эхнэр гэрлэлтэндээ сэтгэл дундуур байлаа. Учир нь Чаплин ихэнх цагаа студидээ кино хийхэд зарцуулж, гэр бүлдээ тэр бүр анхаарал тавьж чаддаггүй байсан юм. Энэ бүгдээс залхсан Грей 1926 оны 11-р сард гэрлэснээсээ хойш хоёр жилийн дараа хүүхдүүдээ аван төрсөн гэр рүүгээ явжээ. Грейн гэр бүл Чаплиний эсрэг зарга мэдүүлж шүүхэд өгсөнөөр барахгүй, тухайн үеийн сонин хэвлэлүүдэд бага насны хүүхэдтэй зөвшөөрөлгүй бэлгийн харьцаанд орсон гэж мэдэгдэж байлаа. Калифорни мужийн шүүх түүний кино хийх эрхийг хасч, 600 мянган ам.долларын торгууль ногдуулсан юм. Шүүхээс түүнийг бага насны хүүхэдтэй зөвшөөрөлгүй бэлгийн харьцаанд орсон гэдгийг нотолжээ. Сонин хэвлэлийн шүүмжлэл, үзэгчдийн үзэн ядалт, олон нийтийн дургүйцэл зэргийг тэсч гарах сэтгэлийн тэнхээ түүнд байсан ч хэзээ ч мартагдахааргүй бүүдгэр дурсамж болон үлдсэн юм. Хоёр дахь бүтэлгүй гэрлэлтийнхээ дараа тэрээр "Цирк" нэртэй шинэ кинон дээрээ ажиллаж эхэлжээ. Шүүхээс 10 сарын хугацаанд кино уран бүтээл хийх эрхийг нь хасах шийдвэр гаргасан ч энэ хугацаанд киноны зохиол дээрээ хянуур, нухацтай суусан юм. Энэ кино бүхэлдээ санамсаргүй байдлаар циркд ирж, олны хүндэтгэлийг хүлээж байгаа тэнүүлч эрийн түүхийг өгүүлнэ. Олон сарын хугацаанд кино хийх боложмгүй байсан Чаплин 1927 оны аравдугаар сард "Цирк" киноны зураг авалтаа эхлүүлжээ. Гурван сарын зураг авалтын дараа 1928 оны нэгдүгээр сарын 6-нд бүрэн дуусч, үзэгчдийн хүртээл болсон юм. Энэ кино нь тухайн үедээ 3,8 сая ам.долларын ашиг олж, шүүмжлэгчдээс ч чамгүй өндөр хэмжээний дүгнэлтийг сонсоод байлаа. Түүнчлэн 1929 оны тавдугаар сард зохион байгуулагдсан Оскарын анхны наадмаас Чаплинд хүндэтгэлийн шагнал гардуулсан юм. Чаплиний продьюсерлах, найруулах, жүжиглэх, кино зохиол бичих суу авьяасыг олонд таниулж, түр хугацаанд унаад байсан нэр хүндийг нь дахин сэргээсэн билээ. ==="Хотын гэрэл"=== [[Файл:Chaplin City Lights still.jpg|thumbnail|"Хотын гэрэл" киноны хэсэг... ]] "Цирк" кино дэлгэцэнд гарснаас төд удалгүй Холливудэд дуутай киноны эрин үе эхлээд байлаа. Кино урлагийн түүхэнд энэ нээлт маш чухалд тооцогдож байсан ч дуугүй киноны жүжигчид, тэр дундаа Чарли Чаплиний сэтгэлийг маш ихээр түгшээж байсан юм. Үггүйгээр цэвэр жүжиглэлтээр үзэгчтэй харьцдаг байсан кино урлаг, дуу чимээтэй, харилцан яриатай болох нь хэр зөв бэ гэдэгт ч тэд эргэлзэж байсан билээ. Холливуд бүхэлдээ дуутай кино руу хошуурч байхад Чаплин үзэгчдийн танил болсон дуугүй киног, хөндөж байгаагүй өөр өнцгөөр хийхээр зоригложээ. Тэрээр өөрийн бичсэн намтартаа энэ шийдвэртээ бага зэрэг эргэлзэж, амжилт олохгүй бол яанаа гэж бодож байснаа дурссан байдаг. Чаплиний хамгийн "тансаг" бүтээл гэгдэх [[Хотын гэрэл]] киноны зураг авалт 1928 оны сүүлээр эхэлжээ. Энэ кино нь хараагүй ч үзэсгэлэнтэй бүсгүйд туслах гэсэн сайхан сэтгэлт тэнүүлч эрийн тухай өгүүлнэ. Тэрээр энэ уран бүтээлдээ тухайн үед Америк даяар болж байсан үйл явдалтай холбон, хэн бүхний мэдэх орчинг бий болгосон байна. Киноны явцад ая зохиогч барагтай олдоогүй тул өөрөө зарим аяыг нь зохиосон юм. Энэ киноны зураг авалт бүтэн 10 сарын турш үргэлжилжээ. Үзэсгэлэнтэй хараагүй охины дүрд Вержиниа Шериллийг сонгон тоглуулсан нь маш зөв сонголт байсан гэдэг. 1930 оны 12-р сард киноны зураг авалт бүрэн дуусч, 1931 оны нэгдүгээр сарын 30-ны өдөр үзэгчдийн хүртээл болсон юм. Кино нээлтээ хийсэн эхний хоногуудад үзэгчид тэр бүр сонирхохгүй л байлаа. Гэсэн хэдий ч тухайн үеийн кино шүүмжлэгчдийн нийтлэл Нью-Йорк Таймс, Вашингтон Пост сонинуудад нийтлэгдсэнээр үзэгчдийн анхаарлыг татаж, басхүү чамгүй сурталчилгаа болсон юм. Хэдийгээр олон хүн Чаплинийг төлбөр төлж, шүүмжлэл нийтлүүлсэн гэж үздэг ч энэ хардалт батлагдаагүй өнөөг хүрчээ. 1932 он гэхэд энэ кино нийтдээ 5,6 сая ам.долларын цэвэр ашиг олсон байна. Кино шүүмжлэгч Жеймс Ажий бичихдээ "Энэ бол кино урлагийн түүхэн дэх гайхалтай түүх, гайхалтай жүжиглэлт. Жүжигчний уран чадвар дээр энэ кино өндөр босго нэгэнт тогтоочихлоо" гэсэн байдаг. Чаплин ч өөрөө энэ уран бүтээлдээ туйлийн дуртай байсан юм. ===Паулетт Годдард, аялал болон "Орчин цаг"=== [[Файл:Modern Times poster.jpg|thumbnail|1936 онд дэлгэцнээ гарсан "Орчин цаг" киноны зурагт хуудас]] Чарли Чаплин "Хотын гэрэл" киноны гайхам амжилтын дараа уран бүтээлээсээ хэсэг хөндийрч дэлхий даяар 16 сарын турш аяласан юм. Ажилдаа амжилт гаргах нь нэмэгдсээр байсан ч түүний сэтгэл санааны байдал, бүтэлгүй гэрлэлттэй холбоотой дурсамжийг мартуулахад хангалттай байгаагүй ажээ. Тиймээс тэр ийм урт хугацаанд аялах шийдвэр гаргасан байна. Аялалд яваад ч түүний сэтгэл санаа дээрдсэнгүй. Маш ихээр ганцаардаж, уран бүтээлээсээ бүр мөсөн холдох талаар ч бодож байсан гэдэг. Ганцаардлын он жилүүдэд түүнтэй нэгэн бүсгүй учирсан нь Паулетт Годдард байлаа. 21 настай залуу жүжигчинтэй үүсгэсэн харилцаа нь ч туйлын эерэгээр нөлөөлж, сэтгэл санааны гутралыг нь эмчилсэн гэхэд болно. Хувийн амьдрал нь дээрдэж, гэрэл гэгээ нэмэгдэж байсан энэ цаг үед шинэ кино хийх санаа түүнд огтхон ч төрөөгүй бөгөөд аялалынхаа тэмдэглэлийг эмхэтгэхэд ихэнх хугацаагаа зарцуулах болжээ. Тухайн цаг үед Америкийн эдийн засаг сэргэж, аж үйлдвэржилт эрчимтэй өрнөж байсан нь Чаплиний дараагийн уран бүтээл хийх гол санаа болсон юм. "Орчин цаг" гэж нэрлэгдсэн түүний оргил бүтээл 1935 оноос эхэлжээ. Тэрээр зохиол дээрээ 6 сар суусны дараа 1935 оны дундуур зураг авалтандаа орсон юм. Хэдийгээр тухайн үед Холливудад дуутай кино ид цэцэглэн мандаж байсан ч жүжигчдийг харилцан яриагаар холбохыг хүсээгүй гэж Чаплин хожим дурсчээ. Гэхдээ тэрээр үг, ая бүхий дууг кинондоо ашигласан юм. Нийгмийн бодит байдлыг тусгасан уг киног хийж байгааг сонссон шүүмжлэгчид амжилт олох эсэхийг нь мэдэхгүй, бүр зарим нь амжилтгүй байх болно ч гэж дүгнэж байжээ. Чаплин уг кинонд өөрийн шинэ амраг Паулеттайгаа хамт тоглосон юм. 1936 оны хоёрдугаар сарын 5-ны өдөр нээлтээ хийсэн уг кино дэлгэцэнд гарсан даруйдаа сэтгүүлчид болон шүүмжлэгчдийн магтаалын үгэнд булагдсан гэхэд болно. Мэргэжилтнүүд уг киног магтан, сайшааж байсан ч үзэгчид төдийлөн их үзсэнгүй. Уг кино гурван жилийн хугацаанд АНУ, Канадын зах зээлээс 1,6 сая ам.долларын ашиг цуглуулжээ. Чаплиний хөндсөн сэдэв тухайн үеийн нийгмийн судлаачдын анхаарлыг татсан төдийгүй, алдарт сэтгэгчид гэгдэх Симоне де Бовар, Жеан Пол Сартр нар "Орчин цаг" киногоор жишээлэн олон арван өгүүлэл бичсэн юм. Энэхүү бүтээлийг Чаплинийг төрсөнөөс яг 100 жилийн дараа буюу 1989 онд АНУ-ын Конгресс хуралдан "түүхэн цаг үеийн кино" гэж үзэж Конгрессын номын сангийн "түүхэн дүрс бичлэг тасагт" мөнхлөх шийдвэрийг гаргаж байжээ. Паулеттэй үүсгэсэн амрагын харьцаа өмнөх салалтуудын адил маш хурдан байлаа. Хэдийгээр хос хоёр дурлалдаа мансууран, хэзээ ч салахгүй мэт байсан ч 1942 онд нэг тийш болцгоожээ. ==Нэр хүндээ алдсан нь (1939-1952)== ==="[[Агуу дарангуйлагч]]"=== [[Файл:The Great Dictator still cropped.jpg|thumbnail|"Агуу дарангуйлагч" кинонд Адольф Гитлерийг шоглон үзүүлжээ.]] Чаплиний гэр бүлийн харьцаа АНУ-д маргаан, мэтгэлцээн дагуулсаар байлаа. Өөрөөсөө бага насны хүүхэдтэй гэрлэдэг, гэр бүлийн харьцаа нь тогтворгүй, төлөвшөөгүй бие хүн гэсэн ойлголт олон нийтэд тархан, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд ч түүний энэ байдлыг зүгээр өнгөрүүлээгүй юм. Басхүү тэрээр улстөрийн байр суурь, социализмийн талаарх бодлоо ний нуугүй хэлж эхэлсэн нь олон хүний дургүйцлийг төрүүлж байлаа. Чарли Чаплин Фашистийн Герман, Адольф Гитлерийн байр суурийг илт эсэргүүцэж, энхтайван байдлыг тогтоох тухай ярьж байснаа уран бүтээлдээ тусгаж, олон нийтэд хүргэхээр эртнээс төлөвлөөд байжээ. Энэ нь түүний сод уран бүтээлүүдийн нэг гэгдэх "Агуу дарангуйлагч" кино юм. Тэрээр Фашистын Германыг шоглон, яг адилхан сонсогдох нэршил бүхий дүрүүд бий болгосон нь Гитлерийн Германтай эсрэгцүүлсэн явдал байлаа. 1939 оны есдүгээр сард Их Британи болон Германы харилцаа хурцдаад байх үед Чарли Чаплин энэ киноныхоо зураг авалтыг аль хэдийнэ эхлүүлсэн байжээ. Их Британийн засгийн газар ч түүнтэй хэд, хэдэн удаа холбогдож, хоёр орны харилцаа хурцадсан энэ цаг үед дэлгэцэнд гаргахаа азнах хэрэгтэй гэж сануулж байсан удаатай аж. Дээр өрнөсөн үйл явдлаас яг жилийн дараа буюу 1940 оны аравдугаар сард "Агуу дарангуйлагч" кино олон нийтийн хүртээл болжээ. Дуугүй кинонд тэр бүр дурлаж байгаагүй Чаплин энэ кинондоо харилцан яриаг анх удаа ашигласан юм. Энэ нь туйлийн зөв шийдвэр байсан бөгөөд түүнийг ясны жүжигчин гэдгийг дахин нотлосон билээ. Тухайн үеийн томоохон удирдагчид гэгдэх Чөрчиль, Рүүзвельт нар үзсэн гэж ярьдаг ч аль, аль нь энэ талаар ам нээж байгаагүй юм. Харин түүний кинондоо хэлдэг үгийг түүхэн ишлэл болгон авч үзэх ёстой гэж зарим судлаачид үздэг. Тиймээс дэлхийн кино урлагийн томоохон эшлэлүүдийн тоонд "Агуу дарангуйлагч" киноны гол дүрийн хэлсэн үг орсон байж ч болох юм. Уг кино Оскарын наадамд Шилдэг кино, шилдэг кино зохиол, гол дүрийн шилдэг жүжигчин зэрэг таван төрөлд нэр дэвшсэн ч шагнал хүртээгүй билээ. ===Шүүхийн маргаан болон Оона О'Нил=== [[Файл:Oona O'Neill - 1943.jpg|thumbnail|Чаплиний сүүлийн эхнэр. Тэд 1943 оноос Чаплинийг нас барах хүртэл хамт амьдарчээ.]] 1940-өөд он түүний мандаад байсан нэр хүндэд сөргөөр нөлөөлж, олон арван шүүх хурал зарлагдсан хүнд хэцүү жилүүд байлаа. 1941 оны наймдугаар сараас 1942 оны намар хүртэл Чаплиний туслах жүжигчин байсан Жоан Барри гэгч Чаплинтай амрагийн холбоотой байсан, бэлгийн дарамт үзүүлдэг байсан, хүүхдийг нь тээж байгаа гэж хэд, хэдэн худаа шүүхэд ханджээ. Гэхдээ энэ хэрэг хоорондоо зохицсоноор газар авалгүй өнгөрчээ. Үүнээс дараа нь бүр томоохон хэрэг түүнийг хүлээж байлаа. АНУ-ын Холбооны мөрдөх товчооны дарга Эдгар Хүүвер түүнийг охидыг бэлгийн мөлжлөгөд ашигладаг, наймаалцдаг гэж үзэн мөрдөн шалгаж эхэлсэн юм. Хэрвээ түүний энэ хэрэг нь нотлогвол 23 жилийн хорих ял ч хүлээж байжээ. Намтар судлаачид үүнийг Чаплиний нэр алдарт хорссон хэн нэгэн Холбооны мөрдөх товчоонд хуурамч гомдол гаргаж, тэртээ тэргүй унаад байсан нэр хүндэд сөргөөр нөлөөлөх гэсэн алхам байсан гэж үздэг юм. 1943 онд Америкийн "Ньюсуийк" сэтгүүл Чаплинийг хүн амины хэрэгт сэжиглэж байгаа тухай шуугиан тарьсан мэдээлэл нийтэлсэн ч гал дээр тос нэмсэн үйлдэл байлаа. 1944 онд өмнө нь зарга үүсгээд байсан Жоан Барри дахин шүүхэд хандлаа. Тэрээр өөрийн хүүхэд болох Карол Анныг Чаплиний хүүхэд мөн болох тухай гомдол гаргаж, шүүхэд дахин дуудав. Жил гаруйн хугацаанд үргэлжилсэн шүүх хуралдааны явцад Карол Анны цусыг шинжилж үзэхэд Чаплинтай цусан төрлийн холбоогүй болох нь тогтоогдсон билээ. Хэдийгээр Чаплиний энэ хэрэг шүүхэд хаагдсан ч шар хэвлэлүүд түүнийг зүгээр орхиогүй юм. Дээрээс нь Холбооны мөрдөх товчоо ч мөрдөн шалгах ажиллагаагаа үргэлжлүүлсээр байжээ. Чаплиний шүүхийн маргаан дуусч амжаагүй байхад тэрээр тухайн үеийнхээ америкийн шилдэг зохиолч гэгдэх Нобелийн шагналт Южин О'Нилийн охин 18 настай Оона О'Нилтай учир ургуулж, амрагийн харьцаа үүсгэсэн байлаа. Тухайн үед 54 настай байсан түүнд Оона ухаангүй дурласан байснаа 1980-аад оны дундуур нэгэн сэтгүүлчид дурссан байдаг. Чаплин түүнээс насан эцэслэх хүртлээ ер салаагүй билээ. Тэд 18 жилийн хугацаанд 9 хүүхдийн эцэг, эх болцгоожээ. Хэвлэлийнхэний удаа дараагийн дайралт, эхнэр рүү нь хандсан мэдээллээс Чаплин эхнэрээ байнга хамгаалж, өмөөрсөөр байсан нь түүний сэтгэлийг татсан эмэгтэй гэдгийг улам бүр нотлох биз ээ. ===''Монсье Вердуа'', коммунизмыг өмөөрч эхлэв=== Барритай холбоотой шүүх хурлаас шалтгаалан Чаплиний сэтгэл санаа туйлийн хүнд байсан ч түүний хийж бүтээх их хүсэл тэмүүллийг нь унтрааж чадаагүй юм. Тэрээр 1942 оноос санаандаа ургуулж байсан нэгэн кино төсөлдөө 1946 оны дөрөвдүгээр сард ханцуй шамлан орсон байна. ''Монсье Вердуа'' гэх энэхүү уран бүтээл нь баян чинээлэг ч өөрийгөө бусдаас далдалсан цуврал алуурчны тухай өгүүлэх эмгэнэлт инээдмийн кино юм. Чаплин уг киногоо Орсон Уэлсийн зохиолоос сэдэвлэсэн учир зураг авалт эхлэхээс өмнө түүнтэй уулзаж зохиогчийн эрхийн зөвшөөрөл гэгдэх 5000 ам.долларын төлбөр төлжээ. Орсон Уэлсийн уг бэсрэг зохиол уншигчдад төдийлөн хүрээгүй ч тухайн үеийн Францын хамгийн аюултай хүн гэгдэх Хенри Тюсо Ландругийн бодит явдлаас сэдэвлэсэн юм. Чаплин энэхүү киноны гол дүрийн алуурчны дүрээр тухайн үеийн капиталист нийгмийг төлөөлүүлэн, киноныхоо үйл явдлыг ч далд утга агуулгатайгаар хийсэн юм. Мөн түүнчлэн хүний эрхийг хамгаалах нэрээр эрхийг нь хамгийн ихээр зөрчдөг, зэвсэглэлээр хөөцөлддөг, энхтайван байдлыг алдагдуулдаг тухайн үеийн нийгмийг илүү тодотгон харуулсан гэдгээ удаа дараалан мэдэгдсээр байлаа. 1947 оны дөрөвдүгээр сард эцсийн байдлаар дэлгэцэнд шилжүүлснээс хойш ''Монсье Вердуа'' кино маш том маргаан мэтгэлцээн, шүүмжлэлтэй нүүр тулсан юм. Тийм ч учраас АНУ-ын засаг захиргаа Чаплиний шинэ киног дэлгэцэнд гаргахыг хориглосон билээ. Учир нь тэртээ тэргүй үзэл сурталын томоохон дайн дэгдээгээд байсан Америкад энэ кино гарвал дотоодын зөрчил нэмэгдэнэ гэж үзсэн нь тэр байжээ. Хэдийгээр энэ киног дэлгэцэнд гаргахыг хориглосон ч 1948 оны Оскарын наадмын киноны шилдэг зохиол төрөлд нэр дэвшээд амжсан байна. Америкийн кино шүүмжлэгчид Чаплиний кино зохиол бичих, үзэгчдийг хөтлөх авьяасыг нь харуулсан томоохон уран бүтээл гэдэгтэй дуу нэгтэй санал нэгдсэн юм. Түүний шинэ кино, Жоан Барригийн маргаан зэргээс шалтгаалан Америкад мандаад байсан нэр хүнд нь сэвтэж эхлэв. Түүгээр ч барахгүй АНУ-д үйл ажиллагаа явуулдаг коммунист хөдөлгөөний удирдагчидтай удаа дараалан уулзсаныг Холбооны мөрдөх товчоо баталсан нь дайран дээр давс нэмсэн юм. Шинэ кинон дээр ажиллаж байхад нь ч Холбооны мөрдөх товчоо аль хэдийнэ хэрэг үүсгэж, мөрдөн шалгах ажиллагаа эхлүүлсэн байжээ. Холбооны мөрдөх товчоо, Америкийн олон нийт түүнийг коммунист үзлийг дэлгэрүүлэгч гэж шүүмжилж байсан ч Чаплин үзэл бодол дээрээ хатуу зогсч, тэдний хараан зүхдэг коммунизмыг илтээр дэмжсээр байсан юм. Энэ цаг мөчид АНУ-ын томоохон улстөрчид тэр дундаа Миссипи мужаас сонгогдсон Жон И.Ранкин Чаплинийг АНУ-аас гаргах талаар лобби явуулж байсан гэдэг. Тийм ч учраас АНУ-ын Конгрессын танхим үүнийг авч хэлэлцэн, Чаплинийг залуу үед буруу үлгэр дууриал үзүүлж байгаа гэдэг дээр саналаа нэгтгэсэн юм. ===''Нэр төр'', АНУ-аас "хөөгдөв"=== Маргаан дагуулсан шинэ уран бүтээл, улстөрийн байр суурьнаасаа шалтгаалан олон нийтийн итгэлийг алдаад байсан цаг үед Чаплин дараагийн уран бүтээлдээ оров. Түүний шинэ уран бүтээл нь Эдуардын үеийн Английн залуу балетчиний тухай өгүүлэх бөгөөд үүгээрээ өөрийгөө төлөөлүүлэн, намтарчилсан байдлаар киногоо найруулсан юм. ''Нэр төр'' хэмээх киноны зохиолыг тэрээр 3 жилийн турш боловсруулсаны эцэст 1951 оны 11-р сард зураг авалтаа албан ёсоор эхлүүлжээ. Чаплин уг кинондоо тухайн үеийнхээ чамгүй нэр хүндтэй гэгдэх Клейр Блүүм болон Бастер Кийтон нарыг тоглуулсан нь тунчиг чамбай сонголт байлаа. Мөн түүнчлэн түүний хүү "Сид" Чаплин уг кинонд тоглосон нь кино сонирхогчдын анхаарлыг татаж байсан юм. 1952 онд дэлгэцэнд амилсан уг кино АНУ-д төдийлөн амжилт олж чадаагүй ч АНУ-аас гадна зах зээлээс 7 сая ам.долларыг олж чадсан билээ. 1952 онд Холбооны мөрдөх товчоо түүний улстөрийн байр суурь, гэр бүлийн амьдрал зэргийг нь нарийн мөрдсөний үндсэн дээр АНУ-ын Калифорни мужийн шүүхэд нэхэмжлэл гаргасан юм. Уг нэхэмжлэлд Чарли Чаплинийг АНУ-ын нутаг дэвсгэрээс гаргах тухай асуудлыг хөндсөн байлаа. Яг энэ цаг үед АНУ-ын шар хэвлэлүүд түүнийг зүгээр өнгөрүүлсэнгүй. Гэвч нэгэн цагт магтаал, амжилтанд умбуулж байсан тэднээс Чаплинг өмөөрөх сонин хэвлэл цөөхөн байсан юм. Ийнхүү бүтэн жил гаруйн хугацаанд шүүхээр хэлэлцсэний эцэст түүнийг АНУ-ын нутаг дэвсгэрээс гарах шийдвэрийг гаргасан билээ. [[Файл:Limelight promo crop.jpg|thumbnail|left|"Нэр төр" киноны сурталчилгааны зураг авалт (1952)]] "Би гагцхүү Америкад алдар нэрийн оргилд хүрсэн. Оргилд хүрэхийн тулд асар их хөдөлмөрлөсөн. Энэ бүхний эцэст тэд намайг хэрэггүй гэж байгаа бол энд үлдэх гээд яахав" ''Чаплиний хувийн тэмдэглэлээс'' ==Европын он жилүүд (1953-1977)== ===Швейцарь руу нүүсэн нь, ''Нью-Йоркын хаан''=== Чаплин гэр бүлийнхнээ олны хэл амнаас хамгаалах, эхнэр рүү нь чиглэсэн дайралтыг хамгаалах зорилгоор олны хөлөөс зайдуу газар амьдрахаар шийдэж, улстөрийн хувьд хамгийн тайван гэгдэх Швейцарь руу шилжин суурьшив. 1953 оны нэгдүгээр сард Чаплиний гэр бүл Женев нуурын эрэгт орших Корсье су Вивье гэх жижиг дүүрэгт 14 гектар талбай бүхий эдлэн газар худалдаж авчээ. Тансаг зэрэглэлийн гэх энэ эдлэнг Мануа де Бан гэж нэрлэдэг байсан юм. Шилжин суурьшсанаас хойш нэг жилийн дараа Чаплиний эхнэр АНУ, Англи руу иргэншлээ сэргээх хүсэлт явуулсан ч Чаплин өөрөө татгалзсаар байжээ. Тиймээс ч тэр Беверли Хиллс дэх хувийн студиэ худалдаж, түүгээр ч барахгүй ''Юнайтед Артистс'' компанийн өөрийн мэдлийн бүх хувьцаагаа худалдах шийдвэр гаргасан юм. Энэ нь тус компанид ч ашигтай үйлдэл болжээ. Учир нь Чаплиний нэр хүнд унаад байсан 1940-өөд оноос ''Юнайтед Артистс'' алдагдал хүлээж, дампуурах дээрээ тулаад байсан билээ. АНУ-ын шүүх Чаплиний иргэншлийг сэргээх эсэх талаар хэлэлцэж, олон нийтийн дунд мэтгэлцээн өрнөөд байсан 1950-иад онд түүнтэй холбоотой дахин нэг маргаан дэгдсэн юм. Дэлхийн энхтайвны зөвлөл гэгдэх коммунист үзэл сурталтай байгууллагаас Чарли Чаплинд Олон улсын энхтайвны шагналыг олгож, шагнал гардуулах ёслолын үеэр БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн ерөнхий сайд Жоу Инлай болон ЗХУ-ын удирдагч Никита С.Хрущев нартай уулзав. Энэ үйл явдлыг хараад АНУ ч тэр, Англи ч тэр зүгээр өнгөрч чадсангүй. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр байж болох бүгдээр Чаплинийг гоочилж, уран бүтээлч хүнд байхааргүй улстөржсөн этгээд гэж цоллож байлаа. Улстөрийн нөхцөл байдал тун таагүй байсан ээдрээт цаг үед тэрээр Европын жилүүдийн анхны киногоо хийхээр зоригложээ. Түүний шинэ уран бүтээлийг ''Нью-Йоркын хаан'' гэдэг байлаа. Шинэ киноныхоо зохиолд 1954 оноос эхлэн сууж, бүтээлээ чамбайруулахын тулд 2 жилийг зарцуулжээ. Уг кинонд Нью-Йоркыг эзэнт улсаа болгож байгаа өөрийгөө хаан гэж цоллосон даржин этгээдийн тухай өгүүлдэг. Энэ кинонд амин хувиа хичээх үзэл, гоо сайхны хагалагаа, гудамжны хэв маяг, улстөрийн туйлшрал зэргийг зоригтойгоор дэлгэн тавьсан юм. Кино жүжигчдийн багт түүний хүү Майкл багтсан байжээ. 1957 онд Англи улсад нээлтээ хийсэн уг кино хувь хүний үзэл бодол нэвт шингэсэн кино болсон юм. Чаплин өөрийн мэдлийн шинэ кино компани байгуулахаар болж түүнийгээ ''Аттика'' гэж нэрлэв. Мөн түүнчлэн Англи дахь Шеппертоны студийг худалдан авчээ. Хэдийгээр өөрийн мэдлийн компанитай болсон ч Америкаас ялгаатай нь студидээ цаг зарцуулж чадахгүй, оногдсон цаг нь хязгаартай байсан юм. АНУ-ын засаг захиргаа Чаплиний хийсэн шинэ кино бүрийн утга агуулгаас шалтгаалан гаргах эсэхээ шийдвэрлэхээр болж улмаар Франц улс ч зарим кинонуудыг дэлгэцэнд гаргахаас татгалзаж эхэллээ. ''Нью-Йоркын хаан'' кино 1973 оны сүүл хүртэл АНУ-ын кино театруудаар гараагүй юм. ===Сүүлийн бүтээлүүд, хүндлэл эргэн ирэв=== Түүний амьдралын сүүлийн жилүүдэд тэрээр хуучин кинонуудаа сэргээн дэлгэцэнд дахин амилуулж байлаа. 1959 онд Чаплиний 70 насны ой тохиож, тэгш ойдоо зориулан ''Чаплиний үзвэр'' гэх гурван киноны нийлэмжийг худалдаанд гаргажээ. Тус кинонд түүний сор бүтээл гэгдэх ''Нохойн амьдрал'', ''Мөрнөөс гаранд'', ''Бадарчин'' гэсэн гурван кино бүрэн эхээр багтсан юм. 1962 онд хүйтэн дайн ид оргилдоо хүрч, дэлхийн улстөрийн уур амьсгал туйлийн халуун болж байхад АНУ-д Чаплинийг өмөөрөгсдийн тоо олширч эхлэв. Үүнийг илтгэх мэт алдарт [[Нью-Йорк Таймс]] сонинд "Шавилхан биетэй энэ тэнүүлч эр Америкийн эрэг дээр хүрч ирээд бүхэл бүтэн улсыг сүйрүүлэх хэмжээний гэмт үйлдэл хийх нь юу л бол" гэсэн нийтлэл гарч байлаа. Америкад байдал арай дээрдэж байхтай зэрэгцэн Английн Оксфорд болон Дурхамын их сургууль түүнд хүндэт докторын цолыг олгожээ. 1964 оны есдүгээр сард түүний "Миний намтар" гэх 500 хуудастай ном дэлхий дахинаа худалдаанд гарав. Тэрээр энэ номоо 1957 оноос эхлэн бичжээ. Түүний амжилт бахдал, алдаа оноо, уйтгар гуниг, улстөрийн үзэл бодол гээд түүнтэй холбоотой, олон нийтийн анхаарлыг татдаг халуухан сэдвүүд энэ номонд багтсан юм. Түүний намтар хэвлэгдээд удаагүй байхад ''Хонг Конгын авхай'' нэртэй шинэ киноныхоо ажилд оржээ. Энэ кинонд тэрээр өөрөө жүжигчнээр оролгүй зөвхөн найруулга, продюсерийн үүрэг гүйцэтгэж, харин нэр алдар нь цэцэглэж байгаа Марлон Брандо, Софи Лорен нарын залуу жүжигчдийг гол дүрийн жүжигчнээрээ сонгожээ. Энэ кинонд Хонг Конгод суугаа АНУ-ын элчин сайд бүсгүйн хайр дурлалын явдлыг харуулдаг юм. Киноны ерөнхий санааг Паулетт Годдардтай үүсгэсэн хайр дурлалаасаа сэдэвлэн зохиожээ. Киног Юниверсал студитэй хамтран хийж, улмаар 1967 онд дэлгэцэнд шилжүүлсэн юм. Энэ киноны нэг онцлог нь Чаплин өөрөө киноны албан ёсны дууг зохиосонд орших бөгөөд "Энэ бол миний дуу" нэртэй энэ дуу Их Британийн хөгжмийн жагсаалтын тэргүүн байр, АНУ-ын хөгжмийн жагсаалтын гуравдугаар байрт бичигдэн тухайн жилийнхээ хит дуугаар шалгарч байжээ. Уг киног Холливудын алдарт жүжигчин Жак Николсон туйлийн их хүндэтгэж "Чаплинг хүндлэх, бишрэх болсон бас нэг шалтгаан нь энэ кино. Тэр бол аугаа найруулагч бас жүжигчин юм" гэж дурссан байдаг. Тус кино АНУ, Канадын зах зээлээс 1,1 сая ам.долларын ашиг олсон юм. Чаплиний хувьд энэ кино нь өргөн дэлгэцийн анхны бүтээл болсон бөгөөд Техниколор компанийн шинэ технологиор ийнхүү үзэгчдэд хүргэсэн байна. ''Хонг Конгын авхай'' кино зураг авалтын зардалаа нөхөж чадаагүй ч Чаплиний хувьд бас нэг томоохон дэвшил болсон юм. Хамтран ажилласан Юниверсал студи киноны ашиг орлогоос үл хамааран түүнд 600 мянган ам.долларын урамшуулал олгожээ. Харин нас дээр гарсан Чаплин киноны амжилтанд туйлийн сэтгэл дундуур байсан төдийгүй киноны сурталчилгааны багийнханыг хурцаар шүүмжилсээр байсан гэдэг. 1960-аад оны сүүл үед нас дээр гарсан Чаплинийг элдэв өвчин ороох болсон юм. Бие нь барагтай байсан ч шинэ киноныхоо санааг аль хэдийн бодож олсон байлаа. ''Этгээд нэгэн'' гэж нэрлэсэн түүний бүтээлд Өмнөд Америкад алдаршиж яваа циркчин бүсгүйн амьдралыг харуулах ёстой байжээ. Мөн тэрээр гол дүрд өөрийн охин болох Викториаг тоглуулахаар төлөвлөөд байлаа. Гэсэн хэдий ч түүний биеийн байдал шинэ киног бүтээхэд нь хамгийн том саад болсон юм. Эмч нарын зөвлөгөөгөөр тэрээр шинэ уран бүтээлээ завсарлахаас өөр аргагүй болсон билээ. 1970-аад онд дэлхийн кино урлагийн акулууд Чаплинийг агуу нэгэн гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн жил байлаа. 1971 онд тэрээр ''Жаалхүү'' киногоо дахин шинэчлэн худалдаанд гаргаж, үнэнч шүтэн бишрэгчдээ баярлуулав. Мөн тэр ондоо Францын засгийн газар түүнд Хүндэт легионы одон гардуулсан юм. Өмнө нь коммунист хэмээн цоллож, эх нутгаасаа хөөгөөд байсан АНУ түүнийг дахин урьж, 1972 оны Оскарын наадмын Хүндэтгэлийн шагналыг түүнд олгосон билээ. АНУ-д голдоо ортол гомдсон Чаплин шагнал гардуулах ёслолд оролцохгүй гэж байсан ч эцсийн мөчид өөрийн биеэр шагналаа авах шийдвэрийг гаргасан юм. Нүдэндээ нулимс цийлэгнүүлсэн Чаплин шагналаа авч байхдаа "Баярлалаа" гэдгээс өөрийг хэлж чадаагүй билээ. Тухайн үеийн Холливудын одууд бүгд суудлаасаа босч агуу жүжигчинд 12 минутын турш хүндэтгэл үзүүлж, алга ташсан нь мөн л түүх болон үлдсэн байна. Энэ мөч бол Оскарын наадмын хамгийн сэтгэл хөдөлгөм мөчүүдийн нэг яах аргагүй мөн юм. АНУ-д сүүлийн 20 жил очоогүй тэрээр онгоцны буудал дээр ирэхдээ л сэтгэл нь хөдөлж, нулимс цийлэгнэж байсныг түүний эхнэр Оона О'Нил хожим нь дурссан байдаг. Чаплинийг Каннын болон Венецийн кино наадам ч марталгүй хүндэтгэлийн шагналаа соёрхсон юм. 1970-аад онд тэрээр шинэ киногоо дуусгана гэсэн итгэл тэмүүлэлтэй байсан ч биеийн байдал нь саад болсоор л байлаа. Хүмүүстэй харьцахад хүнд болж, алхаж чадахгүй байсан учраас тэргэнцэр дээр суух болов. "Өвгөн" Чаплиний толгойд урган цэцэглэж асан "Этгээд нэгэн" кино хэзээ ч дэлгэцнээ амилаагүй юм. Тэрээр зохиолоо дуусгаж амжаагүй насан эцэслэсэн билээ. Түүний хамгийн сүүлийн бүтээл бол "Кино урлаг дахь Миний амьдрал" нэртэй намтар бөгөөд 1974 онд худалдаанд гаргасан юм. Мөн түүнчлэн 1975 онд Ричард Паттерсоны найруулсан ''Тэнүүлч Жентелмэн'' гэх баримтат кино дэлгэцнээ гарсан нь түүний дүр эцсийн удаа дэлгэцэнд мөнхөрсөн хэрэг байлаа. Энэ ондоо түүнийг Их Британийн хатан хаан хамгийн нэр хүндтэй "Сир" цолоор соёрхож,Британийн хөлөг баатар болгосон билээ. ===Агуу авьяас тэнгэрт одов=== 1977 оны аравдугаар сард Чаплинийн биеийн байдал эрс доройтож, амьсгалын системээр дэмжиж, түүнийг торгоож байсан юм. Ингэсээр 1977 оны 12-р сарын 25-ны зулсарын баярын өглөө алдарт жүжигчин Чарли Чаплин 88 насандаа хорвоог орхижээ. Түүнтэй салах ёс гүйцэтгэх ажиллагаа хоёр хоногийн дараа Корсье сур Вивье дэх Англикан сүмд болсон бөгөөд тус сүмийн ойролцоо орших жижиг оршуулгийн газарт түүнийг нутаглуулсан байна. 20-р зууны агуу уран бүтээлч гэгдэх Чарли Чаплиний талаар алдарт найруулагч Ренэ Клейр "Тэр бол дэлхийн кино урлагийн сүрлэг хөшөө дурсгал юм. Дэлхийн аль ч газар оронд, аль ч цаг үед тэр иймээрээ л үлдэх болно" гэсэн бол алдарт жүжигчин Боб Хөүп "Бид түүнтэй нэгэн цаг үед амьдарч байснаараа бахархар ёстой" гэж хэлсэн нь бий. [[Файл:Charles Chaplin Grave in Corsier-sur-Vevey.jpg|thumbnail|left|Чарли Чаплиний шарил]] 1978 оны гуравдугаар сарын 1-ний өдөр Чаплиний гэр бүлд эмгэнэлт явдал тохиолдлоо. Алдарт жүжигчний шарилийг хоёр этгээд хөндөж, Оона О'Нилаас мөнгө нэхэмжлэв. Уг хэргийг Польш гаралтай эрхэлсэн тодорхой ажилгүй Роман Вардас, Болгараас гаралтай эрхэлсэн тодорхой ажилгүй Ганчо Ганев нарыг үйлдсэн болохыг тогтоожээ. Уг хэрэг явдал бүтэн 2 сарын турш нууцлагдмал байсны эцэст, Швейцарийн цагдаагийн газар тусгай ажиллагаа зохион байгуулан Новиль тосгоноос холгүй орших газраас ихээхэн гэмтсэн Чаплиний цогцосыг олжээ. Түүнийг Корсьер дэх оршуулгийн газар дахин нутаглуулж, тонуулчдаас сэргийлэх үүднээс бетоноор битүү хучиж, булшний чулууг нь өөрчилсөн юм. ==Кино бүтээх арга барил== ===Үлгэр дууриал=== Чарли Чаплин насан эцэслэх хүртлээ түүнд хамгийн ихээр нөлөөлсөн хүн бол түүний ээж гэж дурссаар ирсэн юм. "Би ээжийнхээ ярьж байгаа яриа, үйл хөдлөлөөс нүдээ салгаж чаддагүй байсан. Нэг л тийм сонин мэдрэмж төрүүлдэг байлаа. Хожим нь жүжигчин болоход ээжийгээ их боддог байсан даа" гэж өөрийн намтартаа дурссан нь бий. Мөн түүнчлэн Чаплиний хүүхэд ахуйд ид мандаад байсан үггүй жүжгийн од Дрюри Лейн, театрын жүжигчин Дан Лено нар нөлөөлсөн гэж ярьдаг байжээ. Хожим нь ажилласан Фред Карногийн компани жүжигчин болон найруулагчийн талаас өсч дэвжих боломж олгосон нь гарцаагүй байлаа. Фред Карног тэрээр өөрийн үлгэр дууриал гэдгийг дурссаар ирсэн юм. Дэлхий дахинаа ихээхэн алдаршиж Чаплиний нэрийг дархалсан "Тэнүүлч эр"-ийн дүрийг гаргахдаа Францын инээдмийн жүжигчин Макс Линдерээс жишээлсэн гэдгээ бүр сүүлд дурсаж байжээ. ===Найруулгын ур ухаан=== Киногоо хэрхэн дүрслэхийг түүнд хэн заасан, хэнээс жишээлсэн нь одоо болтол нарийн тогтоогдоогүй байна. Гэхдээ тэрээр тухайн үеийн алдартай зураглаач болох Роланд Тотеро, туслах найруулагчид болох Харри Крокер, Чарльз Райснар нартай хамтран уран бүтээл туурвидаг байсан нь Чаплиний киног чамбайруулахад голлох нөлөө үзүүлсэн гэж ихэнх намтар судлаачид үздэг байна. Найруулгийн тухайд кинонд хамтран ажиллаж байгаа жүжигчид нэг бүрийн хөдөлгөөн, нүүрний хувиралыг зааж, хэрвээ чадахгүй бол тольны урд хэдэн цагаар ч хамаагүй суулгадаг байжээ. Бүр эсвэл зураг авч байгаагаа хэлэлгүй зүгээр л сургуулилт мэтээр дүрсэнд буулгасан тохиолдол ч байдаг байна. ''Алтны халуурал'' кинонд гардаг гутал иддэг хэсгийн зургийг 53 удаа авсан бөгөөд тэрээр муу жүжиглэсэндээ биш хиймэл харагдаад байсандаа ийнхүү олон дахиж байснаа дурссан байдаг. Алдарт ''Жаалхүү'' кинонд тоглосон Жеки Күүгэнтэй Чаплин хамт амьдарч, элдэв янзын түүх ярьж өгдөг байсан нь жүжиглэлтэнд нөлөөлсөн гэж Күүген сүүлд дурсчээ. ===Хөгжмийн торгон мэдрэмж=== Алдарт жүжигчин маань хүүхэд байхаасаа хөгжимд туйлийн сонирхолтой байсан бөгөөд төгөлдөр хуур, хийл, морин хийлээр гарамгай тоголдог нэгэн байжээ. Тиймээс ч тэрээр ихэнх киноныхоо хөгжмийг өөрөө зохиодог байсан гэдэг. Үүний нэгэн томоохон жишээ нь ''Парисын эмэгтэй'' юм. Тэрээр уг киноны хөгжмийг бичихэд гар бие оролцож, студид бичүүлэхэд нь өөрөө удирдсан гэдэг. Гэвч тэрээр дан ганц өөрөө хөгжим зохиодоггүй байлаа. Тухайн цаг үеийнхээ мэргэжлийн хөгжмийн зохиолчид болох Реймонд Раш, Эрик Жеймс, Девид Раскин нартай хамтран ажиллаж, хөгжмөө хянуулж, зарим хэсгийн хөгжмийг зохиолгож байсан гэдэг. Чаплиний зохиосон хамгийн алдартай дуу бол ''Орчин цаг'' киноы "Инээмсэглэл" гэх дуу юм. Дууны үгийг Жон Турнер бичиж олонд алдаршаагүй нэгэн дуучнаар дуулуулжээ. Сүүлд 1954 онд алдарт Нат Кинг Коул уг дууг өөрсдийн хувилбараараа дахин амьдруулсан юм. Алдарт ''Нэр төр'' киноны "Мөнхийн" дуу ч хөгжмийн түүхэнд тодорхой байр суурь эзэлдэг билээ. [[Файл:Charlie Chaplin playing the cello 1915.jpg|thumbnail|Чаплин морин хийл тоглож байгаа нь (1915)]] ==Мөнхийн билгэдэл== Дэлхийн кино урлаг ерөөс урлагийн түүхэнд мөнхийн дүр төрх, имиж тун цөөхөн. Цөөхөн дүр төрх дундаас Чаплиний бүтээсэн "Хэсүүлч эр"-ийн дүр бол яах аргагүй алтан үсгээр тэмдэглэгдэх дүр билээ. Кино шүүмжлэгч Эндрью Саррис хэлэхдээ "Түүний энгийн бөгөөд марзан энэ дүр хүмүүсийн ой тойноос гарахгүй байгаа нэг том зүйл бол амьдралтай ойрхон байгаад л оршино" гэж хэлсэн нь бий. Британийн кино урлагийн академи түүний бүтээсэн энэ дүрийг дэлхийн урлагийн бэлгэдэл гэж нэрлэсэн бол АНУ-ын [[Тайм]] сэтгүүл 20-р зууны хамгийн сонирхол татам 100 хүний жагсаалтанд Чаплинийг оруулсан байдаг. Алдарт "Хэсүүлч эр"-ийн дүрийг дэлхийн томоохон нийгэм судлалын сургуулиуд тусгай хөтөлбөрт багтаан үздэг бол Дурхамын сэтгэл судлалын анги Чаплиний кинонуудыг тусгайлан сэдэв болгон үздэг ажээ. 2006 онд алдарт Кристигийн дуудлага худалдаагаар "Хэсүүлч эр"-ийн хувцасыг 140 мянган ам.доллараар худалджээ. ===Алдарт жүжигчний гэгээн дурсгалд=== Түүний дүр төрхийг мөнхөлж, өргөн чөлөөгөө нэрлэсэн газар дэлхийн өнцөг булан бүрт бий. Чаплиний өсч төрсөн Лондон хотын захиргаа 2010 онд түүнийг Лондоны хамгийн алдартай иргэн гэж өргөмжлөн, Чарли Чаплиний замнал нэртэй үзэсгэлэн, музейн цогцолборыг нээсэн юм. Түүнчлэн Лестэр хотын төв талбайд түүний хөшөөг 1981 онд босгож, талбай тийш хөтөлсөн замыг "Чаплиний зам" гэж нэрлэжээ. Чарли Чаплиний амьсгал хураах хүртлээ 24 жил амьдарсан Швейцарийн Корсье сур Вивье дэх эдлэн газрыг гэр музей болгон тохижуулж байгаа бөгөөд 2016 онд ашиглалтанд орох юм байна. Тус хотын ойролцоо орших нэгэн цэцэрлэгт хүрээлэнг Чаплиний цэцэрлэг гэж нэрийдэн хөшөөг нь босгож амжжээ. Түүнлчэн Ирландын Уотервиль тосгонд түүний хөшөөг босгож, гол замаа түүний нэрээр мөнхжүүлсэн юм. 2011 оны дөрөвдүгээр сарын 15-ны өдөр хайлтын системийн Гүүгл компани өөрийн нүүр хуудсандаа Чаплиний дүрсийг байрлуулж, түүний мэндэлсэний 122 жилийн ойг дурсчээ. 1981 онд ЗХУ-ын одон оронч Людмила Карычкина шинэ од нээн илрүүлж, түүнийгээ 3623 Чаплин хэмээн нэрийджээ. 1980 онд компьютерийн технологийн [[IBM]] компани шинэ компьютерийнхээ сурталчилгаанд Чаплиний дүр төрхийг ашиглав. Дэлхийн 150 улсын Шуудангийн компани өөрсдйин маркандаа Чаплиний дүрсийг мөнхөлсөн гэсэн судалгаа бий. Францын нийслэл Парис хотод "Чаплиний нэрэмжит хүүхдийг ивээх сан" байдаг бөгөөд хүүхдийн эрхийг хамгаалах, тэвчишгүй хөдөлмөрөөс урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг байна. Швейцарийн засгийн газрын дэмжлэгтэйгээр "Чарли Чаплиний судалгааны хүрээлэн"-г байгуулж одоогийн байдлаар 83,630 гэрэл зураг, 118 зохиол бүтээл, 976 гар бичмэл, 7,756 захиа, мянгаар тоологдох бусад баримт, материалдуудыг төвлөрүүлээд байна. Үүнтэй адил санг ''Британийн кино хүрээлэн'' 2005 онд байгуулж, "Чаплиний судалгааны сан" гэж нэрийдсэн байна. Байгуулагдсан ондоо Чаплин судлалын олон улсын бага хурлыг анх удаа амжилттай зохион байгуулсан юм. [[Файл:Chaplin statues.jpg|thumbnail|Чаплинийг мөнхөлсөн хөшөөнүүд]] == Кинонууд == * 1914: Making a Living * 1916: The Floorwalker * 1916: The Fireman * 1916: The Vagabond * 1916: One A.M. * 1916: The Count * 1916: The Pawnshop * 1916: Behind the Screen * 1916: The Rink * 1917: Easy Street * 1917: The Cure * 1917: The Immigrant * 1917: The Adventurer * 1918: A Dog's Life * 1918: The Bond * 1918: Shoulder Arms * 1919: Sunnyside * 1919: A Day's Pleasure * 1921: The Kid * 1921: The Idle Class * 1922: Pay Day * 1923: The Pilgrim * 1925: The Gold Rush * 1928: The Circus * 1931: City Lights * 1936: Modern Times * 1940: The Great Dictator * 1947: Monsieur Verdoux * 1952: Limelight * 1957: A King in New York == Цахим холбоос == * {{commons|Charlie Chaplin|Чарли Чаплин}} * [[Зураг:Wikiquote-logo.svg|link=https://en.wikiquote.org/wiki/Charlie_Chaplin|24x24px]] <span class="plainlinks">[https://web.archive.org/web/20151030154156/https://mn.wikipedia.org/wiki/Biligt/%D0%9D%D0%BE%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B3/%D0%97%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D1%80:%D0%91%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%B4_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%BB%D2%AF%D2%AF%D0%B4 Wikiquote] ([[Англи хэл|en]])</span> — <span class="plainlinks">[https://en.wikiquote.org/wiki/Charlie_Chaplin?uselang=mn '''Чарли Чаплин''']</span> * {{imdb|0000122}} == Эшлэл == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Чаплин, Чарльз Спенсер}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Чарли Чаплин| ]] [[Ангилал:Дуугүй киноны жүжигчин]] [[Ангилал:Инээдмийн жүжигчин]] [[Ангилал:Их Британийн кино жүжигчин]] [[Ангилал:Их Британийн кино найруулагч]] [[Ангилал:Их Британийн кино зохиолч]] [[Ангилал:АНУ-ын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Их Британийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Кино эвлүүлэгч]] [[Ангилал:Киноны продюсер]] [[Ангилал:Киноны хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Лондоны уран бүтээлч]] [[Ангилал:Театрын жүжигчин]] [[Ангилал:Оскарын шагналтан]] [[Ангилал:Ардчилсан Германы Урлагийн Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Америкийн Урлаг ба Утга Зохиолын Академийн гишүүн]] [[Ангилал:Оксфордын Их Сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Их Британийн эзэнт гүрэн одонгийн хүлэг баатрын командлагч шагналтан]] [[Ангилал:Хүндэт легионы гишүүн (командлагч)]] [[Ангилал:Их Британичууд]] [[Ангилал:1889 онд төрсөн]] [[Ангилал:1977 онд өнгөрсөн]] l05fmexdkch1ariqwkus465wo96ehn1 0 16300 855821 780368 2026-05-07T12:56:40Z Avirmed Batsaikhan 53733 855821 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|5 сарын}} '''5 сарын 8''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 128 дахь ([[өндөр жил]] бол 129 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 237 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * МЭӨ 453 - Хавар-Намрын үе: Жао угсааныхан Жи угсааныханыг буулган авснаар Жинянгын тулаан өндөрлөв. Жин гүрний хаан угсааны гэр бүл хооронд өрнөсөн дайн ийнхүү өндөрлөсөн юм. * 413 - Баруун Ромын эзэнт гүрний хаан Хонориус Италийн Тускиа, Кампаниа, Пиченум, Самниум, Апулиа, Лусаниа, Калабриа хотуудад өндөр татвар оногдуулахаар болов. * 1429 - Суут Жанна Д'Арк Орлианы бүслэлтээс зугтжээ. * 1450 - Английн иргэн Жек Кейд эзэн хаан VI Хенригийн эсрэг хувьсгал дэгдээв. Хоёр сарын дараа тэрээр эзэн хааны цэргүүдэд амиа алдсан юм. * 1541 - Испанийн нэрт аялагч [[Эрнандо де Сото]] [[Миссисипи мөрөн|Миссиссипи мөрнийг]] нээсэн анхны европ хүн болжээ. Тэрээр тухайн үедээ "Рио де Эспириту Санто" гэж нэр хайрлажээ. * 1788 - Францын парламент ээлжит хуралдаанаараа засаг захиргааны нэгжүүдэд 48 шинэ шүүх танхим барихаар болов. * 1821 - Грекын тусгаар тогтнолын дайн: Грекын арми Гравиагийн тулаанд Туркийн армийг бут ниргэв. * 1842 - Францын нийслэл [[Парис]] хотод галт тэрэг хоорондоо мөргөлдөж 200 хүн амиа алджээ. * 1846 - Мексик-Америкийн дайн: Америкийн генерал Закари Тейлорын арми Рио Грандегийн хойд хэсэгт Мексикийн армийг буулган авав. Ингэснээр Америкийн тал энэ дайны хамгийн том ялалтыг байгуулсан юм. * 1886 - Америкийн эм зүйч Жон Пембертон зохион бүтээсэн хийжүүлсэн ундаагаа "Кока-Кола" гэх нэрээр худалдаалж эхлэв. * 1898 - Италийн хөлбөмбөг лигийн системд шилжиж, анхны тэмцээнээ зохиож эхлэв. * 1899 - Ирландын [[Дублин|Даблин]] хотод драмын театр байгуулагдав. * [[1902]] - Мартиникийн арлын Пелее галт уул дэлбэрч Сан-Пьерре тосгон бүрэн сүйрчээ. Гамшгийн улмаас 30 мянган хүн амиа алдсан байна. * [[1912]] - Америкийн кино урлагийн алдарт "Парамаунт Пикчерс" албан ёсоор байгуулагджээ. * 1921 - Румын улсын Коммунист нам байгуулагджээ. * 1927 - Францын армид [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]-д оролцсон Шарль Нюнгессе, Франсуа Коль нар АНУ-ын Нью-Йорк хот руу анх удаагаа Атлантын далай дамнан нисэх оролдлого хийхээр хөөрчээ. Гэтэл замд шувуун сүрэг тааралдаж улмаар хоёр хөдөлгүүрт онгоц нь осолдсон байна. * 1941 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Английн Дерби болон Ноттингхем хотуудад [[Нацист Герман|Нацистийн Германы]] арми бөмбөг хаяжээ. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Керчийн хойгийн тулаан: Германы 11-р арми ЗХУ-ын 44, 47, 51-р армитай тулалдаж эхлэв. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Сувдан тэнгисийн тулаан: Японы эзэн хааны тэнгисийн цэргийн хөлөг онгоц тээвэрлэгч халдлага үйлдэж Лексингтон хөлгийг живүүлэв. * 1945 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Европ дахь тулаанууд өндөрлөв. Францын Реймс хотод Германы цэргүүд бууж өгөхөөр болжээ. ** [[Праг]] хотод болсон бослого дарагдав. Энэ өдрийг Бүгд найрамдах Чех улсын өдөр болгон тэмдэглэдэг болжээ. ** Алжирийн Сетиф хотод Францын армийн явуулсан цэргийн ажиллагааны улмаас 100-аас илүү энгийн иргэн амиа алджээ. * 1946 - Эстонийн [[Таллин]] хотод ЗХУ-ын эзэрхэг бодлогыг эсэргүүцэж Айли Йоги, Агеда Паавель нар "Талинн хотын цэргүүдийн хүрэл хөшөө"-г сүйтгэжээ. * 1963 - Вьетнамын католик шашинт Ерөнхийлөгч Нго Дин Диемийн санаачилгаар [[Өмнөд Вьетнам|Өмнөд Вьетнамын]] Весак хот дахь буддист далбаа мандуулахыг хоригложээ. Улмаар буддын шашны 9 санваартныг хороосон байна. * 1967 - Филиппинийн Засгийн газар Давао мужийг Давао дель Норте, Давао дель Сур, Давао Ориентал гэж гурван хэсэг болгож хуваав. * 1972 - [[Вьетнамын дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ричард Никсон]] Умард Вьетнамын цэргийн агуулах, чухал боомтуудад бөмбөг хаях тушаал буулгав. * 1973 - АНУ-ын [[Хойд Дакота]] мужид цэргийн ажиллагаа явуулж, тусгаар тогтнох хөдөлгөөн өрнүүлсэн Америкийн Индианчуудын хөдөлгөөн Пайн Рижэд АНУ-ын армид бууж өгчээ. * 1976 - Америкийн "Сикс Флагс Межик" соёл амралтын хүрээлэн дэлхийд анх удаагаа мушгиралдсан төмөр арматур бүхий галзуу хулганыг ашиглалтад оруулжээ. * 1978 - Италийн уулчин Райнхолд Месснер, Австрийн уулчин Петер Хабелер нар [[Эверест|Эверестийн]] оргилд анх удаагаа хүчил төрөгчийн аппаратгүй авирав. * 1980 - [[Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага|ДЭМБ]] арьсны биржрүүт тууралт өвчнийг үндсээр нь устгасан тухайгаа дэлхий нийтэд зарлав. * 1984 - Канадын армийн техникч Денис Лорти Квебекийн үндэсний ассемблейд зэвсэгтэй халдаж 3 хүн амиа алдан, 13 хүн шархдав. Уг халдлагыг Квебекийн армийн гишүүн Рене Жальбер тэргүүтэй армийнхан буулган авчээ. ** [[Тэмз мөрөн|Тэмз мөрний]] хашлага ашиглалтад оржээ. * 1987 - Умард Ирландын Лаухолл хотод Ирландын Бүгд найрамдах армийн 8 цэргийг Агаарын тусгай хүчин устган сөнөөв. ** Цахим улс гэгдэх "Аерикийн эзэнт гүрэн" байгуулагджээ. * 1988 - АНУ-ын [[Иллиной]] мужид байрлах Беллийн корпорацид гал гарч 1AESS сүлжээ тасалдав. Энэ нь АНУ-ын телефон зах зээлийн түүхэнд тохиосон хамгийн хөнөөлтэй осол байсан юм. * 1997 - Баоаны нисэх буудлаас хөөрөөд удаагүй байсан Өмнөд Хятадын 3456 нислэгийн онгоц осолдож 35 хүн амиа алджээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1639 - Италийн нэрт зураач Жиованни Баттиста Гаулли (1709 онд нас барсан) * 1720 - Их Британийн Ерөнхий сайд Уиллиам Кавендиш (1764 онд нас барсан) * 1821 - Америкийн төмөр замын магнат Корнелиус Вандербильтийн хөвүүн Уиллиам Хенри Вандербильт (1885 онд нас барсан) * 1828 - Улаан загалмайн нийгэмлэгийг байгуулсан, [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн энхтайвны шагналт]] Анри Дюнан ([[1910]] онд нас барсан) * 1879 - Олимпын мөнгөн медальт Америкийн тамирчин Весли Кое (1926 онд нас барсан) * 1884 - АНУ-ын 33 дахь Ерөнхийлөгч [[Харри Трумэн]] (1972 онд нас барсан) * 1899 - Нобелийн шагналт АНУ-ын эдийн засагч Фридрик Хаек (1992 онд нас барсан) * [[1902]] - Нобелийн шагналт Францын микробиологич Андре Мишель Лофф (1994 онд нас барсан) * [[1913]] - Алдарт "Лүүни Тюнес" хүүхэлдэйн цувралыг зохиогч Боб Клампетт (1984 онд нас барсан) * 1916 - [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо]] буюу FIFA-н Ерөнхийлөгч Хоау Хавеланж (2016 онд нас барсан) * 1920 - Америкийн дизайнер, лого зохион бүтээгч Саул Басс (1996 онд нас барсан) * 1925 - Танзанийн хоёр дахь Ерөнхийлөгч Али Хассан Мвини * 1939 - Олимпын наадмын алт, мөнгөн медальт Америкийн гүйгч Пол Дрейтон (2010 онд нас барсан) * 1947 - Нобелийн шагналт Америкийн биологич Х.Роберт Хорвитц * 1951 - Америкийн сагсанбөмбөгч, дасгалжуулагч Майк Д'Антони * 1953 - Алдарт Ван Хейлн хамтлагийн бөмбөрчин Алекс Ван Хейлн * 1960 - Италийн нэрт хөлбөмбөгч Франко Барези * 1961 - Нью-Йорк хотын 109 дэх амбан захирагч Билл де Бласио * 1963 - Олимпын наадмын хүрэл медальт, Европын аварга Зөвлөлийн гурвын харайгч Александр Коваленко * 1966 - Бразилийн хөлбөмбөгч Клаудиу Таффарель * 1969 - Олимпын аварга, хүрэл медальт, Дэлхийн аварга Британийн завьчин Жонатан Сийрл ** Японы мэргэжлийн сүмо бөхийн 64 дэх ёкозүна Акебоно Таро * 1970 - Испанийн хөлбөмбөгч, дасгалжуулагч Луйз Энрике * 1975 - Испани-Америкийн нэрт дуучин жүжигчин [[Энрике Иглесиас]] * 1981 - Италийн хөлбөмбөгч Андреа Барзиали * 1985 - Олимп, Дэлхий, Европын аварга Румын улсын гимнастикч Силвиа Строеску * 1986 - Олимпын алт, мөнгөн медальт Америкийн гүйгч Гейлн Рапп * 1990 - Америкийн сагсанбөмбөгч Кемба Уолкер * 1991 - Олимпын хүрэл медальт, Европын аварга Румын улсын гимнастикч Анамариа Тамарян == Нас барсан алдартнууд == * 535 - Ромын пап II Йоан (төрсөн огноо тодорхойгүй) * 685 - Ромын пап II Бенедикт (төрсөн огноо тодорхойгүй) * 1278 - Хятадын эзэн хаан Дуан Зонг (1269 онд төрсөн) * 1319 - Норвегийн хаан V Хаакон (1270 онд төрсөн) * 1782 - Португалийн Ерөнхий сайд Себастайу Хосе де Карвальо е Мело (1699 онд төрсөн) * 1785 - Францын Ерөнхий сайд Этьенне Франсуа (1719 онд төрсөн) * 1873 - Английн эдийн засагч Жон Стюарт Милл (1806 онд төрсөн) * 1882 - Олимпын хүрэл медальт Грекийн өндрийн харайгч Демистоклис Диакидис (1944 онд нас барсан) * 1948 - Бирмийн Ерөнхий сайд У Сау ([[1900]] онд төрсөн) * 1952 - Америкийн Фокс кино театрын сүлжээг үндэслэгч Уиллиам Фокс (1879 онд төрсөн) * 1984 - "Readers Digest"-г үндэслэгч Лила Белл Уоллос (1890 онд төрсөн) * 2014 - Байрлал тогтоох [[Global Positioning System|GPS]] сүлжээг үндэслэгч Рожер Л.Ийстон (1921 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{NOR}} Ахмад дайчдын өдөр * {{KOR}} Эцэг, эхчүүдийн өдөр * Олон улсын улаан загалмай, улаан хавирган сар нийгэмлэгийн өдөр ---- {{Commonscat|8 May|5 сарын 8}} [[Ангилал:Өдөр|0508]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|08]] d3gq6ogrxuej7h4hto0tikmzxggupfv 855850 855821 2026-05-08T08:31:06Z Zorigt 49 855850 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|5 сарын}} '''5 сарын 8''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 128 дахь ([[өндөр жил]] бол 129 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 237 өдөр үлдэж байна. == Онцлох үйл явдал == * МЭӨ 453 - Хавар-Намрын үе: Жин гүрний язгууртан гэр бүлүүдийн хооронд өрнөсөн зөрчил болох Жинянгийн тулаан Жао угсааныхан Жи угсааныханыг буулган авснаар өндөрлөв. * 413 - Баруун Ромын эзэнт гүрний хаан Хонориус, визиготуудад тонуулсан Италийн Тускиа, Кампаниа, Пиченум, Самниум, Апулиа, Лусаниа, Калабриа мужуудыг татвараас чөлөөлөх зарлигт гарын үсэг зурав. * 1429 - [[Жанна д’Арк]] Орлеаны бүслэлтийг зогсоосноор Зуун жилийн дайны үйл явцад эргэлт гарав. * 1450 - Английн иргэн Жек Кейд эзэн хаан VI Хенрийн эсрэг хувьсгал дэгдээв. Хоёр сарын дараа тэрээр эзэн хааны цэргүүдэд амиа алдсан юм. * 1541 - Испанийн нэрт аялагч [[Эрнандо де Сото]] тухайн үед "Рио де Эспириту Санто" гэж нэрлэдэг байсан [[Миссисипи мөрөн|Миссиссипи мөрний]] эрэгт буудаллав. Тэрээр тус мөрнийг өгсөж судалсан анхны европ хүн юм. * 1788 - Францын парламент ээлжит хуралдаанаараа засаг захиргааны нэгжүүдэд 48 шинэ шүүх танхим барихаар болов. * 1821 - Грекийн тусгаар тогтнолын дайн: Грекийн арми Гравиагийн тулаанд Туркийн армийг бут ниргэв. * 1842 - Францын нийслэл [[Парис]] хотод галт тэрэг замаас гарч шатсанаар 52-200 хүн амиа алджээ. * 1846 - Мексик-Америкийн дайн: Америкийн генерал Закари Тэйлорын арми Рио Грандегийн хойд хэсэгт тус дайны анхны том тулаанд Мексикийн армийг буулган авав. * 1886 - Америкийн эм зүйч Жон Пембертон зохион бүтээсэн хийжүүлсэн ундаагаа "[[Кока-Кола]]" гэх нэрээр худалдаалж эхлэв. * 1898 - Италийн хөлбөмбөг лигийн системд шилжиж, анхны тэмцээнээ зохиож эхлэв. * 1899 - Ирландын [[Дублин]] хотод утга зохиолын театр байгуулагдав. * [[1902]] - Мартиникийн арлын Пелее галт уул дэлбэрч Сен-Пьер тосгон бүрэн сүйрчээ. Гамшгийн улмаас 30 мянган хүн амиа алдсан байна. * [[1912]] - Америкийн кино урлагийн алдарт "Парамаунт Пикчерс" албан ёсоор байгуулагджээ. * 1921 - Румыны Коммунист Нам байгуулагджээ. * 1927 - Францын армийн [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]ы баатрууд болох Шарль Нюнгессе, Франсуа Коли нар АНУ-ын Нью-Йорк хот руу анх удаагаа Атлантын далай дамнан нисэх оролдлого хийхээр "Цагаан шувуу" хос хөдөлгүүрт онгоцоор Парисаас хөөрснийхөө дараа сураггүй алга болов. * 1941 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Английн Дерби болон Ноттингем хотуудад [[Нацист Герман|Нацистын Германы]] арми бөмбөг хаяжээ. * 1942 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Керчийн хойгийн тулаан: Германы 11-р арми ЗХУ-ын 44, 47, 51-р армитай тулалдаж эхлэв. ** [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Японы эзэн хааны тэнгисийн цэргийн хөлөг онгоц тээвэрлэгч халдлага үйлдэж АНУ-ын Лексингтон хөлгийг живүүлснээр Сувдан тэнгисийн тулаан өндөрлөв. * 1945 - [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]: Европ дахь тулаанууд өндөрлөв. Францын Реймс хотод Германы цэргүүд бууж өгөхөөр болжээ. ** [[Праг]] хотод болсон бослого дарагдав. Энэ өдрийг Бүгд найрамдах Чех улсад үндэсний баяр болгон тэмдэглэдэг болжээ. ** Алжирын Сетиф хотод Францын армийн явуулсан цэргийн ажиллагааны улмаас 100-аас илүү энгийн иргэн амиа алджээ. * 1946 - Эстонийн [[Таллин]] хотод ЗХУ-ын эзэрхэг бодлогыг эсэргүүцэж Айли Йоги, Агеда Паавель нар "Талинн хотын цэргүүдийн хүрэл хөшөө"-г сүйтгэжээ. * 1963 - [[Өмнөд Вьетнам|Өмнөд Вьетнамын]] католик шашинт Ерөнхийлөгч Нго Дин Диемийн цэргүүд [[Бурхан багшийн их дүйчин өдөр|Бурхан багшийн их дүйчин өдрөөр]] буддын шашны дарцаг мандуулсан 9 ламыг хороосон байна. * 1967 - Филиппиний Засгийн газар Давао мужийг Умард Давао, Өмнөд Давао, Дорнод Давао гэж гурван хэсэг болгож хуваав. * 1972 - [[Вьетнамын дайн]]: АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ричард Никсон]] зэвсэг, хангамжийн нийлүүлэлтийг нь таслах зорилгоор Умард Вьетнамын гол боомтуудад мина байрлуулах тушаал буулгав. * 1973 - АНУ-ын [[Өмнөд Дакота]] мужид цэргийн ажиллагаа явуулж, тусгаар тогтнох хөдөлгөөн өрнүүлсэн Америкийн Индианчуудын Хөдөлгөөн Пайн Риж Нөөцийг 71 хоног эзлэн суусныхаа дараа АНУ-ын армид бууж өгчээ. * 1976 - Америкийн "Сикс Флагс Мэжик" соёл амралтын хүрээлэн дэлхийд анх удаагаа босоо гогцоо бүхий анхны ган хийцтэй галзуу хулганыг ашиглалтад оруулжээ. * 1978 - Италийн уулчин Райнхолд Месснер, Австрийн уулчин Петер Хабелер нар [[Эверест|Эверестийн]] оргилд анх удаагаа хүчилтөрөгчийн аппаратгүй авирав. * 1980 - [[Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллага|ДЭМБ]] цэцэг өвчнийг үндсээр нь устгасан тухайгаа дэлхий нийтэд зарлав. * 1984 - Канадын армийн бага түрүүч Денис Лорти Квебекийн үндэсний ассемблейд зэвсэгтэй халдаж 3 хүн амиа алдан, 13 хүн шархдав. Квебекийн Ассемблейн зэвсэгт харуулын ахлагч Рене Жальбер түүнийг тайвшруулан халдлагыг зогсоосон бөгөөд хожим Эр зоригийн загалмайгаар шагнуулжээ. ** [[Тэмз мөрөн|Тэмз мөрний]] хашлага ашиглалтад оржээ. * 1987 - Умард Ирландын Лаухолл хотод Ирландын Бүгд найрамдах армийн 8 цэрэг, нэг энгийн иргэнийг Агаарын тусгай хүчин устган сөнөөв. ** Цахим улс гэгдэх "Аерикийн эзэнт гүрэн" байгуулагджээ. * 1988 - АНУ-ын [[Иллиной]] мужид байрлах Белл корпорацын Хинсдэйл төв оффист гал гарч 1AESS сүлжээ тасалдав. Энэ нь тухайн үедээ АНУ-ын харилцаа холбооны салбарын түүхэнд тохиосон хамгийн хөнөөлтэй осол гэгдэж байв. * 1997 - Өмнөд Хятадын 3456 нислэгийн онгоц Баоаны нисэх буудалд буухдаа осолдож 35 хүн амиа алджээ. == Мэндэлсэн алдартнууд == * 1639 - Италийн нэрт зураач Жиованни Баттиста Гаулли (1709 онд нас барсан) * 1720 - Их Британийн Ерөнхий сайд Уиллиам Кавендиш (1764 онд нас барсан) * 1821 - Америкийн төмөр замын магнат Корнелиус Вандербильтийн хөвүүн Уиллиам Хенри Вандербильт (1885 онд нас барсан) * 1828 - Улаан загалмайн нийгэмлэгийг байгуулсан, [[Нобелийн энхтайвны шагнал|Нобелийн энхтайвны шагналт]] [[Анри Дюнан]] ([[1910]] онд нас барсан) * 1879 - Олимпын мөнгөн медальт Америкийн тамирчин Весли Ко (1926 онд нас барсан) * 1884 - АНУ-ын 33 дахь Ерөнхийлөгч [[Харри Трумэн]] (1972 онд нас барсан) * 1899 - Нобелийн шагналт АНУ-ын эдийн засагч [[Фридрих Хаек|Фридрик Хаек]] (1992 онд нас барсан) * [[1902]] - Нобелийн шагналт Францын микробиологич Андре Мишель Лофф (1994 онд нас барсан) * [[1913]] - Алдарт "Лүүни Тюнес" хүүхэлдэйн цувралыг зохиогч Боб Клампетт (1984 онд нас барсан) * 1916 - [[Олон улсын хөлбөмбөгийн холбоо]] буюу FIFA-н Ерөнхийлөгч Жоан Авеланж (2016 онд нас барсан) * 1920 - Америкийн дизайнер, лого зохион бүтээгч Саул Басс (1996 онд нас барсан) * 1925 - Танзанийн хоёр дахь Ерөнхийлөгч Али Хассан Мвини * 1939 - Олимпын наадмын алт, мөнгөн медальт Америкийн гүйгч Пол Дрейтон (2010 онд нас барсан) * 1947 - Нобелийн шагналт Америкийн биологич Х.Роберт Хорвитц * 1951 - Америкийн сагсан бөмбөгч, дасгалжуулагч Майк Д'Антони * 1953 - Алдарт Ван Хейлн хамтлагийн бөмбөрчин Алекс Ван Хейлн * 1960 - Италийн нэрт хөлбөмбөгч Франко Барези * 1961 - Нью-Йорк хотын 109 дэх амбан захирагч Билл де Бласио * 1963 - Олимпын наадмын хүрэл медальт, Европын аварга Зөвлөлтийн гурвын харайгч Александр Коваленко * 1966 - Бразилын хөлбөмбөгч Клаудиу Таффарель * 1969 - Олимпын аварга, хүрэл медальт, Дэлхийн аварга Британийн завьчин Жонатан Сийрл ** Японы мэргэжлийн сүмо бөхийн 64 дэх ёкозүна [[Акэбоно Таро]] * 1970 - Испанийн хөлбөмбөгч, дасгалжуулагч Луис Энрике * 1975 - Испани-Америкийн нэрт дуучин жүжигчин [[Энрике Иглесиас]] * 1981 - Италийн хөлбөмбөгч Андреа Барзиали * 1985 - Олимп, Дэлхий, Европын аварга Румын улсын гимнастикч Силвиа Строеску * 1986 - Олимпын алт, мөнгөн медальт Америкийн гүйгч Гейлн Рапп * 1990 - Америкийн сагсанбөмбөгч Кемба Уолкер * 1991 - Олимпын хүрэл медальт, Европын аварга Румын улсын гимнастикч Анамариа Тамарян == Нас барсан алдартнууд == * 535 - Ромын пап II Йоан (төрсөн огноо тодорхойгүй) * 685 - Ромын пап II Бенедикт (төрсөн огноо тодорхойгүй) * 1278 - Хятадын эзэн хаан Дуан Зонг (1269 онд төрсөн) * 1319 - Норвегийн хаан V Хаакон (1270 онд төрсөн) * 1782 - Португалын Ерөнхий сайд Себастайн Хосе де Карвальо е Мело (1699 онд төрсөн) * 1785 - Францын Ерөнхий сайд Этьен Франсуа (1719 онд төрсөн) * 1873 - Английн эдийн засагч Жон Стюарт Милл (1806 онд төрсөн) * 1882 - Олимпын хүрэл медальт Грекийн өндрийн харайгч Демистоклис Диакидис (1944 онд нас барсан) * 1948 - Бирмийн Ерөнхий сайд У Сау ([[1900]] онд төрсөн) * 1952 - Америкийн Фокс кино театрын сүлжээг үндэслэгч Уиллиам Фокс (1879 онд төрсөн) * 1984 - "Readers Digest"-г үндэслэгч Лила Белл Уоллос (1890 онд төрсөн) * 2014 - Байрлал тогтоох [[Global Positioning System|GPS]] сүлжээг үндэслэгч Рожер Л.Ийстон (1921 онд төрсөн) == Тэмдэглэлт өдөр == * {{NOR}} Ахмад дайчдын өдөр * {{KOR}} Эцэг, эхчүүдийн өдөр * Олон улсын улаан загалмай, улаан хавирган сар нийгэмлэгийн өдөр ---- {{Commonscat|8 May|5 сарын 8}} [[Ангилал:Өдөр|0508]] [[Ангилал:Тавдугаар сарын өдөр|08]] tj1o74if3mik1spp8hk3uckz14959jl 0 18649 855818 854656 2026-05-07T12:36:24Z ~2026-27686-31 104413 Бүтэц дээр дэд тэргүүн гэх байр суурь байдаггүй 855818 wikitext text/x-wiki == Монгол Улсын Их Сургуулийн Оюутны Холбоо, Оюутан Конгресс == Монгол Улсын Их Сургуулийн Оюутны Холбоо, Оюутан Конгресс (МУИСОХ, ОК) нь Монгол Улсын оюутны өөрөө удирдах '''ууган байгууллага''' бөгөөд '''1943 оны 10 дугаар сарын 7-ны өдөр''' байгуулагдсан. Энэхүү өдрийг Монголын оюутны өдөр болгон жил бүр тэмдэглэдэг уламжлалтай. МУИСОХ, ОК нь Монгол Улсын Их Сургууль-ийн эрхэм зорилгыг дээдлэн, бакалаврын түвшний '''20,000–21,000 гаруй оюутныг төлөөлөн''', тэдний эрх ашиг, нийтлэг сонирхлыг Монгол Улсын болон олон улсын хэмжээнд хамгаалах, сурч боловсрох, соён гэгээрэх, өөрийгөө хөгжүүлэх таатай орчныг бүрдүүлэх зорилготой байгууллага юм. ---- == Бүтэц, бүрэлдэхүүн == МУИСОХ, ОК нь дараах салбар, нэгжүүдээс бүрдэнэ: * Нийгмийн ухааны салбарын оюутны зөвлөл * Байгалийн ухааны салбарын оюутны зөвлөл * Хүмүүнлэгийн ухааны салбарын оюутны зөвлөл * Инженер технологийн сургуулийн оюутны зөвлөл * Мэдээллийн технологи, электроникийн сургуулийн оюутны зөвлөл * Хууль зүйн сургуулийн оюутны зөвлөл * Бизнесийн сургуулийн оюутны зөвлөлё * Улс төр судлал, олон улсын харилцаа, нийтийн удирдлагын сургуулийн оюутны зөвлөл * Нэгдсэн дотуур байрны оюутны зөвлөл * Ажлын алба Эдгээр нийт '''9 салбарын оюутны зөвлөл, ажлын албууд'''-аар дамжуулан оюутнуудын оролцоог ханган ажилладаг. ---- == Удирдлагын бүтэц == * Ерөнхийлөгч * Тэргүүн дэд ерөнхийлөгч * Дэд ерөнхийлөгч * Ерөнхий нарийн бичгийн дарга * Ажлын албаны дарга Мөн байгууллагын үйл ажиллагаанд хяналт тавих '''Хяналтын зөвлөл''' ажилладаг. == Үйл ажиллагаа == МУИСОХ, ОК нь дараах чиглэлээр идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулдаг: * Оюутны эрх ашиг, нийтлэг сонирхлыг хамгаалах * Сургалтын орчин, чанарыг сайжруулахад оролцох * Соён гэгээрүүлэх, хөгжлийн үйл ажиллагаа зохион байгуулах * Оюутны чөлөөт цаг, оролцоог нэмэгдүүлэх * Дотуур байр, нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэхэд оролцох * Дотоод, гадаад хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх == Холбоо барих == * Утас: '''7740-7740 / 1199''' * И-мэйл: '''num.sc@stud.num.edu.mn''' [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургууль]] 6bug4nmnsp7u3a1elfx63l3is1x1kgg 0 21997 855843 848547 2026-05-08T04:12:24Z B.munkhbayar 6189 855843 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Билэгийн Дамдинсүрэн | native_name = | image = Билэгийн Дамдинсүрэн.jpg | caption = | birth_date = [[1919]] он | birth_place = одоогийн [[Монгол улс]]ын [[Төв]] аймгийн [[Сэргэлэн сум]]ын нутаг | death_date = {{death date and age2|1992|01|12|1919|1|1|mf=y}} | nationality = [[Монгол үндэстэн]] |citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Хөгжмийн зохиолч | years_active = | agent = | alma_mater = | spouse = Цэрэндулам | children = Дамдиндулам | awards = {{ubl|[[Төрийн шагнал]] (1949, 1951)|[[Ардын Жүжигчин]] (1969)}} }} '''Билэгийн Дамдинсүрэн''' (1919 онд [[Төв аймаг|Төв аймгийн]] [[Сэргэлэн сум (Төв)|Сэргэлэн сумын]] нутагт төрсөн -1992 онд нас барсан) - Монгол Улсын [[Ардын Жүжигчин|Ардын жүжигчин]], Төрийн хошой шагналт хөгжмийн зохиолч, удирдаач бөгөөд Монголын дуурийн урлагийг үндэслэгчдийн нэг. Түүнийг 1962 онд “Ховдгийн гай” киноны Баян эрийн дүрд тоглосоноор нь монголчууд сайн мэддэг. Урлагийнхан дотор "Бүдүүн Даамиа" гэж алдаршсан юм. ==Намтар== Билэгийн Дамдинсүрэн нь [[1919 он|1919]] онд одоогийн [[Төв]] аймгийн [[Сэргэлэн сум (Төв)|Сэргэлэн сумын]] нутагт Үнэгтий хэмээх газар төржээ. 1924-1928 онд Гандантэгчинлэн хийдэд шавилан суусан гэдэг. Тэрээр 1928-1931 онд хорооны бага сургуульд суралцаж төгсөөд, 1931-1934 онд Монгол техник нэвтрүүлэхэд ажилчин, 1939 оны Халх голын дайны үед Ж.Дорждагвын шүлгээр “Халх голын бургас” хэмээх анхны дуугаа бичиж байжээ. === Боловсрол === * 1924-1928 онд [[Гандантэгчэнлин хийд]]эд шавилан суусан. * 1928-1931 онд хорооны бага сургуульд суралцаж төгссөн. * 1954-1956 онд [[Ленинград]] хотын Н.А.Римский-Корсаковын нэрэмжит Хөгжмийн их сургуулийн хөгжмийн зохиолчийн ангид суралцаж ([[багш]] нь О.С.Чишко) байгаад орхисон. * 1958-1962 онд [[Бээжин]] хотын хөгжмийн их сургуулийн хөгжмийн зохиолчийн ангид ([[багш]] нь Жан Дэн Шан) суралцан төгссөн. === Ажилласан байдал === * 1931-1934 онд "Монгол тээх"-д жолоочийн дагалдан, * 1935 оноос Улсын Төв Театрт хөгжимчин, * 1941-1954 онд Улсын төв театрт хөгжмийн удирдаач, * 1955-1956 онд шоронд сууж байсан. (Зөвлөлтийн ард түмний өөдөөс нударга далайсан хэргээр оронд оржээ.) * 1956-1957 онд [[Баян-Өлгий]] аймгийн хөгжимт драмын театрт уран сайхны удирдагч, * 1957-1958 онд Улсын хөгжимт драматик театрт уран сайхны удирдагч, * 1962-1981 онд Улсын дуурь бүжгийн театрт хөгжмийн зохиолч, найруулагч, * 1981-1982 онд [[Дорнод аймгийн Хөгжимт драмын театр|Дорнод аймгийн хөгжимт драмын театр]]<nowiki/>т уран сайхны удирдагч, * 1983 оноос [[Монгол кино үйлдвэр|"Монгол кино" үйлдвэрийн]] хөгжмийн ерөнхий редактор зэрэг ажил үүрэг гүйцэтгэж байв. Б.Дамдинсүрэн нь [[1992 он|1992]] оны [[1 сарын 12|1-р сарын 12]]-ны өдөр [[Улаанбаатар]] хотод таалал төгсчээ. "Шинэ Монголын хөгжмийн урлагийн тулгын чулууг тавилцаж, Монгол хөгжимд дуурийн урлагийг үндэслэн хөгжүүлж эрийн цээнд хүргэсэн авъяас билэгт хөгжмийн зохиолч Билэгийн Дамдинсүрэнгийн уран бүтээл монголын хөгжмийн урлагийн хөгжил дэвшлийн нэг томоохон түүхэн зураг мөн" гэж судлаачид үздэг. "Ухаантны шар" гэгддэг хоёр давхар жижигхэн байшинд хөгжмийн зохиолч Билэгийн Дамдинсүрэн гуайнд орж хоолонд гарамгай түүний хийсэн амттай хуурга хүртэж, аяга тагш юм хувааж, амтат яриаг нь чагнаж таатай байдагсан. Б.Дамдинсүрэн гуайг би Дамдиа гэж дуудна. Дамдиа маань [[Ленинград]]<nowiki/>ад сургуульд очоод, цагдаа дээрэлхээд байхаар нь цохиод унагачихаж. Ер нь хүрээ зодоонч, хөл муутай болохоос биш, хоёр гарын хүч нь их, тэгээд ч жин гэж лут. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт]]<nowiki/>ийн ард түмний өөдөөс нударга далайсан хүн намын хилэнд шатахаас яахав. Шоронд оржээ<ref>{{Cite web |date=2024-07-17 |title=Билэгийн Дамдинсүрэн: Миний энэ муу хоёр гарын жаахан бүл шоронд бас хэрэг болсон шүү |url=https://duuren.life/refence/1502 |access-date=2024-07-17 |website=duuren.life |language=en}}</ref>. ==Шагнал== * 1945 онд БНМАУ-ын Гавьяат жүжигчин цол хүртсэн, * 1949 онд "Ийм нэгэн хаан байжээ" жүжиг туурвисан учир [[БНМАУ]]-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]], * 1951 онд БНМАУ-ын "[[Төрийн дуулал]]" туурвисан учир [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын [[Төрийн шагнал|Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагнал]]-ыг 2 дахь удаа хүртэж, * 1969 онд БНМАУ-ын [[Ардын Жүжигчин]] болсон. ==Бүтээлүүд== ===Дуурь=== *1942 онд [[Учиртай гурван толгой]] (Цомнолыг [[Дашдоржийн Нацагдорж|Д.Нацагдорж]]) *1952 онд Жаргалын зам (Цомнолыг [[Чойжилын Чимид|Ч.Чимид]], Ч.Ойдов) *1965 онд [[Тэмцэл (Монгол кино)|Тэмцэл]] (Цомнолыг [[Донровын Намдаг|Д.Намдаг]]) *1970 онд [[Амарсанаа]] (Цомнолыг Д.Намдаг. [[Сормууниршийн Дашдооров|С.Дашдооров]]) *1974 онд Мартагдашгүй 42 хоног ===Бүжгэн жүжиг=== *1963 онд Шуурга, 1 бүлэгт *1968 онд Нуурын домог ===Симфони зохиол=== *"Хасбаатар" симфони найраглал, 1962 он. *"Миний эх орон" симфони удиртгал, 1965 он. ===Цөөхүүл хөгжим=== *"[[Хэнтийн өндөр ууланд]]" хийлийн гоцлол,.1947 он. *Виолончель төгөлдөр хуурын аяз, 1955 он. ===Хөгжимт жүжиг=== *Шарай голын гурван хаан *[[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай цэцэн хатан]] *Жаргалыг хүссэн Мөнхөө *Ийм нэгэн хаан байжээ *Амарсанаа *[[Далан худалч]] *Талын баатар ===Киноны хөгжим=== * 1945 онд [[Цогт тайж (кино)|Цогт тайж]] (Б.Смирновын хамт) - * 1966 онд “Нөмрөг хадны цуурай”, * 1972 онд “[[Ичээнд нь]]”, * 1978 онд “Солонгын таван өнгө”, * 1980 онд”[[Өнөр бүл]]”, * 1980 онд “Хүний сайхан сэтгэл”, * 1981 онд “[[Говь Хянганд тулалдсан нь|Говь хянганд тулалдсан нь]]”, * 1983 онд “Сахиус уу, сахиул уу”, * 1986 онд “Фронтод явах өргөдөл”, * 1985 онод ”[[Ацаг шүдний зөрөө|Ацаг шүдний зөрүү]]”, * 1989 онд ”Хөх өвсний нуур хөлгүй”, * 1989 онд ”Сэрүүн дуганы мөхөл”, * 1991 онд “Аянгат цагийн дууль”, * 1992 онд “Эцгийн голомт” зэрэг Монголын уран сайхны кинонуудын хөгжмийг бичжээ<ref>{{Cite web |title=Билэгийн Дамдинсүрэн {{!}} Монгол кино нэгтгэл |url=https://mongol-kino.mn/uranbuteelchid/%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8D%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D0%BD-%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D2%AF%D1%80%D1%8D%D0%BD |access-date=2024-07-17 |website=mongol-kino.mn}}</ref>. == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20240717131204/https://100aldartan.mn/profile.show/297 ТӨРИЙН ХОШОЙ ШАГНАЛТ ХӨГЖМИЙН ЗОХИОЛЧ БИЛЭГИЙН ДАМДИНСҮРЭН] * [https://ergelt.mn/news/21/single/20157 БИЛЭГИЙН ДАМДИНСҮРЭНГИЙН ЗЭЭ ХҮҮ Л.ЭНХЦОГТ: Өвөө хар үүрээр хөгжмөө тоглоод, хоногт гурван хайрцаг тамхи татаж, өтгөн хар байхуу уугаад суучихдаг байлаа] == Эх сурвалж == {{DEFAULTSORT:Дамдинсүрэн, Билэгийн}} [[Ангилал:Билэгийн Дамдинсүрэн| ]] [[Ангилал:Дуурийн хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Дуу зохиогч]] [[Ангилал:Киноны хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:20-р зууны сонгодог хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Ардын Жүжигчин (Монгол)]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Сэргэлэний (Төв) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1919 онд төрсөн]] [[Ангилал:1992 онд өнгөрсөн]] 261kke15azc5p4bug7r951pmsoged6b 0 28390 855842 851369 2026-05-08T03:56:52Z B.munkhbayar 6189 855842 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс хувь хүн | нэр = Лодонгийн Түдэв | зураг = Түдэв.jpg | зурагны_дэвсгэр_тайлбар = Залуугийн зураг | тайлбар = | төрсөн_огноо = {{Birth date|1935|2|9}} | төрсөн_газар = [[Файл:Flag of Mongolia.svg|22px]] [[Говь-Алтай]], [[Халиун сум|Наран сум]] | нас_барсан_огноо = {{death date and age|2020|4|3|1935|2|9|mf=yes}} | нас_барсан_газар = | үндэстэн = Монгол | бусад_нэр = | мэргэжил = Зохиолч, нийтлэлч, улс төрч | ажил = Дал сонины ерөнхий эрхлэгч | вэбсайт = | шагнал = {{ubl|[[Хөдөлмөрийн баатар]] (1997)|[[Ардын Уран Зохиолч]] (2009)}} }} '''Лодоны Түдэв ᠯᠤᠳᠤᠨ᠎ᠤ ᠲᠦᠳᠡᠪ''' (1935 оны [[2 сарын 9]]-нд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай аймгийн]] [[Наран сум|Наран суманд]] төрсөн- 2020 оны [[4 сарын 3]]-нд [[Улаанбаатар]] хотод нас барсан) - [[Монгол Улс]]ын [[Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар|Хөдөлмөрийн баатар]], [[Ардын Уран Зохиолч]], [[Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн|СГЗ]], [[Төрийн шагнал]]т, доктор, [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|УБИС]]-ийн хүндэт профессор, [[XX зууны манлай]] сэтгүүлч. == Намтар == [[1935 он|1935]] оны [[2 сарын 9]]-нд [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] аймгийн Наран сум (одоогийн [[Халиун сум]]) сумын нутаг “Өвөр замын бууц” гэдэг газар, малчин айлын гэр бүлд төржээ. '''Боловсрол''' Л.Түдэв 1942 – 1950 онд Говь-Алтай аймгийн [[Есөнбулаг сум|Есөнбулаг]] хотод бүрэн бус дунд сургууль, 1950 – 1953 онд Улаанбаатарт багш нарыг бэлтгэх сургууль, 1953 – 1956 онд [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|Улсын Багшийн Дээд Сургууль]], 1964 – 1967 онд Москвад [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]]КН-ын Төв Хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академийг дүүргэж, эрдэм мэдлэгийн суурь боловсролыг эзэмшсэн ажгуу. 1993 оны Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд [[Монгол Ардын Нам|МАХН]]-аас Л.Түдэв / 397 мянган санал/ нэр дэвшин өрсөлдсөн боловч МҮАН, МСДН-ын Ардчилсан холбоо эвсэлээс нэр дэвшсэн [[Пунсалмаагийн Очирбат]]ад /593 мянган санал/ ялагдсан. ==Идэр залуу нас== 1956 оны намар [[Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль|УБДС]]-ийг төгсөөд төрсөн нутаг [[Говь-Алтай аймаг|Говь-алтай]] аймгийн [[Наран сум]]<nowiki/>анд очин багшилсан. Тэндээ 3 жил ажиллаж байгаад 1959 онд Улаанбаатарт багш нарын мэргэжил дээшлүүлэх институтэд ажиллахаар томилогдсон. Анхны арга зүйчээр очиж орос хэлний сургалт хариуцсан ажилд томилогдсон боловч, нэг их удаан ажиллаагүй байтал нам засгаас дэвшүүлэн “Үнэн” сонинд 1961 онд утга зохиолын нарийн бичгийн даргаар томилогдсон байна. 1962 онд “Соёл утга зохиол” сонины эрхлэгчээр томилогдсон. Тэрээр 1964 онд ЗХУКН-ын Төв Хорооны дэргэдэх Нийгмийн ухааны академийн аспирантурт суралцахаар явсан бөгөөд Москвад сурч боловсорсон гурван жил нь үр бүтээлтэй өнгөрч, цаашдын амьдралд чухал нөлөө үзүүлсэн юм. Л.Түдэв нь 1967 онд дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалан ирснийхээ дараа МАХН–ын Төв Хорооны үзэл суртлын хэлтэст түр ажиллаж байгаад 1968 оноос [[Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн хороо]]<nowiki/>ны орлогч даргаар ажилласан. 1974 онд Л.Түдэв [[Монголын залуучуудын эвлэл|МЗЭ]]-ийн даргаар сонгогдсон. Тэр шинэ албан ажлаа аваад төдий л удаагүй байтал буюу 1 жилийн дараа 1975 оноос [[Монголын хувьсгалт залуучуудын эвлэл|Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэл]]<nowiki/>ийн (МХЗЭ) Төв хорооний нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар томилогдон ажиллах болсон юм. МЗЭ–ийн хорооны даргын ажлыг Зохиолчдын эвлэлийн даргын ажилтай давхар хийсээр жил болсон бөгөөд зохиолч Д.Наваансүрэн, МЗЭ–ийн хорооны орлогч дарга болсноор түүнд Зохиолчдын эвлэлийн хорооны даргын ажлыг өгчээ. Л.Түдэв МЗЭ–ийн байгууллагын удирдах албан тушаалд ийнхүү 8 жил шахам хугацаанд ажиллахдаа Зохиолчдын эвлэлийг олон нийтийн нэр хүндтэй байгууллага болгох, зохиолчдыгоо тэр үеийнхээ жишгээр эрхэлсэн ажилтай, нэр төртэй, хүн шиг хүн байлгах талаар багагүйг хийсэн. 1984-1996 онд "[[Үнэн]]" сонины эрхлэгчээр ажилласан байна. "Үнэн" сонинд "Доктор Л.Түдэвийн долоон үг" цуврал өгүүлэл, нийтлэл, эссээ хэвлэгдэж байсан. 1996 оноос монголын анхны зөгнөлт “Дал” сонинг эрхлэн гаргаж байсан. 1993 онд Л.Түдэв МАХН-аас Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд өрсөлдөж П.Очирбатад ялагдсан байна. Тэрээр 2020 оны 4-р сарын 3-нд хүнд өвчний улмаас нас барсан. Коронавирус дэгдээд байсан тул түүний оршуулгын ёслолыг олон нийтэд зарлаж түмэн олныг бөөгнөрүүлэхгүй байхыг үр хүүхдүүдээ захисаныг ном ёсоор гүйцэлдүүлжээ. == Шагнал == * 1971 онд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын Төрийн шагнал, * 1989 онд Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, * 1997 онд Хөдөлмөрийн баатар, * 2005 онд Сүхбаатарын одон, * 2009 онд Ардын уран зохиолч цол хүртэж, “Дэлхийн 100 хүний нэгээр” шалгаран, Зөвлөлт Орос улс, Болгар ард улс зэрэг гадаадын зарим орны төрийн одон, медалиудаар шагнагдаж байсан. ==Бүтээлүүд== Л.Түдэвийн зохиол бүтээл болох 15 ном нь Орос, Англи, Болгар, Чех, Унгар, Герман, Япон хэлээр хэвлэгдэж Монголын уран зохиолыг дэлхийн тавцанд гаргахад хүндтэй үүрэг гүйцэтгэсэн билээ. ===Орос хэлээр хэвлэгдсэн ном=== *[[Лесной пожар]] М.1965 *[[Горный поток]] М.1967 *[[За Полярной звездой]] М.1968 *[[Счастье]] М.1973 *[[Открываю мир]] М.1974 *[[Немеркнувшая звезда]] УБ.1977 *[[Вершина]] М.1978 *[[Юность на марше]] М.1981 *[[Национальное и интернациональное в монгольской литературе]] М.1983 *[[От кочевья к оседлости]] М.1983 *[[Первый год республики]] УБ.1989 ===Бусад хэлээр хэвлэгдсэн ном=== *[[Тау Таскыны]] (казак хэлээр) 1971 *[[Горны паток]] (белорусь хэлээр) 1971 *[[Сухэботир]] (узбек хэлээр) 1971 *[[Сонгу Чуктүн Шолбанынче]] (тувагаар) 1971 *[[Вiдкриваючи свim]] (украйн хэлээр) 1977 *[[Misko gaisras]] (1979) *[[Volaca Tui Ukazem]] , Brativlava 1979 *[[The colour will come alive]] УБ.1994 *[[Two aspens]] УБ.1994 гэх мэт олон зохиол бий. ===Уран зохиолын ном=== Л.Түдэвийн ном товхимол болж хэвлэгдсэн бүтээлүүд *[[Сайн байцгаана уу, хүүхдүүдээ]] (шүлгүүд) *[[Нөхөд]] (тууж) *[[Анчны тэмдэглэл]] (өгүүллэгүүд) *[[Нууц биш нууц]] (тууж) *[[Осолтой жим]] (тууж) *[[Уулын үер]] (роман) *[[Жаалууд]] (өгүүллэгүүд) *[[Зохиогүй чимэг]] (өгүүллэгүүд) *[[Нүүдэл]] (роман) *[[Алтан гадас чигийг заана]] (баримтат тууж) *[[Хөдөөнийхөн]] (өгүүллэгүүд) *[[Мөнхийн ус]] (тууж) - 1969 он *[[Хорвоотой танилцсан түүх]] (тууж) *[[Оргил]] (шүлгийн түүвэр) *[[Нүүдэл суудал]] (роман) *[[Ухаан]] (тууж) *[[Үл ажиглагдам онцгой учралууд]] (хүүхдийн зохиол) *[[Өнөөгийнхөн]] (тууж , өгүүллэгүүд) *[[Бүгд найрамдах улсын анхдугаар он]] (Улс төрийн роман) *[[Оройгүй сүм (роман)]] *[[Хувьсгал танаа өчье]] (баримтат роман) *[[Эргүүлэг (ном)]] (зохиолын цомирлог) *[[Эрхий дарам зай]] (туурь) *[[Дээр хөх тэнгэр доор бор дэлхий]] (зохиолууд) *[[Дайралга дайравзай]] (тууж) *[[Нүглийн гурван үүд]] (зохиолууд) *[[Төл]] (зөгнөлт роман) *[[Мөнхийн гал]] (тууж) ===Кино зохиолууд=== *[[Зэрэг нэмэхийн өмнө]] *[[Миний монгол]] *[[Говь Хянганд тулалдсан нь]] *[[Таван нуурын дууль]] *[[Бөхөн]] ===Сэтгүүл зүй, нийтлэлийн ном=== *Болгар нутагт *Нэгэн хувьсгалын тухай сурвалжлага *Замбуулингийн наран дор *Өв тэгш хүмүүжил *Хүмүүжил цогцолбор асуудал *Хүмүүс *Асуудал *Найрамдлын жигүүрээр сансарт *Өрх бүр үйлдвэр , хүн бүр үйлдвэрлэгч *Нарнаас ус , уснаас гал *Боловсроогүй боловсрол *[[Үгэн бороо]] == Гадаад холбоос == {{commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20221207004028/https://www.inews.mn/a/13624 Эмгэнэл: ЛОДОНГИЙН ТҮДЭВ] * [https://web.archive.org/web/20211026233337/https://tagtaa.mn/artist/4 ЛОДОНГИЙН ТҮДЭВ] * [http://itoim.mn/article/DEGKe/20926 Нэрт сэтгүүлч, зохиолч Л.Түдэв гуай хүнд өвчний улмаас таалал төгслөө] * [https://news.zindaa.mn/25ny Лодонгийн ТҮДЭВ: МОНГОЛ ТҮМНИЙ ЭРХЭМЛЭН ШҮТЭХ ДЭЭД ОЮУН САНАА] * [http://undesten.mn/23214.html Л.Түдэв: Хүүхдийн авьяасыг 3-6 насанд нь олж нээ, үгүй бол жирийн л хүн болчихдог] {{DEFAULTSORT:Түдэв, Лодонгийн}} [[Ангилал:Монголын хүүхдийн зохиолч]] [[Ангилал:Монголын зохиолч]] [[Ангилал:Монголын сэтгүүлч]] [[Ангилал:Монголын яруу найрагч]] [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Сонины сэтгүүлч]] [[Ангилал:Соёлын сэтгүүлч]] [[Ангилал:Монголын утга зохиол]] [[Ангилал:Хянан тохиолдуулагч]] [[Ангилал:Монгол улсын ардын уран зохиолч]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар]] [[Ангилал:Нийтлэлч]] [[Ангилал:Хэвлэлийн тоймч]] [[Ангилал:XX зууны манлай]] [[Ангилал:Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:Сүхбаатарын одон шагналтан]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн хүндэт профессор]] [[Ангилал:Улсын Багшийн Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Говь-Алтайнхан]] [[Ангилал:Халиуны хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1935 онд төрсөн]] [[Ангилал:2020 онд өнгөрсөн]] ewpc7l3leaxkd7snju164yoai31h2t3 0 51896 855833 837902 2026-05-07T15:35:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 855833 wikitext text/x-wiki [[Файл:Erdene Jun Wang Namsray.jpg|thumb|М.Намсрай]] '''Мижиддоржийн Намсрай''' (1876 оны улаан хулгана жил төрсөн-1923 онд нас барсан ) нь [[Богд Хаант Монгол Улс]]ын анхны Засгийн газрын гишүүн, 1911-1915 онд Шүүн таслах хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яамны анхны тэргүүн сайд. Эрдэнэ жонон ван Намсрай эзэн Чингисийн алтан ургийн сурвалжит язгууртан бөгөөд тайж Мижиддоржийн ууган хүү болон мэндэлжээ. М.Намсрай сурвалжит язгууртны ёсоор гэрийн сургуулиар боловсрол эзэмшиж, 1892 оноос тэргүүн зэрэг тайж залгамжилж, 1894 онд эрийн цээнд хүрсэн тул хошуу Засгийн тамгыг хүлээн авч, хошуу олноо захирах болжээ. 1895 оны 3-р сараас Түшээт хан аймгийн чуулган даргын газраас М.Намсрайд умард хилийн харуулыг түр захируулж, удалгүй Хүрээний сайдын газраас ерөнхийлөн захируулсан байна. М.Намсрай нь Жавзандамба хутагтын түлэгдсэн сүмийг шинэтгэн засахад, Бат тэмдэгт бичгийн зүйлд мөнгө зэргээр тусалсны зэрэгцээ хязгаарыг сахин хамгаалах үйлсэд үнэнчээр хүчин зүтгэсний учир 1904 онд Улсад туслагч гүнгийн зэрэг хүртээжээ. Гүн Намсрайд 1907 оны эхээр Жавзандамба хутагт итгэл хүлээлгэж сангийнхаа даамлын албанд тохоов. Ийн Эрдэнэ ван Намсрай Жавзандамба хутагтын сангийн хэрэг эрхлэх гүнгийн албыг хашиж, Хүрээний газар сууж, Шавь яамны хэрэгт оролцож байхдаа Богдод ойр байсны золоор ихэд таашаагдан нүүр талтай болсон нь түүний хувь заяанд томоохон эргэлт гарахад үлэмж нөлөөлсөн аж. 1911 оны зун болсон тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулах зорилгоор нууцаар уулзсан эх оронч таван язгууртан Засаг, тэргүүн зэрэг тайж байв. Тэрээр 1911 оны 11-р сарын 30-нд байгуулагдсан Монголын Түр засгийн анхны долоон хүний нэг болсон байна.<ref>[https://mongoltoli.mn/history/h/47 Эрдэнэ засгийн хошуу (Түшээт хан аймаг)]</ref> Ийнхүү [[Түшээт хан аймаг|Түшээт хан аймгийн]] Эрдэнэ засгийн хошууны засаг ноён М.Намсрай Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалд манлайлан оролцож идэвхийлэн зүтгэсэн тул Эрдэнэ засаг, жүн вангийн хэргэм хүртэж Шүүх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилогдож байжээ. 1919 оноос хошой чин ван цолтой болсон. Тэрээр хожим 1921 онд Ардын засгийн газар байгуулагдахад таван шадар сайдын нэгээр ажиллаж байв. ==Эшлэл== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Намсрай, Мижиддоржийн}} [[Ангилал:Монголын хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1876 онд төрсөн]] [[Ангилал:20-р зуунд өнгөрсөн]] n191kex3m13p6rj8qblcwnclzsqs4i2 0 52264 855830 855764 2026-05-07T14:33:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 855830 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын улс төр}} {{Монгол улсын улс төр}} '''Монголын улс төр''' нь [[Парламентын засаглалын систем|парламентын засаглал]]тай [[олон намын тогтолцоо|олон намын]] [[төлөөллийн ардчилал|төлөөллийн ардчиллын]] хүрээнд явагддаг. [[Гүйцэтгэх засаглал|Гүйцэтгэх эрх мэдлийг]] [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдаар]] ахлуулдаг [[Монгол Улсын Засгийн Газар|Засгийн газар]] хэрэгжүүлдэг. [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] [[төрийн тэргүүн]] боловч хязгаарлагдмал эрх мэдэлтэй. [[Хууль тогтоох эрх мэдэл|Хууль тогтоох эрх мэдлийг]] [[Улсын Их Хурал]] хэрэгжүүлдэг. [[Шүүх эрх мэдэл|Шүүх]] нь гүйцэтгэх, хууль тогтоох эрх мэдлээс хараат бус. Өнөөгийн системийг 1992 оны [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Монгол Улсын Үндсэн хуулинд]] тодорхой тусгагдсан байдаг. Монгол Улсын Үндсэн хууль нь Монгол Улсын иргэдийн үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрх, хүний үндсэн эрх, шашин шүтэх эрх зэргийг хуульчлан баталгаажуулдаг. Монголын мэдээллийн салбар нь хувийн болон нийтийн эзэмшлийн телевизийн сувгууд, цахим хуудас, сонин сэтгүүлүүдээс бүрддэг. Монголын олон улс төрийн намуудаас [[Монгол Ардын Нам]] (хуучны МАХН) ба [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] олон гишүүнтэй, зохион байгуулалттай учир илүү хүчин чадал, нөлөө ихтэй. == Ардчилсан хувьсгал == 1992 онд шинэ [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Yндсэн хуулийг]] баталснаар, [[Монгол Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] сонгуулийг олон намын тогтолцоотой ардчилсан зарчмаар явуулж эхэлжээ. == Улс төрийн өрнөл == === 1990-ээд оноос хойш === [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны Улсын Их Хурлын анхны сонгуульд]] [[МАХН]] үнэмлэхүй олонхын ялалт байгуулж, [[Монгол Улсын Их Хурал|УИХ-д]] 70 суудлыг авчээ. Харин сөрөг хүчний ардчилсан намууд нийт 5-н суудал авсан. Уг сөрөг хүчний намууд 1996 онд эвсэж [[Ардчилсан Холбоо Эвсэл|Ардчилсан Холбоо Эвслийг]] байгуулж, тус улсын эдийн засаг ба улс төрд шинэчлэлт, өөрчлөлтийг гүйцэтгэх шинэ хөтөлбөр боловсруулж оролцсоны дүнд 1996 оны сонгуульд онцгой ялалт байгуулсан. Энэ сонгуулиар Улсын Их Хурлын 76 суудлын 50-ийг нь Ардчилсан Холбоо эвсэл, 25 суудлыг МАХН авсан. УИХ-ын олонх хэдий ч намын дотоод зөрчил, сөрөг хүчний МАХН-ын УИХ-ын бүлэг, 1997 онд МАХН-аас сонгогдсон Ерөнхийлөгч [[Нацагийн Багабанди|Н.Багабанди]], засгийн газрын хэрэгжүүлж буй бодлогоос болж Ардчилсан Холбооны засгийн газар 1996-аас 2000 оны хооронд гурван удаа унасан. 1998 оны улс төрийн хямралаас болж хоёр ерөнхий сайд ([[Мэндсайханы Энхсайхан|М.Энхсайхан]] болон [[Цахиагийн Элбэгдорж|Ц.Элбэгдорж]]) нэг жилийн дотор огцорсон. === 2000-аад оноос хойш === 2000 оны сонгуулиар МАХН 72, бусад нам эвсэл (АХ эвсэл, [[Эх Орон Нам (Монгол)|Эх орон-МАШСН]], [[Иргэний Зориг Нам|ИЗН]], Бие даагч) 4 суудал авсан юм. Төд удалгүй 2000 оны сүүлээр ардчиллын төлөөх таван сөрөг хүчний нам нэгдэж өнөөгийн [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]] /АН/-ыг байгуулсан. Дараагийн [[2004]] оны сонгуулиар МАХН 38, сөрөг хүчний Эх Орон-Ардчилал эвсэл 34, Монголын Бүгд Найрамдах Нам 1, бие даагчид 3 суудал авсан байна. Засгийн газар байгуулах хангалттай олонх аль ч намуудад байгаагүй тул МАХН болон АН хоёр 2004 оны 8-р сард их эвслийн засгийн газар байгуулсан. Уг засгийн газрыг АН-ын дарга Ц.Элбэгдорж 2006 онд огцрох хүртлээ тэргүүлсэн. 2005 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар анх удаагаа дөрвөн нам өрсөлдсөн ба МАХН-ын дарга [[Намбарын Энхбаяр]] олонхын санлаар сонгогдсон. 2006 оноос 2008 он хүртэл МАХН-ын [[Миеэгомбын Энхболд|М.Энхболд]], 2008 оны эхээс [[Санжийн Баяр|С.Баяр]] АН-гүй эвслийн засаг ахласан. [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны парламентийн сонгуульд]] МАХН дахин ялалт байгуулсан ч сөрөг хүчний намууд болон ард түмэн тус оны 7-р сарын 1-нд сонгуулийг шударга бус явагдсан хэмээн үзэж, эсэргүүцлийн жагсаал хийсэн нь сүүлдээ үймээн самуун болж хувирсан. Улс оронд үүссэн нөхцөл байдлын уламаас МАХН ба АН эвсэхээр шийдвэрлэж хамтарсан Засгийн газар байгуулжээ. Уг хамтарсан засгийн газрыг МАХН-ын С.Баяр 2008-09 оны хооронд, [[Сүхбаатарын Батболд|С.Батболд]] 2009-12 оны хооронд удирдсан. === 2010-аад оноос хойш === 2010 оны 10-р сард МАХН нь нэрээ сольж Монгол Ардын Нам /МАН/ болсон бөгөөд Монгол Улсын 3 дахь ерөнхийлөгч асан Намбарын Энхбаяр шинээр нам байгуулж түүнийгээ МАХН хэмээн нэрлэжээ. [[2012 оны Улсын Их Хурлын сонгууль]] анх удаа холимог тогтолцоогоор явагдаж, аль ч нам олонхи болж чадаагүй бөгөөд хамгийн олон суудал авсан [[Ардчилсан Нам]] [[Шударга ёс эвсэл]], [[ИЗНН|Иргэний Зориг Ногоон нам]]-тай хамтран эвслийн засгийн газар байгуулан ажиллаж байв. [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016]], [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиуд]] мажоритар системээр явагдахад Монгол Ардын Нам 65, 62 суудал тус тус авч, үнэмлэхүй олонх болсноор өөрийн Засгийн газраа дангаараа байгуулан ажиллаж байна. == Гүйцэтгэх засаглал== {{office-table}} |[[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] |[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] |[[Монгол Ардын Нам]] |2021 оны 6 сарын 25 |- |[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] ||[[Ням-Осорын Учрал]] |[[Монгол Ардын Нам]] |2026 оны 3 сарын 30 |} === Ерөнхийлөгч === [[File:Official_presidential_portrait_of_Ukhnaagiin_Khurelsukh.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Official_presidential_portrait_of_Ukhnaagiin_Khurelsukh.jpg|thumb|267x267px|Монгол Улсын 6 дахь Ерөнхийлөгч [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]]]] {{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} Үндсэн Хуульд зааснаар Ерөнхийлөгч нь Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд ард түмний эв нэгдлийн илэрхийлэл болно. [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгчийг]] 6 жил тутамд ард түмний шууд сонгуулиар сонгодог (2020 онд Үндсэн Хуульд өөрчлөлт оруулахаас өмнө 4 жил тутамд сонгодог байв). Ерөнхийлөгч нь [[Улсын Их Хурал|Их хурлын]] шийдвэрүүдийн хэрэгжилтэд хориг тавьж болдог байна. Гэвч энэ хоригийг Улсын Их Хурал 2/3-с дээш хувийн саналаар эсэргүүцвэл ерөнхийлөгчийн хориг мөн хүчингүй болдог байна. Монгол улсын Үндсэн Хуулиар Ерөнхийлөгчийн албыг хаших хүнд гурван үндсэн шаардлага тавигддаг. Үүнд: * Монгол Улсад төрсөн бөгөөд Монгол Улсын иргэн байх, * Доод тал нь 50 настай байх, * Ерөнхийлөгчид нэр дэвшихээс өмнөх таван жилд Монголд байнга оршин суусан байх ёстой зэрэг юм. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч нар: #[[Пунсалмаагийн Очирбат]] (1992 оны 9-р сарын 3 - 1997 оны 6-р сарын 20) #[[Нацагийн Багабанди]] (1997 оны 6-р сарын 20 - 2005 оны 6-р сарын 24) #[[Намбарын Энхбаяр]] (2005 оны 6-р сарын 24 - 2009 оны 6-р сарын 18) #[[Цахиагийн Элбэгдорж]] (2009 оны 6-р сарын 18 - 2017 оны 7-р сарын 10) #[[Халтмаагийн Баттулга]] (2017 оны 7-р сарын 10 - 2021 оны 6-р сарын 25) #[[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021 оны 6-р сарын 25-наас 6 жилийн хугацаатай сонгогдон ажиллах байна) === Улсын Их Хурал === [[Зураг:Mongolian parliament members.jpg|thumb|Улсын Их Хурлын нэгдсэн чуулганы хуралдааны танхим]] {{гол|Монгол Улсын Их Хурал}} Улсын Их Хурал нь 126 суудалтай ба УИХ-ын дарга хурлыг удирдана. Одоо мөрдөгдөж буй сонгуулийн хуулиар 126 гишүүдийн 78-ыг нь олон мандаттай өргөтгөсөн 13 тойргоос, 48-ыг нь пропорциональ тогтолцоогоор хаалттай намын жагсаалаар сонгоно. УИХ-ын даргыг УИХ-ын гишүүд дундаасаа анхны чуулганаар сонгоно. 2026 оны байдлаар одоогийн УИХ-ын дарга бол [[Сандагийн Бямбацогт]] юм. === Монгол Улсын Ерөнхий Сайд === {{гол|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} Ерөнхий сайд нь парламентад хамгийн олон суудал бүхий нам эвслээс Ерөнхийлөгчтэй зөвшилцөн санал болгосны дагуу Улсын Их Хурлаас томилогддог. 2026 оны байдлаар одоогийн Монгол Улсын Ерөнхий сайд бол [[Ням-Осорын Учрал]] юм. === Засгийн газар === {{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар}} Монгол Улсын Засгийн газар нь 16 яам, 20 сайдаас (ерөнхий сайдыг оролцуулаад) бүрдэнэ. {{#section-h:Ням-Осорын Учралын Засгийн газар|Бүтэц, бүрэлдэхүүн}} === Шүүх эрх мэдэл === {{гол|Шүүх эрх мэдэл}} Шүүх эрх мэдлийг гагцхүү шүүх хэрэгжүүлнэ. Монгол улсын шүүхийн дээд байгууллага нь [[Монгол Улсын Дээд Шүүх|Улсын Дээд Шүүх]] юм. Одоогийн Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч нь [[Дамдины Ганзориг]] Э.Дөлгөөн Э.Сугарбаяр == Гадаад харилцаа == 1961 онд НҮБ-ын гишүүнээр элссэн. 1991 оноос хойш Монгол Улс нь [[АНУ]], [[ОХУ]], [[БНХАУ]], [[Хойд Солонгос|Хойд ба]] [[Өмнөд Солонгос]], [[Япон]] зэрэг олон орнуудтай найрсаг гадаад харилцаатай бөгөөд Засгийн газар гадаад худалдаа, хөрөнгө оруулалтыг ихэд дэмжиж нээлттэй гадаад бодлого хэрэгжүүлж ирсэн. 2023 оны байдлаар Монгол Улс [[Абу-Даби]], [[Астана]], [[Анкара]], [[Бангкок]], [[Берлин]], [[Бишкек]], [[Брюссель]], [[Будапешт]], [[Бээжин]], [[Варшав]], [[Вашингтон]], [[Вена]], [[Вьентьян]], [[Хавана]], [[Дели]], [[Жакарта|Жакарта,]] [[Каир]], [[Канберра]], [[Кувейт хот|Кувейт]], [[Лондон]], [[Москва]], [[Минск]], [[Ром]], [[Оттава]], [[Парис]], [[Пхеньян]], [[Прага]], [[Софи]], [[Сөүл]], [[Сингапур]], [[Стокхольм|Стокхолм]], [[Токио]], [[Ханой]] зэрэг 33 улсад Элчин сайдын яамтай бөгөөд [[Алматы]], [[Стамбул|Истанбул]], [[Эрхүү]], [[Улаан-Үд]], [[Кызыл]], [[Хөх хот]], [[Эрээн хот]], [[Хонконг]], [[Осака]], [[Сан-Франциско]], [[Чикаго]] хотуудад албан ёсоор Ерөнхий Консулын болон Консулын газруудтай юм. [[Нью-Йорк]] ба [[Женев]] хотуудад [[НҮБ]]-ын дэргэдэх Байнгын төлөөлөгчийн 2 газар ажилладаг. Монгол Улс НҮБ-ын гишүүн, дэлхийн 193 оронтой [[дипломат харилцаа]] тогтоогоод байна. 2005 оны 11-р сарын 21-нд [[Жорж Буш]] Монголд айлчилсан нь [[АНУ]]-ын анхны ерөнхийлөгч болсон<ref>{{cite web |url=http://mongolia.usembassy.gov/potus_visit.html |title=President George W. Bush Visits Mongolia |publisher=US embassy in Mongolia, 2005 }}</ref>. 2004 онд [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|Европын аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны байгууллагыг]] [[Болгар]] улс толгойлж байх үед Монгол тус байгууллагын [[Ази]]йн нэгэн хамтран ажиллагч болсон. 2016 оны 7-р сарын 15-16-ны өдрүүдэд [[АСЕМ]]-ийн ээлжит 11 дүгээр дээд хэмжээний Ази, Европын 53 орны тэргүүн нарын хурлыг Улаанбаатар хотноо хүлээн авч зохион байгуулсан. == Эшлэл== <references /> [[Ангилал:Монголын улс төр| ]] 3bfc0sqml0f6d9f4pgr0vb53sis1kqk 0 52934 855816 813532 2026-05-07T12:28:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 855816 wikitext text/x-wiki [[Файл:Seal of Qing dynasty.svg|thumb|Чин гүрний эзэн хааны тамга]] '''Айсин Гиоро''' ([[Манж хэл|манжаар]]: {{MongolUnicode|ᠠᡳᠰᡳᠨ ᡤᡳᠣᡵᠣ}} галиг: Aisin gioro, [[хятадаар]]: 爱新觉罗, пиньинь: Ài xīn jué luō) овог нь [[манж үндэстэн|Манжийн]] [[Чин улс|Чин гүрний]] (1616-1912) хааны ургийн овог юм. Гиоро овогтой [[Нурхач]] баатар улс үндэслэсэн 1616 онд өөрийн биеэс эхлэн ургийн овгийн өмнө алтан хэмээх үг нэмж ''айсингиоро'' буюу алтан гиоро хэмээх овог болов. ''Айсин'' гэдэг нь «алтан» гэсэн утгатай манж үг бол ''Гиоро'' нь манжийн унаган нутаг буюу [[Хармөрөн]] мужийн [[Илань]]д байгаа нэгэн газрын [[манж хэл|манж]] нэр юм. ''Айсин'' буюу «алтан» гэсэн үг манжуудад танил дотно юм. Тухайлбал тэдний [[зүрчид]] өвөг дээдэс 12-р зуунд [[Алтан улс]]ыг (1115–1234) байгуулж явсан ба Нурхач Хожуу Алтан улсыг байгуулсан юм. Орчин цагт [[Пүи]]гийн дүү Айсингиоро [[Пү Жиэ]] овог нэрээ [[хятад хэл|хятад]] болгохдоо утгыг хадгалан '''Жинь (金)''' овогтон болсон. == Гарал үүсэл == Айсин Гиоро овгийн үүсэл гарлын тухай нэгэн домог түгээмэл тархжээ. Тус домогт [[Чанбай уул|Чанбай уулын]] дэргэд Булхури Омо нэрт нууранд Энгүлэн, Жингүлэн, Фэкүлэн нэрт эгч дүү тэнгэрийн дагинас тэнгэрээс бууж ирж усанд ордог байв. Нэгэн удаа Фэкүлэн нь Чанбай ууланд ирж усанд орохдоо нэг улаан жимс түүж идсэнд жирэмсэн болсонд онгон байтлаа бие давхар болсон хэмээж эцэг нь тэнгэрт нь хүлээн авсангүй гэнэ. Хоног гүйцэн нэгэн хөвгүүн төрүүлснийг Букури Ёншон гэж нэрлэжээ. Букури Ёншоныг өссөний хойно эх нь тэнгэртээ буцан нисэн одсон гэдэг. [[Букури Ёншон]] нь Гиоро газарт Одоли нэрт суурин барьж суугаад Гиоро овогтон болжээ. Түүний хөвгүүн нь Мэнтэмү эсвэл Мөнхтөмөр (1370-1433) гэх нэгэн төрөн гарч, 1388 онд Одоли суурингаа төлөөлж [[Мин улс]]<nowiki/>ад дагаар орж [[Жянжоу Зүрчид|Жянжоу Зүрчидийн]] [[Одоли]] овгийн дуду болжээ. 1395 онд [[Чосон|Чосон улсын]] [[Тэжу ван|Тэжу вантай]] харилцаа тогтоож, алба барих аргаар худалдаа хийж, зарим үед цэргийн алба хааж, хэргэм зэрэг хүртэж байсан. Мөнхтөмөрийн үр удам үргэлжлсээр [[Нурхач|Нурхачийн]] үед бүх зүрчид овог аймгуудыг байлдан дагуулж, хожим нь [[Чин гүрэн|Чин гүрнийг]] байгуулсан. [[Нурхач|Нурхачи]] 1601 онд өөрийн эзэлсэн нутагтаа дөрвөн өнгөт туг бүхий хошууг байгуулж өөрөө шар тугийн хошууг захирсан. Ингэхдээ [[Гиоро]] хэмээх өөрийн овгийн нэрийн өмнө Айсин буюу Алтан гэх үг нэмж Айсин Гиоро овгийг байгуулснаар бусад Силин Гиоро, Иргэн Гиоро, Тонян Гиоро, Аяан Гиоро гэх мэтийн овгоос ялгахар боломжтой болсон. Нурхачийг [[Чин улс|Хожуу Алтан улсаа]] байгуулж байх үед шинээр овог үүсэх явдал олширч байсан. Хуучны нэг гарлаас бүрдсэн хала (монголоор овог) задарч, мүкүн хэмээх садан төрлийн холбоогүй, газар нутаг, ажил мэргэжлээр ижилссэн шинэ овог байгуулагдаж байсан. Тэдгээр шинэ мүкүн хала бүхий овгуудыг нийтэд нь 1635 оноос эхлэн Манж үндэстэн гэх болжээ. Энэ Манж үндэстэнийг Айсин Гиоро овог захирч байв. == Овгийн тэргүүлэгчид == Айсин Гиоро овгийн тэргүүлэгч нь [[Дайчин гүрэн|Дайчин гүрний]] эзэн хаан байсан учраас уг албан тушаал нь ганц овог бус тухайн улсын хамгийн чухал албан тушаал байсан. Чин гүрний эзэн хаан өөд болохоос өмнө өөрийн олон хөвгүүд дундаас нэгийг сонгож дараагийн хаан сэнтийд залрах нэгнийг нэр зааж бичдэг байв. {| class="wikitable" ! colspan="4" |<big>Айсин Гиоро овгийн тэргүүлэгч, эзэн хаад</big> |- !Хаанчлалын жилүүд !Нэр !Оны цол !Тайлбар |- ! colspan="4" |<big>Жянжоу Зүрчидийн ноён</big> |- |1571–1583 |[[Такши]] | |Нурхачийн аав. |- |1583-1616 |[[Нурхач]] | |Такшигийн хөвгүүн. 1588 онд Жянжоу Зүрчидийг нэгтгэсэн. |- ! colspan="4" |<big>Хожуу Алтан улсын хаан</big> |- |1616–1626 |Нурхач |Тэнгэрийн сүлдэт | |- |1626–1636 |[[Дээд эрдэмт|Хон тайж]] |Тэнгэрийн сэцэн |Нурхачийн 8-р хөвгүүн |- ! colspan="4" |<big>Дайчин гүрний хуанди</big> |- |1636–1643 |[[Дээд эрдэмт|Хон тайж]] |Дээд эрдэмт |1636 онд Чин гүрнийг байгуулав. |- |1644–1661 |[[Эеэр засагч|Фулин]] |Эеэр засагч |Хон тайжийн 9-р хүү |- |1661–1722 |[[Энх амгалан|Сюанье]] |Энх амгалан |Эеэр засагчийн хөвгүүн. 61 жил төр барьсан. |- |1723–1735 |[[Найралт төв|Иньжэн]] |Найралт төв |Энх амгалангийн 4-р хөвгүүн |- |1736–1796 |[[Тэнгэр тэтгэгч|Хонли]] |Тэнгэрийн тэтгэсэн |Найралт төвийн 4-р хөвгүүн |- |1796–1820 |[[Сайшаалт ерөөлт|Ёнян]] |Сайшаалт Ерөөлт |Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны 15-р хөвгүүн |- |1821–1850 |[[Төр гэрэлт|Миньнин]] |Төр Гэрэлт |Сайшаалт ерөөлтийн 2-р хөвгүүн |- |1851–1861 |[[Түгээмэл элбэгт|Ижу]] |Түгээмэл Элбэгт |Төр гэрэлтийн 4-р хөвгүүн |- |1862–1875 |[[Бүрэн засагч|Зайчүнь]] |Бүрэн Засагч |Түгээмэл элбэгтийн ууган хөвгүүн |- |1875–1908 |[[Бадаргуулт төр|Зайтянь]] |Бадаргуулт Төр |Чүнь чин ван Ишюаний хөвгүүн |- |1908–1912; 1917 |[[Пүи]] |Хэвт Ёс |Чүнь чин ван Зайфэнгийн ууган хөвгүүн. |- | colspan="4" |<big>'''1912 оноос хойшх овгийн тэргүүд'''</big> |- |1912-1967 |Пүи | |Манжийн сүүлчийн эзэн хаан |- |1967–1994 |[[Пүже]] | |Пүигийн дүү |- |1994–2015 |[[Айсингиоро Пүрэнь|Пүрэнь]] | |Пүигийн эцэг нэгтэй дүү |- |2015–хойш |Жинь Южан | |Пүрэний хүү |} == Цол хэргэм == Тус овог нь манжийн төрийн тогтолцооны дээд түвшний эрх мэдэлтнүүд байсан учраас Дээд эрдэмт хааны үеэс эхлэн хаан угсааны хүн бүрийг угсаа гарал, хичээл зүтгэл, байгуулсан гавьяа шагналаас нь хамаарч эрэгтэйчүүдийг цол хэргэмээр нь 12 дэс, эмэгтэйчүүдийг 8 дэсд хуваарьлаж өгснөөр тодорхой хэмжээний эрх мэдэл эдэлж, жил бүр сул цалин авах болсон. === Эрэгтэй === # [[Хошой чин ван]] (和碩親王)　　　 # [[Жүн ван|Төрийн жүн ван]] (多羅郡王) # [[Бэйл|Төрийн бэйл]] (多羅貝勒) # [[Бэйс|Хошууны бэйс]] (固山貝子) # [[Гүн|Хишигийг сахих улсын түшээ гүн]] (奉恩鎮國公) # Хишигийг сахих улсад туслагч гүн (奉恩輔國公) # Найман хувьд оруулаагүй улсын түшээ гүн (不入八分鎮國公) # Найман хувьд оруулаагүй улсад туслагч гүн (不入八分輔國公) # Улсын түшээ жанжин (鎮國將軍)　　　　 # Улсад туслагч жанжин (輔國將軍)　　　 # Улсын сахигч жанжин (奉國將軍)　　　　 # Хишигийг сахигч жанжин (奉恩將軍)　　　　 Чин гүрний хуулиар овгийн эрчүүд дээрх 12 хэргэмийг хааны зарлигаар авснаас эхлэн "үе улиран угсаа залгамжлах", "угсаа буурч залгамжлах" гэсэн хоёр төрлийн аль нэгээр залгамжилдаг байв. Угсаа буурц залгамжлах нь эцэг нь чин ван байвал, хүү нь жүн ван болж, түүний ач нь бэйл болох зэргээр хааны ачхүү байх эсэхээс үл хамаарч хэргэм зэрэг нь буурч явдаг байсан. Гэхдээ аль нэг хэргэмтэн ноён дайнд амь үрэгдсэн тохиолдолд хэргэм буурахгүйгээр хүүд нь нэг удаад залгамжлуулж болдог байв. Үе улиран залгамжлах нь дайн байлдаанд онцгой гавьяа байгуулсан, хаанд үнэнч итгэлтэй цөөн тооны хүнд хэргэм зэрэг нь буурахгүйгээр үе улирах бүрт нэгэн хэвээр залгамжлаж байсан. Чин улсын хааны гэр бүлд үе улиран залгамжлах эрхтэй 12 ван хэргэмтэн байсныг "төмөр малгайт ван" (铁帽子王) гэдэг байв. Угсаа буурч залгамжлах нь дараах байдлаар явагдаж байсан. * Хошой чин вангийн үр удам түшээ гүн хүртэл, * жүн вангийн үр удам туслагч гүн хүртэл, * бэйлийн үр удам найман хувьд оруулаагүй түшээ гүн хүртэл, * бэйсийн үр удам найман хувьд оруулаагүй туслагч гүн хүртэл, * түшээ гүнгийн удам улсыг сахих жанжин хүртэл, * туслагч гүнгийн үр удам туслагч жанжин хүртэл тус тус хэргэм зэрэг нь буурдаг байсан. Гэвч Чин улсын сүүлчээр энэ ёс дүрэм нь аажмаар мартагдаж, түшээ гүнгээс доош хэргэмтэй бол тухайн цолоо хэвээр залгамжилдаг болсон. ==== Нэмсэн, тэмдэглэсэн зэрэг ==== Чин улс хар тамхины дайнд ялагдан, улсын сан хөмрөг нь хоосорч, ахин арвижуулахын тулд 1850-иад оноос ноёд, түшмэд, баячуудад хэргэм зэргийг мөнгөөр үнэлж, хэргэм зэргийг олгодог болсон. Гавьяа байгуулах, мөнгө хөрөнгө хандивлах бүрт нэг тэмдэглэхийг тэмдэглэсэн зэрэг гэнэ. Нэмсэн зэрэг нь тэмдэглэсэн зэргийн дээд шат юм.<ref>{{Cite book |last=Д |first=Цогзолсүрэн |title=Монгол Улсын Ноёдын Цол, Хэргэм, Зэрэг (1911-1923) |publisher=Битпресс |year=2023 |location=Улаанбаатар |pages=42-44}}</ref> Тэмдэглэсэн зэрэг нь дөрөв болоход нэг нэмсэн зэрэг болж, нэмсэн зэрэг нь дөрөвөөс давбал болвол хэргэм, отго, хэргэмийн ямба эдлэх эрх шагнадаг байжээ. Хэргэмийн ямба нь хэргэмтэй ноён нэмсэн зэргээ ахиулж, анхны хэргэм хэвээр байх ч, түүний дээрх хэргэмийн ямба эрхийг эдлэнэ. Жишээ нь: "жүн вангийн зэрэг төрийн бэйл", "бэйсийн зэрэг түшээ гүн" гэх мэт. === Эмэгтэй === # Гүрний [[гүнж]]<ref>Манжийн хааны их хатнаас төрсөн охиныг хэлнэ. Заримдаа Хошой гүнжийн нөхөр гавьяа байгуулвал уг цолыг урамшуулал болгон шагнадаг байсан.</ref> (固倫公主): Хааны их хатнаас төрсөн охин. Нийслэлд амьдрах цалин 400 лан мөнгө, 200 таар будаа, монгол нутаг дахь цалин 1000 лан мөнгө, 30 зах торго<ref name=":0">{{Cite book |title=Гадаад Монголын Төрийг Засах Явдлын Яамны Хууль Зүйлийн Бичиг |publisher=Өвөрмонголын соёлын хэвлэлийн хороо |year=1989 |edition=1 |volume=1 |location=Хөх хот |pages=251-256 |language=Монгол бичиг}}</ref> # Хошой гүнж<ref>Манжийн хааны татвар эмээс төрсөн охиныг хошой гүнж гэдэг.</ref> (和碩公主): Хааны бага хатан, татвар эмээс төрсөн охин. Нийслэлд амьдрах цалин 300 лан, 150 таар будаа, монгол нутаг дахь цалин 400 лан, 15 зах торго<ref name=":0" /> # Хошой [[гэгэ]] буюу Жүнжү<ref>Чин вангийн охиныг хэлэх хятад үг</ref> (郡主): Хошой чин вангийн охин. Нийслэлд амьдрах цалин 160 лан, 80 таар будаа, монгол нутаг дахь цалин 160 лан, 12 зах торго<ref name=":0" /> # Төрийн гэгэ буюу Шяньжү<ref>Жүн вангийн охиныг хэлэх хятад үг</ref> (縣主): Төрийн жүн вангийн охин. Нийслэлд амьдрах цалин 110 лан, 55 таар будаа, монгол нутаг дахь цалин 110 лан, 10 зах торго<ref name=":0" /> # Төрийн гэгэ буюу Жүнжюнь<ref>Чин вангийн татвар эмээс төрсөн охин, Төрийн бэйлийн охидыг хэлэх хятад үг</ref> (郡君): Жүн вангийн агь, төрийн бэйлийн охин. Нийслэлд амьдрах цалин 60 лан, 30 таар будаа, монгол нутаг дахь цалин 60 лан, 8 зах торго<ref name=":0" /> # Хошууны гэгэ буюу Шяньжюнь<ref>Бэйсийн охиныг хэлэх хятад үг</ref> (縣君): Бэйсийн охин. Нийслэлд амьдрах цалин 50 лан, 25 таар будаа, монгол нутаг дахь цалин 50 лан, 6 зах торго<ref name=":0" /> # Гүнгийн гэгэ<ref>Түшээ гүн, туслагч гүнгийн охидыг заах манж үг</ref> буюу Сяньжюнь<ref>'''Улсын түшээ гүн''', '''Улсад туслагч гүн'''гийн охид, '''Төрийн бэйл'''ийн татвар эмээс төрсөн охин, '''Чин ван''' болон '''жүн ван'''гийн ач охидыг илэрхийлж байсан хятад үг</ref> (鄉君): Улсын түшээ гүн, улсад туслагч гүнгийн охид. Нийслэлд амьдрах цалин 40 лан, 20 таар будаа, монгол нутаг дахь цалин 40 лан, 5 зах торго<ref name=":0" /> # 6-р дэсийн гэгэ (六品格格): Гүнгээс доошх түшмэлийн охид. Нийслэлд амьдрах цалин 30 лан, 30 ху будаа, монгол нутаг дахь цалин 30 лан, 3 зах торго{{Citation needed}} == Хүн ам == Айсин Гиоро овгийн хүмүүс 1912 онд 29,000 гаруйд хүрч байв. Энэ нь [[Мин улс]] мөхөх үед Жу овгийн хаадын гэр бүл 200,000 гаруй хүнтэй байсантай харьцуулбал маш бага тоо юм. Энэ нь манж, хятад үндэстэний ялгаа, хаад ноёдынх нь хатад татвар эмс авах ёс дүрэм өөр байсны илрэл юм. Мин улсын үед бүх иргэдийн охидыг хааны татвар эм болох шалгаруултанд оруулж, тэр хэрээр улсын сангаас гарах зардал их байсан. Чин гүрний үед зөвхөн [[манж]], [[Монголчууд|монгол]], [[Хотон (үндэстэн)|хотон]], [[Хятадууд|хятад]], [[чосон]] үндэстэний ноёдын авхай нарыг л хатан, татвар эм болгож авдаг байсан. Үүнээс гадна манж хаад ноёд бэлгийн дур хүсэл хятад иргэдийнхээс бага байсан бололтой. Энэ овгийн гишүүд 1660 онд 378 хүн байсан бол 1915 онд 29292 хүнтэй болсон. Харин Мин улсын Жу овгийн хаад 1398 оны үед 58 хүн байсан бол 1604 он гэхэд 80,000 гаруй хүн амтай болсон нь манж, хятад хоёр үндэстэний хаадын удмынхны өсөлтийн ялгааг харж болно. БНХАУ байгуулагдснаас эхлэн хятад бус угсаатнуудад хятад овог нэр хэрэглэх хууль гарснаар Айсин Гиоро овгийнхон янз бүрийн овог хэрэглэх болсноос ихэнх нь '''Алт''' буюу '''Жинь (金)''' хэмээх ханз бүхий овгийн нэрийг хэрэглэж байна. == Холбоотой хуудас == * [[Манж үндэстэн]] * [[Чин гүрэн]] == Эшлэл == [[Ангилал:Айсингиоро| ]] [[Ангилал:Овгийн нэр]] [[Ангилал:Манж-Тунгус угсаатан]] [[Ангилал:Манжуур]] [[Ангилал:Чин улс]] <references responsive="" /> [[Ангилал:Манж үндэстэн]] 3ipkkyf1tk91hrutdnd1r5s8d612mi0 0 62705 855845 849095 2026-05-08T04:52:33Z B.munkhbayar 6189 855845 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Эрэгзэнгийн Чойдог | image = Эрэгзэнгийн Чойдог.jpg | caption = | birth_date = {{birth date|1926|10|10|mf=y}} | birth_place = [[БНМАУ]], [[Улаанбаатар]] | death_date = {{death date and age|1988|07|07|1926|10|10|mf=y}} | nationality = [[Монгол үндэстэн]] | citizenship = {{flag|Монгол}} | occupation = Хөгжмийн зохиолч | agent = | alma_mater = [[Пётр Чайковский|П.И.Чайковскийн]] нэрэмжит Москвагийн хөгжмийн консерватори | spouse = Ж.Цэгмэд <br /> Климова Клавдия Гавриловна | children = 2 }} '''Эрэгзэнгийн Чойдог''' (1926 оны 10-р сарын 10-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн - 1988 онд нас барсан) нь [[Монгол Улс]]ын [[Төрийн шагнал|төрийн шагналт]], [[Урлагийн Гавьяат Зүтгэлтэн|Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]], хөгжмийн зохиолч юм. == Намтар == Э.Чойдогийн мэндлэхэд эцэг Цагаан, эх Эрэгзэн нь Батчулуун гэж нэр хайрласан гэдэг. Гэвч багадаа хүндээр өвдөхөд нэгэн лам нэр нь хүндэдсэн гэх “онош” тавьж солиулсан аж. (Энэ нэрийг хожим ууган хүүдээ өгсөн) Бага насанд нь аав нь өнгөрсөн тул ээжээрээ овоглосон байна. 1937 онд Дотоод яамны бага сургууль байгуулагдахад элсэн орсон. 1940-1942 онд Уран сайхны сургуульд (одоогийн [[Хөгжим Бүжгийн Коллеж|Хөгжим бүжгийн коллеж]]) сурч, Улсын төв театрт 1949 он хүртэл хөгжимчнөөр ажиллаад 1952 он хүртэл [[Дорнод]] аймгийн театрт хөгжмийн багш хийжээ. Үүний дараа [[Улсын дуурь бүжгийн эрдмийн театр|Улсын хөгжмийн драмын театр]]т хөгжимчнөөр ажиллаж байгаад 1953-1956 онд Улсын ардын дуу бүжгийн чуулгад уран сайхны удирдагч болж 1961 он хүртэл Москвагийн хөгжмийн их сургуулийн хөгжмийн зохиолчийн ангид М.Чулаки багшийн удирдлага дор суралцсан байна. Ийн [[Ховд]] аймгийн театрт жил гаруй хөгжмийн багш хийж, ЗХУ-д диплом хамгаалаад [[Дорнод аймгийн Хөгжимт драмын театр|Дорнод аймгийн Хөгжимт драмын театрт]] 1967 он хүртэл ажилласан аж. Улсын Ардын дуу, бүжгийн чуулгад 1981 он хүртэл удирдаач хийж, 1981-1988 онд [[Дархан]] хотын “Залуучууд” театрт хөгжмийн багшаар ажилласан байна. == Шагнал == * 1976 онд [[Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] цол * 1986 онд "Мөнгөн залаа" балет, "Найрамдал" симфони удиртгал, "Монголын сайхан орон" баримтат киноны хөгжмөөр [[Төрийн шагнал]] хүртсэн. == Бүтээлүүд == “Монголын сайхан орон” баримтат киног 1961 онд [[Ардын хувьсгал]]ын 40 жилийн ойд зориулан [[Монгол кино үйлдвэр|"Монгол кино" үйлдвэр]], БНАГУ-ын “Дефа” кино үйлдвэртэй хамтран бүтээжээ. Энэ киноны хөгжим нь бие даасан симфони зохиолтой эн тэнцэхүйц шилдэг туурвил бөгөөд Э.Чойдогийн төрийн шагнал хүртсэн бүтээлийнх нь нэг нь юм. === Дуурь, хөгжимт драм === * "Эрдэнийн Дорж" 1950 он * "Алтан ай" 1950 он * "Ариунзул’ дуурь" 1966 он * "Хаш цагаан өргөө" 1981 он * "Дөшин жирмийнхэн" === Бүжгэн жүжиг === * "Шарилжин дундах цэцэг" (Ч.Нацагдоржийн зохиол) 1965 он * "Мөнхийн найрамдал" 1968 он * "Хөгжмийн эгшиг" 1973 он * "Мөнгөн залаа" 1979 он *"Чойжид дагина" === Хөгжмийн бүтээл === * "Монголын сайхан орон" симфони чуулбар 1954 он * "Хөдөлмөрийн нэг өдөр" симфони чуулбар 1958 он * "Ардын баяр" удиртгал 1962 он * "Найрамдал" удиртгал 1962 он * "Бүжгийн чуулбар" 1974 он * "Улаанбаатарын өглөө" симфони найраглал 1975 он * "Шивээ хиагтын ялалт" удиртгал 1986 он === Киноны хөгжим === * "Монголын сайхан орон" баримтат кино 1961 он * "[[Хүргэн хүү]]" УСК 1970 он * "[[Дайсны цэргүүдээ сонсоцгоо!]]" УСК 1971 он * "[[Эх бүрдийн домог]]" УСК 1973 он * "[[Нар хиртсэн жил]]" УСК 1974 он * "[[Загийн алим]]" УСК 1976 он * "[[Таван одот тугийн эзэд]]" баримтат кино 1977 он * "[[Туулсан зам]]" баримтат кино 1981 он === Ардын хөгжимд зориулсан бүтээл === * "Ардын дууны цоморлиг" 1955 он * Монголын ардын дууны сэдэвт удиртгал 1962 он * "Хөдөө нутгийн үзэсгэлэн" удиртгал 1985 он * "Нарлаг эх орон" чуулбар 1985 он * "Хүлгийн хурдаар" удиртгал 1987 он === Цөөхүүл хөгжмийн бүтээл === * Монгол бүжиг 1950 он * Төгөлдөр хуурын прелюди 1958 он * Монгол ардын 3 дуу төгөлдөр хууртай 1958 он * Хийлийн гоцлол төгөлдөр хууртай 1959 он * Велончель(морин хийл) гоцлол төгөлдөр хууртай 1960 он * Хийлийн гоцлол төгөлдөр хууртай 1961 он * Төгөлдөр хуурийн 4 перлюди 1961 он * Чавхдаст хөгжмийн дөрвөл (4 ангитай) 1961 он * Төгөлдөр хуурт зориулсан хувилбар аяз 1962 он * Ятга хуучирын аяз 1963 он * Чавхдаст хөгжмийн гурвал 1964 он * Үндэсний цөөхүүлд зориулсан дөрвөл аяз 1960-1970 он * Шудрага гоцлол төгөлдөр хууртай 1971 он * Mорин хуурын гоцлол 1971 он * Ёочингын гоцлол төгөлдөр хууртай 1978 он * Морин хуурын гоцлол ардын найрал хөгжимтэй 1979 он * Ардын дууны найрууллага ардын цөөхүүл хөгжимд 1983 он * Mорин хуурын чуулга төгөлдөр хууртай 1985 он * "Хөгжилын зам" ардын хөгжмийн цөөхүүл 1986 он * Ятгын чуулганд зориулсан аяз төгөлдөр хуурын прелюди 1986 он === Бүжгийн хөгжим === * Молдав, Орос, Болгар, Польш, Унгар, Гүрж, Барга бүжиг 1950 он *Солонгос, Дорно зүгийн, Үзэмчин, "Баатруудын бүжиг", "Эсгийчин" 1951 он *"Халх" (Лувсангомбо эх дэглэлт) 1951 он *"Ардын баяр" |чуулбар|, "Малчин", "Дөрвөд" бүжиг 1952 он * "Торгууд" (Радгаа эх дэглэлт) 1952 он *Буриад, Зүүн Монголын бүжгийн чуулбар 1953 он * "Баруун монгол бүжгийн чуулбар" (Лувсангомбо эх дэглэлт) 1954 он * "Говийн залуус" (Гүрбазар) 1954 он * "Эрийн гурван наадам" (Ц.Сэвжидийн дэглэлт) 1955 он * "Охидын уянга" 1968 он *"Охид" 1971 он * "Жалам хар" (Ц.Сэвжидийн дэглэлт) 1972 он * "Аягатай бүжиг" (Ц.Сэвжидийн дэглэлт) 1981 он зэрэг 60 гаруй бүжгийн хөгжим === Дуу === * "Миний ээж" (А.Дандий-Ядам) *"Малчин" (Д.Авирмэд) 1950 он * "Д.Сүхбаатарын магтуу" 1951 он * "Намын тухай дуу" (Ч.Лхамсүрэн) 1954 он * "Хэрлэн" (Д.Лувсаншарав) 1957 он * "Наран дурьтгал эх орон" (Ш.Дашдооров) 1974 он * "Саальчин бүсгүй" (Л.Дагвадорж) 1975 он * "Энхийн саруул өргөө" (С.Сүрэнжав) 1983 он * "Миний сайхан ээж" (Ч.Чимэд) {{DEFAULTSORT:Чойдог, Эрэгзэнгийн}} [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Хөгжмийн багш]] [[Ангилал:Монгол Улсын Төрийн шагналтан]] [[Ангилал:Монгол улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1926 онд төрсөн]] [[Ангилал:1988 онд өнгөрсөн]] bhyge9ys50q3xqei9fa9oqajhvpd7r0 0 66138 855834 853838 2026-05-07T16:05:17Z 唐吉訶德的侍從 5036 855834 wikitext text/x-wiki '''Харчин дундад хошуу''' нь 1705 онд [[Харчин баруун гарын хошуу]]наас таслан байгуулсан. Энэ нь [[Зостын чуулган]]д багтаж байсан. 1949 оноос [[Нинчэн шянь]] болжээ. ==Засаг ноёдын үе залгамжлал== {| class="wikitable" |+ Засаг ноёдын үе залгамжлал<ref>{{Cite web |title=清史稿/卷209 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7209 |access-date=2026-04-06 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref><ref>{{cite book | title =清代蒙古各旗札萨克和王公世袭集| editor=阿拉善盟档案史志局| publisher=宁夏人民出版社|year=2015|isbn=978-7-227-06076-5 |pages=48 | language=zh}}</ref> |- ! Нэр !! Цол !! Бүрэн эрхийн хугацаа !! Тайлбар |- | Гэрэл || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1705-1719 || |- | Канингаа || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1719-1740 || |- | Цэцэг || Засаг, гүнгийн зэрэг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1740-1774 || 1754 оноос гүнгийн зэрэг |- | Махабалаа || Засаг, бэйлын зэрэг, улсад туслагч гүн || 1774-1844 || 1788 оноос засаг улсад туслагч гүн, 1829 оноос бэйсын зэрэг, 1837 оноос бэйлын зэрэг |- | Дэлгэр || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1844-1869 || |- | Аюржанаа || Засаг, тэргүүн зэргийн тавнан || 1869-1891 || |- | Ханруужав || Засаг, төрийн жүн ван || 1891-1936 || Хятад нэр: У Вэйлун (烏維龍), Хүндэтгэлийн нэр: Фэн Чи (鳳池). 1891 оноос засаг улсад туслагч гүн, 1912 оноос засаг улсын түшээ гүн, 1913 оноос засаг төрийн бэйл, 1914 оноос засаг төрийн жүн ван. 1936-1939 онд хошуу дарга. 1940 онд нас барсан. |- |} ==Зүүлт== {{reflist}} [[Ангилал:Өвөр Монголын хошуу]] 0lppomb8tj047jta4gm00sq0z3pn6cs 0 131141 855851 850340 2026-05-08T09:03:45Z ~2026-27962-48 104431 855851 wikitext text/x-wiki '''Хишгээгийн Нямбаатар''' (1978 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) Монгол Улсын улс төрийн зүтгэлтэн. Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд асан, Улаанбаатар хотын засаг дарга. == Намтар == Эцэг Хишгээ жолооч, эх нь нягтлан бодогч мэргэжилтэй. Нямбаатар 1996 онд Нийслэлийн 48 дугаар дунд сургууль төгссөн. 1996-2000 онд [[Орхон их сургууль]], эрх зүйч /Бакалавр/-ээр сурч төгссөн. 2002 онд Орхон их сургууль, Боловсрол судлалын магистр болсон. 2008 онд Цагдаагийн академи, /Хууль сахиулахын Их сургууль/ Хууль зүйн ухааны магистр цол хүртсэн. 2012 онд Удирдлагын Академи, Төрийн удирдлагын докторант. 2017 оноос Хууль сахиулахын Их сургууль, Хууль зүйн ухааны докторант. == Ажилласан байдал == 2000-2007 онд Орхон их сургуульд багш, 2005-2009 онд Монголын өмгөөлөгчдийн холбоонд өмгөөлөгч, 2009 онд Улаанбаатар хотын Сонгинохайрхан дүүргийн хуулийн зөвлөх, 2009-2012 онд Нийслэлийн Сонгинохайрхан дүүргийн Төрийн захиргаа, удирдлагын хэлтсийн дарга, 2012-2016 онд Сонгинохайрхан дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн тэргүүлэгчдийн хурлын дарга, 2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, 2019-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын Хууль зүйн байнгын хорооны дарга, 2020-2023 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн (УИХ-ын 76-р тойрог), 2020-2023 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. 2023 оны 10-р сарын 4-ний өдрийн Засгийн газрын өнөөдрийн хуралдаанаар Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн зүгээс УИХ-ын гишүүн, ХЗДХ-ийн сайд Х.Нямбаатарыг Улаанбаатар хотын даргаар ажиллуулах санал дэвшүүлсэн байна. 2023 оны 10-р сарын 13-нд Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчийн албан тушаалд очсон. 2021 оны 9-р сарын 5-ны өдөр Монголын боксын холбооны бага хурал хуралдаж түүнийг Холбооны Ерөнхийлөгчөөр томилсон байна. == Гэр бүл == Эхнэр Ишбалдангийн Баярмаа, 3 хүүхэдтэй. Нямбаатарыг багачууд хүртэл муулдаг. {{DEFAULTSORT:Нямбаатар, Хишгээгийн}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1978 онд төрсөн]] nx7vjwku1omcit0thichtuioqiwtcv4 855852 855851 2026-05-08T09:05:01Z ~2026-27962-48 104431 855852 wikitext text/x-wiki '''Хишгээгийн Нямбаатар''' (1978 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) Монгол Улсын улс төрийн зүтгэлтэн. Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд асан, Улаанбаатар хотын засаг дарга. == Намтар == Эцэг Хишгээ жолооч, эх нь нягтлан бодогч мэргэжилтэй. Нямбаатар 1996 онд Нийслэлийн 48 дугаар дунд сургууль төгссөн. 1996-2000 онд [[Орхон их сургууль]], эрх зүйч /Бакалавр/-ээр сурч төгссөн. 2002 онд Орхон их сургууль, Боловсрол судлалын магистр болсон. 2008 онд Цагдаагийн академи, /Хууль сахиулахын Их сургууль/ Хууль зүйн ухааны магистр цол хүртсэн. 2012 онд Удирдлагын Академи, Төрийн удирдлагын докторант. 2017 оноос Хууль сахиулахын Их сургууль, Хууль зүйн ухааны докторант. == Ажилласан байдал == 2000-2007 онд Орхон их сургуульд багш, 2005-2009 онд Монголын өмгөөлөгчдийн холбоонд өмгөөлөгч, 2009 онд Улаанбаатар хотын Сонгинохайрхан дүүргийн хуулийн зөвлөх, 2009-2012 онд Нийслэлийн Сонгинохайрхан дүүргийн Төрийн захиргаа, удирдлагын хэлтсийн дарга, 2012-2016 онд Сонгинохайрхан дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн тэргүүлэгчдийн хурлын дарга, 2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, 2019-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын Хууль зүйн байнгын хорооны дарга, 2020-2023 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн (УИХ-ын 76-р тойрог), 2020-2023 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. 2023 оны 10-р сарын 4-ний өдрийн Засгийн газрын өнөөдрийн хуралдаанаар Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн зүгээс УИХ-ын гишүүн, ХЗДХ-ийн сайд Х.Нямбаатарыг Улаанбаатар хотын даргаар ажиллуулах санал дэвшүүлсэн байна. 2023 оны 10-р сарын 13-нд Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчийн албан тушаалд очсон. 2021 оны 9-р сарын 5-ны өдөр Монголын боксын холбооны бага хурал хуралдаж түүнийг Холбооны Ерөнхийлөгчөөр томилсон байна. == Гэр бүл == {{DEFAULTSORT:Нямбаатар, Хишгээгийн}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1978 онд төрсөн]] o03275poxty6yqhitfl8ik6g1syhbs5 0 134285 855859 822457 2026-05-08T11:12:50Z Avirmed Batsaikhan 53733 855859 wikitext text/x-wiki [[Файл:Reichstag exterior 317.JPG|thumb|344x344px|Бундестаг хуралддаг Берлин хот дахь Рейхстагийн барилга]] '''Бундестаг''' ([[Герман хэл|герман]]. ''Bundestag'' — Холбооны хурал, ''Bund'' (холбоо) ба ''Tag, Tagung'' (хурал, хуралдаан) — [[Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улс|Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын]] нэг танхимт ард олны төлөөллийн байгууллага. Бундестагийн гишүүд 4 жил тутам сонгогддог байна. == Түүх == 1949 онд [[Баруун Герман]] шинэ Үндсэн хуулиа баталсан байна. Түүний зохиогчид Ваймарын Үндсэн хуульд гаргасан алдаануудыг анхаарч үзэхийг хичээсэн. Үүний үр дүнд ''Бундестаг'' хэмээх үндэсний парламент өргөн эрх мэдэлтэй болж, иргэдээс шууд сонгогдсон Холбооны эрх мэдэлтэй цорын ганц байгууллага болжээ. Германыг 1990 оны 10-р сарын 3-нд нэгдэхээс өмнө [[Бонн]] хотод парламентын хуралдаанууд болдог байсан. Баруун [[Берлин]] албан ёсоор Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын харьяалалаас гадуур байсан тул иргэд нь Бундестаг байгуулахад шууд оролцох боломжгүй байсан; тэд зөвхөн санал өгөх эрхгүй төлөөлөгчдийг илгээж болдог байжээ. 1949 онд сонгогдсон Бундестаг 402 гишүүнтэй байв. 1953 оноос хойш энэ тоо 500 орчим болжээ. 1990 онд хоёр Герман нэгдсэний дараа Бундестагийн бүрэлдэхүүн 662 суудалтай болж өргөжсөн бөгөөд түүнээс хойш суудлын тоо төдийлөн өөрчлөгдөөгүй байна. 1999 оноос хойш Берлин хотноо Бундестаг Райхстагийн байранд чуулж байгаа юм. Бундестаг нь тус улсын санал өгөх эрхтэй хүн амын дундаас дөрвөн жилийн хугацаатай сонгогддог. Парламентыг хугацаанаас нь өмнө тараах нь зөвхөн онцгой тохиолдолд боломжтой бөгөөд Германы Холбооны ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхэд хамаарна. Одоогийн байдлаар Бундестаг 735 гишүүнтэй ажиллаж байна. == Эрх мэдэл == * хууль батлах; * Холбооны төсвийг батлах; * Холбооны засгийн газарт итгэх итгэлийн асуудлыг шийдвэрлэх, түүний үйл ажиллагаанд хяналт тавих. == Бүтэц == === Бундестагийн байгууллагууд === * Бундестагийн дарга (''Präsident des Deutschen Bundestages'') хурал удирдана; ** Бундестагийн даргын 1-р канцеляр (''Präsidialbüro 1''); ** Бундестагийн даргын 2-р канцеляр (''Präsidialbüro 2''); * Бундестагийн даргын орлогчид (''Vizepräsidenten des Deutschen Bundestages'') намын бүлгүүд тус бүрээс нэг хүн; * Бундестагийн нарийн бичгийн дарга нар (''Schriftführer''); * Бундестагийн тэргүүлэгчид (''Präsidium'') дарга, орлогчидоос бүрдэнэ; * Ахмадын Зөвлөл (''Ältestenrat'') дарга, орлогчид болон бүлгүүдээс бүрдсэн 23 гишүүдээс бүрддэг; * Нэгдсэн Хороо (''Gemeinsamer Ausschuss'') (бундесрат-тай хамт); * Намын бүлгүүд (''Fraktion''), удирдах газар (''Fraktionsvorstand''), бүлгийн дарга (''Fraktionsvorsitzende''), даргын орлогчид (''Stellvertretender Fraktionsvorsitzender''), парламентын захиралууд (''Parlamentarischer Geschäftsführer''); * Бундестагийн Захиргаа (''Verwaltung des Deutschen Bundestages'') — аж ахуй-техникийн хангамж хариуцсан нэгж, Бундестагийн захирал удирддаг (''Direktor beim Deutschen Bundestag''); ** Захиралын товчоо (''Direktorbüro''); ** Хороодын нарийн бичгийн дарга нарын газар (''Ausschusssekretariat''); * Бундестагийн цагдаа (''Polizei beim Deutschen Bundestag''); * Бундестагийн номын сан, номын сангийн зөвлөл удирддаг (''Büchereibeirat''). === Байнгын Хороод === Үндсэн хуульд дараах хороод байхаар заасан бөгөөд тус бүр нь дарга (Vorsitzender), дэд дарга (Stellvertretender Vorsitzender) болон гишүүдээс бүрдэнэ. * Батлан ​​хамгаалах хороо (Verteidigungsausschuss) (1956 он хүртэл - Европын аюулгүй байдлын хороо); * Гадаад харилцааны хороо (Auswärtiger Ausschuss); * Европын холбооны асуудал эрхэлсэн хороо (Ausschuss für die Angelegenheiten der Europäischen Union); * Өргөдлийн хороо (Petitionsausschuss des Deutschen Bundestages); * Сонгууль шалгах, халдашгүй байдал, зохицуулалтын хороо (Ausschuss für Wahlprüfung, Immunität und Geschäftsordnung); * Дотоод хэргийн хороо (Ausschuss für Inneres und Heimat); * Спортын хороо (Sportausschuss); * Хууль зүйн хороо (Rechtsausschuss); * Санхүүгийн хороо (Finanzausschuss); * Төсвийн хороо (Haushaltsausschuss); * Эдийн засгийн хороо (Wirtschaftsausschuss); * [[Хөдөө аж ахуй]], хүнсний хороо (Ausschuss für Ernährung und Landwirtschaft); * Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын хороо (Ausschuss für Arbeit und Soziales); * Гэр бүлийн асуудал, тэтгэвэр авагчид, эмэгтэйчүүд, залуучуудын хороо (Ausschuss für Familie, Senioren, Frauen und Jugend); * Эрүүл мэндийн хороо (Ausschuss für Gesundheit); * Тээврийн хороо (Verkehrsausschuss); * Байгаль орчны асуудал, байгаль хамгаалах хороо. цөмийн аюулгүй байдал ба хэрэглэгчийн хамгаалалт (Ausschuss für Umwelt, Naturschutz, nukleare Sicherheit und Verbraucherschutz) (1986 оноос хойш); * Хүний эрх, хүмүүнлэгийн тусламжийн хороо (Ausschuss für Menschenrechte und humanitäre Hilfe) (1998 оноос хойш); * Боловсрол, судалгааны хороо (Ausschuss für Bildung, Forschung und Technikfolgenabschätzung); * Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны хороо (Ausschuss für wirtschaftliche Zusammenarbeit und Entwicklung) (1994 оноос хойш); * Аялал жуулчлалын хороо (Ausschuss für Tourismus) (1998 оноос хойш); * Соёл, хэвлэл мэдээллийн хороо (Ausschuss für Kultur und Medien) (1998 оноос хойш); * Байгал орчин, уур амьсгалыг хамгаалах хороо (Ausschuss für Klimaschutz und Energie) (2021 оноос); * Цахим асуудлын хороо (Ausschuss für Digitales) (2018 оноос хойш). l5kgcaezjzyo49qvizrt2jdgwbwrv6f 0 136227 855836 790175 2026-05-08T01:15:20Z Fenglin1020 80310 /* */ 855836 wikitext text/x-wiki '''Бумбын шашин''' буюу '''Даоизм'''- ([[Хятад хэл|хятад]]: 道教, галиг- dàojiào) -шашин болон гүн ухааны багтаасан Хятадын уламжлалт "Дао" буюу "эд зүйлийн зам" хэмээх сургаал юм. Бумбын шашиныг философийн шүүмжлэлийн тодорхой хэв маяг (Дао Жиа) болон оюун санааны практикийн багц (Дао Жяо) гэж ихэвчлэн ялгадаг боловч энэ хуваагдал нь нарийн ялгаа тусгаарлал байдаггүй байна. Дао жиа нь голчлон [[Лао-цзы]], [[Жуанзи]] нартай холбоотой бичвэрүүдтэй холбоотой [[Цинь улс|Цинь улсын]] өмнөх бумбын шашны сургаалийг хэлдэг байна. == Түүх == Тогтвортой шашны байгууллага болох нь зөвхөн 2-р зуунд үүссэн боловч олон тооны нотлох баримтууд Бумбын шашныг илүү эрт, дор хаяж МЭӨ 5-3-р зууны үед үүссэн болохыг харуулж байна. Дундад зууны үед идэвхтэй хэрэглэгдэж байсан сургаалиуд өмнө боловсрон бий болж хөгжсөн уламжлал аль хэдийн байжээ. Бумбын шашин буюу Даосизмтай холбоотой гүн ухааны зохиолууд МЭӨ 5-р зууны үеэс болон [[Күнзийн сургаал|Күнзийн сургаалтай]] бараг нэгэн зэрэг эхэлсэн байна. Уламжлал ёсоор домогт шар хаан Хуанди нь даосизмыг үндэслэгч гэж үздэг. Гэвч эртний Хятадын мэргэн [[Лао-цзы]] даосизмыг үндэслэгч гэвэл арай үнэнд нийцэх бөгөөд түүнийг Бумбын шашны гол номуудын нэг болох "Дао де чинг"-ийн зохиосон гэж үздэг. Энэхүү сургаал нь Даоизмын сургаалуудын эргэн тойронд төлөвшиж эхэлсэн гол цөм нь байв. Эртний Бумбын шашны өөр нэг алдартай бичвэр бол Жуанзи гэгддэг Жуан Жоу (МЭӨ 369–286) зохиосон "Жуанзи" зохиол юм. == Бумбын шашны үндсэн үзэл == * Дао (道) — углчилбэл «зам», уг шашинд — орших болон Ертөнц дахь эд зүйл. Эзэнгүй хүч, ертөнцийн бүх зүйл орчлон ертөнцийн хүсдэг журам нийцдэг байна. * Дэ (德) — шууд утгаараа «сайныг хийгч» буюу «мораль». Дээрээс "Дао"-гийн заяасан "сайныг хийгч" бие мах бодьгүй, биет байдлаар нөлөөлөх боломжгүй юм. Талархал бол сэтгэлийн агуу хүч. * У-вэй (無為) — шууд утгаар «үл үйлдэх» — хэзээ үйлдэх, хэзээ үл үйлдэхээ ойлгох явдал. * Пу (樸) — шууд утгаараа «засаж боловсруулаагүй модны хэлтэрхий» байгалаас оролдоогүй биетийн эрчим хүчийг толоолдог, энгийн үгээр сэтгэлийн энгийн цэвэр ариун байдлыг хадаглах. [[Ангилал:Хятадын шашин]] [[Ангилал:Азийн шашин]] [[Ангилал:Даоизм]] [[Ангилал:Гүн ухаан урсгалаар]] gjsxweobvv7d7605dgie73hutte719j 855837 855836 2026-05-08T01:15:49Z Fenglin1020 80310 /* Түүх */ 855837 wikitext text/x-wiki '''Бумбын шашин''' буюу '''Даоизм'''- ([[Хятад хэл|хятад]]: 道教, галиг- dàojiào) -шашин болон гүн ухааны багтаасан Хятадын уламжлалт "Дао" буюу "эд зүйлийн зам" хэмээх сургаал юм. Бумбын шашиныг философийн шүүмжлэлийн тодорхой хэв маяг (Дао Жиа) болон оюун санааны практикийн багц (Дао Жяо) гэж ихэвчлэн ялгадаг боловч энэ хуваагдал нь нарийн ялгаа тусгаарлал байдаггүй байна. Дао жиа нь голчлон [[Лао-цзы]], [[Жуанзи]] нартай холбоотой бичвэрүүдтэй холбоотой [[Цинь улс|Цинь улсын]] өмнөх бумбын шашны сургаалийг хэлдэг байна. == Түүх == Тогтвортой шашны байгууллага болох нь зөвхөн 2-р зуунд үүссэн боловч олон тооны нотлох баримтууд Бумбын шашныг илүү эрт, дор хаяж МЭӨ 5-3-р зууны үед үүссэн болохыг харуулж байна. Дундад зууны үед идэвхтэй хэрэглэгдэж байсан сургаалиуд өмнө боловсрон бий болж хөгжсөн уламжлал аль хэдийн байжээ. Бумбын шашин буюу Даоизмтай холбоотой гүн ухааны зохиолууд МЭӨ 5-р зууны үеэс болон [[Күнзийн сургаал|Күнзийн сургаалтай]] бараг нэгэн зэрэг эхэлсэн байна. Уламжлал ёсоор домогт шар хаан Хуанди нь даосизмыг үндэслэгч гэж үздэг. Гэвч эртний Хятадын мэргэн [[Лао-цзы]] даосизмыг үндэслэгч гэвэл арай үнэнд нийцэх бөгөөд түүнийг Бумбын шашны гол номуудын нэг болох "Дао де чинг"-ийн зохиосон гэж үздэг. Энэхүү сургаал нь Даоизмын сургаалуудын эргэн тойронд төлөвшиж эхэлсэн гол цөм нь байв. Эртний Бумбын шашны өөр нэг алдартай бичвэр бол Жуанзи гэгддэг Жуан Жоу (МЭӨ 369–286) зохиосон "Жуанзи" зохиол юм. == Бумбын шашны үндсэн үзэл == * Дао (道) — углчилбэл «зам», уг шашинд — орших болон Ертөнц дахь эд зүйл. Эзэнгүй хүч, ертөнцийн бүх зүйл орчлон ертөнцийн хүсдэг журам нийцдэг байна. * Дэ (德) — шууд утгаараа «сайныг хийгч» буюу «мораль». Дээрээс "Дао"-гийн заяасан "сайныг хийгч" бие мах бодьгүй, биет байдлаар нөлөөлөх боломжгүй юм. Талархал бол сэтгэлийн агуу хүч. * У-вэй (無為) — шууд утгаар «үл үйлдэх» — хэзээ үйлдэх, хэзээ үл үйлдэхээ ойлгох явдал. * Пу (樸) — шууд утгаараа «засаж боловсруулаагүй модны хэлтэрхий» байгалаас оролдоогүй биетийн эрчим хүчийг толоолдог, энгийн үгээр сэтгэлийн энгийн цэвэр ариун байдлыг хадаглах. [[Ангилал:Хятадын шашин]] [[Ангилал:Азийн шашин]] [[Ангилал:Даоизм]] [[Ангилал:Гүн ухаан урсгалаар]] 7g9rdt0nnddfvxaecpos88fjtl9dhp0 855838 855837 2026-05-08T01:46:08Z Avirmed Batsaikhan 53733 855838 wikitext text/x-wiki '''Бумбын шашин''' буюу '''Даосизм'''- ([[Хятад хэл|хятад]]: 道教, галиг- dàojiào) -шашин болон гүн ухааны шинжүүдийг нэгэн зэрэг агуулсан Хятадын уламжлалт "Дао" буюу "эд зүйлийн зам" хэмээх сургаал юм. Бумбын шашиныг философийн тодорхой шинж (Дао Жиа) болон оюун санааны практикийн багц (Дао Жяо) гэж ихэвчлэн ялгадаг боловч энэ нь хоорондоо нарийн ялгаа зааг, тусгаарлал байдаггүй байна. Дао Жиа нь голчлон [[Лао-цзы]], [[Жуан-цзы]] нартай холбоотой бичвэрүүдтэй холбоотой [[Цинь улс|Цинь улсын]] өмнөх бумбын шашны сургаалийг хэлдэг байна. == Түүх == Тогтвортой шашны байгууллага болох нь 2-р зуунд үүссэн гэдэг боловч олон тооны нотлох баримтуудад Бумбын шашныг илүү эрт, дор хаяж МЭӨ 5-3-р зууны үед үүссэн гэдгийг гэрчилдэг байна. Дундад зууны үед идэвхтэй хэрэглэгдэж байсан сургаалиуд өмнө боловсрон бий болж хөгжсөн уламжлал аль хэдийн оршин тогтнож байжээ. Бумбын шашин буюу Даосизмтай холбоотой гүн ухааны зохиолууд МЭӨ 5-р зууны үеэс болон [[Күнзийн сургаал|Күнзийн сургаалтай]] бараг нэгэн зэрэг үүссэн байна. Уламжлал ёсоор домогт шар хаан [[Хуанди]] нь даосизмыг үндэслэгч гэж үздэг. Гэвч эртний Хятадын мэргэн ухаантан [[Лао-цзы]] даосизмыг үндэслэгч гэвэл арай үнэнд нийцэх бөгөөд түүнийг Бумбын шашны гол номуудын нэг болох "Дао де чинг"-ийн зохиосон гэж үздэг. Энэхүү сургаал нь Даоизмын сургаалуудын эргэн тойронд төлөвшиж эхэлсэн гол цөм нь байв. Эртний Бумбын шашны өөр нэг алдартай бичвэр бол Жуанзи гэгддэг Жуан Жоу (МЭӨ 369–286) зохиосон "Жуанзи" зохиол юм. == Бумбын шашны үндсэн үзэл == * Дао (道) — углчилбэл «зам», уг шашинд — орших болон Ертөнц дахь эд зүйл. Эзэнгүй хүч, ертөнцийн бүх зүйл орчлон ертөнцийн хүсдэг журам нийцдэг байна. * Дэ (德) — шууд утгаараа «сайныг хийгч» буюу «мораль». Дээрээс "Дао"-гийн заяасан "сайныг хийгч" бие мах бодьгүй, биет байдлаар нөлөөлөх боломжгүй юм. Талархал бол сэтгэлийн агуу хүч. * У-вэй (無為) — шууд утгаар «үл үйлдэх» — хэзээ үйлдэх, хэзээ үл үйлдэхээ ойлгох явдал. * Пу (樸) — шууд утгаараа «засаж боловсруулаагүй модны хэлтэрхий» байгалаас оролдоогүй биетийн эрчим хүчийг төлөөлдөг, энгийн үгээр сэтгэлийн энгийн цэвэр ариун байдлыг хадаглах гэсэн санаа юм. [[Ангилал:Хятадын шашин]] [[Ангилал:Азийн шашин]] [[Ангилал:Даоизм]] [[Ангилал:Гүн ухаан урсгалаар]] md27yikwv7soc178rby91tpst4p6xa9 0 146135 855820 854470 2026-05-07T12:55:22Z HorseBro the hemionus 100126 855820 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дайн | conflict = Эхний Казах–Чин улсын дайн | place = Орчин үеийн Казахстан, Киргизстан, [[Шинжаан]] (Хятад), Баруун Монгол, Зүүнгарын хил хязгаар зэрэг зүүн болон, зүүн өмнөд Казахын тал нутаг | partof = [[Арван Их Аян]], [[Зүүнгар–Чин улсын дайн]] ба [[Казах–Чин улсын дайн]] | date = 1756–1757 | image = A Battle of the Qing Emperor Qianlong's Army with the Kazakhs.png | caption = Чин улсын эзэн хаан [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] армийн казахуудтай хийсэн тулаан, Жузеппе Кастильоне. | result = Чин улсын ялагдал{{sfn|Abuev|2013|p=107}} <br> *Чин улс Казахын Дундад Жүзийг эзлэн түрэмгийлж чадаагүй. | combatant1 = {{flag|Казахын ханлиг}}<br>{{flag|Зүүнгарын Хаант Улс}} | combatant2 = {{flag|Чин улс}} | commander1 = {{flag icon|Казахын ханлиг}} [[Аблай султан|Аблай хаан]]<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Ерали султан<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кабанбай баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Кожайберген баатар<br>{{flag icon|Казахын ханлиг}} Абулпейз султан<br>{{flag icon|Зүүнгарын Хаант Улс}} [[Амарсанаа]] | commander2 = {{flag icon|Чин улс}} [[Тэнгэр тэтгэгч]]<br>{{flag icon|Чин улс}} Дардан<br>{{flag icon|Чин улс}} Хадах<br>{{flag icon|Чин улс}} Зерен<br>{{flag icon|Чин улс}} Жаохуй | campaignbox = {{Campaignbox Зүүнгар–Чин улсын дайн}} }} '''Эхний Казах–Чин улсын дайн''' ([[Хятад хэл|хятадаар]]: 第一次清哈戰爭; [[Казах хэл|казах]]: Бірінші Цин-қазақ соғысы), [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] [[Чин улс|Чин улсын]] довтолгоон гэж нэрлэгдэх 1756–1757 оны Чин улсын [[Амарсанаа|Амарсанааг]] барих зорилготой цэргийн цуврал дайнууд байв. Казахын ханлиг болон Зүүнгарын Хаант Улс анх [[Казах–Зүүнгарын дайнууд|Казах–Зүүнгарын дайнуудад]] нэг зууны турш дайн дажин, довтолгоонуудыг үйлдсэн. Хоёр улс хожим нь Чин улсын эсрэг, ялангуяа [[Арван Их аян|Арван Их аян дайны]] үеэр '''Эхний Казах–Чин улсын дайнд''' тулалдсан бөгөөд Чин улс ялагдал хүлээсэн. == Өмнөтгөл == [[Файл:Amursana.jpg|left|thumb|Зүүнгарын босогчидын удирдагч [[Амарсанаа]]. Түүний [[Аблай султан|Аблай хаантай]] гэр бүлийн холбоо (хүргэн хүүгийн хувьд) нь Чин [[улс]] болон [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигийн]] хоорондох дайныг өдөөсөн шалтгаан болсон юм.|190x190px]] 1755 оны хаврын эхээр Чин улсын 200,000 орчим цэрэгтэй томоохон арми Зүүнгарын Хаант Улсын нутаг дэвсгэрт довтлов. Мөн 1755 оны зун Чин улсын цэргүүд Зүүнгарыг эзлэн авав. Зүүнгарыг унасны дараа [[Хойд|Хойдын]] хаан Амарсанаа Чин улсын засаглалын эсрэг ард түмний чөлөөлөх хөдөлгөөнийг удирдсан боловч Ойрадын бүх феодал ноёд түүний дээд эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөөгүй нь дотоод зөрчилдөөнд хүргэсэн юм.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} Амарсанаа ердөө 200 дайчинтай холбоотнууддаа хаягдсан тул Аблай султаны удирдлага дор тал нутагт нуугдаж оржээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} Чин улсын ордонд Казахын ханлигуудтай хэрхэн харьцах, Казахын захирагчдыг [[Төв Ази|Төв Азийн]] [[Түрэг]], [[Монгол]] ард түмний чөлөөлөх хөдөлгөөнд оролцохоос хэрхэн сэргийлэх тухай асуулт гарч ирэв. Дундад Жүз болон Чин улсын хооронд улс төрийн харилцаа холбоо тогтоогдов.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} Зүүнгарын эсрэг дайны томоохон бэлтгэл ажил эхлэхээс өмнө, Чин улс Зүүнгарын хаант улсын хаан ширээнд нэр дэвшигчдийг сайтар хянаж байв. Агентууд болон Ойрадын дүрвэгчид 1755 оны өвөл, хаврын турш Зүүнгарыг эзэлсэн Казах захирагчид, голчлон Аблай султан нарын үүргийн талаар сайн мэдээлэлтэй байв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=55}} [[Даваач|Даваачийг]] ялагдсаны дараа [[Зүүн Туркестан]] руу зугтаж, Зүүнгарын Хаант Улсыг төрийн байгууллага болгон устгасны дараа эзэн хаан "Казахын асуудал"-ыг шийдвэрлэх хоёр боломжит шийдлийн талаар тушаал өгсөн:{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=56}} * Казахын цэргүүдийг Зүүнгараас гарахыг дипломат аргаар албадах оролдлого. * Тэднийг Богд хааны эрх мэдлийг хүлээн зөвшөөрөхийг албадах. Эсэргүүцэл гарсан тохиолдолд Казахын хүчний эсрэг Чин улсын цэргийг ашиглах. Зуны улиралд Чин улсын элч нар Аблай султаны ордонд казах цэргийг гаргахыг шаардсан тунхаглалтай ирэв. Үүний хариуд Аблай дипломат харилцаа тогтоохын тулд Чин улсын ордонд элчин сайдын яам илгээсэн бөгөөд үүнийг [[Бээжин|Бээжинд]] казахууд Чин улсаас хараат байдлаа хүлээн зөвшөөрөхөд бэлэн байгаагийн илэрхийлэл гэж тайлбарлаж байв. Гэсэн хэдий ч дараагийн үйл явдлууд Чин улсын эзэн хаан [[Тэнгэр тэтгэгч|Тэнгэр тэтгэгчийн]] хуурмаг төсөөллийг үгүйсгэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=56–57}} Амарсанаагийн байршил Чин улсын командлалд мэдэгдэхэд Аблай султаны хуаран руу элч илгээж, Зүүнгар хунтайжийг бууж өгөхийг шаарджээ. Казах султан энэ шаардлагыг биелүүлэхээс татгалзаж, Ерали Султаны удирдлаган дор Бага Жүзын анги нэгтгэлүүдийн дэмжлэгтэйгээр Дундад Жүзын цэрэгтэй хамт Чин улсын цэргийг угтахаар жагсчээ.{{sfn|Erofeeva|2014|p=276}} == Дайны явц == Аблай султаны хуаран руу илгээсэн элчин сайдын яам Ойрадын дүрвэгсдийг хүлээлгэн өгөхөөс эрс татгалзсан хариу авсан.{{sfn|Erofeeva|2014|p=276}}{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=58}} Үүний дараа Чин улсын засгийн газар хойд болон өмнөд армиудад Казахын тал нутаг руу хоёр цуваагаар давшихыг тушаав.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=58}} Үүний хариуд Аблай Амарсанаагийн дэмжигчдийн хамт Дундад болон Ахлах Жүзийн дайчдын цэргийг цуглуулж, Чин улсын цэргүүдтэй тулгарахаар хөдөлсөн. Хожим нь Ерали султаны удирдлаган дор Бага Жүзийн Казахын цэргүүд тэднийг бэхжүүлэхээр ирсэн.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=58}}{{sfn|Abuev|2013|p=104}} Казах цэргүүд болон тоогоороо давуу Чин улсын цэргүүдийн хооронд цуст тулаанууд өрнөжээ.{{sfn|Erofeeva|2014|p=276}} Чин улсын командлагчдын мэдээнд үндэслэсэн Хятадын албан ёсны эх сурвалжууд амжилттай кампанит ажил явуулсан гэж мэдэгдэж, цэргийн ажиллагааг эерэгээр дүрслэхийг эрмэлзсэн. Гэсэн хэдий ч Оросын мэдээллээр 1756 оны зуны кампанит ажил холимог амжилттай болсон гэжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Сибирийн захирагч В.А.Мятлевийн Гадаад хэргийн зөвлөлд илгээсэн тайланд дурдсанаар, Чин улсын цэргүүд Халимагийн Толгой болон Аягуз голын эрэг дээр 10,000 орчим хүнтэй казах цэргүүдэд хэд хэдэн удаа хүнд ялагдал хүлээсэн байна.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Гэсэн хэдий ч Чин улсын хүч давамгайлж байсан нь, мөн гурван Жүзийн олон султан, ахмадууд түрэмгийлэгчидтэй тулалдахыг хүсэхгүй байгаатай холбоотойгоор Аблай, Ераали болон бусад цэргийн удирдагчдыг ухрахаас өөр аргагүйд хүргэв.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=59}} Цэрэг, улс төрийн нөхцөл байдал муудаж байгаатай холбогдуулан зарим казах язгууртнууд Оросын засаг захиргаанд гэр бүл, эд хөрөнгөө Оросын бэхлэлт шугамын ард нэвтрүүлэхийг хүсч өргөдөл гаргажээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|pp=58–59}} Оросын засгийн газар төвийг сахихыг илүүд үзэж, Зүүнгар болон Казахын тал нутагт явуулж буй Чин улсын ажиллагаанд оролцоогүй.{{sfn|Abuev|2013|p=103}} Чин улсын довтолгоо, хохирол, түүнээс үүдэлтэй бэрхшээл нь Амарсанаад хандах хандлагад нь нөлөөлсөн. 1756 оны намар тэрээр Дундад Жүзээс зугтаж, [[Алтайн Урианхай|Алтайн Урианхайн]] хээр талд хоргодох газар олжээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=60}} Аблайн хүчний тасралтгүй эсэргүүцэл нь Зеренийн удирдсан Чин улсын цэргийн төлөвлөгөөг тасалдуулсан. Эзэн хааны зарлигт Зерен армийг удирдаж байхдаа алдаа гаргаж, зохих төлөвлөгөөгүйгээр ажилласан гэж тэмдэглэсэн; хожим нь түүнийг цолноос нь хасаж, шийтгэсэн. Баруун армийн командлалыг Дардан, хойд армийн командлалыг Хадах руу шилжүүлсэн боловч эдгээр командлагчид мөн амжилтанд хүрч чадаагүй юм.{{sfn|Abuev|2013|pp=104–105}} == Үр дүн == Чингийн армийн зуны аян дайны үр дүнг үнэлж үзвэл Манжууд казахуудыг Төв Азийн ард түмний Чин улсын эсрэг хөдөлгөөнөөс гарч, Амарсанаа бууж өгөхийг албадаад зогсохгүй цуврал ялагдал хүлээгээд, хүчээ ар тал руугаа арай ядан ухарч чаджээ.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=61}} Амарсанаа чөлөөтэй байсан бөгөөд казах захирагчид Чингийн эзэн хаанд хүлээгдэж байсан үнэнч байдлаа харуулаагүй, харин түүний хүчний эсрэг зэвсэгт эсэргүүцэл үзүүлсэн.{{sfn|Abuev|2013|p=105}} Зөвлөлтийн түүхчид [[Сулейменов, Рамазан Бимашевич|Р.Б. Сулейменов]] болон [[Моисеев, Владимир Анисимович|В.А. Моисеев]] нар эрч хүчтэй, чадварлаг командлагч гэдгээ баталж, зориг, эр зоригийг харуулсан Аблай султаны үүргийг онцолжээ. Түүний удирдлага дор жижиг казах цэрэг ар болон хажуу талаас гэнэтийн цохилт өгч, дараа нь тэр даруй алга болж, Чингийн командлалыг шийдвэрлэх цохилт өгөхөөс эсвэл дайснаа бууж өгөхөөс сэргийлжээ. Эдгээр бүтэлгүйтэлд сэтгэл дундуур байсан Чингийн засгийн газар дээд командлагчдаа эргүүлэн татав. Зерен, Хадак, Дардан нарыг албан тушаалаас нь буулгав.{{sfn|Suleimenov|Moiseev|1988|p=61}}Казахын түүхч К.К.Абуев 1756–1757 онд Казахстанд хийсэн Чин улсын цуврал довтолгоо үр дүндээ бүтэлгүйтсэн гэж тэмдэглэжээ.{{sfn|Abuev|2013|p=107}} == Эх сурвалж == === Ишлэл === {{Reflist}} === Ном зүй === * {{cite book |last=Abuev |first=Kadyrzhan |title=Ablai Khan: Contemporaries and Successors |publisher=“Areket” |year=2013 |editor=Abuev K. K. |location=Kokshetau |pages=308 |chapter=Sultan Ablai, Organizer of the Struggle Against Qing Aggression. Formation of Basic Principles of Kazakh–Chinese Relations}} * {{cite book |last1=Suleimenov |first1=Ramazan |url=https://www.academia.edu/111538626/%D0%A1%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%A0_%D0%91_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2_%D0%92_%D0%90_%D0%98%D0%B7_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_XVIII_%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0_%D0%BE_%D0%B2%D0%BD%D0%B5%D1%88%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%B8_%D0%B2%D0%BD%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%90%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0_1988 |title=From the History of Kazakhstan in the 18th Century (on the External and Internal Policy of Ablai) |last2=Moiseev |first2=Vladimir |publisher=Nauka; Institute of History, Archaeology and Ethnography named after Ch. Ch. Valikhanov, Academy of Sciences of the Kazakh SSR |year=1988 |location=Alma-Ata |language=ru |ref={{harvid|Suleimenov|Moiseev|1988}}}} * {{cite book |last=Erofeeva |first=Irina |url=https://nabrk.kz/FileStore/dataFiles/d4/95/1176415/content/full.pdf?time=1701922963258&key=0920e1332efdf3cd2783b80c0969faa8&isPortal=true |title=Epistolary Heritage of the Kazakh Ruling Elite 1675–1821. Collection of Historical Documents in 2 Volumes |publisher=AO “ABDI Company” |year=2014 |editor=Erofeeva I. V. |volume=1 |location=Almaty |pages=696 |chapter=Letters of Kazakh Rulers, 1675–1780}} [[Ангилал:1756 он]] [[Ангилал:1757 он]] [[Ангилал:Казахстаны түүх]] [[Ангилал:Монголын түүх]] [[Ангилал:Чин улсын түүх]] [[Ангилал:Чин улс]] [[Ангилал:18-р зууны дайн]] [[Ангилал:Зүүнгарын хаант улс]] [[Ангилал:Монгол-Хятадын харилцаа]] [[Ангилал:Төвөдийн түүх]] [[Ангилал:Шинжааны түүх]] [[Ангилал:Чингийн дайн]] itelj0986yt8aqf6sjhdri96jvrt5lk 0 146198 855822 855733 2026-05-07T13:09:30Z Anastasiya Volkovaa 104270 /* Үндсэн зарчмууд */ 855822 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 "Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'"]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. == Үүсгэн байгулагчийн тухай == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]] Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал, * хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог, * [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо, * Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс, * Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл, * Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд. Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг "хоёр ертөнцийн хооронд аялагч" гэж тодорхойлсон <ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай. Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг. Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан<ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref>. Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг "үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай"<ref>Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).</ref> гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно. Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд "Дифференциал анализ"-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974), "Утгын эрэл хайгуул" (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг<ref>In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]</ref>. Цаашилбал, "Гэр бүлийн эерэг засал" (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав. == Хөгжил ба түүх == === 1970-1980-аад он === 1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974 онд "Schatten auf der Sonnenuhr" нэрээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл засал" (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд" (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм. 1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь "Утгын эрэл хайгуул" зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref>-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв. 1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн. === 1990–2010 он === Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 "Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал"] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан. Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан<ref>[https://www.positum.org/ppt-centers/ "PPT centers"]</ref>. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн. Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.</ref>, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид "Эерэг сэтгэл заслын үр дүн"<ref>Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 "Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach"]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.</ref> хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн. 2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан<ref>[https://www.positum.org/conferences/ "Conferences".]</ref>. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ "Geschichte der WIAP-Akademie"] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.</ref> нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн. Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг<ref>[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 "Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag".]</ref>. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.</ref>. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг. === 2010 оноос хойш === ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ "WAPP members"]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.</ref>. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой<ref>[https://www.positum.org/training-standards/ "Training standards".]</ref>. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)<ref>[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809%3A2znph.2.1 "Trademark Search"]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.</ref>. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав<ref>Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). "Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance". European Journal of Psychotherapy & Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]</ref>. Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа. == ОНОЛ == === Үндсэн шинж чанарууд === ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг<ref>Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles "Positive psychotherapy: Core principles".] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]</ref>. '''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:''' * Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил * Хүмүүнлэг психодинамик арга барил * Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо * Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга * Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй * Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг * Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй * Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг. === Үндсэн зарчмууд === Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>: * Итгэл найдварын зарчим * Тэнцвэрийн зарчим * Зөвлөгөөний зарчим юм. '''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь: * Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, * Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж, * Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг. * Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. '''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог: * Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд. * Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд. * Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал - сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс. * Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг. Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно. '''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг. Таван үе шат нь дараах байдалтай байна: # '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм. # '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг. # '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна. # '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог. # '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс "Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?" гэх мэт асуулт асууна. Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг. == Лавлага == fk9b8535h5pejgedpyha06lt1fgw305 855823 855822 2026-05-07T13:12:48Z Anastasiya Volkovaa 104270 /* Үндсэн зарчмууд */ 855823 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 "Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'"]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. == Үүсгэн байгулагчийн тухай == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]] Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал, * хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог, * [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо, * Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс, * Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл, * Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд. Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг "хоёр ертөнцийн хооронд аялагч" гэж тодорхойлсон <ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай. Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг. Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан<ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref>. Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг "үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай"<ref>Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).</ref> гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно. Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд "Дифференциал анализ"-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974), "Утгын эрэл хайгуул" (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг<ref>In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]</ref>. Цаашилбал, "Гэр бүлийн эерэг засал" (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав. == Хөгжил ба түүх == === 1970-1980-аад он === 1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974 онд "Schatten auf der Sonnenuhr" нэрээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл засал" (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд" (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм. 1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь "Утгын эрэл хайгуул" зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref>-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв. 1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн. === 1990–2010 он === Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 "Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал"] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан. Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан<ref>[https://www.positum.org/ppt-centers/ "PPT centers"]</ref>. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн. Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.</ref>, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид "Эерэг сэтгэл заслын үр дүн"<ref>Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 "Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach"]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.</ref> хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн. 2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан<ref>[https://www.positum.org/conferences/ "Conferences".]</ref>. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ "Geschichte der WIAP-Akademie"] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.</ref> нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн. Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг<ref>[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 "Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag".]</ref>. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.</ref>. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг. === 2010 оноос хойш === ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ "WAPP members"]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.</ref>. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой<ref>[https://www.positum.org/training-standards/ "Training standards".]</ref>. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)<ref>[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809%3A2znph.2.1 "Trademark Search"]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.</ref>. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав<ref>Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). "Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance". European Journal of Psychotherapy & Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]</ref>. Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа. == ОНОЛ == === Үндсэн шинж чанарууд === ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг<ref>Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles "Positive psychotherapy: Core principles".] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]</ref>. '''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:''' * Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил * Хүмүүнлэг психодинамик арга барил * Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо * Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга * Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй * Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг * Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй * Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг. === Үндсэн зарчмууд === Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>: * Итгэл найдварын зарчим * Тэнцвэрийн зарчим * Зөвлөгөөний зарчим юм. '''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь: * Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, * Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж, * Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг. * Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. '''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог: * Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд. * Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд. * Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал - сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс. * Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг. Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно. '''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг. Таван үе шат нь дараах байдалтай байна: # '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм. # '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг. # '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна. # '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог. # '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс "Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?" гэх мэт асуулт асууна. Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг. == Лавлага == 1zyfer4mdijklee5oznhbbaj83tv10d 855824 855823 2026-05-07T13:14:27Z Anastasiya Volkovaa 104270 /* Үндсэн зарчмууд */ 855824 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 "Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'"]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. == Үүсгэн байгулагчийн тухай == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]] Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал, * хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог, * [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо, * Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс, * Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл, * Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд. Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг "хоёр ертөнцийн хооронд аялагч" гэж тодорхойлсон <ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай. Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг. Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан<ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref>. Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг "үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай"<ref>Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).</ref> гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно. Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд "Дифференциал анализ"-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974), "Утгын эрэл хайгуул" (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг<ref>In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]</ref>. Цаашилбал, "Гэр бүлийн эерэг засал" (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав. == Хөгжил ба түүх == === 1970-1980-аад он === 1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974 онд "Schatten auf der Sonnenuhr" нэрээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл засал" (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд" (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм. 1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь "Утгын эрэл хайгуул" зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref>-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв. 1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн. === 1990–2010 он === Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 "Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал"] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан. Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан<ref>[https://www.positum.org/ppt-centers/ "PPT centers"]</ref>. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн. Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.</ref>, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид "Эерэг сэтгэл заслын үр дүн"<ref>Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 "Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach"]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.</ref> хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн. 2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан<ref>[https://www.positum.org/conferences/ "Conferences".]</ref>. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ "Geschichte der WIAP-Akademie"] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.</ref> нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн. Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг<ref>[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 "Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag".]</ref>. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.</ref>. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг. === 2010 оноос хойш === ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ "WAPP members"]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.</ref>. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой<ref>[https://www.positum.org/training-standards/ "Training standards".]</ref>. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)<ref>[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809%3A2znph.2.1 "Trademark Search"]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.</ref>. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав<ref>Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). "Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance". European Journal of Psychotherapy & Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]</ref>. Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа. == ОНОЛ == === Үндсэн шинж чанарууд === ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг<ref>Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles "Positive psychotherapy: Core principles".] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]</ref>. '''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:''' * Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил * Хүмүүнлэг психодинамик арга барил * Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо * Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга * Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй * Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг * Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй * Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг. === Үндсэн зарчмууд === Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>: * Итгэл найдварын зарчим * Тэнцвэрийн зарчим * Зөвлөгөөний зарчим юм. '''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь: * Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, * Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж, * Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг. * Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. '''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог: * Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд. * Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд. * Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал - сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс. * Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг. Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно. '''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг. Таван үе шат нь дараах байдалтай байна: # '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм. # '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг. # '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна. # '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог. # '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс "Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?" гэх мэт асуулт асууна. Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг. == Лавлага == 5e5aec7yw7f5f8wzop0qg0rbac417nj 855853 855824 2026-05-08T09:17:30Z Anastasiya Volkovaa 104270 /* Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм */ 855853 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 "Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'"]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. == Үүсгэн байгулагчийн тухай == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]] Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал, * хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог, * [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо, * Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс, * Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл, * Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд. Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг "хоёр ертөнцийн хооронд аялагч" гэж тодорхойлсон <ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай. Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг. Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан<ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref>. Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг "үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай"<ref>Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).</ref> гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно. Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд "Дифференциал анализ"-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974), "Утгын эрэл хайгуул" (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг<ref>In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]</ref>. Цаашилбал, "Гэр бүлийн эерэг засал" (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав. == Хөгжил ба түүх == === 1970-1980-аад он === 1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974 онд "Schatten auf der Sonnenuhr" нэрээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл засал" (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд" (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм. 1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь "Утгын эрэл хайгуул" зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref>-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв. 1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн. === 1990–2010 он === Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 "Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал"] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан. Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан<ref>[https://www.positum.org/ppt-centers/ "PPT centers"]</ref>. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн. Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.</ref>, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид "Эерэг сэтгэл заслын үр дүн"<ref>Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 "Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach"]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.</ref> хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн. 2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан<ref>[https://www.positum.org/conferences/ "Conferences".]</ref>. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ "Geschichte der WIAP-Akademie"] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.</ref> нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн. Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг<ref>[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 "Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag".]</ref>. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.</ref>. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг. === 2010 оноос хойш === ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ "WAPP members"]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.</ref>. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой<ref>[https://www.positum.org/training-standards/ "Training standards".]</ref>. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)<ref>[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809%3A2znph.2.1 "Trademark Search"]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.</ref>. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав<ref>Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). "Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance". European Journal of Psychotherapy & Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]</ref>. Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа. == ОНОЛ == === Үндсэн шинж чанарууд === ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг<ref>Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles "Positive psychotherapy: Core principles".] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]</ref>. '''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:''' * Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил * Хүмүүнлэг психодинамик арга барил * Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо * Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга * Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй * Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг * Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй * Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг. === Үндсэн зарчмууд === Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>: * Итгэл найдварын зарчим * Тэнцвэрийн зарчим * Зөвлөгөөний зарчим юм. '''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь: * Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, * Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж, * Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг. * Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. '''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог: * Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд. * Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд. * Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал - сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс. * Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг. Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно. '''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг. Таван үе шат нь дараах байдалтай байна: # '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм. # '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг. # '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна. # '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог. # '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс "Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?" гэх мэт асуулт асууна. Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг. === Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм === Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн "Эерэг сэтгэл засал" номондоо<ref>Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref> тэрээр энэ сорилтод "Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал" (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг<ref>Lapworth P, Sills C. Integration in counselling & psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.</ref>. <ref></ref> Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно. Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн<ref>Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.</ref>. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна<ref>Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper & Row; 1954.</ref><ref>Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.</ref>. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна. == Лавлага == 2l1a0nb2yluzvgupbq63mscud6umj3g 855854 855853 2026-05-08T09:19:02Z Anastasiya Volkovaa 104270 /* Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм */ 855854 wikitext text/x-wiki [[Файл:PPT_logo_sign.png|right|thumb|Figure 1. Positive and Transcultural Psychotherapy (ЭСЗ after N. Peseschkian since 1977)]] '''Эерэг сэтгэл засал''' ({{langx|en|Positive Psychotherapy}}) нь 1968 оноос Германд боловсруулагдасан сэтгэл заслын арга юм. Энэ аргыг сэтгэцийн эмч, сэтгэл засалч [[:en:Nossrat Peseschkian|Носсрат Пезешкиан]] бусадтай хамтран боловсруулсан. 1977 оноос энэхүү аргыг Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) хэмээн нэрлэх болсон. ЭСЗ нь хүний мөн чанарын тухай эерэг ойлголтод үндэслэсэн хүмүүнлэг, психодинамик сэтгэл засал мөн. Хүмүүнлэг, системчилсэн, психодинамик, танин мэдэхүйн зан үйлийн сэтгэл заслын элементүүдийг багтаасан цогц арга барил юм. 2026 оны байдлаар 22 гаруй улсад ЭСЗ-ын төв ажиллаж, сургалтууд явагдаж байна. ЭСЗ-ыг эерэг сэтгэл зүйтэй андуурч болохгүй.<ref>''Theo A. Cope (July 2014). [https://www.ijp.org.uk/shop/productlist.php?category=18&secondary=55 "Positive Psychotherapy: 'Let the Truth be Told'"]. International Journal of Psychotherapy. '''18''' (2).''</ref> == Тодорхойлолт == Эерэг сэтгэл засал (ЭСЗ) нь 1970-1980-аад оны үед Носсрат Пезешкианы боловсруулсан сэтгэл заслын арга юм<ref>Peseschkian N. Schatten auf der Sonnenuhr: Erziehung, Selbsthilfe, Psychotherapie. Wiesbaden: Verlag Medical Tribune; 1974.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapie. Theorie und Praxis einer neuen Methode. Frankfurt: Fischer; 1977.</ref><ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977).</ref>. Анх "Ялгаварлах дүн шинжилгээ" гэж нэрлэж байгаад 1977 онд Пезешкиан бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэх болсон. Пезешкианы бүтээл 1987 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. ЭСЗ дахь "positive" (латинаар positivus) гэсэн нэр томъёо нь хүний амьдралын туршлагын жинхэнэ, бодит, тодорхой талууд гэсэн утгаар хэрэглэгддэг. Эерэг сэтгэл заслын гол зорилго нь өвчтөн болон үйлчлүүлэгчийн чадвар, хүч чадал, нөөц, далд боломжуудыг өөрт нь ухамсарлуулах, хөгжүүлэхэд нь туслах явдал юм. Энэ арга нь сэтгэл заслын янз бүрийн чиглэлийн элементийг нэгтгэдэг. Энд: * хүний мөн чанарт болон сэтгэл заслыг үйлчлүүлэгчтэй хамтран, хоршин хийх явцад хүмүүнлэгээр хандах хандлга, * сэтгэцийн болон психосоматик эмгэгийн талаарх психодинамик ойлголт, * гэр бүл, соёл, ажил төрөл болон орчин, өөртөө туслах дадлага ажлын онцлогийг харгалзаж үздэг системчилсэн хандлага, * сэтгэл заслын бусад чиглэлийн техник аргуудыг нэгтгэсэн, зорилгодоо хүргэхэд чиглэсэн 5 алхамт/үе шатны сэтгэл заслын үйл явц<ref>Henrichs, C., Hum, G. (2020). Positive Psychotherapy and other psychotherapeutic methods. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 401–408), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь дэлхийн 20 гаруй соёлыг ажиглан судалсан судалгаанд тулгуурлан, зөрчилдөөн болон нөөц, боломжид илүүтэй төвлөрдөгөөрөө онцлог<ref>Remmers, A. (2020). Theoretical Foundations and Roots of Positive Psychotherapy. In: Messias E., Peseschkian H., Cagande C. (Editors) Positive Psychiatry, Psychotherapy and Psychology, (pp. 297–308), Springer, Cham (Switzerland).</ref>. ЭСЗ нь танин мэдэхүйн зан үйлийн заслын гарт арга болон үйл явцад чиглэсэн аналитик сэтгэл засал хоёрын дунд оршдог. ЭСЗ нь оношилгоо, засал, заслын дараа өөртөө туслах болон сургалтандаа хагас бүтэцтэй хандлагыг ашигладаг. == Үүсгэн байгулагчийн тухай == [[file:Nossrat Peseschkian 2010 03 31.jpg|thumb|Figure 2. Dr. Nossrat Peseschkian]] Эерэг сэтгэл заслыг үндэслэгч профессор Носсрат Пезешкиан бол Иран гаралтай Германы сэтгэцийн эмч, мэдрэл судлаач, сэтгэл засалч, психосоматик анагаах ухааны мэргэжилтэн. 1960-аад оны сүүл, 1970-аад оны эхэн үед тэрээр янз бүрийн эх сурвалж, эрдэмтэн, бүтээлүүдийг судлан санаа авчээ. Тухайлбал, * хүмүүнлэгийн сэтгэл зүйг болон түүний дараагийн дэвшлүүдийг бий болгосон тухайн цаг үеийн онцлог, * [https://en.wikipedia.org/wiki/Viktor%20Frankl Виктор Франкл], [https://en.wikipedia.org/wiki/Jacob%20L.%20Moreno Якоб Л.Морено], Хайнрих Менг зэрэг нэр хүндтэй, нөлөө бүхий сэтгэл засалч, сэтгэцийн эмч нартай тогтоосон хувийн харилцаа холбоо, * Бахай шашны хүмүүнлэг, нэгдмэл зарчим, үнэт зүйлс, * Тэр үеийн Германы психоаналистууд болон зан үйлийн сэтгэл зсалч нарын хоорондын зөрчилдөөний сөрөг туршлагаас үүдэн нэгдсэн арга барилыг бий болгох хүсэл, * Соёлын мэдрэмжтэй арга зүйн эрэл хайгуулаас үүдэлтэй 20 гаруй соёлын хүрээнд хийсэн соёлын онцлогийн ажиглалтууд. Носсрат Пезешкианы амьдралын түүх, хувийн шинж чанар нь энэ хандлагыг бий болгоход болон цаашаа хөгжүүлэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. Пезешкианы намтрыг бичсэн зохиолч түүнийг "хоёр ертөнцийн хооронд аялагч" гэж тодорхойлсон <ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref> бөгөөд намтарчилсан ном нь “Дорно ба Баруун” гэсэн дэд гарчигтай. Эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэхэд түлхэц болсон гол зүйл нь 1954 оноос Европт амьдрахдаа төрөл бүрийн соёлын зан үйл, зан заншил, хандлагын ялгааг маш сайн ухаарсан иран хүний туршлага байсан хэмээн Пезешкиан хэлсэн байдаг. Бага насандаа Бахаи шашинтан байсан тэрээр бахайн зан заншил нь лалын, христийн болон иудейн шашинтай багш, хамтран суралцаж байсан оюутнуудын зан заншлаас ялгаатай байгааг ажиглаж, ухамсарлаж эхэлсэн. Энэ туршлага нь түүнийг шашин болон хүмүүсийн хоорондын харилцааны талаар эргэцүүлэн бодоход хүргэж, энэ хандлага нь ертөнцийг үзэх үзэл, гэр бүлийн үзэл баримтлалаас үүдэлтэй гэдэг ойлголт руу хөтөлсөн. Пезешкиан анагаахын мэргэжлээр суралцах хугацаандаа сэтгэц, мэдрэл, сэтгэл заслын янз бүрийн арга хоорондоо сөргөлдөж буйг нотолсон бөгөөд ийнхүү нотолсон нь шашин хоорондын болон хүн хоорондын хэвшмэл, өрөөсгөл ойлголтоос татгалзах ёстойг ойлгуулжээ. Энэ туршлага болон, Баруунд эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн тэгш байдал гэх мэт ойлголтыг үргэлж үнэлж баршгүй гэж үздэг байсан нь адил үзэлтэй Пезешкианд тав тухтай байдлыг мэдрэхэд нь тусалсан<ref>7. Kornbichler T, Peseschkian M. Nossrat Peseschkian: Morgenland – Abendland; Positive Psychotherapie im Dialog der Kulturen. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag; 2003.</ref>. Эерэг сэтгэл засал нь [https://en.wikipedia.org/wiki/Kurt%20Goldstein Курт Голдштейн], [[Абрахам Маслоу]], [https://en.wikipedia.org/wiki/Carl%20Rogers Карл Рожерс] зэрэг анхдагчдын суурийг нь тавьсан хүмүүнлэг сэтгэл судлал, сэтгэл зүйн эмчилгээнээс үндэстэй. Суралцах хугацаандаа Носсрат Пезешкиан Хайнрих Менг, Виктор Франкл, Жейкоб Леви Морено зэрэг нэрт сэтгэл засалчидтай биечлэн уулзсан нь түүнд гүн гүнзгий сэтгэгдэл үлдээжээ. Гэсэн хэдий ч Пезешкиан Германы сэтгэл заслын нийгэмлэгийн янз бүрийн сургууль, арга барил, хандлагууд хоорондоо зөрчилдөөнтэй, сэтгэл судлаачид болон зан үйлийн эмч нар хамт сууж хооллохоос татгалзахыг нүдээрээ харж байлаа. Нэмж дурдахад, психоанализийн хүчтэй нөлөө, түүний дараагийн хөгжил, тухайлбал, неофрейдийн, психосоматик, төвлөрөлд чиглэсэн эрдэмтэн Балинт-ын хандлага нь Пезешкианы үзэл бодлыг бий болгосон. Эдгээр хуваагдлын хариуд тэрээр өөр өөр арга хоорондын ялгааг арилгах мета онолыг бий болгохоор эрэлхийлж эхлэв. Үүний зэрэгцээ Бахай шашны зарим зарчмыг Носсрат Пезешкиан бүхий л амьдралынхаа туршид сонирхон судалж, түүнээс урам зориг авч байсан. Бахайн шашинд шинжлэх ухаан болон шашны зохицлыг онцгойлон үзэхээс гадна бахайчууд хүнийг "үнэлж баршгүй үнэт чулуугаар баялаг уурхай"<ref>Baha’u’llah. Gleanings from the Writings of Baha’u’llah. Wilmette: US Baha’i Publishing Trust; 1990 (pocket-size edition, pp. 259–260).</ref> гэж үздэг, соёлын олон янз байдлыг хамарсан нийгмийн тухай алсын хараа зэрэг ойлголтыг багтаасан байдаг. Эдгээр зарчим нь түүний бүтээлч байдал, философийн үзэл бодлыг төлөвшүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Эерэг сэтгэл заслын ахиц дэвшил нь удаан хугацааны туршид түүний хөгжилд нөлөөлсөн хэд хэдэн хүчин зүйлтэй холбоотой байж болно. Анагаах ухааны боловсролыг тасралтгүй эзэмшсэнээр олж авсан мэдлэг, сэтгэл зүйн болон психосоматик практикт өвчтөнүүдтэй ажиллах туршлага, өөр өөр соёл, шашин шүтлэг, үнэт зүйлсийн тогтолцооны төлөөлөгчидтэй харилцах, түүнчлэн сэтгэл зүйн эмчилгээний аргуудын олон талт байдал зэрэг хүчин зүйлийг энд дурдаж болно. Хуримтлуулсан туршлагын үр дүнд 1969 онд "Дифференциал анализ"-ийг бий болгож, улмаар шинэчлэн сайжруулж, 1977 онд албан ёсоор ЭЕРЭГ СЭТГЭЛ ЗАСАЛ гэж боловсрогдсон. Пезешкианы "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974), "Утгын эрэл хайгуул" (1983) зэрэг анхны номууд нь эерэг сэтгэл заслын хөгжилд психоанализ болон сэтгэл заслын экзистенциал сургуулиудын нөлөөг тусгасан байдаг<ref>In recent years, some North American authors have published the clinical applications of positive psychology and named it Positive Psychotherapy (Martin E. P. Seligman, Tayyab Rashid, Acacia C. Parks, Positive Psychotherapy. November 2006, American Psychologist, 774–788) [Seligman M, Rashid T, Parks T. Positive psychotherapy. Am Psychol. 2006;61(8):774–88.]</ref>. Цаашилбал, "Гэр бүлийн эерэг засал" (1980) ном нь 1970-аад онд гэр бүлийн системчилсэн засалтай зэрэгцэн хөгжиж байгааг онцолсон. Нийтдээ Пезешкиан энэ хандлагыг тусгасан 29 ном олон тооны нийтлэл бичиж хэвлэсэн нь ЭСЗыг өргөнөөр түгээхэд хувь нэмэр оруулав. == Хөгжил ба түүх == === 1970-1980-аад он === 1970-аад он бол өнөөгийн бидний мэддэг эерэг сэтгэл заслыг хөгжүүлэх, хүлээн зөвшөөрөх чухал үе юм. ЭСЗ-ыг сэтгэл заслын салбарт илүү өргөнөөр хүлээн зөвшөөрсөн нь эргэлтийн цэг байв. Энэ үед ЭСЗ-ын үндсэн зарчмууд үүсч, өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэнд заслыг хэрэглэж эхэлсэн. Эдгээр зарчмууд Германд болон бусад хэлийн чанд бусад оронд уншсан лекцүүдээрээ танилцуулсан. Энэ чухал үед ЭСЗ-ын үндсэн таван номын дөрөв нь хэвлэгджээ. Тухайлбал, "Өдөр тутмын амьдралын сэтгэл засал" (1974 онд "Schatten auf der Sonnenuhr" нэрээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл засал" (1977 онд герман хэлээр хэвлэгдсэн), "Эерэг сэтгэл заслын дорнын түүхүүд" (1979 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдсэн) болон “Гэр бүлийн эерэг сэтгэл засал” ном 1980 онд герман хэл дээр тус тус хэвлэгджээ. Нэмж дурдахад дээд сургуулийн сургалтын төгсөлтийн дараах анхны сургалтын курсууд 1970-аад онд явагдаж эхэлсэн бөгөөд эдгээр курсэд суурилан 1974 онд Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP) хэмээх сургалтын байгууллага бий болсон. Энэхүү сургалтын байгууллагыг 1979 онд Гэссе хотын Анагаах ухааны танхим сэтгэл заслын чиглэлээр резидентурын сургалт явуулдаг байгуулга гэж хүлээн зөвшөөрсөн. Нэмж дурдахад 1977 онд Германы Эерэг сэтгэл заслын нийгэмлэг (DGPP) байгуулагдсан бөгөөд энэ нь дэлхийн эерэг сэтгэл заслын анхны үндэсний холбоо юм. 1980-аад оны үед ЭСЗ нь тасралтгүй хөгжиж, энэ нь "Утгын эрэл хайгуул" зэрэг ном хэвлэгдэн гарсан. “Утгын эрэл хайгуул” ном 1983 онд герман хэл дээр анх хэвлэгдэж, дараа нь 1985 онд англи хэл рүү орчуулагдсан. Залуу сэтгэл судлаачидтай хамтарсан ажил нь ЭСЗ-ын аргыг цаашид системчлэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Энэ үед хамаарах нэг чухал үйл явдал бол 1988 онд дуусгаж хамгаалсан Хамид Пезешкианы докторын төсөл диссертаци<ref>Peseschkian H. (1987). Psycho-soziale Aspekte beim lumbalen Bandscheibenvorfall – Eine orthopädisch-psychosomatische Untersuchung von 100 Patienten. Medizinische Dissertation. Universität Mainz.</ref> бфйлаа. Энэ нь чухам ЭСЗ-д зориулагдсан анхны шинжлэх ухааны бүтээл байв. Энэхүү диссертаци нь ЭСЗ-ын асуулга, анхны ярилцлагыг бүтэцтэй болгоход чухал алхам болсон. ЭЗСын Анхны ярилцлага гэгч хэрэглүүрд тусгайлан асуулга боловсруулсан бөгөөд энэ нь дараа психодинамикийн судалгаанд хамрагдсан. 1988 онд анхны ярилцлагын асуумжийг WIPPF<ref>Peseschkian N, Deidenbach H. Wiesbadener Inventar zur Positiven Psychotherapie und Familientherapie WIPPF. Berlin: Springer; 1988.</ref>-ын асуулгын хамт бага зэрэг өөрчлөн нийтлэлсэн. Энэ нь хожим боловсруулагдасан хагас бүтэцтэй психодинамик анхны ярилцлагны өмнөх хувилбар байсан бөгөөд психодинамик сэтгэл заслын салбарын анхны жишээнүүдийн нэг байв. 1980-аад онд Носсрат Пезешкиан Ази болон Латин Америкийн хөгжиж буй орнуудаар аялж, ЭСЗ-ын семинар зохион байгуулжээ. Энэ хугацаанд ЭСЗ-ын чухал бүтээлүүдийг англи хэл рүү орчуулсан. Доктор Пезешкиан мөн менежментийн сургалт, коучингад ЭЗС-ыг хэрэглэх арга барилын талаар семинар зохион байгуулж, ЭСЗ-ыг эдгээр чиглэлд ашиглах сонирхлыг төрүүлсэн. === 1990–2010 он === Энэ хугацаанд Пезешкиан [https://www.amazon.com/Positive-Psychosomatics-Nossrat-Peseschkian/dp/1524636614 "Психосоматик ба эерэг сэтгэл засал"] хэмээх эцсийн суурь бүтээлээ 1991 онд (герман хувилбар) хэвлүүлж, дараа нь 2013 онд англи хэл рүү орчуулсан. Энэхүү номдоо сэтгэл зүйн болон бие махбодийн олон эмгэгийг эмчлэх бүтэцтэй психодинамик аргыг танилцуулсан. 1990-ээд оны үед Төв болон Зүүн Европын орнуудад гарсан улс төрийн өөрчлөлт нь 1980-аад онд эхэлсэн ЭСЗ-ын олон улсын тэлэлтийг ихээхэн хурдасгасан юм. ЭСЗ нь Дорнод болон Барууны соёлын хооронд өвөрмөц сэтгэл зүйн байр суурь эзэлдэг эдгээр соёлуудад ихээхэн сонирхол татсан. Зохион байгуулалттай ажлын арга барил, мэдлэгээрээ алдартай Зүүн Европын хамт олон нь ЭСЗ-ын семинаруудыг системчлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. 1990 онд ОХУ-ын Казань хотод анхны төв байгуулагдаж, улмаар дэлхий даяар 30 гаруй төв байгуулагдсан. Эерэг сэтгэл заслын үндэсний холбоо Болгарт (1993), Румынд (2004), Орос улсад байгуулагдсан<ref>[https://www.positum.org/ppt-centers/ "PPT centers"]</ref>. 1996 онд ХБНГУ-д Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төвийг төрийн бус байгууллагаар бүртгэж, дараа нь Дэлхийн эерэг сэтгэл засал болон соёл хоорондын/соёл дамнасан (Транскультураль) сэтгэл заслын холбоо [https://www.positum.org/ (WAPP)] болон өөрчлөгдсөнөөр ЭСЗ-ыг олон улсын хандлага болгох ажил үргэлжилж ирлээ. Эдгээр үйл явдал нь 1990 онд Вена хотод Европын сэтгэл заслын холбоо [https://www.europsyche.org/ (EAP)] байгуулагдсантай давхцаж, сэтгэл заслын мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн стандартыг бий болгосон. Эерэг сэтгэл заслын төлөөлөгчид EAP байгуулагдсан цагаас эхлэн үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож ирсэн. Герман хэлээр ярьдаг орнуудад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр дүнтэй байдлын талаарх маргааныг 1994 онд хэвлэгдсэн [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Гравегийн] бүтээл<ref>Grawe K, Donati R, Bernauer F. Psychotherapie im Wandel: Von der Konfession zur Profession. Göttingen: Hogrefe; 1994.</ref>, түүний мөрөөр сэтгэл заслын тухай хуулиудын талаарх маргааныг дагуулсан. Үүний хариуд Пезешкиан болон түүний хамтрагчид "Эерэг сэтгэл заслын үр дүн"<ref>Tritt, K.; Loew, T. H.; Meyer, M.; Werner, B.; Peseschkian, N. (1999). [https://psycnet.apa.org/record/2000-13704-005 "Positive psychotherapy: Effectiveness of an interdisciplinary approach"]. The European Journal of Psychiatry. 13 (4): 231–242.</ref> хэмээх томоохон судалгааг хийж, тэр нь 1997 онд Ричард Мертен-ий шагнал хүртжээ. Энэхүү судалгаа нь ЭСЗ-ын практик үр дүнтэй байдлын баталгаа болсон бөгөөд сэтгэл заслын нотолгоонд суурилсан практикт анхаарал хандуулж байгаатай нийцэж байв. 1999 онд янз бүрийн улс орны туршлагад үндэслэн ЭСЗ-аар мэргэшил дээшлүүлэх олон улсын сургалтын хөтөлбөр хэвлэгдсэн. 2000 онд ЭСЗ-ын сургагч багш нарын жил бүр явагдах олон улсын сургалтын эхлэл тавигдсан<ref>[https://www.positum.org/conferences/ "Conferences".]</ref>. ЭЗС-ын өргөтгөл нь Германд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн. Висбадены Сэтгэл заслын академи (WIAP)<ref>[https://web.archive.org/web/20211019064622/https:/www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ "Geschichte der WIAP-Akademie"] [History of the WIAP Academy] (in German). [https://www.wiap.de/ueber-wiap/geschichte-der-wiap/ Archived from the original] on 2021-10-19.</ref> нь психодинамик сэтгэл заслын чиглэлээр сэтгэл судлаачид, түүнчлэн хүүхэд, өсвөр үеийнхний сэтгэл заслын багш, нийгмийн ажилтнуудад зориулсан төгсөлтийн дараах резидентурын сургалт явуулах эрхийг төрийн түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн. Германд Сэтгэл засалчдын тухай хууль байдаг<ref>[https://www.bgbl.de/xaver/bgbl/start.xav?start=%2F%2F*%5B%40attr_id%3D%27bgbl198s1311.pdf%27%5D#/switch/tocPane?_ts=1777876624016 "Bundesgesetzblatt BGBL. Online-Archiv 1949 – 2022 | Bundesanzeiger Verlag".]</ref>. Сургалтын хөтөлбөрийг цаашид хөгжүүлэх, ЭСЗ-ын анхан шатны болон ахисан түвшний сургалтыг системчлэхэд 1998 он онцгой чухал он болж, улмаар ЭСЗ-ын нөлөө Германаас хальсан. Хэдэн жилийн турш Зүүн Европт зохион байгуулагдсан үндсэн түвшний семинаруудын үр дүнд шинэ суурь үзэл баримтлал бий болсон. ЭСЗ нь анагаах ухааны агуулгаасаа хальж, сургууль, их сургуулийн боловсрол, менежментийн сургалт, коучинг зэрэг янз бүрийн салбарт хэрэглэгдэх болсон.<ref>Peseschkian H. Die Anwendung der Positiven Psychotherapie im Managementtraining. In: Graf J, (ed). Seminare 2002 – Das Jahrbuch der Management-Weiterbildung (ManagerSeminare). Bonn: Gerhard May Verlags GmbH; 2001.</ref><ref>Remmers A. An integrated model for salutogenesis and prevention in education, organisation, therapy, self-help and family consultation, based on positive family psychotherapy [Realized projects and experiences in Bulgaria 1992–1994]. 1995.</ref>. ЭЗСын анхны Дэлхийн конгресс 1997 онд ОХУ-ын Санкт- Петербург хотноо зохион байгуулагдаж, түүнээс хойш 3-4 жил тутамд зохион байгуулагдаж байжээ. 2005 онд Боливийн Санта Круз хотын UTEPSA их сургуульд ЭСЗ чиглэлээр магистрын зэрэг олгох анхны төгсөлтийн хөтөлбөрийг дүүргэсэн. Олон улсын эерэг соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын академи (IAPP) гэгддэг Проф.Пезешкианы санг 2005 онд Маниже Пезешкиан,Носсрат Пезешкиан хоёр байгуулав. Энэ сан олон улсын санаачлагыг дэмжиж, ЭСЗ-ын Олон улсын архивын үйл ажиллагааг хянадаг. === 2010 оноос хойш === ЭСЗ-ыг үүсгэн байгуулагч Носсрат Пезешкиан 2010 онд таалал төгсч, ЭСЗ нийгэмлэг дараагийн шинэ шатанд оров. Дэлхийн эерэг соёл хоорондын сэтгэл заслын холбоо (WAPP) нь эерэг сэтгэл заслын дэлхийн дээвэр байгууллага болсон. 1996 онд Олон улсын эерэг сэтгэл заслын төв нэртэйгээр байгуулагдсан WAPP нь бие даасан гишүүд, үндэсний холбоод, сургалтын хүрээлэн, төв, үндэсний болон бүс нутгийн түвшний төлөөлөгчийн газруудаас бүрддэг. Үүний гол зорилго нь эерэг сэтгэл заслыг судлах, дадлага хийх, сурталчлах сонирхолтой гишүүд болон хувь хүмүүст дэмжлэг үзүүлэх явдал юм. WAPP нь Германы Висбаден хотод ашгийн бус байгууллагаар бүртгэгдсэн бөгөөд 2024 оны байдлаар дэлхийн 60 улсын 2600 гаруй бие даасан гишүүнтэй<ref>[https://web.archive.org/web/20230718061311/https:/www.positum.org/wapp-members-list/ "WAPP members"]. Archived from the original on 2023-07-18. Retrieved 2023-05-22.</ref>. Эерэг сэтгэл засал бол Европын Сэтгэл заслын холбооны (EAP) албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн арга барилын нэг юм. Европын Эерэг сэтгэл заслын төвүүдийн холбоо (EFCPP) нь Европ даяарх байгууллага бөгөөд EAP-ийн дэргэдэх IAPP Академиар дамжуулан Европын байгууллага (EWO), Бүх Европын магадлан итгэмжлэлийн байгууллага (EWAO) Европын магадлан итгэмжлэгдсэн сэтгэл заслын сургалтын хүрээлэнгийн (EAPTI) үүрэг гүйцэтгэдэг. Хүсэл эрмэлзэлтэй сэтгэл засалч нар EFCPP-ийн сургалтад хамрагдсанаар эерэг сэтгэл заслын Европын сэтгэл заслын гэрчилгээг (ECP) авах боломжтой<ref>[https://www.positum.org/training-standards/ "Training standards".]</ref>. Эерэг сэтгэл заслын засал нь АНУ-д бүртгэгдсэн худалдааны тэмдэг юм (бүртгэл No6,082,225)<ref>[https://web.archive.org/web/20240331041344/https://tmsearch.uspto.gov/bin/showfield?f=doc&state=4809%3A2znph.2.1 "Trademark Search"]. Archived from the original on 2020-01-17. Retrieved 2023-05-20.</ref>. 2016 онд эерэг сэтгэл заслын засал нь Европын холбоо болон Швейцарь улсад албан ёсоор бүртгэгдсэн. 2025 оны байдлаар Болгар, Гүрж, Герман, Румын, Косово, Украин, Этиоп, Монгол зэрэг улсад ЭСЗ-ын үндэсний холбоод байгуулагдав<ref>Peseschkian, N.; Tritt, K. (1998). "Positive psychotherapy effectiveness study and quality assurance". European Journal of Psychotherapy & Counselling. 1: 93–104. [https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642539808400508 doi:10.1080/13642539808400508.]</ref>. Цаашилбал, Армян, Австри, Беларусь, Болгар, Хятад, Кипр, Гүрж, Герман, Косово, Латви, Хойд Македон, Польш, Румын, Орос, Турк, Украин, Их Британи, Монгол дахь орон нутгийн болон бүс нутгийн 50 гарүй сургалтын төвүүдээр дамжуулан ЭСЗ идэвхтэй сурталчлагдаж байна. ЭСЗ-ын талаарх семинар, лекцүүд дэлхийн 80 гаруй оронд явагджээ. Болгар, Орос, Украин, Туркийн их дээд сургуулиудын сэтгэл судлал, сэтгэл заслын сургалтын хөтөлбөрт ЭСЗ орсон байгаа. == ОНОЛ == === Үндсэн шинж чанарууд === ЭСЗ-ын үндэс нь шинжлэх ухааны онолд үндэслэсэн бөгөөд үүнийг бусад сэтгэл заслын аргуудаас олж харж болно. Гэсэн хэдий ч Пезешкианы энэхүү арга барил нь психодинамик ба хүмүүнлэг сэтгэл заслын онол, заслын практикийн элементүүдийг нэгтгэсэнээрээ соёл хоорондын/соёл дамнасан сэтгэл заслын хандлагыг бий болгож чадсан билээ. ЭСЗ нь үйлчлүүлэгчийн хувийн хэрэгцээ, салютогенетик нэгдсэн арга барилыг хэрэгжүүлдэг зарчим, гэр бүлийн засал, өөртөө туслах хэрэгслүүд бүгдийг харгалзан үздэг нэгдмэл арга барилыг ашигладаг<ref>Peseschkian, Hamid (2023). [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles "Positive psychotherapy: Core principles".] Current Psychiatry. 22. [https://www.mdedge.com/psychiatry/article/260349/depression/positive-psychotherapy-core-principles doi:10.12788/cp.0317.]</ref>. '''ЭСЗ-ын аргын үндсэн шинж чанарууд:''' * Сэтгэл заслын нэгдмэл арга барил * Хүмүүнлэг психодинамик арга барил * Сэтгэл заслын цогц нэгдмэл тогтолцоо * Зөрчилдөөнт төвтэй богино хугацааны арга * Соёлуудын ялгааны мэдрэмжтэй * Түүх, шог яриа, зүйр цэцэн үгийг ашигладаг * Шинэлэг оролцоо болон арга техниктэй * Сэтгэл засал, анагаах ухааны бусад салбар, зөвлөгөө, боловсрол, урьдчилан сэргийлэх, менежмент, сургалтанд ашигладаг. === Үндсэн зарчмууд === Эерэг сэтгэл заслын гурван үндсэн зарчим буюу тулгуур нь<ref>Peseschkian N. Positive Psychotherapy. Theory and practice of a new method. Berlin, Heidelberg: Springer-Verlag; 1987. (first German edition in 1977)</ref>: * Итгэл найдварын зарчим * Тэнцвэрийн зарчим * Зөвлөгөөний зарчим юм. '''''Итгэл найдварын зарчим нь''''' өвчтөнд түүний эмгэг, зөрчилдөөний цаад утга учир, зорилгыг танин мэдэх, ойлгоход нь туслах зорилготой гэж үздэг. Үүний үр дүнд эмгэгийг эергээр тайлбарлахад, тайлбарыг эергээр боловсруулан ухамсарлахад хүргэдэг. Жишээ нь: * Нойрны хямралыг сэрэмжтэй байх, хязгаарлагдмал нойртой ажиллах чадвар гэж, * Сэтгэлийн хямралыг гүнзгий мэдрэх, зөрчилдөөний хариуд сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлж чадах чадвар гэж, * Шизофрени нь хоёр ертөнц, эсвэл уран зөгнөлийн ертөнцөд нэгэн зэрэг оршин тогтнох чадвар гэж үздэг. * Ийм өөдрөг үзлийг баримталснаар зөвхөн өвчтөнд төдийгүй түүний эргэн тойрон дахь хүмүүсийн үзэл бодлыг өөрчлөх боломжтой болно. '''''Тэнцвэртай байх зарчим''''' нь нийгэм, соёлын ялгааг үл харгалзан хүн болгон бэрхшээл/асуудлыг даван туулах түгээмэл механизмд найдлагатай байдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Носсрат Пезешкиан эерэг сэтгэл заслын тэнцвэрийн загвартай хослуулан янз бүрийн соёлын зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх динамик, орчин үеийн хандлагыг боловсруулсан. Энэхүү загвар нь амьдралын дөрвөн үндсэн хүрээг тодорхойлдог: * Бие мах бодь/Мэдрэмж - психосоматик асуудлууд. * Амжилт/Үйл ажиллага – стресс үүсгэх хүчин зүйлүүд. * Дотны харилцаа холбоо/Ёс зүйн уламжлал - сэтгэлийн хямралыг өдөөгч хүчин зүйлс. * Ирээдүй/Уран зөгнөл/Амьдралын утга учир/Зөн совин - айдас ба фоби. Эдгээр дөрвөн хүрээ нь бүх хүнд нийтлэг байдаг ч тухайн хүн ямар соёлд хамаарч байгаагаас шалтгаалан өөр өөр илэрдэг. Тухайлбал, барууны нийгэмд бие бялдрын сайн сайхан байдал, мэргэжлийн амжилтыг чухалчилдаг бол дорныхон хүмүүс хоорондын харилцаа холбоо, төсөөлөл, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг илүү чухалчилдаг. Холбоо барих, төсөөлөх чадваргүй байх нь янз бүрийн психосоматик өвчин үүсэхэд нөлөөлдөг гэдгийг мэддэг. Үүнийг Ид, Эго, Супер-эго гэсэн Фрейдийн сонгодог загварын бодит ялгаа гэж үзэж болно. '''''Зөвлөгөөний зарчим нь''''' эерэг сэтгэл засалд нягт уялдаатай засал ба өөртөө туслах “таван үе шат” ойлголтыг танилцуулдаг. Эдгээр үе шатанд өвчтөн болон тэдний гэр бүлийнхэн хамтдаа өвчний талаар болон түүнийг шийдвэрлэх хувь хүний шийдлийн талаар мэдээлэл авдаг. Таван үе шат нь дараах байдалтай байна: # '''''Ажиглалт болон зай барих:''''' Энэ үе шат нь сэтгэл засалч сэтгэл хөдлөлийн хувьд тодорхой зай сахихын зэрэгцээ, үйлчлүүлэгч хүсэл, бэрхшээл, асуудлаа мэдэрч, илэрхийлэх явдал юм. # '''''Бүрдүүлэлт/Мэдээлэл цуглуулах цэгцлэх:''''' Өвчтөн сүүлийн 5-10 жилийн хугацаанд тохиолдсон амьдралын чухал үйл явдлуудын талаар эргэцүүлэн бодох үед танин мэдэхүйн чадвараа идэвхжүүлдэг. # '''''Нөхцөл байдлын урамшуулал, дэмжлэг үзүүлэх:''''' Энэ үе шат нь өөртөө туслах, дотоод нөөцийг идэвхжүүлэхэд чиглэдэг. Өвчтөнийг зөрчилдөөнийг шийдвэрлэхэд өмнөх амжилтай туршлагыг ашиглахыг зөвлөж байна. # '''''Үгээр илэрхийлэх үйл явц:''''' Өвчтөний харилцааны чадавх сайжирч, амьдралын дөрвөн хүрээтэй холбоотой шийдэгдээгүй зөрчилдөөн, асуудлуудыг томъёолж, илэрхийлэх боломжийг олгодог. # '''''Зорилгоо тэлэх/өргөжүүлэх:''''' Энэ үе шат нь асуудлыг шийдвэрлэсний дараах ирээдүйн урт хугацааны амьдралын чиг баримжаагаа тодорхойлоход чиглэгддэг. Өвчтөнөөс "Бүх асуудал шийдэгдчихвэл та юу хиймээр байна вэ? Ирэх таван жилийн зорилго чинь юу вэ?" гэх мэт асуулт асууна. Эдгээр таван үе шат нь хүний сайн сайхан байдлын янз бүрийн асуудлыг шийдвэрлэх, хувь хүний өсөлт хөгжил, ирээдүйн хүсэл тэмүүллийг дэмжих тогтолцоог бүрдүүлж, эмчилгээ, өөртөө туслах цогц арга барилыг илэрхийлдэг. === Эерэг сэтгэл засал нь мета онол юм === Анх Пезешкианы хоёр зорилго тавьж ажиллаж байсан: нэгдүгээрт, өвчтөнүүдэд ойлгож, ашиглахад хялбархан аргыг бий болгох, хоёрдугаарт, янз бүрийн сэтгэл заслын сургууль хооронд зуучлагч арга барил болох эерэг сэтгэл заслыг боловсруулах. 1977 онд герман хэлээр, 1987 онд англи хэл дээр хэвлэгдсэн "Эерэг сэтгэл засал" номондоо<ref>Frank JD. Persuasion and healing: a comparative study of psychotherapy. 3rd ed. Baltimore: Hopkins Univ. Press; 1991.</ref> тэрээр энэ сорилтод "Эерэг сэтгэл засал ба бусад сэтгэл засал" (хуудас 365–400) гэсэн нэг бүлгийг зориулсан. Энэ бүлэг “хамгийн хэцүү, хөдөлмөр их шаардсан бүлэг” гэж Пезешкиан хэлсэн байдаг. Тэрээр эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын талбарт гарч ирсэн зүгээр нэг өөр арга гэж ойлгож болохгүйг онцлон тэмдэглэсэн байдаг. “Энэ нь тодорхой тохиолдлуудад тохирох арга зүйн хандлагыг сонгох, эдгээр аргыг хооронд нь хосолж хэрэглэх хялбар цогц тогтолцоог бүрдүүлэх арга” хэмээн тэр тодорхойлсон. Нэг ёсондоо эерэг сэтгэл засал нь сэтгэл заслын мета онол юм. Тэрээр сэтгэл заслыг зөвхөн тодорхой шинж тэмдгүүдийг арилгах тогтсон арга гэж бус, харин өөрийн үйл ажиллагаа явуулж буй өргөн хүрээтэй нийгэм, соёл хоорондын болон нийгмийн орчинд үзүүлэх хариу үйлдэл гэж үздэг<ref>Lapworth P, Sills C. Integration in counselling & psychotherapy. Los Angeles: SAGE; 2010.</ref>. Пезешкиан мөн эерэг сэтгэл заслыг хаалттай, онцгой систем гэж үзэх ёсгүй гэж үзсэн; үүний оронд энэ нь сэтгэл заслын олон янзын аргуудыг нэгтгэж ач холбогдолтайгаар ашигладаг. Энэ нь сэтгэлзүйн шинжилгээ, сэтгэлзүйн динамик, зан үйлийн, бүлгийн, гипно эмчилгээ, эм, физик эмчилгээ зэрэг янз бүрийн хандлагыг хамардаг. Эерэг сэтгэл заслыг сэтгэл заслын хэд хэдэн хэмжээсийг хамарсан интеграцийн арга гэж үзэж болно. Швейцарь дахь [https://en.wikipedia.org/wiki/Klaus%20Grawe Клаус Граве] болон түүний хамтран ажиллагсад сэтгэл заслын янз бүрийн аргын үр нөлөөний мета-анализыг хэвлэн нийтэлж, уламжлалт сэтгэл заслын сургуулиас давсан ерөнхий аргыг санал болгохоос өмнө бараг хорин жил өнгөрсөн<ref>Norcross JC, Goldfried MR. Handbook of psychotherapy integration. New York: Oxford University Press; 2003.</ref>. АНУ-д сэтгэцийн эмч [https://en.wikipedia.org/wiki/Jerome%20Frank%20(psychiatrist) Жером Франк] багцтай сэтгэл заслын тогтолцоо/схемыг санал болгосон ч энэ нь маргаантай байсан бөгөөд батлагдаагүй. Үүнээс хойш улам бүр хүлээн зөвшөөрөгдсөн эклектик болон интегратив сэтгэл заслын хөдөлгөөнүүд өргөжиж байгаа ч интеграцийн үндсэн зорилго болох онолын зохицуулалтанд анхаарлаа хандуулах биш, харин өөр өөр сургуулийн арга техникийг ашиглах захын функцэд ихээхэн анхаарал тавьж байна<ref>Maslow AH. Motivation and personality. New York: Harper & Row; 1954.</ref><ref>Nossrat Peseschkian mentions the term ‘positive psychology’ in his book on Positive Psychotherapy in 1987, p. 389, but not going further.</ref>. Заслын үйл явцад эмпати, хүлээлт, соёлын дасан зохицох чадвар, засалчийн хувийн шинж чанар зэрэг хүчин зүйлүүд нь тодорхой арга, хэрэгсэл, техникээс илүү чухал гэдэгтэй санал нэгдэж байна. == Лавлага == o6wolt329jd3p51udfoi20rlsla2aoy 0 146249 855846 855554 2026-05-08T04:55:59Z B.munkhbayar 6189 855846 wikitext text/x-wiki [[Файл:Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg|thumb]] '''Австралийн Холбооны Засгийн газар''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Federal Government of the Commonwealth of Australia'') -Австралийн Үндсэн хуулиар тодорхойлогдсон, Австралийн улс төр, эдийн засаг, соёлын амьдралыг удирдах зорилготой байгууллага, байгууллагуудын нэгдсэн тогтолцоо юм. Австралийн Засгийн газар нь Холбооны засаглал ба эрх мэдлийг хуваарилах гэсэн хоёр үндсэн зарчим дээр суурилдаг. Үндсэн хуульд Австралийн Засгийн газрыг хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх гэсэн гурван салаа чиг үүрэгт хуваагддаг. [[Австралийн Дээд шүүх]] нь засгийн газрын шүүхийн салбарыг төлөөлдөг тул холбооны улс болон мужуудын хооронд, мөн муж улсын хооронд үүссэн маргааныг шийдвэрлэх үүрэгтэй. Австралийн үндсэн хуулийг бичиж байх үед холбооны бүтцийн зарчим болон парламентын бүтцийн талаар өргөн хүрээтэй хэлэлцүүлгийн сэдэв байсан. Төлөөлөгчдийн танхимыг Австралийн холбоог бүрдүүлдэг мужуудын хоорондох хүн амын зөрүүг үндэслэн сонгодог. Жишээлбэл, [[Шинэ Өмнөд Уэльс]] доод танхимд 50 суудалтай бол [[Тасмани]] ердөө 5 суудалтай. Үүний эсрэгээр Сенатыг бүх мужуудаас тэгш төлөөлөлтэйгээр сонгодог бөгөөд дээд танхимд тус бүр 12 сенатор төлөөлдөг. Энэхүү системийг тус улсын хамгийн олон хүн амтай хоёр муж болох Шинэ Өмнөд Уэльс, [[Викториа (Австрали)|Викториа]] мужууд холбооны бусад гишүүдээс давуу тал олж авахаас урьдчилан сэргийлэх зорилгоор сонгосон бөгөөд хэрэв доод танхим эдгээр хоёр мужид давуу талтай гэж үзэж болох хууль тогтоомжийг батлах юм бол дээд танхим нь жижиг мужуудын төлөөлөгчдийн олонхоор үүнийг хааж болно. Австралийн засгийн газрын гурав дахь шат нь холбооны засгийн газар болон муж улсын болон нутаг дэвсгэрийн засгийн газрын дараа ордог бөгөөд хотын болон хотын захын зөвлөлүүдээр төлөөлдөг орон нутгийн засаг захиргаа юм. Эдгээр байгууллагууд нь орон нутгийн замын засвар үйлчилгээ, номын сан, хог хаягдал цуглуулах, малын бүртгэл гэх мэт асуудлыг хариуцдаг. Зөвлөлийн гишүүдийг орон нутгийн сонгуулиар сонгодог бөгөөд ихэвчлэн хагас цагаар ажилладаг. [[Ангилал:Австралийн засгийн газар]] [[Ангилал:Австралийн улс төр]] aa1n0je42u99s2jao1m0sgsmnduwz8n 0 146308 855825 2026-05-07T13:25:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:De Soto by Telfer & Sartain.jpg|thumb]] '''Эрнандо де Сото''' (ойролцоогоор 1498 онд төрсөн - 1542 оны 5-р сарын 21-нд нас барсан) - Флоридагийн хойд хэсгээс одоогийн [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын нутаг дэвсгэр рүү чиглэсэн Европын анхны байлдан дагуулалтын экспедицийг удирд..." 855825 wikitext text/x-wiki [[Файл:De Soto by Telfer & Sartain.jpg|thumb]] '''Эрнандо де Сото''' (ойролцоогоор 1498 онд төрсөн - 1542 оны 5-р сарын 21-нд нас барсан) - Флоридагийн хойд хэсгээс одоогийн [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын нутаг дэвсгэр рүү чиглэсэн Европын анхны байлдан дагуулалтын экспедицийг удирдсан аделантадо цолтой [[Испани|Испанийн]] судлаач, аялагч конкистадор байв; Тэрээр [[Миссисипи мөрөн|Миссисипи]] [[Миссисипи мөрөн|мөрөнд]] хүрсэн тухайгаа баримтжуулсан нотолгоог үлдээсэн анхны европ хүн байв. == Намтар == [[Файл:DeSoto Map HRoe 2008.jpg|thumb|де Сотогийн аялалсан замын зураг]] Эрнандо де Сото 1490-ээд оны сүүл эсвэл 1500-аад оны эхээр Испанийн [[Эстремадура]] хотод төрсөн бөгөөд эцэг эх нь хоёулаа даруухан чинээлэг язгууртнууд байжээ. Тус бүс нутаг ядуу байсан бөгөөд олон хүн амьд үлдэхийн төлөө тэмцэж байсан тул залуу хосууд өөр газраас аз жаргалаа хайх арга зам эрэлхийж байв. Тэрээр одоогийн Бадахоз мужид төрсөн. Бадахоз, Баркаррота, Херес де лос Кабальерос гэсэн гурван хот тус бүр түүнийг төрсөн газар гэж үздэг байна. 1514 онд Де Сото Панамын анхны захирагчаар томилогдсон Педро Ариас Давилатай хамт Шинэ Ертөнц рүү далайгаар аялжээ. Эрнандо де Сото 1514 онд өсвөр насандаа [[Төв Америк]]<nowiki/>т газардаж, чадварлаг усан цэрэг болжээ. 1520 онд тэрээр Гаспар де Эспинозагийн Верагуа руу хийсэн экспедицэд оролцож, 1524 онд Франциско Эрнандес де Кордобагийн удирдлага дор өнөөгийн [[Никарагуа|Никарагуаг]] эзлэн авахад оролцсон байна. 1530 онд де Сото Никарагуагийн [[Леон (хот)|Леон]] [[Леон (хот)|хотын]] захирагч болжээ. Тэрээр дэлхийн хамгийн баян зах зээл болох Дорнодтой худалдаа хийх [[Атлантын далай|Атлантын]] болон [[Номхон далай|Номхон далайн]] хоорондох гарцыг олохын тулд Юкатан хойгийн эрэг рүү экспедицийг удирдсан. Экспедиц бүтэлгүйтсэний дараа, цаашдын хайгуул хийх хөрөнгөгүй болсны дараа де Сото Давилагийн үхлийн дараа Никарагуа дахь өөрийн эдлэн газраа орхин явжээ. Де Сото 1536 онд Испаничууд Инк эзэнт гүрнийг эзлэн авах үеэр олсон олзноосоо цуглуулсан хөрөнгөө авч Испани руу буцаж ирэв. Түүнийг нэр хүндтэй Сантьягогийн одонгоор шагнаж, "Флоридаг эзлэх эрх"-ийг олгосон. Түүний хувийг Испанийн хаан түүнд олгож, 724 марк алт, 17,740 песо хүртжээ. Тэрээр хатан хаан Изабеллагийн итгэмжлэгдсэн хүний ​​хамаатан, Педрариас Давилагийн охин Изабелла де Бобадиллатай гэрлэжээ. Де Сото Чарльз хаанаас Гватемалын засгийн газрыг удирдахыг хүсч, "Өмнөд тэнгист нээлт хийх зөвшөөрөл"-ийг түүнд олгосон. Үүний оронд түүнд Кубын захирагчийн албан тушаал олгосон байна. Де Сото 4 жилийн дотор Испанид зориулж [[Хойд Америк|Хойд Америк тивийг]] колоничлох төлөвтэй байсан бөгөөд үүнийхээ төлөө түүний гэр бүлд ихээхэн хэмжээний газар нутаг өгөх ёстой байв. Өмнө нь [[Алабама мөрөн|Алабама голд]] хүрч байсан Де Сото 1541 оны [[5 сарын 8|5-р сарын 8-нд]] [[Миссисипи мөрөн|Миссисипи]] [[Миссисипи мөрөн|мөрөнд]] хүрсэн анхны Европын хүн болжээ. Тэрээр Миссисипи мөрнийг гаталж, баруун тийшээ үргэлжлүүлэн [[Арканзас гол|Арканзас]] [[Арканзас гол|голын]] хөндий рүү оржээ. Дараа нь түүний зам одоогийн [[Арканзас]], [[Оклахома]], [[Техас]] мужуудаар дайран өнгөрөв. Хатуу өвлийн үеэр халуурсны дараа тэрээр буцаж ирээд 1542 оны 5-р сарын 21-нд өнөөгийн [[Луизиана]] мужид нас баржээ. 9yrk6pcxuynbxg6i3ryplokf85iqs3b 0 146309 855826 2026-05-07T13:26:27Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "Алабама гол - АНУ-д орших 640 километр урт гол юм. Аппалачийн нурууны өмнөд хэсгээс урсдаг Куса, Таллапуза голуудын нийлснээр Монтгомеригээс 6 километрийн зайд үүсдэг. Томбигби голтой нийлсний дараа доод урсгалдаа Мобайл гол гэж нэрлэгддэг бөгөөд Мобайл Б..." 855826 wikitext text/x-wiki Алабама гол - АНУ-д орших 640 километр урт гол юм. Аппалачийн нурууны өмнөд хэсгээс урсдаг Куса, Таллапуза голуудын нийлснээр Монтгомеригээс 6 километрийн зайд үүсдэг. Томбигби голтой нийлсний дараа доод урсгалдаа Мобайл гол гэж нэрлэгддэг бөгөөд Мобайл Бэй (заримдаа Мобайл Бэй гэж нэрлэдэг) руу цутгадаг бөгөөд энэ нь эргээд Мексикийн булангийн нэг хэсэг юм. [1] Голын нэр нь Алабамагийн индиан омгийн нэрнээс гаралтай. Гол нь голчлон хур тунадасаар тэжээгддэг. Дундаж урсац нь секундэд 1790 куб метр байдаг. Монтгомеригээс адаг хүртэл нь тээвэрлэх боломжтой. Энэ гол нь 19-р зуунд тус бүс нутгийн эдийн засгийн өсөлтөд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн; гэсэн хэдий ч төмөр зам, хурдны зам баригдсанаар тээврийн зам болох үүрэг нь одоо ач холбогдолгүй болсон. Хамгийн том цутгал нь Кахаба юм. 6py1x7z8keizval9mw3o7nb9l7pxs1f 855827 855826 2026-05-07T13:31:33Z Avirmed Batsaikhan 53733 855827 wikitext text/x-wiki [[Файл:Cesam249.jpg|thumb]] '''Алабама мөрөн''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Alabama'') АНУ-д орших 640 километр урт мөрөн юм. Аппалачийн нурууны өмнөд хэсгээс урсдаг Куса, Таллапуза голуудын нийлснээр Монтгомери хотоос 6 километрийн зайд үүсдэг. Томбигби голтой нийлсний дараа доод урсгалдаа Мобайл гол гэж нэрлэгддэг бөгөөд Мобайл Бэй (заримдаа Мобайл Бэй гэж нэрлэдэг) руу цутгадаг бөгөөд энэ нь эргээд [[Мексикийн булан|Мексикийн булангийн]] нэг хэсэг юм. Голын нэр нь Алабамагийн индиан омгийн нэрнээс гаралтай. [[Файл:MobileAlabamaCoosa3.png|thumb|Алабама мөрний урсац]] Энэ мөрөн голчлон хур тунадасаар тэжээгддэг. Дундаж урсац нь секундэд 1790 куб метр байдаг. Монтгомери хотоос адаг хүртэл нь усан тээвэрлэх явах боломжтой. Энэ мөрөн 19-р зуунд тус бүс нутгийн эдийн засгийн өсөлтөд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн; гэсэн хэдий ч төмөр зам, хурдны зам баригдсанаар тээврийн зам болох үүрэг нь одоо ач холбогдолгүй болсон. Хамгийн том цутгал нь Кахаба гол юм. nxm1p59d2oa5ew6qkqour2vc56dlsos 0 146310 855828 2026-05-07T13:52:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Гүйцэтгэх засаглал''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Executive (government)'') нь тухайн улсын доторх засаглалын нэг салбар бөгөөд тухайн улсын хууль тогтоомжид тусгагдсан төрийн бодлогын зорилго, зорилтыг хэрэгжүүлэх үүрэг бүхий байгууллагуудын нийлбэрийг төлөөлдөг байн..." 855828 wikitext text/x-wiki '''Гүйцэтгэх засаглал''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Executive (government)'') нь тухайн улсын доторх засаглалын нэг салбар бөгөөд тухайн улсын хууль тогтоомжид тусгагдсан төрийн бодлогын зорилго, зорилтыг хэрэгжүүлэх үүрэг бүхий байгууллагуудын нийлбэрийг төлөөлдөг байна. Гүйцэтгэх засаглалын үүрэг бол зөвхөн мөрдөгдөж буй хуулийг хэрэгжүүлэхээс гадна улс оронд хэрэгжүүлэх хамгийн сайн, хамгийн ашигтай аргыг тодорхойлох явдал юм. Гүйцэтгэх засаглалыг хатуу тогтоосон хууль эрх зүйн хүрээ хязгаар, харьяаллын хүрээнд төв (засгийн газар) болон орон нутгийн, хамтын болон бие даасан байгууллагуудын нийлбэрээс хэрэгжүүлдэг. Үүнд мөн иргэдийн аюулгүй байдал, сайн сайхан байдлыг хамгаалах арга хэмжээ авах эрх үүрэгтэй байдаг юм. Гүйцэтгэх засаглал нь либерал ардчилсан тогтолцоотой улс орнуудад Засаглалын нэг салбар хэлбэрээр, харин диктатур эсвэл коммунист улс орнуудад төрийн нэгдсэн аппаратын байгууллага хэлбэрээр зохион байгуулдаг юм. Нэг ёсондоо Улсын Засгийн газар гэсэн үг юм. Эрх мэдлийн хуваарилалтад суурилсан улс төрийн тогтолцоонд засгийн газрын эрх мэдлийг хэд хэдэн салбарын хооронд хуваарилдаг бөгөөд ингэснээр эрх мэдэл ганц хүн эсвэл бүлгийн гарт төвлөрөхөөс сэргийлдэг. Үүнийг хэрэгжүүлэхийн тулд салбар бүрийг бусад салбаруудын харилцан хяналтад оруулдаг байна. Ерөнхийдөө гүйцэтгэх засаглал эсвэл хууль тогтоох байгууллага хууль санаачилж, хууль тогтоох байгууллага хуулийг батлах эсвэл хориглох боломжтой бөгөөд хуулийг гүйцэтгэх засаглал хэрэгжүүлж, шүүх засаглал тайлбарладаг. Гүйцэтгэх засаглал нь мөн тодорхой төрлийн хууль эсвэл хуулиас үүдэлтэй дүрмийн эх сурвалж болж чаддаг, тухайлбал тогтоол, гүйцэтгэх захирамж эсвэл шилжүүлсэн хууль тогтоомж. Жишээлбэл, АНУ-ын холбооны хууль тогтоох байгууллага дүрэм боловсруулах (журмын тогтолцоо боловсруулах) үүргийг АНУ-ын холбооны гүйцэтгэх засаглалд байнга шилжүүлдэг байна. == Гүйцэтгэх засаглалын бүтэц == Ерөнхийлөгчийн засаглалын тогтолцоонд гүйцэтгэх засаглалын удирдагч нь төрийн тэргүүн нь засгийн газрын тэргүүн байдаг. Өмнөд Солонгос гэх мэт зарим тохиолдолд Ерөнхийлөгчид тусалдаг Ерөнхий сайд байдаг ч засгийн газрын тэргүүн биш, харин эрх мэдлийн тогтолцооны хоёр дахь хүн нь байдаг. Парламентын засаглалын тогтолцоонд хууль тогтоох байгууллагын өмнө Засгийн газар хариуцлага хүлээдэг бөгөөд Засгийн газрын Ерөнхий сайд нь засгийн газрын тэргүүн байдаг бол Төрийн тэргүүн нь ихэвчлэн ёслолын шинж чанартай хаан эсвэл ерөнхийлөгч байдаг. 7qhnfmltnlv0xctcm7fed7281umwf5t 0 146311 855829 2026-05-07T14:22:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Хууль тогтоох эрх мэдэл''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Legislature'') Улс орон, аймаг, муж, хот зэрэг улс төрийн байгууллага дотор хууль батлах, улс төрийн хяналт тавих эрх бүхий зөвлөлдөх чуулган хурал юм. Хууль тогтоох байгууллагууд нь төрийн гол байгууллагуудын нэг..." 855829 wikitext text/x-wiki '''Хууль тогтоох эрх мэдэл''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Legislature'') Улс орон, аймаг, муж, хот зэрэг улс төрийн байгууллага дотор хууль батлах, улс төрийн хяналт тавих эрх бүхий зөвлөлдөх чуулган хурал юм. Хууль тогтоох байгууллагууд нь төрийн гол байгууллагуудын нэг бөгөөд [[Гүйцэтгэх засаглал|гүйцэтгэх]] болон шүүхийн байгууллагуудтай харьцуулахад ялгаатай байдаг. Тэд Европын парламент гэх мэт үндэсний, дэд үндэстэн (улс, аймаг, бүс нутгийн), орон нутгийн эсвэл улс дамнасан засаглалын янз бүрийн түвшинд оршин тогтнож болдог эрх мэдлийг хуваарилах зарчмыг хэрэгжүүлдэг төрийн бүтцийн онцлог шинжтэй юм. Ихэнх улс төрийн тогтолцоонд хууль тогтоох байгууллагуудын баталсан хуулиудыг анхдагч хууль тогтоомж гэж нэрлэдэг. Хууль тогтоох байгууллагууд мөн хяналт, төсөв батлах, иргэдийн төлөөллийн чиг үүргийг гүйцэтгэдэг. Хууль тогтоох байгууллагын гишүүдийг шууд болон шууд бусаар сонгогдож болох бөгөөд хууль тогтоох байгууллагууд нь Үндсэн хуулийн хэлбэрээс нь хамааран нэг буюу хоёр танхимтай, олон танхимтай байж болдог байна. Төр улсуудын зохион байгуулагддаг эрх мэдлийн үндсэн хуулийн зарчмуудыг тусгасан хэд хэдэн төрлийн хууль тогтоох байгууллага байдаг. Эдгээр төрлүүд нь хууль тогтоох байгууллагууд зөвхөн бүтэц, үйл ажиллагаагаараа төдийгүй бусад төрийн байгууллагуудтай үндсэн хуулийн харилцаа, тэдгээрийг дэмждэг бүрэн эрхт байдал, эрх мэдлийн онолуудаараа хэрхэн ялгаатай болохыг харуулж байна. Хамгийн түгээмэл төрлүүд нь гүйцэтгэх болон хууль тогтоох байгууллагын хоорондох эрх мэдлийн нэгдлийн дор ажилладаг парламент; бие даасан засгийн газрын салбаруудын хоорондох эрх мэдлийн хуваарилалтын дор ажилладаг конгрессууд - эдгээр системд хууль тогтоох байгууллага нь бусад салбаруудаас институцийн хувьд тусдаа бөгөөд тэдний үйл ажиллагаанд нөлөөлөх хязгаарлагдмал хэрэгсэлтэй; мөн коммунист улсуудад байдаг төрийн эрх мэдлийн дээд байгууллагууд нь нэгдсэн эрх мэдлийн сургаалын дагуу үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд Гүйцэтгэх, Хууль тогтоох, Шүүх болон бусад бүх төрийн эрх мэдлийг төрийн эрх мэдлийн дээд байгууллагад төвлөрүүлдэг бөгөөд харьяа байгууллагууд нь төрийн байгууллагуудын хооронд үндсэн хуулиар тодорхойлсон хөдөлмөрийн хуваарилалтын хүрээнд шилжүүлэн өгсөн чиг үүргийг гүйцэтгэдэг байна. == Хууль тогтоох байгууллагуудын төрөл == ''Нэрээр нь:'' * Төлөөлөгчдийн танхим * Төлөөлөллийн танхим * Чуулганы /Ассамблей/ танхим * Тэргүүлэгчдийн танхим * Төлөөлөгчдийн ордон * Хууль тогтоох чуулган /хурал * Хууль тогтоох Зөвлөл * Үндэсний чуулган * Сенат ''Хэлээр:'' * Кортес (Испани хэлний "cortes"- "шүүх" гэсэн үгнээс) * [[Төрийн Дум]] (Орос хэлний "Дума" -"бодол" гэсэн үгнээс) * [[Кнессет]] (Еврей хэлний "k'néset" - "хурал" гэсэн үгнээс) * Мажлис (Араб хэлний "majlis"- "суух цугларах өрөө" гэсэн үгнээс) * Ойреахтас (Ирланд хэлний "airecht/oireacht"- "чөлөөт хүмүүсийн зөвлөлдөх чуулган" гэсэн үгнээс) * Рада (Польш хэлний "rada"- "'зөвлөгөө, шийдвэр" гэсэн үгнээс) * [[Бундестаг]] (Герман хэлний "Bundestag"- "холбооны чуулган" гэсэн үгнээс) * Ландтаг (Герман хэлний "Landtag"- "улсын чуулган" гэсэн үгнээс) * Сансад (Санскрит хэлний "saṃsada"- "чуулган" гэсэн үгнээс) * [[Сейм]] (Польш хэлний "sejm" -"хамтдаа, чуулган" гэсэн үгнээс) * Совет (Орос хэлний "Совет" -зөвлөл" гэсэн үгнээс) * Тинг (Прото-Герман хэлний *þingą, "хуралдаан, хэлэлцсэн асуудал" гэсэн үгнээс) * Хастинг (Хуучин Норвегийн "húsþing"- "байшингийн хурал" гэсэн үгнээс) * Вече (Хуучин Зүүн Слав хэлний -věče- - "зөвлөл, тохиролцоо" гэсэн үгнээс гаралтай) Хууль тогтоох байгууллагууд шүүх засаглал, цэрэг арми, гүйцэтгэх засаглал зэрэг бусад улс төрийн тоглогчидтой харьцуулахад улс төрийн эрх мэдлийн хэмжээгээрээ харилцан адилгүй байдаг. 2009 онд улс төр судлаачид М.Стивен Фиш, Мэттью Кроениг нар үндэсний хууль тогтоох байгууллагуудын хоорондох эрх мэдлийн янз бүрийн түвшинг тоон үзүүлэлтээр илэрхийлэх зорилгоор парламентын эрх мэдлийн индексийг боловсруулсан. Германы [[Бундестаг]], Италийн парламент, [[Монгол Улсын Их Хурал|Монголын Улсын Их Хурал]] хамгийн хүчирхэг гэсэн бол Мьянмарын Төлөөлөгчдийн танхим болон Сомалийн Шилжилтийн Холбооны Чуулган (үүнээс хойш Сомалийн Холбооны Парламентаар солигдсон) хамгийн сул эрх мэдэлтэй гэсэн байна. q7qzzx719lsshquqiki7cetpmpcfu9c 0 146312 855831 2026-05-07T15:11:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''Монгол Улсын Зам тээврийн хөгжлийн яам''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Ministry of Road Transport Development,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Министерство Транспортного развития'')- Эдийн засгийн өсөлтийг тэтгэх зам, тээвэр, эрэлт, нийлүүлэлтийн тэнцвэрийг хангах логистикийн оновчтой сүлжээ..." 855831 wikitext text/x-wiki '''Монгол Улсын Зам тээврийн хөгжлийн яам''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Ministry of Road Transport Development,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Министерство Транспортного развития'')- Эдийн засгийн өсөлтийг тэтгэх зам, тээвэр, эрэлт, нийлүүлэлтийн тэнцвэрийг хангах логистикийн оновчтой сүлжээг өргөжүүлэн хөгжүүлж, хэрэглэгчийн хэрэгцээ, шаардлагад бүрэн нийцсэн аюулгүй, ая тухтай, өртөг багатай, өрсөлдөхүйц, чанартай, өндөр бүтээмжтэй, технологид суурилсан, цахим өгөгдөлд тулгуурласан үр ашигтай тээврийн үйлчилгээг бий болгох эрхэм зорилготой Монгол Улсын засгийн газрын яам. == Түүх == 1235 онд [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] зарлигаар морин өртөөний албыг үүсгэсэн нь Монгол улсад анхны тээврийн салбар үүсэж хөгжихийн эхлэл болсон. Монголд орчин үеийн механикжсан тээврийн хэрэгсэл 20-р зууны эхэн үеэс нэвтэрч, 1921 онд Ардын хувьсгалын жилүүдэд тээврийн үүргийг үндсэндээ морин өртөө уламжлалт ердийн хөсгөөр гүйцэтгэж байлаа. 1925 оны 7-р сарын 15-нд Монголын анхны тээврийн байгууллага болох “Улсын тээх нэвтрүүлэх газар”-ыг байгуулж  монголын механикжсан тээврийн байгууллагын тулгын чулуу тавигджээ. === Яамны үе үеийн нэршил === * 1932-1937 онд -Худалдаа ба аж үйлдвэр, зам тээвэр харилцан нэвтрэлцэх, холбооны яам * 1937-1940 онд -Худалдаа тээврийн яам * 1940-1957 онд -Тээврийн яам * 1957-1965 онд -Тээвэр холбооны яам * 1965-1968 онд -Улсын тээврийн хороо * 1968-1989 онд -Тээврийн яам * 1990-1992 онд -Тээврийн Ерөнхий Газар * 1992-1994 онд -Зам, тээвэр, холбооны яам * 1994-2000 онд -Дэд бүтцийн хөгжлийн яам * 2000-2004 онд -Дэд бүтцийн яам * 2004-2008 онд -Зам, тээвэр, аялал жуулчлалын яам * 2008-2012 онд -Зам, тээвэр, барилга, хот байгуулалтын яам * 2012-2016 онд -Зам, тээврийн яам * 2016-2024 онд -Зам, тээврийн хөгжлийн яам * 2024 оноос -Зам, тээврийн яам frd693jij7sfnmzr1texp4ad6bn58hw 855832 855831 2026-05-07T15:12:35Z Avirmed Batsaikhan 53733 855832 wikitext text/x-wiki '''Монгол Улсын Зам тээврийн хөгжлийн яам''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Ministry of Road Transport Development,'' [[Орос хэл|орос.]] ''Министерство Транспортного развития'')- Эдийн засгийн өсөлтийг тэтгэх зам, тээвэр, эрэлт, нийлүүлэлтийн тэнцвэрийг хангах логистикийн оновчтой сүлжээг өргөжүүлэн хөгжүүлж, хэрэглэгчийн хэрэгцээ, шаардлагад бүрэн нийцсэн аюулгүй, ая тухтай, өртөг багатай, өрсөлдөхүйц, чанартай, өндөр бүтээмжтэй, технологид суурилсан, цахим өгөгдөлд тулгуурласан үр ашигтай тээврийн үйлчилгээг бий болгох эрхэм зорилготой Монгол Улсын Засгийн газрын яам юм. == Түүх == 1235 онд [[Хубилай хаан|Хубилай хааны]] зарлигаар морин өртөөний албыг үүсгэсэн нь Монгол улсад анхны тээврийн салбар үүсэж хөгжихийн эхлэл болсон. Монголд орчин үеийн механикжсан тээврийн хэрэгсэл 20-р зууны эхэн үеэс нэвтэрч, 1921 онд Ардын хувьсгалын жилүүдэд тээврийн үүргийг үндсэндээ морин өртөө уламжлалт ердийн хөсгөөр гүйцэтгэж байлаа. 1925 оны 7-р сарын 15-нд Монголын анхны тээврийн байгууллага болох “Улсын тээх нэвтрүүлэх газар”-ыг байгуулж  монголын механикжсан тээврийн байгууллагын тулгын чулуу тавигджээ. === Яамны үе үеийн нэршил === * 1932-1937 онд -Худалдаа ба аж үйлдвэр, зам тээвэр харилцан нэвтрэлцэх, холбооны яам * 1937-1940 онд -Худалдаа тээврийн яам * 1940-1957 онд -Тээврийн яам * 1957-1965 онд -Тээвэр холбооны яам * 1965-1968 онд -Улсын тээврийн хороо * 1968-1989 онд -Тээврийн яам * 1990-1992 онд -Тээврийн Ерөнхий Газар * 1992-1994 онд -Зам, тээвэр, холбооны яам * 1994-2000 онд -Дэд бүтцийн хөгжлийн яам * 2000-2004 онд -Дэд бүтцийн яам * 2004-2008 онд -Зам, тээвэр, аялал жуулчлалын яам * 2008-2012 онд -Зам, тээвэр, барилга, хот байгуулалтын яам * 2012-2016 онд -Зам, тээврийн яам * 2016-2024 онд -Зам, тээврийн хөгжлийн яам * 2024 оноос -Зам, тээврийн яам ceck471aznr9uegkjseswc9sopo6rfe 0 146313 855840 2026-05-08T02:26:53Z Undrakhbayar99 104360 хогийн голын мээдээлэл 855840 wikitext text/x-wiki Хөвсгөл аймаг Улаан-Уул сумын нутаг Улаан тайгын нурууны баруун талын 2670м орших жижиг нуураас эх аван Дархадын хотгорын нарийн хөндийгөөр урсаж явсаар Цагаан морьт нуурын орчмоор Шишгэд голд цутгана. Хөгийн голд том жижиг нийлсэн 38 гол, горхи цутгадаг. Голын нийт урт 110км байна. [[Файл:Хөг_гол.jpg|thumb]] https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%A5%D3%A9%D0%B3_%D0%B3%D0%BE%D0%BB.jpg<ref>{{Cite web |title=Login required - Wikimedia Commons |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard |access-date=2026-05-08 |website=commons.wikimedia.org |language=en}}</ref> 665dfjibx70m1ne91t116xmqtehx2s4 0 146314 855841 2026-05-08T02:42:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Religious syms.svg|thumb|Янз бүрийн шашнуудын бэлгэдэл]] '''Шашин судлал''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Religious studies'') - шашны итгэл үнэмшил, зан үйл, институцийг судлахад зориулагдсан шинжлэх ухааны салбар юм. Энэ салбар нь аливаа шашныг тодорхойлж, бусадтай харьцуулж, тай..." 855841 wikitext text/x-wiki [[Файл:Religious syms.svg|thumb|Янз бүрийн шашнуудын бэлгэдэл]] '''Шашин судлал''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Religious studies'') - шашны итгэл үнэмшил, зан үйл, институцийг судлахад зориулагдсан шинжлэх ухааны салбар юм. Энэ салбар нь аливаа шашныг тодорхойлж, бусадтай харьцуулж, тайлбарлаж, задлан шинжилж, системчилсэн, түүхэн үндэслэлтэй, соёл иргэншил хоорондын хэтийн төлөвт анхаарлаа хандуулдаг. Шашин судлалд шашны үүсэл, түүхэн хөгжил, үйл ажиллагааны хэв маяг, түүнчлэн түүний бүтэц, янз бүрийн бүрэлдэхүүн хэсгүүд, олон янзын үзэгдлүүд багтдаг. Шашны судлалыг шашны сургаал, шашны философиос ялгаж салгаж үзэх хэрэгтэй. Шашин гэж яг юуг хэлээд байгаа талаар нэгдсэн ойлголт байдаггүйн улмаас түүний тодорхойлолт нь маш их маргаантай байдаг. Энэ нь шашныг тодорхойлж, харьцуулж, тайлбарлаж, эмпирик, түүхэнд суурилсан болон соёл хоорондын хэтийн төлөвийг онцолдог юм. Шашин бол уламжлалт шашны тайлбарын дагуу трансцендентал буюу ер бусын зүйлийг ойлгохыг оролддог бол шашин судлал нь аливаа шашны үзэл бодлоос үл хамааран илүү шинжлэх ухаанч, бодитой хандлагыг баримталдаг. Тиймээс шашин судлал нь [[угсаатны зүй]], [[социологи]], [[сэтгэл судлал]], [[гүн ухаан]], [[шашны түүх]] зэрэг олон шинжлэх ухааны салбар, арга зүйд тулгуурладаг юм. == Түүх == Шашны ерөнхий судалгаа Милетийн Гекатей (МЭӨ 550 оны орчим - МЭӨ 476 оны орчим) болон Геродот (МЭӨ 484 оны орчим - МЭӨ 425 оны орчим) нараас эхтэй гэж үздэг. Хожим нь Дундад зууны үед Ибн Хазм (МЭ 1064 онд нас барсан) зэрэг Исламын эрдэмтэд Перс, Еврей, Христ, Энэтхэгийн шашин зэрэг бусад шашнуудыг судалж байжээ. Шашны анхны түүхийг Исламын эрдэмтэн Мухаммед аль-Шахрастанийн бичсэн "Шашны болон Философийн урсгалуудын тухай туурвил" (МЭ 1127) гэж үзэж болно. Шашин судлал нь шинжлэх ухаан гэсэн хэлбэрээр 19-р зууны Европт үүссэн бөгөөд Библийн шинжлэх ухаан, түүхийн шинжилгээ цэцэглэн хөгжиж, Хинду болон Буддын шашны ариун бичвэрүүд анх Европын хэл рүү орчуулагдаж эхэлсэн үе юм. Анхны нөлөө бүхий эрдэмтдийн тоонд Английн [[Макс Мюллер]], Нидерландын [[Корнелис Тиле|Корнелис Петрус Тиле]] нар багтдаг. Гэсэн хэдий ч Макс Мюллер бол шашин судлалын профессор биш, харин филологич байсан, харин Корнелис Тиле бол шашин судлаач байсан юм. Өнөөдөр шашин судлал бол дэлхий даяарх эрдэмтдийн судалдаг шинжлэх ухааны салбар болоод байгаа юм. == Шашин судлалын салбарууд == * Шашны түүх * Шашны социологи * Шашны угсаатны зүй * Шашны сэтгэл судлал * Шашны үзэгдэл судлал * Шашны гүн ухаан * Шашны эдийн засаг * Шашны бэлэг тэмдэг судлал == Монгол дахь шашин судлал == Төр ба шашны харилцааг Монгол Улс 1924, 1940, 1960, 1992 оны Үндсэн хуулиуддаа тусгаж байсан бөгөөд эхний гурван Үндсэн хуульд шашныг улс төрийн, улсын, төрийн хэрэг болон сургуулиас тусгаарласан заалтууд орж байсан бол 1990 оны ардчилсан өөрчлөлтийн дараагаар үзэл бодол, итгэл үнэмшил, шашин шүтэх эрхийг эрх зүйн хүрээнд хуульчлан баталгаажуулсан юм. 1992 онд батлагдсан Монгол Улсын Үндсэн хуульд, '''төр нь шашнаа хүндэтгэж, шашин нь төрөө дээдэлнэ''', төрийн байгууллага шашны, сүм хийд улс төрийн үйл ажиллагаа эрхлэхгүй, төр, сүм хийдийн хоорондын харилцааг хуулиар зохицуулна хэмээн тодорхой заасан бөгөөд иргэдийн шашин шүтэх, эс шүтэх, мөн итгэл үнэмшлээ өөрчлөх эрх чөлөөг баталгаажуулсан юм. Монгол Улсад "Төр, сүм хийдийн харилцааны тухай хууль"-иар шашны асуудал зохицуулагддаг байна. Монгол Улсад 1993 онд улсын хэмжээнд 93 сүм, хийд үйл ажиллагаа явуулж байсан бол 2004 онд 2252 , 2016 онд 350, 2017 онд 344 сүм хийдийг тоолсон байна. 2017 оны байдлаар үйл ажиллагаа явуулж байгаа шашны байгууллагын 52.3% нь христийн, 39.5% нь буддын, 6.1% нь исламын, үлдсэн 2.1 % нь бусад чиглэлийн шашны байгууллага байна. 2017 оны байдлаар улсын хэмжээнд 1529 лам санваартан бүртгэгдсэний 1303 нь буддын, 197 нь христийн, 26 нь исламын, 3 нь бусад буюу бахай, мүүн, бөөгийн шашны санваартан байв. МУИС-ийн Философи, шашин судлалын тэнхим, Монголын Бурханы шашинтны төв Гандантэгчэнлин хийд, Олон Улсын Монгол Судлалын Холбоо хамтран “Монголын бурхны шашин судлал” сэдэвт олон улсын хурал 2024 оны 8-р сарын 26-28-ны өдөр Гандантэгчинлэн хийдийн Батцагаан дуган, МУИС-ийн Номын сангийн өргөөнөө болсон. Монгол нутагт бурхны шашин дэлгэрэхдээ монголчуудын түүх, соёл, төрт ёс, философи сэтгэлгээнд гүнзгий нөлөөлж, сүм хийд, лам хувраг, дэг жаяг, зан үйлийн онцлог бүхий “Монголын бурхны шашин” болж хөгжсөн юм. Тиймээс монголын бурхны шашин нь шашин судлал, буддын судлал, монгол судлалын хүрээнд тал бүрээр судлагдан хөгжиж байна. Энэхүү хурлаар Монголын бурхны шашныг судалдаг дотоод, гадаадын эрдэмтэн судлаачдын хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх, сүүлийн үеийн судалгааны үр дүнг хуваалцах, сурталчилан таниулах, эрдэм шинжилгээний солилцоог дэмжих, монголын бурхны шашин судлалын өнөөгийн нөхцөл байдлыг тодорхойлох, салбарт тулгамдаж буй сорилтуудыг хэлэлцсэн юм. * Хуралд Монгол Улс, ОХУ, БНХАУ, БНЭУ, АНУ, БНПУ, БНСУ, БНУАУ, Швейцарь, Япон, Тайланд зэрэг 11 улсын 60 гаруй эрдэмтэн, судлаач Mонгол дахь буддын мэдлэг ухаан ба эх бичгийн судалгаа; * Mонголын бурхны шашны түүх, хутагт хувилгаад, буддын мэргэд, сүм хийд, зан үйлийн судалгаа; * Mонголын бурхны шашин ба улс төр, эрх зүй, гадаад харилцааны судалгаа; * Mонголын бурхны шашны өнөөгийн нөхцөл байдал, чиг хандлагын судалгаа гэсэн 4 салбар хуралдаанаар илтгэл хэлэлцүүлжээ. o2rdg4tpu1fgdk56n2ikls0uyo1lcc3 828 146315 855847 2026-05-08T06:32:53Z Enkhsaihan2005 64429 Хуудас үүсгэв: "return { name = 'Болгар', top = 44.4, bottom = 41.1, left = 22.1, right = 28.9, image = 'Bulgaria location map.svg', image1 = 'Relief Map of Bulgaria.jpg' }" 855847 Scribunto text/plain return { name = 'Болгар', top = 44.4, bottom = 41.1, left = 22.1, right = 28.9, image = 'Bulgaria location map.svg', image1 = 'Relief Map of Bulgaria.jpg' } cmhwpk9w7z1fqgb7cfnwir4f8228n1w 0 146316 855855 2026-05-08T09:48:17Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Friedrich Max Müller by Bassano 1883.jpg|thumb|Макс Мюллер, 1883 он]] '''Фридрих Макс Мюллер''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Friedrich Max Müller,'' 1823 оны 12-р сарын 6-нд төрсөн - 1900 оны 10-р сарын 28-нд нас барсан) -Германд төрсөн Британийн харьцуулсан хэл зүйч, дорно дахины судлаач байв. Тэрээр Энэ..." 855855 wikitext text/x-wiki [[Файл:Friedrich Max Müller by Bassano 1883.jpg|thumb|Макс Мюллер, 1883 он]] '''Фридрих Макс Мюллер''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Friedrich Max Müller,'' 1823 оны 12-р сарын 6-нд төрсөн - 1900 оны 10-р сарын 28-нд нас барсан) -Германд төрсөн Британийн харьцуулсан хэл зүйч, дорно дахины судлаач байв. Тэрээр [[Энэтхэг судлал]] болон [[Шашин судлал|шашин судлалын]] өрнөдийн шинжэх ухааны салбарыг үндэслэгчдийн нэг байв. Мюллер Энэтхэг судлалын сэдвээр шинжлэх ухааны алдартай бүтээлүүд тууривсан юм. Түүнийг нас барсны дараа ч үргэлжилсэн 50 боть англи хэл дээрх орчуулгын багц болох Дорно дахины Ариун номуудыг бэлтгэх ажлыг удирдаж байсан юм. Макс Мюллер [[Оксфордын Их Сургууль|Оксфордын Их Сургуульд]] эхлээд орчин үеийн хэлний, ​​дараа нь харьцуулсан филологийн профессор багш болж, өөрийн үндэслэсэн уг албан тушаалдаа насаараа ажилласан юм. Судалгааныхаа эхэн үед тэрээр Энэтхэгийн талаар хатуу үзэл бодолтой байсан бөгөөд үүнийг Христийн шашин өөрчлөх шаардлагатай гэж үздэг байжээ. Хожим нь түүний үзэл бодол илүү нарийн болж, эртний Санскрит уран зохиол болон Энэтхэгийг ерөнхийд нь дэмжиж байв. Тэрээр эрдмийн ажлынхаа туршид хэд хэдэн маргаантай асуудалд оролцсон: түүнийг Христийн шашны эсрэг гэж буруутгаж байсан; тэрээр Дарвины хувьслын үзэлтэй санал нийлэхгүй, теист хувьслыг дэмжиж байсан; тэрээр Арийн соёлд сонирхол татаж, "Ариан" гэдэг нэр томьёог арьс өнгөөр ​​ялгаварлан гадуурхах үзэл суртал болгон хувиргасан "Ариан" гэсэн нэр томьёог буруугаар ашиглахыг эсэргүүцсэн; мөн тэрээр "Туран" хэлний гэр бүлийн санааг сурталчилсан юм. tn8niab2p04wfgfhp6fgbfk2zh0vd3r 0 146317 855856 2026-05-08T10:34:07Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Kurien des reichstages des Heiligen Römischen Reiches.jpg|thumb|416x416px|Райхстагийн чуулганы танхим, 1675 он]] '''Райхстаг (Ромын Эзэнт гүрэн)''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Reichstag'' — «Эзэн улсын чуулган», «эзэнт улсын хурал») — Ариун [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын Эзэнт гүрний]] (Герман-Ромын эзэн..." 855856 wikitext text/x-wiki [[Файл:Kurien des reichstages des Heiligen Römischen Reiches.jpg|thumb|416x416px|Райхстагийн чуулганы танхим, 1675 он]] '''Райхстаг (Ромын Эзэнт гүрэн)''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Reichstag'' — «Эзэн улсын чуулган», «эзэнт улсын хурал») — Ариун [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромын Эзэнт гүрний]] (Герман-Ромын эзэнт гүрэн) хууль зөвлөлдөн тогтоох дээд байгууллага юм. Райхстагийн өмнөх байгууллага нь 12-р зуунд бий болсон эзэн хааны харьяа байнгын бус үйл ажиллагаатай шүүхийн зөвлөл болох "Хофтаг" байв. Үүнээс өмнө чөлөөт эрчүүдээс бүрдсэн Германы ард түмний чуулганыг "Таг" гэж нэрлэдэг байжээ. 1495 оны "Эзэн хааны шинэчлэл"-ийн хүрээнд Эзэн хаан [[I Максимилиан]] болон эзэнт гүрний дээд давхаргын хооронд Райхстагийг хууль тогтоох болон шүүхийн чиг үүрэг бүхий эзэн хааны гарал үүсэлтэй дээд төлөөллийн байгууллага болгон байгуулах тохиролцоонд хүрсэн. 1648 оны Вестфалийн гэрээ нь Эзэн хааны чуулганы эрх мэдлийг мэдэгдэхүйц өргөжүүлж, түүнийг дээд хууль тогтоох байгууллага, Ариун Ромын эзэнт гүрний бүхэл бүтэн үндсэн хууль, эрх зүйн тогтолцооны төв элемент болгон хувиргасан. 1663 оноос Райхстаг байнгын шинж чанартай болж, 1806 онд эзэнт гүрэн нуран унах хүртэл [[Регенсбург]] хотод чуулдаг байжээ. I Максимилиан 1489-1495 оны хооронд Ариун Ромын эзэнт гүрний засаг захиргааны тогтолцоонд "Эзэнт гүрний шинэчлэл" гэгддэг гүнзгий өөрчлөлтийг хэрэгжүүлж эхэлсэн. Эзэнт гүрний дээд байгууллагууд болох Эзэнт гүрний "хофтаг", Эзэнт гүрний танхимын шүүх, хожим нь Эзэнт гүрний засгийн газар нь шүүхийн захиргаанаас тусгаарлагдаж, тодорхой үндсэн хууль, эрх зүйн статус, бүрэлдэхүүн, бүтцийг олж авсан. Эзэнт гүрний Райхстаг нь засаг захиргааны тогтолцооны гол бүрэдэхүүн хэсэг болсон бөгөөд хууль тогтоох чиг үүргийг хариуцсан Эзэнт гүрний гол төлөөллийн байгууллага болсон. Үүнээс хойш эзэн хаан Райхстагийн шийдвэрийг дагаж мөрдөх үүрэгтэй байсан бөгөөд дээд ангилалын давхрагын зөвшөөрөлгүйгээр дайн зарлаж, энх тайван тогтоох боломжгүй байв. 15-р зууны сүүлч, 16-р зууны эхэн үеийн Райхстагууд эзэн хаантай хамтран дундад зууны үеийн эзэнт гүрнийг тухайн үеийн шаардлагад нийцүүлэн өөрчилж, улс орны доторх нөхцөл байдлыг үр дүнтэй хянах олон арга хэмжээг хэрэгжүүлсэн байна. Шинэчлэлийн эхний үед Раейхстагийн ажлыг хэсэгчлэн гацаасан боловч 16-р зууны дунд үед шашны төлөөлөл харилцан буулт хийж, эзэнт гүрний байгууллагуудын үйл ажиллагааг сэргээх боломжтой болгосон юм. 17-р зууны эхэн үед үл хөдлөх хөрөнгийн доторх шашны зөрчил гүнзгийрч, Райхстагийн ажлыг дахин нэг удаа саатуулсан: [[Католик]] болон [[Протестантизм|Протестант]] шашинтнуудын хоорондох үзэл санааны зөрүү байдал нь 1608, 1618 онд Райхстагийг нуран унахад хүргэсэн. Өмчтөний төлөөллийн байгууллага болох Райхстагийг задалснаар Евангелийн Холбоо болон Католик Лиг гэсэн өөр бүтэц бий болоход хувь нэмэр оруулсан бөгөөд эдгээрийн хоорондох мөргөлдөөн нь [[Гучин жилийн дайн|Гучин жилийн дайныг]] авчирсан юм. 1648 онд Вестфалийн энх тайван нь Райхстагийн үйл ажиллагааг сэргээж, эзэнт гүрний хамгийн дээд хууль тогтоох байгууллага болгон хувиргасан. Райхстаг байнгын үйл ажиллагааны шинж чанартай болж, түүний эрх мэдэл, тогтвортой байдал, үр нөлөө мэдэгдэхүйц нэмэгдсэн. Чухамдаа 17-р зууны хоёрдугаар хагаст Ариун Ромын эзэнт гүрний хүчний тэнцвэр эзэн хаанаас Райхстаг руу шилжсэн бөгөөд энэ нь интеграцийн үйл явцын төв, эзэнт гүрний бүхэл бүтэн бүтцийн үндсэн элемент болсон юм. Ариун Ромын эзэнт гүрний Райхстаг оршин тогтнохоо болих хүртэл парламентын шинж чанартай болоогүй бөгөөд үндсэндээ төрийн тэргүүнүүдийн Зөвлөл хэвээр үлджээ. Ариун Ромын эзэнт гүрнийг татан буулгасны дараа "Райхстаг" нэрийг Хойд Германы Холбоо (1866 оноос хойш) болон Германы эзэнт гүрний (1871 оноос хойш) парламентын нэр болгон ашиглаж байжээ. == Бүтэц == 1489 оноос Райхстаг 3 Танхимтай байсант: '''''Сонгогчдын Зөвлөл''''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Kurfürstenrat'') нь эзэнт гүрний сонгогчдоос бүрдсэн бөгөөд Майнцын хамба лам даргаар ажилладаг байв. 1356 оны "Алтан хууль" нь эзэнт гүрний доторх 7 мужид (Саксони, Бранденбург, Палатинат, Бохемиа, Майнц, Трир, Кёльн) сонгуулийн эрх олгосон. 1648 оны Вестфалийн энх тайвны гэрээгээр тэдний тоо 8 болж, 1692 онд Ганновер ес дэх сонгогч болжээ. 1777 онд Палатинат болон Бавари улсуудыг нэг хааны мэдэлд нэгтгэснээр сонгогчдын тоо 8 болж буурсан. Эцэст нь Франц [[Райн мөрөн|Райн мөрний]] баруун эргийг эзлэн авснаар 1803 онд Майнц, Трир, Кёльнийн сонгогчдын тоог цуцалж, Гессен, Баден, Вюртемберг, Зальцбург, Ашаффенбург-Регенсбургийн шинэ сонгогчдын оруулан байгуулжээ. '''''Эзэнт гүрний ханхүү нарын''''' '''''Зөвлөл''''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Reichsfürstenrat'') нь эзэнт гүрний ханхүү нарын захирагчид, хамба лам, тэргүүн лам нараас бүрдсэн бөгөөд тус бүр нэг саналтай байсан бөгөөд эзэнт гүрний гүнлигийн захирагчид, хамба лам нар, эзэнт гүрний хийдүүдийн төлөөлөл тус тус хамтдаа 4, 2 саналтай байв. Зальцбургийн хамба лам, Австрийн хамба лам нар Зөвлөлийн хурлыг ээлжлэн даргалдаг байсан ажээ. Зөвлөлд төлөөлөл болсон эзэнт гүрний шашны бус болон сүмийн ханхүү нарын нийт тоо янз бүрийн үед 75-100 хооронд хэлбэлзэж байсан бол эзэнт гүрний тооллого, прелатуудын нийт тоо 140-230 хооронд хэлбэлзэж байв. Сүмийн эдлэн газруудыг шашны бус болгох явцад Райхстаг дахь сүмийн ханхүү, эзэнт гүрний прелатуудын саналын тоо аажмаар буурсан, учир нь ерөнхий зарчмын хувьд шашны бус болгох нь Райхстаг дахь санал өгөх эрхийг хуучин сүмийн эдлэн газруудын шинэ шашны бус удирдлагуудад шилжүүлээгүй юм. 1803 онд эзэнт гүрний дээд лам нар нутаг дэвсгэрийн бүрэн эрхт байдлын эрхээ алдаж, Райхстагт төлөөлөлгүй болсон. '''''Эзэнт гүрний хотуудын''''' '''''Зөвлөл''''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Reichsstädterat'') Эзэнт гүрний чөлөөт хотуудын төлөөлөгчдөөс бүрдсэн бөгөөд Райхстагийг зохион байгуулж буй тухайн хотын даргаар удирдуулсан. 16-р зууны эхээр хотууд хамгийн өндөр төлөөлөлтэй байсан бөгөөд хоёр хэсэгт хуваагдсан 84 хот Райхстагт оролцсон. Гэсэн хэдий ч Зөвлөлийн гишүүдийн тоо аажмаар цөөрч, 1803 оны Эзэнт гүрний төлөөлөгчдийн шийдвэрээр Райхстагт төлөөлөлтэй байх эрхийг зөвхөн 6 чөлөөт хот (Любек, Хамбург, Бремен, Франкфурт, Аугсбург, Нюрнберг) хадгалсан байна. glemc00p2ibh5xfn4ovswnwy25s6cxq 0 146318 855857 2026-05-08T10:51:48Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg|thumb]] '''Рейхстаг''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Reichstag'' — шууд утгаараа. «Төрийн чуулган») — [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын]] парламентын доод танхим. == Түүх == Ваймарын үеийн анхны Райхстагийн сонгууль 192..." 855857 wikitext text/x-wiki [[Файл:Wappen Deutsches Reich (Weimarer Republik).svg|thumb]] '''Рейхстаг''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Reichstag'' — шууд утгаараа. «Төрийн чуулган») — [[Ваймарын Бүгд Найрамдах Улс|Ваймарын Бүгд Найрамдах Улсын]] парламентын доод танхим. == Түүх == Ваймарын үеийн анхны Райхстагийн сонгууль 1920 оны 6-р сарын 6-нд болжээ. 1933 оны 7-р сарын 14-нд нэг намын тогтолцоотой болох хүртэл 8 сонгууль болсон юм. 1933 оны 7-р сарын 14-нд нэг намын систем тогтсоны дараа 1933 оны 11-р сарын сонгуулиас 1945 он хүртэл Райхстагийг сонгогчид [[Нацист Нам|Германы Нацист намаас]] нэр дэвшүүлсэн хүмүүсийн дундаас өөр сонголтгүй сонгодог болсон. == Бүтэц, эрх мэдэл == 4 жилээр сонгодог 584 (1932 оны сонгуулийн дараа) гишүүнтэй ([[Герман хэл|герман]]. ''Reichstagsabgeordneten'') байв. * Эзэнт гүрний хуулийг батлах, өөрчлөх, нэмэлт оруулах, хүчингүй болгох (''Reichsgesetz''); * Эзэнт гүрний төсвийг батлах (''Reichshaushaltsplan''), түүнд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах; * Олон улсын гэрээг соёрхон батлах, цуцлах; * Дайны байдал зарлах, энхийн гэрээ байгуулах; * Өршөөл үзүүлэх зэрэг эрхтэй байжээ. == Удирдлага == * Пауль Лёбе ( Социалист Ардчилсан нам) 1920—1924 * Макс Вальраф (Германы үндэсний ардын нам) 1924—1925 * Пауль Лёбе (САН) 1925—1932 * [[Херман Геринг|Герман Геринг]] ([[Нацист Нам|Нацист нам]]) 1932—1945 qqu0k5w9b2q0fjkdi9ndoz56j78pni6 0 146319 855858 2026-05-08T11:10:06Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Reichsadler Deutsches Reich (1935–1945).svg|thumb]] '''Нацист Германы Райхстаг''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Reichstag'' — «төрийн чуулган»), 1938 онд Австри улсын нэгтгэсэний дараа — ''Их Германы райхстаг'' ([[Герман хэл|герман.]] ''Großdeutscher Reichstag'') — Нацист Германы үеийн хууль тогтоох ба..." 855858 wikitext text/x-wiki [[Файл:Reichsadler Deutsches Reich (1935–1945).svg|thumb]] '''Нацист Германы Райхстаг''' ([[Герман хэл|герман.]] ''Reichstag'' — «төрийн чуулган»), 1938 онд Австри улсын нэгтгэсэний дараа — ''Их Германы райхстаг'' ([[Герман хэл|герман.]] ''Großdeutscher Reichstag'') — Нацист Германы үеийн хууль тогтоох байгууллага. Нэг намын тогтолцооны нөхцөлд энэ нь [[Нацист Нам|Нацист намын]] эрх мэдлийг хэрэгжүүлэх хэрэгсэл болж байв. 1933 оны 1-р сарын 30-нд [[Адольф Хитлер|А.Хитлер]] Райх канцлер болсон. Дараагийн өдөр нь түүний хүсэлтээр Райхийн ерөнхийлөгч Хинденбург Райхстагийг татан буулгаж, 3-р сарын 5-нд шинэ сонгууль товлосон. Сонгууль болохоос 6 өдрийн өмнө буюу 1933 оны 2-р сарын 27-нд Райхстагт гал түймэр гарсан бөгөөд үүнд [[Нацист Нам|Нацист нам]] Германы Коммунист Намын гишүүдийг буруутгасан. Дараагийн өдөр нь Хинденбург Ваймарын Үндсэн хуульд заасан үг хэлэх, хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөө зэрэг хэд хэдэн иргэний эрх чөлөөг хүчингүй болгох зарлигт гарын үсэг зурсан байна. 1933 оны 3-р сарын 5-нд болсон 8 дахь удаагийн Раейхстагийн сонгуулиар Үндэсний Социалистууд үнэмлэхүй олонх болж чадаагүй бөгөөд тэд үүнийг зөвхөн 52 суудалтай холбоотон Германы Үндэсний Ардын Намтай хамт авч чадсан юм. Зуны төгсгөл хүртэл [[Нацист Нам|Нацист намаас]] бусад бүх улс төрийн намуудыг хориглосон байв. 1933 оны 11-р сараас эхлэн Райхстагийн сонгууль сонголтгүй бөгөөд зөвхөн Нацист намын цорын ганц жагсаалтаас бүрдэж байв. Райхстагийн сүүлчийн чуулган 1942 оны 4-р сарын 26-нд болсон. Тэнд Хитлерийг санал нэгтэйгээр "Германы ард түмний дээд шүүгч" хэмээн тунхаглаж, Германы бүх шүүх, захиргааны эрх мэдлийн тэргүүн болгосон байна. Тус улсын бүх эрх мэдэл одоо Фюрерийн гарт, түүний дотор хууль тогтоох түвшинд төвлөрсөн байв. 1945 оны 5-р сарын 8-нд Гуравдугаар Райх бууж өгсний дараа 11-р Райхстаг (1938 онд сонгогдсон) татан буугдаж, 12-р Райхстаг буюу 3-р Германы Үндэсний Ассемблейн сонгууль хэзээ ч зарлагдаагүй бөгөөд Германыг эзлэн авсан Холбоотнуудын командлагчидад шилжүүлжээ. 1949 оны 8-р сарын 14-нд баруун Германы парламент болох [[Бундестаг|Бундестагийн]] сонгууль болж, 1949 оны 10-р сард зүүн Германы парламент болох Ардын танхим сонгогдсон. 1990 оны намар зүүн болон баруун Германы мужуудад бүх Германы Бундестагийн сонгууль болсон. eczmn136hr99i82qe4ptle12krdx5v9 0 146320 855860 2026-05-08T11:33:53Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "'''"Чөлөөлөлт" кино'''– [[Юрий Бондарев]], [[Оскар Курганов]] нарын зохиолоор [[Юрий Озеров]] найруулсан ба 1968-1972 онуудад ЗХУ, БНАГУ, БНПУ, БНСРУ, Итали улс хамтран бүтээсэн [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] тухай 5 ангит кино-тууль. Зураг авалт н..." 855860 wikitext text/x-wiki '''"Чөлөөлөлт" кино'''– [[Юрий Бондарев]], [[Оскар Курганов]] нарын зохиолоор [[Юрий Озеров]] найруулсан ба 1968-1972 онуудад ЗХУ, БНАГУ, БНПУ, БНСРУ, Итали улс хамтран бүтээсэн [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] тухай 5 ангит кино-тууль. Зураг авалт нь 1967-1971 онуудын хооронд явагдсан байна. Уг кинонд түүхэн 50 гаруй хүмүүсийн дүрийг бүтээсэн байна. == 5 анги == * Чөлөөлөлт. 1-р анги. "Галын бүслэлт" -«Огненная дуга» * Чөлөөлөлт. 2-р анги. "Давшилт" -«Прорыв» * Чөлөөлөлт. 3-р анги. "Үндсэн цохилтын чиглэл" -Направление главного удара» * Чөлөөлөлт. 4-р анги. "Берлиний төлөөх тулалдаан" -«Битва за Берлин» * Чөлөөлөлт. 5-р анги. "Сүүлчийн давшилт" -«Последний штурм» == Кино зураг авалтын баг == Кино зохиолчид: * Юрий Бондарев * Юрий Озеров * Оскар Курганов Найруулагч: Юрий Озеров, Юлий Кун * Зураглаач: Игорь Слабневич * Зураач: Александр Мягков * Зохиолч: Юрий Левитин * Дууны инженерүүд: Евгения Индлина, Евгений Кашкевич * Үг: Артём Карапетян * Дууны гүйцэтгэл: Михаил Ножкин * Нэгдсэн зураг авалт: * Зураглаач: Эдгар Штырцкобер * Продакшн дизайнер: Федор Красный * Цэргийн ерөнхий зөвлөх: Сергей Штеменко Зөвлөхүүд: * Григорий Орел, Танкийн цэргийн хурандаа генерал * Жов-Вильгельм Хеннинг, Үндэсний армийн хурандаа (Зүүн Герман) * Збигнев Залуски, хурандаа (Польш) * Киноны дарга: Лидия Канарейкина 9pe6yonu8q7d2qdobkilvz08n4acq0n