Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1283 855978 855644 2026-05-09T20:13:38Z Huns.history0 104454 855978 wikitext text/x-wiki {{Short description|Еврази дахь эзэнт гүрэн}} {{Инфобокс түүхэн улс | conventional_long_name = Их Монгол Улс | native_name = {{MongolUnicode|lang=xng|ᠶᠡᠬᠡ<br/>ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br/>ᠤᠯᠤᠰ}}<br/>{{tlit|xng|Yeke Monggol Ulus}} ([[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]]) | common_name = Их Монгол Улс | status = [[Талын эзэнт гүрэн]] | image_map = Expansion of the Mongol Empire 1206–1294.gif | image_map_caption = 1206-1294 оны хооронд Монголын эзэнт гүрний Еврази даяарх тэлэлт {{Legend|#B34345|Монголын эзэн гүрэн}} {{Legend|#CAD656|[[Алтан Орд]]}} {{Legend|#4E6241|[[Цагаадайн Улс]]}} {{Legend|#5B9749|[[Ил Хаант Улс]]}} {{Legend|#845DB0|[[Юань Улс]]}} | capital = {{Ubl|[[Аваргын балгас|Аварга]] (1206–1235)|[[Хархорум]] (1235–1271)}} | common_languages = {{Hlist|[[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]]|[[Түрэг хэлнүүд]]{{Efn|Ялангуяа Алтан Ордны баруун [[Кипчак хэлнүүд|Кипчак аялгууд]],<ref>{{Cite book |last=Колодзейчик |first=Дариуш |author-link=Дариуш Колодзейчик |url=https://books.google.com/books?id=FHrTxHmegRYC&pg=PP1 |title=The Crimean Khanate and Poland-Lithuania: International Diplomacy on the European Periphery (15th–18th Century): A Study of Peace Treaties Followed by Annotated Documents |date=2011 |publisher=Brill |isbn=978-9-0041-9190-7 |location=Лейден |via=[[Google Books]]}}</ref> Цагаадайн улсын [[Цагадайн хэл]]<ref name="Kim2013">{{Cite book |last=Ким |first=Хюн Жин |url=https://books.google.com/books?id=fX8YAAAAQBAJ&pg=PA29 |title=The Huns, Rome and the Birth of Europe |date=2013 |publisher=[[Кембрижийн Их Сургуулийн Хэвлэл]] |isbn=978-1-1070-6722-6 |page=29 |access-date=2026-03-07 |via=[[Google Books]]}}</ref> болон [[Юань Улс]]ын [[Хуучин Уйгур хэл]].}}|[[Хятад хэл|Хятад]]|[[Перс хэл|Перс]]|бусад хэл}} | demonym = Монголчууд | government_type = {{Ubl|[[Сонгодог хаант засаг]]|Хожим [[Удамшлын хаант засаг|удамшлын]]}} | area_km2 = 33000000 км кв | title_leader = [[Хаан]] | year_leader1 = 1206–1227 | leader1 = [[Чингис хаан]] (анхны) | year_leader2 = 1229–1241 | leader2 = [[Өгэдэй хаан]] | year_leader3 = 1246–1248 | leader3 = [[Гүюг хаан]] | year_leader4 = 1251–1259 | leader4 = [[Мөнх хаан]] | year_leader5 = 1260–1294 | leader5 = [[Хубилай хаан]] (нэрлэсэн) | stat_year1 = 1206 | stat_area1 = 4000000 | ref_area1 = <ref name="Taagepera499">{{Cite journal |last=Таагепера |first=Рейн |author-link=Рейн Таагепера |date=1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |url-status=live |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |pages=499 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |issn=0020-8833 |jstor=2600793 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date=2018-11-19 |access-date=2026-03-07|url-access=subscription }}</ref> | stat_year2 = 1227 | stat_area2 = 14500000 | ref_area2 = <ref name="Taagepera499"/> | stat_year3 = 1294 | stat_area3 = 33000000 | ref_area3 = <ref name="Taagepera499"/> | currency = Янз бүр{{efn|[[Дирхам]] зэрэг зоос, мөнгө (''сүхэ''), торгон дээр суурилсан цаасан мөнгө, эсвэл хожим нь гарсан бага хэмжээний [[Юань улсын зоос|Хятад зоос]], [[Юань улс]]ын үеийн цаасан [[Жяочао]] мөнгөн тэмдэгт багтана.}} | footnotes = {{Notelist}} | s1 = Алтан Орд | s2 = Цагаадайн Улс | s3 = Ил Хаант Улс | s4 = Юань Улс }} {{Монголын түүх}} '''Их Монгол Улс''' {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ<br />ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br />ᠤᠯᠤᠰ}} (1206-1635), мөн '''Монголын Эзэнт Гүрэн''' {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ<br />ᠡᠵᠡᠨᠲᠦ<br />ᠭᠦᠷᠦᠨ}} ([[Англи хэл|Англи]]: ''Mongol Empire'', 1206-1260/1368) нь Ази, Европ тивийг тэгнэн оршсон, Монголын төдийгүй, хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн том үргэлжилсэн эх газрын эзэнт гүрэн байв. Тус эзэнт гүрэн Зүүн Азийн өнөөгийн Монгол орны нутгаас үүсэж, хүчирхэгжин тэлсээр оргил үедээ асар уудам газар нутгийг хамарч байжээ. Судлаачид Их Монгол улсын газар нутгийг 46,000,000 эсвэл 55,000,000 км² хэмээн зөрүүтэй байдлаар тооцоолдог. Их Британийн түүхчид Их Монгол Улсыг, газар нутгийн хэмжээгээрээ, [[Британийн эзэнт гүрэн|Их Британийн эзэнт гүрний]] дараа орох, дэлхийн түүхэн дэх 2 дахь том эзэнт гүрэн гэж тэмдэглэсэн нь, дагаж орсон болон хараат буюу вассаль улс орон, овог, аймгуудыг оруулаагүй тооцсонтой холбоотой юм. Анх [[1206 он|1206 онд]] [[Чингис хаан|Чингис Хааны]] байгуулсан Их Монгол Улс нь алтан хөөрхөн, наран ургах зүгээс наран жаргах зүг хүртэл, [[Номхон далай]]н эргээс [[Хар тэнгис]], [[Дунай мөрний]] сав газар, өмнө зүгээс, [[Зүүн өмнөд Азийн]] болон далайн арлуудын хараат буюу [[вассал|вассаль]] орнууд, умард зүгт, Хойд мөсөн далай, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] сав газрын овог, аймгуудыг хамруулсан асар уудам том газар нутгийг эрхшээн оршиж байлаа. [[Ази]], [[Европ]] тивийн олон арван улс, хэдэн зуун хот балгасыг байлдан дагуулж, сая сая иргэдийг хурааж, эрхшээлдээ оруулсан, монгол цэргийн тоо нь 250'000-аас хэтэрч байсангүй. Чингис Хаан төв Ази болон одоогийн [[Монгол|Монгол улсын]] газар нутаг дахь тархай бутархай олон арван нүүдэлчин аймгуудыг нэгтгэж, [[Алтан улс|Зүрчидийн Алтан улс]], [[Тангуд|Тангуд улс]], [[Хорезмын эзэнт улс]]ыг байлдан дагуулснаар, Их Монгол Улсын үүсэл хөгжлийн үндэс суурь тавигджээ. Монголын эзэнт гүрэн (Их Монгол Улс) нь Зүүн Азийг Баруун Европтой, Номхон далайг Газар дундын тэнгистэй холбосон асар өргөн худалдаа, харилцааны сүлжээ болж, дэлхийн түүхийн хөгжилд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн билээ. == Үүсэл хөгжил == {{Гол|Дундад зууны монгол аймгууд|Эргүнэ хунгийн домог|Монгол овог аймгуудын жагсаалт}} [[Файл:Mongol 1206.jpg|thumb|right|300px|1206 он Монголын овог аймгууд]] [[Файл:Mongol Empire c.1207.png|thumb|300px|Их Монгол Улс 1207 он]] [[Файл:Ih Mongol Uls.png|thumb|right|300px|Их Монгол Улс]] XII зууны сүүлийн хагаст Монголын газар нутагт [[Хамаг Монгол]], [[Хэрэйд]], [[Мэргид]], [[Татар]], [[Найман]] зэрэг олон арван нүүдэлчин аймгууд мөнхийн дайн дажинтай байлаа. Хамаг Монгол аймгийн хаанаар 1189 онд өргөмжлөгдсөн [[Чингис хаан]] улс төр болон цэрэг зэвсгийн хүчээр зэргэлдээх аймгуудыг өөртөө нэгтгэж [[1206 он|1206 онд]] Их Монгол Улсыг байгуулсан байна. Нүүдэлчин аймгуудын нэгдлийг хөрш зэргэлдээ орнууд эерэгээр хүлээж авсангүй. Улмаар улс төр, эдийн засгийн зөрчил нь дайн үүсэх шалтгаан болж Чингис хаан Зүрчидийн [[Алтан улс]], [[Тангуд]] болон [[Хорезм эзэнт улс]]ад цэрэглэн халдаж цаашлан [[Азербайжан]], [[Гүрж]]ийг эзэлж [[Калка гол]]ын хөвөөн дээр [[Орос]]ын вангуудын цэргийг бут цохьжээ. Тангудын эсрэг хийсэн сүүлчийн аян дайндаа Чингис хаан өвчнөөр таалал төгссөн бөгөөд өөрийн байгуулсан эзэнт улсаа хүү нартаа гэрээслэн үлдээсэн түүхтэй юм. === Гол үйл явдлуудын хэлхээс === * 1189 он: [[Хар зүрхний Хөх нуур]]т [[Алтан ]], [[Хучар|Хучир]], [[Сача бэхи]], [[Тайчу]] зэрэг [[Хамаг Монгол]]ын нөлөө бүхий ноёдын хуралдаан болж, [[Тэмүжин]]г Хамаг Монголын ханд өргөмжилж * 1206 он: [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монгол ноёдын [[Их Хуралдай]] хуралдаж Их Монгол улс байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүжин ханыг [[Хаан|Их Хаан]] Чингис хаанаар өргөмжлөв. * 1207 он: Монголчууд баруун хойд [[Хятад]] болон [[Төвөд]]ийн зарим газар нутгийг эзлэн оршиж байсан Тангудыг дайлах аян дайныг эхэлж 1210 онд Тангудын хаан бууж өгснөөр Чингис хаан цэргээ гэдрэг татжээ. Тухайн үед [[Уйгур үндэстэн|Уйгарууд]] Их Монгол улсад дагаар орж цаашдын аян дайнууд болон улс гүрнийг төвхнүүлэх ажилд идэвхитэй оролцжээ. * 1211 он: Чингис хааны их цэрэг элсэн говийг гаталж Алтан улсад цөмрөн оров. [[Хуан Эр Цуйгийн Тулалдаан|Цавчаал боомтын тулалдаан]]аар Алтан улсын цэргийн давуу хүчтэй тулгаран анхны томоохон ялалтыг байгуулав. * 1218 он: Монголчууд [[Хар Кидан]] улсын нутагт нэвтэрч [[Кашгар|Кашгар хотыг]] эрхшээлдээ авчээ. * 1218 он: Чингис хааны элчийг цаазаар авснаар [[Хорезм]]ийн шах [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед]] их дайны харангыг дэлдэв. * 1219 он: Монголын цэрэг Сырдарья мөрнийг гаталж Туркестаны нутагт нэвтрэн оржээ. * 1219–1221 он: Хэдийгээр умард Хятадад [[Алтан улс]]тай хийж байсан дайн үргэлжилж байсан ч Чингис хаан баруун зүгт Хорезмын эзэнт улсыг амжилттай дайлж, улмаар [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед шахыг]] устгах даалгаварыг [[Зэв]], [[Сүбэдэй]] нарт өгчээ. * 1223 он: Зэв, Сүбэдэй нар 20000 морьт цэргийг удирдан [[Калка гол]]ын хөвөөнд анх удаа [[Русь|Орос]], [[Кипчак]]ын хамтарсан цэрэгтэй тулалдан ялалт байгуулжээ. * 1227 он: Чингис хаан Тангудын дайлж яваад тэнгэрт халив. Энэ үед Монголын эзэнт гүрэн 26 сая километр квадрат газар нутгийг эзэлж хэмжээгээрээ [[Ромын эзэнт гүрэн]] болон Македоны эзэнт гүрнээс дөрөв дахин том болсон байв. * 1229 он: Өгэдэй их хаан ор сууж, '''Далай хаан'''аар өргөмжлөгдөв. * 1237 он: Монголчууд [[Бат хаан]]ы удирдлаган дор нэгдэн [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо|баруун зүгт довтолж]] [[Киевийн Вант Улс|Киев]]ийн эсрэг дайныг эхлүүлэв. * 1240 он: Киевийн Вант Улсуудыг хөнөөв. Мөн дорно зүгт [[Солонгос]]ыг эрхшээлдээ оруулав. * 1241 он: Монголчууд [[Польш]]ийн [[Легница|Легница хот]]ын дэргэд буюу [[Легницийн тулалдаан]]аар [[Польш]], [[Герман]], [[Франц]]ын хамтарсан 30 мянган хүнтэй армийг бут цохисон байна. Мөн [[Сайо гол]]ын хөвөөнд [[Мохийн тулалдаан]]аар [[Унгар]], [[Хорват]]ын 65000 хүнтэй шигшмэл армийг бут цохив. * 1241 - 1242 он: Бат хааны арми [[Болгар]]ыг эзэлж жил бүр алба гувчуур авах болов. * 1241 он: Өгэдэй хаан нас эцэслэж Европыг эзэлж байсан цэргийн жанжид, хан хөвгүүд Их Хуралдайд дуудагдаж нутгийн зүг хүлгийн жолоо залав. * 1242 он: Монголчууд [[Адриатын тэнгис]] хүрэв. * 1246 он: [[Гүюг хаан]], Их хаанаар өргөмжлөгдөв. * 1248 он: Гүюг хаан нас нөгчөв. ===Их Монгол Улс байгуулагдах урьдач нөхцөл бүрэлдсэн нь=== XII зууны монголчуудьн өмнө тархай бутархай оршиж, өөр хоорондоо ямагт харгалдан бусдын зууш болох уу, эсвэл нэгэн дээвэр дор нэгдэн нягтарч, өгсөн дээшлэх үү гэсэн ацан зам тулгарчээ. Тэрхүү түүхэн сонголтыг зөв ухамсарласан Хамаг Монголын хан [[Тэмүжин]] эсгий туургатныг нэгтгэх тэмцэлд эргэлт буцалтгүй оржээ. Хамаг Монголын дотор Тэмүжинээс гадна [[Жамуха|Жамух]]ын толгойлсон хүчний нөгөө туйл үүсэж, тэд тус тусдаа хүчээ зузаатгахыг эрмэлээж байв. Харин цагийн байдал Тэмүжиний талд аятай эргэж, Жамухын харъяат нараас түүний талд дагаар орсоор байлаа. [[Хэрэйд]]ийн ханлигийн дотор эвдрэл гарч, [[Ван хан|Тоорил]] ханыг хүчин мөхөсдөхөд [[Тэмүжин]] ивээлдээ авч дахин тэнхрүүлэв. Ингээд түүнтэй хамт 1196 онд [[Алтан улс]]ад туслан, [[Татар]]т хамтын хүчээр цохилт өгчээ. Тэд 1199 онд [[Найман]]ы ханлигтай нүүр тулж байлдсанаас гадна Монгол угсааны олон аймгийг байлдан дагуугав. Гэвч [[Тайчууд]], [[Хонгирад]], [[Ихирэс]], [[Горлос]], [[Татар]], [[Ойрад]], [[Найман]] аймгийн ноёд эвсэж, Чингисийн эсрэг шинэ холбоо байгуулжээ. Тэд 1201 онд Эргүнэ мөрний хөвөөн дээр хуралдаж, [[Жамуха]] сэцэнийг '''Гүр хаан''' хэмээн өргөмжилжээ. Эл бүлэглэлийн эсрэг Тэмүжин Тоорил хантай хүч хавсран тулалдаж бут цохижээ. Жамухын эвслийг бут цохисны дараа Тэмүжин 1202 онд Татарыг эрхэндээ бүрмөсөн оруулав. Жамуха Хамаг Монголын нөлөө бухий язгууртан [[Алтан]], [[Хучар|Хучир]] нарыг талдаа урвуулж, Тоорил ханы хүү Нялх Сэнгүмээр эцгийг нь ятгуулж, 1203 онд Тэмүжиний эсрэг дахин эвсэл байгуулжээ. Үүнийг тагнаж мэдсэн Тэмүжин 1203 оны намар [[Туул гол]]ын хавь газар Тоорил ханыг гэнэдүүлэн цохижээ. Ингэж [[Тэмүжин]] хамгийн хүчирхэг Хэрэйдийн ханлигийг мөхөөснөөр Монгол туургатны дотор эрх сүр, нэр хүнд нь эрс өсөв. Эцэст нь өмнөх тулалдаануудад ялагдаж, Найманы [[Таян хан]]ыг тойрон бүгсэн ханлиг, аймгуудын хэсэг бусаг хүчийг 1204 онд бут цохисноор Монгол туургатны үндсэн гол хэсгийг өөртөө нэгтгэжээ. Тэмүжин ийнхүү «хагацсан улсаа хамтатгаж, бутарсан улсаа бүртгэх» их үйл хэргийг бүтээсэн билээ. Энэ үе бол Их монгол улс байгуулагдах явц дахь нэг ёсны шилжилтийн үе байжээ. ===Их Монгол Улс байгуулагдсан нь=== [[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb|Монголын байлдан дагуулалт]] [[File:Empire_of_Genghis_Khan_at_his_death.png|thumb|Чингис хааныг өөд болох үеийн Их Монгол Улсын газар нутаг]] 3-р жарны улаан [[бар жил]] (1206) бол Монгол түмэнд ивээлээ өгч, хэзээ ч үл умартах түүхэн аугаа их үйлсийн гараа болсон юм. 1206 оны намар цагт [[Онон гол|Онон голын]] эхнээ [[Чингис хаан|'''Тэмүжиний''']] oрд өргөөнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган '''[[Их Хуралдай]]''' хуралджээ. Их Хуралдайн өмнө тавигдсан үндсэн зорилт нь '''Их Монгол Улс''' байгуулагдсаныг даяар олноо зарлан тунхаглах, нүүдэлчин монголчуудын төрийн жолоог бат түвшин атгах их хааныг сонгон өргөмжлөх явдал байв. Ийнхүү монгол угсааны олон ханлиг аймгуудыг нэгтгэн захирсан Монгол хэмээх улс [[Төв Ази|Төв Азид]] тогтнон мандсан байна. Шинэ тулгар Монгол улс тогтнон мандахад бас Чингис хааны шадар зүтгэлтнүүд, нийт Монгол түмэн гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Монголын тулгар төр тогтсоныг өргөн утгаар нь авч үзвэл, МЭӨ 3 зуунаас үүдэлтэй яэгуурын монголчуудын 1400-аад жилийн шаргуу тэмцлийн зүй ёсны үр дүн, нүүдэлч удмынхны нийгэм-улс төрийн хөгжилд гарсан чанарын хувьсал өөрчлөлт, өтгөс өвгөдөөс маань улбаалсан төр ёсны уламжлал, шинэчлэлийи яах аргагүй гойд содон түүхэн үзэгдэл байсан юм. Их Монгол нь улс хэмээх орчин цагийн ухагдахууны үндсэн шалгуур - тодорхой газар нутаг, хил хязгаар, хүн ам, төр болон төрийн бүрэн эрхт байдал хэмээх гол болзолуудыг бүрэн дүүрэн хангаж байсан юм. Чингис хааны үндэслэн байгуулсан Их Монгол Улс нь эхэн үедээ умардаас өмнөд этгээдэд [[Байгал нуур|'''Байгал нуураас''']] [[Цагаан хэрэм|'''Түмэн газрын цагаан хэрэм''']] хүртэл, [[Хянганы нуруу|'''Хянганы нуруунаас''']] [[Алтайн нуруу|'''Алтайн чинад''']] хүртэл зүүнээс өрнөд хүртэл өргөн уудам нутгийг эзлэн оршиж байв. 1207 онд [[Зүчи]] баруун гарын их цэргийг удирдан, '''буриад, хабханас, тува,''' зэрэг [[Ойн иргэд]]ийг Их Монгол улсад нэгтгэжээ. 1218 онд киргизүүдтэй хамт бослого гаргасан [[түмэд]]үүд Чингисийн цэрэгт дарагдсаны дараа зарим хэсэг нь [[мэргид]]үүдтэй цуг [[Якут]] руу очсон нь якутын мэргид, тумат овог болжээ. Якут эрдэмтэд энэ нүүдлийг якутын ард түмэн бүрэлдэхэд нөлөөлсөн сүүлчийн үйл явдал гэж үздэг. Түрэг хэлнүүдээс монгол хэлтэй хамгийн ойр нь [[якут хэл]] юм. Якут хэлний 30% нь монгол үг байдаг. [[:en:Yakutian horse|Якутын баруун нутгийн адуу]] нь [[:en:Mongolian horse|монгол адуутай]] төстэй нь тогтоогджээ. Бусад түмэд хүмүүсийг урагш нүүлгэсэн нь одоогийн Өмнөд Монголын Түмэд болсон бололтой. Хожим [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх хаан]] мөн адил бослого гаргасан [[урианхай]]чуудыг тарааж хуваажээ. Чингис хааныг тэнгэрт хальсны дараа түүний хүүхдүүд нь хоорондоо хаан ширээний төлөө тэмцэлдэв. Чингисийн гэрээслэл ёсоор [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]] хаан ширээнд суух ёстой байсан боловч Чингисийн дүү Тэмүгэ Отчигин зэрэг нөлөө бүхий зарим ноёд Чингисийн отгон хүү [[Тулуй|Тулуйг]] хаан болгох санаатай байжээ. Түүнийг гадарлаад ч тэр үү, Өгэдэй ширээ залгамжлахаас цааргалах дүр үзүүлж, түүнээс шалтгаалан шинэ хаан өргөмжлөхөөр Хэрлэний “хөдөө аралд” эхэлсэн Их Хуралдай 40-өөд хоног үргэлжлэн байж 1229 оны билгийн 8-р сард сая өндөрлөжээ. Өгэдэйн ширээнд суухад авга ах Отчигин, [[Бэлгүдэй]], ах [[Цагадай|Цагаадай]], дүү [[Тулуй]], ах [[Зүчи|Зүчийн]] хүү [[Бат хаан|Бат]] зэрэг дээдэс онцгой хүндэтгэл үзүүлж мөргөн ёсолж, Цагаадай Тулуй нар 2 талаас түшиж, авга Отчигин араас нь тулж ширээнээ суулгажээ. Үүнээс хойш их хааныг өргөмжлөх бүрд бүгд мөргөх ёсон тогтсон гэдэг. 1241 онд [[Өгэдэй хаан]] нас бармагц хаан ширээний төлөө тэмцэл дахин өрнөжээ. Өгэдэйн ач хөвгүүн Ширмүн буюу Тулуйн хүү Мөнх хоёрын нэгийг ширээ залгамжлуулахаар гэрээслэлсэн гэдэг. Гэтэл Өгэдэйн хатан мэргэд овгийн [[Дөргөнэ]] /Туракина/ төрийн эрхийг түр барьж байгаа байдлаа ашиглаж өөрийн хүү [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаан болгох гэж хүчлэн оролджээ. Үүнээс болж шинэ хааныг сонгон өргөмжлөх явдал хойшлогдож 4-н жил шахам Дөргэнэ хатан төр барьжээ. Шинэ хааныг сонгох [[Их Хуралдай|Их Хуралдайг]] хуралдуулах гэж хэдэн удаа оролдсон боловч шийдвэрлэх гол эрх мэдэл бүхий хүмүүс цуглахгүй хойшлогдсон байна. Гагцхүү 1245 оны намар Хар хүрмийн (Хүрмэн чулуутайн нутагт Хар хүрэм голын хөвөөнд боссон тул Хар хүрэм гэж нэрлэсэн) ойролцоох Далан даваа гэдэг газар Их Хуралдай болж [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаанд өргөмжилсөн байна. Тэр хуралдай их өргөн болсон гэдэг. Их монгол улсын өнцөг булан бүрээс алтан ургийн ноёд язгууртнаас гадна Хятад, Орос, Солонгос, Франц, Гүрж, Герман, Араб, Багдад улс болон Ромын пап ламын элч [[Плано Карпини]] зэрэг гадаадын олон элч, төлөөлөгч нар ирсэн аж. Гүюг бас л хаан болохоос татгалзсан дүр үзүүлж миний дараа манай удмынханд хаан ширээг залгамжлуулж байх юм бол хаан больё гэсэн болзол тавьж зөвшөөрүүлээд хаан болжээ. Гүюг хаан ширээнд удсангүй. 1248 оны хавар дайнд явж байгаад [[Самарканд]] хотын орчимд тэнгэрт хальжээ. Хаан ширээний тэмцэл дахиад л өрнөжээ. Энэ завшааныг Гүюгийн их хатан [[Огул Каймиш]] ашиглан 1249-1251 онд төр барьжээ. Чингис хааны хойчис Зүчи-Тулуйхан, Цагадай-Өгэдэйхэн гэсэн 2 тал болж хуваагджээ. Алтан ордны улсын [[Бат хаан|Бат хан]] насны ахмад, нэр хүндтэйн учир 1249 онд өөрийн байгаа газарт Их Хуралдай хийх санал дэвшүүлж, олон ноёдод урилга зарлага явуулжээ. Тэнд цөөхөн хүн очсон боловч Батыг өөрийг нь их хаан болгох саналыг дэвшүүлжээ. Бат түүнийг хүлээж авсангүй, харин Тулуйн хүү Мөнхийг хаан өргөмжлүүлэхээр тогтоожээ. Гэтэл Өгэдэй-Цагадайнхан Өгэдэйн ач хүү Ширмүнийг хаанд өргөмжлөх санаатай байжээ. Хаан ширээний төлөөх тэмцэл ил далд үргэлжилж 1251 оны зун Алтан ордны улсын Бэрх ноёны удирдлагаар болсон Их Хуралдайгаар [[Мөнх хаан|Мөнхийг]] хаанд өргөмжилжээ. Мөнх хаан болоод өөрийг нь эсэргүүцсэн Өгэдэйн ач хүү Ширмүн, Гүюгийн хүү Хочин, Нуху, Чингис хааны дотны нөхөр Зэлмийн хүү Есүндэй, Занги, Цанай, Элжигдэй, түр хугацаагаар төр барьж байсан Хаймиш хатан, Гүюгийн их түшмэл Чингай зэрэг 70 гаруй хүнийг хатуу чанга шийтгэн ихэнхийг нь цааш нь харуулж [[Дөргөнэ]] хатан зэргийг цөлсөн байна. Гүюгийн дэмжлэгээр [[Цагаадайн Улс|Цагаадай хаант улсын]] ширээг эзэлж байсан Цагаадайн хүү [[Есөнмөнх|Есөнмөнхийг]] баривчилж цаазлаад, ширээг Цагаадайн ач Хар-Хулагуд эзлүүлжээ. Мөнх хааны энэ эрс тэс ширүүн арга хэмжээ нь Мөнх хааны байр суурийг бэхжүүлж, улс төрийн хямрал тэмцлийг намжаасан байна. Ийнхүү Чингисээс хойш Чингисийн удмынханы дунд хаан ширээний төлөө тэмцэл ахин дахин өрнөж байжээ. Энэ муу үзэгдэл ганц монголд тохиолдсон зүйл бус, дэлхийн олон улс оронд үзэгдэж байсан ба байдаг үзэгдэл болохыг тэмдэглэх хэрэгтэй. === Их Монгол Улсын төр барьсан хаад болон хатад: === # '''[[Чингис хаан|Тэмүжин]]''' (1206-1227). Өргөмжилсөн нэр нь Чингис. Эцэг нь Есүхэй, эх нь олхонуд аймгийн Өүлэн Үжин. Усан морин /хар/ жилийн зуны тэргүүн сарын 15-нд (аргын 1162 оны 5-р сарын 31/ мөн 6-р сарын 1-н ч гэдэг) одоогийн Хэнтий аймгийн Дадал сумын нутаг- Онон мөрний [[Дэлүүн болдог]] гэдэг газар төрсөн. Шороон тахиа жил /1189 он/ Хамаг Монгол улсын хан болж, Чингис гэдэг цол авсан. Улаан барс жилийн /1206 он/ намар оройхон нэгдсэн Их Монгол улсын хаанд өргөмжлөгдсөн. Хаан ширээнд 22 жил суусан. Гал гахай жилийн /1227 оны 8-р сард/ зун тэнгэрт халив. 66 жил наслажээ. # '''[[Тулуй]]''' (1227-1229). Чингис хааныг тэнгэрт халихдаа Өгэдэйг залгамжлагчаар зарласан боловч тэрээр хаан ширээнд суухаас цааргалсан тул Тулуй 2 жил эрх мэдлийг гартаа авсан. # '''[[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]]''' (1229-1241). Өргөмжилсөн нэр нь Далай хаан. Эцэг нь Чингис, эх нь хонгирад аймгийн Бөртэ Үжин. 1186 онд төрсөн. 1229 оны 9-р сараас 1241 оны 12-р сард тэнгэрт халих хүртлээ хүртэл хаан ширээнд 13 жил суусан. Их хатан нь найман аймгийн Дөргэнэ хатан байв/Туракина/. # [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] (1241-1246) Өгэдэйн 6-р хатан 5 жил түр төр барьсан. # '''[[Гүюг хаан|Гүюг]]''' (1246-1248). [[Өгэдэй хаан]], [[Дөргөнэ]] хатан нарын хүү болж 1206 онд төрсөн. 1246 оны хавар их хаанд өргөмжлөгдсөн, 1248 оны хавар тэнгэрт хальж 2 жил хаан ширээнд суусан. # [[Огул Каймиш хатан]] (1249-1251) Гүюг хааны их хатан 2 жил төр барьсан. # '''[[Мөнх хаан|Мөнх]]''' (1251-1259 ). Чингис хааны отгон хүү Тулуй, хэрэйдийн Сорхахтани хатан нарын хүү болж 1208 онд төрсөн. 1251 оны зун их хаанаар сонгогдсон, хаан ширээнд 9 жил сууж 1259 оны зун Сычуаньд цэргийн хуаранд өвчнөөр тэнгэрт хальсан. # '''[[Аригбөх]]''' (1260-1264). Эцэг нь Чингисийн хүү Тулуй, эх нь хэрэйдийн Сорхахтани хатан, 1257 онд Мөнх хаан Сун улсыг дайлаар мордохдоо төр хариуцан тамга барьж суухаар Хар-Хоринд үлдээсэн, 1260 оны зун Хар-Хоринд Их Хуралдайгаар хаан ширээнд өргөмжлөгдсөн, гэтэл төрсөн ах [[Хубилай хаан|Хубилай]] мөн өөрийгөө [[Шанду|Шандуд]] Их Хуралдай гэгчийг хуралдуулж хаан гэж тунхагласан тул ахтайгаа хаан ширээний төлөө тэмцэлдэн дайтаад 1264 онд ялагдаж Хубилайд буун өгсөн, 1266 онд нас барсан эсвэл хорлогдсон байж магадгүй хэмээн түүхэнд таамагладаг байна. # [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1260-1271) — 11 жил хаан суусан. Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн. ''Их'' ''Монгол Улсын хааны цолыг Юань улсын захирагчид өвлөн авсан''. === Юань улсын хаад: === # [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1271-1294) — Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн. # '''[[Өлзийт]]''' (Төмөр) хаан (1294-1307) — 13 жил хаан суусан. Хубилай хааны хүү [[Чингим|Чингим хунтайжийн]] отгон хөвгүүн. # '''[[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг]]''' (Хайсан) хаан (1307-1311) — 4 жил хаан суусан Чингим хунтайжийн хоёрдугаар хүү [[Дармабала|Дармабал]] тайжийн ууган хүү. # [[Аюурбарбад буянт хаан|'''Буянт''']] (Аюурбарбад) хаан (1311-1320) — 9 жил хаан суусан. Хайсан Хүлэг хааны дүү. # [[Шадбал гэгээн хаан|'''Гэгээн''']] (Шадбал) хаан (1321-1323) — 4 жил хаан суусан Буянт хааны хөвүүн. # '''[[Есөнтөмөр хаан]]''' (1323-1328) — 5 жил хаан суусан. Хубилай хааны гуч, [[Гамала]] жинь вангийн хүү. # [[Аригиба хаан|Асухиба хаан]] (1328) — 3 сар хаан суусан Есөнтөмөр хааны ууган хөвгүүн. # '''[[Хүслэн хаан]]''' (1329) — 7 сар хаан суусан Хүлэг хааны ууган хөвүүн. # [[Тугтөмөр хаан|'''Заяат''']] (Тугтөмөр) хаан (1328-1329, 1329-1332) — 4 жил хаан суув. Хүлэг хааны II хөвүүн. # '''[[Ринчинбал хаан]]''' (1332) — 40 хоног хаан суув. Хүслэн хааны отгон хөвүүн. # [[Тогоонтөмөр хаан|'''Ухаант (Тогоонтөмөр) хаан''']] (1333-1370) — 38 жил хаан суусан, Ринчинбал хааны ах. <gallery> Файл:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg Файл:YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Гол|Их Монгол Улсын цэргийн зэвсэг, зэвсэглэл}} [[Файл:DiezAlbumsArmedRiders II.jpg|thumb|Перси дэх Морин цэрэг]] [[Файл:Bitwa pod Legnicą.jpg|thumb|Легницийн тулалдаан]] [[Файл:Mōko Shūrai Ekotoba e20(2).JPG|thumb|Монголчууд Японд довтолсон]] [[Хишигтэн]] нь Их Монгол улсын зэвсэгт хүчний цөм болж байсан боловч, цэргийн хэрэг нь цар далайцаараа ихээхэн өргөн агуулгатай байжээ. Арван өрхөөс татсан арван цэргээс бүрдэх аравт, арван аравт бүрийн цэрэг нийлсэн зуут, арван зуутын цэргээс бүрдсэн мянгат, арван мянгатын цэрэг бүхий түмт байхаар журамласан цэргийн зохион байгуулалтын тогтолцоо нь Их Монгол улс байнгын хүчирхэг армитай байх нөхцлийг бүрдүүлсэн юм. [[Чингис хаан]] цэргээ шинэ зохион байгуулалтанд оруулж, байнгын армийг бий болгов. Цэргийн ерөнхийлөн захирах тушаалтныг буй болгож, тэр тушаалд нэрт жанжин [[Хубилай]]-г томилов. Мөн дээд хэмжээний арван хоёр зөвлөхөөс бүрдсэн Илдэч хэмээх цэргийн бодлогын газрыг байгуулав. Цэргийн яамны маягийн эл байгууллага нь цэргийн эрдэм ухааныг хөгжүүлэх, цэргээ байлдааны байнгын бэлтгэл сургуультай байлгах, цэргийн жанжин, дарга нарын удирдлагын ур чадварыг ямагт төгөлдөржүүлэх, армийн зохион байгуулалтыг чанд цэгцлэх, дээд зэргийн уян хатан, хөдөлгөөнт армийг байлдааны бэлэн байдалд барьж байх гол үүрэгтэй байжээ. [[Чингис хаан]], түүнийг залгамжлагчид цэргийн үйлдвэрүүдийг хөгжүүлж, анги, нэгтгэлүүдийг шинэчлэн зохион байгуулж, 1206 оны байдлаар 95 мянгат болон 10,000 хишигтэн цэрэг нийт 105 мянган цэрэг хүрч байсан. Их Монгол улс хүчирхэг зэвсэгт хүчинтэй байсан нь цэргийн сургалтын бүхэл бүтэн тогтолцоо бүрдүүлсэнтэй холбоотой. Эл тогтолцоо нь, хүүхдээ хар багаас нь морь унуулж, нум сум харвуулж сургах, байлдах болон агнах наад захын эрдмийг эзэмшүүлэхийг иргэн бүрийн зайлшгүй үүрэг болгосон бүх нийтийн цэргийн бие даасан сургалт; мөн моринд гарамгай болгох, сэлэмдэх урлагт суралцах, оньсон техник эзэмших зэрэг албан ёсны мэргэжлийн сургалт гэсэн хоёр үндсэн хэлбэртэй байжээ. Байн байн тэмцээн, наадам зохион байгуулж байсан нь зугаа цэнгэлийн төдийгүй, цэргийн сургалтын үр дүнг шалгах гол хэлбэр байсан. Чингисийн цэргийн эрдэм ухаан нь ашигтай байрлалаас түрүүлж, гэнэтийн цохилт өгч байлдааны санаачилгыг гартаа атгах, газар орон цагийн байдалд зохицон таацуулан шийдвэр гарган хэрэгжүүлэх, морьт цэргийн хөдөлгөөнт чанарын өндөр боломжийг шавхан дайчлах, цэрэг эрийн зориг хүч, сэтгэл зүйн хатуужил, ов мэх, авхаалж самбааг илтгэж, улс төр, цэргийн бодлогыг чадварлаг хослох урлаг байв. Их Монгол улсын зэвсэгт хүчин нь хөнгөн болон хүнд морин цэргээс бүрдэж байв, Хөнгөн морин цэрэг хөдөлгөөнт чанар, суу залиараа нэн гайхамшигтай. Хүнд морин цэрэг нь өвч зэвсэглэсэн тусгай зориулалт бүхий цэрэг юм. Цэргийн гол зэвсэг нь нум сум, сэлэм, жад, сүх төмөр, шийдэм, бороохой, хуяг дуулга байв. Монголын морьт арми нь хэрэм боомт эвдэх инженерийн ангитай байжээ. Ийм ч учраас монголчууд урьд өмнө дэлхий дахинд хэзээ ч байгаагүй цэрэг дайны номлолыг бий болгосон бөлгөө. Мөн үүнд нэгэн зүйл сонирхол татаж байгаа нь Дундат зууны үеийн Монгол цэргийн зэвсэглэлд алсын тусгалтай, сөнөөх хүч чадалтай их буу байв. Энэ тухай тэр үед бусад улс орноос ирж байсан хүмүүсийн дурдатгал, түүхийн сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэгдэн үлджээ. Нүүдэлчдийг ямар ч соёл боловсролгүй богино ухаантай зэрлэгүүд мэт үздэг тийм хүмүүст Монгол цэргийн зэвсэг, техникийн хөгжил, түүнийгээ хэр зэрэг чадварлаг хэрэглэж байсан нь тодорхой хариулт болох буй за. Монгол цэргийн зэвсэглэлд байсан их буу нь [[Кидан|Кидан Гүрний]] үеэс өвлөгдөн уламжлагдаж улам боловсронгуй болж ирснийг хэлэх хэрэгтэй. Энэ төрлийн зэвсэг нь Чингис хааны үед чанарын шинэ түвшинд гарч явган, морьт цэргийн эсрэг галт, тэсрэх, хорт хийт бөмбөг, бэхэлсэн цайз, хэрэм, хамгаалалтын сэтлэх, нураах гол хэрэгсэл нь [[их буу]], [[чөдөр оньс]], шидэх харвах зориулалт бүхий бусад тоног төхөөрөмж болж байв. Ийм буу нь тухайн үедээ гал, утаа, сүрлэг дуу чимээ, хөнөөх чадвараараа хосгүй байжээ. Чингис хаан баруун зүг хийсэн дайндаа (1218-1220) их буу хэрэглэж байсан бөгөөд түүнийгээ богино буу гэх буюу “пуужин” буу гэдэг байлаа. Мөн хурдан буу буюу арван таван гуурс бүхий шувтлагч буу гэх зэрэг сүр хүч ихтэй гайхамшигт их буу хэрэглэж байж. Монголын цэргийн жанжин Тачар, [[Алтан улс|Алтан улсын]] цайз балгадыг бүслэн байлдаж байхдаа (1233 он) мөн монгол цэргийн жанжин Ганбухын цэрэг (1237 он) их буутай байсан тухай Хятадын түүхчид бичиж үлдээсэн байна. Энэ мэтчилэн Хятадын түүхийн сурвалж бичигт монгол цэрэг дарьт их буу хэрэглэж байсан тухай тэмдэглэжээ. Хятадын түүхч Чоу Вэй, Тогоонтөмөр хаан Цинзян хотыг (1338 он) их буугаар галлаж байсан гэж бичжээ.{{Citation needed}} Юань улсын эхэн үед төв Азиас чулуун сумтай галт үхэр буу олдож байсан тухай мөн тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн түүхэн сурвалжид "монгол цэрэг их буутай тэрэг олонтой, зарим буу нь нэлээд том бөгөөд монголчууд өөрсдөө дарь хийж чаддаг байсан” гэж бичжээ. Тогоонтөмөр хааны үед Товуу нь (1344 он) галт сумаар дээрэмчний завь руу харвахад уг завь нь бутран ихэнх нь шатаж байсан тухай энэ хүн тэмдэглэсэн байдаг.{{Citation needed}} Ер нь монголчууд 1200 оноос өмнө дарьт зэвсэг, их буу хэрэглэж байжээ гэж үздэг юм. Монгол цэрэг зөвхөн их буу, галт зэвсэг хэрэглээд зогсоогүй, мөн янз бүрийн зориулалттай сумтай байлаа. Дайсныг сүрдүүлэх, их цэргийг удирдан жолоодохын тулд дуут сум хэрэглэж байсан нь бидний үеийн дохионы пуужинтай утга нэг юм. Монголчууд галт зэвсгээ цаашид хөгжүүлсэнгүй тухайн үед гавшгай хөдөлгөөнт маневрийн байлдаан, тулалдаан хийх нь зонхилж түүнд ихээхэн хэмжээгээр ач холбогдол өгч байсан хийгээд зөвхөн хот, цайзыг буулган авахад ашиглагдаж байсан нь ч үүнд нөлөөлсөн байж болох талтай. ===Мянгатын систем=== [[Файл:DiezAlbumsEnthronization3.jpg|thumb|300px|Хаан үйлчилгээнд [[Хишигтэн]] (Судрын чуулган)]] [[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа [[Аравтын тооллын систем|аравт]] болгон хуваажээ. Мянгат нь 1206 онд 95 байснаа 1227 он гэхэд 129 болж өргөжсөн. [[Чингис хаан]] ийнхүү [[Мянган|мянгатын тогтолцоог]] яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол улсьн өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээннй цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чингис хааны үеийн мянгатын ноёд ! rowspan="4" |№ ! colspan="3" rowspan="4" |1206 оны Мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Т |first=Дашцэрэн |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=МУИС, Монгол Хэл, Соёлын Сургууль |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=153-154}}</ref> ! rowspan="4" |№ ! colspan="4" |1227 оны Мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=395-403 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> |- ! colspan="4" |Их Ноён [[Тулуй|Тулуйн]] захирсан 101 мянгат |- ! colspan="4" |Гол Мянган: [[Тангуд|Тангудын]] [[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]] |- ! colspan="2" |Баруун гарын 38 мянганы ноёд ! colspan="2" |Зүүн гарын 62 мянганы ноёд |- |1 |[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]] |[[Арулад|Аруладын]] [[Боорчи|Боорчи ноён]] |[[Жалайр|Жалайрын]] [[Мухулай|Мухулай ноён]] |1 |'''Аруладын Боорчи ноён''' |Баруласын Булуган халжа |'''Жалайрын Мухулай гоо ван''' |Худус халжа |- |2 |Хушины [[Борохул]] ноён |[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]] |[[Уруд|Урудын]] [[Жорчидай|Жорчидай ноён]] |2 |Борохул ноён |Сүлдүсийн Тогорил ноён |[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]] |[[Өгэлэн чэрби|Өгэлэ чэрби]] |- |3 |Баарины Хөхөчос |Манан Баарины [[Хорчи ноён]] |[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] Хунан ноён |3 |Мангудын Жэдай | rowspan="4" |Онгудын Алахуш Дигитхури хүргэн |Урианхайн Есөнбуха<ref name=":0">[[Зэлмэ|Зэлмэ ноёны]] хүү</ref> |[[Сөнөд|Сөнидын]] Тэмүдэр хорч |- |4 |Марал |Баруласын [[Хубилай ноён]] |Татарын [[Шихихутуг]] |4 |Олхонудын Хингиадай |Урудын Хөхөтэй ноён |Жалайрын Дайсун<ref>Мухулай ноёны дүү</ref> |- |5 |Мангудын Жибгэ |Урианхайн [[Зэлмэ|Зэлмэ ноён]] |Мангудын Хуйлдар сэцэн |5 |Хонхотаны Толун чэрби |Урудын Бүчин ноён |Жадараны Кошакул |- |6 |Юрухан |Хонхотаны Толун чэрби |Мангудын Жидай |6 |Хонхотаны Сүйхэтү чэрби | rowspan="9" |Ихирэсийн Буту хүргэн (есөн мянгантай) |Жадараны Жусук |- |7 |Хөхө |[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]] |[[Ноёхон|Ноёхоны]] Жунсо |7 |Жалайрын Бала чэрби | |Мангудын Мөнх халжа |- |8 |[[Бэсүд|Бэсүдийн]] [[Зэв|Зэв ноён]] |Чүлгэдэй |Бэсүдийн Хүчүгүр |8 |Жалайрын [[Архай Хасар]] | | rowspan="10" |Хархидааны [[Үеэр|Уяр]] ваншай, түмтийн ноён |- |9 |Удутай |Хүчү (Чингис хааны өргөмөл дүү) |Бала |9 |Сүлдүсийн Шидун ноён | |- |10 |Жалайрын Бала чэрби |Бэсүдийн Хөхөчү (Чингис хааны өргөмөл дүү) |Түгэ |10 |Татарын Шихихутаг | |- |11 |Хэтэ |Хоргасун |Бэсүдийн Дэгэй |11 |Дөрвөний Дүйсүх | |- |12 |Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]] |Баарины Үсүн бэхи |[[Оронар|Оронарын]] Оронардай |12 |Баарины Монгол дархан | |- |13 |Мөнх |Шилүгэй |Жалайрын Дайр |13 | rowspan="4" |Дөрвөн мянган Ойрадын [[Худуга бэхи]] | |- |14 |Халжа |Тахай баатар |Мүгэ ноён |14 | |- |15 |Хурчахус |Нэгүдэйн Цагаан гуа |Урудын Бужир ноён |15 | |Татарын Их Хутагт ноён |- |16 |Гэүги |Нүцгэн Баарины Алаг ноён |Мүнгүр |16 | |Хонгирадын Алчи хүргэн |- |17 |Уряут-Килингуутын[[Бадай|Бадай дархан]] |[[Сүлдүс|Сүлдүсийн]] [[Сорхон шар]] |Долоодай |17 | rowspan="10" |Баарины [[Хорчи ноён]], түмтийн ноён | |Хонгирадын Хатай ноён |- |18 |Уряут-Килингуутын [[Хишилиг|Хишилиг дархан]] |Баруласын Булуган |Бөгэн |18 | |Хонгирадын Букур ноён | rowspan="10" |Зүрчидийн Туган ваншай, түмтийн ноён |- |19 |Хэтэй |Харачар |Баруласын Худус халзан |19 | |Хонгирадын Тэгүдэр |- |20 |Чаурхай |Хонхотаны Сүйхэтү чэрби |Хонгиран |20 | |Хонгирадын Шунгур |- |21 |Тогоонтөмөр |Мэгэтү |Дархадын Хадаан |21 | |Мангудын Хуйлдар сэцэн |- |22 |Мороха |Дорибөх |Идухадай |22 | |Хонхотаны Суту ноён<ref>Мэнлиг эцгийн хүү</ref> |- |23 |Ширахул |Дагун |Дамачи |23 | |Жалайрын Есүр ноён |- |24 |Хауран |Алчи |Тобсаха |24 | |[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]] |- |25 |Тунхудай |Тобуха |Ажинай |25 | |Жалайрын Ухай ноён |- |26 |Түйдхэр |[[Горлос|Горлосын]] Сачуур |Жидэр |26 | |Жалайрын Барчуг ноён |- |27 |Олар хүргэн |Олхонудын Хингиадай |Буха хүргэн |27 |Олхонудын Тайчу хүргэн | |Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]] |- |28 |Хурил |Ашиг хүргэн |Хадай хүргэн |28 |Хадархины Мухар хөрөө | |[[Доголху чэрби]] | |- |29 |Хонгирадын [[Чигү хүргэн]] |[[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Алчи хүргэн]] |Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён |29 |Урианхайн Есөнтэй<ref name=":0" /> | |Урианхайн Удачи | |- |30 |Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён |[[Ихирэс|Ихирэсийн]] [[Буту хүргэн]], 2 мянган Ихирэс |Ихирэсийн нэр тодорхойгүй ноён |30 |Сөнидын Хадаан | |[[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй ноён]] | |- |31 |[[Онгуд|Онгудын]] [[Алахуш Дигитхури|Алхушдигид хури хүргэн]] |Онгудын ноён |Онгудын ноён |31 |[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]] | |Хонгирадын [[Чигү хүргэн]] | |- |32 |Онгудын ноён |Онгудын ноён | |32 |[[Хиад|Хиадын]] Хөхө, Мэнгэтү ноёд | |Баарины Ухар халжа | |} Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. Чингисийн эх, хөвгүуд, дүү нар болон авга [[Отчигин]] нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. Чингис хаан '''Отчигин, [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, ахмад хүү [[Зүчи|Зүчид]] 9000 өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, дүү [[Хачиун Алчи|'''Хачиунд''']] 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чингис хааны эх, дөрвөн дүү, таван ханхүүдээ өгсөн хувийн мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=404-408 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> ! rowspan="2" |№ ! colspan="4" |Чингис хааны 4 ханхүүгийн хувийн мянгатын ноёд ! colspan="3" |Чингис хааны 4 дүүгийн хувийн мянгатын ноёд |- !Зүчи хан !Цагадай хан !Өгэдэй хаан !Хүлгэн ханхүү !Өэлүн эх, Отчигин ноён !Жочи Хасар !Хачиун алчи |- |1 |Салжиудын Мүнгүр ноён |Баруласын Харачар |Жалайрын Илугай |Баруласын Хубилай ноён |<small><big>Хүчү</big></small> |Жибгэ |Урианхайн Чаурхай |- |2 |[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] [[Хунан (жанжин)|Хунан ноён]] |Хонгирадын Мүгэ ноён |Бэсүдийн Дэгэй |Нохосын Тогорил ноён |Хөхөчү | |Найманы Асудай |- |3 |[[Үүшин|Хушины]] Хушитай ноён |Идухадай |Сүлдүсийн Есөнтуа |Тоорил ноён |Ноёхоны Жунсо | |Найманы Учкаш гойон |- |4 |Хушины Байху ноён |Баарины Хөхөчос |Хонхотаны Дайр | |Хорхисун | | |} Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “Хишигтэн” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. [[Чингис хаан|Тэмүжин]] ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 торгууд, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ. Их Монгол улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. [[Чингис хаан]] хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв. Удалгуй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа. === Хууль=== Чингис хааны зарлигаар шадар түшмэл [[Шихихутаг]] "[[Их Засаг]]" хэмээх кодчилсон хуулийг батлан гаргасан байна. "Их Засаг" хуулийн өмнө энгийн ард иргэд болон ихэс дээдэс тэгш эрхтэй байж, адил ял зэмлэл хүлээдэг байснаараа онцлог юм. Хуулийн ял шийтгэл нь маш хатуу байсан бөгөөд жишээлбэл дайнд явах үед урд яваа хүнийхээ санамсаргүй унагаасан зүйлийг арын хүн авч өгөхгүй бол цаазаар авах ял оноодог байв. Энэхүү хатуу засаглал нь Монголын эзэнт гүрэнг амар амгалан, тайван тогтуун улс болгох үндэс суурь нь болж өгчээ. Европын жуулчид их гүрний ард иргэдийн өндөр зохион байгуулалттай, дэглэм журамтай байдлыг гайхан шагшсан байдаг.Мөн их засаг хууль нь Монголын хамгийн эртний хууль цаацын бичиг ба одоогоор олдсон эх сурвалж нь [[Солонгос]] улсад хадгалагдаж байна. Их гүрний үед сайд түшмэд, цэргийн жажид өөрсдийн авъяас чадварт тулгуурлан сонгогддог байсан бөгөөд шашин шүтэх эрхийг чөлөөлж өгсөн байна. Ард иргэдийн доторх хулгай дээрмийг чандлан хорьж зөрчигсдийг хатуу шийтгэдэг байв. Биедээ үнэт эрдэнэ тээж яваа ганц бие эмэгтэй хүн гүрний нэг өнцөгөөс нөгөө өнцөг хүртэл ямарч саадгүй аялах боломжтой байсан хэмээн зарим хууч ярианд өгүүлдэг. Их Монгол улсын үед аян дайнд мордох, их хааныг сонгох зэрэг хамгийн чухал асуудлуудыг [[Их Хуралдай]]гаар шийддэг байв. Их Хуралдайд алтан ургийнхан, цэргийн жанжид, төрийн сайдууд зэрэг хамгийн нөлөө бүхий хүмүүс уулзан цуглаж хамтаар улсын чухал асуудлуудыг шийддэг байжээ. Их гүрний өнцөг булан бүрт өртөө улаа байгуулж худалдаачид, элч нарын аюулгүй байдлыг хангасан байна. Эдгээр өртөө улаагаар дамжуулан худалдаачид [[Хятад]]аас [[Ойрх Дорнод]], [[Европ]] хүртэл саадгүй аялдаг байв. [[Чингис хаан]] төрийн тамгыг хэрэглэх болж, Монголчуудыг бичиг үсэгтэй болгох ажлыг эхлүүлж, мөн хуулчид, багш нар, уран бүтээлчдийг татвараас чөлөөлсөн байна. Их Монгол улс өргөжин бэхжихийн хэрээр эрх зүйн болон заншлын эрхийн хэм хэмжээ нь ялгамж, онцлогоороо тодорч харилцан бие биедээ нөлөөлөн, Монголын нийгмийн харилцааны нарийн түвэгтэй байдлыг зохицуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Энэ үеийн эрх зүйн хэм хэмжээг агуулсан хууль цаазын сурвалж бол [[Их Засаг]] хэмээх нэгдмэл хууль юм. Эл хууль бол нийгмийн нэг төрлийн харилцаа бус, харин олон төрлийн харилцааг зохицуулсан нэгдмэл хууль цааз байжээ. Харамсалтай нь Их Засаг хууль бидэнд бүрэн эхээрээ уламжлагдаж ирээгүй. "[[Монголын нууц товчоо]]", [[Рашид ад-Дин|Рашид Ад Дины]] "[[Судрын чуулган]]", Жүвейний "Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх", Магакийн "Нум, сумтан ард түмний түүх" зэрэг сурвалжийн шинжтэй бүтээлүүдэд Их Засаг хуулийн хэсэг зүйл заалтууд уламжлагдан иржзэ. 1320 онд Египетийн түүхч Макризи Алтан ордны улсаас [[Их Засаг]] хуулийн хамгийн томоохон хэсэг зүйл нээлтийг олсон нь тэр үеийн эрх зүйн чухал сурвалж болж буй. «Их Засаг» хууль бол Монголын тулгар төр байгуулагдсан түүхт үйл явдлын үр дагавар болон төрсөн юм. Засаг гэдэг үгийн эртний язгуур утга нь хууль цааз, дүрэм, журам, хэв ёс гэсэн ойлголтыг илэрхийлж байжээ.«Их Засаг» хууль бол Их Монгол улсын хааны бүрэн эрх, засаг захиргаа, цэрэг, гадаад харилцаа, шашны суртал, ахуй заншил, иргэд хоорондын харилцаа, сургаал, сургамж, тэтгэвэр, тэтгэмж, өмч хөрөнгө. өв залгамжлал, гэрлэлт, гэр бүлийн харилцаа, худалдаа арилжаа, эрүүгийн хэрэг, ялын бодлого, шүүн таслах журмыг эохицуулсан хууль байжээ.Уг хууль дахь ял шийтгэлийн төрлүүд нь андгайлах (тангарагийн эрүү), золиослох, дөнгөлөх, торгох, ташуурдах буюу шийдэмдэх, гянданд хорих, цөлөх, цаазаар авах буюу алах ял байв. Их засаг хуулиар эмэгтэйчүүдийг худалдах болон хулгайлах, монголчуудыг хоорондоо байлдахыг хоригложээ. Их Засаг хууль бол дэлхийн соёл иргэншлийн түүхнээ бүхэл бүтэн нийгэмд улс төрийн байгуулал бүрэлдэн төлөвшихөд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн эртний Вавилоны [[Хаммурапи хааны хууль|Хаммурапийн хууль]], Энэтхэгийн [[Ману цааз хууль|Манугийн хууль]] зэрэг алдартай хуулиудтай эн зэрэгцэхүйц ач холбогдолтой цааз-эрхэмжийн нэн чухал баримт бичиг юм. Учир нь эл хуулийн зарчим, үзэл санаа зөвхөн Монгол нутаг төдийгүй, ертөнцийн талыг эзэгнэсэн их гүрний хэмжээнд үйлчилж байсан хувьд дэлхийн хууль цаазны түүхэнд баларшгүй ул мөрөө үлдээсэн бөлгөө. === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал=== [[Зураг:Mongol dominions1.jpg|right|thumb|Монголын Эзэнт Гүрний хамгийн их өргөжин тэлсэн үе]] [[Файл:Mongol Empire in the 13th-15th centuries (135373001).jpg|thumb|Евразийн Их Монгол Улс даяар]] Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв. Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг. Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ [[Засаг захиргааны зохион байгуулалт|Сэцдийн зөвлөл]] байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай]]г [[Ван|Го ван]] буюу улсын ван болгожээ. Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг]]ийг томилжээ. Их хаан түүнд «Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв» гээд Надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй» гэж тушаасан байна. Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал. [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) [[Үсүн Өвгөн]] юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. [[Бэхи|Төрийн бэхи]] цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй. Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд Тодой чэрби мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавъяа, цэргийн удирдах ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]], [[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хэра-Унругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг. === Соёрхолын газар === Монголын байлдан дагуулалтаар харь орны үлэмж хэмжээний нутаг орон, хүн ардыг эзлэн авсан билээ. Иймээс эдгээр олон удаагийн аян дайнд байгуулсан гавьяа зүтгэлийг үнэлж ханхөвүүд, гүнж, ихэс ноёд тус бүрт тохируулан соёрхолын газрыг өрх ам бүлийн хамт шагнаж байсан. Чингис хааны үед эзэлсэн бүхий нутгаа дөрвөн хүүдээ хуваан өгсөн ч, ноёдод газар нутаг хуваан өгч байсангүй бөгөөд Өгөдэй хааны үеэс муж, хот, тосгон бүрээр нь хуваан эзэмшүүлэх болж, тухайн нутгаас авах татвар, гувчуур нь улсад төлөх болон, эзэн ноёнд төлөх гэсэн хоёр байдлаар татварлах болсон. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Өгэдэй, Мөнх хаадын үед соёрхол хүртсэн ноёд<ref>{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |last2=П |first2=Дэлгэржаргал |last3=У |first3=Эрдэнэбат |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |isbn=978-9919-9552-0-5 |location=Улаанбаатар |pages=597-599}}</ref><ref>{{Cite book |last=宋 |first=濂 |title=元史 |publisher=中华书局 |year=1976 |volume=8 |location=北京 |pages=2412-2444 |language=zh}}</ref> ! rowspan="2" |№ !Ноёдын нэр !Шагнуулсан газар, өрх !Авах гувчуур, 1319 он дүнгээр (жин торго) ! rowspan="2" |№ !Ноёдын нэр !Шагнуулсан газар, өрх !Авах гувчуур, 1319 оны дүнгээр (жин торго) |- ! colspan="3" |Өгэдэй хааны үе (1236-1238 он) ! colspan="3" |Өгэдэй хааны үе (1236 он) |- |1 |[[Даридай отчигин|Даритай отчигин]] |Нинхайжоугийн 10,000 өрх |1812 жин торго |33 |Тэндухур |Жэндингийн 100 өрх | |- |2 |Хасарын хүү Егү |Баньян лугийн 24493 өрх |3656 |34 |Сяонайдай |Дунпингийн 100 өрх |31 |- |3 |Хачиуны хүү Алчидай |Жинань лугийн 55200 өрх |9648 |35 |Хэрэйдэй Бату |Дунпингийн 100 өрх |40 |- |4 |Отчигин ноён |Идү лугийн 62156 өрх |11425 |36 |Мэгүчи |Фэнсянгийн 130 өрх | |- |5 |Бэлгүдэй ноён |Эньжоугийн 11603 өрх |1359 |37 |Жимисбаатар |Хуаймэнгийн 100 өрх |20 |- |6 |Бат хан |Пинян фүгийн 41302 өрх, 1238 онд Жэндин лугийн Жинжоугийн 10000 өрх | |38 |Бөхтөмөр |Жэндингийн 58 өрх |23 |- |7 |Цагадай хан |Тайюань фүгийн 47330 өрх 1238 онд Жэндин лугийн Шэньжоугийн 10000 өрх |6838 ! colspan="4" |Мөнх хааны үе (1252 он) |- |8 |Гүюг хаан |Дамин фүгийн 68593 өрх |5193 |1 |[[Мөгэ|Мөгэ ханхүү]] |Жинань лугийн 5000 өрх | |- |9 |Аригбөх |Жэньдин лугийн 80000 өрх |5013 |2 |Тайчу хүргэн |Жэндингийн 270 өрх |95 жин торго |- |10 |Хөлгөн ханхүү |Хэжянь лугийн 45930 өрх |4479 |3 |Хөхбуха ноён |Иду лугийн 275 өрх | |- |11 |Годан хан |Дунпин лугийн 47741 өрх |3524 |4 |Сажисбуха |Бянлянгийн 291 өрх | |- |12 |Алага бэхи, Онгуд аймаг |Гаотанжоугийн 20000 өрх |2399 |5 |Аргун заргач |Жинингийн 35 өрх | |- |13 |Луго гүнж, Алчи хүргэн |Жининь лугийн 30000 өрх |2209 |6 |Булгай Бат |Дэжоугийн 153 өрх |61 жин торго |- |14 |Хожин бэхи, Буту хүргэн |12652 өрх |2766 |7 |Шидэ ноён |Дунпингийн 112 өрх |84 жин торго |- |15 |Тэмүлэн гүнж, Чигү хүргэн |Пүжоугийн 30000 өрх |1836 |8 |Бона |Дунпингийн 32 өрх |18 жин торго |- |16 |Хулуйхан бэхи, ойрад аймаг |Яньань фүгийн 9796 өрх |722 |9 |Худуха |Гуанпингийн 40000 өрх | |- |17 |Мухулай го вангийн ураг |Дунпингийн 39019 өрх |3343 |10 |Тачу түмтийн ноён |Пиняны 186 өрх |37 жин торго |- |18 |Жалайрын Дайсун ноён |Дунпингийн 10000 өрх |720 |11 |[[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]] |Хуаймэнгийн 3606 өрх |224 жин |- |19 |Хуйлдар сэцэн |Тайань жоугийн 20000 өрх |2425 |12 |Борохул ноён |1252 онд Баодингийн 415 өрх 1257 онд Вэйхуй лугийн 1100 өрх |449 жин |- |20 |Жүрчидэй ноён |Дэжоугийн 20000 өрх |2948 |13 |Сүбээдэй баатар |1257 онд Бянляны 1100 өрх |230 жин |- |21 |Бадай, Хишилиг |Шүньдэ лугийн 14087 өрх |2406 |14 |Тачар ноён |Пиняны 200 өрх |80 жин |- |22 |Баруун гарын 3 түмэн: [[Боролдой жанжин|Боролдой]] |Гуанпин лугийн 17333 өрх |1738 |15 |[[Урианхадай]] |Дунпингийн 1000 өрх |191 жин |- |23 |Тэмүдэй хүргэн |Гуанпин лугийн 9457 өрх |989 |16 |Сүдүн ноён |1257 онд Жэндингийн 1100 өрх | |- |24 |Өгэлэн чэрби |Гуанпин лугийн 15807 өрх |680 |17 |Есүр ноён |1257 онд Жэндингийн 169 өрх | |- |25 |Зүүн гарын есөн мянган: Хадаан тайш |Хэжянь лугийн 1023 өрх |160 |18 |[[Чингай|Чингай ноён]] |1257 онд Баодингийн 95 өрх | |- |26 |Есүбухын 4 мянган |Хэжянь лугийн 1317 өрх |223 |19 |Анчар ноён |Тайюаний 550 өрх | |- |27 |Есүгүрын 3 мянган |Хэжянь лугийн 1775 өрх |288 |20 |Тэмүдэй |Датунгийн 751 өрх | |- |28 |Тэлэнгүдийн 1 мянган |Хэжянь лугийн 1450 өрх |206 |21 |Егэ тайфу |Шандугийн 540 өрх | |- |29 |Жадараны Хошагул, Жусук |Цайжоугийн 10000 өрх |748 |22 |[[Амухай]] |Дамингийн 33 өрх | |- |30 |Таш хорчи |Дунпингийн 680 өрх |155 |23 |Суду ноён |Дадугийн 31 өрх | |- |31 |Дэгэй ноён |Дамингийн 1713 өрх |507 |24 |Буба хорч |Дадугийн 84 өрх | |- |32 |Хонгортахай |Пиняны 144 өрх |40 |25 |Алаг буурч |Жэндингийн 55 өрх | |} == Татвар == Монголын эзэнт гүрний татварын тогтолцоо нь татвар, гувчуурыг олон хэлбэрээр авч төрийн санг бүрдүүлж байсан. Татвар нь газар нутгаас авах бол, гувчуур нь хүн бүрээс авах татварын төрөл юм. Монголчууд суурин соёлт ард түмнийг эзлэн нэгтгэснээс хойш цаг үеэ дагаж хувьсаж байсан ч, нүүдэлчин болон суурин иргэнд зориулсан татварын давтагдашгүй хууль дүрмийг батлан хэрэгжүүлж, их хаад солигдох бүрт улам төгөлдөржүүлж байсан. Монголын нууц товчоонд өгүүлснээр нүүдэлчин малчдаас авах татварыг гувчуур гэж бичих нь олонтаа таарна. Монголын Нууц Товчооны 279 дүгээр зүйлд: "Чингис хаан эцгийн зовж байгуулсан улсыг бүү зовооё. Хөлий нь хөсөр, гары нь газар тавиулж жаргуулъя. Хаан эцгийн бэлэн суурийг эзлээд иргэнийг үл зовоохыг эрхэм болгоно. Шөл шүүс болгож харьяат улсын сүрэг хонь бүрээс нэжээд хонь жил тутам авч байна. '''Зуун хониноос нэжээд хонь''' гаргаж улсын доторх үгээгүй ядуучуудын тусламж болгож өгтүгэй. Бас олон ах дүү эр цэрэг, агт морь дараалан чуулах бол чуулагсдын ундыг тухай бүр ардаас татварлан авах нь зохилдохгүй. Зүг зүгийн мянгат бүрээс гүү гаргаж, мөн саах саальчин адуулах нутагчныг томилж өр хөлсийг төлөөд унагачин болготугай."<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: Чингис хаан нас барсан ба Өгэдэй хаан болсон нь |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-11-11 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Өгэдэй хааны нэгэн удаагийн зарлигаас 100 хонь тутмаас 1 хонь татаж, өнчин ядууст өгч байсныг мэдэхийн хажуугаар улсыг санг бүрдүүлэхэд энэ арга бас ашиглаж байсныг мэдэж болно.<ref>{{Cite book |last=ШУА |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Дэлгэрэнгүй тайлбартай Монголын нууц товчоо |publisher=Сэлэнгэ пресс ххк |year=2024 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=326}}</ref> === Хятадаас авах татвар === Алтан улсын хот сууринг эзэлсний дараа 1230 оны үед умард хятадаас авдаг татварыг Сүн улсын элч Пэн Дая, Сюй Тин нар тэмдэглэсэн нь: "Хятад газрын ардын уран дархчуулаас бусад эр эм гэж ялгалгүйгээр жилд хотын ард нэг бүрээс 25 лан ширхэг торго, үхэр хонины гааль 50 лан ширхэг торго ... хөдөөний тариачны биеэс торго ширхэг 100 лан, амуу бол түүний ургацын их багыг үл хамааран өрх бүрээс жил бүр 20 мянган дин буюу ембүү мөнгө ... өрх бүрээс ширхэгээр мяндсыг сольж бодож авахаас гадна, элч өнгөрөх хийгээд зарлигаар нааш цааш явах цэрэг морины амуу будаа, зэр зэвсэг, жич албанаа хэрэглэх зардлыг тухайд нь нийлүүлэн бодож, ардаас татварлан авдаг... Доор сурагчид хийгээд гуйранчид ч хүртэл мөнхүү мөнгө гаргацгаан алба бариулмой"<ref>{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол Улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |publisher=Степпе Паблишинг |year=2019 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=592|last2=П|first2=Дэлгэржаргал|last3=У|first3=Эрдэнэбат}}</ref> Энэ мэдээ нь дайсан улсын элчийн хэтрүүлэгтэй мэдээлэл байх боломжтой гэдгийг тунгаах хэрэгтэй. Умард хятадад 1233, 1234, 1236 онд хүн амын тооллогыг жил бүр явуулснаар алба татварыг шинэчлэх ажил эхэлсэн. 1236 оны хүн амын тооллогоор умард хятадад 1,830,000 өрх айл бүртгэгдсэн. Мөн онд тунхагласан татварын шинэтгэлээр албан татварыг хүн бүрээс авч байсныг айл өрхөөс авах тогтолцоо руу шилжүүлж, дараах гурван төрлийн татвар авч байхаар болжээ. Хятад ном сударт 1236 оны татварыг "улаан бичин жилийн хууль" (丙申年法) гэж тэмдэглэдэг. Төрийн хэрэгцээнд 2 өрх тутам 1 жин торго, өрхийн тэргүүн эр бүрээс 1 таар<ref>1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү</ref> будаа, хэрэв өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн<ref>1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан.</ref> (升) будаа, шинэ өрхийн тэргүүнээс 5 шэн будаа авахаар болж, язгууртны хэрэгцээнд 5 өрх тутам 1 жин торго, худалдаа арилжааны ашиг орлогын 30/1-ийг, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө татаж байхаар тогтоосон байдаг.<ref name=":1">{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |location=Улаанбаатар |pages=594|last2=П|first2=Дэлгэржаргал|last3=У|first3=Эрдэнэбат}}</ref> Гар урчууд, лам хуврагууд газрын хэмжээгээр татвар төлнө; харин түшмэд, худалдаачид эрийн тоогоор татвар төлнө.<ref>{{Cite web |title=元史/卷093 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7093 |access-date=2025-11-11 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> Тариа ногоо тарих тохиромжоор дунд зэргийн 1 мү<ref>1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м² талбай болно</ref> талбайгаас 2 шэн хагас, дээд зэргийн талбайгаас 3 шэн, чанар муувтар талбайгаас 2 шэн, харин усалгаат талбайгаас 5 шэн үр тариа жилдээ татахаар болжээ.<ref name=":1" /> 1238 онд умард хятадаас татварын жилийн орлого 110 түмэн ланд хүрчээ. Өгөөдэй хааны засаглалын сүүлээр төрийн эрхийг сартуул гаралтай Абдул Рахманы санаачлагаар татварын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлж, хойд хятадаас урьд 220 түмэн лан мөнгө болгосон. Дөргөнө хатны үед улсын татварыг зөвхөн Абдул Рахман шийдэж, муж хот бүрт сартуул түшмэд татварыг хариуцаж, хүн бүрээс өндөр хэмжээний татварыг жилд олон удаа авч байсан ядуурал ихсэхэд хүрсэн. Гүюг хаан, Мөнх хааны үед Дөргөнө хатны үеийн завхралыг цэгцлэж, Өгөөдэй хааны үеийн хуучин татварын тогтолцоог мөрдүүлэх, шинэ татварын систем нэвтрүүлэхээр оролдсон. Мөнх хаан 1252 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн шинэ дүрмээр умард хятадаас газрын, хүний, өрхийн торгоны, тамга татвар гэсэн дөрвөн төрлөөр татварыг авах болсон. Тамга татвар нь худалдаа, үйлдвэрлэл зэрэг ашиг олж байгаа үед авдаг нэг төрлийн татвар юм. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Өгэдэй хааны 1236 оны шинэ татварын дүрэм !Татварын нэр төрөл !Татвар авах хэмжээ !Тайлбар |- | rowspan="4" |Газрын татвар |Усалгаатай талбайгаас 5 шэн будаа |1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан. |- |Сайн чанартай 1 мү талбай бүрээс 3 шэн будаа |1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м² талбай болно |- |Дунд чанартай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн хагас будаа | |- |Чанар муутай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн будаа | |- |Тамга татвар |Худалдааны ашгийн 30-ны 1 хувь, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө... |Худалдаа арилжаа, үйлдвэрлэлийн ашгаас авдаг татварын нэр төрөл |- | rowspan="2" |Өрхийн торгоны татвар |Улсад 2 өрх нийлж 1 жин торго | |- |Язгууртан ноёнд 5 өрх нийлж 1 жин торго | |- | rowspan="2" |Хүний татвар |Өрхийн тэргүүн бүр 1 таар будаа, өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн будаа |1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү |- |Шинэ өрхийн тэргүүн 5 шэн будаа | |} ==Соёл== ===Археологи === Монголын нутгаас 12-р зууны сүүл, 13-р эхэнд хамаарагдах 7 хүний булш олдсон ба тус бүрт нь 7 морь дагалдуулан оршуулжээ.<ref name="МҮТВ">Тэд бидний тухай: Чингисийн нууц Digging for truths баримтат кино - МҮТВ</ref> Нэг булшинд нь 1190-1230 оны үед амьдарч байсан эмэгтэй хүний шарил олдсон ба түүний булшнаас шонхорын дүрстэй бөгж олджээ.<ref name="МҮТВ"/> === Хот суурин === ==== Монгол нутаг дахь хот суурин ==== # [[Хархорум]] # [[Аураг орд]] # [[Чингай балгас]] # [[Туулын Хар Түнийн орд]]: Хэрэйдийн [[Тоорил хан|Тоорил ханы]] орд өргөө байсан. # Чингис хааны Луут орд (龍庭, longtin): Чингис, Өгөөдэй хааны нүүдлийн ордын нэг # Халиутын орд # Гэгээ Цагаан орд буюу [[Дойтын балгас]]: 1237 онд [[Өгөөдэй хаан]] байгуулсан. # [[Шаазан хот]]: Өгэдэй хааны байгуулсан хот # Тосху балгас: Өгэдэй хааны байгуулсан хот # Хондуйн балгас: одоогийн ОХУ-ын Өвөр Байгалийн хязгаарын Борзинск районд байсан [[Хасар|Хасарын]] удмынхны хот. # Эрчүүгийн орд # [[Ханзатын туурь]]: [[Хүлгэн|Хөлгөн ханхүүгийн]] удмынхны зуны орд өргөө. Одоогийн Хэнтий аймгийн Баян-Овоо сумын нутагт байсан. # [[Шанду]] # [[Инчан]] ==Уналт== [[Файл:Mongol Empire (greatest extent).svg|thumb|хамгийн их хэмжээгээр]] [[Зураг:Mongol 13.png|thumb|Эзэнт гүрэн дөрвөн хаанд хуваагджээ]] 1300-аад оноос Монголын эзэнт гүрэн хямралд орж эхлэв. 1260 онд [[Хубилай]] өөрийгөө хаанд өргөмжилж, улмаар 1267 онд Монголын нийслэлийг [[Хархорум]] хотоос Хаан балгас (Дайду) (одоогийн [[Бээжин]] хотын баруун хойд талд байсан) хотод шилжүүлэв. 1271 онд Их Монгол Улсын нэрийг өөрчилж, [[Юань]] хэмээн нэрийдсэнээр Монголын эзэнт гүрэн [[Алтан Орд]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]], [[Юань улс]] гэсэн дөрвөн хаант улсад хуваагдав. Алтан орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улсууд Юань улсад жил бүр татвар өгч, Юань улсын хааныг өөрсдийн эзэн захирагч гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг байв. Гэвч энэ харилцаа төдий л бат бэх биш байв. XIV зууны эхэн үед Евразид [[Хар үхэл]] хэмээх тахал гарч олон сая хүнийг амийг авч явжээ. Энэ өвчин худалдааны зам дагуу асар хурдацтай тархаж байсан тул хүн, амьтны хөл тасарч, орон нутгуудад хөл хорио тогтоосон байна. Үүний улмаас улс орнуудын элчин харилцаа тасарч, Монголчуудыг байгаа газартаа суухаас өөр аргагүй болгосоноос хоорондын харилцаа алдагджээ. Мөн газар сайгүй өлсгөлөн дэгдэж, үймээн самуун гарах болов. Орон нутгийн захирагчид бие даах болсон ба Чингис хааны удмынханы хооронд эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл улам хурцадсаар байлаа. [[Ил Хаант Улс]] Абу Саид ханыг нас барсны дараа олон тооны эмирийн улсуудад хуваагдав. Эдгээр улсууд нь XIV-XVI зууны үед бүгдээрээ мөхжээ. Энэ үед Хятадад тахал, өлсгөлөн, байгалийн гай гамшгаас болж, олон хүн үхэж үрэгджээ. Мөн орон нутгийн засаг захиргаа болон Монголчуудын авах албан татвар улам нэмэгдэж, ард түмний амьдрал улам дорджээ. Түүний улмаас Хятадад Юань улсын эсрэг бослого үймээн газар сайгүй гарах болов. Тэдгээрээс хамгийн далайцтай бослого нь 1330-аад оны үеэс гарсан [[Улаан алчууртны бослого]] юм. Улаан алчууртнууд болон Юань улсын засаг захиргааны хоорондын дайн хэдэн жилийн туршид үргэлжилжээ. Үүний эцэст Улаан алчууртнууд дараа дараалан бут цохигдож, бослого бараг дарагдах гэж байтал Улаан алчууртны бослогын нэгэн толгойлогч [[Чжу Юань Чжан]] Мин улсыг байгуулж, өөрийн босогчдыг чадварлаг удирдаж, [[Хятад]]ын энгийн ард түмний дэмжлэгийг авсаны үр дүнд 1368 онд Юань улсын нийслэл Хаан балгас хотыг эзлэн авч, Хятад дахь Монголын захиргааг буулган авчээ. Юань улсын хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрмийн]] ард зугатан гарч, Юань улсын захиргааг Хятадад дахин сэргээхийг санаархах болов. Чжу Юань Чжан цагаан хэрмийн ард хөөгдөж гарсан Монголчуудын эсрэг аян дайн хийж, Юань улсыг бүрэн устгахыг оролдсон боловч бүтээгүй юм. [[Лев Николаевич Гумилев]] "Их талын байгаль ба хүмүүс" бүтээлдээ "Төв Азийн үндэстнүүд хятадын соёлд таагүй ханддаг байв. Жишээ нь түрэгүүд хятадын уусгах бодлогын эсрэг тусгайлсан бодлого баримталдаг байв. Уйгурууд манихейн, харлугууд лал, басмал, онгудууд несторын, төвөдүүд буддын шашныг хятадаар дамжуулалгүйгээр шууд Энэтхэгээс хүлээн авч хятадын соёл Цагаан Хэрэмнээс гадагш нэвтэрч чадсангүй. Хүннү, түрэг, монголчууд нь хоорондоо зөрчилдөн тэмцэлддэг байсан ч хятадын уусгах аюулын эсрэг хаалт болж байв" гэж бичжээ.<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/articles/Article16.htm ЛЮДИ И ПРИРОДА ВЕЛИКОЙ СТЕПИ] "Примечательно общее для всех народов Центральной Азии неприятие китайской культуры. Так, тюрки имели собственную идеологическую систему, которую они отчетливо противопоставляли китайской. После падения Уйгурского каганата уйгуры приняли манихейство, карлуки - ислам, басмалы и онгуты - несторианство, тибетцы - буддизм в его индийской форме, китайская же идеология так и не перешагнула через Великую стену"..."Так малочисленные монголы победили огромный Китай, объединив те дальневосточные народы, которые не соглашались стать объектом китаизации"..."Возвращаясь к более ранней эпохе и подводя некоторые итоги вышесказанному, отметим, что, хотя хунны, тюрки и монголы весьма разнились между собой, все они оказались в свое время барьером, удерживавшим натиск Китая на границе степей"</ref> [[Цагаадайн Улс|Цагадайн улс]] XIII зууны сүүл үеэс Самарканд хотоор төвлөрсөн суурин соёл иргэншилтэй Мавереннахр, Долоон мөрөн, Турфаны хөндийгөөр төвлөрсөн нүүдлийн соёл иргэншилтэй [[Моголистан]] хэмээх хоёр хэсэгт хуваагдаж, XIV зууны туршид хоорондоо тэмцэлдсээр байв. 1340-өөд оноос Мавереннахрт доголон хэмээх хочтой Монголын Барулас овгийн угсааны эмир Төмөрийн улс бий болсон боловч XV зууны эхэн үед доголон Төмөрийн нас барсны дараа олон жижиг эзэмшил болон хуваагдсан ба улмаар Алтан ордноос нүүж ирсэн Үзбекүүдийн довтолгоонд өртөж, мөхжээ. [[Доголон Төмөр]]ийн угсааны Бабур ноён Үзбекүүдэд шахагдан [[Энэтхэг]]т очиж, Их Могол улсыг байгуулсан юм. Хожим 1859 онд Их Моголын улс Британичуудад цохигдон мөхжээ. Моголистан XVI зууны үеэс суурин соёл иргэншилд орж, Исламын шашныг шүтэх болжээ. Моголистаны Мухаммед хаан захирагдагсаддаа чалма малгай өмсөхийг хүчээр тулган хүлээлгэсэн ба Таш-Рабат хотыг байгуулж, суурин байдлаар амьдрах болов. Моголистаны баруун талаас Үзбекүүдээс тасарсан Казахууд, зүүн талаас Ойрадууд довтолж шахамдуулах болсон тул Моголистаны Султан Саид хаан XVI зууны үед нийслэлээ Яркенд хотод шилжүүлж, улсаа Яркендын хаант улс хэмээн нэрийджээ. XVII зуунд Яркендын хаант улс Зүүнгарын хаант улсын захиргаанд орсон юм. Алтан орд XIV зууны эхэн үеэс хямралд орж, олон хан солигджээ. Улмаар XV зууны үед Алтан орд [[Түрэг]] хэлт нүүдэлчдийн ордууд болон задарчээ. Алтан ордны улсаас [[Казань]], [[Крым]], [[Астрахань]], [[Ногайн орд]], [[Сибирийн ханлиг|Сибир]]ийн хант улсууд тасран гарчээ. Алтан ордны үлдэгдэл болох Их орд 1502 онд Крымийн ханлигт эзлэгдэн мөхсөн байна. Алтан ордны улсаас тасран гарсан улсууд XV-XVIII зууны үед бүгдээрээ Орост эзлэгдсэн бөгөөд хамгийн сүүлчийн бие даасан улс болох Крымийн хаант улс 1784 онд [[Орос]]т эзлэгджээ. Юань улсын хаад Монголд эргэн ирсний дараа Монголын хаан Аюушридар Юань улсын Цагаан хэрэмнээс хойших нутгийг эрх мэдэлдээ барьсаар байлаа. Гэвч 1389 онд [[Төгстөмөр]] хаан Мингийн цэрэгт ялагдан зугатаж яваад Аригбөхийн угсааны Есүдэр ноёнд алагдсанаар Юань улсын нэгдмэл хүч үгүй боллоо. Монголчууд олон жижиг ноёдын эзэмшлүүдэд хуваагджээ. Эдгээрээс Хубилайн удмынхны толгойлсон монголчууд, Цорос аймгийн ноёдын толгойлсон [[ойрад]]ууд давамгайлан гарч ирж, хоорондоо тэмцэлдэх болжээ. Энэ хоёр хүчин зарим үед нэгдэж байсан боловч удалгүй задардаг байлаа. XVII зууны үед Хубилайн удмынхны толгойлсон Монголчууд [[Манж Чин улс]]ад дагаар орсоноор Юань улсын улбаа ариллаа. XVIII зуунд Ойрадуудын байгуулсан [[Зүүнгарын хаант улс]] Манж Чин улсад эзлэгдсэнээр Евразийн их тал нутагт монголчууд ноёрхох явдал үгүй болжээ. == Түүхэн нөлөө, гуйвуулга == Их Монгол Улсын байлдан дагууллын үед гарсан хохирлын хэмжээг гадаадын орнууд хэт дөвийлгөн гуйвуулах явдал байдаг.<ref>[http://amgalant.com/genocide-as-a-way-of-life-a-paper-by-paul-d-buell Central Eurasia: Genocide as a way of life?]/</ref><ref>[http://www.academia.edu/241538/Central_Eurasia_Genocide_as_a_way_of_life Central Eurasia: Genocide as a way of life? Paul Buell]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |title=10 Reasons Genghis Khan Was NOT a Genocidal Maniac |access-date=2015-11-01 |archive-date=2015-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030033112/http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |url-status=dead }}</ref> Энэ нь тухайн цагийн түүхийн сурвалж үлдээсэн хүмүүс нь эзлэгдсэн орны хүмүүс байсантай холбоотой юм. 2005 оны 11 дүгээр сард НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг дэлхий дахинаа тэмдэглэн өнгөрүүлэх талаар тусгай тогтоол гаргав. Энэ тогтоолд: Нүүдлийн соёл иргэншил нь худалдаа, арилжааны өргөн сүлжээг хөгжүүлж, захиргаа, соёл, шашин болон худалдааны томоохон төвийг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж тэмдэглэжээ. Уг тогтоолын дагуу ХБНГУ, Австри, Унгар зэрэг олон оронд Чингис хаан ба эзэнт гүрэн үзэсгэлэн гарч, олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал болж өргөн тэмдэглэсэн билээ. == Зураг == <gallery> Файл:Ази 5-11-р зуун-украин сайтын зураг.jpg Файл:Их Монгол улс 5.jpg Файл:A Short History of the World, p0293.jpg Файл:XIII.gif Файл:Их Монгол улс-украин сайтын зураг.jpg File:Asia 13th Century.pdf Файл:Монголчууд Киевийн улсад довтолсон нь.jpg Файл:Алтан Орд, Цагадай 14-р зуун орос сайтын зураг.jpg Файл:MongolEmpire1300.png|Юань улс Файл:Уйгурын Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он.png|Уйгурын буддын шашинт Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он. Чингис хаанд дагаар орсон. Хожим [[Моголистан]]ы бүрэлдэхүүнд оржээ. </gallery> == Мөн үзэх == {{Commonscat|Mongol Empire|Их Монгол Улс}} * [[Чингис хаан]] * [[Их Монгол Улсын хаад]] * [[Монгол ноёдын цол хэргэм]] * [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан]] * [[Монголын анхны арми]] == Ном зүй == * "''HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "''Монголчуудын түүх''" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1 * [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], "Чингис Хааны Их Монгол Улс, Солонгос түүхийн сурвалжид, 2025, ISBN 978-9919-0-2767-4 == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20160314065258/http://forum.freekalmykia.org/index.php?showtopic=141 МНТ эх хувилбараар нь татах] *[http://silverhorde.viahistoria.com/research/MongolHeraldry/DSC07236.JPG ИМУ-н угийн бичиг, тамга] *[https://web.archive.org/web/20140725033127/http://altaica.narod.ru/SECRET/e_tovchoo.htm Сокровенное Сказание Монголов -Козины орчуулга] *[http://books.google.mn/books?id=wc2vM8uOBkoC&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s Beyond the Legacy of Genghis Khan, Linda Komaroff] *[http://books.google.mn/books?id=4D9pO_4j9-4C&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s History and Historiography of Post-Mongol Central Asia and the Middle East] *[http://books.google.mn/books?id=VxOcXC85tnQC&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s Kingship and Ideology in the Islamic and Mongol Worlds] *[http://www.cultorweb.com/eBooks/Storia/Historical%20Dictionary%20of%20the%20Mongol%20World%20Empire.pdf Historical Dictionary of the Mongol World Empire] *[https://books.google.mn/books/about/The_Mongol_Empire_between_Myth_and_Reali.html?id=o44cBQAAQBAJ&redir_esc=y The Mongol Empire between Myth and Reality: Studies in Anthropological History], Denise Aigle BRILL, Oct 28, 2014 *[http://books.google.mn/books?id=GExyMO9QSTMC&dq=%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C,+%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%B8+%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0&source=gbs_navlinks_s Этногенез и культурогенез в Байкальском регионе (средневековье)] *[http://ru.warriors.wikia.com/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B Монголы ru.warriors.wikia.com] *[https://web.archive.org/web/20151030020245/http://asianhistory.about.com/od/mongolia/f/Effects-Mongols-Europe.htm What Effect Did the Mongols Have on Europe?] *[http://afe.easia.columbia.edu/mongols/main/transcript.pdf The Mongols in World History] ==Эшлэл== {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Хамаг Монгол]]<br/>[[Хэрэйд]]<br/>[[Найман]]<br/>[[Татар]] |он=1206-1271 |албан_тушаал= Их Монгол улс |дараа=[[Юань улс]] <br/>[[Алтан Орд]]<br/>[[Цагадайн улс]]<br/>[[Ил Хаант Улс]] }} {{end}} {{Их Монгол Улсын сэдэв}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Их Монгол Улс| ]] [[Ангилал:Еврази]] [[Ангилал:Азийн түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Дундад зууны улс]] [[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Монголын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Морь түүхэнд]] [[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]] fcqvytnlv3ctz6xlyn2rm5dbsoybcof 0 8076 855963 517675 2026-05-09T14:46:36Z Huns.history0 104454 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 855963 wikitext text/x-wiki Монгол улсын шинжлэх ухаан ба технологийн төв нь [[Улаанбаатар]] хот бөгөөд дараах эрдэм шинжилгээний байгууллагуудад шинжлэх ухааны судалгаанууд төвлөрч байна: ==Техникийн ухааны салбар== # Дулааны техник, үйлдвэрийн экологийн хүрээлэн # Уул уурхайн хүрээлэн # Хөнгөн үйлдвэрийн судалгаа хөгжлийн төв # Эрдэс боловсруулалтын технологи-шинжилгээний төв # Нэхмэлийн хүрээлэн # Шинжлэх ухаан, технологи, үйлдвэрлэлийн “Барилга-Архитектур” корпораци # Хөнгөн үйлдвэрийн шинжлэх ухаан, технологи, үйдвэрлэлийн “Армоно” корпораци # Сэргээгдэх эрчим хүчний шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн корпораци # Шинжлэх ухаан, технологи, үйлдвэрлэлийн “Эрчим” корпораци # Хүнсний эрдэм шинжилгээ, үйлдвэрлэлийн “Хүнстех” корпораци # Шинжлэх ухаан, технологи, үйлдвэрлэлийн Электрон техник, машин судлалын корпораци # ”Шинжлэх ухаан, технологийн мэдээллийн төв корпораци ==Байгалийн ухааны салбар== # [[Одон орон]], геофизикийн хүрээлэн # Информатикийн хүрээлэн # Биологийн хүрээлэн # Палеонтологийн төв # Геоэкологийн хүрээлэн # Хими, хими технологийн хүрээлэн # Физик технологийн хүрээлэн # Геологи, эрдэс баялагийн хүрээлэн # Газар зүйн хүрээлэн # Ботаникийн хүрээлэн # Математикийн хүрээлэн # Ус цаг уурын хүрээлэн # “МОЭНЗИМ” Шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэлийн нэгдэл ==Хөдөө аж ахуйн салбар== # Мал аж ахуйн эрдэм шинжилгээний хүрээлэн # Ургамал, газар тариалангийн хүрээлэн сургалт, эрдэм шинжилгээний хүрээлэн # Ургамал хамгааллын эрдэм шинжилгээний хүрээлэн # Мал эмнэлгийн хүрээлэн # ХАА-н техникийн ШУТY-ийн корпораци ==Анагаах ухааны салбар== # Анагаах ухааны хүрээлэн # Нийгмийн эрүүл мэндийн үндэсний төв # Уламжлалт анагаахын ШУТY-ийн корпораци # Эх нялхсын эрдэм шинжилгээний төв == Нийгмийн ухааны салбар == # Философи, социологи, эрхийн хүрээлэн # Түүхийн хүрээлэн # Соёл, урлагийн хүрээлэн # Боловсролын хүрээлэн # Хэл, зохиолын хүрээлэн # Эдийн засгийн хүрээлэн # Олон улс судлалын хүрээлэн # Албан бус боловсролын төв # Нүүдлийн соёл иргэншлийг судлах олон улсын хүрээлэн # Yндэсний хөгжлийн хүрээлэн # Батлан хамгаалахын эрдэм шинжилгээний хүрээлэн [[Ангилал:Монголын шинжлэх ухаан]] e6veigu708aqwchdneeqqqttm0g7alr 0 8221 855967 850943 2026-05-09T17:48:02Z Egzs 88168 855967 wikitext text/x-wiki {{Монгол улсын улс төр}} Энэ хуудсанд '''[[Монгол улс]]ын''' '''[[Улс төрийн нам]]ын''' нэрсийг жагсаав. == Дээд шүүхэд бүртгэлтэй<ref>[http://www.supremecourt.mn/home?page=party&id=69&pr=127&tp=list&h=0 Улс төрийн намын бүртгэл]</ref> == {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%;" align="center" |- ! # ! colspan="2" |Нам ! Товчлол ! Байгуулагдсан он ! Гишүүний тоо ! Тайлбар ! Намын дарга |---------- |1 | style="background: {{party color|Монгол Ардын Нам}}" |&nbsp;|| '''[[Монгол Ардын Нам]]''' || МАН || 1921.03.01 || 161,300 || 1924-2010 онд Монгол Ардын хувьсгалт нам (МАХН) нэртэй байсан || [[Ням-Осорын Учрал|Н.Учрал]] |---------- |2 | style="background: {{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}}" |&nbsp;|| '''[[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан Нам]]'''|| АН || 2000.12.06 || 150,000 || [[Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам|МҮАН]], [[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]], МШАН, МАСМН, [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]] зэрэг нам нэгдэж байгуулагдсан || [[Одонгийн Цогтгэрэл |О.Цогтгэрэл]] |---------- |3 | style="background:green" | || '''[[Монголын Ногоон Нам]]''' || МНН || 1990.05.13 || 2,100 || 2012 онд ИЗНН-тай нэгдэхгүй гэсэн хэсэг нь намаа авч үлдсэн || [[Агваанлувсангийн Ундраа|А.Ундраа]] |---------- |4 | style="background:{{party color|Иргэний Зориг Ногоон Нам}}" |&nbsp;|| '''[[Иргэний Зориг Ногоон Нам]]''' || ИЗНН || 2000.03.23 || 35,000 ||2002 онд [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|БНН]]-тай нэгдэж Иргэний зориг-Бүгд найрамдах нам болсон ч 2006 онд эргэн ИЗН болсон. 2012 онд МНН-ын хэсэгтэй нэгдэж ИЗНН болсон||[[Батын Батбаатар|Б.Батбаатар]] |---------- |5 | style="background:{{Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам/meta/color}}" |&nbsp;|| '''[[Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам]]''' || МУНН || 1993.12.05 || 1,503 || ММТНН, МХӨНН, МТТН зэрэг намууд нэгдсэнээр байгуулагдсан || Б.Батболд |---------- |6 | style="background:#086493"| || [[Монголын Либерал Ардчилсан Нам|'''Монголын Либерал Ардчилсан Нам''']]|| МЛАН || 1998.03.05 || 863 || || Д.Пүрэвдаваа |---------- |7 | style="background:#fec402"| || [[Эх Орон Нам (Монгол)|'''Эх Орон Нам''']]|| ЭОН|| 1998.12.16 || 160,000 || Монголын ардчилсан шинэ социалист нам (МАШСН) нэртэй үүсч, 2000 онд Эх орон-МАШСН, 2005 онд одоогийн нэрээ авсан || Б.Эрдэнэбат |---------- |8 | style="background:#0170c1"| || [[Монголын Либерал Нам|'''Монголын Либерал Нам''']]|| МЛН || 1999.12.17 || 1300 || МИАШЛН нэртэй үүссэн || Э.Оргил |---------- |9 | style="background:#392d77"| || [[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|'''Бүгд Найрамдах Нам''']]|| БНН || 1992.04.07 || 50,000 || 2002 онд ИЗНН-тай нэгдэж, 2004 онд тусгаарлаж, 2006 онд шинээр бүртгүүлсэн || [[Базарсадын Жаргалсайхан|Б.Жаргалсайхан]] |---------- |10 | || '''[[Монголын Эмэгтэйчүүдийн Үндэсний Нэгдсэн Нам]]'''|| МЭҮНН || 2003.12.16 || 1,069 || || Г.Тунгалаггэрэл |---------- |11 | style="background:#025ab4"| ||| '''[[Монголын Социал-Демократ нам|Монголын Социал Демократ Нам]]'''|| МСДН|| 2004.12.19 || 3,000 ||1990-1999 онд МСДН байсан. 2000 онд бусад намуудтай нэгдэн АН-ын нэг хэсэг болсон. 2004 онд намаа сэргээн байгуулсан|| [[Адъяагийн Ганбаатар|А.Ганбаатар]] |---------- |12 | || [[Ард Түмний Нам (Монгол)|'''Ард Түмний Нам''']]|| АТН || 2005.12.11 || 11,859 || || Н.Наранцогт |---------- |13 | style="background:#0437AC"| || [[Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам|'''Монгол Үндэсний Ардчилсан Нам''']] || МҮАН || 2006.05.19 || 26,000 || Үндэсний шинэ нам (ҮШН) нэрээр байгуулдсан, 2011 онд нэрээ одоогийнхоор сольсон || Б.Цогтгэрэл |---------- |14 | style="background:#feca00"| || '''[[Эрх Чөлөөг Хэрэгжүүлэгч Нам]]'''|| ЭЧХН|| 2006.10.09 || 1,600 || || Ш.Төмөрсүх |---------- |15 | style="background:#5c2e93"| || '''[[Иргэний Хөдөлгөөний Нам]]'''|| ИХН || 2007.08.17 || 815 || || Б.Батсайхан |---------- |16 | style="background:#0081BC"| || '''[[Хөгжлийн Хөтөлбөрийн Нам]]'''|| ХХН || 2007.10.28 || 933 || || О.Заяа |---------- |17 | || '''[[Монголын Ардчилсан Хөдөлгөөний Нам]]'''|| || 2008.02.01 || 850 || || Т.Оюунаа |---------- |18 | style="background:#19247e"| || '''[[Хамуг Монголын Хөдөлмөрийн Нам]]'''|| ХМХН || 2011.09.23 || 2,000 || || Ц.Шинэбаяр |---------- |19 | style="background:{{party color|Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (Монгол)}}"| || '''[[ХҮН нам]]'''|| ХҮН || 2011.12.05 || ХҮН || 2011 онд Хөдөлмөрийн Үндэсний Нам (ХҮН) гэдэг нэртэй байгуулагдаж байсан. Уг нэрээ 2022 онд сольж ХҮН нам болгосон|| [[Тогмидын Доржханд|Т.Доржханд]] |---------- |20 | style="background:#373a91"| || '''[[Эх орончдын нэгдсэн нам (Монгол)|Эх Орончдын Нэгдсэн Нам]]'''|| ЭОНН || 2012.03.12 || 2,150 || || Г.Ганбат |---------- |21 | style="background:#030162"| || '''[[Монгол Консерватив Нам]]'''|| МКН || 2012.06.20 || 959 || || Н.Дашдаваа |---------- |22 | style="background:#fad117"| || '''[[Тусгаар Тогтнол, Эв Нэгдлийн Нам]]'''|| ТТЭНН || 2015.04.18 || 3,131 || || Ц.Баянбилэг |---------- |23 | style="background:#32aee0"| || '''[[Ард Түмний Хүч Нам]]'''|| АТХН || 2015.04.20 || 1,388 || || [[Ламжавын Гүндалай|Л.Гүндалай]] |---------- |24 | style="background:#fe0001"| || '''[[Монголын Хүний Төлөө Нам]]'''|| МХТН || 2017.02.17 || 1,135 || || Х.Бат-Ялалт |---------- |25 | style="background:#fec402"| || '''[[Үнэн ба зөв нам|Үнэн ба Зөв Нам]]''' || ҮБЗН || 2017.03.10 || 2,100 || || А.Отгонбаатар |---------- |26 | style="background:#ffcb02"| || '''[[Эрх Чөлөөний Эвсэл Нам]]''' || ЭЧЭН || 2017.06.12 || 2,022 || 2017 онд Зон Олны Нам (ЗОН) гэсэн нэртэй байгуулагдсан. 2024 онд нэрээ Эрх Чөлөөний Эвсэл болгон өөрчилсөн || Б.Цацрал |---------- |27 | style="background:#0263b0"| || '''[[Дэлхийн Монголчууд Нам]]'''|| ДМН || 2018.03.05 || 1800 || ||Г.Тэмүүжин |---------- |28 | style="background:#0000b1"| || '''[[Ард Түмний Олонхын Засаглал Нам]]'''|| АТОЗН || 2018.08.26 || 1080|| ||А.Батдорж |---------- |29 | style="background:blue"| || '''[[Их Эв Нам]]'''|| ИЭН || 2018.09.29 || 1056 || ||З.Бат-Отгон |---------- |30 | style="background:#F7642E"| || '''[[Гэр Хороолол Хөгжлийн Нам]]'''|| ГХХН || 2018.11.28 || 1023|| ||Б.Батсүх |---------- |31 | || '''[[Миний Монгол Нам]]'''|| ММН || 2019.4.10 || 979|| ||Ж.Бат-Ирээдүй |---------- |32 | || '''[[Монгол Шинэчлэлт Нам]]'''|| МШН || 2018.10.19 || 1023|| ||Н.Жамсран |---------- |33 | style="background:#fe6901"| || '''[[Шударга Иргэдийн Нэгдсэн Эвсэл Нам|ШИНЭ Нам]]''' || ШН || 2019.6.6 || 913||Шударга Иргэдийн Нэгдсэн Эвсэл Нам нэрээр байгуулагдсан||Ц.Гантулга |---------- |34 | style="background:#2774f8"| || '''[[Зүй Ёс Нам]]''' || ЗЁН || 2019.6.8 || 1533|| ||Б.Насанбилэг |---------- |35 | || '''[[Ардчилал Шинэчлэлийн Нам]]'''|| || 2019.12.18 || 893|| ||Э.Бямбацэрэн |---------- |36 | style="background:#0b63b7"| || '''[[Иргэдийн Оролцооны Нэгдэл Нам]]'''|| ИОНН || 2022.06.10 || || ||[[Цэдэвдамбын Оюунгэрэл|Ц.Оюунгэрэл]] |---------- |37 | style="background:#0033a0"| || '''[[Сайн Ардчилсан Иргэдийн Нэгдсэн Нам]]'''|| САИНН || 2023.02.18 || || ||Б.Жагар |---------- |38 | style="background:#ffcb02"| || '''[[Либертари Нам]]'''|| ЛН || 2026.03.16 || || ||Э.Оргил-Эрдэнэ |} == Хуучин байсан нам == * Ардчилсан Нам болсон: ** Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам (1992-2000) ** Монголын Социал-Демократ Нам (1990-2000) ** Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам (-2000) ** Монголын Ардчилсан Сэргэн Мандлын Нам (1991-1992) ** Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992; 2000) * Иргэний Зориг-Бүгд Найрамдах Нам болсон (2012 онд нэрээ Иргэний Зориг Ногоон Нам болгож сольсон): ** [[Иргэний Зориг Нам]] ** Бүгд Найрамдах Нам ** Монголын Үндэсний Эв Нэгдлийн Нам (1994 онд байгуулагдаж, 2008 онд ИЗН-д нэгдсэн) * Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам болсон: ** Монголын Тусгаар Тогтнолын Нам ** [[Монголын Малчин Тариачны Нэгдсэн Нам]] ** Монголын Хувийн Өмчтөний Нэгдсэн Нам * Монгол Ардын Намд нэгдсэн: ** Монгол Ардын Нам (1991-2008) ** [[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам (2010)|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (2010-2021) ==Эх сурвалжууд== {{reflist}} {{commonscat}} {{лавлах холбоос}} [[Ангилал:Монголын нам| ]] [[Ангилал:Монголтой холбоотой жагсаалт| ]] 1hbujewkrcg3g668h0sauivc5nrcniy 0 12436 855970 808287 2026-05-09T19:33:19Z Huns.history0 104454 855970 wikitext text/x-wiki '''Чандгана Тал''' нь [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Мөрөн сум (Хэнтий)|Мөрөн сумын]] нутагт байрладаг томоохон нүүрсний орд бөгөөд эрчим хүчний зориулалттай хүрэн нүүрсний нөөцөөрөө танигдсан уурхай юм. == Газарзүй == Мөрөн сумын төвөөс зүүн тийш 25&nbsp;км_ аймгийн төв [[Өндөрхаан]]аас зүүнш 53&nbsp;км зайд оршино. Засаг захиргааны хувьд Мөрөн сумын 5-р ''баг'' гэгддэг. == Түүх == Оросууд анх Чандгана Талаас 1941 онд нүүрс олж, 1962-1963 онд нарийвчлан судалжээ. 1967 онд нүүрсний уурхай нээгдэж, жил бүр 20 хүртэл мянган [[тонн]] [[нүүрс]] олборлон [[Өндөрхаан]] хот болон ойр орчмын сумдын хэрэгцээг хангаж байна. == Гадаад холбоос == *[https://web.archive.org/web/20070825185041/http://www.redhillenergy.com/projects/coal/chandgana_tal/ Уурхайг эзэмшигчдийн сайт] [[Ангилал:Хэнтий аймгийн газар зүй]] [[Ангилал:Мөрөн сум (Хэнтий)]] {{stub}} jcirlwyy9kwc4clxa3a1miqgop9uofl 0 14382 855966 846757 2026-05-09T17:43:48Z CommonsDelinker 211 Detail,_14th_Dalai_Lama_of_Tibet,_Panchen_Lama_and_Mao_Zedong_in_Beijing,_1954_(cropped).jpg файлыг коммонсд [[c:User:Taivo|Taivo]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]): [[ 855966 wikitext text/x-wiki {{Short description|1949-1976 онуудад Хятадын удирдагч}} {{Инфобокс албан тушаалтан | name = Мао Зэдун | image = Mao Zedong 1950 Portrait (3x4 cropped)(2).jpg | imagesize = | caption = Албан ёсны хөрөг зураг, 1950 | office = [[Хятадын Коммунист Намын дарга]] | term_start = 1943 оны 3 сарын 20 | term_end = 1976 оны 9 сарын 9 | deputy = {{unbulleted list|[[Лю Шаоцы]]|[[Линь Бяо]]|[[Жоу Эньлай]]|Хуа Гофэн}} | predecessor = [[Жан Вэньтянь]] ([[Хятадын Коммунист Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар]]) | successor = [[Хуа Гофэн]] {{Collapsed infobox section begin|Нэмэлт албан тушаал}} | office2 = [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын дарга]] | term_start2 = 1954 оны 9 сарын 27 | term_end2 = 1959 оны 4 сарын 27 | premier2 = Жоу Эньлай | deputy2 = [[Жү Дэ]] | predecessor2 = [[Янь Шишань]] ([[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын ерөнхийлөгч]]ийн үүрэг гүйцэтгэгч; 1949) | successor2 = Лю Шаоцы | office3 = [[Цэргийн Төв Комисс (Хятад)|Цэргийн Төв Комиссын Дарга]] | deputy3 = {{unbulleted list|Жү Дэ|Линь Бяо|[[Е Жяньин]]}} | term_start3 = 1954 оны 9 сарын 8 | term_end3 = 1976 оны 9 сарын 9 | predecessor3 = | successor3 = Хуа Гофэн | office4 = [[Төв Ардын Засгийн газар (1949–1954)|Төв Ардын Засгийн газрын]] дарга | term_start4 = 1949 оны 10 сарын 1 | term_end4 = 1954 оны 9 сарын 27 | deputy4 = | premier4 = Жоу Эньлай | predecessor4 = {{ubli|''Албан тушаал байгуулагдсан''|[[Ли Зунрэнь]] ([[Бүгд Найрамдах Хятад Улсын ерөнхийлөгч]])}} | successor4 = | office5 = [[Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөх Зөвлөлийн дарга]] | term_start5 = 1949 оны 10 сарын 9 | term_end5 = 1954 оны 12 сарын 25 | predecessor5 = ''Албан тушаал байгуулагдсан'' | successor5 = Жоу Эньлай {{Collapsed infobox section end}} | birth_name = | birth_date = {{birth date|1893|12|26}} | birth_place = [[Шаошань]], Хүнань, Хятад | death_date = {{death date and age|1976|9|9|1893|12|26}} | death_place = Бээжин, Хятад | resting_place = [[Мао даргын дурсгалын танхим]] | party = [[Хятадын Коммунист Нам]] | otherparty = [[Гоминдан]] (1925–1926) | spouse = {{unbulleted list|{{marriage|[[Луо Ишю]]|1907|1910|reason=н}}|{{marriage|[[Ян Кайхүэй]]|1920|1930|reason=н}}|{{marriage|[[Хө Зижэнь]]|1928|1937|reason=салсан}}|{{marriage|[[Жян Чин]]|1938}}}} | children = {{Collapsible list| | title = {{nobold|10, үүнд:}}<!--This is not a proper entry. Don't put a * in front of it.--> | [[Мао Аньин]] | [[Мао Аньчин]] | [[Мао Аньлун]] | [[Ян Юэхуа]] | [[Ли Минь (Мао Зэдуны охин)|Ли Минь]] | [[Ли На (Мао Зэдуны охин)|Ли На]] }} | parents = {{ubl|[[Мао Ичан]]|[[Вэнь Чимэй]]}} | relatives = [[Мао гэр бүл]] | alma_mater = [[Хүнань Анхны Багшийн Их Сургууль]] | signature = Mao Zedong signature.svg | module2 = {{Collapsible list | titlestyle = background-color:#FCF;text-align:center; | title = Төв байгууллагын гишүүнчлэл | bullets = on | 1964–1976: Гишүүн, [[Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурал]] | 1954–1959: Гишүүн, Бүх Хятадын Ардын төлөөлөгчдийн Их хурал | | 1938–1976: Гишүүн, [[Хятадын Коммунист Намын 6 дахь улс төрийн товчооны байнгын хороо|6]], [[Хятадын Коммунист Намын 7 дахь улс төрийн товчооны байнгын хороо|7]], [[Хятадын Коммунист Намын 8 дахь улс төрийн товчооны байнгын хороо|8]], [[Хятадын Коммунист Намын 9 дэх улс төрийн товчооны байнгын хороо|9]], [[Хятадын Коммунист Намын 10 дахь улс төрийн товчооны байнгын хороо|10]] дахь улс төрийн товчоо | 1938–1976: Гишүүн, [[Хятадын Коммунист Намын 6 дахь Төв Хорооны|6]], [[Хятадын Коммунист Намын 7 дахь Төв Хорооны|7]], [[Хятадын Коммунист Намын 8 дахь Төв Хорооны|8]], [[Хятадын Коммунист Намын 9 дэх Төв Хорооны|9]], [[Хятадын Коммунист Намын 10 дахь Төв Хорооны|10]] дахь Төв Хороо }} ---- {{Collapsible list | titlestyle = background-color:#FCF;text-align:center; | title = Бусад албан тушаал | bullets = on | 1954–1959: Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын дарга | 1954–1976: Дарга, [[Цэргийн Төв Комисс (Хятад)|ХКН-ын Цэргийн Төв Комисс]] | 1954–1959: Ерөнхийлөгч ба дарга, Үндэсний батлан ​​​​хамгаалах зөвлөл | 1954–1976: Хүндэт дарга, [[ХАУТЗЗ-ийн Үндэсний Хороо]] | 1949–1954: Дарга, Төв Ардын Хувьсгалт Цэргийн Зөвлөл | 1949–1954: Дарга, ХАУТЗЗ-ийн Үндэсний Хороо | 1949–1954: Дарга, [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Төрийн Зөвлөл|БНХАУ-ын Төв Ардын Засгийн газар]] | 1943–1956: Дарга, [[Хятадын Коммунист Намын Нарийн бичгийн даргын газар|Хятадын Коммунист Намын Нарийн бичгийн даргын газар]] | 1936–1949: Дарга, ХКН-ын Төв Цэргийн Зөвлөл }} | module3 = {{longitem| '''[[Дээд удирдагч|Бүгд Найрамдах Хятад Ард<br/>Улсын дээд удирдагч]]'''}} {{flatlist | * ({{italics correction|''Анхны''}}) * [[Хуа Гофэн]] {{big|'''→'''}} }} | module = {{Инфобокс Хятад хэл | pic = Mao Zedong (Chinese characters).svg | piccap = "Мао Зэдун" хялбаршуулсан (дээд), уламжлалт (доод) Хятад ханзаар | picupright = 0.5 | child = yes | s = 毛泽东 | t = 毛澤東 | w = {{tone superscript|Mao2 Tse2-tung1}} | p = Máo Zédōng | tp = Máo Zé-dong | bpmf = ㄇㄠˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄗㄜˊ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄉㄨㄥ | gr = | mi = {{IPAc-cmn|AUD|Zh-Mao_Zedong.ogg|m|ao|2|-|z|e|2|.|d|ong|1}} | suz = Máu Zéh-ton | j = Mou4 zaak6 dung1 | y = Mòuh Jaahk-dūng | ci = {{IPAc-yue|m|ou|4|-|z|aak|6|-|d|ung|1}} | poj = Mô͘ Te̍k-tong | tl = Môo Ti̍k-tang | h = Mô Chhe̍t-tûng | order = st | altname = Эелдэг нэр | t2 = 潤之 | s2 = 润之 | w2 = {{tone superscript|Jun4-chih1}} | p2 = Rùnzhī | tp2 = Rùn-jhih | mi2 = {{IPAc-cmn|r|un|4|.|zhi|1}} | bpmf2 = ㄖㄨㄣˋ&nbsp;&nbsp;&nbsp;ㄓ | j2 = Jeon6 zi1 | y2 = Yeuhn-jī | ci2 = {{IPAc-yue|j|eon|6|-|z|i|1}} | poj2 = Lūn-chi }} | footnotes = {{Notelist}} }} '''Мао Зэдун''' ({{zh-s|毛泽东}}; {{zh-t|毛澤東}}; {{zh-p|Máo Zé dōng}}) (1893 оны 12-р сарын 26-нд төрсөн- 1976 оны 9-р сарын 9-нд нас барсан) [[Хятад]]ын хувьсгалч, улс төрийн онолч, [[коммунизм|коммунист]] [[Хятадын эв хамт нам]] удирдагч. Тэрээр [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]ыг (БНХАУ) 1949 онд байгуулагдсанаас нь хойш 1976 онд нас барах хүртлээ удирджээ. Түүний [[марксизм]]-[[ленинизм]], цэргийн стратегид оруулсан онолын хувь нэмэр, түүний өөрийн гэсэн коммунист бодлогыг хамтад нь өдгөө [[маоизм]] гэдэг. == Намтар == [[Файл:Mao1939.jpg|thumb|Хятад-Японы хоёрдугаар дайны үеэр Мао Зэдун]] Мао Зэдун 1893 оны 12-р сарын 26-нд мужийн төв Чанша хотоос холгүй орших Хунань мужийн Чанша засгийн газрын Шянтан хошууны Шаошань тосгонд төржээ. Мао Зэдуны эцэг Мао Ичан (1870-1920) жижиг газар тариалан эзэмшигч байсан бөгөөд түүний гэр бүл нэлээд чинээлэг байжээ. [[Күнзийн сургаал]] дагадаг эцгийн хатуу ширүүн зан чанар нь хүүтэйгээ зөрчилдөхөд хүргэсэн бөгөөд тэр үед хүү нь зөөлөн ааштай буддын шашинтай эх Вэнь Чимэй (1867-1919) илүү дотно болжээ. Бяцхан Мао эхийнхээ үлгэр жишээг дагаж буддын шашинтай болсон байна. Гэсэн хэдий ч Мао өсвөр насандаа Буддын шашин шүтэхээ больжээ. Залуу Мао орон нутгийн сургуульд хятад сонгодог анхан шатны боловсрол эзэмшсэн бөгөөд үүнд Күнзийн сургаалтай танилцах, эртний Хятадын уран зохиолыг судлах зэрэг байжээ. Залуу Мао 13 настайдаа сургуулиа төгсөөд унших дуртай байсан ч сонгодог философийн зохиолд дургүй байжээ. Тэрээр эцгийнхээ гэрт иргэж ирэхэд Мао Ичан хүүгээ дуртайяа угтан авч, түүнийг гэрийн ажил хийхэд нь түшиг тулгуур нь болно гэж найдаж байв. Гэсэн хэдий ч залуу Мао биеийн хүчний аливаа ажлыг эсэргүүцэж, бүх чөлөөт цагаа ном уншихад зарцуулдаг байсан гэдэг. 1910 оны намар залуу Мао Зэдун эцгээсээ сурч боловсроход хэрэгтэй мөнгө нэхсэн байна. Хэдий эцэг эхтэйгээ тааруухан харилцаатай байсан ч Мао Ичан татгалзаж чадалгүй хүүгээ Дуншаны дээд бага сургуульд оруулжээ. Сургуулийн хүүхдүүд түүний өндөр бие, гадаад төрх, тааруу гарал үүсэл, тосгоны аялагтай ярианд дургуй байсан гэдэг. Гэсэн хэдий ч түүний хичээлдээ хандах байдал, тэвчээр, хичээл зүтгэлийг үгүйсгэж чаддагүй байжээ. Мао сонгодог хэв маягаар сайн эссэ бичиж чаддаг, хичээнгүй байсан бөгөөд өмнөх шигээ ном их уншдаг байв. Энд тэрээр газарзүйтэй танилцаж, гадаадын түүхийн зохиолуудыг уншиж танилцаж эхэлсэн байна. Тариачны хүү Мао хувьсгалт армид нэгдэж [[Манж Чин улс|Манж Чин Улсыг]] унагахад оролцсон ч зургаан сар цэргийн алба хаагаад боловсролоо дээшлүүлэхээр цэргээс гарчээ. [[Бээжин Их Сургууль|Бээжингийн Их сургуульд]] [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист Намыг]] үндэслэгч Ли Дажао, Чэнь Дусю нартай танилцан, 1921 оноос тууштай [[Марксизм|марксист]] болсон ажээ. Тэр үеийн марксист сургаалд хувьсгалын хувь заяа хотын ажилчдын гарт байдаг гэж үздэг байсан боловч 1925 онд Мао Хятадын хувьд хувьсгалд дайчлах ёстой анги нь хотын пролетари бус харин хөдөөгийн тариачид гэж дүгнэсэн байдаг. Мао хөдөөгийн Зянси мужид байгуулагдсан Хятадын Зөвлөлт Бүгд Найрамдах Улсын дарга болж, Улаан арми нь [[Чан Кайши|Чан Кайшигийн]] [[Гоминдан|Гоминданы]] армийн удаа дараагийн довтолгоог няцаасан боловч сүүлдээ баруун хойд Хятад дахь аюул багатай нутаг руу Их аян хийжээ. Тэнд Мао ХКН-ын өрсөлдөгчгүй удирдагч болон тодорсон. Партизаны дайны тактик, нутгийн ардын үндэсний үзлийг өдөөсөн уриалга, Маогийн хөдөө аж ахуйн бодлого зэрэг хүчин зүйлс [[Гоминдан]] Нам болон Японы эсрэг тэмцэхэд цэргийн давуу тал бий болгож, тариачдын дунд өргөн дэмжлэг хүлээсэн байна. Маогийн хөдөө аж ахуйн марксист бодлого Зөвлөлтийн загвараас өөр байсан боловч 1949 онд хятадын коммунистууд засгийн эрхийг авахад [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тулгар улсад техникийн тусламж үзүүлэхийг зөвшөөрчээ. Гэвч түүний хүндэтгэдэг [[Иосиф Сталин]] 1953 онд нас барсаны дараа Мао Их Үсрэлтийн бодлогыг хэрэгжүүлж, ЗХУ, Хятад дахь “шинэ хөрөнгөтний элемент”-үүдийг шүүмжилсэн нь ЗХУ-ыг эргэлт буцалтгүй түлхэн холдуулжээ. 1960 онд ЗХУ тусламж үзүүлэхээ зогсоов. Мао [[Их үсрэлтийн бодлого (БНХАУ)|Их үсрэлтийн]] бүтэлгүй бодлогынхоо дараа "[[БНХАУ-ын Соёлын хувьсгал|Соёлын хувьсгал]]" өрнүүлсэн боловч энэ нь мөн л маш уршигтай алдаанд тооцогджээ. Маог нас барсны дараа [[Дэн Сяопин]] нийгэм, эдийн засгийн шинэчлэл хэрэгжүүлж эхэлсэн. Мао өнөөдрийг хүртэл сайн муугийн аль алинаар хэлэгддэг зүтгэлтэн хэвээр байгаа бөгөөд үргэлж хувьсан өөрчлөгдөх өвийг ардаа үлдээсэн юм. Албан ёсоор Хятадад аугаа хувьсгалч, улс төрийн стратегич, цэргийн суут ухаантан, улс үндэстнийг аврагч гэж ихэд хүндлэгддэг. Хятадын олон иргэд Мао өөрийн гарамгай мэргэн бодлогоор Хятад орныг хоцрогдсон хөдөө аж ахуйн улсаас дэлхийн зонхилох нэгэн гүрэн болгож, орчин үеийн Хятадын эдийн засаг, технологи, соёлын үндэс суурийг тавьсан гэж үздэг. Түүнчлэн Маог Хятадад яруу найрагч, гүн ухаантан, зөнч гэж үзэх нь олонтаа. Ялангуяа зөнч гэж үздэг нь түүнийг төрийн эрхийг барьж байх хугацаанд нь тахин шүтэж байсантай голчлон холбоотой.<ref>{{cite book |last=Short |first=Philip |title=Mao: A Life |publisher=Owl Books |year=2001 |url=http://books.google.com/books?visbn=0805066381 |isbn=0805066381 |page=630 |quote=Mao had an extraordinary mix of talents: he was visionary, statesman, political and military strategist of cunning intellect, a philosopher and poet.}}</ref> Хэдий Чан Кайшийн дэглэмийг унаган Хятадын хувьсгалыг оройлон удирдан ялалтанд хүргэсэн гэх боловч хувьсгалын дараа улс орноо удирдан жолоодох чадваргүй болох нь харагдаж бөөнөөр хорих хөдөлмөрийн лагер, цөллөгийн орон болон хувирчээ.Тэрбээр "Ард түмэн бол юу дуртай хүссэнээ бичиж болох цаас гэж хэлэх дуртай" байсан нь [[Адольф Хитлер|А.Хитлерийн]] "ард түмэн бол дуртай үедээ хүчиндэж эрхэндээ байлгаж болдог эм хүн лугаа адил" ижил үзэл бодолтой нэгэн байсан ажээ. Харин Маогийн нийгэм-улс төрийн хөтөлбөрүүд, тухайлбал Их үсрэлтийн бодлого, Соёлын хувьсгал зэрэг нь Хятадын соёл, нийгэм, эдийн засагт хохирол учруулж, нийтийг хамарсан өлсгөлөн авчирсан, үндэсний цөөнх 300 мянга гаруй Өвөр Монгол, 1 сая Төвд үндэстний аминд хүрсэн алан хядах бодлогыг хэрэгжүүлэгч, хүчээр уусгах эх үндсийг тавигч хэмээн буруутгагддаг. 1949-1975 онд Маогийн явуулсан бодлого, улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн уршгаар 50-70 сая хүн үхсэн гэж үзэх нь түгээмэл.<ref>[http://users.erols.com/mwhite28/warstat1.htm#Mao Death Toll Median Average Estimates of 14 Sources = 45.75 - 52.5 million people] Which include the books: ''Le Livre Noir du Communism'' by Stephane Courtois, ''Hungry Ghosts: Mao's Secret Famine'' by Jasper Becker, ''China's Changing Population'' by Judith Banister, ''Contemporary Chinese Population'' by Wang Weizhi, ''Mao: The Unknown Story'' by Jung Chang, ''Victims of Politics'' by Kurt Glaser, ''How to Prevent Genocide'' by John Heidenrich, ''Mao's China and After'' by Maurice Meisner, ''The Human Cost of Communism in China'' by Robert L. Walker. Along with reports by ''Agence France Press'' (1999), ''Dictionary of 20 Century World History'', ''Guinness Book of World Records'', ''Washington Post'' (1994), and the ''Weekly Standard'' (1997).</ref> [[Дэн Сяопин]] 1978 онд төрийн эрхийг авснаар, олон маоист бодлогыг халж, эдийн засгийн шинэчлэлийг эхлүүлсэн юм. 1976 оны 9-р сарын 9-нд хоёр удаагийн зүрхний шигдээсийн дараа Мао Зэдун нас барсан. Маог орчин үеийн дэлхийн түүхэнд хамгийн их нөлөө үзүүлсэн зүтгэлтнүүдийн нэг гэж тооцдог<ref>{{cite web|work=The Oxford Companion to Politics of the World|url=http://www.oxfordreference.com/pages/samplep02|title=Mao Zedong|accessdate=2008-08-23}}</ref> бөгөөд "Тайм" сэтгүүл түүнийг XX зууны хамгийн нөлөө бүхий 100 хүний нэг гэж үзжээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.time.com/time/time100/leaders/profile/mao.html |wayback=20090827015156 |text=Time 100: Mao Zedong |archiv-bot=2023-09-26 13:31:56 InternetArchiveBot }} By Jonathan D. Spence, 13 April 1998.</ref> == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mao Zedong|Мао Зэдун}} * [https://web.archive.org/web/20090815022602/http://popupchinese.com/lessons/archive/short-stories/serve-the-people Serve the People], mouseover annotated version of Mao's 1944 speech * [https://web.archive.org/web/20090815022351/http://popupchinese.com/lessons/archive/short-stories/remembering-norman-bethune Remembering Norman Bethune] mouseover annotated version of Mao's 1935 eulogy for the famous Canadian doctor * [https://web.archive.org/web/20000510085445/http://www.asiasource.org/society/mao.cfm Asia Source biography] * [https://web.archive.org/web/20130906033211/http://www.chinesemao.com/ ChineseMao.com: Extensive resources about Mao Zedong] * [http://savetibet.ru/img/2010/tibet-book-mong.pdf Chapters 7-11 about Tibet under Mao's rule, in the book: Кузьмин С.Л. Нууц Түвд орон. Тусгаар тогтнол ба эзэгнэлийн түүх. 2011. Улаанбаатар] * [http://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/inside.china/profiles/mao.tsetung/ CNN profile] * [http://www.guardian.co.uk/world/2005/jun/02/china.jonathanwatts China must confront dark past, says Mao confidant] * [https://web.archive.org/web/20080304061316/http://www.etext.org/Politics/MIM/classics/mao/index.html Collected Works of Mao at the Maoist Internationalist Movement] * [http://art-bin.com/art/omaotoc.html Mao quotations] * [http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2007/jan/18/comment.china Mao was cruel - but also laid the ground for today's China] * [http://www.marxists.org/reference/archive/mao/index.htm Mao Zedong Reference Archive at marxists.org] * [https://web.archive.org/web/20110317041036/http://www.monthlyreview.org/0904hinton.htm On the Role of Mao Zedong] * [http://www.oxfordreference.com/pages/samplep02 Oxford Companion to World Politics: Mao Zedong] * [http://artchina.free.fr/items/creasite.php?params=Mao%20Zedong_CATEGORY_0 Propaganda paintings showing Mao as the great leader of China] * [http://www.spiegel.de/international/world/0,1518,483023,00.html Remembering Mao's Victims] * [http://www.biography.com/video.do?name=politicalfigures&bcpid=1740037438&bclid=1774292646&bctid=1731352871 Mao Tse Tung: Leader, Killer, Icon] * [https://web.archive.org/web/20050108093439/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/COLDmao.htm Spartacus Educational biography] * [http://ncafe.com/northkorea/uncountedmillions.html Uncounted Millions: Mass Death in Mao's China] * [https://web.archive.org/web/20110317031210/http://www.monthlyreview.org/0906amin.htm What Maoism Has Contributed] == Эшлэл == {{Reflist|2}} <!--Categories--> {{DEFAULTSORT:Мао, Зэдун}} [[Ангилал:Мао Зэдун| ]] [[Ангилал:БНХАУ-ын улс төрч]] [[Ангилал:Бүгд Найрамдах Хятад Улсын улс төрч]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Хятад хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Маоизм]] [[Ангилал:Коминтерний гишүүн]] [[Ангилал:Цэргийн стратегич]] [[Ангилал:БНХАУ-ын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Хятадын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:Хятад-Японы хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Хятадын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Партизаны дайны хүн]] [[Ангилал:Хятадын коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:Номын санч]] [[Ангилал:Сталинизмын хүн]] [[Ангилал:Хувьсгалч]] [[Ангилал:Хятадууд]] [[Ангилал:1893 онд төрсөн]] [[Ангилал:1976 онд өнгөрсөн]] et2ki8z49181n6wr1nzq76gpxfecdpp 0 15819 855968 846990 2026-05-09T19:30:52Z Huns.history0 104454 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 855968 wikitext text/x-wiki '''Morse Code''' буюу '''Морзын Код''' нь текст мэдээллийг дараалсан асаж унтрах авиа, гэрэл, цахилгаан гүйдэл зэргээр дамжуулах арга юм. Мэдээллийг хүлээж авч байгаа талд мэдээллийг ойлгохын тулд ямар нэг багаж хэрэгсэл хэрэггүй бөгөөд харин туршлагатай байхад л хангалттай. Олон улсын стандартын Морзын код нь Латин цагаан толгойн үсэг болон араб тоог кодчилсон байдаг. ==Үүсэл болон Түүх== [[File:Samuel Morse 1840.jpg|thumb|150x150px|Самуел Морз]] [[File:Alfred Vail.jpg|thumb|147x147px|Алфред Вайл]] 1836 онд '''Самуел Ф.Б. Морз, Жозеф Генри мөн Алфред Вайл''' нар анхны цахилгаан телеграфын системийг зохион бүтээсэн бөгөөд энэ нь цахилгаан гүйдлийг хэмнэлтэйгээр утсаар дамжуулдаг байв. Энэхүү дамжуулж буй өгөгдлийг хүлээн авах тал мөн адил телеграфын системээр хүлээж авах бөгөөд хоёр тал бие биетэйгээр ойлголцох хэрэгтэй болсон байна. Ийнхүү Морз анхны Морзын Кодыг бүтээсэн байна. 1844 он гэхэд АНУ-д телеграфын систем ашиглаж эхэлсэн бөгөөд хүлээн авч байгаа талын систем цахилгаан гүйдэл ирэхэд цаасан дээр тэмдэглэгээ хийж харин цахилгаан гүйдэл ирэхгүй байгаа үед цаасан дээр тэмдэглэгээ хийхгүй цаасыг хоосон явуулдаг байв. Морз өөрийн кодоо зохиохдоо анх зөвхөн тоон мэдээлэл явуулахаар төлөвлөж байсан бөгөөд тухайн тоо нь цагаан толгойн нэг үсгийг төлөөлөх ёстой байв. Харин Вайл түүний кодын санааг улам өргөжүүлж үсэг, тусгай тэмдэгтийг нэмж өгсөн байна. Тэрээр Английн цагаан толгойн хамгийн их хэрэглэгддэг үсгүүдийг хамгийн богино кодоор орлуулж хийсэн байна. Ингээд богино хэсгийг нь '''“dots”''' буюу цэгүүд урт хэсгийг “dash” буюу зураас гэх болсон бөгөөд тухайн үсэг нь энэ хоёрын дараалал байдлаар кодлогдсон байна. Харин радио холбоо бий болж Морзын кодыг ашиглаж эхлэхэд мэдээлэл хүлээн авч байгаа талын оператор цэгийг “dit” мөн зураасыг “dah” гэх авиагаар сольж хэрэглэх болжээ. Дараа нь “dit” нь үсгийн дунд байвал “di” гэх авиагаар орлуулж хэлэх болсон бөгөөд жишээ “C” үсгийг “dah di dah dit” гэдэг байв. Ингээд радио холбоогоор дуу дамжуулдаг болохоос өмнө Морзын кодыг өргөн хэрэглэдэг болсон байв. 1930 он гэхэд цэргийн болон иргэний нисэх онгоцны нисгэгчид Морзын кодыг мэдэх ёстой болсон байна. Алфред Вайл Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед радио телеграфыг улс орнууд өргөн хэрэглэж байсан бөгөөд шифрлэгдсэн нууц кодоо дамжуулдаг байв. Дайны үед их хэмжээний цэргийн хүч маш хурдан байрлалаа сольж байдаг байсан тул радио телеграфыг их өргөн хэрэглэдэг байв. Энэ бүхний жишээ бол дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн Нацист Германы Польш, Бельги, Франц, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] болон хойд Африкт явуулсан цахилгаан дайн, Их Британийн Хойд Африк, [[Итали]] болон Нидерландад хийсэн довтолгоо, АНУ-ын Франц, Бельги мөн өмнөд Герман руу хийсэн довтолгоонуудад радио телеграфыг өргөн ашиглаж байв. Хэрэглэгчийн чадвар Морзын кодын хурдыг минутад хэдэн үг (words per minute / wpm) эсвэл минутад хэдэн үсэг (characters per minute / cpm) гэж тооцож үздэг байна. Гэсэн хэдий Морз кодоор дамжуулж байгаа адил тооны үсгээс бүрдэх хоёр үгийн урт нь өөр өөр байдаг. Тиймээс ч операторын хурдыг тооцоолохын тулд стандартын үг хэрэглэх хэрэгтэй болдог байна. ==Хэрэглэгчийн чадвар== Морзын кодын хурдыг минутад хэдэн үг (words per minute / wpm) эсвэл минутад хэдэн үсэг (characters per minute / cpm) гэж тооцож үздэг байна. Гэсэн хэдий Морз кодоор дамжуулж байгаа адил тооны үсгээс бүрдэх хоёр үгийн урт нь өөр өөр байдаг. Тиймээс ч операторын хурдыг тооцоолохын тулд стандартын үг хэрэглэх хэрэгтэй болдог байна. Олон Улсын Морзын Кодын тэмцээнийг жил бүр зохион байгуулдаг бөгөөд 1939 онд Тед МакЕлрой дэлхий рекордыг тогтоосон юм. Тэрээр 75.2 wpm (минутад 75.2 үг) хурданд хүрсэн бөгөөд энэ рекордыг одоо хүртэл эвдээгүй юм. ==Олон Улсын Морзын Код== Морзын кодыг 160 гаруй жил ашиглаж байгаа бөгөөд одоо ашиглаж байгаа код Вайл болон Морзын зохиосон кодоос өөр болсон. Орчин үеийн Олон Улсын Морзын кодыг (өөрөөр continental code гэж нэрлэдэг) 1848 онд Фредрик Клеменс Герке бүтээсэн ба анх Германы Гамбург болон Куксхавен хот хоорондын холбоонд ашиглахын тулд бүтээсэн байна. Тэрээр кодын үсгүүдийн тэн хагасыг мөн бүх тооны кодуудыг сольсон байна. Энэхүү шинэ код нь стандартчилагдаж дараа нь олон улсын стандарт болсон байна. Харин Морзын анхны кодыг [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]] болон Канадад ашиглахаар бүтээгдсэн байсан бөгөөд Америкийн Морзын Код мөн Төмөр Замын Код нэртэй байсан энэ кодыг хэрэглэхээ больсон байна. [[File:International Morse code.png|thumb|581x581px]] ==Бусад Морзын Кодууд== Морзын код тухайн улсын хэлнээс шалтгаалж өөр өөр байдаг. Жишээ нь: ===Грек === Грек Морзын код нь Латинтайгаа их төстэй. Латин "J", "U", "V" үсгүүд байхгүй, харин Грек "X" үсэг орсон байдаг. {| class="wikitable" style="font-family: monospace;" |- style="font-family: sans-serif;" ! Грек үсэг !! Латинаар !! Код !! Грек үсэг !! Латинаар !! Код !! Грек үсэг !! Латинаар !! Код |- | Α || A || •- || Ι || I || •• || Ρ || R || •-• |- | Β || B || -••• || Κ || K || -•- || Σ || S || ••• |- | Γ || G || --• || Λ || L || •-•• || Τ || T || - |- | Δ || D || -•• || Μ || M || -- || Υ || Y || -•-- |- | Ε || E || • || Ν || N || -• || Φ || F || ••-• |- | Ζ || Z || --•• || Ξ || X || -••- || Χ || CH || ---- |- | Η || H || •••• || Ο || O || --- || Ψ || Q || --•- |- | Θ || C || -•-• || Π || P || •--• || Ω || W || •-- |- ! colspan=9 | Давхар үсгүүд |- | HY || V || •••- || YI || J || •--- || OY || U || ••- |- | OI || 8 || ---••|| EI || S || ••• || AI || Ä || •-•- |- | AY || Ö || ••-- || EY || Ü || ---• || || || |} Хүснэгтийн доор байгаа давхар үсгүүд хуучин Грек Морзын кодын хүснэгтэд байсан бөгөөд холбоонд ашиглагддаггүй, хоёр үсгийг тус тусад нь явуулдаг. ===Кирилл=== Кирилл үсгүүд нь Латин үсгүүдтэй ойролцоо сонсогддогоор (жишээ нь: Б=B, В=W (Герман дуудлагаар), Г=G, Д=D, гэх мэт) сольсон ба битгий хуц. Кириллд байдаггүй Латин үсгүүдийг Латинд байдаггүй Кирилл үсгүүдээр орлуулсан (жишээ нь Щ=Q) байдаг. {| class="wikitable" ! Кирилл || Латин || Код || Кирилл || Латин || Код || Кирилл || Латин || Код |- | А || A || '''•&nbsp;−''' || Л || L || '''•&nbsp;−&nbsp;•&nbsp;•''' || Х || H || '''• • • •''' |- | Б || B || '''−&nbsp;•&nbsp;•&nbsp;•''' || М || M || '''−&nbsp;−''' || Ц || C || '''− • − •''' |- | В || W || '''•&nbsp;−&nbsp;−''' || Н || N || '''−&nbsp;•&nbsp;''' || Ч || Ö || '''− − − •''' |- | Г || G || '''−&nbsp;−&nbsp;•''' || О || O || '''−&nbsp;−&nbsp;−''' || Ш || CH || '''− − − −''' |- | Д || D || '''−&nbsp;•&nbsp;•''' || П || P || '''•&nbsp;−&nbsp;−&nbsp;•''' || Щ || Q || '''− − • −''' |- | Е || E || '''•''' || Р || R || '''•&nbsp;−&nbsp;•''' || Ь (Ъ) || X || '''− • • −''' |- | Ж || V || '''•&nbsp;•&nbsp;•&nbsp;−''' || С || S || '''•&nbsp;•&nbsp;•|| Ы (Ь) || Y || '''− • − − ''' |- | З || Z || '''−&nbsp;−&nbsp;•&nbsp;•''' || Т || T || '''−''' || Э || É || '''• • − • •''' |- | И || I || '''•&nbsp;•''' || У || U || '''•&nbsp;•&nbsp;−''' || Ю || Ü || '''• • − −''' |- | Й || J || '''•&nbsp;−&nbsp;−&nbsp;−''' || Ф || F || '''•&nbsp;•&nbsp;−&nbsp;•''' || Я || Ä || '''• − • −''' |- | К || K || '''−&nbsp;•&nbsp;−''' || |} Энэ дараалал нь Оросын Үндсэн Морзын Код болсон. Болгарын кодод хаалтад бичсэн хоёр үсэг ордоггүй. "Ё" үсэгт харгалзах Морзын код байхгүй. ===Еврей=== Еврей үсэг нь Латин үсэгтэй ойролцоо сонсогддогоор нь илэрхийлсэн (жишээ нь: "Бэт" ב≡B) байдаг. Гэхдээ зарим үсгүүдийг ойролцоо хэлбэрээр (жишээ нь: "Тэт" ט ≡U, "Тав" ת≡T) нь оноосон байдаг. {| class="wikitable" style="font-family: monospace;" |- style="font-family: sans-serif;" ! Еврей үсэг !! Латин !! Код !! Еврей үсэг !! Латин !! Код |- | א || A || •- || ל || L || •-•• |- | ב || B || -••• || מ || M || -- |- | ג || G || --• || נ || N || -• |- | ד || D || -•• || ס || C || -•-• |- | ה || O || --- || ע || J || •--- |- | ו || E || • || פ || P || •--• |- | ז || Z || --•• || צ || W || •-- |- | ח || H || •••• || ק || Q || --•- |- | ט || U || ••- || ר || R || •-• |- | י || I || •• || ש || S || ••• |- | כ || K || -•- || ת || T || - |} ===Араб=== {| class="wikitable" style="font-family: monospace;" |- style="font-family: sans-serif;" ! Араб үсэг !! Латин !! Код !! Араб үсэг !! Латин !! Код !! Араб үсэг !! Латин !! Код !! Араб үсэг !! Латин !! Код !! Араб үсэг !! Латин !! Код |- | ا || A || •- || د || D || -•• || ض || V || •••- || ك || K || -•- || ﺀ || E || • |- | ب || B || -•••|| ذ || Z || --•• || ط || U || ••- || ل || L || •-•• |- | ت || T || - || ر || R || •-• || ظ || Y || -•-- || م || M || -- |- | ث || C || -•-• || ز || Ö || ---• || ع || Ä || •-•- || ن || N || -• |- | ج || J || •--- || س || S || ••• || غ || G || --• || ه || É || ••-•• |- | ح || H || •••• || ش || SH || ---- || ف || F || ••-• || و || W || •-- |- | خ || O || --- || ص || X || -••- || ق || Q || --•- || ي || I || •• |} ---- ===Перс=== {| class="wikitable" style="font-family: monospace;" |- style="font-family: sans-serif;" ! Перс !! Латин !! Код !! Перс !! Латин !! Код !! Перс !! Латин !! Код !! Перс !! Латин !! Код |- | ا || A || •- || خ || X || -••- || ص || Ä || •-•- || ک || K || -•- |- | ب || B || -•••|| د || D || -•• || ض || É || ••-•• || گ || Q || --•- |- | پ || P ||•--•|| ذ || V || •••-|| ط || U || ••- || ل || L || •-•• |- | ت || T || - || ر || R || •-• || ظ || Y || -•-- || م || M || -- |- | ث || C || -•-• || ز || Z || --•• || ع || O || --- || ن || N || -• |- | ج || J || •--- || ژ || G || --• || غ || Ü || ••-- || و || W || •-- |- | چ || Ö || ---• || س || S || ••• || ف || F || ••-• || ه || E || • |- | ح || H || •••• || ش || Š || ---- || ق || || •••--- || ی || I || •• |} ==Ашигласан материал== * Морзын код: [https://web.archive.org/web/20161112203315/http://crypto.mn/%d0%bc%d0%be%d1%80%d0%b7%d1%8b%d0%bd-%d0%ba%d0%be%d0%b4/ https://web.archive.org/web/20161112203315/http://crypto.mn/%d0%bc%d0%be%d1%80%d0%b7%d1%8b%d0%bd-%d0%ba%d0%be%d0%b4//] == Гаднын холбоос == {{commons|Morse code|Морз үсэг}} [[Ангилал:Телеграф]] [[Ангилал:Холбооны инженерчлэл]] [[Ангилал:Тэнгисийн радио холбоо]] [[Ангилал:Сонирхогчийн радио холбоо]] [[Ангилал:Хоёртын код]] [[Ангилал:Радио харилцаа]] [[Ангилал:Германы биет бус соёлын өв]] [[Ангилал:Дижитал харилцаа]] tly37bxm0c59j0wq1k5yuxi1lemquus 0 18404 855985 760777 2026-05-10T04:46:56Z ~2026-28145-49 104469 Unuudur.mn 855985 wikitext text/x-wiki '''Өнөөдөр''' нь [[Монгол]]ын өдөр тутмын сонин юм. Монгол Ньюс ХХК-ийн бүрэлдэхүүнд байрладаг өдөр тутмын Өнөөдөр сонин UB POST англи хэлтэй Таван Цагираг Спортын Ням гараг гэх мэт сонинуудын хэсэгт байрладаг ууган өдөр тутмын сонин үүнээс илүү өргөн нэвтрүүлгийн 25-р суваг телевиз Арилжааны Shop Mongolia суваг сэтгүүлзүйн нэрэмжит Балдорж сан өмнөхөн ажиллуулж байсан Жааг ФМ 107.5 радио бүрэлдэхүүнд багтдаг. 2002 оны шилдэг сонин, 2003 оны шилдэг брэнд шагналыг хүртэж байсан. 1991 оноос гарч байсан "Ардын эрх" сониныг "Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай" хуулийн дагуу өөрчлөн шинэчилж, 1996 оны 9 дүгээр сараас "Өнөөдөр" нэртэй гаргаж эхэлсэн. Эрхлэн гаргагч нь хэвлэл мэдээллийн "Монгол ньюс" ХХК. Үүсгэн байгуулагч нь нэрт сэтгүүлч, Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, доктор талийгаач [[Цэрэндоржийн Балдорж]]. Нэг удаагийн дугаарын хэвлэгдэх хувь нь 14000 юм. Долоо хоногт 8-32 нүүрээр хэвлэгдэн гардаг. Өөрийн хэвлэх үйлдвэртэй. Бүтэц зохион байгуулалтын хувьд албадын зохион байгуулалтаар үйл ажиллагаа явуулдаг. Улс төрийн мэдээллийн, Эдийн засаг, бизнес мэдээллийн, Нийгмийн мэдээллийн, Эрэн сурвалжлах шуурхай мэдээллийн, Залуучууд, чөлөөт цагийн мэдээллийн, Гадаад мэдээллийн, Гэрэл зургийн, Зар мэдээ, захиалга борлуулалтын, Реклам сурталчилгааны, Санхүүгийн, Аж ахуйн зэрэг 10 алба, Фотостуди, Хэвлэлийн эх бэлтгэх лаборатори, Компьютерийн төв зэрэг үндсэн нэгжтэй. Амралт чөлөөт цагийн “Weekend” хавсралт сонинтой. Монголд анх удаа хамгийн олон нүүрээр буюу 32 нүүрээр гарсан сонин. “Улс төр”, “Танин мэдэхүй”, “Монголын хаяг-Улаанбаатар”, “Хүмүүс”, “Урлаг”, “Нийгэм”, “Ертөнц”, “Уран зохиол”, “Сониуч”, “Үйл явдлын мөрөөр”, “Спорт” зэрэг байнгын нүүр, булантай. Сонины нийт материалын 40 орчим хувийг реклам, сурталчилгаа эзэлдэг. Нийгмийн бүхий л хүрээг хамарсан сэдэв, асуудлыг тусгаж, цаг үеэ мэдэрсэн өргөн цар хүрээтэй, үнэн бодитой мэдээ мэдээллийг олон түмэнд бичлэгийн янз бүрийн төрөл зүйл, арга хэлбэрээр шуурхай хүргэхийг зорилгоо болгодог. Төр засгийн шууд дуу хоолой нь биш боловч ямар нэг хэмжээгээр түүнийг тусгахын хамт аль болох ард түмний дуу хоолой болохыг чухалчилж, нийтлэлээрээ төрийн удирдлага, бодлого чиглэлд нь нөлөөлөх, аль нэг салбар, байгууллагын эрх ашгийг илүү хөндөхгүй, давуу тал үүсгэхгүй байх замаар тэнцвэрт байдлыг хадгалсан мэдээлэл хүргэхийг нийтлэлийн бодлогын салшгүй хэсэг гэж үздэг. Олон түмний анхаарлыг татсан чухал сэдвүүдээр тогтмол [[хэлэлцүүлэг]] явуулж, “Хөндүүр сэдэв” цуврал нийтлэлээрээ оршиж буй дутагдал, доголдлыг илрүүлэх, шийдвэрлэхэд нөлөөлөхөд чиглэгдсэн асуудал хөндсөн, шүүмжлэлт материалыг нийтэлдэг онцлогтой. Материалуудыг сэдэвчилсэн нүүр, байнгын булан, боолтоор төрөлжүүлж өгдөг. Ерөнхий эрхлэгч нь Балдоржийн Нандинтүшиг. Мөн түүнчлэн дан цаасан сонин гэхээсээ илүү 2010-аад он гэхэд албан ёсны вебсайт болох WWW.UNUUDUR.MN интернэт хэлбэрээр цаг үеийн нийгмийн улс төрийн эдийн засгийн энтертайнмент спорт ярилцлага олон улсын үйл явдлын сэдэвтэй мэдээллийг оруулдаг бөгөөд ингэснээр Өнөөдөр сонин нь Цахим болон Цаасан хувилбараар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Хаяг: Монгол Улс Улаанбаатар хот Чингэлтэй Дүүрэг 3-р хороо Урт цагааны Гудамж Монгол Ньюс ХХК-ийн байр Өнөөдөр сонин байрладаг ==Гадны холбоос== *[https://web.archive.org/web/20070923131047/http://www.mongolnews.mn/ Албан ёсны вэбсайт] [[Ангилал:Монголын сонин]] fji5a6ymg48sm7exa8af69cpvkcgj92 855996 855985 2026-05-10T07:40:16Z ~2026-28145-49 104469 Unuudur.mn 855996 wikitext text/x-wiki '''Өнөөдөр''' нь [[Монгол]]ын өдөр тутмын сонин юм. Монгол Ньюс ХХК-ийн бүрэлдэхүүнд байрладаг өдөр тутмын Өнөөдөр сонин UB POST англи хэлтэй Таван Цагираг Спортын Ням гараг гэх мэт сонинуудын хэсэгт байрладаг ууган өдөр тутмын сонин үүнээс илүү өргөн нэвтрүүлгийн 25-р суваг телевиз Арилжааны Shop Mongolia суваг сэтгүүлзүйн нэрэмжит Балдорж сан өмнөхөн ажиллуулж байсан Жааг ФМ 107 радио бүрэлдэхүүнд багтдаг. 2002 оны шилдэг сонин, 2003 оны шилдэг брэнд шагналыг хүртэж байсан. 1991 оноос гарч байсан "Ардын эрх" сониныг "Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай" хуулийн дагуу өөрчлөн шинэчилж, 1996 оны 9 дүгээр сараас "Өнөөдөр" нэртэй гаргаж эхэлсэн. Эрхлэн гаргагч нь хэвлэл мэдээллийн "Монгол ньюс" ХХК. Үүсгэн байгуулагч нь нэрт сэтгүүлч, Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, доктор талийгаач [[Цэрэндоржийн Балдорж]]. Нэг удаагийн дугаарын хэвлэгдэх хувь нь 14000 юм. Долоо хоногт 8-32 нүүрээр хэвлэгдэн гардаг. Өөрийн хэвлэх үйлдвэртэй. Бүтэц зохион байгуулалтын хувьд албадын зохион байгуулалтаар үйл ажиллагаа явуулдаг. Улс төрийн мэдээллийн, Эдийн засаг, бизнес мэдээллийн, Нийгмийн мэдээллийн, Эрэн сурвалжлах шуурхай мэдээллийн, Залуучууд, чөлөөт цагийн мэдээллийн, Гадаад мэдээллийн, Гэрэл зургийн, Зар мэдээ, захиалга борлуулалтын, Реклам сурталчилгааны, Санхүүгийн, Аж ахуйн зэрэг 10 алба, Фотостуди, Хэвлэлийн эх бэлтгэх лаборатори, Компьютерийн төв зэрэг үндсэн нэгжтэй. Амралт чөлөөт цагийн “Weekend” хавсралт сонинтой. Монголд анх удаа хамгийн олон нүүрээр буюу 32 нүүрээр гарсан сонин. “Улс төр”, “Танин мэдэхүй”, “Монголын хаяг-Улаанбаатар”, “Хүмүүс”, “Урлаг”, “Нийгэм”, “Ертөнц”, “Уран зохиол”, “Сониуч”, “Үйл явдлын мөрөөр”, “Спорт” зэрэг байнгын нүүр, булантай. Сонины нийт материалын 40 орчим хувийг реклам, сурталчилгаа эзэлдэг. Нийгмийн бүхий л хүрээг хамарсан сэдэв, асуудлыг тусгаж, цаг үеэ мэдэрсэн өргөн цар хүрээтэй, үнэн бодитой мэдээ мэдээллийг олон түмэнд бичлэгийн янз бүрийн төрөл зүйл, арга хэлбэрээр шуурхай хүргэхийг зорилгоо болгодог. Төр засгийн шууд дуу хоолой нь биш боловч ямар нэг хэмжээгээр түүнийг тусгахын хамт аль болох ард түмний дуу хоолой болохыг чухалчилж, нийтлэлээрээ төрийн удирдлага, бодлого чиглэлд нь нөлөөлөх, аль нэг салбар, байгууллагын эрх ашгийг илүү хөндөхгүй, давуу тал үүсгэхгүй байх замаар тэнцвэрт байдлыг хадгалсан мэдээлэл хүргэхийг нийтлэлийн бодлогын салшгүй хэсэг гэж үздэг. Олон түмний анхаарлыг татсан чухал сэдвүүдээр тогтмол [[хэлэлцүүлэг]] явуулж, “Хөндүүр сэдэв” цуврал нийтлэлээрээ оршиж буй дутагдал, доголдлыг илрүүлэх, шийдвэрлэхэд нөлөөлөхөд чиглэгдсэн асуудал хөндсөн, шүүмжлэлт материалыг нийтэлдэг онцлогтой. Материалуудыг сэдэвчилсэн нүүр, байнгын булан, боолтоор төрөлжүүлж өгдөг. Ерөнхий эрхлэгч нь Балдоржийн Нандинтүшиг. Мөн түүнчлэн дан цаасан сонин гэхээсээ илүү 2010-аад он гэхэд албан ёсны вебсайт болох WWW.UNUUDUR.MN интернэт хэлбэрээр цаг үеийн нийгмийн улс төрийн эдийн засгийн энтертайнмент спорт ярилцлага олон улсын үйл явдлын сэдэвтэй мэдээллийг оруулдаг бөгөөд ингэснээр Өнөөдөр сонин нь Цахим болон Цаасан хувилбараар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Хаяг: Монгол Улс Улаанбаатар хот Чингэлтэй Дүүрэг 3-р хороо Урт цагааны Гудамж Монгол Ньюс ХХК-ийн байр Өнөөдөр сонин байрладаг ==Гадны холбоос== *[https://web.archive.org/web/20070923131047/http://www.mongolnews.mn/ Албан ёсны вэбсайт] [[Ангилал:Монголын сонин]] ean4nq53ig6iumdu00vsho5fuvif4lo 0 19368 855982 843751 2026-05-10T03:05:15Z Avirmed Batsaikhan 53733 855982 wikitext text/x-wiki {{short description|Түрэг-Монгол байлдан дагуулагч (1320-д–1405)}} {{Инфобокс хаан | name = Төмөр | full name = Шужа-уд-дин Төмөр<ref>W. M. Thackston, ''A Century of Princes: Sources on Timurid History and Art'' (1989), х. 239</ref> | regnal name = Шихаб-э-Киран Амир Төмөр Кургани<ref>{{Cite journal |last=Chann |first=Naindeep Singh |date=2008 |title=Intellectual Movements during Timuri and Safavid Periods (1500-1700 A.D.) |url=https://doi.org/10.1163/157338408x406182 |journal=Iran and the Caucasus |volume=12 |issue=2 |pages=413–415 |doi=10.1163/157338408x406182 |issn=1609-8498|url-access=subscription }}</ref> | title = {{ubl|[[Бей|Бег]]|[[Султан]]<ref>{{cite encyclopedia|publisher=Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|year=1847|title=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|volume=9|page=377}}</ref>|Гүрэгэн{{efn|Төмөр өөрийн засаглалыг хууль ёсны болгохын тулд [[Алтан ураг|Чингисийн]] удмын гүнжид гүрэгэн (орчуулбал 'хааны хүргэн') цолыг олгосон.{{sfn|Manz|1999|p=14}}}}|[[Гази]]<ref name=":3" />}} | image = Timur reconstruction03.jpg | caption = [[Михаил Герасимов]]ын үйлдсэн, Төмөрийн царайг гавлын яснаас сэргээсэн дүрс | reign = 1370 оны 4 сарын 9{{snd}}<br />1405 оны 2 сарын 18 | coronation = 1370 оны 4 сарын 9, [[Балх]]<ref name="Muntakhab-ul-Lubab, Khafi Khan Nizam-ul-Mulk p. 49">''[[Мунтахаб-аль Лубаб]]'', [[Хафи Хан|Хафи Хан Низам-ул-Мулки]], I боть, х. 49. Лахорд хэвлэгдсэн, 1985</ref> | predecessor = | successor = [[Халиль Султан]] | succession = [[Төмөрийн улс]]ын [[эмир]] | spouse = [[Сарай Мүлк Ханум]] | spouse-type = Хатан | spouses = {{plainlist| * Чулпан мүлк ага * Алжаз турхан ага * Тукал хатан * Дилшад ага * Түмэн ага }} | spouses-type = Эхнэр | issue = {{plainlist| * [[I Умар Шейх мирза]] * [[Жахангир мирза (Төмөрийн ханхүү)|I Жахангир мирза]] * [[Миран шах]] * [[Шахрух]] }} | issue-link = #Гэр бүл | dynasty = [[Төмөрийн династи|Төмөр]] | father = Амир Тарагай | mother = Тэкина хатан | birth_date = 1320-д он | birth_place = [[Шахрисабз|Кешийн]] ойр, [[Цагадайн улс]] | death_date = 1405 оны 2 сарын 17/18 | death_place = [[Отрар]], [[Төмөрийн улс]] | place of burial = [[Гүр-э Амир]], [[Самарканд]], Узбекистан | religion = [[Суннит Ислам]] }} '''Төмөр''' ([[Монгол бичиг]]: [[Файл:Temuer.png|15px]] ''Тэмүр''), мөн '''Доголон Төмөр''' ([[Перс хэл|Перс]]: تيمور لنگ ''Тимүр-э-ланг,'' 1326 оны 4-р сарын 8/9-нд төрсөн- 1405 оны 2-р сарын 18-нд нас барсан) Төмөр бол [[Монгол]] гаралтай бөгөөд [[Барулас]] овогт харьяалагддаг.<ref>Товчхондоо, түүний ордны түүхч Шамигийн Ẓafar-nāma-д бичсэнээр Монгол Барлас овгийн гишүүн Тэмүр өөрийгөө Цагаадайн Монгол гэж тодорхойлсон байдаг. Түүгээр ч барахгүй бараг бүх үеийнхэн, тэр дундаа дайснууд нь түүнийг монгол хүн гэж үздэг байв. Иймд Төмөрийн монгол шинж чанар нь түүний Чингисийг дэмжсэн чиг хандлага, бодлогоос шалтгаалаагүй Монгол угсааны логик бүтээгдэхүүн гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Shami’s Ẓafar-nāma was presumably read aloud to Temür and approved by</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |title=1.Төмөр хааны үед (1371-1405) зарим зоос дээр монгол хэллэг үгэ ману ('бидний үг'; Доерфер, 1963, х. 17); 2. Төмөрийн ордонд монгол дуу эгшиглэв (Натанзи, Доерфер, 1963, х. 17); 3. 14-р зууны Персийн Монголын зарлиг, монгол нарийн бичгийн даргыг баталгаажуулсан (Doerfer and Herrmann, 1975a; Idem, 1975b; Hinz, 1954, p. 345); 4. Монгол-Перс хэлний үгсийн санг 15-р зууны сүүл үе хүртэл эмхэтгэсэн (Доерфер, 1963, х. 16); 5. ‘Ала-ад-Дин ‘Ата Малек Жовайни , Фазл-Аллах Рашид-ад-Дин нарын адилаар өмнөх бүтээлүүдэд олдоогүй шинэ монгол үгс (Доерфер, 1963, 16-р хуудас, Идем, 1959, Түүхийн 18-19-р хуудсыг үзнэ үү), Неам-ад-Дин Шами (1404 онд бичигдсэн), Моин-ад-Дин Натанзи (1412 онд бичигдсэн), 'Абд-Аллах Хафед-е Абру (1140, 1120-аад онд бичигдсэн хэд хэдэн бүтээл) зэрэг зохиолууд. ḤĀFEẒ-E ABRU ), ʿАбд-ал-Раззак Самарканди (1471 онд бичигдсэн). |url=https://www.iranicaonline.org/articles/mongols-loanwords |access-date=2025-03-22 |website=Encyclopaedia Iranica iranicaonline.org |language=en-US}}</ref><ref>"Питер Жексон Төмөрийг монголчуудын зан заншил, уламжлалыг хурц илэрхийлэгч гэж үздэг" "From Genghis Khan to Tamerlane: The Reawakening of Mongol Asia" </ref><ref>{{Cite journal |last=Sabitov |first=Zhaxylyk M. |title=Барлас ( Их Могалуудын үр удам ) нь C2-F4002 (одны бөөгнөрөл) хаплогруппад багтдаг. C2-F4002 нь Барласын анхны дэд бүлэг байсан, учир нь энэ дэд бүлэг нь Монголын нутаг дэвсгэрээс гаралтай бусад Нирун овгуудад байдаг Сабитов Ж.М. Баймуханов Н.Б. Y-STR гаплотипы узбеков, уйгуров, таджиков, пуштунов, хазарейцев, моголов из базы данных Family Tree DNA//The Russian Journal of Genetic Genealogy. Volume 7, No 2 (2015). C.20-26. |url=https://www.academia.edu/17004570/%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%96_%D0%9C_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%9D_%D0%91_Y_STR_%D0%B3%D0%B0%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BF%D1%8B_%D1%83%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D1%83%D0%B9%D0%B3%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%BF%D1%83%D1%88%D1%82%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D1%85%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%B9%D1%86%D0%B5%D0%B2_%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%B8%D0%B7_%D0%B1%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85_Family_Tree_DNA_The_Russian_Journal_of_Genetic_Genealogy_Volume_7_No_2_2015_C_20_26 |journal=}}</ref><ref>{{Cite journal |last=van den Bent |first=Josephine |date=2016-05-03 |title=Трансоксани дахь Туркестан, Бухарад ( мā вара'ан-нахр ) Монгол ( могол ), татар ( татар ) нарын бүлэгт Төмөр хэмээх амир гарч ирэв.Зүүлт тайлбар 8 Тэр болон түүний ард түмэн Цагаадайн удам угсаатай.муголөөр Цагадайн уу гэдгийг мэдэхгүйч эхнийх нь илүү магадлалтай.Зүүлт тайлбар 9 “None of the Kings on Earth is Their Equal in ʿaṣabiyya”: The Mongols in Ibn Khaldūn's Works |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09503110.2016.1198535#d1e397 |journal=Al-Masāq |volume=28 |issue=2 |pages=171–186 |doi=10.1080/09503110.2016.1198535 |issn=0950-3110}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tamerlane |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803102017299 |access-date=2025-05-23 |website=Oxford Reference |language=en |doi=10.1093/oi/authority.20110803102017299}}</ref><ref>{{Cite web |title=Creating an image of Tamerlane |url=https://www.alumni.cam.ac.uk/festival/events/creating-an-image-of-tamerlane |access-date=2025-05-23 |website=Alumni |language=en}}</ref> [[Чингис]] хааны үед [[Цагадай|Цагадай хааныг]] дагаад [[Дундад Ази|Дундад азид]] ирсэн [[Харачар|Харачар ноёны]] удмын Mонгол сурвалжит ноён, цэргийн жанжин, агуу байлдан дагуулагч юм. Тэрээр [[Мавереннахр|Мавереннахрт]] өөрийн улсыг байгуулсан ч, угсаа гарлын хувьд [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] язгууртан биш учраас [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй хааны]] угсааны [[Сүюргатмиш хаан|Сюрьгатмишь]], [[Махмуд султан (Цагадайн улс)|Махмуд]] нарыг хаанаар нь өргөмжилж, өөрөө [[эмир]] цолтойгоор төрийн эрхийг барьж байв. Төмөр [[Иран]], [[Сири]], [[Кавказ|Кавказын]], [[Алтан Орд]], [[Ойрх Дорнод]], [[Моголистан]], [[Энэтхэг]], [[Сибирь]] рүү довтолгоон үйлдэж газар нутгаа өргөтгөж байв. 1405 онд Төмөр [[Мин улс|Мин улсыг]] дайлахаар явж байхдаа [[Отрар (хот)|Отрар хотод]] нас баржээ. Тэрээр доголон хүн байснаас түүхэнд "Доголон Төмөр" гэж алдаршсан байна. == Үндэс угсаа ба залуу нас == [[Файл:Behzad timur egyptian.jpg|thumb|Төмөр хааны цэрэг Египетийн мамлюк султаны цэргийг бут цохиж байгаа нь]] Төмөр эмирийн угсаа гарлын хувьд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] дээд өвөг Мэнэн тудунаас<ref>Монголын нууц товчооны 1-р бүлэг</ref> ([[Тумбинай сэцэн]]<ref>Судрын чуулганы 1-р боть</ref>) салбарласан холын садан мөн. 1180-аад онд [[Барулас|Баруласын]] [[Суху сэцэн]], хөвүүн [[Харачар|Харачарын]] хамт ардаа дагуулж Чингис хаанд дагаар орсноор зүтгэж эхлэн, 1206 онд Харачар ноён мянгатын ноён болсон. [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Монголчууд Сартуулыг байлдан дагуулсны]] дараа [[Цагадай|Цагаадай ханд]] 4 мянгатын ноёныг хувьлан өгсөний нэг нь Харачар ноён. Харачар ноён нь 1244 он хүртэл [[Цагаадайн Улс|Цагаадайн улсад]] ханыг эзгүй үед хант улсын хэрэг, ханы ордыг захирах эрхтэй түмтийн ноёны эрхтэй байсан. Харачар ноёноос Төмөр эмирийг төрөх хүртэл 110 гаруй жилийн дотор барулас аймгийг Ижил, Айлангир, Бургул, Тарагай нарын ноёд угсаа залгамжилсаар Төмөрийн үе хүрсэн. Ингэж 110 жил дундад азид амьдарахдаа 1269 оноос түүний овог [[Талас голын хуралдай|Таласын хуралдайн]] шийдвэрээр [[Мавереннахр|Мавернахр]] руу шилжин суурьшиснаар их хэмжээгээр [[Түрэг|түрэгжихэд]] нөлөөлсөн. Хүүхэд байхаасаа цэргийн хэрэгт амьдралаа зориулахаар шийдэж дасгал сургуулилт хийж 12 настайгаас эцгээ даган дайн байлдаанд оролцож эхэлжээ. Лалын шашныг шүтдэг байсан нь узбекүүдтэй тэмцэхэд багагүй үүрэг гүйцэтгэжээ. Тэрээр 1336 онд [[Кеш хот|Кеш хотод]] Тарагай ноёны хөвүүн болж мэндэлсэн. Доголон Төмөрийн олон хүн захирах төдийгүй тэднийг эрхшээлдээ байлгах цэргийн авьяас чадвар нь аль залууд нь илэрчээ. Чингис хаан нас барахаасаа өмнө эзэнт гүрний газар нутгийг хөвгүүддээ хувааж өгсөн. Хаан Кашгарын эргэн тойрон болон Трансоксианагийн ихэнх нутгийг хоёрдугаар хүү Цагаадад өгчээ.1294 онд Монголын эзэнт гүрэн задран унасны дараа эдгээр нутагт Цагадайн удмынхны захирч байсан улсыг Цагаадайн хаант улс гэж нэрлэжээ. Цагадайн улсын ноёдын дотор Тэнгризм буюу бөө мөргөлтөн олонх байсан. Гэсэн хэдий ч тэдний дунд буддын шашинтнууд ч байсан. Тармаширин лалын шашинтан болсны дараа Цагадайн улсын монголчуудын олонх исламжих болов. Тармаширин нь 1331-1334 оны хооронд хаанчилж, мусульман болсныхоо дараа Ала ад-Дин хэмээх нэрийг авсан бөгөөд лалын шашинд орсон анхны Цагадайн хаан юм. Энэ үед Трансоксианад аж төрж, хотын соёлд дасан зохицсон Цагадайн хаант улсын монгол, түрэг угсаатнууд өөрсдийгөө “Цагатайчууд” хэмээн нэрлэх болжээ. Шашин соёлоор исламжиж, хэлээрээ түрэгжсэн Цагаадайн ард түмнийг түүхчид Цагаадайчууд, хэрэглэж байсан хэлээ Цагаадай хэл гэж нэрлэх болсон. Төмөр нь тухайн үед Цагадайн хаант улсын нутаг дэвсгэрт байсан [[Самарканд]] хот болон Бэлх хотын хооронд орших Кеш гэгддэг Шехр-и Шебз хотын хилийн Хока Илгар тосгонд төржээ. Шерефеддин Ал-и Йездигийн "Зафернаме" хэмээх бүтээлд Төмөрийн төрсөн өдрийг хулгана жил буюу 1336 оны 4-р сарын 12-ны Пүрэв гариг хэмээн тэмдэглэсэн байдаг. Домогт өгүүлснээр Төмөр нь алган дээрээ цус нөжтэй, хөгшин хүний ​​үс шиг цагаан үстэй төрсөн. Алган дээр нь цустай төрсөн нь цаг хугацааны эзэн болсны шинж бөгөөд ирээдүйд их цус урсгана гэж тайлбарладаг.{{citation needed}} Төмөр дараа жилүүдэд Сахипкыран цолыг Цихангир цолтой хамт ашигласан. Үсний цайрсан байдал нь бага насандаа боловсорч гүйцсэнийг илтгэдэг. Төмөрийг төрөх үед Барласын бүрэлдэхүүнд бөө мөргөл, буддын шашин шүтдэг хүмүүс, мөн Исламын шашин шүтдэг байсан. Үүний зэрэгцээ эдгээр эрчимтэй ард түмний хөдөлгөөнүүд нь ард түмэнд соёлын нөлөө үзүүлж, бие биедээ холилдоход хүргэсэн. Үүний нэг үр дагавар нь монгол овог болох Барласууд монгол хэлнээс гадна перс хэлний хүчтэй нөлөөнд автсан уйгур гаралтай түрэг хэлний цагаатай хэлийг ашигласан байна. Төмөрийн удам угсаа Европын түүхчдийн дунд маргаантай байдаг. Төмөртэй ярилцаж, ганцаарчилсан яриа өрнүүлсэн түүхч [[Ибн Халдун]] номондоо Төмөрийг турк хүн гэж тодорхойлсон байдаг. Самарканд руу Төмөрийн ордонд элчин сайдаар очсон Испанийн язгууртан Руй Гонзалес Де Клавихо "Тимурын амьдрал ба Кадизаас Самарканд хүртэлх аялал" номондоо Төмөр бол Турк цагаачдын гарал үүсэлтэй, язгууртнуудаараа бахархдаг язгууртан үеийнх гэж тэмдэглэжээ. тэдний удам угсаа. Ричард Буллиет Барлассыг монгол шашинтай ямар ч холбоогүй гэж байгаа бол Рене Гроуссет Төмөрийн удам угсаа нь түүний үед бичсэн номондоо Чингисийн үндэстэй гэж тэмдэглэсэн бол Монгол шашинтай ямар ч холбоогүй бөгөөд Төмөрийг Турк байсан гэж үздэг. Зеки Велиди Тоганы хэлснээр бол Чингис хаан турк тул Чингистэй нэг язгуур угсаатай учраас Төмөр ч бас Турк юм. Францын туркологич Жан-Пол Ру Төмөрийг Түрэгжсэн Монгол байсан гэж үздэг. Туркийн Төмөрийн түүхийн тэргүүлэх хүмүүсийн нэг проф. Доктор. Исмаил Ака "Төмөр ба түүний төр" хэмээх бүтээлдээ Төмөр, Чингис хоёр нэг удам угсаатан байсан гэж бичсэн боловч Түрэг, Монгол уу гэдгийг юу ч хэлээгүй. Түүнийхээр бол Төмөрийн анхны гэрлэлт болон эгч дүүсийнхээ гэрлэлт нь түүний удам угсаа жирийн нэгэн газар холбоогүй байсныг харуулж байна. Проф. Доктор. Хайруниса Алан "Тал нутгаас Еден цэцэрлэг хүртэлх Тимуридууд" хэмээх бүтээлдээ Төмөр, Чингис хоёрын алс холын өвөг дээдэс нэг гэдгийг тэмдэглэжээ. Гэвч Исмаил Ака шиг Төмөрийг Түрэг, Монгол гэж юу ч хэлдэггүй. == Эрх мэдлийн төлөөх өрсөлдөөн == [[Файл:Teymur.jpg|thumb|Самаркандад Төмөр хааны хийсэн найр]] Эрх мэдлийн төлөө тэмцэлд зориг шулуудан боссон Доголон Төмөр туркмен омгуудын морин цэрэг захирч '''Балх''' омгийн захирагч, түүнчлэн [[Самарканд|Самаркандын]] [[эмир Хуссейн]] нартай цэргийн холбоо байгуулж голдуу узбек иргэдээс бүрдсэн [[Төглөгтөмөр]], түүний хүү [[Ильяс хожа|Ильяс Хожа]] нартай дайтаж төдөлгүй саяхны холбоотон Самаркандын эмир Хусейнд дайн зарлав. Удсангүй Дундад Азийн томоохон хотуудын нэг болох Самарканд хотыг эзэлж нийтдээ 100 мянга орчим цэрэгтэйгээс 80 мянга орчим нь хот, цайз хамгаалдаг Төглөгтөмөр ханы эсрэг байлдааны ажиллагааг идэвхжүүлж дайн, байлдаанд хатуужсан хоёр мянган морин цэргээ удирдаж Төглөгтөмөр ханы цэрэгт хэд хэдэн удаа цохилт өгч 1370 онд Сырдарья мөрний нөгөө эрэг хүртэл элдэн хөөжээ. Энэ үеэс хойш Доголон Төмөр дайн, байлдаан хийхдээ хүний санаанд багтамгүй арга заль хэрэглэдэг болжээ. Тэрбээр [[Төглөгтөмөр|Төглөгтөмөр ханы]] цэргийг удирдаж байгаа хүү [[Ильяс хожа|Ильяс Хожагийн]] нэрийн өмнөөс цайзуудын захирагч нарт хариуцсан цайзаасаа цэргээ авч Сырдарья мөрний цаад эрэгт гарах хуурамч тушаал өгч цайзуудыг эзгүйрсэн хойно нь бүгдийг нь дараалан булаан авчээ. === Эмир болсон нь === 1370 онд монголын олон аймаг, овгийн баян, язгууртан ноёд хуралдай хийж Чингис хааны удмын [[Хабул шах|Кабул Шах Агланыг]] ханаар сонгосныг Доголон Төмөр хvлээн зөвшөөрсөнгүй. Цэргийн хүчээ монголчуудаар бэхжүүлж мөн онд [[Амударья]], [[Сырдарья]] мөрнүүдийн хооронд орших Мавераннахр мужийн эмирээр өөрийгөө өргөмжилж Самарканд хотыг нийслэлээр зарлаж нүүдэлчин омгуудын язгууртнууд, лалын шашны дээд лам нарын дэмжлэгтэйгээр Чингис хааны үр садын нэрийн өмнөөс бүх эрх мэдлийг гартаа төвлөрүүлжээ. == Цэргийн шинэчлэлт == Газар нутгаа тэлэх байлдан дагуулалт хийхээр төлөвлөж юуны өмнө армийн зохион байгуулалтыг боловсронгуй болгохдоо монголчуудын байлдааны туршлага, баримталж байсан арга тактикийг их судалжээ. Доголон Төмөр чин үнэнч, байлдах ур чадвар төгс 313 дайчдынхаа хамт эрх мэдлийн төлөө тэмцлийг эхэлж тэд нар дотроос 10-г нь аравтын дарга, 100-г нь зуутын дарга, сүүлчийн 100 хүнийг мянгатын даргаар томилж бусдыг нь шадар жанжнаа болгожээ. Аравтын дарга нарыг цэргүүдээр сонгуулж зуут, мянгатын дарга нарыг биечлэн тохоож "Ташуур, бороохойноос захирах нэр хүнд, хувийн үлгэр жишээч байдал тун чухал" гэж тэднийг сургамжилж байв. Аравт, зуут, мянгатын цэргүүд нь морины өнгө зүс, өмсөж байгаа хуяг дуулга, туг, хувцасны өнгөөрөө хоорондоо ялгагдаж байв. [[Файл:Ensemble Shakhi Zinda (2).JPG|thumb|Самаркандад байдаг Төмөр хааны эгчийн бунхан]] Чингис, Бат зэрэг хаадаас ялгаатай нь Доголон Төмөр цэргүүддээ дайны олз хувааж өгдөг байсан төдийгүй тогтмол цалин олгодог байжээ. Жагсаалын цэрэгт 2-4 морь олгоно, гэхдээ урамшуулын хэмжээг цэргийн албаны амжилтыг нь харгалзан хүртээнэ. Түүнээс гадна байлдаанд үзүүлсэн гавьяаг нь үнэлж жагсаалын өмнө сайшаах, цалинг нь нэмэх, үнэт бэлэг, үнэт зэвсэг олгох, албан тушаал дэвшүүлэх, '''Баатар, Эрэмгий зоригт''' гэх зэрэг цол чимгээр урамшуулдаг байжээ. Тэрчилэн алдаа гаргавал цалинг нь багасгах зэрэг шийтгэл мөн ногдуулдаг байсныг нь дурдах нь зүйтэй. Доголон Төмөр армийнхаа гол цөм болох морин цэргийг хөнгөн, хүнд гэж хувааж хөнгөн морин цэрэг нь нум, 18-20 сум, сумны 10 зэв, сvх, хөрөө, шөвөг, зүү, бугуйл, ундны усны хүүдий, морьтой байх хийгээд 19 хөнгөн морин цэрэг аяны үед нэг морин тэргэнд эд зүйлсээ ачиж явна. '''Торгон хүнд морин цэрэг''' нь дуулга, төмөр хуяг, илд, нум сум, хоёр морьтой байна. Таван хүнд морин цэрэг дайн байлдааны үед нэг тэргэнд жад, сэлэм, бороохой зэрэг эд зvйлсээ ачиж явдаг байна. Түүнээс гадна отолт, бүслэлт хийх, уулархаг газарт байлдааны ажиллагаа явуулах зориулалт бүхий тус бүр нь гучин сум бүхий нумтай хөнгөн морин цэрэг бас байжээ. Доголон Төмөр эмир туршлагатай цэргийн даргын хувьд найдвартай хамгаалалтад онцгой анхаардаг, морин цэрэг дайралт хийхэд тохиромжтой, билчээр сайтай, ундны усны эх булаг сайтай газрыг зориуд сонгож тулалдаан хийдэг байв. Цэргээ байлдааны журамд байрлуулахдаа, сум тавихад наранд нүд гялбахгvй байхаар зохицуулж нөөцөнд ихээхэн цэрэг үлдээдэг байжээ. Байлдааныг хөнгөн морин цэрэг эхэлж дайсан руу суман мөндөр буулгасны дараа морин цэрэг дараалан дайралт хийж эцэст нь нөөцөө оруулна, "Арав дахь дайралт ялалт авчирна" гэсэн зарчмыг тэрээр баримталдаг байв. == Аян дайн == Доголон Төмөр эмир байлдан дагуулалтаа 1371 онд эхэлж 1380 он гэхэд есөн удаагийн аян дайнаар узбек иргэд оршин суудаг, өнөөгийн Афганистаны дийлэнх нутаг дэвсгэрийг эзлэн эрхшээлдээ оруулжээ. === Делийн султант улсыг дайлсан нь === 1398 онд Энэтхэгт нэвтэрч энэтхэгчүүд ялагдашгvй гэж үзэж байсан Мератх хотыг бүсэлж газар доогуур нүх ухаж эхлэсэн нь удаашрахад залгамал шат ашиглан хотод нэвтэрч бүх иргэнийг нь хядсаны дараа цайзын хэрмийг нураав. [[Ганга мөрөн|Ганга мөрний]] эрэг дээр болсон нэгэн тулалдаанд монголчууд морьтойгоо усанд орж энэтхэгийн усан онгоцууд руу дайрч нум сумаар усан цэргүүдийг алж 48 голын завь, усан онгоцыг нь булаан авчээ. 1398 оны сүүлчээр эсэргүүцэл үзүүлсэн энэтхэгийн Дели хотод дөхөн очиж Махмуд Туклакийн удирдсан цэргийг бут ниргэж хүн ам олонтой, баян хотыг оргүй тонон дээрэмдэж тээвэрлэж болох эд зүйлсийг нь Самарканд руу илгээж бvх байшин барилгыг нь нурааж газрын хөрстэй тэгшилжээ. [[Дели]] хотынхон дараа нь нэг зуун жил хөдөлмөрлөж байж сая нэг хотоо сэргээн босгож чадсан гэдэг. 1398 онд Панипат хотын дэргэд болсон тулалдаанд олзлогдсон зуун мянган энэтхэгийн цэргийг цөмийг нь алж цэргүүдийн толгойгоор овоо босгож байсан гэдэг. === Ойрхи дорнод дахь аян дайн === Доголон Төмөр 1400 онд Сири улс руу аян дайнд мордохдоо, урьд нь эзлэсэн байсан [[Месопотами|Месопотамийн]] нутгаар дайрч [[Алеппо]] (өнөөгийн Халеб хот) хотын ойролцоо хийсэн тулалдаанд сирийн эмирууд удирдсан туркийн цэргийг тэгш талд ялж дараа нь хот-цайзыг эзэлж мөн л үнсэн товрог болгосрн байна. Сирийн нийслэл [[Дамаск]] хотыг 1401 оны 1-р сарын 25-нд эзэлж үнэтэй цайтай бүхнийг нь нийслэл Самарканд хот руу зөөж амьд үлдсэн хорин мянга орчим иргэдийг нь хядаж байжээ. Сирийг эзлэсний дараа туркийн эсрэг дайн эхэлж хилийн Кемак цайз, Сивас хотыг эзэлж Туркийн нэгдүгээр Баязид султанаас энхийн хэлэлцээ хийлгэхээр элч ирүүлэхэд тэднийг айлгах зорилгоор 800 мянган цэргийнхээ жагсаалыг харуулж байв. Удалгүй Кизил-Ирмак голыг гаталж нийслэл Анкара хотыг бүслэн авчээ. 1402 оны 6-р сарын 20-ны өдөр Ангора хотын хажууд болсон 300 мянган цэрэг, Энэтхэгээс авчирсан 32 байлдааны заантай монголын цэрэг туркийн талын хөлсний татар, серби болон Османы эзэнт гүрний олон ард түмний төлөөлөгчдөөс бүрдсэн 200 мянган цэрэгтэй тулж дайсны хоёр жигүүр рүү хийсэн морин цэргийн дайралт, тэрчлэн 18 мянган татаруудыг урвуулан авснаар ялалт байгуулжээ. Дараа нь тэнгисийн эргийн Смирна хотыг эзэлж Дундад Ази руу хөлгийн жолоо залахдаа зам зуур Гүржийг байлдан дагуулжээ. Үүний дараа хөрш орших орнууд нь байлдан дагуулалтаас нь эмээж эрхшээлд нь орсноо мэдэгдэж ихээхэн татвар төлбөр өгдөг болжээ. Тухайлбал 1404 онд Египетийн султан, Византийн эзэнт гүрний Иоанн хаан Доголон Төмөр эмирт асар их бэлэг ирүүлж байв. Чингис хааны цэргийн байгуулалтын уламжлалыг үргэлжлүүлж асар их цэргээ чадамгай удирдаж байснаар аугаа их байлдан дагуулагч Доголон Төмөр том эзэнт гүрэн байгуулж чадсан юм. Хятад руу аян дайн хийхээр бэлтгэж байхдаа 1405 онд өөд болж гэрээслэл ёсоор нь эзэнт гүрний нутаг дэвсгэрийг нь хуваан авсан хөвгүүд нь хоорондоо дайтаж амьд үлдсэн цорын ганц залгамжлагч Шахрух нь 1420 онд Самарканд хотод эмирээр заларчээ. === Алтан ордны улсын эсрэг хийсэн аян дайн === Доголон Төмөр 1376 онд Чингис хааны удмын [[Тохтамыш]] жанжинд [[Алтан Орд|Алтан Ордны]] улсын хаан болоход нь цэргийн туслалцаа үзүүлсэн ч цаадахь нь хожмоо ачийг нь бачаар хариулж их хор учруулсан ажээ. Нийслэл [[Самарканд]] хотоо үнэт эрдэнэсээр дүүргэж эзлэн түрэмгийлсэн орнуудаас нийтдээ 150 мянга гаруй уран гартан авчирч гоёмсог ордон харш бариулж тэдгээрийг монголын цэргийн байлдан дагуулалтыг харуулсан зургаар чимэглүүлдэг байв. 1386 онд Кавказ руу дайн хийж Тифлис хотын ойролцоо болсон тулалдаанд гүржийн цэргийг бут ниргэн нийслэл хотыг нь түйвээж хөрш орших Арменийг явуут эзлэжээ. 1388 онд [[Хорезмийн хаант улс]] ширүүн эсэргүүцэл үзүүлсэн ч монголын морин цэргийн удаа дараагийн дайралтыг тэссэнгүй, удсангүй бууж өгчээ. Гэвч Доголон Төмөр бууж өгснийг нь эс харгалзан нийслэл Ургенч хотынх нь бүх оршин суугчдыг хүйс тэмтэрсэн юм. Энэ үед Жейхун (Амудырья) мөрний эрэг дагуух бүх нутаг '''Памирийн уулнаас''' [[Арал тэнгис|Аралын тэнгис]] хүртлэх нутгийг Доголон Төмөр эмир эрхшээлдээ оруулсан байв. 1389 онд [[Балхаш|Балхаш нуурын]] урд талын [[Долоон ус]], өнөөгийн [[Казахстан|Казахстаны]] өмнөд нутаг руу аян хийж дараа нь Персийн эзэнт гүрний нутаг руу хөлгийн жолоог залах үед нь Алтан Ордны улсын Тохтамыш хаан эмирийн нутагт халдаж хойд нутгийг нь түйвээж байгаа тухай мэдээ авч нийслэл Самарканд хотдоо буцан ирж томоохон дайнд бэлтгэж эхлэжээ. Доголон Төмөр эмир Алтан Ордны улс руу 1389,1391,1394-1395 онуудад нийтдээ гурван удаа аян дайн хийж тухай бүр нар төөнөсөн хээр талаар 2500 километр зам туулж байв. Харин сүүлчийн удаа Каспийн тэнгисийн баруун эрэг дагуу Азербайжаний нутаг, Дербент цайзаар дайрч явжээ. 1391 оны долоодугаар сард Кергель нуурын дэргэд болсон шийдвэрлэх тулалдаанд хоёр талаас тус бүр 300 мянга орчим цэрэг оролцож Доголон Төмөр эмирийн цэрэг ялж Алтан Ордны улсын нийслэл Сарай хотыг эзлэн түйвээсэн ч тус орны нутгийг эрхшээлдээ авсангvй, нутаг буцжээ. 1395 онд Алтан Ордны улсыг дахин түйвээсний дараа оросын нутагт хүрч хилийн Елец хот-цайзыг эзэлж тvймэрдсэний дараа яагаад ч юм буцан явжээ. === Персийн эсрэг дайлсан нь === 1392-1398 онуудад Перс, хөрш орших Кавказын чанадахь нутгийг түрэмгийлэхдээ 1394 онд Патила хотын ойролцоо Персийн Мансур шахын их цэрэгтэй томоохон байлдаан хийж дайсны хориглолтын төв хэсэг рvv морин цэргийн дайралт хийсэн нь бүтэлгүйтэж нөөцөнд байсан хүнд морин цэргээ тулалдаанд оруулж байж сая нэг дийлжээ. Энэ ялалтын үр дүнд Персийн эзэнт гүрнийг бүрэн эрхшээлдээ оруулжээ. Персийн зарим хот, мужид монголчуудын эсрэг гурван удаа томоохон бослого гаргахад тухай бvр зэвсгийн хvчээр дарж хот, сууринг нь тvймэрдэж оршин суугчдыг нь толгой дараалан хvйс тэмтэрч байжээ. == Нас барсан нь== Төмөр хаан Хятадын Мин улс өөрийг нь дагаар орохыг шаардсан захиа хүлээн авсны дараа 1405 онд Хятадтай дайтахаар зүүн тийш цэрэглэн хөдлөх замдаа өвчний улмаас нас баржээ. Тэр Монголын [[Өлзийтөмөр хаан]]тай холбоотой байж Мин улсыг эзэлж урьдын [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] сэргээхийг зорьж байжээ. == Шарилыг судалсан нь == [[Сталин]]ы тушаалаар 1941 оны 6-р сарын 19-нд Зөвлөлтийн алдарт хүн судлаач Михаил Герасимов тэргүүтэй эрдэмтэд Самаркандад байрлах түүний бунхныг нээж, судалжээ. Төмөр хааны цогцсыг судлаад 173 см нуруутай, өргөн мөртэй хүн байсныг тогтоожээ. Түүнийг амьд ахуй үед 173 см нь өндөрт ордог байсан байна. Мөн шинжилгээгээр баруун гарандаа олон тооны шархтай байсныг илрүүлсэн бөгөөд баруун өвдөг нь бяцарсан байдалтай байсан байна. Энэ нь түүнийг доголоход хүргэж, "Доголон" Төмөр нэртэй болоход нь нөлөөлсөн болов уу гэж эрдэмтэд үзэв. Хүн судлаач М.М.Герасимов түүний төрхийг судлан Монголоид голдуу, Кавказоид холилдсон төрхтэй байсныг тогтоож, эш дүрийг нь хийсэн байна. Төмөр хааны бунхан "Намайг мөнхийн нойрноос сэрэхэд дэлхий чичирнэ" гэсэн бичигтэй байсан гэдэг. Мөн Герасимов шарилыг судлах явцдаа авсан дотор нь "Хэн миний бунхныг нээнэ, тэр гай зовлонд унана" гэсэн бичээс олсон байдаг байна. Энэхүү бичээсүүдийг үл тоон Герасимовын багийнхан судалгаагаа эхэлсэн байна. Зарим хүмүүсийн яриагаар энэ хараал биелж, судалгаа эхэлснээс гурав хоногийн дараа Нацист Германы арми Барбаросса төлөвлөгөөгөөр ЗХУ руу дайрч, аугаа эх орны дайн эхэлж, 1942 оны 11-р сард Төмөр хааны шарилыг Исламын шашны ёсоор дахин оршуулснаар Улаан Арми Сталинградад ялалт байгуулж чадсан гэж үздэг. == Гэр бүл == === Хатад татвар === # Түрмиш ага, [[Барлас|Барласын]] эмир Жагугийн охин # Алжаз турхан ага, 1357 онд гэрлэсэн. Эмир Машлахын охин. # [[Сарай Мүлк Ханум]], 1367 онд гэрлэсэн. [[Эмир Хуссейн]] ханы эхнэр, [[Казань хан|Казан хааны]] охин. # Дилшад ага, 1374 онд гэрлэсэн. Шамс эддин ба Бужан ага нарын охин. # Түмэн ага, 1377 онд гэрлэсэн. эмир Муса ба Арзу мүлк ага нарын охин. # Чулпан мүлк ага, Жетагийн Хажи бейн охин. # Тугай ханум, 1395 онд гэрлэсэн. [[Моголистан|Моголистаны]] [[Хизр хожа|Хизр хожа Аглен хааны]] охин. # Толун ага, [[Умар Шейх Мирза|Умар Шейх Мирзаг]] төрүүлсэн. # Мэнли ага, [[Миран шах|Миран шахыг]] төрүүлсэн. # Тогай турхан ага, [[Шахрух мирза|Шахрух мирзаг]] төрүүлсэн. === Хөвгүүд === # [[Жахангир мирза]], Түрмиш агагийн хүү # [[Умар Шейх мирза]], Толун агагийн хүү # [[Миран шах]], Менли агагийн хүү # [[Шахрух мирза]], Тугай турхан агагийн хүү # [[Халил султан]], Сарай мүлк ханумын хүү === Охид === # '''Акиа бэхи''', эмир Мусагийн хүү, Муххаммад бейтэй суусан. # '''Султан бахт бэхүм''', эхлээд Муххаммед Мирекетэй суусан. 2 дахь удаад 1389 онд Сулиман шахтай суусан. Алжаз турхан агагаас төрсөн. # Нэр тодорхойгүй, Сулейман мирзатай суусан. # Нэр тодорхойгүй, Кумалеза мирзатай суусан. == Зургийн цомог == <gallery> Файл:Empire of Timur and his Campaigns.png|Төмөрийн байлдан дагуулалт Файл:Timurlanes Mausoleum (3915222044).jpg|Төмөрийн бунхан Файл:Timurlanes Mausalem (3915224818).jpg|Бунханы дотор тал Файл:Timurlane's Lineage.jpg|Төмөрийн удам Файл:Chlebowski-Bajazyt w niewoli.jpg|Төмөр эмир, туркийн Баязид султаныг олзолсон нь Файл:Coinage of Timur with 3 annulets symbol. Shaykh abu-Ishaq (Kazirun) mint. Undated, circa AH 795-807 AD 1393-1405.jpg|Төмөрийн үеийн зоос </gallery> == Эшлэл == {{DEFAULTSORT:Төмөр, Доголон}} [[Ангилал:Доголон Төмөр| ]] [[Ангилал:Эмир]] [[Ангилал:Төмөрийн улс]] [[Ангилал:Зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:1336 онд төрсөн]] [[Ангилал:1405 онд өнгөрсөн]] <references /> lvvnb3q37qvadmjdjeyoa5098wvy9z4 0 24509 855976 849692 2026-05-09T19:49:40Z Huns.history0 104454 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 855976 wikitext text/x-wiki '''Пенициллин'''-ий байгууламжийн голыг нь радикалаар авдаг. Пенициллинийг өөрөөр PCN гэж бичиж болно. Пенициллиний бүлгээс антибиотикууд үүссэн байна.<br> Пенициллиний антибиотикууд түүхийн үүднээс харахад нэлээд ач холбогдолтой байх нь харагдаж байна. Учир нь тэд анхны удаа антибиотикуудаар тэмбүү, халууралт, гэдэсний халдварт өвчин зэргийг үр бүтээлтэй эмчилсан нь урьдын маш олон оролдлогоос хамгийн өндөр үр дүнтэй байсан. Бүх пеницилиний беталантем антибиотикууд байна. Үүнийг бактерийн эсрэг ашиглаж байсан нь хүний биемахбодод нааштай нөлөө үзүүлж байв. == Агуулга == # Анагаах ухааны хэрэглээ # Сөрөг нөлөө # Үйл ажилгааны механизм # Бүтэц # Холбоо хамаарал # Үйлдвэрлэл # Түүх Нээлт<br> Эмчилгээ, хүсэлт<br> Их хэмжээний үйлдвэрлэл<br> Нийцгүй туршилт<br> Пенициллиний дэвшил Ангаах ухааны хэрэглээ<br> Винзанин пенициллин нь нарын гэдэсний халдварт өвчин болон бактерын эсрэг үйлчилгээтэй болно.<br> Сөрөг үр нөлөө<br> Нийт хүмүүсийн 1 хувь нь пенициллиний нөлөөгөөр ямар нэгэн халдварт өвчин тусах, биеэр нь бэржрүүтэн юм туурах, халуурах, бөөлжих гэх мэт сөрөг нөлөө илэрч байсан.<br> Үйл ажилгааны механизм<br> Вэта лактам [[антибиотик]] Пенициллиний бас нэгэн өөр төрөл болох беталактам нь бактэрийн эсийн хананаас хөндлөн холбосон хэвийн хурдасгуур уургийг барьж тогтоож байдаг. Бактерын хуваагдал нь ханнаасаа эхлэн үзүүр гаран хуваагдаж эхэлдэг байна. Пептидогликан пенициллинт нь байнга хэлбэрээ өөрчлөн хувирч байдагийн зэрэгцээ ургаж гүйцээд тэр даруй хуваагдаж эхэлдэг байна. Беталактам антибиотикын байгууламж нь пептидогликан бактерийн хөндлөн эгнээтэй адил байгууламжай байна. <br> Энэ энзем гэдэг нь химийн шинжлэх ухаанд пептидогликон үйл ажилгааг үргэлжлүүлэх, аль сул дорой эсийн ханыг нь бактер эвдэн орж ирэн дархлаагүй болгож эхэлдэг байна. <br> Педтидогликан бактер нь аливаа биеийг өөртөө шингээн авч , бактерын ханын гол үйл ажилгаа пептидогликан дээр нэмэгдэн байгуулагдаж байдагт нь оршино.<br> Энэ хувиарлалт нь эсийн ханын хэсгийг уналт доройтолтонд оруулж эсийн хана болон бодисийн солилцооны хоорондын харилцааны идэвхжилт болон үйл ажилгааг нь зогсонг болгодог байна. <br> Эсийн хуваагдалаас болон хэд хэдэн хоосон хэсэг бий болсоноос болж эсийн балансын тэнцвэр алдагдаж эсийн хана нь нурухад хүрдэг байна Бүтэц зохион байгуулалт Химийн пенициллины бүтэц зохион байгуулалт Ягаан бүс нь хувьсамтгай бүлэг болно. <br> Пенициллиний антибиотикийн гол хэлхээний гишүүн нь тойргоороо фенамаар холбогдно. <br> Хэвийн пенициллиний молекулын масс нь3136аас3347,8 г,мол == Пеництллиний нийлмэл == * Пенициллин нь энэ гурвалсан холбоонд чухал байр суурьтай байна. Химийн урвалын хурдыг өөрчилж, химийн найрлага, иоо хэмжээ, шинж чанараа хадгалан авч үлддэг бодисыг катализатор гэнэ. Катализаторын оролцоотой явагддаг урвалыг катализ гэнэ. Эхний алхам нь химийн нэгдэлээс кондинсатр болгон гурван амин хүчил үүсгэж амин хүчлээсээ валиантыг тодорхойлдог. * Катализын идэвх нь катализаторын өдөөгдөж байгаа урвалийн хурдны өөрчлөлтөөр тодорхойлогдно. Зарим катализатор урвалын хурдыг түргэсгэх ба үүнийг эерэг катализ гэнэ. * Удаашруулдаг катализаторыг сөрөг катализ гэнэ. Урвалын хурдыг бууруулдаг сөрөг үйлчилгээтэй катализаторыг ингибитор гэнэ. Катализаторын үйлчилггэг сайжруулдаг бодисыг промотор гэнэ. Зарим бодис катализаторын үйлчилгээг бууруулах буюу бүрэн устгадаг байна. Үйлдвэрлэл<br> Пепициллины хоёрдогч бодисын солилцооны идэвхжилт нь мөгөөнцөр хөгцний ургалтыг тогтоон барих го чухал үүрэгтэй. Энэ үйл ажилгааны явцад ургалт явагддаггүй байна. <br> α-ketoglutarate + AcCoA → homocitrate → L-α-aminoadipic acid → L-Lysine + β-lactam Пенициллиний эсийн хананы нөхөн төлжилтийг техник технологийг ашиглан хийснээр химийн шинжлэх ухаанд <br> Ололт амжтилтын нэгээхэн хэсэг болж байна. == Түүх == Нээлт Пенициллины түүх нь 19-р зуунд эхэлсэн юм. Италын эмч Б.Гозио нь 1896 онд анхлан антибиотик бүтээсэн нь пенициллин байсан. Гэхдээ тэр нь практик хэрэглээнд гарж чадалгүй мартагдсан байна. [[Америк]]ын эрдэмтэн У.Альсбэрг О.Блек хоёр мөөгөнцөрөөс пенициллины хүчлийг 1913 онд гарган авч чадсан байлаа. <br> Гэвч тэдний судалгаанд дайн саад болсон байна.<br> Английн нян судлаач Александр флепинг лондонгийн их сургуулийн дарь эх Мариягийн нэрэмжит госпиталын дэргэдэх судалгааны клубын хуралдаан дээр өөрөө жилийн өмнө санамсаргүйгээр нээгээд байсан агуу их нээлт пенициллиныг үзүүлжээ.Флепинг халдварт өвчиний эсрэг биеийн дархлалын тухай ердийн судалгаа хийж байгаад ердийн хөгц нь өвчиний вирусыг устагадаг тогтоож чадсан байна.<br> Пенициллины ургац гэсэн лекц нь төдийлөн хүмүүсийн анхаарал татаж чадаагүй бололтой<br> Түүнд ганц ч асуудал тавьлгүй өнгөржээ.<br> Оксфордын их сургуулийн эрдэмтэд Говард Плори ба Эрнст Чейн 1928 онд пенициллины цэвэр хэлбэрийг гаргаж чадсан. <br> Дэлхийн 2-р дайны үеээр эм , тариа ихээхэн шаардагдаж байсан учир энэ антибиотикыг 1943 оноос үйлдвэрлэж эхэлжээ. <br> Эдгээр эрдэмтэд <br> Нээлтийхээ төлөө 1945 онд Нобелийн ангаахын шагналтнууд болж байжээ. == Ангаах ухааны ашиглалт == Эрдэмтэн Александр Флеминг 1928 онд туршилт хийж байхдаа аяганд наалдсан бичил биетэнийг санамсаргүй олж харжээ.Тэнд хөгц бий болсон байж .Гэхдээ хөгцний ойролцоох бичил биетэнийн мөлхөж байсныг ажгилсан байна. Энрдэмтэн түүнмйг жирийн зүйл биш гэдгийг ойлгосон байна.   Фермент (энзим) бол эсийн дотор химийн урвалыг хурдасгах (удаашруулах) үйл ажиллагааг явуулдаг уурагийн молекул юм[1]. Ферментүүд нь биед явагдах химийн урвалыг хурдасгадаг боловч тухайн үйл явцыг бүрэн дүүрэн хянадаггүй. Амьд биед явагдах ихэнх биохимийн урвалд ферментүүд шаардлагатай байдаг. Ферментийн оролцоотой урвалууд бусад урвалаас хурдан явагддаг. Урвалын эхэнд оролцож байгаа химийн бодисыг субстрат гэж нэрлэдэг. Энэ субстратууд нь химийн урвалын эцэст урвалын бүтээгдэхүүн болж хувирдаг. Өөрөөр хэлбэл фермент субстратуудтай ажиллаж тэдгээрийг бүтээгдэхүүнд хувиргадаг. == Агуулга == * 1 Ферментийн бүтэц * 2 Үйл ажиллагаа * 2.1 Ферментийн идэвхийг хянах * 3 Кофакторууд * 4 Ангилал зүй * 5 Ишлэлүүд == Ферментийн бүтэц == Шүлсний амилаза: Хлоридын ион ногоон; кальци шаргал Химийн бүтцийн хувьд ферментүүд уураг учир олон амин хүчлээс тогтсон өндөр молекулт нэгдэл юм. Эдгээр амин хүчлүүд нь пептид холбоогоор хоорондоо урт гинжилсэн байдалтай холбогдож, улмаар энэ гинж нугарч мушгирч, нарийн нийлмэл бүтцийг үүсгэдэг. Ферментүүдэд субстраттай холбогдох хэсэг байдаг. "сарвуу, ан, хонхорхой, гүдгэр зэргээр тухайн молекулд атгах, барих, тэлэх, нугалах зэргээр үйлчлэл үзүүлдэг".<br> Мянга мянган өөр ферментүүд байдаг. Ферментүүдийн нэр нь тэдгээрийг ямар фермент болохыг нь илтгэдэг. Ферментийн нэрс гол төлөв –ase төгсгөлтэй байх ба энэ тухайн нэрийн цаана фермент байгааг илэрхийлдэг. Жишээ нь ATP synthase гэж нэртэй фермент байхад уг фермент ATP(гурван фосфорт аденазин)-ийг нийлэгжүүлдэг фермент гэж ойлгогдоно. Өөр нэг жишээ татахад DNA polymerase ([[Дезоксирибонуклейн хүчил|ДНХ]] полимераза)гэдэг фермент бол ДНХ-н хуучин нэг гинжийг хэрэглэн шинэ гинж нийлэгжүүлдэг.<br> Шүлсний амилаза фермент нь цардуулын том молекулыг задалж глюкоз ба мальтозын жижиг молекул болгодог байхад өөр нэг төрлийн Лифаза ферментүүд өөх тосны молекулыг жижиг молекулд хувиргадаг гэх мэт олон жишээ татаж болно. Протеазууд бол ферментийн нэгэн анги бөгөөд тэдгээр нь бусад фермент ба уургийг задалж амин хүчилд хувиргадаг.<br> Ферментүүд нь том химийн бодисыг жижиг химийн бодист хувиргаад зогсохгүй эсрэгээр жижиг химийн бодисоос том нийлмэл химийн бодис үүсгэх болон бусад химийн хувирлуудыг мөн гүйцэтгэдэг. Ферментүүдийн ангилал нь доор бичигдсэн үндсэн хэлбэрүүдэд хуваагддаг. Биохимичид ферментийг зургийг загвар үзүүлэн хэрэглэн зурдаг. Ферментийн дотор олон мянган атом байх учир бүрэн дүрслэхэд хүндрэлтэй байдаг. Биохимичид ферментийг бүрэн нарийвчлан дүрслэхийн оронд туузан загварыг ашигладаг. Туузан загвар нь ферментэд байх атом бүрийг үзүүлэхгүйгээр ферментийн ерөнхий хэлбэрийг төлөөлөн харуулдаг.<br> Ихэнх ферментүүд тохирсон температур pH орчингүйгээр ажиллахгүй. Сүүгээр божигч амьтдын биеийн дулаан 37oC хэм байдаг тул ихэнх ферментийн ажиллах хэм болдог. Харин pH-ийн хувьд нилээд өргөн хүрээтэй. Жишээ нь Пепсин pH 1.5 орчим байхад ажилладаг.<br> Тухайн нэг темпратурын босгоос хэтрүүлэн халаахад ферментийг дахиж сэргэхгүйгээр эвддэг. Хэрэв фермент протеазын нөлөөгөөр задарсан бол түүний бүрэлдэхүүн химийн бодисыг дахин хэрэглэж болдог.<br> Зарим химийн бодис ферментийн үйл ажиллагааг дэмжиж болдог. Эдгээрийг идэвхжүүлэгч (активатор) гэж нэрлэдэг. Ферментийн үйлчлэлийг удаашруулах болон зогсох үйлчилгээтэй бодисууд байдгийг саатуулагч (ингибитор) гэж нэрлэдэг. Ихэнх эм нь хүний биед байгаа ферментүүдийг хурдасгах болон удаашруулах үйлчилгээтэй химийн бодисууд байдаг. == Үйл ажиллагаа == Аливаа ферментэт урвалын ерөнхий тэгшитгэл нь:<br> Субстрат + Фермент –> Субстрат:Фермент –> Бүтээгдэхүүн:Фермент –> Бүтээгдэхүүн + Фермент<br> Жишээ нь Сахароза нь түүний субстрат болон сахарозоос 400 дахин том бөгөөд Сахарозыг түүнийг бүрдүүлэгч сахарууд болгон задалдаг. Эдгээр сахарууд нь глюкоз фруктозууд байдаг. Сахароза сахарозыг нугалан глюкоз, фруктозын хоорондох химийн холбоог хүчлэн салгадаг. Үүн дээр усны молекул холбогдож хоёр хэсгийг бүрэн салгадаг. ферментүүд нь дараах үндсэн шинж чанаруудтай байдаг: *1. Тэдгээр нь урвалыг хурдасгах чанартай. ферментүүд урвалын эрчмийг 10 сая дахин нэмэгдүүлдэг. Урвалын явцад фермент өөрөө өөрчлөгддөггүй. *2. Ферментүүд жижиг хэмжээтэй байсан ч үйлчлэлтэй. Нэг ферментийн молекул 1000 субстратын молекулыг нэг минутад хувиргаж болох ба зарим фермент нэг минутад 3 сая субстратыг хувиргадаг. *3. Тэдгээр нь ихээхэн өвөрмөц. Нэг фермент тухайн субстратаас явагдаж болох олон урвалаас зөвхөн нэгийг явуулдаг. == Ферментийн идэвхийг хянах == Ферментийн идэвхийг эсийн түвшинд хянадаг таван үндсэн арга зам байдаг. *1. Эсийн орчин өөрчлөгдөхөд ферментийн нийлэгжлийг (тухайн ферментийн генийн транскрипц ба трансляци) ихэсгэж багасгаж болдог. Генийн зохицуулгын энэ хэлбэрийг ферментийн индукц ба ингибиц гэж нэрлэдэг. Жишээ нь, пенициллин зэрэг антибиотикт тэсвэртэй бактер пенициллиний молекулыг задралд оруулдаг ферментийг нийлэгжүүлдэг. *2. Ферментүүд эсийн өөр өөр хэсгүүдэд тохиолдож болно. Жишээ нь, өөхний хүчил эсийн цитозол, эндоплазмын тор, гольджийн аппаратад байх нэг хэсэг ферментүүдийн үйл ажиллагааны үр дүнд нийлэгжээд митохондрид байх арай өөр хэсэг бүлэг ферментийн үйлчлэлээр энергийн эх үүсвэр бий болдог. *3. Ферментүүд өөрсдийн бүтээгдэхүүнээрээ зохицуулагдаж болдог. Жишээ нь эсийн бүтээгдэхүүн тухайн бодисын нийлэгжих замын эхний ферментүүдийн нэгийг дарангуйлдаг. Бүтээсэн эцсийн бүтээгдэхүүний хэмжээгээр түүний өөрийн концентраци зохицуулагддаг учир ийм зохицуулгын зарчмыг сөрөг буцалттай гэж нэрлэдэг. Энэ нь эцсийн бүтээгдэхүүнийг хэтэрхий их хэмжээгээр үйлдвэрлэхээс хамгаалдаг. Ферментийн үйл ажиллагааны энэ хяналт нь амьд биеийн тогтвортой дотоод орчин буюу гоместазыг хэрэгжүүлэхэд тусалдаг. *4. ферментүүд урвалыг явуулсныхаа дараа өөрчлөгдөх байдлаар зохицуулагдаж болно. Жишээ нь полипептидийн гинж тасрах. Хоол боловсруулахад оролцодог протеазе болох химотрипсин нойр булчирхайд байхдаа идвэхигүй хэлбэрт байж байгаад ходоодонд орохдоо идэвхждэг. Энэ нь тэр ферментийг [[нойр булчирхай]] ба нарийн гэдсэнд орохын өмнө бусад эдийг гэмтээхээс хамгаалдаг. Ферментийн анхны идэвхгүй хэлбэрийг зимоген гэдэг. *5. Зарим фермент өөр орчинд (Өндөр pH тайгаас бага pH тай орчинд) шилжихдээ идэвхжиж болдог. Жишээ нь, томуугийн вируcын хемагглютинин хэлбэр өөрчлөгдөхөд идэвхиждэг. Энэ хэлбэрийн өөрчлөлт нь эзэн эсийн лизосомын дотор ороход орчны хүчиллэг өөрчлөгдөхөөс хамаардаг. == Кофакторууд == Кофакторууд буюу коэзимүүд нь урвалыг явуулахад шаардлагатай туслагч молекулууд юм. тэдгээр нь уургийн бус органик ба органик бус молекулууд байдаг. Энэ төрлийн молекулууд нь заримдаа Mg2+, Cu2+, Mn2+, төмөр-хүхэр багцаар гэх мэт металлын ионыг төвдөө агуулдаг. Эдгээр [[металл]] электрон донорын үүрэгтэй учир олон урвалын хувьд маш чухал байдаг. Витамин гэх мэт олон төрлийн ферментийн жижиг туслагчууд ийм л үндсэн шалтгааны улмаас амьтдад хэрэгцээтэй байдаг. == Ангилал зүй == Биохимийн олон улсын холбоо (International Union of Biochemistry)-ны ферментийн комисс нээгдээд байгаа бүх ферментүүдийг зургаан бүлэгт хуваадаг. Үүнд: *1. ОксидоРедуктаза: электрон зөөвөрлөхийг хурдасгадаг *2. Трансферазууд: нэг молекулаас нөгөөд функционал бүлгийг зөөдөг *3. Гидролазууд: –OH (гидроксил)-ийн бүлгийг нэмдэг *4. Лиазууд: химийн холбоонуудыг салгаж шинэ давхар холбоо эсвэл цагираг бүтцийг үүсгэдэг *5. Изомеразууд: A –> B Эндээс B нь A гийн изомер болдог. *6. Лигазууд: Хоёр том молекулыг нэгтгэдэг: Ab + C –> A–C + b<br> Тухайн нэг фермент тэдгээрийн ангилал зүйгээс хамаарсан дөрвөн тоогоор нэрлэгддэг. == Ишлэлүүд == Commons: Ферментүүд - зураг, медиа материалууд *1. ↑ Concise Oxford Dictionary. *2. ↑ 2.0 2.1 2.2 Kornberg, Arthur 1989. For the love of enzymes: the odyssey of a biochemist. Harvard. ISBN 0-674-30775-5 *3. ↑ Pugh, Maureen Barlow (ed) 2000. Stedman's medical dictionary, 27th ed. Baltimore, Maryland, USA: Lippincott, Williams & Wilkins. p65 *4. ↑ Effects of pH. 2010-04-29-д авсан. *5. ↑ Faergeman NJ, Knudsen J (April 1997). "Role of long-chain fatty acyl-CoA esters in the regulation of metabolism and in cell signalling". Biochem. J. 323 (Pt 1): 1–12. *6. ↑ Carr C.M. & Kim P.S. (April 2003). "A spring-loaded mechanism for the conformational change of influenza hemagglutinin". Cell 73: 823–32. DOI:10.1016/0092-8674(93)90260-W. *7. ↑ Sauke, David J.; Metzler, David E. and Carol M. 2001. Biochemistry: the chemical reactions of living cells. 2nd ed, Harcourt/Academic Press, San Diego. ISBN 0-12-492540-5 *8. ↑ Bugg, Tim 1997. An introduction to enzyme and coenzyme chemistry. Blackwell, Oxford. ISBN 0-86542-793-3 *9. ↑ King R.C. Stansfield W.D. & Mulligan P.K. 2006. A dictionary of genetics, 7th ed. Oxford. *10. ↑ Enzyme database {{stub}} 1w9jg3u1uxtxhdeiaam2453as27soon 0 31708 855977 806270 2026-05-09T20:00:32Z Huns.history0 104454 855977 wikitext text/x-wiki [[Зураг:Ih Mogol.png|thumb|right|200px]] Моголын эзэнт гүрэн нь Өмнөд Азийн эртний шинэ үеийн хамгийн хүчирхэг эзэнт гүрнүүдийн нэг байв. Оргил үедээ тус эзэнт гүрэн баруун зүгт Инд мөрний сав газрын зах хязгаар, баруун хойдод өнөөгийн Афганистаны хойд хэсэг, хойдод Кашмир, зүүн зүгт өнөөгийн Ассам болон Бангладешийн өндөрлөг нутаг, өмнөдөд Өмнөд Энэтхэгийн Деканы өндөрлөг хүртэл өргөн уудам газар нутгийг хамарч байжээ. Бабур нь өнөөгийн Узбекистаны нутгаас гаралтай Төмөр хаан болон Чингис хааны удмын захирагч байсан бөгөөд хөрш Сафавидын Перс болон Османы эзэнт гүрний дэмжлэгтэйгээр 1526 онд Панипатын анхны тулалдаан-д Делийн султан Ибрахим Лодиг ялж, Хойд Энэтхэгийн тал нутгийг эзлэн авснаар Моголын эзэнт гүрнийг байгуулсан гэж үздэг. Гэвч зарим түүхчид жинхэнэ эзэнт гүрний бүтэц нь Бабурын ач хүү Акбар-ын үед буюу 1600 оны орчим бүрэн төлөвшсөн гэж үздэг. Энэхүү эзэнт гүрний тогтолцоо 1720 он хүртэл, сүүлчийн агуу хаан Аурангзеб нас барсны дараахан хүртэл оршин тогтножээ. Аурангзебийн үед эзэнт гүрэн газар нутгийнхаа хамгийн өргөн хэмжээнд хүрсэн байна. Үүнээс хойш Моголын эрх мэдэл аажмаар хумигдан, 1760 он гэхэд зөвхөн Хуучин Делийн орчимд үлдсэн бөгөөд 1857 оны Энэтхэгийн бослого-ын дараа Британийн Раж албан ёсоор эзэнт гүрнийг татан буулгажээ. Хэдийгээр Моголын эзэнт гүрэн цэрэг дайны хүчээр байгуулагдаж, өргөжин тэлсэн боловч эзлэн захирсан ард түмэн, соёлыг хүчтэй дарлан устгах бодлого баримтлаагүй юм. Харин шинэ захиргааны тогтолцоо нэвтрүүлж, олон янзын язгууртан, эрх баригч бүлгийг нэгтгэн оролцуулснаар илүү үр ашигтай, төвлөрсөн, нэгдмэл төрийн удирдлагыг бий болгожээ. Эзэнт гүрний эдийн засгийн гол үндэс нь газар тариалангийн татвар байв. Энэ тогтолцоог Акбар хаан боловсронгуй болгосон бөгөөд тариачдын ургацын талаас илүү хувийг татварт авдаг байжээ. Татварыг мөнгөн тэмдэгтээр төлөх боломжтой байсан нь тариачид, гар урчуудыг илүү том зах зээлд оролцох нөхцөл бүрдүүлсэн байна. 17-р зууны турш эзэнт гүрний дотор харьцангуй тогтвортой байдал хадгалагдсан нь Энэтхэгийн эдийн засгийн өсөлтөд чухал нөлөө үзүүлжээ. Мөн Энэтхэгийн далайд Европчуудын нөлөө өсөн нэмэгдэж, Энэтхэгийн түүхий эд болон боловсруулсан бүтээгдэхүүний эрэлт ихэссэнээр Моголын ордонд асар их баялаг төвлөрсөн байна. Үүний үр дүнд Моголын язгууртнууд тансаг хэрэглээтэй болж, уран зураг, уран зохиол, нэхмэл эдлэл, архитектурын хөгжилд ихээхэн хөрөнгө зарцуулжээ. Ялангуяа Шах Жахан-ы үед урлаг, архитектур дээд цэгтээ хүрсэн байна. Моголын үеийн ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвд бүртгэгдсэн дурсгалуудад Агра цайз, Фатехпур Сикри, Улаан цайз, Хумаюны бунхан, Лахорын цайз, Шалимарын цэцэрлэг болон Таж Махал зэрэг алдарт дурсгалууд багтдаг. Таж Махалыг “Энэтхэг дэх исламын урлагийн үнэт эрдэнэ бөгөөд дэлхийн соёлын өвийн нийтээр биширдэг гайхамшигт бүтээлүүдийн нэг” хэмээн тодорхойлдог байна. == Нэр == Моголын эзэнт гүрэн гэх нэрийн <nowiki>''</nowiki>Могол<nowiki>''</nowiki> (англиар Mughal, Mogul, Moghul гэж мөн бичдэг) хэмээх үг нь Энэтхэг-Перс хэлний “Монгол” гэсэн үгийн хувилбар юм. Гэвч Моголын угсааны анхны дагалдагчид нь жинхэнэ монголчууд бус, харин Цагаадайн түрэгүүд байжээ. Энэтхэгт тэднийг Монголчуудтай холбон “Могол” хэмээн нэрлэсэн нь тухайн үед Делийн султант улс-ыг захирч байсан афган язгууртнуудаас ялгах зорилготой байсан аж. Барууны орнуудад “Grand Mughal” буюу “Агуу Могол” гэсэн нэр томьёог эзэн хааныг нэрлэхэд хэрэглэдэг байсан бөгөөд цаашлаад бүх эзэнт гүрнийг төлөөлөх нэр болсон байна. Гэвч “Могол” гэх нэр томьёоны зөв хэрэглээ өнөөдөр ч түүхч, Энэтхэг судлаачдын дунд маргаантай хэвээр байдаг. Зарим судлаач, тухайлбал Маршалл Ходжсон, энэ угсааг “Төмөрийн угсааныхан” буюу “Индо-Төмөрийнхэн” гэж нэрлэх нь илүү зөв гэж үзжээ. Эзэнт гүрний албан ёсны нэрэнд хамгийн ойр хэрэглэгдэж байсан нэр бол Хиндустан байв. Энэ нэрийг Айн-и-Акбари зэрэг сурвалж бичигт тэмдэглэсэн байдаг. Моголын захиргааны баримт бичгүүдэд мөн эзэнт гүрнийг “Хиндустаны эзэмшил” (Wilāyat-i-Hindustān), “Хиндийн орон” (Bilād-i-Hind), “Аль-Хиндийн султант улс” (Salṭanat al-Hindīyyah) гэх мэтээр нэрлэж байжээ. Аурангзеб-ын булшны бичээсэд ч ийм нэр хэрэглэгдсэн байдаг. Мөн сүүлчийн могол хаан Бахадур Шах Зафар өөрийн улсыг хиндустан хэлээр “Хиндостон” буюу “Хиндийн орон” хэмээн нэрлэж байжээ. Тухайн үеийн Хятадын түүхэн сурвалжуудад ч Моголын эзэнт гүрнийг “Хиндустан” гэж тэмдэглэсэн байдаг. Могол хаад өөрсдийн угсааг Гуркани (Gūrkāniyān) хэмээн нэрлэдэг байсан нь тэдний өвөг дээдэс Төмөртэй холбоотой юм. Төмөр нь Чингис хааны угсааны гүнжтэй гэрлэсний дараа “Гүргэн” буюу “хүргэн” гэсэн утгатай Gūrkān цол хэрэглэж эхэлсэн бөгөөд үүнээс “Гуркани” гэх нэр үүссэн байна. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Mughal Empire|Их Могол улс}} [[Ангилал:Их Могол Улс| ]] [[Ангилал:Азийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Энэтхэгийн түүхэн улс]] [[Ангилал:Өмнөд Азийн түүх]] [[Ангилал:Энэтхэгийн ислам]] [[Ангилал:1526 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1858 онд татан буугдсан]] {{stub}} 4e9tq0kfzh6er49o4a9oiy7an4fy80v 0 32147 855969 552719 2026-05-09T19:31:15Z Huns.history0 104454 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 855969 wikitext text/x-wiki '''Японы эдийн засгийн тойм''' 2012 оны байдлаар [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын тагнуулын төв газраас гаргасан судалгаагаар Японы эдийн засаг хэмжээгээрээ дэлхийд 5-р байр эзэлж байна. Харин CNN-ийн гаргасан 2013 оны жагсаалтаар 3-р байранд жагссан байна. 2011 оны байдлаар Япон улс нь хоёр дахь хамгийн том эдийн засагтай улс ба худалдан авах чадвараараа 4-р байр, нэрлэсэн ДНБ-рээ 3-р байр тус тус эзэлж байсан юм. 2011 оны байдлаар, ОУВС-аас гаргасан судалгаагаар нэг хүнд дотоодын нийт бүтээгдэхүүн 34379 доллар буюу дэлхийд 21-т орж байсан юм. Япон нь дэлхийн 3-дахь том автомашин, цахилгаан хэрэгсэл үйлдвэрлэгч орон бөгөөд патент эзэмшигчдийн тоогоороо дэлхийн хамгийн шинийг санаачлагч оронд тооцогддог билээ. [[Өмнөд Солонгос]], Хятадтай энэ салбарт өрсөлддөгийн хувьд Япон өндөр технологид жишээ нь робот, машин, харааны тоног төхөөрөмж гэх мэт дээр илүү төвлөрч ажиллаж байна. Мөн Япон нь өнөөдөр хамгийн том зээл олгогч улс юм. 2010 оны байдлаар Япон дэлхийн хувийн сектор дахь санхүүгийн хөрөнгийн 13,7%-ийг эзэмшдэг буюу дэлхийд 2-рт ордог. 2011 оны байдлаар дэлхийн хамгийн баян 500 компаний 68-нь Японд төвтэй байжээ. 1960 оноос хойш 30 жилийн турш АНУ-ын батлан хамгаалалтын хамгаалалтад байсан Япон эдгээр жилүүдэд батлан хамгаалах салбартаа хөрөнгө заралгүй эдийн засгаа эрчимтэй хөгжүүлэн, 1960-аад оны үед 10%, 1970-аад оны үед 5%, 1980-аад оны үед 4%-ийн дундаж өсөлттэй байснаар 1978-2010 оны хооронд дэлхийн хоёр дахь том эдийн засаг гэсэн байр сууриа хадгалсаар иржээ. 1990-ээд оны үед, Японы нэг хүнд ногдох ДНБ барууны орнуудтай тэнцэж ирсэн юм. Гэвч 1980-аад оны 2-дахь хагасын үед, төв банкны зээлийн хэт бага хүүнээс Японы үл хөдлөх хөрөнгийн үнийн хөөсөнцөр үүсч, эдийн засаг нь хэт халснаас үл хөдлөх хөрөнгийн үнэ хувьцаа өссөн байна. 1990-1992 онд Токиогийн хөрөнгийн бирж дээр эдийн засгийн хөөсөнцөрүүд огцом өссөн нь 1991 онд оргилдоо хүрсэн юм. 1990-ээд оны үед Японы эдийн засгийн өсөлт 1,5% байсныг уналтын 10 жил гэж нэрлэх нь ач бий. Ийм уналт болсноор 2000-2010 оны хооронд нэг хүнд ногдох ДНБ-ээрээ АНУ, Европыг түрүүлэх төлөвлөгөөтэй байсан нь талаар болсон ч энэ төлөвлөгөөгөө 2020 гэхэд биелүүлэх зорилт тавьжээ. Мэдээлэл харилцаа холбоо технологийн салбар нь Японы үндсэн экспортлогч салбарын нэг бөгөөд Япон нь хөгжмийн дэлхийн 2-дахь том зах зээл юм. Уулархаг, галт уулын идэвхитэй бүст орших арлын Япон оронд хүн ам, эдийн засгаа тэтгэх тодорхой байгалийн баялаг байдаггүй, учраас импортоор түүхий эд оруулж ирэн судалгаа шинжилгээний салбарт олсон амжилтаа экспортолдог байна. Япон нь хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн олборлогч 3-дахь том улс ба загас, загасан бүтээгдэхүүний хамгийн том экспортлогч улс юм. Аж үйлдвэрт шаардагдах олон түүхий эдээ импортоор оруулж ирдэг. Бага хэмжээний баялаг байсныг нь дайны дараах жилүүдэд олборлож дууссан гэж үздэг. Ба ойн баялаг нөөцтэй ч Японы засгийн газраас эдийн засгийн өсөлтийн төлөө ой устгахгүй байх тухай шийдвэр гаргажээ. ==Эдийн засгийн түүх== Япон нь 16-р зууны үед анх европтой харилцах болсон ба тухайн үед Японд очиж байсан жуулчдын тэмдэглэлээр тухайн үед зэс, мөнгө, төмөрлөг зэрэг түүхий эдийн баялаг ихтэй байсан төдийгүй гол экспортлогч байжээ. Аж үйлдвэржилтийн өмнөх үеийн эдийн засагтай байсан ба хүн ам шигүү суурьшсан хотуудтай байжээ. Тэдний уран дарханы болон гар урлалын чадвар Европчуудад гайхагддаг байсан ба [[европ]] тивд элбэг байдаг зарим нэг түүхий эд тэнд маш хомс байдаг ба энэ багахан баялгаа маш чадварлагаар ухаалгаар захиран зарцуулж чаддаг байжээ. Хятадтай харилцахыг хориглосон хуультай байсан ба анх Хятадын бараа таваар дүүрэн Португалийн хөлөг онгоц боомтод нь зогсжээ. 17-р зуунаас Япончууд Европын худалдаачидтай худалдаагаа өргөжүүлж байсан ч, шашны гаж нөлөө газар авснаар худалдаагаа бүрэн хаасан юм. 1603-1868 оныг Эдогийн үе гэж нэрлэдэг ба энэ үеийн Японд хотжилт төвлөрч, 400000 гаруй оршин суугчтай 2 /Осака, Кёото/ хот байсан ба Эдо хот 1сая гаруй иргэнтэй байсан байна. Осака Кёото нь гар урлал худалдааны бүс байсан бол Эдо нь хүнсний хэрэглээ, өргөн хэрэглээний барааг хангадаг хот байв. Будаа эдийн засгийн гол үндэс байсан ба татвар хэтэрхий өндөр, тариачид 40 хувийн татвар төлдөг байв. 1868 онд Японд мейжийн хувьсгал явагдаж, барууны худалдаачдад өөрийн боомтыг нээсэн байна. Энэ үед Мейжийн засгийн газар “баян орон, Хүчирхэг армийн боддлого” баримталж байв. Мянга мянган оюутнаа барууны орнуудад эрдэм мэдлэг эзэмшүүлэхээр явуулж, 3000 гаруй барууны багш нарыг залж орчин үеийн шинжлэх ухаан, математик, гадаад хэл, технологи заалгаж байв. Засгийн газар мөн төмөр зам, зам, барьж улс орныхоо хэтийн хөгжил дэвшилд бэлдэж эхэлсэн юм. Энэ үед Мейжийн засгийн газар үйлдвэрлэл явуулж, бизнес эрхлэх нь хувийн секторын хийх зүйл, харин бизнес эрхлэх таатай нөхцлийн бүрдүүлэх нь засгийн газрын үүрэг гэж үзэж байв. Энэ бодлогын үрээр Японд томоохон хэмжээний компаниуд бий болсон юм. 1930-аад оны үед, Японы дундаж цалин АНУ-ынхаас 10 дахин бага, бүтээгдэхүүний үнийн түвшин АНУ-ын 44% л байв. Дайны дараах үе буюу 1960-1980 оны Японы эдийн засгийг гайхамшигт үе гэж нэрлэх нь бий. 1980-аад оны үеэс Японы эдийн засаг бага цалингаас их цалин руу шилжих болсон билээ. Гэвч 1990-ээд оны уналтаас эдийн засгийн өсөлт нь удааширсан байна. Мөн эдийн засаг нь хэт үрэлгэн байснаар, олон нийтийн ихээхэн төсөвтэй төслүүдийг санхүүжүүлснээр төсвийн томоохон алдагдалд орсон байна. 1998 он гэхэд, олон нийтийн төслүүдийн эдийн засаг дахь эрэлт зогсонги байдалд орсон юм. Японы засгийн газар энэ үеэс бүтцийн шинэчлэлт хийж, хувьцаа, хөрөнгийн зах зээл дээрхи илүүдлийг шахах бодлого явуулсан ч энэ нь 1999-2004 онуудад дефляци үүсэх шалтгаан болсон. 1998 онд Принцтоны эдийн засгийн ухааны профессор Паул Кругман өөрийн бүтээлдээ Японы эдийн засаг инфляцийг ихэсгэх хэрэгтэй. Үүний үр дүнд урт хугацааны хүүгийн хэмжээг бууруулан, зарцуулалтыг ихэсгэнэ гэжээ. Харин Япон Кругманы энэ онолд үндэслэн Тоог багасгах өөр арга хэрэглэсэн байна. Мөнгийг шинээр хэвлэн гаргаж их хэмжээгээр нийлүүлэлтэд гаргалгүйгээр, инфляци өсгөхийн тулд дотоодын мөнгөний нийлүүлэлтээ өргөжүүлсэн байна. Эхэндээ энэ бодлого өсөлтөд хүргээгүй ч, аажмаар инфляцийн таамаглалд нөлөөлж эхэлсэн байна. 2005 оны сүүлээр, эдийн засаг тогтвортой сэргэж эхэлсэн байна. Тухайн оны ДНБ-ний өсөлт 2.8% байсан нь, тухайн оны 4-р улиралд АНУ, Европын холбоотой харьцуулахад 5.5%-аар илүү байжээ. Өмнөх сэргэлтийн хандлагаас ялгаатай нь, өсөлтөд нөлөөлсөн гол хүчин зүйл нь дотоодын хэрэглээ байв. Зээлийн хүү удаан хугацааны турш бараг 0 болоод байсан хэдий ч Тоог багасгах бодлого үнийн дефляцийг зогсооход амжилт олж чадаагүй юм. Энэ нь Паул Кругман болон зарим эдийн засагчид, Японы улс төрчдийг санаатай гипер инфляци үүсгэх талаар ярихад хүргэжээ. 2006 оны 7 сард 0 хувийн бодлого дуусгавар болжээ. 2008 онд Японы төв банк дефляцийн бодлогоо явуулж, Никкей 225 бараг 50%-аар буурсан (2007 оны 6 сараас 2008 оны 12 сар хүртэл) байсан ч хөгжингүй орнууд дотроо хамгийн бага хүүтэй нь байсан. Эдийн засгийн Экономист сэтгүүлд Япон дампуурлын тухай хууль, газар өмчлөлийн хууль, татварын хуулийн шаардлагаа чангатгах нь эдийн засагт нь нэмэр болно гэжээ. Сүүлийн жилүүдэд Япон дэлхийн 15 борлуулагч үндэстний хамгийн том экспортын зах зээл болоод байна. ==Дэд бүтэц== 2005 оны байдлаар Япон эрчим хүчнийхээ хагасыг газрын тос, тавны нэгийг нүүрснээс, 14%-ийг байгалийн хийнээс гаргаж авч байжээ. Японы эрчим хүчний дөрөвний нэгийг цөмийн эрчим хүчнээс гаргаж авдаг байсан хэдий ч Фукушимагийн ослын дараа Японы цөмийн эрчим хүчний хөтөлбөр дуусгавар болсон байна. Япон 1.2 сая километр засмал замтай ба гол тээвэрлэлтийг гүйцэтгэдэг. Японы арав гаруй галт тэрэгний компани бүс нутгийн болон орон нутгийн зорчигч тээвэрлэлтийн зах зээл дээр өрсөлддөг байна. Жишээ нь: ЖР пүүс, Кинтэцү Корпораци, Сэйбү галт тэрэг, Кэио Корпораци. Энэхүү компаниудын гол бодлого нь буудлуудтай ойрхон үл хөдлөх хөрөнгө болон дэлгүүр эзэмших билээ. Зарим өндөр хурдны Шинкансэн-үүд гол хотуудыг хооронд нь холбосон байдаг. Бүх галт тэрэг цагаа нарийн барьдгаараа нэрд гарсан. Хот хооронд аялах 176 нисэх онгоцны буудалтай. Дотоодын хамгийн том нисэх онгоцны буудал Токио олон улсын нисэх онгоцны буудал нь Азидаа хамгийн завгүй 2дахь нисэх онгоцны буудалд тооцогддог. Хамгийн том олон улсын нисэх онгоцны буудал нь Нарита, Кансай, Чубу-ийн олон улсын нисэх онгоцны буудал, ба хамгийн том боомт нь Нагоя-н боомт юм. Эрчим хүчний түүхий эд нь импортоос бүрэн хамааралтай байдгаас Япончууд эрчим хүчний эх үүсвэрээ төрөлжүүлэх зорилго тавин ажиллаж байна. 1970-аад оны газрын тосны хямралаас шалтгаалж, газрын тосноос гаргаж авдаг эрчим хүчний хэрэглээгээ 1973 онд 75% байсан бол одоо 57% болгож бууруулжээ. Эрчим хүчний бусад чухал түүхий эдүүд бол нүүрс, шингэрүүлсэн байгалийн хий, цөмийн эрчим хүч, усны эрчим хүч юм. Газрын тосны эрэлт 2000сс-ээс дээш хөдөлгүүрийн хүчин чадалтай автомашинд тавих татварын хэмжээг өсгөхөд хүрчээ. Керосин Японы хойд хэсэгт гэрийн халаагуурт өргөнөөр хэрэглэгдэх болжээ. Олон такси компаниуд шингэрүүлсэн байгалийн хийн танкуудыг ашиглан үйл ажиллагаагаа явуулдаг байна. Түлшний хэмнэлтэд гаргасан сүүлийн үеийн томоохон амжилт бол цахилгаан, бензин хосолсон машин юм. Японы эдийн засгийн сэргэлтийн үед ажиллаж байсан ерөнхий сайд Шинзо Абэ Саудын Араб, Арабын Нэгдсэн Эмират улсуудтай газрын тосны үнийг өсгөх тухай хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан байна. ==Үйлчилгээ== Японы үйлчилгээний салбар эдийн засгийн нийт үйлдвэрлэлтийн дөрөвний гурвыг дангаараа эзэлдэг байна. Банк, даатгал, үл хөдлөх хөрөнгө зуучлал, тээвэр, харилцаа холбоо гэх мэт салбарт үйл ажиллагаагаа явуулдаг Мицубиши ЮФЖ, Мизухо, НТТ, ТЕПКО, Номура, Мицубиши үл хөдлөх хөрөнгө зуучлал, Токио усан тээвэр, Мицуи Сумимото, ЖР Ист, Сэвэн энд Ай, Япон Нислэг зэрэг дэлхийд томоохонд тооцогддог компаниуд бий. Улсын өмчит Япон шуудан хэмээх улсын томоохон хадгаламж, даатгалын үйлчилгээ үзүүлэгч энэ байгууллагыг 2014 он гэхэд хувьчлах шийдвэр гаргаад байна. Форбс-с гаргасан Дэлхийн 2000 компаний 326 компани нь Японд төвтэй байсан нь 16.3%-ийг эзэлж байна. Японы 6 кейрэцү нь Мицубиши, Сумитомо, Фуёо, Мицуи, Дай- ичи Кангё, Санва группууд юм. ==Аж үйлдвэр== Японы аж үйлдвэрийн салбар төрөлжилт сайтай, өндөр амжилттай олон төрлийн дэвшилтэт үйлдвэрүүдтэй. Аж үйлдвэржилт нь цөөхөн бүсүүдэд төвлөрсөн. Үүнд: Токиогийн эргэн тойрон дохь Кантогийн бүс- Чиба, Канагава, Сайтама, Токио мужууд, Токай бүс- Айчи, Гифу, Миэ, Шизуока мужууд, Кинки бүс- Осака, Кёото, Кобэ, Хоншугийн баруун өмнөд хэсэг, Хойд Шикокү, Кюшюгийн хойд хэсэг орно. Япон олон салбарт технологийн өндөр дэвшлийг ашигладаг. Үүнд: цахилгаан хэрэгсэл, автомашины үйлдвэрлэл, хагас удирдлагатай үйлдвэр, хараазүйн мяндас, хараазүйн цахилгаан хэрэгсэл, факсын холбоо, хувилах машин болон хүнс, биохимийн исэлтийн процесс орно. ==Уул уурхай== Японд уул уурхайн салбар хамгийн бага хувийг эзэлдэг учир нь байгалийн баялгийн нөөц маш хомс юм. Японы уул уурхай олборлолтын салбар 1980-аад оноос огцом буурсан. Дотоодын нүүрс олборлолт 1960 онд оргилдоо хүрч 55 сая тонн байснаас хойш тогтмол агшиж 1985 онд 16 сая тонн болсон бол импортийн нүүрсний хэмжээ өсөн 1987 онд 91 сая тонн болсон байна. Дотоодын нүүрс олборлолтын компаниуд олборлолтын өндөр зардал, импортын хямд үнэтэй нүүрстэй өрсөлдөх чадваргүйгээс 1980-аад онуудад алдагдал хүлээх болсон. 1980-аад оны сүүлээр Япон ойролцоогоор 1 сая тонн нүүрсний нөөцтэй үлдсэн нь ихэнхи нь хатуу буюу коксжуулахад ашиглагдаж байв. Япон улс нүүрсийг цахилгаан эрчим хүч гарган авахад ашигладаг. Япон Хоншугийн баруун эрэг дээр газрын тосны цооногийн өрөмдөлт хийж байсан ба Хойд Сахалинд газрын тосны концесстэй. Хоккайдо, Хоншугийн баруун хойд хэсгээс бусад газар төмрийн нөөцөөр гачигддаг. Хоншу, Шикокү, Карафүтод төмрийн пирит олдсон байна. Хоншү, Хоккайдо, Карафүтогийн хавьд зэс, алт их биш хэмжээгээр олборлодог байна. Японы нүүрсний 45%-ийг Хоккайдо, 40%-ийг Кюшю-оос тус тус олборлодог. Кюшю-ийн нүүрсний чанар муу ба олборлоход хатуу байдаг ч, уурхай нь боомттой ойрхон байдаг тул тээвэрлэхэд дөхөм байдаг. Хоккайдод нүүрсний ан цав их учраас гар аргаар ажиллах шаардлагатай ч, чанар сайтай байдаг. Харамсалтай нь уурхай нь газрын гүнд байрладаг учир тээвэрлэлт явуулахад төвөгтэй. Японы ихэнхи уурхайнууд хэвгий газар байрладаг ба зарим хэсэгт газар доор 9.7 километрийн өргөн талбайг эзлэн тархсан байдаг тул цооногийн шаардлага байдаггүй. Нэг газраас нөгөө руу шилжснээс олборлолтийн өртөг их тусдаг. Тийм ч учраас нэг уурхайчны өдрийн ухсан нүүрс Америк, Баруун Европын уурхайчнаас бага байдгаас дотоодын нүүрс импортын нүүрснээс илүү үнэтэй байдаг. Нүүрс олборлолтын салбар буурч байгаа хэдий ч, дотоодын уул уурхайн салбарт чухал байр суурь эзэлсээр байна. 1988 оны байдлаар нүүрс олборлолтын салбарт нийт ажиллах хүчний 0.2% ажиллаж байсан ба олборлолтын нэмүү өртөг 0.3% байв. Дотоодын уул уурхай олборлолтод чухал хэсгийг цахиур элс, пирофилит, шаварлаг хөрс, шохойн чулуу зэрэг металл биш бодисууд эзэлдэг байна. Цахиур, зэс, алт зэрэг металыг бага хэмжээгээр дотооддоо олборлодог байна. Үндэсний хэмжээнд аж үйлдвэртээ ашиглаж буй бүх төмрийн хүдрийг импортоор оруулж ирдэг байна. ==Хөдөө аж ахуй== Японы газар нутгийн ердөө 12% нь тариалан эрхлэх боломжтой. Тариалангийн талбайн хомсдлоос болж, фермүүд багахан хэсэг талбайг тариалан эрхлэхэд боломжтой болгохын тулд шороо дэвсэн янзалдаг байна. Тийм ч учраас нэгж талбай дахь тариалалтын хэмжээгээрээ дэлхийд тэргүүлдэг байна. 56000 км2 –аас бага талбайд тариалан эрхэлдэг атлаа өөрийн хэрэглээний 50%-ийг хангадаг байна. Японы хөдөө аж ахуйн салбар бага хэмжээтэй ч, засгийн газрын зохицуулалтаар хамгаалагдаж, үнэ бууруулах алхмуудыг хийдэг байна. Хойд Америкийн их хэмжээний ургац авах бодлогын эсрэгээр бага хэмжээний чанартай ургац авах бодлого баримтладаг. Импортын будаа нь хамгийн их хамгаалалттай байдаг ба 490%-ийн татвартай, 1968-1988 оны дундаж хэрэглээний 7.2%-аас ихгүй байх квот тогтоосон байна. Япон өөрийн хэрэгцээний будаа, буудайг үйлдвэрлэдэг ч шаардлагатай бусад үр тариа болон тэжээлийн будааны 50%-ийг гаднаас импортлодог ба махны хэрэглээний ихэнхийг мөн импортлодог байна. Японы буудай, сорог, шар буурцгийн шош зэргийн импортын ихэнхийг Хойд Америкаас авдаг байна. Европын хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний экспортын томоохон зах зээлийн нэг нь Япон юм. Японы Тохокү, Хоккайдод алим ургадаг бол тоор, жүрж Шикокү, Кюшю-д ургадаг. Тоор, жүрж нь анх 18 зууны үед Голландын худалдаачдаар Японд орж ирж байжээ. Загас агнуур: Япон 1989 онд 11.9 сая тонн загас барьснаараа дэлхийд 5-д ордог байв. 1973 оны эрчим хүчний хямралаас хойш, Японы далайн гүний загас агнуур буурсан ба 1980-аад онд дунджаар 2 сая тонн загас барьдаг байв. ==Ажиллах хүч== 2009 оны 6 сард Японы ажилгүйдлийн түвшин 5.2% байсныг учир дутагдалтай гэж үзжээ. Учир нь маш бага цагаар цагийн ажил хийдэг хүмүүсийг ажилтай хүнд тооцжээ. Гэсэн хэдий ч ажилгүйдлийн хэмжээ тогтмол бага байна. Экономист сэтгүүл дээр ажилд орох өргөдөл гаргагсдын 0.59 нь л татгалзсан хариу сонсдог гэсэн ба ажлын дундаж цаг цаг багассаар байна гэжээ. Үүнийг дагаад дундаж цалин 2.9%-аар буурсан байна. 2008 оны байдлаар нийт ажиллах хүч 66 сая байсны 40% нь эмэгтэйчүүд байсан нь огцом буурсаар байгаа билээ. Японы ажиллах хүчний энэ бууралт төрөлтийн түвшин маш бага байгаатай холбоотой билээ. 2005 оны эхний хагаст нас барсан хүний тоо, төрөлтийн тооноос давснаар хүн амын тоо буурч эхэлсэн байна. Төрөлтийн тоог ихэсгэхийн тулд Японы засгийн газар цагаачлахад тавьдаг саадаа багасгах хэрэгтэй. Хөдөлмөрчдийн нэгдэл нь 12 сая гишүүнтэй. Хууль, засгийн газрын зохицуулалт Япон 2012 онд бизнес эрхлэхэд хялбар байдлын индексээрээ дэлхийн 183 орноос 20-д орсон байна. Япон нь хөгжингүй орнууд дотроо хамгийн бага татварын хэмжээтэй орон ба ажилчдын ихэнхи нь хувь хүний орлогын албан татвар төлдөггүй, нэмүү өртгийн татвар нь 5% бол байгууллагын татварын хэмжээ өндөр байдаг. Байгууллагын тухай хуулиар хувьцаа эзэмшигчид менежерүүдээс илүү эрх мэдэлтэй ч, хувьцаа эзэмшигчдийн идэвхи их биш байдаг. Засгийн газар нь дэлхийн хамгийн их дотоод өртэй орны 2-рт ордог. Японы төв банк нь хамгийн их гадны валют хадгалдгаараа дэлхийд Хятадын дараа 2-рт ордог. ==Гадаад харилцаа, гадаад худалдаа== Япон нь дэлхийн 5дахь том импорт, экспортлогч юм. Япон түүхий эд импортлон, түүнийгээ боловсруулан нэмүү өртөг шингээн экспортлодог байна. Сүүлийн жилүүдэд Япон дэлхийн хамгийн том экспортын 15 зах зээлийн нэг болоод байгаа билээ. Хоёр талын худалдааг хөнгөвчлөхийн тулд Япончууд ерөнхий сайд Таро Асо-ийн үеэс Эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээр өндөр хэмжээнд байгуулж иржээ. Үүнд: оюуны өмчийг хамгаалах механизмыг хөгжүүлэх, хөрөнгө оруулалт аюулгүй орчинд хийх гэх мэт асуудлыг оруулдаг байна. Япон нь АСЕАН, Бруней, Индонез, Малайз, Филиппин, Сингапур, Тайланд, Вьетнам, Австрали, Чили, Энэтхэг, Мексик, Перу, Солонгос, Швейцарь зэрэг орнуудтай Эдийн засгийн түншлэлийн хэлэлцээр байгуулаад байна. Японы экспорты гол нэрийн бүтээгдэхүүнүүд нь моторт тэрэг 13.6%, хагас удирдлагатай машин 6.2%, төмөр болон ган бүтээгдэхүүн 5.5%, автомашины сэлбэг 4.6%, эрчим хүч гаргагч машин 3.5%-ийг тус тус эзэлдэг бол экспортын түншүүдэд Хятад 19.7%, АНУ 15.5%, Өмнөд Солонгос 8%, Хонг Конг 5.2%, Тайланд 4.6% тус тус эзэлж байна. Импортын гол нэрийн бүтээгдэхүүнүүд нь газрын тос 15.5%, шингэрүүлсэн байгалийн хий 5.7%, хувцас 3.9%, хагас дамжуулагч 3.5%, дуу дүрсний аппарат 2.7%-ийг тус тус эзэлж байна. Япон нь нийт импортын барааныхаа 21.5%-ийг Хятадаас, 8.9%-ийг АНУ-аас, 6.6%-ийг Австралиас, 5.9%-ийг Саудын Арабаас, 5%-ийг АНЭ-аас, 4.7%-ийг Өмнөд Солонгосоос тус тус оруулж ирж байна. Японы эдийн засгийн өнөөгийн байдал 2008 оноос хойш Японы эдийн засаг сэргэж эхлээд байгаа ба 2010 онд бодит ДНБ-ний өсөлт 3.938% байсан нь хөгжингүй орнууд дотроо хамгийн их нь байжээ. 2011 онд болсон Цунами Японы эдийн засагт 235-310 тэрбум $-ийн хохирол учруулсан бол Японы төв банк 325 тэрбум $ санхүүгийн зах зээл, иены ханшаа тогтворжуулахын тулд нийлүүлсэн байна. 2012 онд Японы ДНБ-ийн өсөлт анх удаагаа сөрөг утгатай гарсан нь дэлхий эдийн засгийн удаашралд Япон орон сул талтай байгааг харуулж байна. Еврозон, Ази тэр дундаа Хятадын хэт өндөр өсөлтийн улмаас санхүү, капиталын зах зээл дээрхи Японы байр суурь сулрах эрсдэл хүлээж болох ч гэсэн. Япон ирээдүйн орлогын нөхцөл байдал, дефляцийн эсрэг арга хэмжээнд анхаарал хандуулсаар байна. [[Ангилал:Японы эдийн засаг| ]] bg7528vowwrizw4murkzokcot785fp0 0 39227 855965 706976 2026-05-09T15:51:21Z CommonsDelinker 211 1966-11_1966年林彪和毛泽东.jpg файлыг коммонсд [[c:User:Taivo|Taivo]] хэрэглэгч устгасан тул арилгагдлаа. Шалтгаан: Cross-namespace [[:c:COM:REDIRECT|redirect]] ([[:c:COM:CSD#G2|G2]]): [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Other speedy deletions|]]. 855965 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн | нэр = Линь Бяо | зураг = [[Файл:Lin_Biao.jpg|200px]] | зургийн_тайлбар = Маршал Линь Бяо | төрсөн_он_сар_өдөр = 1907 оны 12 сарын 5 | нас барсан_он_сар_өдөр= 1971 оны 9 сарын 13 | оршуулсан_газар_нэр = БНМАУ, [[Хэнтий аймаг]] | төрсөн_газар = 1907 Чин улс, [[Хүбэй|Хүбэй муж]] | нас барсан_газар = 1971 БНМАУ, [[Хэнтий аймаг]] | алдаршсан_нэр = Маогийн залгамжлагч | бүтэн_нэр = Линь Бяо | эх_орон = хятад | салбар = явган цэрэг, партизан | албан_он_жилүүд = 1925-1971 он | цол_хэргэм = маршал | ажиллагааны_тоо = | нэгж = | албан_тушаал = БНХАУ-ын Батлан хамгаалах яамны сайд | тулалдаанууд = Хятадын иргэний дайн, Хятад-Японы хоёрдугаар дайн, | тулалдааны_нэр = | шагналууд = | харилцаа = | бусад_үйл = }} '''Линь Бяо''' (хятад. 林彪, пиньинь ''Lín Biāo''; 1907 оны 12 дугаар сарын 5-нд Чин улсад төрж 1971 оны 9 дүгээр сарын 13-нд БНМАУ-ын Өндөрхаан хот орчим нас барсан)- [[Хятадын эв хамт нам]]ыг үндэслэн байгуулахын төлөө [[Мао Зэдун]], [[Жоу Эньлай]], [[Дун Биу]], [[Чэнь Таньцю]], [[Хэ Шухэн]], [[Вань Изинмэй]] , [[Дэн Энь Минь]] нартай мөр зэрэгцэн тэмцэж явсан [[Хятад]]ын Төр нийгмийн том зүтгэлтэн түүхэн бие хүн юм. Тэрбээр туулсан амьдрал тэмцлээрээ Хятадын нэгэн үеийн түүхийг бичилцсэн байна. 1971 оны есдүгээр сарын 12-13-нд шилжих шөнө БНХАУ-ын талаас Монголын агаарын хилийг зүүн өмнө хэсгээр зөрчин нэг онгоц орж ирээд Хэнтий аймгийн нутагт Hawker Siddeley Trident онгоц /256 дугаартай/ унаж сүйрсэн юм. Дэлхий нийтийн анхаарлыг ихэд татсан энэ онгоцоор БНХАУ-ын цэрэг, улс төрийн нэртэй зүтгэлтэн, тус улсын анхны маршалуудын нэг, Мао Зэдуны ойрын хүн Линь Бяо эхнэр, хамтрагчидтайгаа нийт 9 хүн нисэж яваад ослоор бүгд нас баржээ. Түүнийг нас барсаны дараа Хятадын Коммунист намаас хөөж, эх орноосоо уравсан гэж заралсан байна. ==Намтар== Линь Бяо нь 1906 онд [[Хятад улс]]ын Хүбэй мужийн Хуанган хошууны Хүйлуншань тосгонд жижиг үйлдвэрийн эзний гэр бүлд төржээ. Түүнийг багад Юй Жун (хятад. 育容, пиньинь ''Yù Róng'') гэдэг байжээ. Линь 1924 онд 17 настай Хятадын Социалист залуучуудын эвлэлд элссэн бөгөөд 1925 онд Хятадын Коммунист Намд элссэн байна. <ref group=nb>ХКН нь 1919 онд үүссэн бөгөөд албан ёсны үйл ажиллагаа нь 1921 оны 7-р сарын 1-нд Шанхайд болсон анхдугаар Их хурлаар идэвхжсэн. Энэ хуралд ердөө 13 хүн оролцсоны нэг нь Линь Бяо байв.</ref>. Мөн тэр жилдээ [[Вампугийн цэргийн Академи|Вампугийн цэргийн академид]] элсэн орж суралцсан нь түүний цэргийн түүхийн эхлэл болж Линь Бяо нэрийг авчээ. [[Гоминдан]]ы эсрэг 1927 оны 08.01-нд Хятадын [[Наньчан]]д гарсан бослогын нэгэн том отрядыг Линь Бяо удирдсан бөгөөд хожим энэ өдөр нь [[Ардын Чөлөөлөх Арми]]йн төрсөн өдөр болсон байна. Энэ үеэс Линь, Мао дарга хоёрын дотно нөхөрлөл эхэлж, хожмоо “[[Соёлын хувьсгал]]”-ын үед улам зузаарчээ. Тэрээр [[хятадын иргэний дайн]] ба [[Хятад-Японы хоёрдугаар дайн]]уудад [[шинэ 4-р арми]]йн командлагч хүртэл цэргийн албан тушаалд дэвшин ажилласан ба цэргийн авъяаслаг командлагч гэж үнэлэгдэж байсан байна. Харин Солонгосын дайнд Ардын Чөлөөлөх Армийн ангиудыг оролцуулах тухай асуудлыг хэлэлцэхэд ганцаараа эсрэг санал гаргасан гэж үздэг байна. 1949 оны есдүгээр сард Хятадын Ардын Улс төрийн зөвлөлдөх Зөвлөлийн гишүүнээр сонгогдож, 1949 оны аравдугаар сард Төв Хятадын цэргийн дүүргийн Командлагчаар томилогдов. 1949 оны 12-р сараас 1953 оны 1-р сар хүртэл Лин Бяо Төвийн Өмнөд Цэргийн захиргааны хорооны даргаар, 1950 оны 7-р сараас ХКН-ын Төв Хорооны Өмнөд Төв Товчооны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байжээ. Линь Бяо нь 1954 оноос [[Ерөнхий сайдын орлогч дарга]]ар, 1965 оноос [[Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч]]оор томилогдсон байна. 1955 онд [[БНХАУ-ын маршал]] цолыг Хятад ард улсын төлөө байгуулсан гавьяаг нь үнэлэн олгожээ. [[Маршал]] [[Пэн Дэ Хуай]]н дараа 1959 оны 4-р сард [[Хятадын Батлан хамгаалах яам]]ны сайдаар [[БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогч]] Линь Бяог томилсон. 1969 оны 4 дүгээр сарын 1-нээс 24-ний хооронд [[Бээжин]]д хуралдсан Хятадын коммунист намын IХ Их хурлаас Маршал Линь Бяог Хятадын дарга Маогийн албан ёсны залгамжлагчаар тодруулав. ХКН-ын 1Х Их хурал Маршал Линь Бяогийн уншсан “ Улс төрийн тайлан”-г сонсож, түүнийг үндсэн шийдвэр болгож, намын шинэ дүрэм баталж Төв хороог эмхлэн байгуулав. Хятадын намын дүрмэнд Линь Бяог “ Нөхөр Мао Зэдуны үзэл санааг хэрэгжүүлэгч мөн” гэсэн зээлт оруулжээ. Ийнхүү Хятадын маршал, Мао даргын албан ёсны залгамжлагч Линь Бяо Монголын талд онгоцны осолд орж, учир битүүлгээр амь эрсдэх / 1971 оны 9 дүгээр сарын 13/ хүртлээ БНХАУ-ын нам, цэрэг, төр засгийн хоёр дахь удирдагч байв. Тэр 48 наснаасаа Төрийн зөвлөлийн Ерөнхий сайдын орлогчоор, сүүлийн 12 жилийн турш Батлан хамгаалах яамны сайдаар ажилласан ба, Хятад улсын 13 маршалын нэг байжээ.Мао Зэдун “ Соёлын хувьсгал”-д армийн гүйцэтгэх үүргийг онцлон товойлгохыг эрмэлзэж, 1966 оны 5-р сарын 7-нд Маршал Линь Бяод явуулсан захидалдаа “ Хуарангийн социализмын үзэл санааны дагуу арми, ажилчин, тариачин, сэхээтэн, сурагчид, албан хаагчид хэрхэн ажиллах товч хөтөлбөр”-ийг гарган явуулжээ. Тэгэхдээ Мао Зэдун улс орны нийгэм эдийн засгийн амьдралд арми зонхилох үүрэг гүйцэтгэх ёстойг заагаад, Линь Бяогоос БНХАУ-ын улс ардын аж ахуйг өвч бүрэн цэрэгжүүлэхийг шаарджээ. 1966 оны 8-р сары 1-нд хуралдсан ХКН-ын Төв хорооны бүгд хурал Мао даргын шаардлагаар ХКН-ын дээд удирдлагуудад зохион байгуулалтын өөрчлөлт хийв. Ийнхүү Төв хорооны таван орлогч дарга / Лю Шаоци, Жоу Эньлай, Жу дэ, Чэнь Юунь, Линь Бяо нар/-ын оронд ганцхан Линь Бяог үлдээсэн байна.<ref group="nb">Энэ нь сонгуулиар биш, удирдах дээд бүлгийнхэн шилж авах замаар удирдлагыг бүрдүүлсэн хэрэг байв.</ref><br /> ==Линь Бяогийн зугаталт== Мао Зэдуны сургаалд олон жилийн турш тууштай үнэнч явсан маршал Линь Бяо амьдралынхаа сүүлчийн жилүүдэд Маотай үзэл бодлын хувьд эрс тэрсэлдэж байжээ. Энэ нь хэд хэдэн шалтгаантай байж болох юм. Ноён Баабарын бичсэнээр<ref name="Баабар, p. 51">Баабар, p. 51</ref> *1. [[Лю Шаоци]] шоронд үхсэн учир, Хятад улсын дарга буюу Төрийн тэргүүний суудал онгойжээ. Энэ тушаалд очооч гэж Линь Мао даргыг гуйх болсон төдийгүй намын хурал дээр албан ёсоор зарлажээ.Ийнхүү Маогийн өөрийг нь зайлулах нь гэж бодсон хардалт зөрчилйиг улам хурцатгасан болов уу. Линь Бяогийн эхнэр [[Е Цюнь]] болон хүү [[Линь Лигоу]] <ref group=nb>Хятадын армийн нисэх хүчний командлагч</ref><br /> энэхүү, Маог түлхэн унагах хуйвалдаанд идэвхийлэн орсон нь тодорхой байна. *2. Мөн Линь Бяогийн удирдсан армийнхан Төв хорооны бүрлдэхүүний 75 хувийг бүрдүүлж байсан.<ref group=nb>Хятадын коммунист намын төв хорооны бүрэлдхүүн</ref><br /> Удирдлагын хувьд [[Төрийн эргэлт]] хийх тохироо бүрдэж байсан нь харагдаж байна. *3. Ардын Чөлөөлөх Армийг империалист цэргийн эвсэлтэй эвсэлдүүлэх гэсэн цэрэг- улс төрийн шинж бүхий өөрчлөлт нь дээд дарга нарын дотор хагарал гаргахгүй байж чадсангүй. Маршал Линь Бяо төрийн эргэлт хийхийг оролдсон, зэвсэгт үймээн зохион байгуулсан, өөрийн Төв хороо бий болгохыг хүсч хуйвалдаан бүтэлгүй болсны дараа [[ЗХУ]] руу нисч яваад [[онгоц]]тойгоо [[БНМАУ]]-ын Хэнтий аймгийн нутагт 1971 оны 9 дүгээр сарын 13-нд унаж сүйрсэн байна. Линь Бяог дэмжигч хүч [[коммунист нам]], Хятадын цэргийн Төв зөвлөлд цөөн биш байсан нь ойлгомжтой. Гэхдээ Линь Бяог дэмжих арга зам нь туйлын эгзэгтэй амь насанд аюултай байсан нь тодорхой юм. Ийнхүү Линь Бяо болон улс орны цэргийн томоохон эрх баригчид 1971 оны 9-р сард Хятадын улс төрийн дэвжээнээс зайлсан билээ. Линь Бяог онгоцоор зугтах тэр мөчид Мао Бээжингээс алс хол, Ерөнхий сайд Жоу Энь лай ажлын байрандаа байжээ. Харин Линь Бяо, гэргий Е цюнь бусад ойр төрлийнхөө хүмүүсийн хамт Хубэй мужийн тэнгисийн эргийн амралтын газар байдаг өөрийн Бэйдахэ ордондоо амарч байсан бололтой. Цагийн байдал түргэн өөрчлөгдөж байгааг Линь Бяогийн гэргий, хүү Лин Ли гоу нар мэдэж байсан ба харин охин [[Лин Доу-Доу]] зугтах “операци”-ын эсрэг байсан нь оргон зайлах эхний үеийн үйл ажиллагаанаас харагдана. Тэгээд ч тэр үлдсэн байна. Линь Бяо болон тэдний ойрын хүрээнийхний суусан онгоц Шанхай тауны буудлаас хөөрч эхлээд Бээжингээс зүүн урагш чиг авснаа хориод минутын дараа эргэн ирж, буудал дээгүүр хэд тойрсноо хойд зүгрүү оджээ. Энэ үед ХКН-ын дээд удирдлагын тушаалаар онгоц буудаг замын гэрэл дохиог унтраалгасан байжээ. Тэгээд уг онгоц [[Өвөр Монгол]]ын нутаг дээгүүр нисэн өнгөрч [[Монгол Улсын хил]]ийг [[Сүхбаатар]] аймгийн [[Асгат сум]]ын нутаг дахь 414 дүгээр тэмдэгтээр нэвтэрч [[Наран сум]]аас зүүн тийш 2,5 км /01 цаг 57 минут/, [[Онгон сум]]аас зүүн тийш 27 /02 цаг 01 минут/, [[Хонгор сум]]аас зүүн тийн 26 км /02 цаг 06 минут/, [[Халзан сум]]аас баруун тийш 7,5 км /02 цаг 09 минут/ [[Мөнххаан сум]]аас баруун тийш 5 км /02 цаг 17 минут/, [[Хэнтий]] аймгийн [[Идэрмэг сум]]аас зүүн тийш 16 км /02 цаг 24 минут/ тус тус зайтай харалдаа өнгөрч, тэр цэгээс хойш 35 км орчим яваад баруун тийшээ эргэж өмнө зүгрүү буцаж 13 км орчим яваад [[Бэрхийн уурхай]]гаас 14 км зайтай “[[Суваргын хөндий]]д” 02 цаг 30 минутын орчимд сүйрсэн байна. ==Сүрлийн тухай== Зугтах бэлтгэлийг Линь Бяогийн гэргийн Е Цюнь эртнээс хангасан бололтой гэж үздэг. Учир нь урагшаа /Хонконг бол уу?/ ниссэн тохиолдолд хэрэг болно гэж хятад-англи, хойшоо нисвэл хятад-орос толь бичиг бэлтгэсэн баримт бий. Сүйрсэн онгоцны газраас олдсон бичиг баримт дотор Монгол-Зөвлөлтийн хил залгаа нутгийн газрын зураг, Бээжин-[[Улаанбаатар]], [[Эрхүү]]гийн хооронд шаардлагатай үед холбоо барих дохионы аргууд бичигдсэн төрөл бүрийн заавар, Бээжин-Эрхүүгийн агаарын шугамын мэдээллийн дараалал код, байрлал, дуудлага зэргийг бичсэн. Мөн [[Токио]]гоос [[Эрээн]]ий хооронд Бээжингийн, Эрээнээс-Улаанбаатарын хооронд [[Москва]]гийн цагийг барина. [[Сайншанд]]-Улаанбаатарт [[орос]]оор ярина. Улсын хилийг нисэж өнгөрсөний дараа байршилаа Улаанбаатар ба Эрхүүд мэдэгдэнэ гээд холбоо барих кодыг үсгээр бичсэн байна. Эндээс харахад уг нислэг эртнээс бэлтгэлтэй байжээ гэсэн таамаглал төрнө. Нөгөө талаар уг онгоц ихэвчлэн [[шөнийн нислэг]] хийж байжээ. Тухайлбал, 9 дүгээр сарын 2, 6, 7, 8, 9, 10, 12-ны өдрүүдэд оройн 18-21 цагаас өглөөний 6-9 цаг хүртэл шөнийн нислэг хийж байсан хөдөлгөөний бүртгэл байдаг.<ref group=nb>Хэргийн газраас олдсон баримт / Хувийн архивын ХН-2, хуудас 2-3/</ref><br /> Уг онгоцонд Линь Бяо, гэргийн хамт суусныг Жоу Эн Лай мэдэж байв “Аав, ээж, ах нарыгаа хөдлөх гэж байгааг охин Лин Доу-доу мэдээд хамгаалалтын албаны хүмүүст хандаж аавыг авраач” гэж хүссэн. Гэвч тэд тайвширсан, тулгамдсаны алийг бүү мэд, ямраар ч саад хийж амжилгүй онгоцны буудал руу алджээ. Онгоцны шатыг ч тавих хугацаа олдсонгүй, тэднийг шууд “олсоор” татаж суулгаад хоромхон хугацаанд буудлаасаа хөөрчээ. Линь Бяо нарыг “[[Бэйдахэ]]” ордноосоо хөдөлсөн, [[Шанхайтаун]]ы [[нисэх буудал]]д очсон, улмаар онгоцонд суусаныг Ерөнхий сайд Жоу Эньлай-д шат дараалсан хүмүүс минут, секундээр нь мэдээлж байжээ. Тэр үед хятад орон даяар онгоцны нислэгийг хааж, уг онгоцыг бүрэн хяналтандаа авсан. Өвөр Монголын нутаг дээгүүр нисэж явахад нь Жоу Эньлай Мао-д илтгэж “унагаах уу?” гэхэд: Мао Зэдун: “Устгаж хэрэггүй, явах зүг рүүгээ нисэж одог. Хэрвээ сөнөөчихвөл ард түмэндээ юу гэж тайлбарлах билээ” гэх аястай хариу өгсөн гэдэг. [[БНХАУ-ын Батлан хамгаалах яамны сайд]]ын суусан онгоц Монгол Улсын хилийг 01 цаг 50 минутын орчимд зөрчин орж ирсэн байна. Энэ мөчөөс эхлэн хятадын дээд удирдлагууд сэтгэл зүйн дайнд автсан нь ойлгомжтой. Амтай болгон Линь Бяогоо “[[хувьсгалын эсэргүү]]”, “улаан оросын ревизионизмын хань хамсаатан” гэж харааж зүхэж байсан бизээ. Ерөнхий сайд Жуо Эньлай гэхэд л 48 цаг нүд анилгүй өрөөндөө суужээ. Хоёр хоногийн дараа [[Монголд суугаа Элчин сайд]]аасаа авсан цахилгаанд: “Монголын нутагт онгоц унаж сүйрсэн, дотор нь явсан бүх хүн амь үрэгдсэн” гэсэн мөрүүдийг туслахаараа уншуулаад “Аа унаж үхэцгээж, унаж үхэцгээжээ” гээд дуу алдсан гэдэг. Хамгийн гол нь Линь Бяо оросын болон монголын нутагт амьд газардаагүйд шаналсан сэтгэлд нь “баяр” гийсэн байх. Энэ нь ганц Жоу Эньлай-бус Хятадын дээд удирдлагын олон хүнийг цочирдлоос гаргасан болов уу? Линь Бяогийн унаж явсан онгоц сүйрлийг буух үедээ осолд орсон гэж албан ёсоор үзсэн боловч өөр олон санал бас байдаг. ==Онгоцны сүйрлийн тухай баримтууд== ===Сүйрсэн онгоцны хэргийн анхны гэрчүүд=== * БНМАУ-ын хилийн 20 дугаар отрядын 2 дугаар заставын цагийн манаач байлдагч Усенбай, холбоочин дэслэгч Мандал нар 1971 оны 9 дүгээр сарын 13-ны 01 цаг 53-55 минутын үед улсын хилийн 414 дүгээр баганын чиглэлээр БНХАУ-ын нутгийн зүгээс их дуутай, гэрэлгүй онгоц нисэж манай улсын нутгийн гүн рүү Сүхбаатар аймгийн Наран сумын чигт өнгөрснийг илрүүлэн мэдээлжээ. * Сүхбаатар аймгийн Наран сумын харьяат Дугарын Гунгаа, Хайдавын Дамдинжав, Мөнххаан сумын Балдандагвын Пагма, Уул-баян сумын Цэрмаагийн Жамбал нар Бүрэнцогтын уурхайн зүгт 9 дүгээр сарын 12-оос 13-нд шилжих шөнө дундын үед асар их чимээтэй онгоц гэрэлгүйгээр өнгөрсөн гэжээ. * Хэнтий аймгийн Бэрхийн уурхайн манаач Дугаржавын Дулжидмаа, Наваанлувсангийн Сосор, Нацагийн Лувсанбал нар 9 дүгээр сарын 13-ны шөнө 02 цаг өнгөрч байх үед зүүн хойноос баруун урагш маш хурдтай онгоц өнгөрч удалгүй хүчтэй чимээ сонсогдон гал гарсан гэжээ. ===Сүйрлийн явц=== Сүйрлийн газар цагдан сэргийлэгч Т.Жүрмэд анх эхэлж очсон. Сумын намын үүрийн нарийн бичгийн дарга Дондог хүмүүс цуглуулан уг газар очиход онгоц хоёр хуваагдсан мэт харагдсан. Түүний ойролцоо түймэр гарч байсныг унтраасан, хүмүүсийн шарилыг өглөө үүр гэгээрэхэд л мэдсэн гэж ярьдаг. Бэрхийн уурхайгаас аймгийн төв рүү, аймгаас нийслэл рүү утасдаж өглөөний 9 цаг гэхэд Улаанбаатарт анхны мэдээ хүрсэн байв. ===Онгоцны сүйрлийн дараа болсон үйл ажиллагаа=== Онгоцны сүйрлийн тухай [[МАХН-ын Төв Хороо]], [[Сайд нарын Зөвлөл]]д танилцуулан, [[Гадаад Явдлын яам]], [[Батлан хамгаалах яам]]анд асуудлыг нухацтай авч үзжээ. Юуны түрүүнд [[Монголын ардын арми]]йн цэргийн хүчээр сүйрлийн газарт хамгаалалт гаргасан байна. Ингээд унасан онгоцны шалтгааныг тогтоох [[улсын комисс]] томилогдож, 9 дүгээр сарын 13-ны үдийн 12 цагт “[[ИЛ-14]]” онгоцоор уг газар очжээ. Байдлыг газар дээр нь судалж үзээд, сүйрлийн газраас олдсон бичиг баримт, эд зүйлүүдээс үндэслэн, уг онгоц нь хятадын агаарын цэргийн онгоц болохыг тогтоосон байдаг. Дараа өдрийн өглөө 8 цагт монголын Гадаад явдлын яамнаас [[Хятадын Элчин сайдын яам]] руу утасдаж, [[Элчин сайд Сюй Вэнь И]]г өөрийн Гадаад явдлын яамны орлогч сайдтай 8.20 цагт ирж уулзахыг мэдэгдсэн байна. Хятадын элчин сайд [[Сюй Вэнь И]] [[хэлмэрч]] [[Лю Жэн Лу]]гийн хамт 8.30 цагт Гадаад явдлын яамны орлогч сайд [[Д.Эрдэмбилэг]]ийн албан өрөөнд оржээ. Орлогч сайд түүнтэй мэндлээд БНМАУ-ын Засгийн газрынхаа нэрийн өмнөөс мэдэгдэл хийв. Тэрбээр: “...БНМАУ-ын агаарын хилд хятадын цэргийн онгоц цөмрөн орсон учир эсэргүүцэл илэрхийлж байна. Нөхөрсөг харилцааны үүднээс ямар шалтгаанаар хятадын цэргийн онгоц монголын хил хязгаарт цөмрөн орсныг ойлгоход туслаач хэмээн хүсчээ. Элчин сайд: “...манай яамны төлөөлөгчдийг газар дээр нь очуулж үзүүлэх зөвшөөрөл” өгөхийг гуйсан байдаг. Хэргийн газрын анхны үзлэгт 1971 оны 9-р сарын 13-ны өдөр очсон, мөн Засгийн газрын комиссын гишүүн тухайн үеийн Гадаад харилцааны яамны орлогч сайд асан,дипломатч [[Ж.Ёндон]] дурсахдаа: “ …Элчин сайд Сюй Вэнь И, Элчин сайдын яамны 2 дугаар нарийн бичгийн дарга , 2 орчуулагчийг дагуулан онгоц сүйрсэн газарт очиж үзэхээр манай зарим хүний хамт 9 дүгээр сарын 15-ны өглөө Хэнтий рүү нисэх гэж байв. Гэтэл Өвөр Байгалийн цэргийн тойргийн нисдэг тэрэг ЗХУ-ын Чита хотоос гэнэт нисэн ирж Хятадын онгоцны нэг моторыг салгаж авахаар орос цэргийн хүмүүс ажиллаж эхэлсэн тул төвөөс хятадын Элчин сайд бусад хүмүүсийг ирүүлэхгүй хойшлуулж байна уу ? гэж Хэнтий аймгаас холбоо барьдаг юм байна. - Нисдэг тэрэг ирүүлэхийг хэн зөвшөөрсөн юм бэ? хэмээн асуухад манай цэргүүдийг даргалж явсан [[генерал Б.Цог]] зөвшөөрсөн гэнэ. Ингээд Улаанбаатараас нисэх онгоц арга буюу хойшлуулагдахад хүрэв. Хятадын ЭСЯ-наас байн байн утасдаж, манай онгоц хэдийд нисэхийг лавлаж байсан тул Зөвлөлтийнхнийг хийх ажлаа дуустал Хэнтийд агаар муу байна гэх мэтээр арга чарга хэрэглэн саатуулж байлаа… ”<ref name="Монгол элч нарын дурсамж,, p. 80">Монгол элч нарын дурсамж,Алтан аргамж, 1996, УБ, хуудас 80 </ref> / 9 дүгээр сарын 15-ны өдрийн 16 цагийн орчимд Хэнтий аймгийн төв Өндөрхаан хотод Улаанбаатараас “Ил-14” онгоц бууж, Хятадын Элчин сайд Сюй Вэнь И, 2 дугаар нарийн бичгийн дарга, мөн хоёр орчуулагчийн хамт иржээ. Тэднийг аймгийн удирдлагын зарим ажилтнууд угтаж, зочид буудалд хүлээж аваад аймгийн төвөөс “Суваргын хөндий”-рүү суудлын машин, автобусаар очицгоосон байна. Элчин сайдыг тэнд ирэх хүртэл онгоцны сүйрлийн улмаас амь үрэгдсэн хүмүүсийн цогцос, онгоцны эд анги, бусад зүйлүүдэд хамгаалалт гаргаж, байдлыг яг байгаагаар нь танилцуулжээ. ===Хятадын элчинтэй газар дээр нь хийсэн ярилцлагын тэмдэглэл=== * [[Хурандаа Санжаа]]: Онгоц сүйрсэн газар эндээс эхэлжээ. Онгоц эхлээд бие ангиараа газар цохисон байна. Бие анги нь задран улмаар тэсрэлт үүссэн бололтой юм. * Элчин сайд: Онгоц сүйрсэн анхны цэгээс эхлэн бие эд анги, жижиг хэсгүүдийг сонирхож яваад хүрэн өнгийн хөнжлийн эд зүйлийг гараараа барьж үзээд “Пакистан” гэж 2-3 удаа хэлжээ. Тэгээд цааш амь үрэгдсэн хүмүүсийн цогцосуудыг үзсэний дараа танай нутгийн заншлыг баримтлан энд нь оршуулья гэж хэлсэн байна. * Готов: За тэгвэл оршуулах ажилдаа оръё? Та нөхөд бүгдээрээ оролцоно уу? * Элчин сайд: Ингээд оршуулъя, нүхийг гүнзгий ухаж өгвөл сайн байна? * Готов: Эмч нар үзэхдээ цогцосуудыг задлан шинжилж дүгнэлт гаргах хэрэгтэй гэж байна. Ингэж бүрэн дүгнэлт гаргах шаардлага байна уу? * Элчин сайд: Та нөхдийн санал ямар байна? * Готов: Эмч нар бол цогцост задлан шинжилгээ хийх саналтай. Үүнийг та харгалзан үзэх эсэхээ хэлнэ үү? * Элчин сайд: Задлан хийхгүй байх саналтай байна. * Готов: Элчин сайдын саналыг зүтэй гэж үзэж байна. * Үржиндорж: Задлахгүй байхыг би ч зөвшөөрч байна. * Элчин сайд: Манай 2 дугаар нарийн бичгийн даргад өөр санал алга. Дахин яриа гаргахгүй гэв. * Готов: Хаана оршуулах талаар Элчин сайд Таны санал юу байна? * Элчин сайд: Таныг харахад хаана хялбар дөхөм байна? * Санжаа: Миний санахад тэр ногоон өвсний ойролцоо ямар вэ? * Элчин сайд: Замд ойрхон оршуулмааргүй байна. * Санжаа: Нас барагчдаа тус тусад нь хийж нэг том нүхэнд оршуулах уу? *Элчин сайд: Нэг урт нүх ухаж хайрцагт тус бүрд нь хийж оршуулъя. *Санжаа: Энд оршуулбал ямар вэ? Элчин сайд Та юу гэж үзэж байна? *Элчин сайд: Энд оршуулахыг зөвшөөрч байна. 2 дугаар нарийн бичгийн дарга үлдэж танай хүмүүстэй хамт оролцож ажиллана. Цогцосуудыг нэг эгнээ зэрэгцүүлэн оршуулья. Үзсэн газраасаа цааш зааж, ташуу газар оршуулъя. *Элчин сайд: Нэлээд цааш явж байгаад хурандаа Санжаад хандаж: Энэ онгоц яагаад осолд орсон талаар танд ярих юм байна уу? Энэ талаар Танд туршлага мэргэжил бий юу? *Санжаа: Одоогоор энэ талаар надад ярих юм алга. Мэргэжлийн хүмүүстэй ярилцаж байгаад болъё гэжээ. *Элчин сайд: Эндээс арай өөр өндөр газар оршуулъя энд болохоор өвс ургаад мэдэгдэхгүй болно гээд цааш машинаар жаахан яваад зогсов. *Санжаа: Хэрэв төв замд ойр гэвэл тэр баруун хажууд оршуулж болно гээд баруун талын жижиг толгодыг заав. *Элчин сайд: Нар хаанаас гарах вэ? *Санжаа: Энд газар хатуу юм. *Элчин сайд: Маргааш энд оршуулъя гэвэл ямар вэ? *Готов: Энэ газар хоёр дутагдалтай байна. Нэгд: энэ бол төв зам биш хоёр сумын жижиг зааг юм. Хоёрт: Нар тусахгүй газар байна. Манай заншил бол нар тусах газрыг боддог. Нөгөө талаар бидний ирсэн зам бол төв зам юм. *Элчин сайд: Яах вэ өөр газар ч болно. *Готов: Та өөрөө л мэдэл дээ, таныг энд болно гэвэл оршуулъя. *Элчин сайд: Танай заншил болон нөхдийн саналыг харгалзаж болно. *Готов: Өнөөдөр газраа ухахаар тогтоё. Та юу гэж бодож байна? *Элчин сайд: Зүйтэй. Та нарын саналаар зөвшөөрч байна. Үүний дараа анхны газраа өөрчлөн онгоц сүйрсэн газрын баруун талын уулын хажууд очив. *Санжаа: Энд нар тусдаг, хазгай газар юм. *Элчин сайд: Энд болно, зөвшөөрч байна. Энд зураад тэмдэг тавъя. *Санжаа: Элчин сайд Та тэмдэглэж өгнө үү гээд, жоотуу өгөв. *Элчин сайд: Эндээс гэж хэлээд жоотууг авч, өөрөө газар зурж тэмдэглэж өглөө. *Готов: Өнөө шөнө нүхээ бэлэн болгоё. Маргааш эрт ирье. Цогцосыг хайрцагт хийж таглахгүй байлгая гэхэд: *Элчин сайд: Эдгээр хүмүүсийн нэрийг мэдэхгүй байна. Маргааш өглөө зургийг нь авна. Тэгээд авсан зургаа гэр бүлийнхэнд нь үзүүлэхэд таних болно. Маргааш зураг авсаны дараа хайрцагт хийе. *Готов: За тэгэхэд болно. Маргааш ажил саатаж магадгүй. Зарим цогцосыг хирургийн аргаар хайрцагт хийе. Ажил нэлээд байна гэжээ. *Элчин сайд: Зураг авсаны дараа хайрцагт хийе? *Готов: Манай хүмүүс хайрцгийг бэлтгэнэ. Хүн бүрийн толгойн тус газар хийх 9 ширхэг пайз бэлтгэх хэрэгтэй гэлээ. *Элчингийн 2 дугаар нарийн бичгийн дарга: Цэргүүдэд хийх ажил их тул ядрах болно. Иймд жаахан архи өгмөөр байна гэлээ. *Санжаа: Цэргүүдэд архи өгч болохгүй. Харин ажилд нь оруулъя. *2 дугаар нарийн бичгийн даргаас цэргүүдийн өмнө очиж хэлэхдээ: Манай хоёр ард түмний найрамдлыг бэхжүүлэх явдалд та нөхөд тусалж байгаад бид баярлаж байна гэжээ. Үүгээр Хятадын Элчин сайдын яамны хүмүүстэй яриа өндөрлөж, тэд Өндөрхаан хот орохоор явцгаасан байна.<ref group=nb>Ярианы тэмдэглэл, Хувийн архивийн баримт ХН-2, хуудас 6-8,</ref><br /> Ийнхүү хэргийн газарт анх : 1971.09.13-ний өдөр [[Монголын Засгийн газрын комисс]], 1971.09.15-ний өглөө ЗХУ-ын [[Чита мужийн цэргийн тойргийн командлал]] 1971.09.15-ны үдээс хойш 16 цагийн орчимд Хятадын элчин сайд хөл тавьсан байна. ===Монголын талын нотолгоо=== БНХАУ-ын 256 номерын нисэх онгоц нь тус улсын нутаг дээр тусгай үүрэг гүйцэтгэн нисч явсныг дараах баримтууд гэрчилнэ. Дээрх онгоц нь радиолокатор, цаг агаарын радар аппарат, радио станцууд, нам өндрийн радио хэмжигч зэрэг орчин үеийн холбоо, дохио, сэргийлэн хамгаалах үүрэгтэй тоног төхөөрөмжөөр тоноглогджээ. Мөн онгоцонд газар нутгийг баримжаалах газрын зургийн багаж хэрэгсэл авч явсан байна. Хэргийн болсон газраас олдсон баримт бичгүүдээс үзэхэд энэ онгоц нь сүүлийн саруудад шөнийн нислэгийг олон удаа хийсэн, хятадын өмнө, хойд, баруун зүүн нутгуудад запас олон буудлуудтай байсан, өөрсдийгөө сэргийлэн хамгаалахтай холбогдсон шифрийн төрөлд багтах таблиц, тайлбарын хамт бичигдсан баримтууд, энэ харилцааны түлхүүрийн аргыг сурахын төлөө хүн бүр сургуулилж байсан тэмдэглэлүүд, цэргийн аэродромын орших районы уртраг, өргөрөг, буух талбайн хэмжээг тэмдэглэсэн зураг, Бээжин Улаанбаатар, Эрхүүгийн хооронд шаардлагатай үед холбоо барих дохионы аргууд бичигдсэн төрөл бүрийн зааврууд, онгоц буух үед үйлчлэх техникийн бүрэлдэхүүн байхгүй аэродромуудад суулт хийж магадгүйгээс экипажийн бүрэлдэхүүнд зарим мэргэжлийн хүмүүс жолоодож явсан, онгоцонд хамгаалах, довтлох зорилгоор хийгдсэн хүйтэн зэвсэг, дуран зэрэг бас байжээ. Энэ онгоцонд 8 эрэгтэй 1 эмэгтэй хүн осолдсон байв.Сүйрсэн онгоцонд сууж яваад нас барсан хүмүүсийн цогцост гадны үзлэг хийсэн байна. Үзлэгийг Хятадын Элчин сайд Сюй Вэнь И, ажилтнуудынхаа хамт ирсний дараа, оршуулах ёслолын өмнө хийжээ. Архивын нотлох баримтанд тэмдэглэснээс буулгавал: *1 дүгээр цогцос: Биеийн хэлбэр хөгжил зөв, ойролцоогоор 170 см өндөртэй, эрэгтэй хүний цогцос. Баруун гараа тохойн үеэр хагас нугалсан, сарвуугаа сарвайлгаж тэнийлгэсэн, зүүн хөлөө өвдгөөрөө ялимгүй өргөсөн байдалтай дээшээ харсан, салтаа, цавь орчимдоо шатсан хувцасны үлдэгдэлтэй, хувцасны материал нь мэдэгдэхгүйгээр шатжээ. Биед нь төмөр аралтай нарийн суран тэлээ тэлээлэгдсэн байна. Толгойн гавал, нүүрний хэсгийг хамарсан ойролцоогоор 20х20х9 см хэмжээтэй, тархины эдийг гэмтээсэн гэмтэлтэй, нүүрний дүрс байдал мэдэгдэхгүй болжээ. Зүүн гарын мөр мултарсан, зүүн гуя, нарийн шилбэ дундуураа хугарсан, хүзүү биеийн ар талд арьсны өнгөц шалбаралттай, бүх биеийн талбайн 70-80 хувь нь 1-2 дугаар зэргээр түлэгдсэн байна. *2 дугаар цогцос: Биеийн хэлбэр хөгжил зөв, ойролцоогоор 145 см өндөртэй эрэгтэй хүний цогцос. Зүүн гараа их бие дээрээ тавьсан, зүүн хөлөө баруун хөл дээрээ шилбэ орчмоороо тохсон, баруун гар нь тохойн үеэр дээш нугалагдсан, сарвуу нь тэнийж сарвайсан байдалтай дээш харсан байв. Хувцас нь шатсан, бэлхүүсээр нь баруун ташаандаа гар бууны гэртэй суран бүс бүслээстэй, бууны гэрэнд 2 сумтай магазин үлдсэн, буу байхгүй байлаа. Бүх биеийн талбайн 70-80 хувь нь 1-2 дугаар зэргээр түлэгдсэн, толгойн дагзны хэсгээс бусад хэсгийн үс хуйхлагдсан, баруун гарын шууны яс доод хэсгээрээ ил хөндлөн хугарц зөрсөн гэмтэлтэй. *3 дугаар цогцос: Биеийн хэлбэр хөгжил зөв, ойролцоогоор 150 см өндөртэй, эрэгтэй хүний цогцос. Биедээ шатсан хувцасны үлдэгдэл үнстэй, баруун тохой нугалагдаж шуу сарвуу нь дээш өргөгдсөн, зүүн гарыг мөн тохойн үеэр нугалж биеийн дагууд дээш чиглэлээр газарт тавигдсан, баруун хөл өвдгөөрөө яльгүй нугалсан, хоёр хөлөө алцайсан байдалтай дээш харсан цогцос байв. Зүүн гарын бугалга, гуя нь дундуураа хугарсан, баруун шилбэ нь ар талдаа хугарсан, ойролцоогоор бүх биеийн талбайн 90 хувь нь 1-2 дугаар зэргээр түлэгдсэн байлаа. *4 дүгээр цогцос: Биеийн хэлбэр хөгжил зөв, ойролцоогоор 170 см өндөртэй, эрэгтэй хүний цогцос. Тэр нь хөл гараа биеийн дагууд доош тэнийлгэж алцайсан байдалтайгаар доош харсан байв. Цогцост хүрэвтэр өнгөтэй хуучин савхин цамц өмсгөөстэй байв. Түүний дотуур хагас шатсан ногоон өнгийн цамц мөн өмсгөөтэй, савхин цамцны дотуур карманд улаан хавтастай хятад үсэгтэй жижиг ном байв. Түүний завсарт Мао Зэдуны фото зураг хийсэн. Энэ номын ар талын хуудсанд Бээжин хотын баруун дүүрэг дэх 3726 дугаар анги 411, 1969-7-12 Куан Чао-юнь гэсэн хятад үг бичээстэй байв. Бүслэхийд нь нарийвтар суран тэлээ тэлээлэгдсэн байв. Баруун гарын бугалга битүү хугарсан, баруун хөлийн шилбэ дундуураа ил хугаралттай. Нүүр цээж хэвлийн арьс язарч урагдсан, ойролцоогоор бүх биеийн талбайн 60 хувь нь 1-2 дугаар зэргээр түлэгдсэн. *5 дугаар цогцос: Биеийн хэлбэр хөгжил зөв, ойролцоогоор 180 см орчин өндөртэй эрэгтэй хүний цогцос. Хоёр гар нь тохойн үеэр нугалагдсан, дээш хагас өргөгдсөн, баруун хөлийн өвдөгөөр нугалж ялигүй дээш өргөгдсөн, зүүн өвдөгөөрөө нугалж газарт хүрсэн тус тус байдалтай байв. Цээжний өвч, баруун бугалганд шатсан хувцасны үнстэй, умдаг цавиндаа хагас шатсан бараан өнгийн хувцасны үлдэгдэлтэй, зүүн шилбэний яс дунд хэсгээрээ хугарч ил гарсан. Дагзны хуйх зүүн дээд хэсэгтээ 5х6 см хэмжээтэй урагдсан, ойролцоогоор бүх биеийн талбайн 70 хувь нь 1-2 дугаар зэргээр түлэгдсэн байна. *6 дугаар цогцос. Биеийн хэлбэр хөгжил зөв, ойролцоогоор 150 см орчим өндөртэй эрэгтэй хүний цогцос. Тэр нь тохойнхоо үеэр хоёр гараа дээш нугалж өргөсөн, хөлөө алцайж жийсэн байдалтай дээш харсан байв. Цээжин талын хувцас нь хагас шатсан, материал нь мэдэгдэхүйгээр өөрчлөгджээ. Гадна үзлэгээр ясны гэмтэл үгүй. Бүх биеийн талбайн 80 орчим хувь нь 1-2 дугаар зэргээр түлэгдсэн байна. *7 дугаар цогцос: Ойролцоогоор 155 см орчим өндөртэй, биеийн хэлбэр хөгжил зөв, эрэгтэй хүний цогцос. Тэр нь зүүн гараа бие дээрээ тавьсан, баруун гар нь хажуу тийшээ тохойн үеэр хагас нугалсан байдалтай тавигдсан, зүүн хөлөө баруун хөл дээгүүрээ ачсан байдалтай дээш харсан байв. Салтаа орчимд нь шатсан хувцасны үлдэгдэлтэй. Зүүн талын дунд чөмөг дээд хэсгээрээ битүү хугаралттай, ойролцоогоор бүх биеийн талбайн 70 хувь нь 1-2 дугаар зэргээр түлэгдсэн. *8 дугаар цогцос: Ойролцоогоор 150 см орчим өндөртэй, биеийн хэлбэр хөгжил зөв эмэгтэй цогцос. Хоёр гарын тохойгоор ялигүй нугарч өргөгдсөн, хоёр хөлөө шулуун жийсэн байдалтай дээш харсан байв. Захаасаа шатсан цайвар өнгийн торгомсог материалаар хийсэн хөхний даруулгатай, өгзгөн дор нь хөх өмдний хэсэгтэй. Баруун зүүн бугалганы яс доод хэсгээрээ тус тус битүү хугарсан, ойролцоогоор бүх биеийн талбайн 60 хувь нь 1-2 дугаар зэргээр түлэгдсэн. *9 дүгээр цогцос: Өндөр нь ойролцоогоор 170 см, биеийн хэлбэр хөгжил зөв, эрэгтэй хүний цогцос, Хоёр гар нь дээш толгой тал руугаа өргөгдсөн, хоёр хөл нь өвдөгөөрөө ялигүй нугарч алцайсан байдалтай дээш харсан байв. Төмөр аралтай нарийн суран өмдний тэлээ тэлээлэгдсэнээс өөр хувцасны зүйл үгүй. Бүх биеийн талбайн 90 хувь орчим нь 1-2-3 дугаар зэргээр түлэгдсэн, хоёр тохойн үенээс эхлэн цээжний арьс, зөөлөн эд нь язарсан, зүүн хөлийн шилбэний яс дундуураа хугарсан гэмтэлтэй. Ийнхүү үзлэг хийж дууссаны дараа тэдний цогцсыг 1971 оны 9 дүгээр сарын 16-ны өдрийн 11 цагт онгоц сүйрсэн газраас баруун зүгт 1,1 км зайд нэргүй толгойн зүүн хажууд /зүүн уртрагийн 1110 17’ 40’’ хойд өргөрөгийн 470 41’ 20’’/-д оршуулсан байна. Тэдний цогцосыг нэг нэгээр нь нэг модон авсанд хийж, 1,5 м-ийн гүнтэй, нэг том нүхэнд эгнүүлэн тавьж, овог нэрийг бүгдийг мэдэх тодорхой баримт олдоогүй тул булшин дээр нь 1-9 дугаар бүхий модон пайз хатгажээ. Оршуулгын ажилд: БНМАУ-ын талаас: *1. Хилийн ба дотоодын цэргийн хэрэг эрхлэх газрын хэлтсийн дарга [[Н.Санжаа]] *2. Гадаад явдлын яамны хэлтсийн дарга [[Б.Готов]] *3. Мөн яамны ажилтан [[Ө.Гүрсэд]] *4. Батлан хамгаалах яамны хэлтсийн орлогч дарга [[Г.Дамдин]] *5. Хууль цаазны мэргэжилтэн [[Ч.Дашзэвэг]] *6. Агаарын харилцааны газрын мэргэжилтэн [[Ж.Ёндон]] *7. Прокурор [[Х.Үржиндорж]] *8. Хуулийн шинжээч [[Т.Мою]] *9. Их эмч [[И.Санжаадорж]], [[Г.Зуунай]] нарын эмч нарын групп бэлтгэл ажил хангасан цэрэг дарга нар байжээ. БНХАУ-ын талаас: *1. БНХАУ-аас БНМАУ-д суугаа Онц бөгөөд бүрэн эрхт Элчин сайд Сюй Вэнь-И *2. 2 дугаар нарийн бичгийн дарга [[Сүнь И-Сянь]] *3. Орчуулагч [[Шэнь Чин-И]] *4. Орчуулагч [[Ван жун Юань]] нар оролцсон байна. Ийнхүү 8 эрэгтэй, 1 эмэгтэй тэртээд амь эрсэджээ. Чухам юуны учир энэ 9 хүн эх орноосоо зугатан гарч, бодож төлөвлөснөө хэрэгжүүлж чадалгүй амиа золиослох болсон нь нэн сонин юм. Тэдний дотор нэг эмэгтэй байсан. Түүний цогцсыг нүдээр харсан хүний яриагаар: “уг эмэгтэй ямар ч гэсэн жирийн тариачин яав ч биш. Бүх шүд нь [[алт]]адсан, цэнхэр [[чисчүү]] өмдний хэсэг үлдсэн байв. 1971 оны үед хятадын дээд зэргийн чисчүүг хэн хүн хэрэглээгүй нь ойлгомжтой” гэж байв. Онгоц сүйрсэн талбайн зүүн урд талд байгаа онгоцны эвдэрсэн хэсэг төмрийн дэргэд 4841583, бууны их бие дээрх гурвалжин зураасны дотор 56, 59 1 гэсэн номертой хоолойдоо 1, магазиндаа 6 сумтай гар буу 1 байжээ. Үүнээс урагш шатсан газрын урд хэсэгт онгоцны гол хэсгийн баруун талд эвдэрсэн 2 моторын үлдэгдэл, Онгоцны шатсан төв хэсгийн хойд талд 10 метрт 02 цаг 27 минутанд зогссон эрэгтэй хүний бугуйн “Шанхай” маркийн цаг, түүнээс урд Улаанбаатарын цагтай таарч яваа 15 цаг 30 минутыг заасан “Хятадад үйлдвэрлэв” гэсэн бичигтэй, хар нүүртэй цаг байсан байна. Онгоцны шатсан төв хэсгийн хойд талд 10 метрт 200142 номертой, бууны их бие дээр байгаа гурвалжин зураас дотор 66, 1965 гэсэн тоо бичигдсэн гар буу 1, түүний дэргэд 1007559 гэсэн номертой, замгандаа гацсан нэг сумтай гар буу 1, мөн 2026383 гэсэн номертой гар буу 1 тус тус байсны дээр анх газар дээр нь очсон хүмүүсээс салхи, галнаас урьдчилан хамгаалж цуглуулж хадгалсан бичиг баримт, схем зураг, “Ардын Чөлөөлөх Армийн 3556 дугаар анги” гэсэн хятад үсэг бүхий бензиний талон, Монгол-Зөвлөлтийн хил залгасан Синьцзяны районы 7 дугаар зураг зэрэг янз бүрийн бичиг баримтууд олджээ. Мөн хятадын мөнгөний янз бүрийн дэвсгэрт 65 юань, 9 хүний хамт авахуулсан гэрэл зураг, “Японд үйлдвэрлэв” гэсэн дуу хураагчийн хальс, түүний хайрцаг дотор “Бээжингээс авч яваа” гэсэн хятад бичиг бүхий цаас, япон маркийн дуу хураагч, цэрэг формын хувцас байжээ. Ардын Чөлөөлөх Армийн 3726 дугаар ангийн албан хаагч Ли Пинь, Линь Ли-гуо нарын гэрэл зураг бүхий үнэмлэхүүд, Онгоцны зогсоолын шугамын жижүүр ба цэргийн харуул хамгаалалтын хүмүүсийн онгоц хүлээлцэж байсан дэвтэр. Энд тэмдэглэснээр онгоцыг хамгийн эцсийн удаа 1971 оны 9 дүгээр сарын 12-ны 06 цагт шугамын жижүүрт хүлээлгэж өгснөөс хойш тэмдэглэл хийгдээгүй байна. Агаарын мэдээлэх албаны зарчим, агаарт хэрэглэх товч үг, зүүн хятадын нислэгийн хэвлэмэл график, Синьцзяны районы нислэгийн газрын зураг, мэдээллийг буулгах хуудас, онгоцны нислэгийн маршрут заасан гар бичмэл, Тайшаны онгоцны буудлын схем, “262” маркийн бага өндрийг хэмжих радиоа станцын техникийн заавар зэрэг техникийн бичиг баримтууд, онгоцны шатахууныг хүлээн авах талоны хэвлэмэл дэвтэр. /Энд сүүлчийн өдөр 3200 литр шатахуун хүлээн авсныг тэмдэглэжээ/. Онгоцны экипажийнхны зарим эд хогшлын зүйлийг хүлээн авсан тухай тэмдэглэл /тэнд сүүлчийн удаа онгоцны шатахууныг тэмдэглэх дэвтэр, гар чийдэн, дугуйн даралтын хэмжүүр, гэрлийн ойлтын толь зэрэг 13 нэр төрлийн зүйлсийг хүлээн авсан тухай тэмдэглэсэн/ байв. Нисэгчийн өдрийн ажлын тэмдэглэл, “Онгоцны ажилтан” гэсэн хаяг бүхий тэмдэглэлийн дэвтэр, хүнс, хоол, даавуу материал авах тасалбар талон, галт тэргэнд суух билет, 3726 дугаар ангийн 3 дугаар салааны албан хаагч Тай Чи-лянгийн онгоцны мэргэжлийн хичээлийн дэвтэр болон Ардын Чөлөөлөх Армийн ангийн дугаар, цэргийн албан хаагчдын нэр хаяг, утасны дугаар бичсэн ном, дэвтэр зэрэг зарим хэсэг нь шатсан буюу галд шарлаж хөө тортог болсон баримт материалууд байжээ. Нисэгч нарт зориулсан хэвлэмэл зааварт: “Хятадын агаарын нисэх хүчний 34 дүгээр дивизийн штаб” гэж бичсэн байна. Мөн бензин авах эрхийн талоны дэвтрийн хавтсан дээр “Ардын Чөлөөлөх Армийн 3556 дугаар анги” гэсэн үгтэй, мөн дэвтрийн хуудас бүрд 3726 дугаар анги гэсэн тамга дарагджээ. Онгоцны техникийн үйлчилгээ, ашиглалт, тоног төхөөрөмжтэй холбогдсон заавар, бусад баримт бигүүд нь /Q-код, газрын зургийн тасархай г.м/ ардын чөлөөлөх армийн жанжин штаб буюу нисэх хүчний ерөнхий штабт боловсруулагдсан байсны дээр тамга тэмдэгтэй баримт бичгүүд, экипажийн гишүүдээс олдсон үнэмлэхүүд нь цөм цэргийн ангиудаас олгогдсон. Энэ онгоцноос иргэний агаарын тээврийн онгоцны холбогдолтой албан ёсны бичиг баримт, мөн иргэний байгууллага, хүмүүсийн хоорондын ажил төрлийн болон амины ямар нэг холбогдолтой бичиг баримт олдоогүй гэдэг. Энэ онгоцыг иргэний агаарын тээвэрт зориулалттай байсныг зорчигчдын суудлын ихэнхийг авч цэргийн тусгай хэрэгцээнд зориулан өөрчилж зарим хэрэгслээр нэмэн тоноглосон. Ерийн онгоцонд байдаг нэвтрүүлэгч ба хүлээн авагч янз бүрийн радио станц, бусад аппарат хэрэгслээс гадна түүнийг ЗХУ-д үйлдвэрлэсэн нам өндрийг хэмжигч радио өндөр хэмжигч “РВ-УМ” маркийн багаж болон “ЭКО” маркийн радиолокатораар нэмж тоногложээ. Ялангуяа уул онгоцонд Зөвлөлтийн хийцтэй нам өндөр хэмжигч багаж тавьсан нь түүнийг нам, хэт нам өндрийн нислэгт зориуд бэлтгэж байжээ гэж монгол, оросын шинжээчид нотолсон байдаг. 256 номерын “[[Трайдент 1-Е]]” маркийн онгоц нь нисэгчийн онгоц жолоодлогийн алдаанаас болж сүйрсэн гэж доорхи баримтуудаар нотолдог. *- Онгоц чиг шулуун нислэгийнхээ үед ойролцогоор цагт 550-600 км хурдтайгаар дугуй, урд хойт далавч, щитки, суултын гэрлийг буулгалгүйгээр газарт хүргэсэн байна. *- Онгоц сүйрэх үед түүний бие ангиас тасарч хаягдсан хэлтэрхийнүүд нь 600х100 м талбайг эзэлж байгаа нь тэр онгоц дээрх хурдтайгаар газардсан гэдгийг нотолж байна. *- Онгоц дэлбэрсэн, түүнээс гарсан түймэр их талбайг хамаарч удаан хугацаанд үргэлжилсэн нь онгоц сүйрэх үед шатахуун нислэгийг цааш үргэлжлүүлэх боломжтой хэмжээтэй байсныг нотолж байна. * - Онгоц сүйрэх үед түүний хөдөлгүүрүүд нь бүрэн ажилтай, гэмтэлгүй байсан /хөдөлгүүр шатсан буюу эвдэрсэн ул мөр үгүй/ Эдгээр нотолгоонуудаас энэ онгоц ямар нэг аргагүйдсэн шалтгаанаас газарт буусан гэж үзэх үндэсгүй, Линь Бяо буюу түүний багийнхан амиа хорлоогүй нь энэ дүгнэлтээр нотлогдоно. ==Сүйрлийн тухай таамаглалууд== Улсын аюулаас хамгаалах хорооны Мэдээлэл шинжилгээний газрын дарга асан [[дэслэгч генерал н.Леонов]] [[“Известия” сонин]]д 1995 онд өгсөн нэгэн ярилцлагдаа: “Хамгийн том оньсого бол цэргийн сайд Линь Бяогийн үхэл юм. Түүний сууж явсан онгоц Бээжингээс хөөрч Монгол улсын нутагт унаж осолдсон. ...Бас нэг таамаглал бол сайдыг ЗХУ руу нисч байхыг мэдсэн түүний [[бие хамгаалагч]] онгоцон дотор “гал нээсэн” байж болох юм. Гэвч Маогийн үе залгамжлагч байж болохуйц хүний энэ аялалын гол зорилго ийнхүү хэнд ч мэдэгдэлгүй өнгөрсөн юм” гэжээ. Гэтэл өөр нэг баримтад өгүүлэхдээ: “Хятадын коммунист намын Төв Хороны орлогч дарга, Батлан хамгаалах яамны сайд асан Линь Бяо, түүний гэргий Е Цюнь нар уг онгоцонд сууж яваад амь үрэгдсэнийг тэдний цогцост хийсэн шинжилгээгээр нотолсон байдаг. Тэр бүү хэл маршал Линь Бяогийн толгойн яс одоо ч Москвад “[[КГБ]]”-ын байранд хадгалагдаж байгаа гэдэг. Энэ тухай Улсын аюулаас хамгаалах хорооны генерал, цэргийн нэрт [[эмгэг судлаач В.Томилин]], мөрдөн байцаагч [[генерал А.Загвоздин]] нар баталдаг байна. Тэд онгоц сүйрсэний дараа хоёр ч удаа тэр газар очсон, оршуулсаны дараа задлан шинжилгээ хийсэн биет төлөөлөгчид ажээ. Бүр Линь Бяогийн толгойг салгаж авсан хүн бол бэлтгэл генерал В.Томилон.<ref name="орч.Г.Амар, p. 3">орч.Г.Амар,Ил товчоо, 1994, УБ, хуудас 3 </ref> / Маршал Линь Бяо, [[Мао Зэдун]]ы эсрэг хуйвалдаан зохиож тэр нь бүтэлгүй болсон учир ЗХУ-д зугатан очихоор тийнхүү нисч явсныг Зөвлөлтийнхэн хүлээж авбал Зөвлөлт Хятадын харилцаанд нэн их уршиг тарьж болох байсан учир түүний сууж явсан онгоцыг Монголын нутагт буудан унагаж, өөрсдөө нэр цэвэр гарснаар барахгүй, бас хятадын удирдагчдыг ч түвэг бэрхшээлтэй хэрэг явдал, хэл амнаас аварсан гэж өрнөдөд бичсэн гэдэг. Энэ бол Трайдент онгоцны сүйрлийг тайлбарласан нэг шалтгаан. Нөгөө талаас зөвлөлтийнхөн болон монголын талынхан сүйрлийг нотлохдоо онгоц гагцхүү нисэгчийн алдаанаас болж унасан, өөр хөндлөнгийн юу ч нөлөөлөөгүй гэдэг. Хятадлын албаны хүмүүс хожим монголчуудад болон бусад орны хүмүүст хэлэхдээ онгоцыг Монголд буудаж унагасан гэж байсан тэмдэглэл ч бий .”<ref name="Монгол элч нарын дурсамж, p. 81">Монгол элч нарын дурсамж,Алтан аргамж, 1996, УБ, хуудас 81 </ref> / Трайдент I-E онгоцыг ЗХУ-ын хилийг зөрчүүлэлгүйгээр Чита мужийн Өвөр байгалийн цэргийн тойргоос онгоцыг хүлээж авах боломжгүй гэсэн шийдийг аваад буцаж эргэж Урьд зүг рүү нисч явахдаа Өндөрхааны орчим Суваргын хөндийд осолдсон тухай ЗХУ-ын Гадаад яамны орлогч сайд [[Михайл Капица]] МАХН-ын Төв хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн [[Д.Моломжамц]]ын гэргийтэй Москвагаас хамт нисч явахдаа ярьсан байдаг. Өөр нэг таамаглал нь Маршал Линь Бяо ямар ч найдваргүй үед амиа золиослох төлөвлөгөө байсан байж болох талтай. Эх орноосоо зугатагсад нь эргэж харих нүүргүй учир нисэгчийг буудаж, онгоцыг удирдлагагүй болгон өөрсдөө унагасан байж болохыг хэргийн газраас олдсон хүйтэн зэвсэг, хоолойдоо гацсан сумтай буу зэргээс харж болно. Юутай ч ХХ зууны тайлагдашгүй оньсого мэт олон дуулиант хэргүүдийн нэг болох Трайдент I-E онгоцны сүйрэлд өртсөн Хятадын маршал Линь Бяо нь тэрбум илүү хүнтэй Их гүрний цэргийн дээд удирдлага төдийгүй, хүйтэн дайны түүхийг бичилцсэн хүн мөн бөгөөд түүний эмгэнэлт хувь заяа Трайдент I-E онгоцтой үхлийн холбоотой байсан юм. Их гүрнүүдийн харилцаан дахь хүйтрэл, Хятадын хөгжлийг 15-20 жилээр хойш татсан “ Маогийн соёлын хувьсгал” удирдагчдын хоорондол үл итгэлцэл, зөрчилдөөн зэрэг дарамт шахалт бүхий хүчин зүйлүүдийн дундаас зугатан гарсан маршал Линь Бяогийн үхэлд ЗХУ, БНХАУ хоёр хүч хавсран оролцсон нь тодорхой юм. ==Сүйрлийн тухай мэдэгдэл== “ Тухайн үед манай нутагт Хятадын нэгэн онгоц сүйрч, тэр тухай сонинд товч мэдээ нийтлэхээр элчин сайд Сюй Вэнь И-д урьдчилан мэдэгдэхэд тэрбээр талархаж, мэдээ гаргах нь Монголын Засгийн газрын хэрэг, гагцхүү мэдээний агуулга нь хоёр орны харилцааг хэвийн болгох үзэл санаанд харшлахгүй байгаасай гэж хүсч байна гэсэн нь тэр үед анхаарууштай үг байсан юм ” гэж ахмад дипломатч Ж.Ёндон дурсан ярив. Ийнхүү [[БНМАУ]]-д хятадын онгоц сүйрсэн тухай товч мэдээ сонинд 1971.09.30-нд нийтлэгдэж, Хятад ард улс байгуулагдсаны ойн өмнө цахилгаан мэдээний агентлагууд дэлхий даяар шуугиан тараасан нь олон жил яригдах дуулиант хэргийн үүсгэл болж одоо хүртэл эцэс төгсгөл нь харагдаагүй байна. 1973 оны 8 дугаар сард хуралдсан Хятадын коммунист намын Х их хурал дээр Маогийнхан “ Намын эсрэг Линь Бяогийн бүлэг”, “ Хувьсгалын эсрэг хуйвалдаан” түүнийг бут цохисон гэх албан мэдээг хэрэг явдал гараад 2 жил болсны дараа цацжээ.Энэ мэдээгээр бол 1970 оны 8 дугаар сард хуралдсан ХКН-ын Төв хорооны 9 дэх удаагийн П бүгд хурал дээр Линь Бяо Төрийн эргэлт хийхийг оролдсон.Мөн 1971 оны 9-р сарын 8-нд зэвсэгт үймэн зохион байгуулж Мао Зэдуны амь насанд халдан, өөрийн Төв хороо бий болгохыг хүсч, хуйвалдаан бүтэлгүй болсны дараа 1971.09.13-нд ЗСБНХУ руу нисч яваад, түүний сууж явсан онгоц БНМАУ-ын нутаг Өндөрхаан орчим унаж сүйрсэн гэжээ. 1974 оны 8-р сарын 24-нд ХКН-ын Х их хурал Төрийн зөвлөийн Ерөнхий сайд Жоу Энь Лай мөнхүү мэдээг илтгэлдээ тэмдэглэсэн байна. ==Трайдент I-E онгоцны тухай== Англи улсад үйлдвэрлэсэн “[[Трайдент IE]]” буюу "Hawker Siddeley Trident" 256 дугаар бүхий онгоц нь БНХАУ-ын агаарын цэргийн нисэх хүчний цэргийн тээврийн онгоц байсан юм. Онгоцны хүндийн жин 61700 кг, талдаа 24 цонхтой, 80 орчим хүний суудалтай “[[Роллс Ройс Спей]]” маркийн тийрэлтэт 3 хөдөлгүүртэй, 12000 метрийн өндөрт 45500 кг ачаа, 21780 кг шатахуун агуулан цагт 680 км-ын крейсерийн хурдтай, 4000-5000 км буулгүй нисэх чадалтай. Уг онгоцыг тээврийн аль ч зориулалтаар ашиглаж болох юм. Онгоцон дотор “[[Стар]]” маркийн хэт богино долгионы радио хүлээн авагч, “[[Атом]]” маркийн цаг уурын радиолокатор, “[[Марко-6407]]” маркийн чиглүүлэн дохиологч радио хүлээн авагч, онгоцыг автоматаар жолоодох автопилют, түлшний зарцуулалтыг автоматаар хэмжиж тооцоолон бодох электрон машин, онгоцны эвдрэлийг автоматаар дохиологч аппарат дамжуулагч станцуудтай байжээ. [[Англи]]йн “[[Хуакер Сидлей авэйшн]]” гэдэг онгоц үйлдвэрлэх компанид хийж [[Пакистан]]д худалдагдсан болох нь бас нотлогдожээ. “Трайдинт IE” маркийн онгоц нь 1965 оны 5 дугаар сарын 12-ноос 1969 оны 5 дугаар сарын 21-нийг хүртэл [[Пакистаны олон улсын агаарын тээврийн “PIA” компани]]йн мэдэлд иргэний тээврийн зориулалттай “АР-АТL” дугаартай ашиглагдаж байсан нь атертатуудын схемийн тэмдэглэлээс илэрхий байжээ. Уг онгоцыг 1969 оны сүүлчээр Хятадад худалдагдсан байх гэсэн дүгнэлтэнд хүрсэн. БНХАУ-ын агаарын таних тэмдэг бүхий 256 дугаартай онгоцыг Ардын Чөлөөлөх Армийн цэргийн хэрэгцээнд ашиглаж байсан нь хэргийн газраас олдсон олон тооны эд мөрийн баримт, тэдгээрт хийсэн шинжилгээ судалгаагаар нотлогдсон байна. Уг онг оц сүйрэл болсон урьд өдөр буюу 9 дүгээр сарын 12-ны 06 цагт шөнийн нислэгээс буугаад 3200 литр шатахуун авсан тэмдэглэл олдсон нь хүрэлцээтэй бензинтэй байжээ гэдгийг гэрчилнэ. Тэгэхээр энэ онгоц яах аргагүй цэргийн тээврийн бас дээд дарга нарын хөлөглөдөг суудлын онгоц байсан юм. Энэ бүхнийг нотлох баримт хэргийн газар хүрэлцээтэй байжээ. Уг онгоц ихэвчлэн шөнийн нислэг хийж байжээ. Тухайлбал, 9 дүгээр сарын 2, 6, 7, 8, 9, 10, 12-ны өдрүүдэд оройн 18-21 цагаас өглөөний 6-9 цаг хүртэл шөнийн нислэг хийж байсан хөдөлгөөний бүртгэл байдаг. Трайдент гэдэг нэр нь 3 хөдөлгүүрт гэсэн утгатай бөгөөд Хятадууд түүнийг сэрээтэй, монголчууд 3 салаа шортой зүйрлэдэг. Энэхүү учир битүүлэг үхлийг тээгч Трайдент онгоцны 3 салаа хөдөлгүүрийн нэгийг Өвөр Байгалийн цэргийн тойргийн нисдэг тэрэг ЗХУ-ын Чита муж руу авч одсон нь ямар учиртай юм бол? Хятадын элчин Сюй Вэнь И-г 1971.09.15-ны өглөө товлосон цагтаа хэргийн газар ирэхийг нь саатуулан байж, Зөвлөлтийн цэргийнхэн нөгөө ЗХУ-д үйлдвэрлэсэн нам дор нислэгийн багаж бүхий моторыг салган авч ачиж явжээ. Үдээс хойш нь буюу 1971.09.13-ны 16 цагт ирсэн Хятадын элчин сайдын яамны ажилтнууд нислэг техникийн нарийн мэдлэгтэй хүмүүс биш байсан тул сүйрсэн онгоцыг очиж үзэхдээ нэг мотор нь ор тас алга болсныг анзаараагүй өнгөрсөн билээ. Тэрхүү онгоцны моторт нэмж угсарсан нам дор нислэгийн хэмжүүр багажийг ЗХУ-ын хилээс гадагш гаргадаггүй байсан учир түүнийг хятадын онгоцонд хэрхэн олж тавьсан тухай Москвад дээгүүр түвшинд авч хэлэлцсэн гэж хожим Зөвлөлтийн цэргийнхэн ярьсан байдаг юм. Юу ч гэсэн Зөвлөлтийнхэн Англид үйлдвэрлэсэн Трайдент I-E онгоцны моторыг салган авч явсан нь түүнийг техникийн үүднээс судлахад ашигтай байснаар зогсохгүй, тэрхүү моторт угсраастай байсан зөвлөлтийн хийцтэй багаж хэрэгслийг хамтад нь авч уг хэрэг дэх өөрсдийнхөө оролцооны эд мөрийн баримтыг арилгаж чадсан нь тодорхой байна. ==Сонирхолтой баримтууд== * Линь Бяогийн сүйрлийн тухай Монголын талын нотолгоо нь архивын баримт юм. * Хувь хүнийхээ хувьд Линь Бяо нь маш их аймхай, гадагшаа гарах, олон хүн бүхий хурал цуглаань оролцохоос байнга зайлсхийдэг. гадагш гарах болохдоо хар тамхины төрлийн сансуурагч хэрэглэдэг байсан тухай түүний охин болон үзлэг хийж байсан Маогийн хувийн эмчийн дурсамжид дурдсан байдаг. * Линь бяо нь Иргэний дайн, хятад-Японы дайны жилүүдэд 4 удаа шархадсан байна. * Иргэний дайны үед түүнийг хээрийн 4-р армийн командлагч байхад 1948 онд Гоминдааны агент түүний штабт нэвтрэн бие хамгаалагчийг нь устгасан бөгөөд энэ үед Линь Бяо арын өрөөний хаалганы ард нуугдсаныг олж харалгүй зугатсан байна. Тухайн агент нь командлагчийг байгаа гэдгийг ерөөсөө мэдэж, таамаглаагүй болох нь сүүлд мэдэгджээ. Хэрвээ түүнийг тухай үед устгасан бол иргэний дайны явцад шууд нөлөөлөн түүхийн хүрдийг эсрэгээр эргүүлэх боломж үүсэх байсан гэж түүхчид одоо үздэг байна. ==Ном зүй== 1. Алтан аргамж, Монголын элч нарын дурсамж, 1996 он, УБ, хуудас 78-82, 2. Америкийн “ Ю, Эс, Нью” сонин, 1994, 11.01, ¹ 82/228 3. Баабар, Монголын тал дахь үхэл, Шинэ эрин сэтгүүл, 2004.02 сар,хуудас 48-51, 4. Ил товчоо, 1994,¹3 орч.Г.Амар 5. Кулик.Б.Т, “ Советско-Китайский раскол , причины и последствия”, М, 2000 6. Энциклопедия нового Китая , М, 1989 ==Зүүлт== <references group="nb"/> ==Эшлэл== <references/> [[Ангилал:БНХАУ-ын улс төрч]] [[Ангилал:БНХАУ-ын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Хятадын маршал]] [[Ангилал:БНХАУ-ын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Хятадын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:20-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Хятадын коммунист намын гишүүн]] [[Ангилал:Хятадууд]] [[Ангилал:1907 онд төрсөн]] [[Ангилал:1971 онд өнгөрсөн]] b1xqwvqjeey3s9k42skqzolk352hvf5 0 46773 855973 839628 2026-05-09T19:44:55Z Huns.history0 104454 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 855973 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс |name = Infobox/doc |title = Монгол ба Кам |image =Монгол ба Кам.jpg |headerstyle = background:#ccf; |labelstyle = background:#ddf; |header1 = Эрхлэн гаргасан |data3 = [[Монсудар хэвлэлийн газар]] |header4 = Номын тухай мэдээлэл |label5 = Зохиогч |data5 = П.К.Козлов |label6 = Эрхлэн гаргасан |data6 = 2011 |label7 = Хэл |data7 = Монгол |label8 = ISBN код |data8 = 978-99962-0-392-3 |label9 = Ангилал |data9 = [[Монголын түүх]] |label10 = Формат |data10 = хатуу хавтастай |label11 = Цуврал |data11 = [[Монголоор бэдэрсэн гадныхан]] |label12 = Худалдаалагдаж буй газар |data12 = [[Интерном номын их дэлгүүр]] }} '''''Монгол ба Кам ''''' хэмээх энэхүү ном нь ''[[Монсудар хэвлэлийн газар]]''аас эрхлэн гаргаж буй '''''[[Монголоор бэдэрсэн гадныхан]]''''' цувралын нэгэн боть юм. Түүхэн үнэнийг танин мэдэх хамгийн баттай эх сурвалж бол алс нутагт хийсэн аялал, асар том нээлтүүдийг тодорхойлон бичсэн аян замын тэмдэглэлүүд байдаг. Алдарт аялагч, [[Төв Ази]] судлаач [https://web.archive.org/web/20151007224808/https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D0%B2,_%D0%9F%D1%91%D1%82%D1%80_%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D1%87 П.К.Козлов]ын 1899-1901 онуудад Монгол ба Камаар хийсэн энэхүү аяллын тэмдэглэл нь газарзүйн шинжлэх ухаанд оруулсан томоохон хувь нэмэр төдийгүй Төв Азийг танин мэдэх үйл хэрэгт өнөөг хүртэл ач холбогдлоо алдаагүй байсаар байна. Уг бүтээл нь дан ганц монголын тухай биш ч гэсэн XIX зууны төгсгөл XX зууны эхэн үеийн монголчуудын аж амьдрал, ахуй соёл, байгаль газарзүйн тухай сонирхол татахаар хангалттай их материал агуулсан бөгөөд тухайн түүхэн цаг үеийн талаар сонирхон уншигч хэн бүхний мэдлэгт томоохон хөрөнгө оруулалт болох болно. Энэ ном бичигдээд 100 гаруй жилийг үдсэн хэдий ч үнэ цэн нь огтхон ч буурсангүй. Харин ч цаг хугацаа улирах тусам түүх, угсаатны зүй, газарзүй зэрэг олон салбар шинжлэх ухааны үнэт эх хэрэглэгдэхүүн болсоор байна. ==Агуулга== ===АЛДАРТ АЯЛАГЧ, ТӨВ АЗИЙГ СУДЛААЧ ПЕТEР КУЗЬМИЧ КОЗЛОВЫН АМЬДРАЛ, ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА=== Байгаль судлаач хүн байгальдаа хайртай байх ёстой нь ойлгомжтой. Гэвч жилээс жилд алс хол тэр тусмаа удаан хугацааны аян замд гардаг байхын тулд өдөр тутмын амьдралдаа дасаж дадсан олон зүйлээсээ ангижран холдож байгаль дэлхийг танин мэдэх аугаа үйл хэрэгт өөрийгөө тэр чигээр нь зориулах хэрэгтэй юм. П.К.Козлов өөрийнхөө бүхий л амьдрал, үйл ажиллагааг Төв Азийг судлах ажилтай салшгүй байдлаар авч үздэг байсан. Өөр бусад зорилгоор амьдарна гэдэг толгой тархинд нь үл багтах зүйл байсныг түүний аяллын тэмдэглэл, намтрын хуудас, өөрийнхөө талаар хэлсэн үг, илтгэн харуулдаг... ===МОНГОЛ ОРНООР ТӨВДИЙН ХИЛ ХҮРТЭЛ=== ====Монгол Алтай хүрэх замд==== Мартаж үл болох миний багш Н.М.Пржевальский Төвдийн хамгийн зүүн захын нутаг болох Камын байгалийн байдлыг судлах ажлыг онцгой ач холбогдолтойд үзэж байсан билээ. Тэрээр Камыг тав дахь, харамсалтай нь хэрэгжиж чадаагүй аяллынхаа гол зорилго болгосон байлаа. Миний хувьд Камд хүрч хэсэг хугацааг тэнд өнгөрүүлсэн боловч Дунд Төвд рүү орж чадаагүй юм… 1898 оны эцсээр би энэ аяллынхаа тайлантай хамт Төв Ази, Төвд рүү хийх шинэ аяллынхаа төлөвлөгөөг Газарзүйн нийгэмлэгийн зөвлөлд танилцууллаа. Энэхүү аяллын маань зорилго нь Өмнөд буюу Монгол Алтай, түүнтэй залгаа орших Төв Говийг судлан шинжлэх, тэрчлэн Дорнод, Дунд Төвдийг шинжлэх судлах ажил байсан юм. Алтайн өртөө нь урд талаасаа Нарымын нуруу, хойд талаасаа үзэсгэлэнт Бухтармагаар хашигдсан задгай хөндийд орших ажээ. Хажуу хавийн уулсын бэл тэр аяараа хар мод, хуш, гацуур, жодоо холилдон ургасан битүү ойгоор хучигдсан байх агаад ой моддын зах бэлээр нуга хөндийн цэцэгт ургамлан хивс тэр аяараа үргэлжилж, янз бүрийн бут сөөг энд тэнд өрвийж сөрвийнө. Ан амьтдынх нь амьдрал байдал ч ихээхэн баялаг, Алтайн амьтны ертөнцийн ердийн өнгө төрх ялгаран тодорно. Нарны гэрэлд нүд гялбуулан цайвалзах дун цагаан цасаар хучигдсан өндөр оргилууд нүдний хараа өөрийн эрхгүй булаана. Алтай өртөөнд ирэнгүүтээ л бид цөм жингийн цуваагаа жигдэлж янзлах ажилд шамдан орлоо. Цаг хугацаа нүд ирмэхийн зуур урсан өнгөрч байв. Хоёр долоо хоног орчим өнгөрөөд байхад Ар Байгалийн аялагчид маань шуудангийн гурвалсан морь тэргээр давхиж ирлээ. Ингэснээр надаас гадна 18 хүнтэй аяллын баг бүрдсэн юм. Анхны аян маань ердийнхөөрөө богинохон үргэлжилж 7 бээр газар явсны эцэст бид мөнөөх Нарымийн нурууны бэлд буудаллав. Нарымийн нуруу нь Бухтарма голын эхэн хавиар Их Алтайтай зэрэгцэн оршино. Энэ гол нэг бол алс холоос мөнгөлөг өнгөт могой адил мушгиралдан тахиралдаж харагдаж нэг бол гүнзгий харанхуй хавцал руу шурган алга болох ажээ. ====Монгол Алтай==== Монгол Алтай нь баруун хойноос зүүн урагшаа 2000 бээр үргэлжилсэн их нуруу юм. Өөрөөр хэлбэл Орос-Хятадын хилээс алдарт Шар мөрөн хойшоо тохойрон эргэсэн тэр газарт хүрдэг. Ховд хотын босоо тэнхлэгийг дайрсан шугам нь Алтайн нурууг адил тэнцүү бус хоёр хэсэг болгон хуваасан байдаг. Баруун талынх нь богинохон үргэлжилсэн, өргөн салбарласан, наранд гялалзсан цаст оргилууд, уудам бэлчээр нутаг, усалгаа сайтай, хойд талд нь Ховд, урд талд нь Өрөнгө, Хар Эрчис гэсэн савуудтай хэсэг, зүүн талынх нь уртаараа гурав дахин их, зөвхөн зарим газартаа л өмнөх үргэлжлэлтэйгээ холбогдсон салбар уулстай, Баатар хайрхан, Мөнх цаст Богд, тэрчлэн Их Богд, Бага Богдыг багтаасан мөнх цаст шугам болно. Хил залгаа орших цөлийн хэт хуурай байдлаас хамааралтай байдаг Алтайн энэ говийн хэсэг ус чийгээр муу агаад нүүдэлчдэд чөлөөт байдал их олгодоггүй байна. Умард нутгийг бага зэрэг сэргээж байдаг цувраа нууруудыг зөвхөн [[Хангайн нуруу]] л тэтгэж байдаг агаад эдгээр ширгэж байгаа цөөрөм нь зөвхөн холоос харахад л хуурамч хужир мараа нь гялалзан цайвалзана. Энэ хөндийнүүдийн хамгийн нам дор газрууд нь хажуу хавийнхаа хамгийн өндөр оргилуудтай олонтоо давхцана. ====Монгол Алтай (үргэлжлэл)==== Бигэр нуурын сонирхолтой хөндийтэй танилцаж дууссан манай аяллынхан дахин гол нурууны уулсыг зүглэж, Их Богдын баруун тийшээх шууд үргэлжлэл болох дунд зэргийн уулсаар хойд талаасаа хашигдсан нарийхан гүнзгий хөндийг даган урагшилсаар Алтайн нурууны зүүн захад орших, монголчуудын Гичгэний уул хэмээдэг газарт нэг мэдэхэд дөхсөн байлаа. Уул нуруу ойрхон, бас өндөрт гарсан учир дахиад л хүйтэн сэрүүн болов. Бигэр нуурын хөндийд яг л дурсгалт Шаргын цагаан нуурын хөндийд байсан шиг дулаан байсан билээ. Хаа хаана нь нар яг зун шиг төөнөж байсан бөгөөд өндөрлөг дээр суучихаад чанга дуугаар жиргэн байсан болжморыг бид сонирхож байсан юм даг. Тодорхой цагт хажуугийн ууланд хад чулууг сүйтгэн хөнөөгч салхи, эсвэл бүр шуурга улин исгэрэх нь олонтоо сонстоно. Бигэр нуурын хөндийн өвс ногоонд хучигдсан ёроолын хайрга чулуу уулын хормой хүртэл нэлэнхүйдээ үргэлжилнэ. Бидний замд тааралдсан Ар Сүүжийн булгийн ойролцоох уул мелафираас (галт уулын чулуулаг) тогтсон бөгөөд маш их эвдэрч элэгдэн доод хормойгоороо хүнхэр, хонгил агуй мэтийг үүсгэн, дээд оройгоороо хурц ирмэг хяр гаргасан байх ажээ. ====Төв говь==== Манай аяллын гол цувааны зам болох Бор хацавчаас эхлэн газар нь хамгийн нам дор, тэгш болж адуунд биш, гагцхүү элсэн цөлийн хөлөгт л таарсан бут сөөг ургамлаас өөр юмгүй Хөх бүрдийн нуур хүртэлх 350 бээр (375 км) хэмжээний гол цөм нь болсон газартаа их говь онгон зэрлэг, ус ундгүй, үржил шимгүй байдлаараа бидний гайхшийг төрүүлж байлаа. Адуу энд огт байдаггүй ажээ. Эндхийн айлын тэмээ манай цуваатай тааралдаад адуунаас ихэд айж үргэж байсан явдал үүний жинтэй нотолгоо юм. Манай морьд ар араасаа үхэж байсан нь аргагүй бөгөөд харин тэмээд маань огт тоохгүй явж байлаа. Говийн энэ хэсгийн амьтны ертөнц дээд зэргийн хомс тарчиг ажээ. Хэдэн долоо хоног явахад бүр хар сүүлт хүртэл огт тааралдаагүй бөгөөд үнэг, туулай жижиг мэрэгчид л байнга тааралдаж байсан юм даг. Жигүүртнээс загийн хулан жороо, болжмор харагдахаас гадна хааяа хааяа ногтруу олноороо сүрэглэн яваа нь мөнгөн усыг хүртэл хөлдөөх хэмжээнд хүрч байгаа хүйтэн салхи, жавраас дайжин зүүн өмнө зүг рүү урагшилж яваа бололтой. Бидний идэш хоолны хаягдлыг горьдсон хос хон хэрээ маш удаан хугацаанд манай хөсгийг мөшгин дагалаа. Хөх бүрдэд хүрч, Бадан-чжарэнгийн элсэн далайг гаталсан цагтаа л анчин хүн ачаа хөсөгтөө нэг их санаа зовохгүй байж болдог ажээ. Эндээс урагшлах тутам нөхцөл байдал сайжирдаг юмсанж. ====Чортэнтан хийдээс Дорнод Цайдам хүртэл==== Гуравдугаар сарын эхээр бид цаашдын замдаа гарахаар бэлтгэж эхлээд тавны өглөө эртлэн хөдлөв. Эрхэм лам хуврагууд нэлээд бүдүүн бараг хийцтэй хоёр гуулин, нэг зурмал алтадмал бурхнаар биднийг адислан аян замд үдэж өглөө. Чортэнтан дахь манай хуарангаас арай хойгуур байх Умард Тэтунгийн нуруунд харьяалагдах Ртак-цан уулыг бараг бүтэн тойрох хэрэгтэй байв. Тунгалаг ус, шуугиант Тэтунгийг гармаар нь гатлан гарч эхлээд Мэтор хавцлаар, дараа нь энэ хавцалд баруун талаас нь ирж нийлсэн нэргүй хавцлыг даган явсаар нэг их удалгүй Арцат хэмээх уулын далайн түвшнээс дээш 2500 фут (760 метр) үнэмлэхүй өндөртэй Шуг-лам даваан дээр гарлаа. Шуг-ламын өмнө бэлийн онгон зэрлэг, эмх замбараагүй байдал нүднээ тусав. Өндөр өндөр оргил, эгц доошоо буусан хэц бэл, арсайн харлах ангал хавцал гээд энэ бүхэн цөм нийлж сүр жавхаа төгс нэгэн бүхэл болон өвөрмөц сэтгэгдэл төрүүлнэ. Нэг нарийсаж, нэг өргөссөн харгуй зам нэг бол уулын хяр дагасан ганган эмжээр мэт, нэг бол хөндийн ёроол даган мурилзах могой мэт харагдах ажээ. Хөлийн минь дор, давааны хоёр талаар мал амьтны жаргалын орон байхуйц элбэг арвин өвс ургамалтай нүд булаам бэл нуга үргэлжлэн нэлийнэ. ====Цайдам==== “Цайдам” гэдэг бол монгол үг бус, харин хужир мараа ихтэй намаг, нуга хөндий, тал хоолойг тэмдэглэн монгол хэлэнд орж ирсэн төвд үг юм. “Ца” буюу давс, “дам” буюу шавар шавхай, намаг гэсэн утга бүхий хоёр төвд үгнээс үүсжээ. Цайдам гэдэг энэ үгийн тухайлсан утга нь НаньШаний нэгдүгээр зэргийн уулс, умард зүг дэх тэдгээрийн үргэлжлэл, өмнө зүг дэх Төвдийн хамгийн захын Куэнь-луний нуруу хоёрын хоорондох өргөн хөндийн нэр болой. Эдгээр уулын зүүн зангилаанаас баруун талын нь бөөгнөрсөн салбар хүртэл уртаашаа 800 бээр (850км) үргэлжилсэн Цайдам нь үнэмлэхүй хэмжээгээрээ1 том ч, өргөнөөрөө 150 орчим бээр (160 орчим км) атлаа баруун, зүүн зах руугаа ойртох тусмаа аажмаар нарийссан хонхор газар юм. Геологийн эриний хувьд харьцангуй саяхныг хүртэл тэнгисийн ёроол байсан байх магадлалтай энэхүү битүү орон зай нь бие биеэсээ нэлээд ялгаатай хоёр хэсгээс тогтжээ. ====Цайдамын монголчууд==== Цайдамын оршин суугчид гадаад төрх маягийнхаа хувьд нүүр царайны эрээн мяраан холимог ажээ. Барун, Цзун хошуудын монголчууд нь энэхүү өргөн уудам нутгийн зүүн хойд хэсэгт нүүдэллэн амьдардаг төвдүүдээс бараг ялгардаггүй бол Тайчжинэр хошууны монголчууд түргүүдэрхүү харагдах нь олонтоо. Зөвхөн Курлыкийн оршин суугчид л цэвэр цусны монголчуудтай арай төстэй байх ажээ. Монголчууд бас л харилцан адилгүй хувцаслах ба энэхүү зааг ялгаа нь хувцас хунарын өөр өөр хийц маяг гэхээс илүүтэй өмсөж зүүх, бүсэлж янзлах байдлаас хамаардаг. Тухайн нэг монгол тухайн тодорхой цаг үед тангад хүнтэй ч, монгол хүнтэй ч адилхан харагдах нь бий. Төвдийн өндөрлөгөөр явж байхдаа тэрээр төвд хүний дүр төрхтэй болдог бол хятадын Донгэр юм уу, Синин хот руу, эсвэл Тайчжинэрийн хошуу, Курлыкийн хошуу руу явж байхдаа монгол хүн шигээ л харагдана. ===КАМААР ХИЙСЭН АЯЛАЛ БА БУЦАЖ ИРСЭН ЗАМЫН ТЭМДЭГЛЭЛ=== ====Дорнод Төвд ба тэнд амьдрагсад==== Нэн өвөрмөц хийгээд онгон зэрлэг байгаль нь огт танигдаж мэдэгдээгүй, үүнээс ч илүү гол гол төв, сүм хийдүүд нь хаалттай байдгаараа европын аялагчдын анхаарлыг татдаг өндөр газрын тансаг нутаг болох төвд орон, түүний дорно хэсэг умар зүгээс нь орж далайн түвшнээс дээш ихэд өндөрт өргөгдсөн, хуурай, хүйтэн зах нутгаар нь дайран дээд Меконгийн нэлээд гүн, дулаахан хөндий, хад чулуут хавцал ангалуудад хүрснээр манай аяллынхны хүчин хүрэлцэх судалгаа шинжилгээний бай болсон билээ. Инд, Брамапутра, Меконч, Хөх, Шар мөрнүүдийн эх өлгий оршдог Төвдийн өндөрлөг асар уудам газрыг эзэлнэ. Энэтхэгийн далайн баруун өмнө зүгийн муссон салхины нөлөөнд барагцаалбал дунд хэсгээрээ Брамапутрагийн сархиагаас Хөх нуур хүртэлх чиглэлээр автдаг энэ газар зундаа агаар мандлын хэлбэлзэл ихтэй аж. Цаашаа, баруун тийшлэх тутам энэ өндөрлөг улам өндөрсөж, улам тэгширч, цаг уурын хуурайшил эрс нэмэгдэж, өндөр талбарын өвсөрхөг бүрхүүл нь М.В.Певцовын “үхмэл газар” гэж онож нэрлэсэн хайрга чулуурхаг говь цөлөөр солигдоно. ====Зүүн хойд Төвдөөр хийсэн аялал==== Манай аяллынхан Цайдамд ирснээр үйл ажиллагааны эхний шатыг дууссанд тооцож болно. Бид голдуу номхон хүлцэнгүй, цайлган цагаан сэтгэлтэй монголчуудын дунд бүтэн жилийг өнгөрүүлж, улс орныг нь судлан, ахуй амьдралтай нь танилцаж, тэмээн хөсгийг нь ашигласан бөгөөд ялангуяа туршлагатай ахлагчийн удирдлагын дор тэдгээрийг маллаж арчлах ажилд орос хүмүүс аяллын явцад түргэн суралцаж байсан билээ. Амралт зогсоолын үед ачаа тэмээгээ арчилж маллахдаа заавал удирдлага болговол зохих тийм ч хэцүү биш зарим зүйлийг ерөнхийд нь дурдвал маш зөв эвтэйхэн хомнон тэнгээ ачиж тэгнэх, тэмээг хэт хүчилж зовоохгүй байх, цаг тухай бүрд нь бэлчээрт гаргах, усалж ундаалах, шөнө хэвтүүлж амраах хуурай тэгшхэн зөөлөн талбай олж бэлтгэх, эцэж цуцсан юм уу доголсных нь ачаа тээшийг хөнгөлөх, хоёр хажуу, хавирга сүвээ, нуруунд нь яр шарх, холгоо гаргахгүй байх, тавхайг идүүлж цоолохгүйн тулд нойтон илэг уланд нь тавьж тусгай “тэмээний зүү” - ээр бэхлэх, зуны халуун цагт хамраас нь ялаа, өтчийн авгалдай мэтийг тухай бүрд нь ухаж гарган хамрыг нь онгойлгодог байх зэрэг болно. ====Меконг мөрний сав газраар==== Аяллынхан Чжэрку сууринд байсан цаг хугацаа харвасан сум шиг өнгөрчээ. Наймдугаар сарын 21-нд бид манай аяллынхныг газарчнаар хангасан Сининий төлөөлөгчдийг орхин хөдөллөө. Амарч хүч сэлбэсэн ачааны мал маань голдрилоосоо хальсан гол усны салаануудыг амархан амархан гаталсаар Ба-чю голын зүүн эрэгт гарч үд дундын нарыг чиглэн алхлав. Хөсөг маань муруйж тахиралдсан хавцал руу орж, саяхан орхисон суурингийнхаа оршин суугчдын нүднээс далд орлоо. Гнейст шохойн чулуугаар холбогдож нэлээд дээр өргөгдсөн эрэг дээр Тангад гомбын хийд хүрэх модон гүүр тавьсан байх ажээ. Гүүрний цаана арвайн талбай байхгүй болж оронд нь арвин баялаг өвс бэлчээр цэлийнэ. Амьтны ертөнцийн хувьд харьцангуй ядмаг, араатан амьтдаас зөвхөн хүдэр (Moschus moschiferus) л бут сөөг дунд харагдана. Ил задгай газарт нь чанга чанга хошгирох тарвага (Marmota), туулай, хадны огдой, бас бус жижиг мэрэгчид байдаг юмсанж. ====Лхадо тойрог, аялагчдын өвөлжилт==== Лхадогийн харьцангуй жижиг тойрог үндэслэгч Эрх тайжийн үеэс л Рэчю, Гэ - чю хоёр голын хооронд орших бүс нутгаар, энэ хоёр голын эх авсан газраас Меконгийн зүүн талаас очиж цутгах хүртэлх орон зайгаар хатуу хязгаарлагдсаар иржээ. Тэнд бидний сонссон хууч яриагаар бол одоогийн Лхадо оршиж буй энэ газарт Лхаст Соронзонгомбо хэмээх монгол1 хаанчилж байсан тэр үед Шарай голын монголчууд болон хар монголчууд, өөрөөр хэлбэл шар, хар монголчууд амьдарч байжээ. Шарай голынхноос гаралтай Эрх тайж тэр үед тэднийг захирч байсан аж. Эдүгээ энэ тойрог Лхадог гэдэг нэрээр бүх төвдүүдийн дунд алдаршжээ. Лхадогчууд өөрсдөө ч ингэж нэрлэдэг байна. Жинхэнэ зөвөөрөө бол Лха-дог (Лха нь бурхан, дог буюу тог нь дээд тал гэсэн үг) юм. ====Өвөлжөөнөөс Банажун суурин хүртэл==== Манай аяллынхан Лун-ток-ндо сууринд байсан сүүлийн долоо хоног ачаа хөсгөө эмхэлж цэгцлэн, аян жингийн байдалд оруулах, багаж хэрэгслээ төрөлжүүлж ялгах, цуглуулгаа ангилж боох, хоол хүнсний нөөцөө базаах, ачлага уналгын малаа эмчлэх зэрэг бөөн ажил дунд өнгөрөв. Малын маань тоо 65 (45 хайнаг 20 адуу) хүрч, нэлээд хэмжээний хүч хөдөлмөр, хөрөнгө мөнгө зарцуулагдлаа. Танил болсон төвдүүд маань лунтокндочуудын орон байрын хаяанд ирж буугаад байсан хуаранд маань ирж тэднийхний “талх-давс” болсон ердийн хүнсний зүйлүүд бэлэглэн аян замыг маань ерөөж байлаа. Энэ лхадогчууд биднийг өвөлжөөнөөсөө хөдлөхийн өмнөхөн бидэнд зориулж найрал дууны тоглолт зохион байгуулсан билээ. Эрэгтэй, эмэгтэйчүүд, эрийн цээнд хүрч яваа идэр залуучууд тус бүр 12 хүнтэй хоёр бүлэг болон хуваагдаад дууны аялгууны хэмнэлээр хөлөө нэгэн жигд товшин хоёр тийшээ ээлжлэн хөдөлж байв. Хоёр талд нь арай туршлагатай эр, эм бүжигчид нь байрлаж, бүжгийн явцыг ерөнхийд нь удирдана. Арай хурдан, хөнгөн хэмнэлтэй аялгуу явахад бүжиглэгчид аль нэг тийшээ хэд хэд алхах бол аялгуу удаашрахад баруун зүүн хөлөө нэлээд дээр өргөж дороо бүжиглэнэ. ====Дээд Ялун-цзяний сав газарт==== Хойд талаас нь тулж ирсэн жижиг ам дахь арцат ойн ширэнгэнд Буддын шашны нэгэн даяанч лам суудаг бол эсрэг талд нь байх том задгай амд манай аяллынхны асар майхнууд цайран харагдах боллоо. Сэр-чю голын дагуу болон хоёр талаас орж ирэх амуудын зарим газарт чулуун хана хашлага босгож, зарим газар нь өргөст бут шигүү ургасан суваг шуудуугаар хүрээлэгдсэн хагалгааны талбайнууд харагдана. Эдгээр ам буюу жалга, хөндийн ёроолоор бургас, улиангар суулгасан байгаагийн дунд аль хэдийн хатаж эхэлчхээд байгаа ч ариун дагшин гэж төвдүүдийн үздэг хэдэн зуун жилийн настай ганц том мод сүндэрлэх ажээ. Хорь орчим тооны, шавардаж бэхэлсэн голын хайрга чулуун байшин хоёр урт нарийхан гудамж болон бөөгнөрсөн байгаагаас гадна амны хоёр хажуу бэлийн эрэг ганганд 2-3 байшин байна. Эндхийн барилга байшингуудын ерөнхий төрх байдал нь дээр дурдсантай төстэй. ====Дза-чю-кава==== Дза-чю-кавагийн тухай ярихын тулд урьд цагт өнөөгийнхөөсөө илүү чухал үүрэг гүйцэтгэж байсан Дэргийг ч бас хөндөх шаардлагатай юм. Өнгөрсөн үед энэ тойрог зүүн өмнө талаараа Литан, Батан, Чамдо тойргуудтай хил залгаж, нөгөө талдаа яг одоогийнх шиг Ялунцзян мөрөн эх авдаг өндөрлөгийг хамгийн хатуу ширүүн, зочломтгой бус хэсэг рүү түрж орсон асар том бүс нутгийг эзэлдэг байсан байх магадлал үлэмж өндөр юм. Цаг хугацааны явцад Дэргийн нутаг дэвсгэр дээр Лхадо, Лин-гузэ, Дунза, Таяк, Ньярун тойргууд бие даасан байдлаа аль нэгэн замаар олж авсан бөгөөд үүний нэгэн адил ойрын ирээдүйд Дза-чю-кава тойрог бие бүрэн даан тусгаарлагдах буй заа. Ямар ч гэсэн дзачюкавачууд өөрсдөө ийм бодолтой явдаг юм билээ. Энэхүү сонирхолтой нутаг оронд оршин суугчдын дунд ердөө л эв нэгдэл, авхаалж дутагдаж байдаг ажээ. Тус нутаг дзачюкавачуудын бүх хошууг нэгтгэх этгээд гарч ирэхийг хүлээж байгаа юм. Энэхүү нөхцөл байдалд мал аж ахуйн бүтээгдэхүүнийг Дзачю-кавагийн зөвхөн нүүдэлчин оршин суугчдын өдөр тутмын хэрэгцээний эд зүйлээр арилжих арилжааны зах зээл болдог Дэргэ-Гончен үлэмж хэмжээгээр саад болдог байна. ====Цайдам руу ирсэн нь==== Манай аяллынхан одоо төвд нүүдэлчдийн сүүлчийн отгийг нэгэнт орхин явж байгаа болохоор зөвхөн Цайдамд хүрч байж л дараачийн орон нутгийнхантай тааралдана гэж тооцоолох нь хамгийн зөв байлаа. Учир нь цаг уур дэндүү хатуу ширүүн, нголок дээрэмчид байнга хөлхөлдөх учир энэхүү өндөр уулын бүс нутагт 500 орчим бээрийн зайд хэн ч суудаггүй болой. Яг одоогийн байдлаар бидний хувьд хамгийн таагүй зүйл нь бороо, цас, цасан туйлаадсаар илэрч байгаа Төвдийн тэнгэрийн муухай ааш байлаа. Ерөнхийд нь аваад үзвэл, хаврын сүүлч үеийн тухайд дэндүү доогуур гэмээр болж агаарын хэм буурсан нь тун ч хүсүүштэй бус зүйл байлаа. Яагаад гэвэл байгаль-түүхийн цуглуулга хийх, аян замын зураг авах, хөсөг цуваагаа хөдөлгөх, хоол хүнсээ чанаж болгох болон бусад зүйлд бэрхшээл учруулж байв. Төвдийн өндөрлөгийн энэ хэсэгт зэрлэг сүүн тэжээлтнүүд, тухайлбал баавгай, чоно, шилүүс, үнэг, хярс, тарвага, туулай, огдой, мөн жигүүртэн шувуудаас тас, бүргэд, сар, шонхор, хэрээ, Төвдийн хар духт болон том биет залаат болжмор, ээрүүл шувуу, монгол зуйка, бас бус цөөн төрөл зүйл байдаг ажээ. ====Дорнод Нань-Шаниар аялсан нь==== Манай аяллынхан умар зүгээс Цайдамд ирснээр үйл ажиллагааны анхны үе шатыг дуусгавар болсонд тооцсон бол энэ газарт өмнө зүгээс нь буцаж ирснээр хоёр дахь аяллын үндсэн гол зорилт болсон хамгийн чухал шат дуусгавар болов. Одоо гурав дахь, хамгийн сүүлийн шат буюу төрөлх нутаг хязгаараа зорих үе бидний өмнө байлаа. 1901 оны наймдугаар сарын 2-ны өдөр дорно зүгт үүр дөнгөж хаяармагц манай хөсөг Цайдамын уудам хөндийг гатлахаар хойд, зүүн хойд зүгийг барин хөдлөв. Бид Хар-Усны гол хүрээд хуарагнан буув. Үд дундын нэг цагт агаарын хэм сүүдэр газартаа 27,20С хүрч, зарим газарт дов гүвээ болон тогтсон элсний гадаргуу 680С-ээс дээш гарч халлаа. Цайдамын хөндий тэр чигээрээ нүдэнд харагдахтай үгүйтэй саарал тоосон хөшгөөр алгуурхан бүрхэгдсэн нь халууны нөлөөг улам даамжруулж байв. Өдрийн тав зургаан цаг болж байж л арай таатай нөхцөл бий болж, ихэвчлэн дараа өдрийн өглөө хүртэл хэвээр үргэлжлэх ажээ. Цайдамын усалгаатай хэсэг тэр аяараа нов ногоон хавтгай, эсвэл өндөр нам,өтгөн шингэн бут сөөг, эсвэл өвс ногоо үргэлжлэн харагдана. ====Ала-ша буюу Өмнөд Монгол==== Их говийн өмнөд хэсэг нь нуранги элсээр, харин дунд болон умард хэсэг нь өч төчнөөн салангид, тусгаарлагдмал дов гүвээ, өндөрлөг, уулсын хяраар дүүрсэн байдаг. Их говийн дунд хэсэг, урд тал нь орших Алашагийн элс, умард талд нь байх говь буюу Монгол Алтай хоёрын завсар нутаг онгон зэлүүд, ус ундгүй, бас үржил шимгүй байдлаараа гайхаш төрүүлнэ. Говийн хамгийн бага үнэмлэхүй өндөрлөг нь 2500 фут (750 метр) орчим Гойцзогин хотгорын зүүн үзүүр, хамгийн их үнэмлэхүй өндөрлөг нь 7250 фут (2215 метр) орчим өндөртэй Алтайн нурууны нэг салбар болох Гурван сайхан болно. 1901 есдүгээр сарын 19-нд бид Куань-го-чен хотыг орхин их хүрдний замаар 2 өдөр аялсны эцэст жинхэнэ цөл говийн эхлэл цэг болох Байтунь- цзы хэмээх тэмээн сүргээр баян сууринд ирлээ. Бидний явж өнгөрсөн замын дунд хэрд орон нутгийн хятадуудын Мачан-шань хэмээдэг Дажиний уулсын зүүн үзүүр оршино. Мачан-шань уул нь маш зузаан химэрлэгээр хучигдсан, зарим газарт нь жижиг ширхэгтэй янз бүрийн элсэнцэрүүд ил гарсан байдаг. Мачан-шань нуруу нь говийн хуурай агаарын нөлөөнд орших учир бараан саарал өнгөтэй, зэлүүд хоосон харагдах ба ялангуяа ус чийггүй зах үзүүр газрууд нь нэн гунигтай сэтгэгдэл төрүүлнэ. ====Дунд болон Умард Монгол==== Дунд болон Умард Монголын ерөнхий шинж байдал гэвэл говь цөлийн уулархаг газар орноос эрэмбэ дараатайгаар хойшлох тутмаа өвс ургамалт уулархаг газар орон болон хувирсан байх агаад хөндий хоолойнууд нь хэчнээн өргөн уудам ч гэсэн аян замын хүний хувьд аль нэгэн өндөрлөг, ямар нэгэн сэрвэн, уул нуруугаар чиг баримжаа авчхаж болно. Ийм зүйл Оростой хил залган орших Умард Монгол шиг уулархаг газар оронд төдийгүй, говь цөл даяар хаа сайгүй байдаг болой. Аравдугаар сарын 11-нд бидний орхин хөдөлсөн тэрхүү Хар сухай худгаас хойш 3 хоногийн дараа бид баруун хойд зүгт 90 бээр орчим ахисан байлаа. Энэ замын маань өмнөд хагас нь Шарцзан шил, Эльцзэ сайхан зэрэг хөндлөн байрлалтай, элс хайрга бүхий хуурай голдрилууд эх авсан гаднах эсрэг талууд руугаа нэн хэц буусан аварга том уулсын мужид байсан билээ. Өмнөдийн болон хойд талын уулс бүрэлдэн тогтсон үндсэн чулуулаг нь боржин бөгөөд эхний тохиолдолд бараан дуу ягаан, эвэрлэг маягтай, дунд болон том ширхэгтэйгээс гадна хоёр хажуу болон ёроолоороо мод, ягаан боржингийн хайргатай, ихээхэн бохир хар гялтгануурт боржин болон хүрэн ягаан өнгийн шаварлаг элсэнцрийн хольцтой байх ажээ. Шарцзан шилийн уулын боржин нь порфирит, порфир, жижиг болон том ширхэгт ягаан өнгийн асмалжин, цайвар саарал өөхөн чулуу, ягаан саарал өнгийн том ширхэгтэй, хар гялтгануурт, эвэрлэг шинжтэйгээс гадна ягаавтар өнгийн жижиг ширхэгт асмалжингийн судлуудтай байв. ===ТЭМДЭГЛЭЛТ САР ӨДРҮҮД=== '''''П.К.Козловт хүртээсэн шагналууд''''' * Төв Азийн Байгалийг судлахад хөдөлмөр зүтгэл гаргасны төлөө Оросын Газарзүйн нийгэмлэгийн Н.М.Пржевальскийн мөнгөн медаль. (1891 он) * Төвдийн аяллын (1899-1901) төлөө Оросын Газарзүйн нийгэмлэгийн дээд шагнал Константиновын медаль. (1902 он) * Английн Газарзүйн нийгэмлэгийг үндэслэн байгуулагчийн медаль. (1911 оны 5-р сарын 22) * Италийн Газарзүйн нийгэмлэгийн том алтан медаль. (1911 оны 2-р сарын 19) * Францын Шинжлэх ухааны академийн Чихачевийн шагнал. (1913 оны 11-р сарын 19) гэх мэт олон чухал он дарааллыг багтаасан. ==Номын зохиогчийн тухай== Уг номын зохиогчийн тухай мэдээллийг та [https://web.archive.org/web/20151007224808/https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D0%BB%D0%BE%D0%B2,_%D0%9F%D1%91%D1%82%D1%80_%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D1%87 П.К.Козлов] үзнэ үү. [[Ангилал:Монголоор бэдэрсэн гадныхан]] [[Ангилал:Жуулчдын тэмлэглэл]] [[Ангилал:Утга зохиолын бүтээл]] [[Ангилал:21-р зууны утга зохиол]] [[Ангилал:Цуврал ном]] [[Ангилал:2011 оны ном]] tqbbvxssxqec83glfzye5telg9fxam3 0 51609 855997 855887 2026-05-10T09:07:37Z BaldiBear 103637 855997 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Кино | нэр = Гурван найз: Яасан байх нь уу? | зураг = | зургийн хэмжээ = | зургийн тайлбар= | найруулагч = Ч.Ганзориг | продюсер = Н.Отгонбат <br /> Д.Батбаяр | зохиолч = Ж.Оргил, <br /> О.Тэмүүжин | тайлбарлагч = | жүжигчин = О.Тэмүүжин <br /> Д.Түвшинтөр <br /> Г.Анхбаяр <br /> [[Болдбаатарын Баатархүү|Б.Баатархүү]] <br /> [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] <br /> Ш.Алтанцэцэг <br /> [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] <br /> А.Туяа | хөгжим = Б.Одбаяр | зураглаач = Б.Түвшинтөгс | зураач = Д.Батбилэг | эвлүүлэг = Ч.Билгүүн | студи = Keystone films <br /> Эмоци продакшн | компани = | нээлт = {{Film date|2015|4|22}} | хугацаа = 99 [[минут|мин]] | улс = {{flag|Монгол}} | хэл = [[монгол хэл]] | төсөв = 250,000,000₮ | орлого = | өмнөх = | дараах = }} '''Гурван найз: Яасан байх нь уу?''' (Яасан байх нь вэ?) - 2015 онд [[Монгол улс]]ад [[монгол хэл]]ээр бүтсэн [[уран сайхны кино]]. ''Keystone films'', Эмоци продакшн хамтран бүтээж, Ч.Ганзориг найруулан Эмоци продакшны жүжигчид голлон тогложээ. == Оршил == [[Боловсрол суваг|Боловсрол сувгаар]] 2014 онд гарсан [[Гурван найз (2014 он)|Гурван найз ОАК]] үзэгчдэд таалагдсан ба үргэлжлэл болгон энэ УСК-г бүтээжээ. == Жүжигчид == === Гол === * ''Төгөлдөр'' — О.Тэмүүжин * ''Санчир'' — Д.Түвшинтөр * ''Цэкү'' — Г.Анхбаяр * [[:en:Gummibär|Gummy Bear]] === Бусад === * [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] * [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] * Ш.Алтанцэцэг * [[Болдбаатарын Баатархүү|Б.Баатархүү]] * Б.Ариунцэцэг * [[Баатарын Баярмаа|Б.Баярмаа]] == Киноны дуу == {{Track listing | extra_column = Уран бүтээлч | title1 = 3 НАЙЗ ЯАСАН БАЙХ НЬ УУ? | note1 = | extra1 = Цэцэ, [[Цэлмүүн]] | length1 = 3:27 | title2 = Яасан байх нь уу? | extra2 = [[Люмино]] | length2 = 3:28 | title3 = Үүрд хамт | extra3 = Бид4 хамтлаг | length3 = 4:06 }} == Эх сурвалж == * [https://www.facebook.com/pages/%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B7-%D0%A3%D0%A1%D0%9A/1584321201785036?fref=ts/Киноны албан ёсны хуудас] * https://web.archive.org/web/20150425235251/http://tengis.mn/%D0%B3%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B7-%D0%BC%D1%83%D1%81%D0%BA/#.VUrxOPmqpBc * http://news.gogo.mn/r/159187{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] hnhlqrzwrmq0v2kt2p33vorktma0spu 855998 855997 2026-05-10T09:07:51Z BaldiBear 103637 855998 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Кино | нэр = Гурван найз: Яасан байх нь уу? | зураг = | зургийн хэмжээ = | зургийн тайлбар= | найруулагч = Ч.Ганзориг | продюсер = Н.Отгонбат <br /> Д.Батбаяр | зохиолч = Ж.Оргил, <br /> О.Тэмүүжин | тайлбарлагч = | жүжигчин = О.Тэмүүжин <br /> Д.Түвшинтөр <br /> Г.Анхбаяр <br /> [[Болдбаатарын Баатархүү|Б.Баатархүү]] <br /> [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] <br /> Ш.Алтанцэцэг <br /> [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] <br /> А.Туяа | хөгжим = Б.Одбаяр | зураглаач = Б.Түвшинтөгс | зураач = Д.Батбилэг | эвлүүлэг = Ч.Билгүүн | студи = Keystone films <br /> Эмоци продакшн | компани = | нээлт = {{Film date|2015|4|22}} | хугацаа = 99 [[минут|мин]] | улс = {{flag|Монгол}} | хэл = [[монгол хэл]] | төсөв = 250,000,000₮ | орлого = | өмнөх = | дараах = }} '''Гурван найз: Яасан байх нь уу?''' (Яасан байх нь вэ?) - 2015 онд [[Монгол улс]]ад [[монгол хэл]]ээр бүтсэн [[уран сайхны кино]]. ''Keystone films'', Эмоци продакшн хамтран бүтээж, Ч.Ганзориг найруулан Эмоци продакшны жүжигчид голлон тогложээ. == Оршил == [[Боловсрол суваг|Боловсрол сувгаар]] 2014 онд гарсан [[Гурван найз (2014 он)|Гурван найз ОАК]] үзэгчдэд таалагдсан ба үргэлжлэл болгон энэ УСК-г бүтээжээ. == Жүжигчид == === Гол === * ''Төгөлдөр'' — О.Тэмүүжин * ''Санчир'' — Д.Түвшинтөр * ''Цэкү'' — Г.Анхбаяр === Бусад === * [[Гансүхийн Нарансолонго|Г.Нарансолонго]] * [[Лхагвын Дэмидбаатар|Л.Дэмидбаатар]] * Ш.Алтанцэцэг * [[Болдбаатарын Баатархүү|Б.Баатархүү]] * Б.Ариунцэцэг * [[Баатарын Баярмаа|Б.Баярмаа]] == Киноны дуу == {{Track listing | extra_column = Уран бүтээлч | title1 = 3 НАЙЗ ЯАСАН БАЙХ НЬ УУ? | note1 = | extra1 = Цэцэ, [[Цэлмүүн]] | length1 = 3:27 | title2 = Яасан байх нь уу? | extra2 = [[Люмино]] | length2 = 3:28 | title3 = Үүрд хамт | extra3 = Бид4 хамтлаг | length3 = 4:06 }} == Эх сурвалж == * [https://www.facebook.com/pages/%D0%93%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B7-%D0%A3%D0%A1%D0%9A/1584321201785036?fref=ts/Киноны албан ёсны хуудас] * https://web.archive.org/web/20150425235251/http://tengis.mn/%D0%B3%D1%83%D1%80%D0%B2%D0%B0%D0%BD-%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D0%B7-%D0%BC%D1%83%D1%81%D0%BA/#.VUrxOPmqpBc * http://news.gogo.mn/r/159187{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Ангилал:21-р зууны монгол кино]] [[Ангилал:Уран сайхны кино]] mrr5y9nc8qgrdiep00a9syxua1fgav1 0 52034 855962 591598 2026-05-09T14:46:21Z Huns.history0 104454 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 855962 wikitext text/x-wiki [[Файл:Feng Yuxiang2.jpg|thumb]] {{Хянах}} 1925 оны 5-р сарын эхээр МАХН-ын Төв Хорооны тэргүүлэгчид Хятад газар явсан намын төлөөлөгчдийн тайланг хэлэлцээд тэр үед Хятадад үйл ажиллагаагаа явуулж байсан цорын ганц улс төрийн нам Гоминдантай харилцах тухай тогтоол гаргажээ. Тогтоолд Гоминданы зэвсэгт хүчний генерал Фэн Юй Сенд туслах тухай заалт тусгагджээ. Фэн Юй Сен [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]-ын анхаарлыг тэгж татах ямар шалтгаан байв? Товч боловч түүх сөхье. 1924 оны 12-р сарын 31-нд хүнд өвчтэй байсан Сүн Ят Сен Бээжинд иржээ. Милитаристуудын Чжилин бүлэг буюу Чжан Цзо Лин, Фэн Юй Сен нарын хооронд хагарал гарч ганцаардсан Фэн Юй Сен хувьсгалчидтай холбоо тогтоохоор оролдож эхэлжээ. Тэрээр Сүн Ят Сен-ий үзэл бодлыг дэмжсэн тунхаг гаргаж, өөрийн армиа “Үндэсний Арми” гэж нэрлэж, 1924 оны 10-р сарын 23-нд Бээжинг эзлэн авав. Бээжинг гартаа оруулсны дараа Фэн Юй Сен Төв Засгийн Газар байгуулахын тулд Үндэсний Хурал хийхийг уриалж, Сүн Ят Сен-ийг урьжээ. Гэвч Сүн Ят Сен 1925 оны 3-р сарын 12-нд нас барж, одоо түүнд зөвхөн Чан Кай Ши л үлдэв.1927 оны 4-р сарын 27-нд Ухань хотод Хятадын Коммунист Намын V Их Хурал хуралдаж, хуралд Мао Цзэ Дун, Чжоу Энь Лай нар илтгэл тавьжээ. Уг хуралд Зөвлөлт Холбоот Улсаас ирсэн зөвлөх М. М. Породин оролцжээ. Уханы Их Хурлын нөлөө бүхий хүмүүс Фэн Юй Сен-ийг өөртөө татахыг оролдон, түүнтэй нууц уулзалт хийсэн боловч хэлэлцээр үр дүнд хүрсэнгүй. 1927 оны 6-р сарын 21-нд Фэн Юй Сен Чан Кай Ши-гийн бүлэглэлд орсоноо албан ёсоор зарлажээ. Түүхийн энэ өчүүхэн зурвас хэсгээс үзэхэд Фэн Юй Сен бүр 1924 оноос гоминдантай нягт холбоотой ажиллаж байсан харагддаг. МАХН-ын Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн тогтоол гарсаны дараахан Фэнг Юй Сен-ий армийн штабын дарга Жан БНМАУ-ын Засгийн Газарт хандаж, зэвсэг хүргэх машин, машины сэлбэг хэрэгсэл, мөн Чжан Цзо Лин-той байлдахад хүч хавсрах нэг хороо цэрэг гаргаж туслах, бас Монгол, Хятадын хооронд харилцан төлөөлөгч суулгах зэрэг хүсэлт тавьжээ. Хүсэлтийг нь МАХН-ын Төв Хорооны Тэргүүлэгчид 1925 оны 6-р сарын 4-ний өдрийн 31-р хурлаараа авч хэлэлцээд цэрэг туслахаас бусад хүсэлтийг нь хүлээн авах шийдвэр гаргасан байна. Дараахан нь МАХН-ын төлөөлөгчидийг Хятадад очиход Фэн Юй Сен хүлээж аваад Хятад, БНМАУ, [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] хамтран автомашины хоршоо байгуулах хүсэлт тавьжээ. Хэрэв Фэн Юй Сен-ий энэ хүсэл биелэх юм бол тэр өөрийн армидаа Коминтерны шугамаар ЗХУ-аас илгээсэн тусламжийн зэвсгийг БНМАУ-ын газар нутгаар дамжуулан хүлээн авах бүрэн бололцоотой болохоор байлаа. Фэн Юй Сен-ий энэ хүсэл нь биелж, 1925 оны 9-р сард Жанчхүү (Чуулалт хаалган буюу Хаалган) хотноо Гурван Улсын хэлэлцээ хийж, автомашины хамтарсан хоршоо байгуулах гэрээнд гарын үсэг зуржээ. Гарын үсэг зуран ийнхүү баталснаар 1925 оны 11-р сард Улаанбаатар- Жанчхүү- Улаанбаатар- Дээд Үд (одоогийн Улаан Үд)-ийн хооронд авто тээврийн байнгын ажиллагаа нээгдсэн юм. 1923- 1929 онуудад Чуулалт Хаалган, Хайлаар, Тяньцзин хотод Монголын Харилцан Туслалцах Хоршоодын Төв Холбооны Ерөнхий Хорооны салбар байгуулагдаж, БНМАУ Гоминдантай төлөөлөгчидөө харилцан суулгасан байна. 1927 онд Чан Кай Ши-гийн толгойлж байсан Улсын Зөвлөлийн 18 гишүүний 7 нь милитаристууд байсан бөгөөд энэ 7-д Фэн Юй Сен, Янь Си Шань, Чжан Сюэ Лин нар орж байлаа. 1928 оны эхээр армийн ерөнхий командлагч Чан Кай Ши-г Генералисмус хэмээн өргөмжилжээ. 1929 оны 1-р сард Чан Кай Ши даргалан генералуудын бага хурлыг Нанжин хотноо хийж, армийн хүний тоог хорогдуулах санал тавьсан нь Фэн Юй Сен, Чан Кай Ши хоёрыг хагаралд оруулав. Энэ үед Фэн Юй Сен-ий мэдэлд 220,000 хүнтэй арми захирагдаж байв. Чан Кай Ши-тэй үзэл бодол зөрөлдсөн Фэн Юй Мен цэргээ авч Хэнаньд шилжин суурьшив.1929 оны 3-р сарын 18-нд Гоминданы Төвийн Гүйцэтгэх Хорооны Их Хурал хуралдаж, Ван Цзин Вей-г Гоминданы Намын Төв Хорооноос зайлуулж, Гоминданы Намаас хөөжээ. 1929 оны эцсээрЧан Кай Ши Ван Цзин Вей-г баривчлах тушаал гаргав. Ван Цзин Вей зүгээр харж суусангүй. Чан Кай Ши-д гомдсон Ян Си Шань, Фэн Юй Сен нарыг ашиглан Чан Кай Ши-гийн эсрэг шахалт үзүүлж эхэлжээ. Нэгэн цагт хүж барилцан, ахан дүүс болж, хамтран тэмцэхээр тангараг өргөж байсан Чан Кай Ши, Фэн Юй Сен хоёр бие биенийгээ илт дайсагнан тандах болсон нь улам даамжирч, 1930 оны эхээр Фэн Юй Сен, Янь Си Шань хоёр Чан Кай Ши-гийн эсрэг дайн дэгдээжээ. 150,000 хүний амь нас ыг бүрэлгэн авч одсон энэ цуст дайн зургаан сар үргэлжилж, Фэн Юй Сен Монголд, Янь Си Шань Манжуурт зугтаан гарснаар төгсгөл болжээ. Чухам энэ үеэс Фэн Юй Сен юу хийж явсан бэ? гэдэг нь тодорхой бус. Ямартай ч Фэн Юй Сен-ий анхны хүүхэд нь монголд төрсөн тухай түүхч М. Шаллер номондоо бичсэн байдаг. 1935 онд Монголын Дотоодыг Хамгаалах Газраас “Халуун усны хэрэг”-ийг илрүүлэн бутцохисон. Энэ –Халуун усны хэрэг”-т Фэн Юй Сен-ий нэр холбогдсон байдаг. Фэн Юй Сен-ий төлөөлөгчөөр Чен Ю Хуан Улаанбаатарт ажиллаж байгаад, 1927 онд түүний оронд Фэн Юй Сен-ий армийн штабын дарга байсан Чин хэмээх хүн ирсэн. Энэхүү Чин-тэй тэр үед Монголд ажиллаж байсан Уурын тэрэгний гараашийн дарга Ли Хай Цин, Күзима хэмээх нэгэн Япон эмч болон Эр Дао, Сүн Сян Лин нар байнга уулзаж ярилцдаг байжээ. “Халуун усны хэрэг”-т холбогдон баривчлагдсан Сүн Сян Лин мэдүүлэгтээ: “1933 онд Жан Ю Мин уулзаад: “Монголд энэ засаг байгуулагдсанаас хойш бидний хятад худалдааг үгүй хийж,Оростой худалдаа хийх болов. Иймд Жан Ю Мин миний бие өөрийн сайн дураар 1924 онд Хятад худалдааны зөвлөхөөр дамжуулан Жанчхүүд сууж байсан Фэн Юй Сен-тэй холбоо тогтоож, 1924 онд нууц тагнуулын бүлгэм байгуулсан.” гэж ярьсан” хэмээжээ. Фэн Юй Сен Монголд байхдаа Ван И Шан нэртэй байсан байж магадгүй юм. Учир нь Жан Ю Мин Ван И Шан-тай Хятад Сономын пүүсэнд уулзаж байсан тухай мэдүүлэг өгсөн байдаг. Хүний амьдрал хувь заяаны тохуурхал мэт. Фэн Юй Сен нэг хэсэг Монголд амьдарч байгаад, нутагтаа буцаж очоод, Чан Кай Ши-тэй нэгдэн Японы эсрэг дайтаж байсан мэдээ байдаг. Ямар ч байсан бид гоминданчуудтай харилцаа холбоо тогтоож, зэр зэвсгээр тусалж, төлөөлөгчидөө харилцан солилцож байжээ. [[Ангилал:Хятадын генерал]] [[Ангилал:Хятадын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Хятадын иргэний дайны хүн]] [[Ангилал:Хятадын дэлхийн хоёрдугаар дайны хүн]] [[Ангилал:Хятадууд]] [[Ангилал:1882 онд төрсөн]] [[Ангилал:1948 онд өнгөрсөн]] 7kl3pqzxxi792br5shk12mu6ncuwhht 0 53861 855993 848255 2026-05-10T06:18:02Z Avirmed Batsaikhan 53733 855993 wikitext text/x-wiki [[File:Khwarazm oasis.jpg|thumb|Хорезмын баян бүрд]] '''Хоре́зм''' '''улс''' ([[Түркмен хэл|туркмен.]] ''Horezm''; [[Узбек хэл|узбек.]] ''Xorazm / حارزم'') —Хорезм бол [[Амударья|Амударья мөрний]] адаг хэсэгт орших [[Төв Ази|Төв Азийн]] эртний болон дундад зууны үеийн улс, түүхэн бүс нутаг юм. Энэ улс нь газар тариалан, гар урлал, худалдаа хөгжсөн эртний баянбүрдүүдийн бүс нутаг юм. Кузелигыр, Калалыгир зэрэг төвүүдтэй эртний Хорезмын соёл иргэншил, түүний төрт улс нь МЭӨ 6-4-р зууны үед Туркменистаны хойд хэсэгт Куюсай соёлын үндсэн дээр хөгжсөн гэж үздэг. Эртний Хорезмын хот байгуулалтын эрин үе мөн эндээс эхэлсэн гэдэг. Хорезм улсын нутаг дэвсгэр нь янз бүрийн цаг үед Канжу, [[Аббасидын Халифат Улс|Аббасидын Халифат]] [[Аббасидын Халифат Улс|Улс]], Газнавидын эзэнт гүрэн, [[Селжүкийн эзэнт гүрэн|Селжүкийн эзэнт гүрний]] нэг хэсэг байсан. 11-р зуунаас 16-р зууны сүүл үе хүртэл бараг 6 зууны турш нийслэл Коне-Ургенч хоттой Хорезмын төв нь [[Амударья]] мөрний Сарыкамыш орчим (хойд Туркменистан) байрлаж байжээ. Энэ үед Түрэгийн Ануштегенид гүрний засаглалын үед Хорезм хамгийн их цэцэглэн хөгжиж, томоохон эзэнт гүрэн (Хорезмшах эзэнт гүрэн) болжээ. 1218 онд [[Чингис хаан]] Хорезм руу элч илгээж, эвсэл байгуулах санал тавьсан. Хорезмшах [[Ала ад-Дин II Мухаммед|Ала ад-Дин II]] [[Ала ад-Дин II Мухаммед|Мухаммед]] "буруу шашинтнууд"-ад буулт хийхээс татгалзаж, [[Отрар (хот)|Отрар]] хотын захирагч Кайир ханы санал болгосноор худалдааны элч нарыг цаазалсан байна. Чингис хаан элчийг алсан Кайыр ханыг шилжүүлэн өгөхийг шаардсан боловч Мухаммед эхийнхээ үеэл дүүг өгөхөөс татгалзаж, дараагийн Монголын элч нарыг нэгийг дахин цаазаар авчээ. 1219 оны хавар Чингис хаан Хятадыг бүрэн эзлэн авалгүйгээр 200,000 хүний ​​цэрэг Хорезм руу илгээсэн байна. 1221 оны эхээр [[Зүчи]], [[Цагадай]], [[Өгэдэй хаан|Өгөдэй]] нарын 50,000 хүний ​​цэрэг Хорезмын нийслэл Ургенч хотод ойртож ирэв. 7 сарын бүслэлтийн дараа монголчууд хотыг эзлэн авч, сүйтгэж, оршин суугчдыг нь олзлон авчээ. Хорезмшахын хүү Жалал ад-Дин Мангуберди 1231 он хүртэл Монголчуудын эсрэг тэмцлээ үргэлжлүүлсэн. Тэрээр одоогийн Афганистаны нутагт Монголын армийг хоёр удаа торгосон боловч Инд голын тулалдаанд Чингис хаанд ялагджээ. Жалал ад-Дин Мангуберди 1231 онд Ар Кавказад нас баржээ. 1221 онд Хорезм нь Монголын эзэнт гүрний нэг хэсэг болж, тухайн үед Зучийн Улс (Алтан Орд)-ын нэг хэсэг болжээ. 13-р зууны хоёрдугаар хагаст Ургенч хотыг дахин сэргээн босгож, Төв Азийн гол худалдааны төвүүдийн нэг болжээ. Хожим нь [[Алтан Орд]], Төмөрийн эзэнт гүрэн, Шейбанидын эзэнт гүрний нэг хэсэг байсан бөгөөд хэдэн зууны турш бие даасан улс (Хорезмын хаант улс)-тай байжээ. 1873 онд Оросын эзэнт гүрний хараат болсон. Энэхүү улс нь нийтийн он тоололын [[1077]]-[[1225]]/[[1231]] онуудын хооронд оршин тогтнож байсан. [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын]] Чингис хааны байлдан дагуулалтаар Хорезм улс газар нутгийнхаа ихэнхи хэсгийг алдаж, доройтоод 1231 онд сүүлчийн султан [[Ала ад-Дин II Мохамед|Ала ад-дин II Мохамед]] алагдснаар тус улсыг мөхсөн тооцох болсон. Одоогийн байдлаар түүхэн Хорезм улсын нутаг дэвсгэр нь [[Туркменистан]] (Дашогуз, Лебап мужууд), [[Узбекистан]] ([[Каракалпакчууд|Харакалпакстан]], Хорезм муж) болон [[Казахстан|Казахстаны]] нэг хэсэг болсон юм. == Мөн үзэх == * {{Commonscat|Khwarezm|Хорезм}} * [[Хорезмын эзэнт улс|Сартуул иргэн улс]] {{Азийн бүс нутгууд}} [[Ангилал:Хорезм| ]] [[Ангилал:Азийн түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Азийн бүсчлэл]] [[Ангилал:Узбекистаны газар зүй]] [[Ангилал:Туркменистаны газар зүй]] {{geo-stub}} ho4csdvc6j5yvczzn8l0d7fd4wkfpqi 0 56123 855999 747224 2026-05-10T10:26:29Z 唐吉訶德的侍從 5036 855999 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = Чүнсонь ван<br>{{lang|ko|충선왕}}<br>{{lang|ko|忠宣王}} | title = | image = | caption = | succession1 = [[Солонгосын вангуудын жагсаалт|Курёгийн ван]]<br>''1-р хаанчлал'' | reign1 = 1298–1298 | coronation1 = 1298 | predecessor1 = [[Чүннёль ван]] | successor1 = [[Чүннёль ван]] | succession2 = [[Солонгосын вангуудын жагсаалт|Курёгийн ван]]<br>''2-р хаанчлал'' | reign2 = 1308–1313 | coronation2 = 1308 | predecessor2 = [[Чүннёль ван]] | successor2 = [[Чүнсук ван]] | succession3 = [[Шэнь ван]] | reign3 = 1308–1316 | coronation3 = 1308 | predecessor3 = | successor3 = [[Ван Өлзийт]] (Ван Ко) | spouse = {{Marriage|[[Будашир гүнж]]|1296|1316|reason=died}} | spouse-type = Хатан | issue = [[Чүнсук ван]]<br /> Докхын гүн [[Ван Даштөмөр]] (Ван Хэ) | posthumous name = *Сонъхё их ван<br />(선효대왕, 宣孝大王; Курё улс олгосон) *Чүнсонь ван<br />(충선왕, 忠宣王; [[Юань улс]] олгосон) | full name = Ван Вонъ ({{Солонгос|hangul=왕원|hanja=王謜|labels=no}})<br>Ван Чан ({{Солонгос|hangul=왕장|hanja=王璋|labels=no}})<br>Ван Ижирбух | house = [[Ван овог|Ван]] | dynasty = [[Курё]] | father = [[Чүннёль ван]] | mother = [[Хутлугкэлмиш гүнж]] | birth_name = | birth_date = 1275 оны 10 сарын 20 | birth_place = [[Кэсон]], [[Курё]] | death_date = {{death date and age|23 June 1325|20 October 1275}} | death_place = [[Ханбалиг]], [[Юань Улс]] | burial_place = Дэкнын ({{Солонгос|hangul=덕릉|hanja=德陵|labels=no}}) | religion = }} '''Чүнсонь ван''' (충선왕; 忠宣王) нь (1275 оны 10 сарын 20 - 1325 оны 6 сарын 23) (1298, 1308-1313) [[Курё улс|Курё улсын]] [[Чүннёль ван|Чүннёль вангийн]] монгол хатан '''[[Хутулужин бэхи|Кутлукжэлмиш хатнаас]]''' мэндэлжээ. Төрсөн нэр нь анх Ван Вонъ (왕원; 王謜) гэж байснаа нэрийг нь сольж Ван Чан (왕장; 王璋) гэж өөрчлсөн. Курё улсын 26-р ван. Монгол нэр нь '''Ижирбух''' (익지례보화, 益知禮普花). 1277 онд 2 настайдаа Курё улсын [[хунтайж]] болсон. 1296 онд [[Төмөр Өлзийт хаан|Өлзийт хааны]] зарлигаар [[Гамала|Гамала вангийн]] охин [[Будашир гүнж|Будаширийг]] хатан болгон, хурим найр хийв. 1297 онд төрсөн эх нь өөд болсны дараа 1298 онд ван эцэг нь хөвүүндээ өөрийн ван суудлыг залгамжлуулахыг [[Төмөр өлзийт хаан|Төмөр Өлзийт хаанд]] гуйж зөвшөөрүүлсэн. Гэтэл тэр улсын ван болсон даруйдаа олон яам, хэлтэс нэмж байгуулаад, түшмэл ихээр тавьж төрийн бүтэцэд өөрчлөлт хийж эхэлсэн нь хуучин ноёд сайд нарын эсэргүүцэлтэй тулгарчээ. Ингээд Курёгийн ноёдын олон удаагийн огцруулах хүсэлтийг Юань Улс руу илгээснээр тус жилдээ Чүнсонь ванг огцоруулж, Дайду хотод дуудан ирүүлж, гэрийн хорионд оруулсан. 1298 оны сүүлээр [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр Өлзийт хааны]] зарлигаар Чүннёль ванг дахин Курёгийн вангийн сууринд залсан. 1308 онд эцэг нь нас барсан учир, дахин Курё улсын ван болгов. Гэтэл дахин өмнөх үйлдлээ давтсан шалтгаанаар [[Аюурбарбад буянт хаан|Аюурбарбад буянт хааны]] зарлигаар 1313 онд огцруулаад, хөвүүн [[Чүнсук ван|Ван До]]-г курё улсын вангаар өргөмжлөн нутаг руу нь илгээсэн. Буянт хааны зарлигаар [[Түвэд|Түвэдийн]] нутаг руу цөлсөн. 1321 онд [[Гэгээн хаан]], сууринд суусны дараа Дайду хотод дуудаж суулгасан. 1325 онд Даду хотноо [[Есөнтөмөр хаан|Есөнтөмөр хааны]] Тайдингийн хоёрдугаар онд нас барсан. Нас барсны дараа Сонъхё их ван (선효대왕; 宣孝大王) хэмээн өргөмжлөн оршуулсан. == Гэр бүл == * Эцэг: [[Чүннёль ван]] (충렬) (1236 – 1308) ** Өвөө: [[Вонжун ван|Воньжон ван]] (원종) (1219 – 1274) ** Эмээ: Кёнжу Ким овгийн Жонсүнь хатан (정순왕후 경주 김씨) (1222 – 1237) * Эх: Жанмок хатан [[Хутулужин бэхи|Хутлугжэлмиш]] (장목왕후 패아지근씨) (1251 – 1297) ** Нагац өвөө: [[Хубилай хаан]] (1215 – 1294) ** Нагац эмээ: [[Чаби хатан]] (1216-1281) * Хатад хөвүүд: # Боржигин овгийн [[Будашир гүнж]] (寶塔實憐) (?-1315): [[Жинь ван]] [[Гамала|Гамалагийн]] охин. # Ыиби татвар эм [[Ыиби Есүжин|Есүжин]] (也速眞 懿妃) (?-1316): Монгол гаралтай, овог аймаг нь тодорхойгүй. ## Ван Гам, Гваннын гүн (왕감 광릉군) ## [[Чүнсук ван|Ван До, Чүнсук ван]] (왕도 고려 충숙) # Кэсон Ван овгийн Жонби татвар эм (정비 개성 왕씨) (?-1345) # Пунян Жо овгийн татвар эм (조비 풍양 조씨) # Намян Хон овгийн Сүнъхва Вонби татвар эм (순화원비 남양 홍씨) (?-1306) # Янчонъ Хо овгийн Сүнби татвар эм (순비 양천 허씨) (1271 – 1335) # Оньян Ким овгийн Сүкби татвар эм (숙비 언양 김씨) # Угсаа гарал тодорхойгүй татвар эм ## Ван Хэ, Докхын гүн (덕흥군 왕혜) ## Сүчүнь гүнж (수춘옹주) {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Чүннёль ван]] |дараа=[[Чүнсук ван]] |он= 1298; 1308-1313 |албан_тушаал= [[Солонгосын вангуудын жагсаалт|Курё улсын ван]] }} {{end}} == Эшлэл == [[Ангилал:Солонгосын ван]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:14-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:1275 онд төрсөн]] [[Ангилал:1325 онд өнгөрсөн]] lcltizils0682a8s4424gpn89wbaj90 0 62093 855960 824147 2026-05-09T14:31:53Z CommonsDelinker 211 [[File:TamilNadu_Logo.svg]]-г [[File:Seal_of_Tamil_Nadu.svg]]-р сольж байна. Сольсон хэрэглэгч нь [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]], шалтгаан нь: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] 855960 wikitext text/x-wiki {{Short description|Өмнөд Энэтхэг дэх муж}} {{Инфобокс Энэтхэгийн муж эсвэл нутаг дэвсгэр | name = Тамил Наду | type = Муж | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Mamallapuram view.jpg | caption1 = [[Эргийн сүм]] | image2 = Left side view Brihadeeswara.jpg | caption2 = [[Брихадисвара сүм]] | image3 = Statue of Thiruvalluvar.jpg | caption3 = [[Тируваллуварын хөшөө]] | image4 = A Magnificient Evening Sunset With Pamban Railway Bridge and Boat Mail Express Passes Through this Pamban Railway Bridge !-.jpg | caption4 = [[Памбан гүүр]] | image5 = Hogenakkal Falls Close.jpg | caption5 = [[Хогенаккал хүрхрээ]] | image6 = Nilgiri Hills.jpg | caption6 = [[Нилгири нуруу]] }} | image_seal = Seal of Tamil Nadu.svg | etymology = Тамил улс | nickname = "Сүм хийдийн нутаг" | motto = Vāymaiyē vellum (Зөвхөн үнэн ялдаг) | anthem = "[[Tamil Thai Valthu (Тамил Наду)|Tamil Thai Valthu]]" <br/> (Тамил эхийн тарни) | image_map = IN-TN.svg | coordinates = {{Coord|11|N|79|E|region:IN-TN_type:adm1st|display=inline,title}} | region = Өмнөд Энэтхэг | before_was = [[Мадрас муж]] | formation_date4 = 11 сарын 1, 1956 | capital = Ченнай | largestcity = capital | metro = Ченнай их хотын бүс | districts = [[Тамил Надугийн тойргийн жагсаалт|38 (5 хэлтэс)]] | Governor = [[Р. Н. Рави]] | Chief_Minister = [[М. К. Сталин]] | party = [[Дравидийн Дэвшилтэт Холбоо|ДДХ]] | Deputy_CM = [[Удхаянидхи Сталин]] ([[Дравидийн Дэвшилтэт Холбоо|ДДХ]]) | legislature_type = Нэг танхимт | assembly = [[Тамил Надугийн хууль тогтоох ассамблей]] | assembly_seats = 234 суудал | rajya_sabha_seats = 18 суудал | lok_sabha_seats = 39 суудал | judiciary = [[Мадрасын дээд шүүх]] | area_total_km2 = 130058 | area_rank = 10-р байр | length_km = 1076 | elevation_m = 189 | elevation_max_m = 2,636 | elevation_max_point = [[Доддабетта]] | elevation_min_m = 0 | population_footnotes = <ref name="pop">{{cite report|title=Decadal variation in population 1901-2011, Tamil Nadu|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/43366/download/47068/33%20A-2%20Tamil%20Nadu.pdf|publisher=[[Энэтхэгийн засгийн газар]]|page=2|access-date=2025-07-04|archive-date=2024-02-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240229191706/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/43366/download/47068/33%20A-2%20Tamil%20Nadu.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite report|title=Primary census abstract (PCA) data, India & States/UTs - State and district level - 2011|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/6191/download/9268/DDW_PCA0000_2011_Indiastatedist.xlsx|publisher=[[Энэтхэгийн засгийн газар]]|page=2|access-date=2025-07-04|archive-date=2022-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220811062646/https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/6191/download/9268/DDW_PCA0000_2011_Indiastatedist.xlsx|url-status=live}}</ref> | population_total = 72,147,030 | population_as_of = 2011 | population_rank = 6-р байр | population_density = 554.7 | population_urban = 48.4% | population_rural = 51.6% | population_demonym = {{Hlist|[[Тамилчууд]]|}} | 0fficial_Langs = [[Тамил хэл]]<ref name="Lang">{{cite act|url=https://archive.org/details/1956TN39/mode/1up|title=Тамил Надугийн албан ёсны хэлний тухай хууль, 1956 он|legislature=[[Тамил Надугийн хууль тогтоох ассамблей]]|page=1|date=1956-12-27}}</ref> | additional_official = [[Англи хэл]]<ref name="Lang"/> | official_script = [[Тамил бичиг]] | GDP_footnotes = <ref>{{cite report|title=Тамил Надугийн төсөв 2025-26|url=https://financedept.tn.gov.in/budget/|work=[[Тамил Надугийн засгийн газар]]|access-date=2025-07-04|archive-date=2025-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321192343/https://financedept.tn.gov.in/budget/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://prsindia.org/files/budget/budget_state/tamil-nadu/2025/TN_Budget_Analysis_2025-26.pdf|title=Tamil Nadu state budget analysis 2025-26|work=PRS Legislative Research|access-date=2025-07-04}}</ref> | GDP_total = {{Increase}} {{INRConvert|31159.98|b|year=2024}} | GDP_year = 2024-25 | GDP_rank = 2-р байр | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|353483|year=2024}} | GDP_per_capita_rank = 9-д | HDI = {{Increase}} 0.692 {{color|#fc0|Дундаж}} | HDI_year = 2022 | HDI_rank = 15-д | literacy = 85.5%<ref>{{cite report|url=https://www.mospi.gov.in/sites/default/files/publication_reports/AnnualReport_PLFS2023-24L2.pdf|title=Жилийн тайлан, Ажиллах хүчний үечилсэн судалгаа (PLFS) (2023 оны 7 сараас 2024 оны 6 сар)|date=2024-09-23|publisher=Үндэсний түүвэр судалгааны газар, [[Статистик, хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн яам]], [[Энэтхэгийн засгийн газар]]|year=2024|pages=A-10|chapter=Appendix-A: Detailed tables, Table (7): Literacy rate (in per cent) of persons of different age groups for each State/UT (aged 7 & above, rural+urban) column 6}}</ref> | literacy_year = 2024 | literacy_rank = 17-д | sex_ratio = 996[[эмэгтэй|♀]]/1000 [[эрэгтэй|♂]] | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = 3-т | iso_code = IN-TN | registration_plate = TN | website = tn.gov.in | image_highway = SH IN-TN.png | SH_numbers = [[Тамил Наду мужийн хурдны замын жагсаалт|TN SH1 - TN SH223]] }} '''Тамил Наду''' ([[латин үсэг|лат-га.]] ''Tamil Nadu'') — [[Энэтхэг]] улсын харьяа, нутгийн дорно өмнөд биед оршдог '''[[муж]]'''. 130 мянган км² газар нутаг, 77 сая хүн амтай. Албан ёсны бөгөөд нутгийн хэл нь [[тамил хэл|тамил]]. == Газар зүй == [[Зураг:Tamil_Nadu_topo_deutsch_mit_Gebirgen.png|thumb|left|160px|Физик газрын зураг]] Тамил нутаг [[Энэтхэгийн хойг]]ийн дорно өмнөд үзүүрт оршдог. [[Керала]], [[Карнатака]], [[Андра Прадеш]] муж, [[Пүдүчерри]] нутагтай хиллэдэг. Дорнод талаараа [[Бенгалын булан]]д тулдаг. Эргийн урт 1076 км. [[Полкийн хоолой|Полк]], [[Маннарын хоолой]]гоор [[Шри Ланка]]аас тусгаарлагдана. Энэтхэгийн хойгийн өмнөд үзүүр [[Канякумари]] хушуу Тамилнаду нутагт байна. Нутгийн өмнө, өрнөд, умард хязгаар уулархаг. Өрнө Гат, Дорно Гат, Нилгирийн нуруу сунайна. Нутгийн төв хэсэг харьцангуй хуурай, тэгш өндөрлөг. Дорно хэсэг нам доор, үржил шимтэй. Нутгийн дундуур Кавери мөрөн урсдаг. Ургамал амьтнаар баян. Жилийн хур тунадас - 922 мм. == Хүн ам зүй == Тамил Наду газар нутаг харьцангуй том мужуудыг харьцуулахад хотжилтын хувь 50% байгаагаар 1-р байранд ордог. 2011 оны байдлаар хүн амын 80.3% бичиг үсэгт тайлагдсан. Хүний хөгжлийн илтгэлцүүрээр улсдаа 6-р байрт буюу 0.736 нэгж байна. Нутгийн хүн амын 88% нь мужийн албан ёсны хэл болох [[тамил хэл|тамил]] хэлээр хэлэлцэнэ. [[Тэлүгү хэл|Тэлүгү]] (8%), [[каннада хэл|каннада]] (2%), урдү (2%) хэлтэн мөн бий. Хүн амын 88% [[хиндү]], 6% [[лал]], 6% [[христийн шашин|христ]] шашин шүтлэгтэй. === Хот суурин === Томоохон хот (2011 оны байдлаар): * [[Ченнай]] – 7,088,000 хүнтэй, * [[Коймбатур]] – 1,601,438, * [[Мадурай]] – 1,561,129, * [[Тиручирапалли]] – 916,674, * [[Тируппур]] – 877,778. == Түүх == Тамил хэл эртнээс эдүгээ хүртэл өөрчлөгдөлгүй хадгалагдан үлдсэн хэл юм. Тамилнаду нутагт [[Чера]], [[Чола]], [[Пандя]] зэрэг хаант засагт улсууд оршин байв. 9-р зуунаас Чола улс хүчирхэгжин хол ойрыг нэгтгэсэн гүрэн болсон. 14-р зуунаас [[Вижаянагар]] улсын харьяанд оров. 18-р зуунаас [[Франц]], [[Британи]]йн колоничлол Тамилнадуд нэвтэрсэн. 1947 онд Энэтхэг тусгаар тогтноход [[Мадрас муж]] болон өөрчлөн байгуулагдсан. 1956 оны засаг захиргааны өөрчлөн байгуулалтаар зарим нутгийг зэргэлдээх мужид шилжүүлсэн. 1969 онд мужийн нэрийг Тамилнаду (нутгийн хэлээр «тамил орон» гэсэн утга) болгон өөрчлөв. ==Зураг == <gallery widths="170px" heights="130px"> Bull and Elephant statue at Thanjavur Airavatesvara Temple..JPG Beautiful_view_of_Podhigai.JPG A_building_in_Chennai.JPG Chennai Central interior.jpg </gallery> == Эшлэл == {{Reflist|3}} {{Энэтхэг}} [[Ангилал:Тамил Наду| ]] [[Ангилал:Энэтхэгийн муж улс]] f06mf14tqslheoe1lxore6s8qt3hhgl 0 62974 855974 749288 2026-05-09T19:45:15Z Huns.history0 104454 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 855974 wikitext text/x-wiki '''Aircrack-ng''' бол өгөгдөл шинжилж цуглуулагч бөгөөд WPA, WPA2-PSK, WEP-ийг тайлж, анализ хийдэг 802.11 протоколыг ашигладаг сүлжээний програм хангамж юм. Энэ нь зөвхөн 802.11a , 802.11b, 802.11g сүлжээн дээгүүр утасгүй сүлжээний интерфэйсийг монитор горим руу шилжүүлэн ажилладаг. Aircrack-ng нь Linux, FreeBSD, OS X, OpenBSD, болон Windows үйлдлийн систем дээр ажиллах боломжтой. {| class="wikitable" |- ! '''Aircrack-ng''' |- | '''Хөгжүүлэгч : Thomas d'Otreppe de Bouvette''' |- | '''Сүүлийн тогтвортой хувилбар : 1.2 rc4 / 2016 оны 2-р сарын 15-нд сайжруулсан.''' |- |''' Үзүүлбэр хувилбар : 1.2 хувилбар 2015 оны 4-р сарын 10-нд''' |- | '''Архив : svn.aircrack-ng.org/trunk/''' |- | '''Бичигдсэн хэл : C''' |- | '''Үйлдлийн систем : Аль аль нь дээр хосолсон ажиллах боломжтой.''' |- | '''Төрөл : Packet sniffer /Өгөгдөл шинжлэгч/ ба injector, WEP нууцлалын түлхүүр сэргээгч''' |- | '''Зөвшөөрөл /License/ : GPL ''' |- |''' Вебсайт : www.aircrack-ng.org''' |} ==Командууд== {| class="wikitable" |- ! Командын нэр ! Тайлбар |- | aircrack-ng | WEP,WPA, WPA2 дээр түлхүүр, жагсаалтаас задлах |- | airdecap-ng | Түлхүүр мэдэгдэх үед WEP, WPA –аас нууцлагдсан файл, пакетыг задлах |- | airmon-ng | Идэвхитэй болон тухайн төхөөрөмж дээрхи интерфэйсийг харуулах |- | aireplay-ng | Пакет шүүгч, цуглуулагч (Linux, Windows үйлдлийн системд ажиллах боломжтой.) |- | airodump-ng | Пакет тагнагч, анализ хийгч: PCAP, IVS файл болон ойролцоох Wi-Fi –ийн beacon, channel, ssid, mac address гэх мэт мэдээллийг харах боломжтой. |- | airtun-ng | Хийсвэр туннелийн интерфэйс үүсгэгч |- | packetforge-ng | Пакетыг нууцалж үүсгэх |- | ivstools | Нэгтгэх, хөрвүүлэх багж, хэрэгсэл |- | airbase-ng | rAccess Point-оос ялгаатай нь хэрэглэгчээс довтлох арга нь ялгаатай байдаг. |- | airdecloak-ng | WEP-ийн халхлагдсан файлыг устгагч |- | airolib-ng | ESSID-г удирдаж, зохицуулах, хадгалах ,нууц үгийн жагсаалт мөн мастер түлхүүрийг тооцоолдог. |- | airserv-ng | Өөр бусад компьютерийн идэвхитэй интерфэйсийг шалгах |- | buddy-ng | Алсын компьютерт ажиллаж байдаг easside-ын туслагч сервер болох |- | easside-ng | WEP-ийн түлхүүр ашиглахгүйгээр, Access Point-тэй холбогдох багаж |- | tkiptun-ng | WPA/TKIP рүү довтлох |- | wesside-ng | WEP-ийн түлхүүрийг сэргээх автомат багаж хэрэгсэл |} 2007 оны 4-р сар Германы Дармстадт технологийн их сургуулийн баг Adi Rives-ийн RC4 шифрлэлт дээр гаргасан цаасан дээр суурилсан шинэ халдлагыг хөгжүүлсэн юм. Энэ шинэ аргаа PTW гэж нэрлэсэн ба эхлэх вектор эсвэл IV(Initialising Vector)-ийн шаардлагатай WEP түлхүүр эвдэх тоог бууруулдаг ба энэ нь aircrack-ng-ийн 0.9 өөс хойш хувилбарт багтсан. ==WPA, WPA2== WPA ([[Wi-Fi]] Protected Access ) нь утасгүй сүлжээнд холбогдсон төхөөрөмжүүдийн найдвартай байдлыг үзүүлж байгаа аюулгүй байдлын стандарт юм. Үүний гол зорилго нь WEP дахь сул байдлыг шийдвэрлэхэд оршино. Утасгүй сүлжээнд хандах үедээ 128 bit-н TKIP (Temporal Key Integrity Protocol) агуулдаг. TKIP агуулсанаараа нэмэлт нууцлалыг хангана гэж үзэж байсан ч TKIP нь тодорхой хэмжээний сул талтай эрсдэлтэй учир EAP (Extensible Authentication Protocol)-г нэмэж нэвтрүүлсэн байна. TKIP-г тайлж унших боломжтой байдаг ч энэ нь тун хэцүү юм. WPA – Завсарын үеийн шифрлэх протокол • Тодорхой стандарттай. • Шифрлэлт нь сайжирсан. • (LEAP, PEAP,EAP-FAST) гэх мэт баталгаажуулалт дээр үндэслэгдсэн хэрэглэгч нар WPA2 (Wi-Fi Protected Access 2) нь утасгүй сүлжээнд холбогдсон төхөөрөмжүүдийн найдвартай байдлыг үзүүлж байгаа аюулгүй байдлын стандарт юм. WPA – ийн сайжруулсан хувилбар бөгөөд гол зорилго нь 802.11i стандартын дагуу шаардлагатай түвшинд хүргэх явдал юм. Хамгаалалт нь Wi-Fi Alliance-ийн гэрчилгээг шаардахаас гадна AES (Advanced Encryption Standard) нэмэгдсэнээр илүү сайн хамгаалалт болж чадсан. WPA2/802.11i – Одоо үеийн шифрлэх протокол • AES шифрлэлт • Баталгаажуулалт 802.1x • Dynamic key management • WPA2 нь Wi-Fi Alliance-ийн гэрчиллгээг шаарддаг. TKIP – Temporal Key Integrity Protocol • Пакет тус бүр дээр улам нарийн төвөгтэй битийн кодчилол нэмэж шифрлэдэг. • Utilizing the RC4 stream cipher – 128 bit encryption keys and 64 bit authentication key AES – Advanced Encryption Standard • 128,192,256 битийн түлхүүр үгийг шифрлэдэг ба шифрлэлтийг буцааж тайлахын хувьд ижилхэн код хэрэглэдэг. • TKIP дээр тулгуурлан аюулгүй байдлын түвшинг нэмэгдүүлсэн. WPA ба WPA2 нь хэрэглэгчдэд Target буюу тухай Access Point-оо зааж өгөхөд 2 өөр арга хэрэглэдэг. a. WPA/WPA2 – Personal Ямар нэгэн authentication server-т шаардахгүй. WPA-PSK –г WPA2-PSK эсвэл WPA Personal гэж нэрлэдэг. Pre-Shared Key (PSK) бол Wi-Fi connection эсвэл wireless LAN(WLAN) хэрэглэгч нарыг таниулан нэвтрэх болон баталгаажуулах зорилгоор ашигладаг аюулгүй байдлын механизм юм. WPA-PSK тэй WLAN-ийн нууц үг нь 8-63 тэмдэгтээр бичсэн байх үед л ажилладаг. Нууцлалын үндэс нь Access Point –д хэрэглэгчдийн холболтыг тодорхойлохын тулд 256 bit-ийн тэмдэгт буюу key үүсгэдэг. AP болон хэрэглэгчийн төхөөрөмж нь encryption ба decryption хийхийн тулд хувааж хэрэглэдэг. b. WPA/WPA2 - Enterprise RADIUS authentication server шаардана. Энэ автоматаар key үүсгэдэг ба томоохон аж ахуйн хүрээнд баталгаажуулдаг. Extensible Authentication Protocol (EAP) бол Point to Point (P2P) [[утасгүй сүлжээ]] ба Local Area Network (LAN) нь authentication механимзмын төрөл бүрийн өгөгдлийн мэдээлэл шаарддаг. EAP нь энгийн dialup болон LAN холболтыг танихад ашигладаг. ==WEP== WEP ( [[Wired Equivalent Privacy]] ) гэсэн үгний товчлол. Утасгүй сүлжээний нууцлалд анх гарахдаа хүчтэй нөлөөлж байсан ч тун удалгүй эвдэж сул тал болон хувирсан. Энэ нь IEEE 802.11 утасгүй сүлжээг хамгаалах алгоритм бөгөөд өнөө үед нилээн хоцрогдсон Утасгүй сүлжээний мэдээлэл нь агаараар радио долгионоор цацагдан дамждаг учир ердийн утастай сүлжээг бодвол дохио замаас барьж аван "хулгайлах" боломжтой байдаг. Иймээс 1997 онд утасгүй сүлжээнд нууцлал нэвтрүүлэх зорилгоор WEP-г анх гаргажээ. WEP нь 40-бит, 128-бит болон заримдаа 256-битийн урттай түлхүүр ашиглан утасгүй сүлжээнд төхөөрөмж холбогдох үед урьдчилан тохируулсан нууц үгийг 16-тын тооллоор асуух байдлаар нууцлал хийдэг хэдий ч нууц түлхүүрийн энгийн хэлбэр, радио долгионоор дамжуулж байгаа мэдээлэл дундаас чухал түлхүүр хэсгийг барих боломжтой зэргээс шалтгаалан харьцангүй хялбараар нууц үгийг тайлан сүлжээнд зөвшөөрөлгүй нэвтэрч болдог байна. '''Хэрхэн хамгаалах : ''' • MAC хаягаар access point-од холбогдож буй хэрэглэгчдийг хянах • WEP протоколыг үндэслэн кодчилох (Wired Equivalent Privacy) • 802.1х протоколын үндсэн дээр • WPA протоколыг ашиглах (Wi-Fi Protected Access) • VPN тунель үүсгэн ашиглах • MAC Filtering (Media Access Control) '''Аюулгүй байдлын талаар :''' Энэ протокол нь тогтмол, урьдчилан хуваалцсан түлхүүр болон RC4 криптограф шифр ашиглан сүлжээнд дамжуулагдах өгөгдлийг кодчилдог. Станцууд нь өөр хоорондоо холбогдохын тулд бүгд нэг тогтмол түлхүүр дээр зөвшилцөх ёстой. Энэ схемийг амархан эвдэх боломжтойг харуулсан бөгөөд дамжин өнгөрөх хэрэглэгчдийг сүлжээнд нэгдэхийг зөвлөдөггүйгээс бусад тохиолдолд одоо ховор ашиглагдах болсон байна. Криптографийн шинэ шифрүүд болон станцуудыг хандалтын цэгт танин нэвтрүүлж өгөгдлийн холболтыг хийхийн тулд түлхүүрүүдийг солилцох нэмэлт протоколыг тодорхойлдог IEEE® 802.11i тодорхойлолтоор одоогийн аюулгүй байдлын практикийг тодорхойлдог. Мөн криптограф түлхүүрүүд нь үе үе шинэчлэгддэг бөгөөд халдлагын оролдлогуудыг илрүүлэх (ба халдлагын оролдлогуудыг сөрөх) арга замууд бас байдаг. Утасгүй сүлжээнүүдэд түгээмэл ашиглагддаг өөр нэг аюулгүй байдлын протоколын тодорхойлолт нь WPA юм. [[Ангилал:Чөлөөт аюулгүй байдлын программ]] [[Ангилал:WLAN]] czb5p8uusl43g6scr0lizow4smzb2ww 0 98134 855975 808797 2026-05-09T19:49:19Z Huns.history0 104454 855975 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Tsam.jpg|thumb|1880 оны үеийн цамын зураг. Цагаав өвгөн урд нь сууж байна.]] Их Хүрээний цамд '''Цагаан өвгөн''' хэмээх дүр хүндтэй байр суурь эзэлдэг. Цагаан өвгөн нь урт цагаан сахалтай, өндөр настны дүрээр гарч ирдэг бөгөөд цамнан бүжиглэх байдлаас тухайн жилийн өвлийн цаг уур ямар болохыг мэддэг байв. Хүрээний зурхайч нар цаг уурын байдлыг урьдчилан мэдсэнийг олон түмэнд дохиолон мэдээлэхдээ энэхүү Цагаан өвгөнөөр дамжуулдаг байжээ. Хэрэв тухайн жил өнтэй сайхан өвөл болох төлөвтэй байвал Цагаан өвгөн тайван дөлгөөн, найрсаг төрхтэйгөөр цамнаж, инээмсэглэн, олонтой дотно харилцаж бүжиглэдэг байв. Түүний хөдөлгөөн уужуу тайван, хөгжил баясалтай байх нь “өвөл өнтэй, мал сүрэг тарган, ард олон амгалан байна” гэсэн дохио болдог. Харин хатуу ширүүн өвөл, зуд турхан болох шинжтэй жилүүдэд Цагаан өвгөн догшин ширүүн хөдөлгөөнтэй, ааш аяг муутай мэт дүр үзүүлэн цамнадаг байна. Ийнхүү Цагаан өвгөний дүр нь зөвхөн цамын бүжгийн нэгэн дүр төдий бус, харин ард түмэнд ирэх улирлын өнгийг бэлгэдлээр дамжуулан мэдээлдэг, соёлын болон зан үйлийн гүн утга агуулсан дүр байжээ. Энэ уламжлал нь монголчууд байгаль цаг ууртайгаа хэрхэн нягт холбоотой амьдарч, шашин, урлаг, ахуй соёлоо хооронд нь уялдуулан хөгжүүлж ирсний тод жишээ юм. Зүрхэн тарни: УМ САГО ДАМА ДҮМА УМ ДҮНО СИДДХИ СУУХАА. цагаан өвгөн бурхны дүр биш юм. нүүдэлчдийн нийтлэг шүтээнийг өөрийн төлөөлөгч мэтээр үзсэн байдаг. {{commonscat}} [[Ангилал:Бөө мөргөл]] [[Ангилал:Үржил шимийн бурхан]] {{stub}} ji6kqp8n6tl5quyyb8qfesmvug90k0v 0 115029 855980 674651 2026-05-10T02:19:37Z Avirmed Batsaikhan 53733 855980 wikitext text/x-wiki [[Файл:Red Square in cold winter, Moscow, Russia.jpg|thumb|Улаан талбай]] '''Улаан талбай''' ([[Орос хэл|орос]]. ''Красная площадь'') нь ОХУ-ын нийслэл [[Москва]] хотын төвд байрладаг бөгөөд тус улсын түүх, түүний соёлтой салшгүй холбоотой юм. Энэхүү төв талбай нь Орос улсын олон тэмдэглэлт түүхэн үйл явдлын гэрч болж байсан юм. Талбайд Гэгээн Василийн болон Казанийн сүм, Төрийн түүхийн музей, Минин, Пожарский нарын хөшөө, В.Лениний бунхан, [[Москвагийн кремль|Кремль]] болон ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн албан ёсны өргөө байрладаг. "Улаан талбай" нь Орос улсын бэлэгдэл юм. Анх 14-р зууны хоёрдугаар хагаст Кремлийн хана боссоны дараа худалдаа хийдэг "Торг" гэдэг зах байжээ. Дундад зууны үед Москва хот ойр ойрхон галд автан шатддаг байсан бөгөөд 1595 онд маш хүчтэй гал түймэр гарч Кремль орчим бүрэн шатсан тул 1596 оноос эхлэн худалдаачид 1-2 давхар чулуун байшин барьж эхэлсэн үеэс "Красная площадь" буюу Улаан талбай гэж нэрлэх болсон байна. 1804 онд тус талбайн газрыг анх чулуугаар бүрсэн түүхтэй. 1917 оны Оросын Октябрын хувьсгалаас хойш ЗХУ-ын нийслэл Москва хотын төв талбай гэдэг утгаараа тус улсын баяр ёслолын гол үйл явдлуудыг өнөөг хүртэл Улаан талбайд иргэдийн болон цэргийн ёслолын жагсаал хийж тэмдэглэж иржээ. ЗХУ-ын фашист германы эсрэг дайны үеийн 1941 оны 11-р сарын 7-нд болон 1945 оны 6 дугаар сарын 24-нд Эх орны дайны Ялалтын Цэргийн ёслолын жагсаал энэ талбайд болсон түүхтэй. == Улаан талбай дахь үзмэрүүд == Улаан талбай дахь '''"Спасская башня"'''- Москвагийн Кремлийн 20 цамхагийн хамгийн алдартай нь. Кремлийн гол хаалга байралдаг уг цамхагийг 1491 онд Итали архитектор барьжээ. Тэднийг Смоленскийн Аврагчийн дүрсээр чимэглэсэн болно. Дээд хэсэгт алдарт цаг байралдаг бөгөөд орой дахь таван хошууг сүүлд 1935 онд суурилуулсан ажээ. "Собор Покрова Пресвятой Богородицы" буюу хүмүүсийн ярьдагаар Собор Василия Блаженного буюу '''"Василий Блаженийгийн сүм"''' нь Улаан талбайн төвд байрладаг гайхалтай үзэсгэлэнтэй Үнэн алдартны сүмийг 16 -р зууны дунд үед Догшин Иваны захиалгаар 1555-1561 онуудад барьсан байна. Энэхүү барилга нь сүүлд Зөвлөлтийн /1919-1990/ үед ч сүр жавхаагаа алдаагүй юм. Улаан талбайн урт нь- 330 метр, өргөн нь- 75 метр, нийт -24 750 м² талбай эзэлдэг байна. [[Файл:Red Square, winter, Moscow, Russia.jpg|thumb|Москва, Улаан талбай.]] 1990 онд Улаан талбайг Москвагийн Кремлийн хамт [[ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өв|ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн]] жагсаалтад бүртгэж авсан байна. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Red Square|Улаан талбай}} * [http://www.aktuell.ru/mosseh0016/morenews.php?iditem=1 «Улаан талбай» moskau.RU цахим хуудаст] [[Ангилал:Москва дахь талбай]] [[Ангилал:Европ дахь талбай]] [[Ангилал:Улаан талбай| ]] [[Ангилал:Цаазаар хороох газар]] [[Ангилал:Явган зорчигчийн бүс]] [[Ангилал:Европын дэлхийн өв]] [[Ангилал:Орос дахь дэлхийн өв]] a7t03vrqjhuq375w55cbewzbdkkcwor 0 116648 856001 855870 2026-05-10T10:32:43Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-27986-73|~2026-27986-73]] ([[User talk:~2026-27986-73|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:202.126.90.138|202.126.90.138]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 693826 wikitext text/x-wiki [[Файл:Х.Баатар.jpg|alt=дуу хөгжим|thumb|Хөгжмийн зохиолч Хаймчигийн Баатар]] '''Хаймчигийн Баатар''' (1944-1982) нь [[Монгол Улс|Монгол]]ын 1960-1970 иад оны нийтийн дууны нэрт мастер, хөгжмийн зохиолч хүн байв. Тэрбээр монгол түмний зүрх сэтгэлд мөнхөд хоногшсон олон сайхан дууны ая эгшиг, хөгжмийг зохиосон юм. ==Намтар== Баатар 1944 оны бич жилд Ховдын Эрдэнэбүрэн сумын хөдөө Дүгэрийн Хаймчиг, Гүндэвийн Жаргал нарын гэр бүлд 2 дахь хүү болон мэндэлжээ. Бага насандаа дуу хуурт дуртай, хөгжмийг өөрийн сонирхолоор сурсан. 1953 онд Ховдын 10 жилийн 1-р дунд сургуульд элсэн орж 1962 онд 8-р анги төгсөөд Ховдын театрт хөгжимчнөөр ажиллаж байгаад 1963 онд УБИС-д элсэн орж 1967 онд хөгжмийн багшаар төгссөн. Улмаар Сөгнөгөрт соёл урлаг хариуцсан мэргэжилтнээр ажиллаж байсан. 1979 оноос Нийслэлийн 15-р дунд сургуулийн дуу хөгжмийн багшаар ажиллаж байгаад 1971 онд Багшийн дээд сургуулийн кино найруулагчийн ангид элсэн орж 1974 онд төгссөн. Төгсөөд Холбооны сургалтын төвд соёл урлаг хариуцсан мэргэжилтнээр ажиллаж байгаад 1982 оны 4-р сард нас баржээ. ==Уран бүтээл == *Алтанхан сортой тариа (шүлэг Г.Балдан) *Зулзаган цагаан хус (шүлэг Б.Сосорбарам) *Зуслангийн уянга (шүлэг Р.Чойном) *Миний Улаанбаатар (шүлэг Б.Хүрэлбаатар) *Намраа дуулъя (шүлэг Д.Балдан) *Оюутан цагаа дурсана уу (шүлэг Т.Очирхүү) *Цэргийн бодол (шүлэг Ш.Шажинбат) *Цэцэг нуур (шүлэг Б.Хүрэлбаатар) *Яргуй чи юундаа яараа вэ (шүлэг Ш.Цэен-Ойдов) *Адуучин *Бор шувуу *бид таньтайгаа = Дууны жагсаалт = * Бидний өргөх дуу * Дайчдын дуу * Дуучин ботго * Дүүжин даажин * Сувилагч танаа магтья * Ээжийн минь үгс * Эрвээхэй * Говийн хүү * Хүлгийн жороо * Найрамдал парк * Орчлонд залуус дуулж байна * Төрсөн нутаг * Тусч хүүгийн дуу * Залуу нас минь жавхайтай * Усны шувуу * Алаг шаазгай {{DEFAULTSORT:Баатар, Хаймчигийн}} [[Ангилал:Монголын хөгжмийн зохиолч]] [[Ангилал:Эрдэнэбүрэний хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1944 онд төрсөн]] [[Ангилал:1982 онд өнгөрсөн]] 7gqaasq9gfgr2b2tbq4gg7x0nxeb6t9 0 119916 855961 707705 2026-05-09T14:44:37Z Huns.history0 104454 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 855961 wikitext text/x-wiki [[Файл:Charles-University-symbol-4.svg|thumb|234x234px|Карлын Их сургуулийн бэлэг тэмдэг]] '''Праг хотын Ка́рлын Их Сургууль''' (, {{lang-la|Universitas Carolina}}, {{lang-de|Karls-Universität Prag}}; мөн '''Прагийн Их Сургууль''' гэх нь элбэг байдаг) нь Чех улсын гол Их сургууль. Эзэн хаан Карл IV дүгээр 1348 онд байгуулсан Төв болон зүүн Европын хамгийн эртний Их сургууль юм. Чех болон [[англи хэл]] дээр хичээлүүд ордог байна. == Түүх == 13 дугаар зууны сүүлчээр Прагад их сургууль байгуулагдах нөхцөл бүрдэж эхэлсэн байна. Шинжлэх ухааны зэрэг цолтой болохын тулд Прагийн оюутнууд гадаад явах шаардлагатай болсон нь (ялангуяа сүмийнхэн) ихээхэн хүндрэлтэй гэж үздэг байжээ. Вацлав II хаан Гэгээн Витагийн Ариун сүмийн дэргэдэх сургуулийг (“studium generale”) их сургууль болгож өөрчлөх талаар мөн бодож байжээ. Гэвч 1294 онд боловсролд сүмийн нөлөөг онцгой их болгохоос эмээсэн Чехийн язгууртнууд саад болсон байдаг. Праг хотод дээд сургууль (лат. ''universitas'') бий болсон шалтгаануудын нэг нь 1344 онд Прагийн екископын зөвлөлийн газрыг хамба лам тэргүүлдэг болгон өөрчилсөн явдал байв. Бохеми нутаг Германаас сүмийн хараат байхаа бүрэн зогсоож, Арношт сүмийн анхны Хамба лам нь болжээ. Хамба Их сургууль байгуулах санааг анх гаргасан байх магадлалтай. 1346 онд эзэн хаан IV Карл хаан ширээнд заларсан. Тэр үед тэрбээр гучин нэгэн настай байхдаа Францад бага боловсрол эзэмшсэн бөгөөд Карлын бичиг үсэг, мэдлэг чадвар нь европын ихэнх хаадынхаас хамаагүй илүү байсныг тухайн үедээ онцолж байжээ. Карл Францын Сорбонны Их Сургуулийн бүтцийг мэддэг байсан учраас Болонья маягийн их сургуулиудыг биш Сорбонны их сургуулийн бүтцийг үлгэр болгон авсан гэж үздэг. 1347 онд Карл хаан ромын Пап Климента VI -гаас Их сургууль байгуулах албан ёсны зөвшөөрөл авсан нь Их сургууль нээх эхний алхам болсон байна. Ийнхүү Прага хотын Их сургууль дөрвөн факультеттай анх байгуулагдсан: Хууль зүйн тэнхим, Чөлөөт урлагийн тэнхим, Анагаах ухааны тэнхим, тухайн үедээ ховор шашин судлалын тэнхим. Энэ нь дундад зууны үеийн албан ёсны шинжлэх ухааны бүх хүрээг хамарч чаджээ. Эрхзүйн хувьд Их сургууль байгуулах тухай Карл IV дүгээр 1348 оны 4-р сарын 7-ны өдрийн зарлигаар баталгаажуулсан байдаг учраас энэ нь Карлын Их Сургууль албан ёсоор байгуулагдсан өдөр гэж үздэг байна. [[Файл:Univerzita Karlova v Praze Právnická fakulta - panoramio.jpg|thumb|Карлын Их сургуулийн эрхзүйн сургуулийн байр]] 1350 онд Их сургуулийн тамгыг Нюрнберг хотын үнэт эдлэлийн дарханы газар хийлгэсэн бөгөөд энэ нь одоог хүртэл тус их сургуулийн албан ёсны бэлгэ тэмдэг хэвээр байна. Энэ нь ойролцоогоор зургаан см диаметртэй дугуй мөнгөн шахмал юм. Түүн дээр Карл IV Гэгээн Венсласын өмнө өвдөг сөгдөн, Их сургууль байгуулах зарлигийг түүнд гардуулж буйг дүрсэлсэн байдаг. Ийнхүү Их сургууль Чехийн гол гэгээнтний хамгаалалт, халамжинд шилжсэн байна. == Орчин үе == Одоогоор тус Их сургуульд 50 мянга гаруй оюутан суралцаж байгаагийн долоон мянга орчим нь гадаадын иргэд бөгөөд дийлэнх нь [[Словак]], Грек, Их Британиас иржээ. Тус сургууль нь Америк, [[Европ]], Азийн олон дээд боловсролын байгууллагуудтай хамтран ажилладаг. Тус их сургууль нь Оксфорд, Сорбонн, Мюнхений их сургууль, Женевийн их сургууль болон бусад их сургуулиудын нэгэн адил европын томоохон их сургуулиудын холбооны гишүүн бөгөөд дэлхийн тэргүүлэх их сургуулиудын эрдэмтэн профессорууд ирж лекц уншдаг байна. Одоогийн байдлаар дэлхийн шилдэг их сургуулиудын "Шанхайн зэрэглэл"-ээр 2017 оны байдлаар эхний 300 дотор багтаж байна. Чехийн боловсролын байгууллагуудын дунд нэгдүгээрт бичигдэж байна. Мөн 2012 онд тус их сургууль анх удаа математик, физикийн чиглэлээр шилдэг хоёр зууд багтсан, 2016 онд дэлхийн хоёр зуун шилдэг анагаахын сургуулийн жагсаалтад мөн орсон байна. Монголоос олон оюутнууд тус Их сургуульд сурч байсан. Тэдний нэг нь УИХ-ын гишүүн асан '''Санжаасүрэнгийн Оюун''' 1987 онд тус сургуулийг төгссөн байна. 2014 оноос Карлын Их сургуулийн ректораар Томаш Зима ажиллаж байна. [[Ангилал:Прагийн их сургууль|Праг]] [[Ангилал:Коимбра Групп|Праг]] [[Ангилал:Карлын Их Сургууль| ]] [[Ангилал:Карл IV (АРЭГ)]] [[Ангилал:1348 онд байгуулагдсан]] mvgz36eqepvny55767i1rs0dgvol7vt 855979 855961 2026-05-10T01:09:13Z Avirmed Batsaikhan 53733 855979 wikitext text/x-wiki [[Файл:Charles-University-symbol-4.svg|thumb|234x234px|Карлын Их сургуулийн бэлэг тэмдэг]] '''Праг хотын Ка́рлын Их Сургууль''' (, {{lang-la|Universitas Carolina}}, {{lang-de|Karls-Universität Prag}}; мөн '''Прагийн Их Сургууль''' гэх нь элбэг байдаг) нь [[Чех]] улсын гол Их сургууль. Эзэн хаан Карл IV дүгээр 1348 онд байгуулсан Төв болон зүүн Европын хамгийн эртний Их сургууль юм. Чех болон [[англи хэл]] дээр хичээлүүд ордог байна. == Түүх == 13-р зууны сүүлчээр [[Праг]] хотод их сургууль байгуулагдах нөхцөл бүрдэж эхэлсэн байна. Шинжлэх ухааны зэрэг цолтой болохын тулд Прагийн оюутнууд гадаад явах шаардлагатай болсон нь (ялангуяа сүмийнхэн) ихээхэн хүндрэлтэй гэж үздэг байжээ. [[II Вацлав]] хаан Гэгээн Витагийн Ариун сүмийн дэргэдэх сургуулийг (“studium generale”) их сургууль болгож өөрчлөх талаар мөн бодож байжээ. Гэвч 1294 онд боловсролд сүмийн нөлөөг онцгой их болгохоос эмээсэн Чехийн язгууртнууд саад болсон байдаг. Праг хотод дээд сургууль (лат. ''universitas'') бий болсон шалтгаануудын нэг нь 1344 онд Прагийн шашны зөвлөлийн газрыг хамба лам тэргүүлдэг болгон өөрчилсөн явдал байв. [[Бохеми]] нутаг Германаас сүмийн хараат байхаа бүрэн зогсоож, Арношт сүмийн анхны Хамба лам нь болжээ. Хамба Их сургууль байгуулах санааг анх гаргасан байх магадлалтай. 1346 онд эзэн хаан IV Карл хаан ширээнд заларсан. Тэр үед тэрбээр 31 настай байхдаа Францад бага боловсрол эзэмшсэн бөгөөд Карлын бичиг үсэг, мэдлэг чадвар нь европын ихэнх хаадынхаас хамаагүй илүү байсныг тухайн үедээ онцолж байжээ. Карл Францын [[Сорбонны Их Сургууль|Сорбонны Их Сургуулийн]] бүтцийг мэддэг байсан учраас Болонья маягийн их сургуулиудыг биш Сорбонны их сургуулийн бүтцийг үлгэр болгон авсан гэж үздэг. 1347 онд Карл хаан ромын Пап [[VI Климент|VI Климентээс]] Их сургууль байгуулах албан ёсны зөвшөөрөл авсан нь Их сургууль нээх эхний алхам болсон байна. Ийнхүү Праг хотын Их сургууль дөрвөн тэнхимтэй анх байгуулагдсан: Хууль зүйн тэнхим, Чөлөөт урлагийн тэнхим, Анагаах ухааны тэнхим, тухайн үедээ ховор шашин судлалын тэнхим. Энэ нь дундад зууны үеийн албан ёсны шинжлэх ухааны бүх хүрээг хамарч чаджээ. Эрхзүйн хувьд Их сургууль байгуулах тухай IV Карл 1348 оны 4-р сарын 7-ны өдрийн зарлигаар баталгаажуулсан байдаг учраас энэ нь Карлын Их Сургууль албан ёсоор байгуулагдсан өдөр гэж үздэг байна. [[Файл:Univerzita Karlova v Praze Právnická fakulta - panoramio.jpg|thumb|Карлын Их сургуулийн эрхзүйн сургуулийн байр]] 1350 онд Их сургуулийн тамгыг Нюрнберг хотын үнэт эдлэлийн дарханы газар хийлгэсэн бөгөөд энэ нь одоог хүртэл тус их сургуулийн албан ёсны бэлгэ тэмдэг хэвээр байна. Энэ нь ойролцоогоор зургаан см диаметртэй дугуй мөнгөн шахмал юм. Түүн дээр Карл IV Гэгээн Венсласын өмнө өвдөг сөгдөн, Их сургууль байгуулах зарлигийг түүнд гардуулж буйг дүрсэлсэн байдаг. Ийнхүү Их сургууль Чехийн гол гэгээнтний хамгаалалт, халамжинд шилжин орсон байна. == Орчин үе == Одоогоор тус Их сургуульд 50 мянга гаруй оюутан суралцаж байгаагийн долоон мянга орчим нь гадаадын иргэд бөгөөд дийлэнх нь [[Словак]], Грек, Их Британиас иржээ. Тус сургууль нь Америк, [[Европ]], Азийн олон дээд боловсролын байгууллагуудтай хамтран ажилладаг. Тус их сургууль нь Оксфорд, Сорбонн, Мюнхений их сургууль, Женевийн их сургууль болон бусад их сургуулиудын нэгэн адил европын томоохон их сургуулиудын холбооны гишүүн бөгөөд дэлхийн тэргүүлэх их сургуулиудын эрдэмтэн профессорууд ирж лекц уншдаг байна. Одоогийн байдлаар дэлхийн шилдэг их сургуулиудын "Шанхайн зэрэглэл"-ээр 2017 оны байдлаар эхний 300 дотор багтаж байна. Чехийн боловсролын байгууллагуудын дунд нэгдүгээрт бичигдэж байна. Мөн 2012 онд тус их сургууль анх удаа математик, физикийн чиглэлээр шилдэг хоёр зууд багтсан, 2016 онд дэлхийн хоёр зуун шилдэг анагаахын сургуулийн жагсаалтад мөн орсон байна. Монголоос олон оюутнууд тус Их сургуульд сурч байсан. Тэдний нэг нь УИХ-ын гишүүн асан '''[[Санжаасүрэнгийн Оюун]]''' 1987 онд тус сургуулийг төгссөн байна. 2014 оноос Карлын Их сургуулийн ректораар Томаш Зима ажиллаж байна. [[Ангилал:Прагийн их сургууль|Праг]] [[Ангилал:Коимбра Групп|Праг]] [[Ангилал:Карлын Их Сургууль| ]] [[Ангилал:Карл IV (АРЭГ)]] [[Ангилал:1348 онд байгуулагдсан]] ch0huypf1jc048hpx5sdaokpa5meza3 0 126109 855994 851685 2026-05-10T06:23:17Z 唐吉訶德的侍從 5036 855994 wikitext text/x-wiki [[Файл:华夷译语.jpg|thumb|Хуа-И и юй-гийн монгол-хятад толь бичгийн нүүр хуудас]] '''Хятад ба харь хэлний орчуулгын толь бичиг'''<ref>{{cite web |url = https://nclfile.ncl.edu.tw/files/201609/688f7535-a1fc-4782-8b92-b374a0e28a19.pdf |title = 蒙古相關古籍文獻圖錄 МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ЭХ БИЧГҮҮДИЙН ЭМХЭТГЭЛ}}</ref> аль эсвэл '''Хуа И И Юй''' ([[Ханз|уламжлалт ханз]]: 華夷譯語, хялбаршуулсан ханз: 华夷译语, [[пиньинь]] галиг: Huá yí yì yǔ) нь [[Мин улс|Мин улсын]] [[Хунъү]] хааны зарлигаар 1389 онд тус улсын [[Бичгийн утгачийн хүрээлэн|бичгийн утгачийн хүрээлэнд]] харь хэлтэй хятад орчуулагчдыг сургахад зориулж зохиосон толь бичиг юм. Энэхүү толь бичгийг бичгийн түшмэл [[Хуо Юаньжэ]], [[Ма Ша Ихэ]] нарын бичгийн түшмэд хариуцан ажилласан. Хуа-И и юй толь бичиг нь [[Монгол хэл|монгол]], [[зүрчид]], [[Солонгос хэл|солонгос]], [[Вьетнам хэл|вьетнам]], [[Хинди хэл|энэтхэг]], [[Кхмер хэл|кхмер]], [[Түрэг хэл|түрэг]], [[Араб хэл|араб]], бай, [[Тай хэл|тай]], [[Япон хэл|япон]] зэрэг харь угсаатны хэлнээс бүрдсэн ботиудын нийлбэр. == Нэр томьёо == Хуа (华) хэмээх нь хятадууд өөрсдийгөө хэлдэг эртний үг бөгөөд, И (夷) хэмээх нь харь угсаатныг хэлдэг эртний Хятад үгсийн нэг. "И (译) хэмээгчийг утгыг өгүүлэн үгсийг тайлбарлахуй хэмээх хятад тайлбар тольд дөрвөн харь хэлний орчуулга үг болно... тухайлбал харийн хэлийг заана."<ref name=":0">{{Cite book |last=А |first=Пунсаг |title=Монголчуудын түүхэнд холбогдох харь хэлний хоёр сурвалж: И-Юй бичиг |year=2013 |location=Улаанбаатар |pages=120}}</ref> "Юй (语) хэмээгч нь ... өгүүлэхийг заажээ... даруй өгүүлэлдэх болой."<ref name=":0" /> Нийлүүлж уншвал хятад-харь хэлний үгийн толь хэмээн ойлгож болно. == Товч түүх == Уг бүтээлийг анх бичгийн түшмэл [[Хуо Юаньжэ]], перс одон оронч [[Ма Ша Ихэ]] нар хариуцан гүйцэлдүүлж, бичгийн сайд Лю Сан-ү бээр оршил, тайлбар бичиж 1382 онд нийтлүүлсэн. 1403-1408 оны хооронд бичигдсэн [[Юнлэ Дадянь]] гэх нүсэр эмхэтгэлийг бичихдээ монголын түүх соёлтой холбоотой '''[[Монголын Нууц Товчоо|Монголын нууц товчоо]]''', '''Хуа-И и юй''' зэрэг олон бүтээлийг багтаасан. Ингэхдээ 1407 онд Си и гуан<ref>Си и гуан гэх үгийг дөрвөн зүгийн харь хэлний товчоо гэж утгачлан орчуулж болно.</ref> товчооны (四夷館) түшмэд өмнөх Хуа-И и юйгийн гадаад хэлний толь нь зөвхөн монгол, түрэг хэлнийх байсныг нэмж сайжруулан [[Монгол хэл|монгол]], [[зүрчид]], [[Төвөд хэл|төвд]], [[Хинди хэл|хинди]], [[Перс хэл|перс]], [[Цагадайн хэл|уйгур]], [[Тай хэл|тай]], [[Мьянмар хэл|мянмар]] гэсэн 8 хэлний толь бичгийг гаргасан. 1407 онд Си и гуаний харьяанд "Дада гуан (鞑靼馆)" буюу татар хэлний орчуулгын хэлтэсийг байгуулаад, 1382 онд хийсэн Хуа-И июйгийн монгол хэлний толь бичигт багтаагүй 314 монгол үгсийг 17 зүйлд хуваан "Нэмж зассан Хуа И И Юй" (增定华夷译语) гэх нэртэйгээр хэвлүүлсэн. Энэ хувилбарт эхлээд монгол бичгээр бичиж, дараа нь хятад үг, сүүлд нь авиаг ханзаар галиглажээ. 1468 онд Хуйтон гуан (會同館) хэмээх товчооны түшмэд [[Солонгос хэл|солонгос]], [[Япон хэл|япон]], [[Рюкю хэл|рюкю]], [[Вьетнам хэл|вьетнам]], [[Кхмер хэл|кхмер]], [[Чам хэл|чампа]], тай, [[Ява хэл|ява]], суматрагийн аче хэл, [[Малайз хэл|малайз]], монгол, перс хэл, [[Цагадайн хэл|цагадай хэл]], [[Төвөд хэл|төвд хэл]], хэшигийн хэл (тангуд?), [[мьянмар хэл]], юньнаний тай хэл зэрэг 18 харь хэлний толь бичиг, бусад хавсралт номыг хийсэн. [[Чин гүрэн|Чин гүрний]] [[Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан|Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны]] үед толь бичгийг дууриалган төвд, хинди, перс, цагадайн хэл, тай, мьянмар, [[бабай хэл]], [[бай хэл]] зэрэг найман үндэстэний хэлний толь бичгийг зохиолгосон. Ингэхдээ манж хэл нь Чин гүрний төрийн хэл байсан тул харь угсаатны хэл гэх ангиллаас [[Манж хэл|манж]], [[Монгол хэл|монгол хэлийг]] хасч бусад гадаад хэлийг хэвээр үлдээжээ.[[Файл:回回馆杂字四夷版.png|thumb|Уйгур-хятад хэлний толь бичгийн хэсгээс]] == Бүтэц, хуулбар эхүүд == 1382 онд [[Мин улс|Мин улсын]] [[Бичгийн утгачийн хүрээлэн|бичгийн утгачийн хүрээлэнгээс]] харь хэлтэй орчуулагчдыг бэлтгэх сургалтын гарын авлага, толь бичиг, унших номыг бичих ажил эхлүүлэхдээ, уг ажлыг тус хүрээлэнгийн түшмэл Хуо Юаньжэ, Ма ша и хэ нарт хариуцуулжээ. Энэ ажлын хүрээнд монгол хэлний толь бичиг, унших гарын авлага 12 захиаг багтаажээ. 1389 онд уг толийг зохиох ажил бүрэн дуусч, бичгийн сайд Лю Сан-ү оршил тайлбар бичиж хэвлүүлсэн. Хуо Юаньжэ нарын түшмэд монгол хэлний толийг бичихэд голлон ажиллаж дуусгахдаа монгол хятад үгийн толь бичиг, унших хэсэг гэсэн хоёр хэсэгт хуваарилжээ. * Эхний хэсэг буюу толь бичиг нь 17 бүлэгт хуваасан 844<ref name=":1">{{Cite book |last=Kuribayashi |first=Hitoshi |title=Word and Suffix-Index to Hua-yi Yi-yu based on the Romanized Transcription of L.Ligeti |publisher=The Center for Northeast Asian Studies, Tohoku University |year=2003 |isbn=4-901449-09-5 |series=CNEAS Monograph Series No. 10 |location=Sendai |pages=62-63}}</ref> (845<ref name=":2">{{Cite book |last=贾 |first=敬颜 |title=蒙古译语 女真译语 |last2=朱 |first2=凤 |publisher=天津古籍出版社 |year=1990 |isbn=7-80504-125-3 |location=天津 |pages=25-60 |language=zh}}</ref>) үгтэй. Сүүлд хоёр удаагийн нэмэлтээр нийт 718 монгол үгийг нэмжээ. Толь бичгийн нэг нүүрэнд үгийн урт богиноос хамаарч 2-4 үг бичихдээ, эхлээд уйгуржин монголоор бичсний дараа хятад үгийг бичээд, адагт нь монгол үгийн авиаг хятад ханзаар галиглан тэмдэглэсэн байдаг. Тус толь бичиг нь дараах 17 бүлэгтэй. Үүнд: Тэнгэрийн зүйл (天文門), газар орны зүйл (地理門), цаг улиралын зүйл (時令門), цэцэг модны зүйл (花木門), шувуу амьтны зүйл (鳥獸門), орд гэрийн зүйл (宮室門), эд хэрэгслийн зүйл (器用門), дээл хувцасын зүйл (衣服門), идээ ундааны зүйл (飲食門), мөнгө эрдэнэсийн зүйл (珍寶門), хүний зүйл (人物門), хүний зан байдал (人事門), өнгөний зүйл (聲色門), тооны зүйл (數目門), бие махбодийн зүйл (身體門), зүг чигийн зүйл (方隅門), ердийн зүйл (通用門) * Хоёрдахь хэсэгт Мин улсад дагаар орсон монгол ноёдын [[Хунъү|Хун Ү хаанд]] илгээсэн захидлыг унших гарын авлга болгох зориулалтаар оруулж өгсөн. Тус захидлууд нь монгол үгийн авиаг ханзаар галиглан, өгүүлбэрийн эцэст хятад үгийг нь бичжээ. Энэ хэсэгт монгол хэлээр бичигдсэн зарлиг, бичээс, илтгэл 5; Самандашир, Торгочар, Намун хүргэн, Ширэмүн жихуй, [[Нэцэлай]] жи-юань, мянганы ноён Нангиас Хадай гэсэн хүмүүсийн 7 захидал, нийт 12 бичээс байдаг. Энэхүү бүтээлийн 4 эх орчин цагт хадгалагдаж үлдсэн. # Берлиний Улсын номын сангийн (Staatsbibliothek zu Berlin) эх # Бээжин хотын [[Хятадын Үндэсний номын сан|Хятадын Үндэсний номын санд]] хадгалагдаж байгаа эх # Парисийн Ази судлалын номын сангийн (Société Asiatique) эх # Токиогийн Тоё бунко номын сангийн (東洋文庫) эх<ref>{{Cite journal |last=Kuribayashi |first=Hitoshi |date=2021 |title=Characteristics of Written Mongolian of the Hua-yi yi-yu of the Yong-le era, in the Ming Dynasty |url=http://hkuri.cneas.tohoku.ac.jp/articles/roncho/a75huayiyiyu.pdf |journal=Bulletin of Japanese Association for Mongolian Studies |series=51 |pages=2}}</ref> Берлиний Улсын номын сангийн эх нь 16-р зууны дунд үед холбогдох хуулбар эх бөгөөд монгол, бирм, зүрчид, төвөд, уйгур, перс, бай, бабай, тай хэлний үгийн толь бичиг, захидалаас бүрддэг. Энэ хуулбар эхэд байгаа монгол үг нь нийт 845, 16-р зууны эхэн үед холбогдох 29 захидалаас бүрдэнэ. Тоё бунко номын сангийн эхийг Тайваньд 1974 онд "Ляо, Жинь, Юань улсын хэл шинжлэлийн баримтын эмхэтгэл" (遼金元語文僅存録) нэртэй хэвлэгдсэн бүтээлийн 5-р ботийн 35-93 нүүрт багтсан.<ref>{{Cite journal |last=Kuribayashi |first=Hitoshi |date=2021 |title=Characteristics of Written Mongolian of the Hua-yi yi-yu of the Yong-le era, in the Ming Dynasty |url=http://hkuri.cneas.tohoku.ac.jp/articles/roncho/a75huayiyiyu.pdf |journal=Bulletin of Japanese Association for Mongolian Studies |volume=51 |pages=22}}</ref> Хятадад 1988 онд хэвлэгдсэн "Бээжингийн номын сангийн хуучны ховор номын эмхэтгэл бүтээл"-ийн (北京圖書館古籍珍本叢刊) 6-р ботьд Хуа И И Юйгийн хятадад байгаа эхийг хэвлүүлжээ. == Судлагдсан түүх == 1952 онд [[Герман|Германы]] хятад судлаач [[Эрик Хайниш]] '''"Sino-mongolische Dokumente vom Ende des 14. Jahrhunderts."''' (Berlin: Akademie-V 1952) нэртэй 61 нүүр эрдэм шинжилгээний бүтээл бичсэн. Тус бүтээлд 1389 оны анхны эхийн Хуа-И Июйгийн хоёрдахь хэсэг болох монгол ноёдын захидал, бичээсийг хятад хэлнээс галиглаж, герман хэл рүү орчуулж, нэмэлт тайлбартайгаар хэвлүүлсэн. Хуа И И Юй-гийн монгол хэлтэй холбоотой эрдэм шинжилгээний бүтээлүүдээс: * М. Левицкий, ''La langue mongole des transcriptions chinoises du XIVe siècle. Le Houa-yi yi-yu de 1389.'' Вроцлав, 1949. * М. Левицкий, ''II. Vocabulaire-index.'' Вроцлав, 1959. * Э. Хайниш, ''Sino-mongolische Dokumente vom Ende des 14. Jahrhunderts.'' Берлин, 1952. * Э. Хайниш, ''Sinomongolische Glossare. I. Das Hua-i i-yü.'' Берлин, 1957. * Луис Лигети, ''Pièces de chancellerie en transcription chinoises'' (Monumenta linguae Mongolicae collecta III), Будапешт, 1972 * А. Мостаерт, ''Le matériel Mongol du Houa I Iu 華夷譯語 de Houng-ou (1389), I.'' [[Брюссель]], 1977. * А. Мостаерт, ''II Commentaires.'' Брюссель, 1995. * Мандах, Хува ''И И Юй,'' Өвөр Монголын соёлын хэвлэлийн газар, 1998 он * Күрибаяши Хитоши, Word- and Suffix-Index to "Hua-yi Yi-yu" (based on the Romanized Transcription of L. Ligeti), Сэндай, 2003 == Мөн үзэх == * [[Хааны бичсэн таван зүйлийн үсгээр хавсарсан манж үгний толь бичиг]] * [[Хааны бичсэн Манж-Монгол-Хятад үгийн 3 зүйлийн аялгуу нийлсэн толь бичиг]] * [[Толь бичиг]] == Холбоос == * [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ACADAL02036755_%E8%8F%AF%E5%A4%B7%E8%AD%AF%E8%AA%9E.djvu&page=1 Хуа-И И Юй-гийн монгол-хятад, уйгур-хятад, зүрчид-хятад 3 хэлний үгсийг багтаасан фото хувилбар]: 1389 оны уйгуржин монголоор бичсэн эх, уйгур үсгээрх түрэг-хятад толь, зүрчид үсгээрх зүрчид-хятад толь, 1407 оны Дада гуаны нэмж зассан монгол бичгийн хувилбар, сүүлд нэмж зассан монгол-хятад хэлний монгол бичгийн хувилбар багтсан. * [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ACADAL02046073_%E8%8F%AF%E5%A4%B7%E8%AD%AF%E8%AA%9E.djvu&page=1 Хуа-И И Юй-гийн монгол-хятад үгсийн толь, жишээ 12 захидалын фото хувилбар] * [https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3ACADAL02036757_%E5%A2%9E%E5%AE%9A%E8%8F%AF%E5%A4%B7%E8%AD%AF%E8%AA%9E%EF%BC%88%E4%BA%8C%EF%BC%89.djvu&page=1 Нэмж зассан Хуа И И Юй (增定華夷譯語)] * [https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht/?PPN=PPN334615730X Берлиний Улсын Номын сангийн фото эх] * [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/47/SSID-11867342_%E5%8C%97%E4%BA%AC%E5%9C%96%E6%9B%B8%E9%A4%A8%E5%8F%A4%E7%B1%8D%E7%8F%8D%E6%9C%AC%E5%8F%A2%E5%88%8A_%E5%85%AD_%E7%B6%93%E9%83%A8.pdf Бээжингийн номын сангийн хуучны ховор номын эмхэтгэл (北京圖書館古籍珍本叢刊) 6-р боть] == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Толь бичиг]] [[Ангилал:Хятад хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Мин улсын утга зохиол]] [[Ангилал:1389 он]] [[Ангилал:14-р зуун]] [[Ангилал:Мин улс]] o9jkfc2bgmok85c83gxyh746v1z27zr 0 126667 855995 852098 2026-05-10T06:40:20Z 唐吉訶德的侍從 5036 855995 wikitext text/x-wiki [[File:SSID-13003147 南村輟耕錄 1 卷1-2.pdf|thumb|"Наньцунь чуогэнлу" номын хэсгээс|page=34]] '''Наньцунь чуогэнлу''' ([[Хятад хэл|хятад]]: 南村辍耕录, [[пиньинь]]: Náncūn chuò gēng lù) буюу '''Өмнөдийн сэлүүн тэмдэглэл'''<ref>{{cite web |url = https://nclfile.ncl.edu.tw/files/201609/688f7535-a1fc-4782-8b92-b374a0e28a19.pdf |title = 蒙古相關古籍文獻圖錄 МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙН ЭХ БИЧГҮҮДИЙН ЭМХЭТГЭЛ}}</ref>, '''Өмнөд нутагт тариалан эрхэлсэн тэмдэглэл''' хэмээх уг бүтээлийг [[Юань улс|Юань улсын]] сүүл үеийн [[Жяньжэ нутгийн син жун шу шэн|Жяньжэ мужийн]] [[Сүнжянь фу|Сүнжянь фугийн]] [[Хуатин тосгон|Хуатин тосгоны]] бичгийн хүн [[Тао Зуни]] (陶宗儀, 1322-1403) 1360 аад онд бичсэн бүтээл юм. Энэ бүтээл нь нийт 30 дэвтэр, 585 гарчаг, хоёр зуун мянган ханзтай. ==Товч тойм== Тус номыг бичсэн Тао Зун-и нь үймээн самуунаас зугтаж хөдөө тосгонд нуугдан хүүхэдэд бичиг заахын хажуугаар 10 гаруй жил модны холтос, навчин дээр үзсэн сонссоноо бичиж хадгалсаныг нь шавь нар нь нийлүүлэн эмхэлж цэгцлээд энэхүү 30 боть номыг хэвлүүлжээ. Ном нь [[Сүн улс|Сүн]], [[Юань Улс|Юань улсын]] үеийн [[шүлэг]], [[яруу найраг]], [[аман зохиол]], хууль зүй, монгол хаадын ургийн бичиг, 72 монгол овог аймгийн нэрс, зарим монгол үг нэр томьёоны тайлбар, [[хятад ший жүжиг]], [[тууж]], аман цуу яриа, [[одон орон]], [[Газар зүй|газарзүй]], түүхэн дурсгалт зүйлс, [[уран бичлэг]], [[ёс заншил]] зэрэг олон төрлийн мэдээллийг багтаасан нь өнөө үед Юань улсын үеийн түүхийг олон талаас нь харах боломжтой нь судлаачдын хувьд нэмэлт эх сурвалж болдог. Ялангуяа монголын түүхтэй холбогдох баримт материал цөөнгүй юм. == Агуулга == {| class="wikitable" !Ботийн дугаар !Дотоод агуулга |- |1 |Монгол хаадын угсаа залгамжлал; 72<ref>Давхардсан тоо</ref> монгол овог, 31 өнгөт нүдтэн овог, хятадын 8 угсаа, зүрчидийн хятаджсан 31 овог; Өмнөд хятадыг түвшитгэсэн нь; төрийн ёслол, дэг журам, яам хэлтэс үүсгэсэн тухай; улсын шалгалтын тухай; илдэч, гүйгч, шувууч гэх үгсийн тайлбар |- |2 |Хаан хүний мэргэн ухаан, багшийг дээдлэх, буддын сахил хүртэх тухай, хааны арвич хямгач байдал, хатан хүний ёс журам, эрдэмтэнийг урих тухай, уран дархачуудыг захирах, күнзийг сургаалын тухай, сахал будах, ял шийтгэл болон шүүн таслан хянан шийтгэх тухай зүйлүүд, нэр сийлсэн түшмэлийн тамга, улсын тамганы тухай, урвагч түшмэдийн тухай, мэргэ төлөг шинжих, ховор бичиг үсэг |- |3 |Хууль ёсыг мөрдөх, шударга үнэнч зан чанар, Юэ Фэй жанжны тухай, шарил хатаан хадгалах ёслолын зүйл |- |4 |Сүн улсын оршуулгын тухай, ахмад настаны даруу эелдэг зан, шүлэг судлан шүүмжлэх, ухаалаг эхнэрийн тухай, ухаалаг хүний тухай, шүлэг яруу найраглалууд, эрүүл энх гэр бүлийн сахилга батын тухай |- |5 |Баяр ёслол, тахил тайлгын зүйлүүд; хүнлэг ёс суртахуунтай зарим хүний намтарууд; Сүн улсын тамгануудыг устгасан тухай; цаг, календарь ашиглах арга; алдар гавъяаг тунхаглах; хуучин ялыг цуцлах; сийлбэр уран баримлын чадвар; булшны тонуулчид; шударга журам, энэрэн ачлахуйн тухай үлгэрүүд; |- |6 |Лантин жи цуглуулгын тухай, албаны тамга бичиг, гэрийн зарц, эцэг эхийн ачлах ёс, шударга түшмэлийн тухай, газар усны нэрийн зүйлс, сүсэгтэний тухай, албаны зарц, хууч яриа |- |7 | |- |8 | |- |9 | |- |10 |[[Чанчунь бомбо|Цю жэнрэн]] |- |11 | |- |12 | |- |13 | |- |14 | |- |15 | |- |16 | |- |17 | |- |18 | |- |19 |Сүн улсын гэрийн дүрэм, Жи-юаний цаасан мөнгөний загвар зохиосон түүх, 4 хэлтэс 6 товчоо, |- |20 | |- |21 |Орд харш барих дүрэм, төрийн тогтолцоо, ордны баяр ёслолын дэг жаяг |- |22 | |- |23 | |- |24 | |- |25 | |- |26 |Улсын хаш тамга, жи-юаний цаасан мөнгө, [[Баянхутаг хатан|Баянхутаг хатны]] тухай, [[Тугтөмөр хаан|Вэньзун хааны]] зургийн авъяас |- |27 | |- |28 | |- |29 | |- |30 |Тамганы дүрэм, мөнгө урлах, ачлалт хүүгийн тухай, дүрс билэгдэлийн тухай, будагтай сав суулга, баяр ёслолын дээл хувцас, мөнгөн тамга тэмдэг, Сүнжянгийн үймээн, шүлэг мөргөлийн мэргэ, уран зураг, алт мөнгөөр эд урлах, малгайны тухай, гутал шаахайны тухай, шүлэг уран бичлэгүүд |} == Нэмэлт мэдээлэл == * [https://zh.wikisource.org/wiki/%E8%BC%9F%E8%80%95%E9%8C%84 Wikisource дэх хятад эх] ==Эшлэл== {{reflist}} [[Ангилал:Хятадын түүхэн улсын сэдэв]] [[Ангилал:Хятадын түүх]] [[Ангилал:Юань улс]] [[Ангилал:Хятад хэлээрх утга зохиол]] 39y1q24eqssbn8r3t3fs14pxspw8uv4 0 126747 855971 793366 2026-05-09T19:38:59Z Huns.history0 104454 855971 wikitext text/x-wiki '''Ханью Пиньинь''' ([[Ханз|хялбаршуулсан ханз]]: 汉语拼音; уламжлалт ханз: 漢語拼音; пиньинь: ''hànyǔ pīnyīn'') буюу товчоор '''Пиньинь''' гэдэг нь [[Хятад хэл|хятад хэлний]] албан ёсны "[[пунтунхуа]]" хэлний авиа зүйд суурилсан латин үсгэнд буулгасан галиг юм. Энэхүү систем нь хятад ханзны дуудлагыг зөв тэмдэглэх, хэл сурагчдад уншиж бичихэд хялбар болгох зорилготой бөгөөд [[БНХАУ]]-д албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн байна. БНХАУ байгуулагдсаны дараа Хятадад бичиг үсэггүй хүний тоо их, гадаадын хүн хятад [[Ханз|ханз бичиг]] сурах хэцүү байсан учраас энэ бэрхшээлийг шийдэхээр хоёр арга авсан нь хятад хэлний [[Ханз|ханзны]] хялбаршуулсан хувилбар мөн байдаг юм. Хятадын уламжлалт ханзны олон тэмдэгтээс бүтэх төвөгтэй байдал нь уг үсгийг сурахад хэцүү болгож байсан тул хятад иргэд өөрсдөө ханзаа мэдэхгүй байх нь жирийн үзэгдэл байсан. Иймээс 1950-аад оноос Хятадын хэл зүйч [[Жоу Ёгуан]] нарын эрдэмтэд латин үсэгт суурилсан дуудлагыг зохиож эхлээд, 1958 онд Хятадын засгийн газраас зааварчилгаа бүхий анхны эхийг хэвлүүлсэн. Пиньинь нь зөвхөн хэл сурахад төдийгүй толь бичиг ашиглах, газар усны нэрийг олон улсад тэмдэглэх, компьютер болон гар утсан дээр хятад ханз шивэхэд өргөн хэрэглэгддэг болсон. Өнөөдөр Пиньинь нь олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн стандарт бөгөөд дэлхийн ихэнх сургууль, их дээд сургуулиудад хятад хэл заахдаа ашигладаг. Мөн НҮБ болон олон улсын газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт хятад нэрсийг Пиньинь галигийн дагуу бичдэг болсон нь түүний ач холбогдлыг улам нэмэгдүүлжээ. == Түүх == Хятадын түүхэнд хятад хэлний авиа дуудлагыг европын латин үсэгт тааруулах оролдлого анх 1605 онд шашны санваартан Маттё Риччигийн бичсэн Шижи Цижи (西字奇蹟; ''Xīzì Qíjī''; ''Hsi-tzu Ch'i-chi'') хэмээх номыг хэвлүүлснээр эхлэсэн. Тэр үеэс хойш европын хятад судлаач, аялагч бүр өөрийн гэсэн авианы дүрмийг гаргаж байсаар 1859 онд [[Их Британи|Их Британийн]] хятад судлаач Томас Уэйд, Херберт Гилес нар [[Уэйд-Гилес|Уэйд-Гилесийн]] авианы тогтолцоог зохиосон нь 1979 он хүртэл олон улсад хэрэглэж байсан. 1950-аад онд Жоу Ёгуаны зохиосон Пиньинь гэх энэ авианы тогтолцоог [[Хятадын Коммунист Нам|Коммунист намын]] захиалгаар 3 жилийн турш судлагаа явуулж зохиосон. Үүний ачаар хятад хэл, бичгийг заах арга зүй өөрчлөгдөж, бичиг үсэгтэй хүний тоо аажмаар олширчээ. == Хүснэгт == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Эхлэл ! colspan="22" |Үсэг |- ! !b !p !m !f !d !t !n !l !g !k !h !j !q !x !zh !ch !sh !r !z !c !s |- ! rowspan="13" |''a'' !-i | | | | | | | | | | | | | | | |zhi [жи] |chi [чи] |shi [ши] |ri [ри] |zi [зи] |ci [ци] |si [си] |- !a |a [а] |ba [ба] |pa [па] |ma [ма] |fa [фа] |da [да] |ta [та] |na [на] |la [ла] |ga [га] |ka [ка] |ha [ха] | | | |zha [жа] |cha [ча] |sha [ша] | |za [за] |ca [ца] |sa [са] |- !o |o [о] |bo [бо] |po [по] |mo [мо] |fo [фо] | | | |lo [ло] | | | | | | | | | | | | | |- !e |e [э] | | |me [мэ] | |de [дэ] |te [тэ] |ne [нэ] |le [лэ] |ge [гэ] |ke [кэ] |he [хэ] | | | |zhe [жэ] |che [чэ] |she [шэ] |re [рэ] |ze [зы] |ce [цы] |se [сы] |- !ai |ai [ай] |bai [бай] |pai [пай] |mai [май] | |dai [дай] |tai [тай] |nai [най] |lai [лай] |gai [гай] |kai [кай] |hai [хай] | | | |zhai [жай] |chai [чай] |shai [шай] | |zai [зай] |cai [цай] |sai [сай] |- !ei |ei [эй] |bei [бэй] |pei [пэй] |mei [мэй] |fei [фэй] |dei [дэй] | |nei [нэй] |lei [лэй] |gei [гэй] |kei [кэй] |hei [хэй] | | | |zhei [жэй] | |shei [шэй] | |zei [зэй] | | |- !ao |ao [ао] |bao [бао] |pao [пао] |mao [мао] | |dao [дао] |tao [тао] |nao [нао] |lao [лао] |gao [гао] |kao [као] |hao [хао] | | | |zhao [жао] |chao [чао] |shao [шао] |rao [рао] |zao [зао] |cao [цао] |sao [сао] |- !ou |ou [оу] | |pou [поу] |mou [моу] |fou [фоу] |dou [доу] |tou [тоу] |nou [ноу] |lou [лоу] |gou [гоу] |kou [коу] |hou [хоу] | | | |zhou [жоу] |chou [чоу] |shou [шоу] |rou [роу] |zou [зоу] |cou [цоу] |sou [соу] |- !an |an [ань] |ban [бань] |pan [пань] |man [мань] |fan [фань] |dan [дань] |tan [тань] |nan [нань] |lan [лань] |gan [гань] |kan [кань] |han [хань] | | | |zhan [жань] |chan [чань] |shan [шань] |ran [рань] |zan [зань] |can [цань] |san [сань] |- !en |en [энь] |ben [бэнь] |pen [пэнь] |men [мэнь] |fen [фэнь] | | |nen [нэнь] | |gen [гэнь] |ken [кэнь] |hen [хэнь] | | | |zhen [жэнь] |chen [чэнь] |shen [шэнь] |ren [рэнь] |zen [зэнь] |cen [цэнь] |sen [сэнь] |- !ang |ang [ан] |bang [бан] |pang [пан] |mang [ман] |fang [фан] |dang [дан] |tang [тан] |nang [нан] |lang [лан] |gang [ган] |kang [кан] |hang [хан] | | | |zhang [жан] |chang [чан] |shang [шан] |rang [ран] |zang [зан] |cang [цан] |sang [сан] |- !eng |eng [эн] |beng [бэн] |peng [пэн] |meng [мэн] |feng [фэн] |deng [дэн] |teng [тэн] |neng [нэн] |leng [лэн] |geng [гэн] |keng [кэн] |heng [хэн] | | | |zheng [жэн] |cheng [чэн] |sheng [шэн] |reng [рэн] |zeng [зэн] |ceng [цэн] |seng [сэн] |- !er |er [эр] | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- ! rowspan="11" |''i'' !i |yi [и] |bi [би] |pi [пи] |mi [ми] | |di [ди] |ti [ти] |ni [ни] |li [ли] | | | |ji [жи] |qi [чи] |xi [ши] | | | | | | | |- !ia |ya [я] | | | | | | | |lia [ля] | | | |jia [жя] |qia [чя] |xia [шя] | | | | | | | |- !io |ё | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- !ie |ye [е] |bie [бе] |pie [пе] |mie [ме] | |die [де] |tie [те] |nie [не] |lie [ле] | | | |jie [же] |qie [че] |xie [ше] | | | | | | | |- ! | ! |- !iao |yao [яо] |biao [бяо] |piao [пяо] |miao [мяо] | |diao [дяо] |tiao [тяо] |niao [няо] |liao [ляо] | | | |jiao [жяо] |qiao [чяо] |xiao [шяо] | | | | | | | |- !iu |you [ю] | | |miu [мю] | |diu [дю] | |niu [ню] |liu [лю] | | | |jiu [жю] |qiu [чю] |xiu [шю] | | | | | | | |- !ian |yan [янь] |bian [бянь] |pian [пянь] |mian [мянь] | |dian [дянь] |tian [тянь] |nian [нянь] |lian [лянь] | | | |jian [жянь] |qian [чянь] |xian [шянь] | | | | | | | |- !in |yin [инь] |bin [бинь] |pin [пинь] |min [минь] | | | |nin [нинь] |lin [линь] | | | |jin [жинь] |qin [чинь] |xin [шинь] | | | | | | | |- !iang |yang [ян] | | | | | | |niang [нян] |liang [лян] | | | |jiang [жян] |qiang [чян] |xiang [шян] | | | | | | | |- !ing |ying [ин] |bing [бин] |ping [пин] |ming [мин] | |ding [дин] |ting [тин] |ning [нин] |ling [лин] | | | |jing [жин] |qing [чин] |xing [шин] | | | | | | | |- ! rowspan="9" |''u'' !u |wu [ү] |bu [бү] |pu [пү] |mu [мү] |fu [фү] |du [дү] |tu [тү] |nu [нү] |lu [лү] |gu [гү] |ku [кү] |hu [хү] | | | |zhu [жү] |chu [чү] |shu [шү] |ru [рү] |zu [зү] |cu [цү] |su [сү] |- !ua |wa [уа] | | | | | | | | |gua [гуа] |kua [куа] |hua [хуа] | | | |zhua [жуа] |chua [чуа] |shua [шуа] | | | | |- !uo |wo [уо] | | | | |duo [дуо] |tuo [туо] |nuo [нуо] |luo [луо] |guo [гуо] |kuo [куо] |huo [хуо] | | | |zhuo [жуо] |chuo [чуо] |shuo [шуо] |ruo [руо] |zuo [зуо] |cuo [цуо] |suo [суо] |- !uai |wai [уай] | | | | | | | | |guai [гуай] |kuai [куай] |huai [хуай] | | | |zhuai [жуай] |chuai [чуай] |shuai [шуай] | | | | |- !ui |wei [үэй] | | | | |dui [дүэй] |tui [түэй] | | |gui [гүэй] |kui [күэй] |hui [хүэй] | | | |zhui [жүэй] |chui [чүэй] |shui [шүэй] |rui [рүэй] |zui [зүэй] |cui [цүэй] |sui [сүэй] |- !uan |wan [уань] | | | | |duan [дуань] |tuan [туань] |nuan [нуань] |luan [луань] |guan [гуань] |kuan [куань] |huan [хуань] | | | |zhuan [жуань] |chuan [чуань] |shuan [шуань] |ruan [руань] |zuan [зуань] |cuan [цуань] |suan [суань] |- !un |wen [үнь] | | | | |dun [дүнь] |tun [түнь] | |lun [лүнь] |gun [гүнь] |kun [күнь] |hun [хүнь] | | | |zhun [жүнь] |chun [чүнь] |shun [шүнь] |run [рүнь] |zun [зүнь] |cun [цүнь] |sun [сүнь] |- !uang |wang [уан] | | | | | | | | |guang [гуан] |kuang [куан] |huang [хуан] | | | |zhuang [жуан] |chuang [чуан] |shuang [шуан] | | | | |- !ong |weng [ун] | | | | |dong [дун] |tong [тун] |nong [нун] |long [лун] |gong [гун] |kong [кун] |hong [хун] | | | |zhong [жун] |chong [чун] | |rong [рун] |zong [зун] |cong [цун] |song [сун] |- ! rowspan="5" |''ü'' !ü |yu [ю] | | | | | | |nü [ню] |lü [лю] | | | |ju [жю] |qu [чю] |xu [шю] | | | | | | | |- !ue |yue [юэ] | | | | | | |nue [нюэ] |lue [люэ] | | | |jue [жюэ] |que [чюэ] |xue [шюэ] | | | | | | | |- !üan |yuan [юань] | | | | | | | | | | | |juan [жюань] |quan [чюань] |xuan [шюань] | | | | | | | |- !ün |yun [юнь] | | | | | | | | | | | |jun [жюнь] |qun [чюнь] |шүн [шюнь] | | | | | | | |- !iong |yong [юн] | | | | | | | | | | | |jiong [жюн] |qiong [чюн] |xiong [шюн] | | | | | | | |- ! colspan="2" rowspan="2" |Эхлэл ! !b !p !m !f !d !t !n !l !g !k !h !j !q !x !zh !ch !sh !r !z !c !s |} {{stub}} == Холбоотой хуудас == * [[Ханз]] * [[Уэйд-Гилес]] * [[Латин үсэг|Латин]] [[Ангилал:Бичиг үсэг]] [[Ангилал:Хятад хэлэнд зориулсан галиг]] [[Ангилал:Хятадын соёл]] [[Ангилал:Авиалбар зүй]] [[Ангилал:Галиг]] 4efx8zqux5azdmf3psmgfh60geo4nye 855972 855971 2026-05-09T19:44:26Z Huns.history0 104454 855972 wikitext text/x-wiki '''Ханью Пиньинь''' ([[Ханз|хялбаршуулсан ханз]]: 汉语拼音; уламжлалт ханз: 漢語拼音; пиньинь: ''hànyǔ pīnyīn'') буюу товчоор '''Пиньинь''' гэдэг нь [[Хятад хэл|хятад хэлний]] албан ёсны "[[пунтунхуа]]" хэлний авиа зүйд суурилсан латин үсгэнд буулгасан галиг юм. Энэхүү систем нь хятад ханзны дуудлагыг зөв тэмдэглэх, хэл сурагчдад уншиж бичихэд хялбар болгох зорилготой бөгөөд [[БНХАУ]]-д албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн байна. БНХАУ байгуулагдсаны дараа Хятадад бичиг үсэггүй хүний тоо их, гадаадын хүн хятад [[Ханз|ханз бичиг]] сурах хэцүү байсан учраас энэ бэрхшээлийг шийдэхээр хоёр арга авсан нь хятад хэлний [[Ханз|ханзны]] хялбаршуулсан хувилбар мөн байдаг юм. Хятадын уламжлалт ханзны олон тэмдэгтээс бүтэх төвөгтэй байдал нь уг үсгийг сурахад хэцүү болгож байсан тул хятад иргэд өөрсдөө ханзаа мэдэхгүй байх нь жирийн үзэгдэл байсан. Иймээс 1950-аад оноос Хятадын хэл зүйч [[Жоу Ёгуан]] нарын эрдэмтэд латин үсэгт суурилсан дуудлагыг зохиож эхлээд, 1958 онд Хятадын засгийн газраас зааварчилгаа бүхий анхны эхийг хэвлүүлсэн. Пиньинь нь зөвхөн хэл сурахад төдийгүй толь бичиг ашиглах, газар усны нэрийг олон улсад тэмдэглэх, компьютер болон гар утсан дээр хятад ханз шивэхэд өргөн хэрэглэгддэг болсон. Өнөөдөр Пиньинь нь олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн стандарт бөгөөд дэлхийн ихэнх сургууль, их дээд сургуулиудад хятад хэл заахдаа ашигладаг. Мөн НҮБ болон олон улсын газрын зураг, албан ёсны баримт бичигт хятад нэрсийг Пиньинь галигийн дагуу бичдэг болсон нь түүний ач холбогдлыг улам нэмэгдүүлжээ. == Түүх == Хятадын түүхэнд хятад хэлний авиа дуудлагыг европын латин үсэгт тааруулах оролдлого анх 1605 онд шашны санваартан Маттё Риччигийн бичсэн Шижи Цижи (西字奇蹟; ''Xīzì Qíjī''; ''Hsi-tzu Ch'i-chi'') хэмээх номыг хэвлүүлсэн нь энэ чиглэлийн анхны томоохон оролдлогуудын нэг байв.. Тэр үеэс хойш европын хятад судлаач, аялагч бүр өөрийн гэсэн авианы дүрмийг гаргаж байсаар 1859 онд [[Их Британи|Их Британийн]] хятад судлаач Томас Уэйд, Херберт Гилес нар [[Уэйд-Гилес|Уэйд-Гилесийн]] авианы тогтолцоог зохиосон нь 1979 он хүртэл олон улсад хэрэглэж байсан. Энэхүү тогтолцоо нь англи хэлт орнуудад түгээмэл хэрэглэгдэж, олон улсын эрдэм шинжилгээний бүтээл, газрын зураг, толь бичигт бараг зуун жилийн турш ашиглагдсан байна. Жишээлбэл, өнөөгийн “Beijing” хотыг тухайн үед “Peking”, “Mao Zedong”-ийг “Mao Tse-tung” гэх мэтээр Уэйд–Гайлсын дүрмээр бичдэг байжээ. 1950-аад онд Жоу Ёгуаны зохиосон Пиньинь гэх энэ авианы тогтолцоог [[Хятадын Коммунист Нам|Коммунист намын]] захиалгаар 3 жилийн турш судлагаа явуулж зохиосон. Улмаар 1958 онд БНХАУ-ын засгийн газар Пиньинийг албан ёсоор баталж, боловсрол болон төрийн хэрэглээнд нэвтрүүлсэн байна. Үүний ачаар хятад хэл заах арга барил илүү хялбар, системтэй болж, хүмүүс ханзны зөв дуудлагыг сурахад дөхөм болсон юм. Үүний үр дүнд бичиг үсэгтэй иргэдийн тоо аажмаар өсөж, хятад хэл сурах үйл явц дотоод болон гадаадын суралцагчдад илүү хүртээмжтэй болжээ. Мөн Пиньинь нь өнөөдөр компьютер, гар утсаар ханз бичих үндсэн арга болон хөгжиж, олон улсын хэмжээнд хятад нэр томьёо, газар усны нэрийг тэмдэглэх стандарт болсон байна. == Хүснэгт == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Эхлэл ! colspan="22" |Үсэг |- ! !b !p !m !f !d !t !n !l !g !k !h !j !q !x !zh !ch !sh !r !z !c !s |- ! rowspan="13" |''a'' !-i | | | | | | | | | | | | | | | |zhi [жи] |chi [чи] |shi [ши] |ri [ри] |zi [зи] |ci [ци] |si [си] |- !a |a [а] |ba [ба] |pa [па] |ma [ма] |fa [фа] |da [да] |ta [та] |na [на] |la [ла] |ga [га] |ka [ка] |ha [ха] | | | |zha [жа] |cha [ча] |sha [ша] | |za [за] |ca [ца] |sa [са] |- !o |o [о] |bo [бо] |po [по] |mo [мо] |fo [фо] | | | |lo [ло] | | | | | | | | | | | | | |- !e |e [э] | | |me [мэ] | |de [дэ] |te [тэ] |ne [нэ] |le [лэ] |ge [гэ] |ke [кэ] |he [хэ] | | | |zhe [жэ] |che [чэ] |she [шэ] |re [рэ] |ze [зы] |ce [цы] |se [сы] |- !ai |ai [ай] |bai [бай] |pai [пай] |mai [май] | |dai [дай] |tai [тай] |nai [най] |lai [лай] |gai [гай] |kai [кай] |hai [хай] | | | |zhai [жай] |chai [чай] |shai [шай] | |zai [зай] |cai [цай] |sai [сай] |- !ei |ei [эй] |bei [бэй] |pei [пэй] |mei [мэй] |fei [фэй] |dei [дэй] | |nei [нэй] |lei [лэй] |gei [гэй] |kei [кэй] |hei [хэй] | | | |zhei [жэй] | |shei [шэй] | |zei [зэй] | | |- !ao |ao [ао] |bao [бао] |pao [пао] |mao [мао] | |dao [дао] |tao [тао] |nao [нао] |lao [лао] |gao [гао] |kao [као] |hao [хао] | | | |zhao [жао] |chao [чао] |shao [шао] |rao [рао] |zao [зао] |cao [цао] |sao [сао] |- !ou |ou [оу] | |pou [поу] |mou [моу] |fou [фоу] |dou [доу] |tou [тоу] |nou [ноу] |lou [лоу] |gou [гоу] |kou [коу] |hou [хоу] | | | |zhou [жоу] |chou [чоу] |shou [шоу] |rou [роу] |zou [зоу] |cou [цоу] |sou [соу] |- !an |an [ань] |ban [бань] |pan [пань] |man [мань] |fan [фань] |dan [дань] |tan [тань] |nan [нань] |lan [лань] |gan [гань] |kan [кань] |han [хань] | | | |zhan [жань] |chan [чань] |shan [шань] |ran [рань] |zan [зань] |can [цань] |san [сань] |- !en |en [энь] |ben [бэнь] |pen [пэнь] |men [мэнь] |fen [фэнь] | | |nen [нэнь] | |gen [гэнь] |ken [кэнь] |hen [хэнь] | | | |zhen [жэнь] |chen [чэнь] |shen [шэнь] |ren [рэнь] |zen [зэнь] |cen [цэнь] |sen [сэнь] |- !ang |ang [ан] |bang [бан] |pang [пан] |mang [ман] |fang [фан] |dang [дан] |tang [тан] |nang [нан] |lang [лан] |gang [ган] |kang [кан] |hang [хан] | | | |zhang [жан] |chang [чан] |shang [шан] |rang [ран] |zang [зан] |cang [цан] |sang [сан] |- !eng |eng [эн] |beng [бэн] |peng [пэн] |meng [мэн] |feng [фэн] |deng [дэн] |teng [тэн] |neng [нэн] |leng [лэн] |geng [гэн] |keng [кэн] |heng [хэн] | | | |zheng [жэн] |cheng [чэн] |sheng [шэн] |reng [рэн] |zeng [зэн] |ceng [цэн] |seng [сэн] |- !er |er [эр] | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- ! rowspan="11" |''i'' !i |yi [и] |bi [би] |pi [пи] |mi [ми] | |di [ди] |ti [ти] |ni [ни] |li [ли] | | | |ji [жи] |qi [чи] |xi [ши] | | | | | | | |- !ia |ya [я] | | | | | | | |lia [ля] | | | |jia [жя] |qia [чя] |xia [шя] | | | | | | | |- !io |ё | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |- !ie |ye [е] |bie [бе] |pie [пе] |mie [ме] | |die [де] |tie [те] |nie [не] |lie [ле] | | | |jie [же] |qie [че] |xie [ше] | | | | | | | |- ! | ! |- !iao |yao [яо] |biao [бяо] |piao [пяо] |miao [мяо] | |diao [дяо] |tiao [тяо] |niao [няо] |liao [ляо] | | | |jiao [жяо] |qiao [чяо] |xiao [шяо] | | | | | | | |- !iu |you [ю] | | |miu [мю] | |diu [дю] | |niu [ню] |liu [лю] | | | |jiu [жю] |qiu [чю] |xiu [шю] | | | | | | | |- !ian |yan [янь] |bian [бянь] |pian [пянь] |mian [мянь] | |dian [дянь] |tian [тянь] |nian [нянь] |lian [лянь] | | | |jian [жянь] |qian [чянь] |xian [шянь] | | | | | | | |- !in |yin [инь] |bin [бинь] |pin [пинь] |min [минь] | | | |nin [нинь] |lin [линь] | | | |jin [жинь] |qin [чинь] |xin [шинь] | | | | | | | |- !iang |yang [ян] | | | | | | |niang [нян] |liang [лян] | | | |jiang [жян] |qiang [чян] |xiang [шян] | | | | | | | |- !ing |ying [ин] |bing [бин] |ping [пин] |ming [мин] | |ding [дин] |ting [тин] |ning [нин] |ling [лин] | | | |jing [жин] |qing [чин] |xing [шин] | | | | | | | |- ! rowspan="9" |''u'' !u |wu [ү] |bu [бү] |pu [пү] |mu [мү] |fu [фү] |du [дү] |tu [тү] |nu [нү] |lu [лү] |gu [гү] |ku [кү] |hu [хү] | | | |zhu [жү] |chu [чү] |shu [шү] |ru [рү] |zu [зү] |cu [цү] |su [сү] |- !ua |wa [уа] | | | | | | | | |gua [гуа] |kua [куа] |hua [хуа] | | | |zhua [жуа] |chua [чуа] |shua [шуа] | | | | |- !uo |wo [уо] | | | | |duo [дуо] |tuo [туо] |nuo [нуо] |luo [луо] |guo [гуо] |kuo [куо] |huo [хуо] | | | |zhuo [жуо] |chuo [чуо] |shuo [шуо] |ruo [руо] |zuo [зуо] |cuo [цуо] |suo [суо] |- !uai |wai [уай] | | | | | | | | |guai [гуай] |kuai [куай] |huai [хуай] | | | |zhuai [жуай] |chuai [чуай] |shuai [шуай] | | | | |- !ui |wei [үэй] | | | | |dui [дүэй] |tui [түэй] | | |gui [гүэй] |kui [күэй] |hui [хүэй] | | | |zhui [жүэй] |chui [чүэй] |shui [шүэй] |rui [рүэй] |zui [зүэй] |cui [цүэй] |sui [сүэй] |- !uan |wan [уань] | | | | |duan [дуань] |tuan [туань] |nuan [нуань] |luan [луань] |guan [гуань] |kuan [куань] |huan [хуань] | | | |zhuan [жуань] |chuan [чуань] |shuan [шуань] |ruan [руань] |zuan [зуань] |cuan [цуань] |suan [суань] |- !un |wen [үнь] | | | | |dun [дүнь] |tun [түнь] | |lun [лүнь] |gun [гүнь] |kun [күнь] |hun [хүнь] | | | |zhun [жүнь] |chun [чүнь] |shun [шүнь] |run [рүнь] |zun [зүнь] |cun [цүнь] |sun [сүнь] |- !uang |wang [уан] | | | | | | | | |guang [гуан] |kuang [куан] |huang [хуан] | | | |zhuang [жуан] |chuang [чуан] |shuang [шуан] | | | | |- !ong |weng [ун] | | | | |dong [дун] |tong [тун] |nong [нун] |long [лун] |gong [гун] |kong [кун] |hong [хун] | | | |zhong [жун] |chong [чун] | |rong [рун] |zong [зун] |cong [цун] |song [сун] |- ! rowspan="5" |''ü'' !ü |yu [ю] | | | | | | |nü [ню] |lü [лю] | | | |ju [жю] |qu [чю] |xu [шю] | | | | | | | |- !ue |yue [юэ] | | | | | | |nue [нюэ] |lue [люэ] | | | |jue [жюэ] |que [чюэ] |xue [шюэ] | | | | | | | |- !üan |yuan [юань] | | | | | | | | | | | |juan [жюань] |quan [чюань] |xuan [шюань] | | | | | | | |- !ün |yun [юнь] | | | | | | | | | | | |jun [жюнь] |qun [чюнь] |шүн [шюнь] | | | | | | | |- !iong |yong [юн] | | | | | | | | | | | |jiong [жюн] |qiong [чюн] |xiong [шюн] | | | | | | | |- ! colspan="2" rowspan="2" |Эхлэл ! !b !p !m !f !d !t !n !l !g !k !h !j !q !x !zh !ch !sh !r !z !c !s |} {{stub}} == Холбоотой хуудас == * [[Ханз]] * [[Уэйд-Гилес]] * [[Латин үсэг|Латин]] [[Ангилал:Бичиг үсэг]] [[Ангилал:Хятад хэлэнд зориулсан галиг]] [[Ангилал:Хятадын соёл]] [[Ангилал:Авиалбар зүй]] [[Ангилал:Галиг]] 8wgifuq0duouk6bu8j1awb6j9gl5xsr 0 131141 856000 855852 2026-05-10T10:30:10Z Zorigt 49 [[Special:Contributions/~2026-27962-48|~2026-27962-48]] ([[User talk:~2026-27962-48|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:~2026-16146-37|~2026-16146-37]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 850340 wikitext text/x-wiki '''Хишгээгийн Нямбаатар''' (1978 онд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) Монгол Улсын улс төрийн зүтгэлтэн. Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд асан, Улаанбаатар хотын засаг дарга. == Намтар == Эцэг Хишгээ жолооч, эх нь нягтлан бодогч мэргэжилтэй. Нямбаатар 1996 онд Нийслэлийн 48 дугаар дунд сургууль төгссөн. 1996-2000 онд [[Орхон их сургууль]], эрх зүйч /Бакалавр/-ээр сурч төгссөн. 2002 онд Орхон их сургууль, Боловсрол судлалын магистр болсон. 2008 онд Цагдаагийн академи, /Хууль сахиулахын Их сургууль/ Хууль зүйн ухааны магистр цол хүртсэн. 2012 онд Удирдлагын Академи, Төрийн удирдлагын докторант. 2017 оноос Хууль сахиулахын Их сургууль, Хууль зүйн ухааны докторант. == Ажилласан байдал == 2000-2007 онд Орхон их сургуульд багш, 2005-2009 онд Монголын өмгөөлөгчдийн холбоонд өмгөөлөгч, 2009 онд Улаанбаатар хотын Сонгинохайрхан дүүргийн хуулийн зөвлөх, 2009-2012 онд Нийслэлийн Сонгинохайрхан дүүргийн Төрийн захиргаа, удирдлагын хэлтсийн дарга, 2012-2016 онд Сонгинохайрхан дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн тэргүүлэгчдийн хурлын дарга, 2016-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, 2019-2020 онд Монгол Улсын Их Хурлын Хууль зүйн байнгын хорооны дарга, 2020-2023 онд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн (УИХ-ын 76-р тойрог), 2020-2023 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. 2023 оны 10-р сарын 4-ний өдрийн Засгийн газрын өнөөдрийн хуралдаанаар Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнийн зүгээс УИХ-ын гишүүн, ХЗДХ-ийн сайд Х.Нямбаатарыг Улаанбаатар хотын даргаар ажиллуулах санал дэвшүүлсэн байна. 2023 оны 10-р сарын 13-нд Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчийн албан тушаалд очсон. 2021 оны 9-р сарын 5-ны өдөр Монголын боксын холбооны бага хурал хуралдаж түүнийг Холбооны Ерөнхийлөгчөөр томилсон байна. == Гэр бүл == Эхнэр Ишбалдангийн Баярмаа, 3 хүүхэдтэй. {{DEFAULTSORT:Нямбаатар, Хишгээгийн}} [[Ангилал:Монголын улс төрч]] [[Ангилал:Монголын хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Улаанбаатарын засаг дарга]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1978 онд төрсөн]] ecd2l32c5fqqkkzbu8oh5vsxbobdn1u 0 132054 855984 769593 2026-05-10T04:35:12Z ~2026-28100-55 104468 855984 wikitext text/x-wiki '''Баттөмөрийн Энхбаяр''' (1977 онд [[Дорнод аймаг|Дорнод аймгийн]] [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан хотод]] төрсөн)- Монгол Улсын Засгийн Газрын Хэрэг Эрхлэх Газрын Дарга. == Намтар == Эх нь 30 гаруй жил боловсролын салбарт ажилласан багш. Эцэг нь Ц.Баттөмөр. 1994 онд Чойбалсан хотын Ерөнхий боловсролын 1 дүгээр дунд сургууль. 1998 онд МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль, эрх зүйч. 1999 онд МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль, магистр. 1998-2004 онд Улаанбаатар-Эрдэм дээд сургуулийн багш. 2000-2001 онд УИХ-ын гишүүний туслах. 2001-2002 онд УИХ дахь МАН-ын бүлгийн ажлын албанд референт, хуулийн зөвлөх. 2003-2006 онд Газрын харилцаа, геодези, зураг зүйн газрын Тамгын газрын дарга. 2006-2007 онд ХЗДХЯ-ны Төрийн захиргаа, удирдлагын газрын дарга. 2009-2011 онд Нийгмийн Даатгалын Ерөнхий газрын Тамгын газрын дарга. 2011-2013 онд Монгол Ардын Намын дарга Ө.Энхтүвшингийн хуулийн зөвлөх. 2014-2016 онд УИХ дахь МАН-ын бүлгийн зөвлөх. 2016-2018 онд Хууль зүй, дотоод хэргийн дэд сайд. Түүнийг танхимаар хамтран ажиллах зарчмыг зөрчсөн гэсэн шалтгаанаар Хууль зүй, дотоод хэргийн дэд сайдын албан тушаалаас чөлөөлсөн байна. 2020 оноос Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн. 2023 онд Монгол Улсын Их Хурлын Хууль зүйн байнгын хорооны дарга. 2023 оны 10-р сараас Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Англи, орос хэлтэй. == Гэр бүл == Түүний эхнэрийг М.Мөнхзул гэдэг бөгөөд тэд хоёр хүү, нэг охинтой. {{DEFAULTSORT:Энхбаяр, Баттөмөрийн}} [[Ангилал:1977 онд төрсөн]] [[Ангилал:Амьд хүн]] [[Ангилал:Чойбалсаны (хот) хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Монголын хууль зүй, дотоод хэргийн сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:21-р зууны эрх зүйч]] d6tpgswxbyzqxvs5o6mtc359zm05jwq 0 135591 855964 786943 2026-05-09T14:52:02Z Huns.history0 104454 Илүү урт 855964 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sunflower_seedlings.jpg|thumb|250x250px| [[Наран цэцэг|Наранцэцгийн]] нахиа, соёолсноос хойш гурав хоногийн дараа]] [[Файл:Sunflower_growing_time_lapse.gif|thumb| Наранцэцгийн үр хэрхэн соёолж, үндэс болон газрын дээд хэсэг үүсч байгааг дараах хөдөлгөөнт зурагт үзүүлэв. ]] [[Соёололт]] гэдэг нь амьд [[Организм|организмын]] үр, спор эсвэл амралтын байдалтай бүтэц тохиромжтой орчны нөлөөгөөр идэвхжин ургаж эхлэх үйл явц юм. Энэ нэр томъёо нь далд болон нүцгэн үрт [[Ургамал|ургамлын]] үрнээс нахиа үүсэх, [[Нян|бактер]], [[мөөгөнцөр]], ойм зэрэг организмын спороос шинэ бие үүсэх, мөн үрт ургамлын тоосонцроос тоосны гуурс ургах процессыг хамарна. Ургамлын үр соёолохын тулд [[ус]], [[хүчилтөрөгч]], тохиромжтой температур, зарим тохиолдолд гэрэл шаардлагатай байдаг. Соёололтын эхэнд үр ус шингээж хөөсний дараа дотоод бодисын солилцоо идэвхжин, ферментүүд ажиллаж эхэлдэг. Үүний үр дүнд үрэнд агуулагдсан шим тэжээлийн нөөц задран ургалтад ашиглагдана. Эхлээд үрийн үндэс гарч хөрсөнд бэхлэгдэн [[ус]], [[эрдэс бодис]] шимж эхэлдэг бөгөөд дараа нь иш, навч урган шинэ ургамал бий болдог. Спороор үрждэг организмын хувьд спор нь тохиромжтой орчинд буусны дараа соёолж шинэ эсвэл утаслаг бүтэц үүсгэн хөгждөг. Соёололт нь ургамал болон бусад организмын өсөлт, үржил, тархалтын үндсэн чухал үе шат юм. [[Ангилал:Ургамлын физиологи]] [[Ангилал:Тариалалт]] a9muab1r2zn10r7y4ewzavlsnlwlhie 0 137882 855951 807385 2026-05-09T12:42:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 855951 wikitext text/x-wiki '''Францын уран зохиол''' ([[Франц хэл|франц]]. ''littérature française'')- франц хэлээр, ялангуяа Францын иргэдийн бичсэн уран зохиолыг хэлнэ. Энэ нь Францаас бусад Францын уламжлалт хэлээр ярьдаг Францад амьдардаг хүмүүсийн бичсэн уран зохиол энд орно. [[Бельги]], [[Швейцар]], [[Канад]], [[Сенегал]], [[Тунис]], [[Алжир]], [[Марокко]] гэх мэт бусад үндэстний иргэдийн франц хэлээр бичсэн уран зохиолыг [[Франц хэлтнүүд|франкофоны]] уран зохиол гэж мөн нэрлэдэг. Олон зууны турш Францын уран зохиол нь францчуудын үндэсний бахархал байсаар ирсэн бөгөөд энэ нь Европын уран зохиолын хамгийн нөлөө бүхий уран зохиол байсаар ирсэн. Франц улс утга зохиолын салбарын [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналтнуудын]] жагсаалтыг тэргүүлдэг байна. Францын уран зохиолын анхны алдартай жишээнүүдийн нэг бол "chansons de geste" хэмээх цуврал шүлгийн анхны томоохон бүтээл болох "Роландын дуу" ([[Франц хэл|франц]]. ''La Chanson de Roland'') юм. Франц хэл нь латин хэлнээс гаралтай роман хэлний аймагт багтдаг бөгөөд Кельт, Франк хэл ихээхэн нөлөөлсөн юм. 11-р зуунаас эхлэн дундад зууны үеийн франц хэлээр бичигдсэн уран зохиол нь баруун Европын хамгийн эртний ард түмний (латин бус) уран зохиолын нэг байсан бөгөөд энэ нь тив даяар Дундад зууны үеийн уран зохиолын сэдвүүдийн гол эх сурвалж болж ирсэн юм. == Нобелийн уран зохиолын шагнал хүртсэн францын зохиолчид: == * 1901 — [[Сюлли-Прюдом]] (Анхны Нобелийн уран зохиолын шагнал) * 1904 — Фредерик Мистраль (окситан хэлээр бичдэг байсан) * 1911 — Морис Метерлинк (Бельги) * 1915 — [[Ромен Роллан]] * 1921 — [[Анатоль Франс]] * 1927 — [[Энри Бергсон]] * 1937 — [[Рожэ Мартен дю Гар]] * 1947 — Андре Жид * 1952 — Франсуа Мориак * 1957 — [[Альбер Камю]] * 1960 — Сен-Жон Перс * 1964 — Жан-Поль Сартр (шагналаас татгалзсан) * 1969 — Сэмюэл Беккет (англи, франц хэлээр бүтээдэг байсан) * 1985 — [[Клод Симон]] * 2000 — Гао Синзянь (хятад хэлээр бичдэг) * 2008 — Жан-Мари Гюстав Леклезио * 2014 — Патрик Модиано́ 88ov5lspv6dr3us70h7veq8a9kfpnld 855959 855951 2026-05-09T13:53:30Z Avirmed Batsaikhan 53733 855959 wikitext text/x-wiki '''Францын уран зохиол''' ([[Франц хэл|франц]]. ''littérature française'')- франц хэлээр, ялангуяа Францын иргэдийн бичсэн уран зохиолыг хэлнэ. Энэ нь Францаас бусад Францын уламжлалт хэлээр ярьдаг Францад амьдардаг хүмүүсийн бичсэн уран зохиол энд орно. [[Бельги]], [[Швейцар]], [[Канад]], [[Сенегал]], [[Тунис]], [[Алжир]], [[Марокко]] гэх мэт бусад үндэстний иргэдийн франц хэлээр бичсэн уран зохиолыг [[Франц хэлтнүүд|франкофоны]] уран зохиол гэж мөн нэрлэдэг. Олон зууны турш Францын уран зохиол нь францчуудын үндэсний бахархал байсаар ирсэн бөгөөд энэ нь Европын уран зохиолын хамгийн нөлөө бүхий уран зохиол байсаар ирсэн. Франц улс утга зохиолын салбарын [[Нобелийн шагнал|Нобелийн шагналтнуудын]] жагсаалтыг тэргүүлдэг байна. Францын уран зохиолын анхны алдартай жишээнүүдийн нэг бол "chansons de geste" хэмээх цуврал шүлгийн анхны томоохон бүтээл болох "Роландын дуу" ([[Франц хэл|франц]]. ''La Chanson de Roland'') юм. Франц хэл нь латин хэлнээс гаралтай роман хэлний аймагт багтдаг бөгөөд Кельт, Франк хэл ихээхэн нөлөөлсөн юм. 11-р зуунаас эхлэн дундад зууны үеийн франц хэлээр бичигдсэн уран зохиол нь баруун Европын хамгийн эртний ард түмний (латин бус) уран зохиолын нэг байсан бөгөөд энэ нь тив даяар Дундад зууны үеийн уран зохиолын сэдвүүдийн гол эх сурвалж болж ирсэн юм. Францын уран зохиолын жил бүрийн нэр хүндтэй шагнал бол- '''[[Гонкурын шагнал]]''' юм. == Нобелийн уран зохиолын шагнал хүртсэн францын зохиолчид: == * 1901 — [[Сюлли-Прюдом]] (Анхны Нобелийн уран зохиолын шагнал) * 1904 — Фредерик Мистраль (окситан хэлээр бичдэг байсан) * 1911 — Морис Метерлинк (Бельги) * 1915 — [[Ромен Роллан]] * 1921 — [[Анатоль Франс]] * 1927 — [[Энри Бергсон]] * 1937 — [[Рожэ Мартен дю Гар]] * 1947 — Андре Жид * 1952 — Франсуа Мориак * 1957 — [[Альбер Камю]] * 1960 — Сен-Жон Перс * 1964 — Жан-Поль Сартр (шагналаас татгалзсан) * 1969 — Сэмюэл Беккет (англи, франц хэлээр бүтээдэг байсан) * 1985 — [[Клод Симон]] * 2000 — Гао Синзянь (хятад хэлээр бичдэг) * 2008 — Жан-Мари Гюстав Леклезио * 2014 — Патрик Модиано́ b6jin39zxyxw2om09k9oz1b2g3f8qkl 2 145468 855952 855382 2026-05-09T12:47:53Z HorseBro the hemionus 100126 855952 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of the Order of Nine Angles.svg|thumb|O9A мандатугай!]] [[Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] болон [[Шинжаан]] мандатугай!]] [[Файл:Tsagaan Khas flag.svg|thumb|Нацист Монгол мандатугай!]] [[Файл:Dzungar Triple.jpg|thumb]] [[Файл:Flag map of Xinjiang or Dzungaria.png|thumb]] [[Файл:Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|thumb]] [[Файл:Satanic Mongolia O9A.png|thumb]] [[Файл:Sinister Dzungar Alien Soldier.png|thumb|wow so sinister]] сайнуу лалраа намайг Хэмми гэж дууд одоо эндээс зайлллллл cgfcotwfmo9hpxfyjmetr3v119w4o0h 855953 855952 2026-05-09T12:52:18Z HorseBro the hemionus 100126 za toglosima bi nazist bishee bi larp hissen pls no block 855953 wikitext text/x-wiki [[Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] болон [[Шинжаан]] мандатугай!]] [[Файл:Dzungar Triple.jpg|thumb]] [[Файл:Flag map of Xinjiang or Dzungaria.png|thumb]] [[Файл:Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|thumb]] [[Файл:Satanic Mongolia O9A.png|thumb]] [[Файл:Sinister Dzungar Alien Soldier.png|thumb|wow so sinister]] сайнуу лалраа намайг Хэмми гэж дууд одоо эндээс зайлллллл e4f7dw0ep9muk80vmfiu55etuvb90py 855955 855953 2026-05-09T12:57:29Z HorseBro the hemionus 100126 855955 wikitext text/x-wiki [[Файл:Banner of the Dzungar Khanate.png|thumb|[[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын хаант улс]] болон [[Шинжаан]] мандатугай!]] [[Файл:Dzungar Triple.jpg|thumb|sinister triple T]] [[Файл:Flag map of Xinjiang or Dzungaria.png|thumb|[[Шинжаан]] үүрд [[Зүүнгар нутаг|Зүүнгарын нутаг]], үүрд [[Ойрадууд|Ойрад]] байх болно!]] [[Файл:Genghis khan trve satan 333 sinistet tuff sigma male aura.png|thumb|БИ НАЗИ БИШ МӨН БИ ФАЙЛ ДЭЭРХ ЯМАР Ч СЭДЭВТЭЙ ХОЛБООТОЙ БИШ, БИ ҮҮНИЙГ ТОГЛООМООР ХИЙСЭН.]] [[Файл:Satanic Mongolia O9A.png|thumb|БИ НАЗИ БИШ, БИ ҮҮНИЙГ ТОГЛООМООР ХИЙСЭН.]] [[Файл:Sinister Dzungar Alien Soldier.png|thumb|wow so sinister]] сайнуу лалраа намайг Хэмми гэж дууд одоо эндээс зайлллллл rp61x0y1xkujqjyfw909xxfz5vssvtb 0 146221 856002 855888 2026-05-10T10:56:34Z Egzs 88168 856002 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс парламентын сонгууль |country=Монгол |previous_election=[[1990 оны Ардын Их Хурлын сонгууль|1990]] |next_election=[[1996 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1996]] |election_date=1992 оны 6 сарын 28 |seats_for_election=[[Улсын Их Хурал|Улсын Их Хурлын]] бүх 76 суудал |majority_seats=39 |turnout=95.60% ({{decrease}} 2.29[[хувь|%]]) |ongoing=no |party1=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |leader1={{nowrap|[[Бүдрагчаагийн Даш-Ёндон|Бүдрагчаагийн Даш-Ёндон]]}} |percentage1=57.06 |seats1=70 |last_election1=343 |party2=[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]–[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]]–[[Монголын Нэгдсэн Нам|НН]] |leader2={{nowrap|[[Мэндсайханы Энхсайхан]]}} |percentage2=17.48 |seats2=4 |last_election2=23 |party3=[[Монголын Социал-Демократ Нам|МСДН]] |leader3={{nowrap|[[Бат-Эрдэнийн Батбаяр]]}} |percentage3=10.08 |seats3=1 |last_election3=4 |map= |map_caption=Үр дүн тойргоор |title=[[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] |before_election=[[Дашийн Бямбасүрэн]] |before_party=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |after_election=[[Пунцагийн Жасрай]] |after_party=[[Монгол Ардын Нам|МАХН]] |flag_year=1992 |color2={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} |party4=[[Бие даагч|Бие даагчид]] |leader4=– |percentage4=2.83 |seats4=1 |last_election4=51 }} {{Монгол улсын улс төр}} '''1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль''' нь [[Монгол|Монгол Улсад]] 1992 оны 6-р сарын 28-нд явагдсан. Уг сонгууль нь [[Улсын Их Хурал|УИХ]]-ын анхны сонгууль байсан. Сонгуулийн томсгосон 26 тойрогт 10 улс төрийн намаас болон бие даагч нийлээд 293 нэр дэвшигч өрсөлдсөн байна. Анхны УИХ-ын сонгуульд нийт сонгогчдын 95.6 % оролцож байсан юм.<ref name=":0">{{Cite web |date=2022-06-29 |title=Энэ өдөр Монгол Улсын Их Хурлын анхдугаар сонгуулийг зохион байгуулжээ |url=https://tovch.mn/n/1a9i |access-date=2026-05-10 |website=tovch.mn}}</ref> Улсын Бага хурлын "Монгол Улсын Их Хурлын сонгууль товлон зарлах тухай" № 19 тогтоол 1992 оны [[4 сарын 10|4-р сарын 10]]-нд гарч Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийг 1992 оны 6-р сарын 28-ны өдөр явуулахаар шийдвэрлээд 1992 оны 4 дүгээр сарын 13-ны өдрөөс эхлэн дагаж мөрдсөн байна.<ref name=":0" /> Улсын Их Хурлыг сонгох анхны сонгуулийн мажоритар системээр, 2-4 мандат бүхий томсгосон 26 тойрогт болж [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] 70, [[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|Монголын Ардчилсан Нам]], [[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам]], [[Монголын Нэгдсэн Нам|Монголын Нэгдсэн Намын]] “Ардчилсан холбоо” эвсэл 4, [[Монголын Социал-Демократ Нам]] 1, [[Бие даагч|бие даан нэр дэвшигч]] 1 суудал тус тус авсан. Сонгуулийн дүнг [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч]] болон УИХ-д 7-р сарын 2-нд [[Сонгуулийн Ерөнхий Хороо]] танилцуулсан.<ref name="results">{{Citation |title=Монгол улсын их хурлын сонгуулийн дүн |date=2022 |website=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо |pages=16–41 |url=https://gec.gov.mn/uploads/ih_huraliin_songuuli-2022.03.22.pdf |place=Улаанбаатар }}{{Dead link|date=Тавдугаар сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Үндсэн хуулийн дагуу Улсын Их Хуралд хамгийн олон суудал авсан МАХН-аас Улсын Их Хурлын даргаар [[Нацагийн Багабанди|Нацагийн Багабандийг]], дэд даргаар [[Жамбын Гомбожав|Жамбын Гомбожавыг]] сонгожээ. Өмнөх 1990-1992 оны [[Улсын Бага Хурал|Улсын Бага Хурлын]] гишүүдээс 15 хүнийг энэхүү анхны УИХ-д улираан сонгосон түүхтэй. == Сонгуулийн явц == Сонгуулийн 26 тойргийн 357 салбар хороо, 1569 хэсэгт нийт 16,5 мянган хүн ажилласан.<ref name=":0" /> Сонгуулийн үйл ажиллагааг ажиглах, сурвалжлахаар АНУ, ОХУ, Япон, Герман, Франц, Испани, Унгар зэрэг 7 орны 23 ажиглагч, 10 улсаас 47 сурвалжлагч хүрэлцэн ирж Улаанбаатар, Төв, Хэнтий, Дарханы тойрог, хэсгүүдээр явж ажиллажээ.<ref name=":0" /> == Үр дүн == Сонгуулийн 26 тойргоос 76 хүн сонгогдсоны дотор МАХН-аас нэр дэвшсэн 70, МоАН-МҮДН-НН-ын эвслээс нэр дэвшсэн 4, МСДН-аас нэр дэвшсэн 1, бие даан нэр дэвшигчдээс 1 хүн Улсын Их Хурлын гишүүнээр сонгогдсон.<ref name=":0" />{{Сонгуулийн үр дүн |image=[[File:Mongolia State Great Khural 1992.svg]] |party1=[[Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]|votes1=1724627|seats1=70|sc1=–273 |party2=[[Монголын Ардчилсан Нам (1990-1992)|МоАН]]–[[Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам|МҮДН]]–[[Монголын Нэгдсэн Нам|НН]]-ын эвсэл|votes2=528456|seats2=4|sc2=–19|color2={{party color|Ардчилсан Нам (Монгол)}} |party3=[[Монголын Социал-Демократ Нам]]|votes3=304578|seats3=1|sc3=–3 |party4=Монголын Сэргэн Мандлын Нам|votes4=114343|seats4=0|sc4=Шинэ |party5=Монголын Тусгаар Тогтнолын Нам|votes5=63744|seats5=0|sc5=Шинэ |party6=[[Бүгд Найрамдах Нам (Монгол)|Монголын Хөрөнгөтний Нам]]|votes6=60207|seats6=0|sc6=Шинэ|color6=#402473 |party7=[[Монголын Малчин Тариачны Нэгдсэн Нам|Монголын Малчин Тариачны Нэгдмэл Нам]]|votes7=56085|seats7=0|sc7=Шинэ|color7=#007FD7 |party8=Монголын Хувийн Өмчтөний Нэгдсэн Нам|votes8=42863|seats8=0|sc8=Шинэ |party9=Монголын Шашинтны Ардчилсан Нам–Монгол Ардын Намын эвсэл|votes9=23974|seats9=0|sc9=Шинэ |party10=[[Монголын Ногоон Нам]]|votes10=17790|seats10=0|sc10=0 |party12=[[Бие даагч|Бие даагчид]]|votes12=85674|seats12=1|sc12=–50 |total_sc=–354 |valid=974219 |invalid=63168 |electorate=1085099 |source=Сонгуулийн Ерөнхий Хороо<ref name="results"/> }} == Үр дагавар == 1992 оны 7 дугаар сарын 4-ний өдөр “Улсын Их Хурлын чуулганы товыг зарлах тухай” Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлиг гарч, Монгол Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганыг 1992 оны 7 дугаар сарын 20-ны өдөр нээсэн. Монгол Улсын Их Хурлын анхдугаар чуулганаар Улсын Их Хурлын гишүүдийн бүрэн эрхийг хүлээн зөвшөөрч, Улсын Их Хурлын даргаар УИХ-ын гишүүн [[Нацагийн Багабанди|Нацагийн Багабандийг]] (МАХН) сонгосон юм.<ref name=":0" /> Монгол Улсын ерөнхий сайдаар [[Пунцагийн Жасрай|Пунцагийн Жасрайг]] (МАХН) сонгосон. == Эшлэл == {{Reflist}} {{Монголын сонгууль}} [[Ангилал:Монгол улсын их хурлын сонгууль]] [[Ангилал:1992 оны Азийн сонгууль|Монгол]] [[Ангилал:1992 он Монголд|Улсын Их Хурал]] kawew3vrflo53a8raucjd08kc14t9n5 0 146328 855948 2026-05-09T12:07:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Flag of Adjara.svg|thumb]] '''Ажа́ра''' ([[Гүрж хэл|гүрж]]. აჭარა, Ačʼara), '''Автономит Ажа́ра Улс''' ({{lang-ka|აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა}}, ''Ач’арис автономиури республика'') — [[Гүрж]] улсын баруун өмнөд хэсэгт орших түүхэн, газарзүйн болон улс төр-захи..." 855948 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Adjara.svg|thumb]] '''Ажа́ра''' ([[Гүрж хэл|гүрж]]. აჭარა, Ačʼara), '''Автономит Ажа́ра Улс''' ({{lang-ka|აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა}}, ''Ач’арис автономиури республика'') — [[Гүрж]] улсын баруун өмнөд хэсэгт орших түүхэн, газарзүйн болон улс төр-захиргааны бүс нутаг юм. Албан ёсны хэл нь -[[гүрж хэл]]. Ажара улсын нийслэл '''[[Батуми]]''' бол Гүрж улсын гол далайн боомт юм. Эргийн бүсэд (Кобулети, Махинжаури, Гонио, Сарпи болон бусад суурингууд) сувилал, эмнэлгийн байгууллагууд байрладаг. Мөн уулын амралтын газрууд олоноор байдаг. Ажарагийн гол хүн ам нь Ажарчууд бөгөөд угсаатны бүлэг болох Гүржүүд бөгөөд тэдний зарим нь Оттоманы эзэнт гүрний үед исламчлагдсан байдаг юм. == Түүх == Ажарагийн нутаг дэвсгэрт чулуун зэвсгийн үеэс эхлэн хүн амьдарч байсан нь Бешуми уулын амралтын газрын ойролцоох археологийн олдворуудаар батлагдсан. Энэ нутагт хүрэл болон төмрийн эртний үеийн олон тооны дурсгалт газрууд, түүний дотор эртний Гүржийн Колхи овгуудын хэрэгжүүлж байсан Колхийн соёлын олон тооны эд өлгийн зүйлс байдаг. Эрт дээр үеэс өнөөг хүртэл Ажара нь тус нутгийн уугуул иргэд болох Картвелианчууд нутаглаж ирсэн. МЭӨ 2-р мянганы дунд үед Колхийн улс баруун Гүржид, ялангуяа Ажара мужид бий болсон гэж үздэг. Энэ нь түүхэн дэх анхны Гүржийн улсын нэг бөгөөд дэлхийн хамгийн эртний гүрнүүдийн нэг гэдэг юм. Хойд зүгийн нүүдэлчид болох Скиф, Киммерчүүдийн довтолгооны дараа (МЭӨ 8-р зуун) Колхидын эзэнт гүрэн доройтож, Грекийн колоничид эртний эргийн хотуудынх нь байршил дээр өөрсдийн худалдааны хотуудыг байгуулж эхэлсэн. Ийнхүү МЭӨ 7-р зууны эхээр одоогийн нийслэл, Ажарагийн гол боомт болох [[Батуми]] хотыг байгуулжээ. 1680- 1878 онд Османы эзэнт улсын эрхшээлд байсан. 1878 оноос хойш Батуми мужийн нэрээр Ажара Оросын эзэнт гүрний нэг хэсэг болжээ. 1918 оны хавар Оросын армийг нүүлгэн шилжүүлсний дараа Аджара Османы эзэнт гүрэнд эзлэгдсэн. Дэлхийн нэгдүгээр дайн дууссаны дараа 1919 онд Британийн цэргүүд Батумид газарджээ. 20-р зуунд Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд байсан. 1991 онд [[Аслан Абашидзе]] Ажарагийн Автономит Бүгд Найрамдах Улсын Дээд Зөвлөлийн дарга болсон. Иргэний дайн эхэлсний дараа тэрээр [[Звиад Гамсахурдиа|Звиад Гамсахурдиаг]] дэмжигчид болон эсэргүүцэгчдийг нэгтгэсэн зэвсэгт бүлэглэлүүдийн эсрэг жин болгон өөрийн армийг байгуулсан. Абхаз, Өмнөд Осетийн удирдлагаас ялгаатай нь Абашидзе Ажарагийн тусгаар тогтнолыг эрэлхийлээгүй бөгөөд үүнийг бүгд найрамдах улсын дотор гаалийн татварыг хадгалах эрхтэй "чөлөөт эдийн засгийн бүс" болгон хөгжүүлсэн. 2000 онд тэрээр Ажара улсын тусгай статусыг Гүржийн Үндсэн хуульд оруулж баталгаажуулсан. == Газар нутаг == Ажара нь өмнө зүгтээ Турк улстай (121 км урт) хиллэдэг бөгөөд баруун болон баруун хойд талаараа Хар тэнгисээр хүрээлүүлдэг. Ажара нь 2900 хавтгай дөрвөлжин километр талбайг хамардаг бөгөөд 330,000 гаруй хүн амтай (голдуу Ажарачууд). Байгалийн орчноосоо хамааран Ажара нь эрэг орчмын болон уулархаг гэсэн хоёр хэсэгт хуваагддаг. == Хүн ам, шашин == Автономит улсын хүн ам 2024 оны байдлаар 401 мянга 100 байсан. * Ажарагийн хүн амын 51,5 % — Гүржийн [[Үнэн алдартны шашин]] бариммтлагчид, * 45,8 % — исламын [[суннит урсгал]] бармтлагчид байдаг. 7wxsx11ovevl9h6ofculd7g9eh1dvp7 0 146329 855949 2026-05-09T12:34:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Mural (8353420692).jpg|thumb]] '''«Эрэлхэг цэрэг Швейкийн хөгтэй явдал»''' ({{lang-cs|Osudy dobrého vojáka Švejka za světové války}}''Osudy dobrého vojáka Švejka za světové války'') — Чехийн зохиолч [[Ярослав Хашек|Ярослав Хашекийн]] 1921-1923 онд хэвлэгдсэн хошин шог роман. Файл:2015 Przemyśl, Pomnik Józefa Szwejka na rynku.jpg|thu..." 855949 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mural (8353420692).jpg|thumb]] '''«Эрэлхэг цэрэг Швейкийн хөгтэй явдал»''' ({{lang-cs|Osudy dobrého vojáka Švejka za světové války}}''Osudy dobrého vojáka Švejka za světové války'') — Чехийн зохиолч [[Ярослав Хашек|Ярослав Хашекийн]] 1921-1923 онд хэвлэгдсэн хошин шог роман. [[Файл:2015 Przemyśl, Pomnik Józefa Szwejka na rynku.jpg|thumb]] Энэхүү романы үйл явдал 1914-1915 онд өрнөдөг бөгөөд Австри-Унгарын эзэнт гүрний эцсийн үе дэх амьдралыг дүрсэлсэн хошин шогийн цуврал өгүүллэгүүд юм. Романы гол дүр болох Прага хотод хулгайлагдсан нохой зардаг Чехийн худалдаачин Йозеф Швейк Дэлхийн нэгдүгээр дайн эхлэхийг мэдээд эзэн хаан болон түүний төлөө байлдахаар цэрэг татлагын хэсэг рүү шууд очдог. Түүний шоглоомтой эх оронч сэтгэл Швейкийг дараалан цагдаагийн хэсэг, сэтгэцийн эмнэлэг (тэрээр бүрэн тэнэг гэж зарлагдсан), цэргийн эмнэлэг, цэргийн шоронд хүргэж, эцэст нь цэргийн албанд татагддаг юм. Эхлээд ар талд, дараа нь Галисия дахь фронт руу жагсах ротын нэг хэсэг болгон явдаг байна. Эрэлхэг цэрэг Швейк анх Я.Хашекийн 1912 онд хэвлэгдсэн "Сайн цэрэг Швейк ба бусад гайхалтай түүхүүд" богино өгүүллэгийн түүвэрт гардаг. Ярослав Хашек 5 жилийн дараа мөн л тэр дүрээ эргэн сэргээсэн. 1917 оны 6-р сард "Олзонд байсан сайн цэрэг Швейк" өгүүллэг Киевт даруухан цоохон хэвлэлээр хэвлэгдсэн. Орчин үеийн хүмүүсийн үзэж байгаагаар энэ нь тухайн үед Киевт хэвлэгдсэн номуудаас хамгийн алдартай нь болсон юм. Гэсэн хэдий ч хэвлэмэл хувилбараас цөөн хэдэн хувь л үлдсэн байна. Энэ ном нь романы өмнөх үг болсон юм. ns33d1yjwcyh8pvmidcdz8q46ygtzqr 855950 855949 2026-05-09T12:37:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 855950 wikitext text/x-wiki [[Файл:Mural (8353420692).jpg|thumb]] '''«Эрэлхэг цэрэг Швейкийн хөгтэй явдал»''' ({{lang-cs|Osudy dobrého vojáka Švejka za světové války}}''Osudy dobrého vojáka Švejka za světové války'') — Чехийн зохиолч [[Ярослав Хашек|Ярослав Хашекийн]] 1921-1923 онд хэвлэгдсэн хошин шог роман. [[Файл:2015 Przemyśl, Pomnik Józefa Szwejka na rynku.jpg|thumb]] Энэхүү романы үйл явдал 1914-1915 онд өрнөдөг бөгөөд Австри-Унгарын эзэнт гүрний эцсийн үе дэх амьдралыг дүрсэлсэн хошин шогийн цуврал өгүүллэгүүд юм. Романы гол дүр болох [[Праг]] хотод хулгайлагдсан нохой зардаг Чех худалдаачин Йозеф Швейк ([[Чех хэл|чех.]] Josef Švejk) Дэлхийн нэгдүгээр дайн эхэлж буйг мэдээд эзэн хаан болон түүний төлөө байлдахаар цэрэг татлагын газар руу шууд очдог. Түүний шоглоомтой эх оронч сэтгэл Швейкийг цагдаагийн хэсэг, сэтгэцийн эмнэлэг (тэрээр бүрэн тэнэг гэж зарлагдсан), цэргийн эмнэлэг, цэргийн шоронд хүргэж, эцэст нь тэрээр цэргийн албанд татагддаг юм. Эхлээд ар талд, дараа нь Галисия дахь фронт руу жагсах ротын нэг хэсэг болгон явдаг байна. Эрэлхэг цэрэг Швейк анх Я.Хашекийн 1912 онд хэвлэгдсэн "Сайн цэрэг Швейк ба бусад гайхалтай түүхүүд" богино өгүүллэгийн түүвэрт гардаг. Ярослав Хашек 5 жилийн дараа мөн л тэр дүрээ эргэн сэргээсэн. 1917 оны 6-р сард "Олзонд байсан сайн цэрэг Швейк" өгүүллэг Киевт даруухан цоохон хэвлэлээр хэвлэгдсэн. Орчин үеийн хүмүүсийн үзэж байгаагаар энэ нь тухайн үед Киевт хэвлэгдсэн номуудаас хамгийн алдартай нь болсон юм. Гэсэн хэдий ч хэвлэмэл хувилбараас цөөн хэдэн хувь л үлдсэн байна. Энэ ном нь романы өмнөх үг болсон юм. dh9em1cgoz945gwjz9knb2od9jmurr9 0 146330 855954 2026-05-09T12:56:28Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Anatole France 1921 (cropped).jpg|thumb]] '''Анато́ль Франс''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Anatole France''; жинхэнэ нэр нь — ''Франсуа́ Анато́ль Тибо́'', ''{{langi|fr|François-Anatole Thibault}}''; 1844 оны 4-р сарын 16-нд Парис хотод төрсөн —1924 оны 10-р сарын 12-нд Сен-Сир-сюр-Луар-д нас барсан) — франын зохиолч..." 855954 wikitext text/x-wiki [[Файл:Anatole France 1921 (cropped).jpg|thumb]] '''Анато́ль Франс''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Anatole France''; жинхэнэ нэр нь — ''Франсуа́ Анато́ль Тибо́'', ''{{langi|fr|François-Anatole Thibault}}''; 1844 оны 4-р сарын 16-нд Парис хотод төрсөн —1924 оны 10-р сарын 12-нд Сен-Сир-сюр-Луар-д нас барсан) — франын зохиолч бөгөөд уран зохиолын шүүмжлэгч. Түүний гол бүтээлүүд нь "Сильвестр Бонарын гэмт хэрэг" (''Le Crime de Sylvestre Bonnard''), "Бурхадын цангаа" (''Les dieux ont soif)'', "Оцон шувууны арал" (''L'Île des Pingouins''), "Сахиусан тэнгэрүүдийн бослого" (''La révolte des anges''), "Таис" (''Thaïs'') болон бусад романууд юм. Тэрээр Францын Академийн гишүүн (1896). Утга зохиолын Нобелийн шагналт (1921). m50jsy5vits61ff5phtdb8sy8ce6his 0 146331 855956 2026-05-09T13:06:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Claude Simon 1967 (cropped).jpg|thumb]] '''Клод Эжен Анри Симо́н''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Claude Simon''; 1913 оны 10-р сарын 10-нд Мадагаскарын нийслэл [[Антананариву]] хотод төрсөн - 2005 оны 7-р сарын 6-нд [[Парис]] хотод нас барсан) — франын зохиолч, 1985 оны Уран зохиолын нобелийн шагнал..." 855956 wikitext text/x-wiki [[Файл:Claude Simon 1967 (cropped).jpg|thumb]] '''Клод Эжен Анри Симо́н''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Claude Simon''; 1913 оны 10-р сарын 10-нд Мадагаскарын нийслэл [[Антананариву]] хотод төрсөн - 2005 оны 7-р сарын 6-нд [[Парис]] хотод нас барсан) — франын зохиолч, 1985 оны Уран зохиолын нобелийн шагнал хүртсэн. Клод Симон 1913 оны 10-р сарын 10-нд Антананариву хотод Францын цэргийн гэр бүлд төрсөн бөгөөд эцэг нь Дэлхийн нэгдүгээр дайнд удалгүй нас баржээ. Хүүг Перпиньян хотод эх нь өсгөсөн бөгөөд 1924 онд хорт хавдраар нас барсны дараа эмээ нь өсгөжээ. Залуу насандаа Симон зураг зурах, гэрэл зураг авах дуртай байжээ. 1936 онд Симон Франкогийн эсрэг Бүгд Найрамдахчуудын талд тулалдахаар [[Барселон]] руу явсан. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] эхэлсний дараа Симон армид татагдан морин цэрэгт алба хааж, олзлогджээ. Тэрээр зугтаж, [[Францын эсэргүүцлийн хөдөлгөөн|Францын эсэргүүцлийн хөдөлгөөнд]] элссэн. Дайны дараа тэрээр зохиол бичиж эхэлсэн байна. == Уран бүтээлүүд == * 1945 : ''Le Tricheur'', Éditions du Sagittaire * 1947 : ''La Corde raide'', Éditions du Sagittaire * 1952 : ''Gulliver'', Calmann-Lévy * 1954 : ''Le Sacre du Printemps'', Calmann-Lévy * 1957 : ''Le Vent. Tentative de restitution d’une retable baroque'', Éditions de Minuit * 1958 : ''L’Herbe'', Éditions de Minuit * 1960 : ''La Route des Flandres'', Éditions de Minuit * 1962 : ''Le Palace'', Éditions de Minuit * 1967 : ''Histoire'', Éditions de Minuit * 1969 : ''La Bataille de Pharsale'', Éditions de Minuit * 1970 : ''Orion aveugle'', Skira * 1971 : ''Les Corps conducteurs'', Éditions de Minuit * 1973 : ''Triptyque'', Éditions de Minuit * 1975 : ''Leçon de choses'', Éditions de Minuit * 1981 : ''Les Géorgiques'', Éditions de Minuit, <nowiki>ISBN 2-7073-1950-3</nowiki> * 1984 : ''La Chevelure de Bérénice'', Éditions de Minuit * 1986 : ''Discours de Stockholm'', Éditions de Minuit * 1987 : ''L’Invitation'', Éditions de Minuit * 1988 : ''Album d’un amateur'', Rommerskirchen * 1989 : ''L’Acacia'', Éditions de Minuit * 1992 : ''Photographies, 1937—1970'', Éditions Maeght * 1994 : ''Correspondance avec Jean Dubuffet'', L'Échoppe * 1997 : ''Le Jardin des Plantes'', Éditions de Minuit * 2001 : ''Le Tramway'', Éditions de Minuit * 2006 : ''Oeuvres'', Collection Pléiade f6sg7ricpohq0j65jsu1f0jnz6uwe2z 0 146332 855957 2026-05-09T13:07:24Z HorseBro the hemionus 100126 Хуудас үүсгэв: "{{Инфобокс дүр|name=Tung Tung Tung Sahur|image=Full image of Tung Tung Tung Sahur.png|creator=@noxaasht|lbl1=Medium|data1=[[Хиймэл оюун ухааны урлаг]]|religion=[[Суннит Ислам]]<br>[[Теист Сатанизм]]}} [[Файл:Dzungar Triple.jpg|thumb|'''Tung Tung Tung Sahur''' [[Монгол]] тухайлбал [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] явган цэргийн ө..." 855957 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс дүр|name=Tung Tung Tung Sahur|image=Full image of Tung Tung Tung Sahur.png|creator=@noxaasht|lbl1=Medium|data1=[[Хиймэл оюун ухааны урлаг]]|religion=[[Суннит Ислам]]<br>[[Теист Сатанизм]]}} [[Файл:Dzungar Triple.jpg|thumb|'''Tung Tung Tung Sahur''' [[Монгол]] тухайлбал [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын Хаант Улсын]] явган цэргийн өмсгөл өмсөж, буу барьсан нь.]] '<nowiki/>'''''Tung Tung Tung Sahur'''''' ({{IPA|en|ˈtuːŋ ˌsaˈhur}} {{respell|TOONG|_|sa|HOOR}}), заримдаа товчлон '''Tung Tung Sahur''' эсвэл '''Triple T''' гэж нэрлэдэг, нь цахим орчинд түгсэн [[Internet meme|интернэт мийм]] юм. Энэ нь 2025 онд [[TikTok]] хэрэглэгч @noxaasht-аар [[Italian brainrot]] чиг хандлагын нэг хэсэг болгон танилцуулагдсан боловч уг гарал нь [[Indonesia|Индонез]] байв.<ref>{{Cite news |last=Hunt |first=Elle |date=2025-06-25 |title=From Chimpanzini Bananini to Ballerina Cappuccina: how gen alpha went wild for Italian brain rot animals |language=en-GB |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/society/2025/jun/25/from-chimpanzini-bananini-to-ballerina-cappuccina-how-gen-alpha-went-wild-for-italian-brain-rot-animals |access-date=2026-05-01 |issn=0261-3077}}</ref> Үүнээс хойш тус дүр олон дуу болон видео тоглоомд, тухайлбал [[Steal a Brainrot]] болон [[Fortnite]]-д орсон байна.<ref>{{Cite web |last=Press-Reynolds |first=Kieran |date=2025-09-10 |title=A Cursed Investigation of Italian Brainrot Music |url=https://pitchfork.com/thepitch/a-cursed-investigation-of-italian-brainrot-music/ |access-date=2026-05-01 |website=Pitchfork |language=en-US}}</ref> == Тайлбар == Tung Tung Tung Sahur нь модон [[Baseball bat|бейсболын цохиур]] барьсан, [[AI art|хиймэл оюунаар үүсгэсэн]] [[Anthropomorphism|хүнчилсэн]] модон дүр юм. Дүрийн нэр дэх “Tung Tung Tung” нь [[Islam|Ислам]] дахь [[Suhur|сахур]] үйлдлийн өмнө цохидог бөмбөрийн дууг дуурайсан авиа юм.<ref>{{Cite web |last=Vaishnavi |first=Arya |date=2025-04-23 |title=Tung Tung Tung Sahur: What is the new TikTok meme and why is it trending? |url=https://www.hindustantimes.com/world-news/us-news/tung-tung-tung-sahur-what-is-the-new-tiktok-meme-and-why-is-it-trending-101745345341732.html |access-date=2026-05-01 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> === Зохиогчийн эрх === Хиймэл оюунаар үүсгэсэн зураг тул Tung Tung Tung Sahur нь олон улсын хууль тогтоомжийн дагуу [[Artificial intelligence and copyright|зохиогчийн эрхийн хамгаалалтад хамрагдах боломжгүй]] гэж үзэгддэг. Гэсэн хэдий ч Парист төвтэй Mementum Lab компани уг дүрийн төрхөнд зохиогчийн эрх эзэмшинэ хэмээн мэдэгдсэн.<ref>{{Cite web |last=Ditto |first=Ben |date=2026-04-17 |title=Brainrot Copyright: Could Tung Tung Tung Sahur Become the Next Mickey Mouse? |url=https://www.vice.com/en/article/brainrot-copyright-could-tung-tung-tung-sahur-become-the-next-mickey-mouse/ |access-date=2026-05-01 |website=VICE |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mementum Lab - Create & Monetize Trends |url=https://www.mementumlab.com/ |access-date=2026-05-01 |website=Mementum Lab |language=fr}}</ref> == Үүсэл == “Tung Tung Tung Sahur” гэх хэллэг нь [[Ramadan|Рамадан]] сарын үеэр [[Muslims|лалын шашинтнуудын]] хэрэглэдэг үүрийн өмнөх хоол болох [[Suhur|сахур]]-тай холбоотой уламжлалт зан үйлээс үүссэн албан бус хэллэг юм. Ялангуяа [[Southeast Asia|Зүүн Өмнөд Азийн]] зарим бүс нутагт хүмүүсийг сахурт сэрээхийн тулд бөмбөр цохих, уухайлах болон бусад чимээ гаргах уламжлал байсаар ирсэн. “Tung Tung Tung” гэх хэллэг нь ийм сэрээхэд ашиглагддаг цохилтот хөгжмийн дууг дуурайсан [[Onomatopoeia|дуураймал авиа]] юм.{{Citation needed|date=May 2026}} == Дүрслэгдсэн бүтээлүүд == === Steal a Brainrot === Tung Tung Tung Sahur нь өмнө нь [[Roblox]] платформ дээр түгээгддэг [[Steal a Brainrot]] тоглоомд багтаж байсан. Энэ нь 2025 оны 9-р сард зохиогчийн эрхийн маргааны улмаас хасагдсан.<ref>{{Cite web |last=Hernandez |first=Patricia |date=2025-09-18 |title=Roblox's brainrot game is caught in a legal snafu that's got fans freaking out |url=https://www.polygon.com/roblox-steal-a-brainrot-tung-tung-tung-sahur/ |access-date=2026-05-01 |website=Polygon.com |language=en}}</ref> Гэвч Тунг Тунг Тунг Сахур 2025 оны 11-р сард тоглоомд дахин нэмэгдсэн бөгөөд дараа нь 2026 оны 4-р сард дахин хасагдсан. === Fortnite === 2026 онд Tung Tung Tung Sahur болон түүнтэй төстэй дүр болох [[Ballerina Cappuccina]] нь [[Fortnite]] тоглоомд [[Fortnite skins|гоо сайхны худалдан авалт]] хэлбэрээр орно гэх цуурхал тарсан. Энэ нь дүрүүдийг 2026 оны 4-р сарын 1-нд гаргана гэсэн [[Internet leak|задруулсан мэдээлэлээр]] баталгаажсан мэт болсон.<ref>{{Cite news |last=Suresh |first=Advaita |date=2026-04-01 |title=Fortnite leak reveals 'Tung Tung Tung Sahur' skin — release date, price and bundle details |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/us/fortnite-leak-reveals-tung-tung-tung-sahur-skin-release-date-price-and-bundle-details/articleshow/129958019.cms?from=mdr |access-date=2026-05-01 |issn=0013-0389}}</ref> 2026 оны 3-р сарын 18-нд Fortnite трейлер нийтэлж, дээрх мэдээллийг баталгаажуулан хоёр дүрийг хоёуланг нь үзүүлсэн. Тэднийг тоглоомд оруулсан явдалд ихэвчлэн сөрөг хандлага гарч, тоглогчид тэднийг тоглоомын хамгийн муу дүрийн хувцаснуудын нэг гэж үнэлсэн. Зарим тоглогч эдгээр хувцсыг хэрэглэж буй хүмүүсийг тоглоом дотор зориуд онилно гэж мэдэгдсэн байна. Мөн Epic Games саяхан Fortnite дээр ажиллаж байсан олон уран бүтээлчийг хамарсан томоохон цомхотгол хийсний дараа хиймэл оюунаар бүтээсэн дүр оруулсан нь зохисгүй гэж олон хүн үзжээ.<ref>{{Cite web |last=Hernandez |first=Patricia |date=2026-04-02 |title=Fortnite's brainrot characters have started a fan revolt |url=https://www.polygon.com/fortnite-brainrot-tung-sahur-ballerina-cappuccina-skins-layoffs/ |access-date=2026-05-01 |website=Polygon.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-03-18 |title=AI Brainrot Memes Ballerina Cappuccina And Tung Tung Tung Sahur Coming To Fortnite |url=https://dailydot.com/ballerina-cappuccina-tung-tung-tung-sahur-fortnite/ |access-date=2026-05-01 |website=dailydot.com |language=en}}</ref> Tung Tung Tung Sahur болон Ballerina Cappuchina дүрүүд нь дараа нь 2026 оны 4-р сарын 4-нд худалдан авах боломжтой болсон.<ref>{{Cite web |title=April 5th 2026 Item Shop {{!}} fnbr.co — Fortnite Cosmetics |url=https://fnbr.co/shop/april-5-2026 |access-date=2026-05-01 |website=fnbr.co}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-04-04 |title=How to get Tung Tung Tung Sahur and Ballerina Cappuccina skins in Fortnite |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/esports/fortnite/how-to-get-tung-tung-tung-sahur-and-ballerina-cappuccina-skins-in-fortnite/articleshow/130015238.cms |access-date=2026-05-01 |issn=0971-8257}}</ref> == Эшлэл == {{Reflist}} o839v52gdab5ye5jj6ox8tljhd7nx4z 0 146333 855958 2026-05-09T13:51:34Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Félix Nadar 1820-1910 portraits Edmond et Jules Goncourt.jpg|thumb|Ах дүү Жюль болон Эдмон Гонкурууд. ]] '''Гонку́рын шагнал''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Prix Goncourt'') — Францын шилдэг романы хамгийн нэр хүндтэй утга зохиолын шагнал бөгөөд ах дүү Гонкур нарын нэрэмжит юм. Үүнийг Парисын Дро..." 855958 wikitext text/x-wiki [[Файл:Félix Nadar 1820-1910 portraits Edmond et Jules Goncourt.jpg|thumb|Ах дүү Жюль болон Эдмон Гонкурууд. ]] '''Гонку́рын шагнал''' ([[Франц хэл|франц.]] ''Prix Goncourt'') — Францын шилдэг романы хамгийн нэр хүндтэй утга зохиолын шагнал бөгөөд ах дүү Гонкур нарын нэрэмжит юм. Үүнийг Парисын Дроуант ресторанд болдог тусгай оройн зоог дээр Гонкур академийн гишүүдийн саналаар шагналыг олгодог байна. 1903 оноос хойш жил бүр гардуулж байна. Гонкурын шагналын хэмжээ нь бэлгэдлийн шинжтэй (одоогоор 10 евро) боловч шагнал хүртэх нь зохиолчийг Францын уран зохиолын тэргүүн эгнээнд тавиад зогсохгүй романы борлуулалтыг мэдэгдэхүйц нэмэгдүүлдэг юм. == Шүүгчид == Гонкурын Академи нь Францын хамгийн алдартай 10 утга зохиолын зүтгэлтнээс бүрддэг бөгөөд тэд жилд 60 франкийн бэлгэдлийн цалин авдаг. Гишүүн бүр зөвхөн нэг санал өгөх эрхтэй бөгөөд зөвхөн нэг номд санал өгөх боломжтой. Санал тэнцсэн тохиолдолд Ерөнхийлөгчийн саналаар дэмжигдсэн бүтээл давамгайлдаг ажээ. Гонкуртын шагналын дүрмийн дагуу зохиолчид амьдралынх нь туршид ганцхан удаа олгож болдог байна. == Шагналтнууд == * 1903 — Жон-Антуан Но, «Дайсагнач хүч» * 1904 — Леон Фрапье, «Хүүхдийн цэцэрлэг» * 1905 — Клод Фаррер, «Соёл иргэншилийн дээдэс» * 1906 — Жан ба Жером Таро, «Дингли, агуу зохиолч» * 1907 — Эмиль Мозелли, «Зааны ясан ээрүүл» * 1908 — Франсис де Миомандр, «Усан дээр бичсэн зүйл» * 1909 — Мариус-Аре Леблон, «Францад» * 1910 — Луи Перго, «үнэгнээс Маргод» * 1911 — Альфонс де Шатобриан, «Ноён де Лурдин» * 1912 — Андре Савиньон, «Борооны охид» * 1913 — Марк Элдер, «Далайн ард түмэн» * 1914 — Адриан Бертран, «Газар дэлхийн дуудлага» * 1915 — Рене Бенжамен, «Гаспар» * 1916 — Анри Барбюс, «Гал» * 1917 — Анри Малерб, «Атган дахь дөл» * 1918 — Жорж Дюамель, «Соёл иргэншил» * 1919 — Марсель Пруст, «Охидуудын өнгө» * 1920 — Эрнест Перошон, «Нен» * 1921 — Рене Маран, «Батуала» * 1922 — Анри Беро, «Сарны хор» * 1923 — Люсьен Фабр, «Рабвель, буюу шатагдасын өвдөлт» * 1924 — Тьерри Сандр, «Жимолость, цэвэрлэгээ, XIII» * 1925 — Морис Женевуа, «Бүжин туулай» * 1926 — Анри Деберли, «Федра» * 1927 — Морис Бедель, «Жером 60°» * 1928 — Морис Константэн-Вейер, «Өнгөрсөнөө харсан хүн» * 1929 — Марсель Арлан, «Журам» * 1930 — Анри Фоконье, «Малайз» * 1931 — Жан Файяр, «Хайраас дотор эвгүйрхэх» * 1932 — Ги Мазелин, «Чонон сүрэг» * 1933 — Андре Мальро, «Хүний тавилан» * 1934 — Роже Версель, «Ахмад Конан» * 1935 — Жозеф Пейр, «Цус ба гэрэл» * 1936 — Максенс ван де Меерш, «Бурханы хээ» * 1937 — Шарль Плиснье, «Хуурамч паспорт» * 1938 — Анри Труайя, «Аалз» * 1939 — Филипп Эриа, «Эвдэрсэн хүүхдүүд» * 1940 — Франсис Амбриер, «Их амралт» * 1941 — Анри Пурра, «3 сарын салхи» * 1942 — Марк Бернар, «Хүүхэдтэй адилхан» * 1943 — Мариус Гру, «Хүний шилжилт» * 1944 — Эльза Триоле, цомог «Даавуу гэмтээсний торгууль 200 франк» * 1945 — Жан-Луи Бори, «Германы үе дахь миний тосгон» * 1946 — Жан Жак Готье, «Нэг адал явдлын түүх» * 1947 — Жан-Луи Кюртис, «Шөнийн ой мод» * 1948 — Морис Дрюон, «Хүний төгсгөл» * 1949 — Робер Мерль, роман «Далайн эрэг дээрх Уик-энд» * 1950 — Поль Колен, «Зэрлэг тоглоомууд» * 1951 — Жюльен Грак, «Сиртагийн эрэг» (шагналаас татгалзсан) * 1952 — Беатрис Бек, «ламтан Леон Морен» * 1953 — Пьер Гаскар, «Үхэгдсийн цаг» * 1954 — Симона де Бовуар, «Мандарин» * 1955 — Роже Икор, «Холигдсон ус» * 1956 — Ромен Гари, «Тэнгэрийн үндэс» * 1957 — Роже Вайан, «Хууль» * 1958 — Франсис Вальдер, «Сен-Жермен, буюу Негоциант» * 1959 — Андре Шварц-Барт «Шудрага хүний сүүлчинх» * 1960 — Винтила Гория, «Бурхан цөллөгт төрсөн» * 1961 — Жан Ко, «Бурханы хүүхдүүд» * 1962 — Анна Лангфюс, «Элсэн тээш» * 1963 — Арман Лану, «Далай намжихад» * 1964 — Жорж Коншон, «Зэрлэг улс» * 1965 — Жак Борель, «Хайрлах» * 1966 — Эдмонда Шарль-Ру, «Палермог мартах» * 1967 — Андре Пьейр де Мандьярг, «Хөөсөн орон зай» * 1968 — Бернар Клавель, «Өвлийн жимс» * 1969 — Фелисьен Марсо, «Кризи» * 1970 — Мишель Турнье, «Ойн хаан» * 1971 — Жак Лоран, «Тэнэглэл» * 1972 — Жан Карьер, «Майегийн махчин шувуу» * 1973 — Жак Шессе, «Хүн идэгч» * 1974 — Паскаль Лене, «Уран гартан» * 1975 — Эмиль Ажар (Ромен Гари), «Бүх амьдрал урд» * 1976 — Патрик Гренвиль, «Шатагчид» * 1977 — Дидье Декуа, «Жон» * 1978 — Патрик Модиано, «Харанхуй лангууны гудамж» * 1979 — Антонин Майе, «Пелажи-тэрэг» * 1980 — Ив Наварр, «Амьтаны хүрээлэн» * 1981 — Люсьен Бодар, «Анна-Мариа» * 1982 — Доминик Фернандез, «Гэгээнтний алган дээр» * 1983 — Фредерик Тристан, «Төөрсөн сүнс» * 1984 — Маргерит Дюрас, «Нууц амраг» * 1985 — Ян Кеффелек, «Галзуу хуримууд» * 1986 — Мишель Гост, «Шөнийн зарц» * 1987 — Тахар Бенжеллун, «Ариун шөнө» * 1988 — Эрик Орсенна, «Колончлолын үзэсгэлэн» * 1989 — Жан Вотрен, «Сайн Бурханы урдаас хийсэн том алхам» * 1990 — Жан Руо, «Алдарын тал» * 1991 — Пьер Комбеско, «Голгофын охид» * 1992 — Патрик Шамуазо, «Тексако» * 1993 — Амин Маалуф, «Таниос хад» * 1994 — Дидье Ван Ковелер, «Буцахгүй зам» * 1995 — Андрей Макин, «Франц гэрээслэл» * 1996 — Паскаль Роз, «Зеро анчин» * 1997 — Патрик Рамбо, «Тулаан» * 1998 — Поль Констан, «Илэн далангүй байбал илэн далангүй л байна» * 1999 — Жан Эшноз, «Би явлаа» * 2000 — Жан-Жак Шуль, «Ингрид Кавен» * 2001 — Жан-Кристоф Руфен, «Улаан Бразил» * 2002 — Паскаль Киньяр, «Тэнүүчилсэн сүүдэр» * 2003 — Жак-Пьер Аметт, «Брехтын хайрт» * 2004 — Лоран Годе, «Скорта нарын нар» * 2005 — Франсуа Вейерган, «Миний ээж дээрх 3 хоног» * 2006 — Жонатан Литтелл, «Сайн дурынхан» * 2007 — Жиль Леруа, «Алабамагийн дуу» * 2008 — Атик Рахими, «Сингэ Сабур. Тэвчээрийн чулуу» * 2009 — Мари Ндьяй, «Гурван хүчтэй эмэгтэй» * 2010 — Мишель Уэльбек, «Газрын зураг ба газар нутаг» * 2011 — Алексис Женни, «Францын дайны урлаг» * 2012 — Жером Феррари, «Ром мөхсөн дуулал». * 2013 — Пьер Леметр, «Баяртай» * 2014 — Лидия Сальвер, «Битгий уйл» * 2015 — Матьяс Энар, «Boussole» * 2016 — Лейла Слимани, «Chanson douce» («Төгс асрагч») * 2017 — Эрик Вюйяр, «L’Ordre du jour» («Өдрийн хуваарь») * 2018 — Николя Матье, «Leurs enfants après eux» («Тэднийг дараах тэдний хүүхдүүд») * 2019 — Жан-Поль Дюбуа, «Tous les hommes n’habitent pas le monde de la même façon» («Хүн бүр дэлхий дээр ижил амьдардагүй») * 2020 — Эрве Ле Теллье, «Аномал» * 2021 — Мохамед Мбугар Сарр, «La plus secrète mémoire des hommes» («Ой санамжийн маш нууц») * 2022 — Брижит Жиро, «Vivre vite» («Хурдан амьдрах») * 2023 — Жан-Батист Андреа, «Veiller sur elle» («Түүнийг хайрлаж яв») * 2024 — Камель Дауд, «Houris» («Гури») * 2025 — Лоран Мовинье, «La Maison vide» («Хоосон байшин») 1zxcwmhe7a1hcraucqd4dep6z5rum3f 0 146334 855981 2026-05-10T02:52:16Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Воспоминания и размышления Жуков.jpg|thumb]] '''"Дурдатгал бодол" ном''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Воспомина́ния и размышле́ния)'' - Зөвлөлтийн цэргийн жанжин, ЗХУ-ын маршал [[Георгий Жуков|Георгий Жуковын]] дурсамж ном юм. Ном анх [[1969 он|1969 онд]] хэвлэгдсэн бөгөөд дар..." 855981 wikitext text/x-wiki [[Файл:Воспоминания и размышления Жуков.jpg|thumb]] '''"Дурдатгал бодол" ном''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Воспомина́ния и размышле́ния)'' - Зөвлөлтийн цэргийн жанжин, ЗХУ-ын маршал [[Георгий Жуков|Георгий Жуковын]] дурсамж ном юм. Ном анх [[1969 он|1969 онд]] хэвлэгдсэн бөгөөд дараа олон удаа дахин хэвлэгдсэн. == Агууллага == Георгий Жуков дурсамж номондоо өөрийн амьдралыг дурсаж, түүнийгээ үнэлэхийг оролдсон байна. Тэрээр бага насаа дүрслэхдээ тариачны хүнд хөдөлмөрийн тухай, аавтайгаа хамт ургац хураалтад анх удаа явж, анх гараа цэврүүтүүлж, анх удаа шударга бус явдлыг мэдэрсэн тухайгаа бичдэг юм. Г.Жуков морин цэрэгт алба хааж байсан тухайгаа дурсамжид онцгойлон дурдсан бөгөөд сургалт сайн түвшинд байгааг онцолсон боловч цэрэг, офицеруудын хоорондох ялгаа, эв нэгдэлгүй байдал, цэргүүдийн дунд дайнд оролцох хүсэл эрмэлзэл дутмаг байсан зэрэг дутагдалтай талуудыг дурдсан байдаг. Жуков хувьсгалын дараа болсон Иргэний дайныг илүү он цагийн дарааллаар дүрсэлж, Улаан армийн ялагдлын нэг хүчин зүйл нь ялангуяа шинээр элссэн цэргүүд болон кадетуудын сургалт муу байсан гэж онцолжээ. Дараах бүлгүүдийг илүү бүдүүвч байдлаар дүрсэлсэн бөгөөд офицерууд болон нөхдийн тухай баялаг мэдээлэл, дурсамжийг багтаасан болно. Киевийн тойргийн командлалын дурсамжууд онцгой анхаарал татаж байна. Аугаа их эх орны дайны дэгдэлт дурсамжийн ихэнх хэсгийг эзэлдэг. Дайны эхлэлд зориулсан бүлгүүд. == Дурдатгалын бүлгийн жагсаалт == * Нэгдүгээр бүлэг. Хүүхэд ба идэр нас * Хоёрдугаар бүлэг. Цэргийн алба * Гуравдугаар бүлэг. Иргэний дайнд оролцсон тухай * Дөрөвдүгээр бүлэг. Полк,, бригадын командлал * Тавдугаар бүлэг. Улаан армийн морин цэргийн байцаагч, 4-р морин цэргийн дивизийн командлал * Зургаадугаар бүлэг. 3-р морин цэрэг, 6-р казак корпусын командлал * Долдугаар бүлэг. [[Халхын голын дайн|Халх голын]] зарлагдаагүй дайн * Наймдугаар бүлэг. Киевийн тусгай цэргийн тойргийн командлал * Есдүгээр бүлэг. Аугаа их эх орны дайны өмнө * Аравдугаар бүлэг. Дайны эхлэл * Арваннэгдүгээр бүлэг. Елнягаас Ленинград хүртэл * Арванхоёрдугаар бүлэг. Москвагийн төлөөх тулаан * Арван гуравдугаар бүлэг. Хатуухан сорилт үргэлжилсээр байна (1942) * Арван дөрөвдүгээр бүлэг. Сталинград орчим нацист цэргүүдийг бут нэргэсэн нь * Арван тавдугаар бүлэг. Курск, Орел, Харьковын бүсэд нацистуудыг бут нэргэсэн нь * Арван зургадугаар бүлэг. Украины төлөөх тулалдаанд * Арван долоодугаар бүлэг. Беларусьт нацист цэргүүд ялагдаж, тэднийг Украинаас эцсийн байдлаар хөөн гаргасан нь * Арван наймдугаар бүлэг. Берлиний фронт дээр * Арван есдүгээр бүлэг. Берлиний ажиллагаа * Хоёрдугаар бүлэг. Нацист Германыг үг дуугүй бууж өгөх нь * Хорь нэгдүгээр бүлэг. Германы засаг захиргааны хяналтын Зөвлөлийн эхний алхамууд. Потсдамын бага хурал * Дүгнэлт. Ялалтад хүргэхгүй байх байсан зүйлс. Г.Жуковт гар бичмэлийг бэлтгэхэд Клавдия Евгеньевна Семёнова тусалсан байдаг. fju4org598m0aqtw26b7aypp3j1bmb2 0 146335 855983 2026-05-10T03:29:25Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Otyrar.jpg|thumb|Отрар хотын балгас]] '''Отра́р''' '''хот''' ([[Казах хэл|казах.]] ''Отырар'') -13-р зуунд монголчуудын эзлэн түрэмгийлэлээс өмнө ''Тарбанд, Турарбанд, Турар, Фараб'' хэмээн нэрлэдэг байсан. [[Дундад Ази|Дундад Азийн]] томоохон хот байсан бөгөөд өнөөгийн [..." 855983 wikitext text/x-wiki [[Файл:Otyrar.jpg|thumb|Отрар хотын балгас]] '''Отра́р''' '''хот''' ([[Казах хэл|казах.]] ''Отырар'') -13-р зуунд монголчуудын эзлэн түрэмгийлэлээс өмнө ''Тарбанд, Турарбанд, Турар, Фараб'' хэмээн нэрлэдэг байсан. [[Дундад Ази|Дундад Азийн]] томоохон хот байсан бөгөөд өнөөгийн [[Казахстан]] улсын Туркестан мужийн Отрар дүүрэгт оршдог хот юм. Отрар хот нь Арыс голын адагт, Сырдарья мөрөнтэй нийлдэг хэсэгт, "Төмөр" төмөр замын өртөөнөөс баруун зүгт 10 км, орчин үеийн Талапты тосгоны хажууд, Туркестан хотоос өмнө зүгт 57 км, Шымкентээс баруун хойд зүгт 120 км зайд байрладаг юм. == Түүх == Түүхийн тэмдэглэлд дурдсанаар, Чингис хааны элч нарыг энд цаазласны дараа 1219 онд Чингис хааны хөвгүүдийн удирдсан Монгол цэргүүд хотыг бүслэн авсан байна. Бүслэлт 6 сар үргэлжилсэн бөгөөд монголчуудтай хэлэлцээр хийхээс татгалзсанаас болж хотод өлсгөлөн, эсэргүүцэл эхэлсэн байна. Нэгэн шөнө хотын оршин суугчдын нэг нь монголчуудад хаалга онгойлгож өгчээ. Хотыг эзэлсэн монголчууд хүн амын нэлээд хэсгийг алж, үлдсэнийг нь боолчилж, хотыг шатааж, сүйтгэжээ. Хотын хаалгыг нээсэн урвагч Каража гэгчийг монголын жанжин [[Зүчи]] өөрийн биеэр цаазаар авсан байна. Чингис хаан эцсээ хүртэл тэмцсэн Кайро хааныг цаазлаад зогсохгүй, Чингис хаан дайчны зориг, зоригийг гайхаж, түүнийг зүгээр л цаазлахыг зохисгүй үхэл гэж үзжээ. Чингис хаан Кайро хааны нүд, амыг мөнгөөр цутгаж хөнөөжээ. Энэ хотыг 15-р зуунд дахин сэргээн босгосон. 1405 оны 1-р сард [[Доголон Төмөр]] Хятад руу хийсэн аян дайныхаа эхэнд Отрар хотод нас баржээ. 1465-1718 онуудад энэ нь [[Казахын ханлиг|Казахын ханлигын]] хотуудын нэг байв. Энэ нь 1723–1727 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгарын]] [[Зүүнгарын Хаант Улс|хаант улсын]] сүйрүүлсэн газруудын нэг байсан бөгөөд 19-р зууны эхээр эцэст нь орхигдсон хот болжээ. Отрар хот ойролцоогоор 2000 жил оршин тогтнож байжээ. 19-р зуунд уг сууринд ган гачиг болж, үлдсэн оршин суугчид нь хотыг орхиж эхэлсэн байна. Цаг хугацаа өнгөрөхөд хот доройтож, хотын туурийг удаан хугацаанд мартагдсан байв. Сүүлд 1969 оноос хойш Отрар хотын сууринд археологийн малтлага эхэлсэн. Олон барилга балгас болсон байсан ч археологичид хэд хэдэн хороолол, угаалгын өрөө, сүм хийдүүдийг илрүүлж чаджээ. d1aqa21n6aw9rjqxa2iigarrynh93i7 0 146336 855986 2026-05-10T05:03:27Z ~2026-28145-49 104469 Mongolia.mom.rsf.org 855986 wikitext text/x-wiki Өглөөний Сонин бол Монголын өдөр тутмын сонин бөгөөд уламжлалт цаасан хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа явуулдаг анхны хэвлэлт нь Үүсгэн байгуулагчид нь Р.Хадбаатар сэтгүүлч Л.Нимжжамц хуучин МҮОНТ-ын захирал асан нар юм. 2006 оны 10-р сарын 3-ны өдөр хэвлэгдэж эхэлсэн уг хэвлэл нь олон нийтийн дуу хоолой гэхээсээ гадна Эдийн засаг Бизнес Улс төр Нийгэм Гадаад Спорт Урлаг Соёлын тухай Шинжлэх Ухааны нийтлэл мэдээллийг оруудлаг Хэвлэлтын цаас нь Долоо хоногт 5 удаа 8 нүүрээр А2 форматаар хэвлэгдэн гаргадаг 2010-аад оны сүүл үе гэхэд Эрхэт Монгол Группын мэдэлд орсон Ерөнхий Эрхлэгч: Ч.Үл-Олдох Хуучин эрхлэгч З.Боргилмаа Хуучин хаяг : Улаанбаатар хот Сүхбаатар дүүрэг 8-р хороо Бага тойруу City Center 12-р давхар 1201 тоот Одоогийн Хаяг: Улаанбаатар хот Чингэлтэй дүүрэг 5-р хороо Orange Plaza-гийн байр Өглөөний сонин байрлаж байгаа ba56yuzs2sv67466mm4d30xksdoiqog 855987 855986 2026-05-10T05:30:40Z ~2026-28145-49 104469 Zindaa.mn 855987 wikitext text/x-wiki Өглөөний Сонин бол Монголын өдөр тутмын сонин бөгөөд уламжлалт цаасан хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа явуулдаг анхны хэвлэлт нь 2006 оны 10-р сарын 3-ны өдөр хэвлэгдэж эхэлсэн уг хэвлэл нь олон нийтийн дуу хоолой чөлөөт хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл ба Өдөр Тутмын Сонинуудын холбооны гишүүнчлэлд байгаа гэхээсээ гадна Эдийн засаг Бизнес Улс төр Нийгэм Гадаад Спорт Урлаг Соёлын тухай Цаг Үе Эрэн сурвалжлах Шинжлэх Ухааны нийтлэл мэдээллийг оруудлаг Хэвлэлтын цаас нь Долоо хоногт 5 удаа 8 нүүрээр А2 форматаар хэвлэгдэн гаргадаг хуучин эзэмшигчид нь зарсны дараа нь 2010-аад оны сүүл үе гэхэд Эрхэт Монгол Группын харьяалал ба эзэмшилд орсон. Ихэнх Нийтлэлүүдийг Цаасан сонин гэхээсээ илүү Zindaa.mn-д нийтлэгддэг бас хуучин ажиллуулж байсан Morningnews.mn вебсайтад чухал мэдээллүүдийг багтаадаг байжээ гэвч одоогоор Өглөөний сонин сүүлийн үед нэг ч мэдээ нийтлэл оруулаагүй эсвэл хэвлэлийн эрх чөлөө унасан үзүүлэлт ихэнх сэтгүүлчид ажилаас гарсан санхүүгийн хомсдол зэргээс шалтгаалж цахим хуудас фейсбүүк хуудаст ганц ч шинэ ороогүй байх Авсан шагнал: 2006 2007 2008 2009 2011 Топ-5 сонин 2011 2012 2013 онд Өдөр тутмын шилдэг сониноор шагнагдаж байсан. <ref>{{Cite web |last=ikon.mn |date=2014-10-03 |title="Өглөөний сонин" найман нас хүрч байна |url=https://ikon.mn/n/ayd |access-date=2026-05-10 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Үүсгэн байгуулагч: Р.Хадбаатар Л.Нимжжамц Хуучин эзэмшигчид: Г.Анархүү Э.Боролдой Ерөнхий Эрхлэгч: Ч.Үл-Олдох Хуучин эрхлэгч З.Боргилмаа Хуучин Эрхлэгч Э.Энхболд Хуучин хаяг : Улаанбаатар хот Сүхбаатар дүүрэг 8-р хороо Бага тойруу City Center 12-р давхар 1201 тоот Одоогийн Хаяг: Улаанбаатар хот Чингэлтэй дүүрэг 5-р хороо 6-р хороолол Orange Plaza-гийн байр 706 тоот Өглөөний сонин байрлаж байгаа Утасны дугаар: 99120448 91018844 Е-Мейл хаяг: ugluuniisoninmn@gmail.com okdjcf3kzt6woisnpcxaq9fpl017rat 855988 855987 2026-05-10T05:34:19Z ~2026-28145-49 104469 Өглөөний сонин ХХК 855988 wikitext text/x-wiki Өглөөний Сонин бол Монголын өдөр тутмын сонин бөгөөд уламжлалт цаасан хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа явуулдаг анхны хэвлэлт нь 2006 оны 10-р сарын 3-ны өдөр хэвлэгдэж эхэлсэн уг хэвлэл нь олон нийтийн дуу хоолой чөлөөт хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл ба Өдөр Тутмын Сонинуудын холбооны гишүүнчлэлд байгаа гэхээсээ гадна Эдийн засаг Бизнес Улс төр Нийгэм Гадаад Спорт Урлаг Соёлын тухай Цаг Үе Эрэн сурвалжлах Шинжлэх Ухааны нийтлэл мэдээллийг оруудлаг Хэвлэлтын цаас нь Долоо хоногт 5 удаа 8 нүүрээр А2 форматаар хэвлэгдэн гаргадаг хуучин эзэмшигчид нь зарсны дараа нь 2010-аад оны сүүл үе гэхэд Эрхэт Монгол Группын харьяалал ба эзэмшилд орсон. Ихэнх Нийтлэлүүдийг Цаасан сонин гэхээсээ илүү Zindaa.mn-д нийтлэгддэг бас хуучин ажиллуулж байсан Morningnews.mn вебсайтад чухал мэдээллүүдийг багтаадаг байжээ гэвч одоогоор Өглөөний сонин сүүлийн үед нэг ч мэдээ нийтлэл оруулаагүй эсвэл хэвлэлийн эрх чөлөө унасан үзүүлэлт ихэнх сэтгүүлчид ажилаас гарсан санхүүгийн хомсдол зэргээс шалтгаалж цахим хуудас фейсбүүк хуудаст ганц ч шинэ ороогүй байх Авсан шагнал: 2006 2007 2008 2009 2011 Топ-5 сонин 2011 2012 2013 онд Өдөр тутмын шилдэг сониноор шагнагдаж байсан. <ref>{{Cite web |last=ikon.mn |date=2014-10-03 |title="Өглөөний сонин" найман нас хүрч байна |url=https://ikon.mn/n/ayd |access-date=2026-05-10 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Үүсгэн байгуулагч: Р.Хадбаатар Л.Нимжжамц Хуучин эзэмшигчид: Г.Анархүү Э.Боролдой Ерөнхий Эрхлэгч: Ч.Үл-Олдох Хуучин эрхлэгч З.Боргилмаа Хуучин Эрхлэгч Э.Энхболд Хуучин хаяг : Улаанбаатар хот Сүхбаатар дүүрэг 8-р хороо Бага тойруу City Center 12-р давхар 1201 тоот Одоогийн Хаяг: Улаанбаатар хот Чингэлтэй дүүрэг 5-р хороо 6-р хороолол Orange Plaza-гийн байр 706 тоот Өглөөний сонин байрлаж байгаа Утасны дугаар: 99120448 91018844 Е-Мейл хаяг: ugluuniisoninmn@gmail.com <references /> https://mongolia.mom-rsf.org/mn/translation-media/detail/outlet/ugloonii-sonin/ <ref>{{Cite journal |date=2017-08 |title=Алексеенко А.П., Сонин В.В. Особенности законодательства КНР о государственной гражданской службе |url=https://doi.org/10.7256/2454-0595.2017.8.23855 |journal=Административное и муниципальное право |volume=8 |issue=8 |pages=40–52 |doi=10.7256/2454-0595.2017.8.23855 |issn=2454-0595}}</ref> <nowiki>https://news.zindaa.mn/2onz</nowiki> 8xnecxj28drb76smh4s34iz4nva06j8 855989 855988 2026-05-10T05:36:50Z ~2026-28145-49 104469 Zindaa.mn 855989 wikitext text/x-wiki Өглөөний Сонин бол Монголын өдөр тутмын сонин бөгөөд уламжлалт цаасан хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа явуулдаг анхны хэвлэлт нь 2006 оны 10-р сарын 3-ны өдөр хэвлэгдэж эхэлсэн уг хэвлэл нь олон нийтийн дуу хоолой чөлөөт хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл ба Өдөр Тутмын Сонинуудын холбооны гишүүнчлэлд байгаа гэхээсээ гадна Эдийн засаг Бизнес Улс төр Нийгэм Гадаад Спорт Урлаг Соёлын тухай Цаг Үе Эрэн сурвалжлах Шинжлэх Ухааны нийтлэл мэдээллийг оруудлаг Хэвлэлтын цаас нь Долоо хоногт 5 удаа 8 нүүрээр А2 форматаар хэвлэгдэн гаргадаг хуучин эзэмшигчид нь зарсны дараа нь 2010-аад оны сүүл үе гэхэд Эрхэт Монгол Группын харьяалал ба эзэмшилд орсон. Ихэнх Нийтлэлүүдийг Цаасан сонин гэхээсээ илүү Zindaa.mn-д нийтлэгддэг бас хуучин ажиллуулж байсан Morningnews.mn вебсайтад чухал мэдээллүүдийг багтаадаг байжээ гэвч одоогоор Өглөөний сонин сүүлийн үед нэг ч мэдээ нийтлэл оруулаагүй эсвэл хэвлэлийн эрх чөлөө унасан үзүүлэлт ихэнх сэтгүүлчид ажилаас гарсан санхүүгийн хомсдол зэргээс шалтгаалж цахим хуудас фейсбүүк хуудаст ганц ч шинэ ороогүй байх Авсан шагнал: 2006 2007 2008 2009 2011 Топ-5 сонин 2011 2012 2013 онд Өдөр тутмын шилдэг сониноор шагнагдаж байсан. <ref>{{Cite web |last=ikon.mn |date=2014-10-03 |title="Өглөөний сонин" найман нас хүрч байна |url=https://ikon.mn/n/ayd |access-date=2026-05-10 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Үүсгэн байгуулагч: Р.Хадбаатар Л.Нимжжамц Хуучин эзэмшигчид: Г.Анархүү Э.Боролдой Ерөнхий Эрхлэгч: Ч.Үл-Олдох Хуучин эрхлэгч З.Боргилмаа Хуучин Эрхлэгч Э.Энхболд Хуучин хаяг : Улаанбаатар хот Сүхбаатар дүүрэг 8-р хороо Бага тойруу City Center 12-р давхар 1201 тоот Одоогийн Хаяг: Улаанбаатар хот Чингэлтэй дүүрэг 5-р хороо 6-р хороолол Orange Plaza-гийн байр 706 тоот Өглөөний сонин байрлаж байгаа Утасны дугаар: 99120448 91018844 Е-Мейл хаяг: ugluuniisoninmn@gmail.com <references /> https://mongolia.mom-rsf.org/mn/translation-media/detail/outlet/ugloonii-sonin/ <ref>{{Cite journal |date=2024-06.10 |title=https://news.zindaa.mn/2onz |url=https://news.zindaa.mn/2onz |journal=Өглөөний Сонин |volume= |issue= |pages= |doi= |issn=}}</ref> <nowiki>https://news.zindaa.mn/2onz</nowiki> <references group="Delete" /> ezq5jkshuao1waqlwgt6i5qnvx2i754 855990 855989 2026-05-10T05:40:26Z ~2026-28145-49 104469 https://news.zindaa.mn/2onz 855990 wikitext text/x-wiki Өглөөний Сонин бол Монголын өдөр тутмын сонин бөгөөд уламжлалт цаасан хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа явуулдаг анхны хэвлэлт нь 2006 оны 10-р сарын 3-ны өдөр хэвлэгдэж эхэлсэн уг хэвлэл нь олон нийтийн дуу хоолой чөлөөт хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл ба Өдөр Тутмын Сонинуудын холбооны гишүүнчлэлд байгаа гэхээсээ гадна Эдийн засаг Бизнес Улс төр Нийгэм Гадаад Спорт Урлаг Соёлын тухай Цаг Үе Эрэн сурвалжлах Шинжлэх Ухааны нийтлэл мэдээллийг оруудлаг Хэвлэлтын цаас нь Долоо хоногт 5 удаа 8 нүүрээр А2 форматаар хэвлэгдэн гаргадаг хуучин эзэмшигчид нь зарсны дараа нь 2010-аад оны сүүл үе гэхэд Эрхэт Монгол Группын харьяалал ба эзэмшилд орсон. Ихэнх Нийтлэлүүдийг Цаасан сонин гэхээсээ илүү Zindaa.mn-д нийтлэгддэг бас хуучин ажиллуулж байсан Morningnews.mn вебсайтад чухал мэдээллүүдийг багтаадаг байжээ гэвч одоогоор Өглөөний сонин сүүлийн үед нэг ч мэдээ нийтлэл оруулаагүй эсвэл хэвлэлийн эрх чөлөө унасан үзүүлэлт ихэнх сэтгүүлчид ажилаас гарсан санхүүгийн хомсдол зэргээс шалтгаалж цахим хуудас фейсбүүк хуудаст ганц ч шинэ ороогүй байх Авсан шагнал: 2006 2007 2008 2009 2011 Топ-5 сонин 2011 2012 2013 онд Өдөр тутмын шилдэг сониноор шагнагдаж байсан. <ref>{{Cite web |last=ikon.mn |date=2014-10-03 |title="Өглөөний сонин" найман нас хүрч байна |url=https://ikon.mn/n/ayd |access-date=2026-05-10 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Үүсгэн байгуулагч: Р.Хадбаатар Л.Нимжжамц Хуучин эзэмшигчид: Г.Анархүү Э.Боролдой Ерөнхий Эрхлэгч: Ч.Үл-Олдох Хуучин эрхлэгч З.Боргилмаа Хуучин Эрхлэгч Э.Энхболд Хуучин хаяг : Улаанбаатар хот Сүхбаатар дүүрэг 8-р хороо Бага тойруу City Center 12-р давхар 1201 тоот Одоогийн Хаяг: Улаанбаатар хот Чингэлтэй дүүрэг 5-р хороо 6-р хороолол Orange Plaza-гийн байр 706 тоот Өглөөний сонин байрлаж байгаа Утасны дугаар: 99120448 91018844 Е-Мейл хаяг: ugluuniisoninmn@gmail.com <references /> https://mongolia.mom-rsf.org/mn/translation-media/detail/outlet/ugloonii-sonin/ <ref>{{Cite journal |date=2024-06.10 |title=https://news.zindaa.mn/2onz |url=https://news.zindaa.mn/2onz |journal=Өглөөний Сонин |volume= |issue= |pages= |doi= |issn=}}</ref><references group="Delete" /> ebp5j9v4c05e8itgxfryruj9ea6yvnz 855991 855990 2026-05-10T05:43:16Z ~2026-28145-49 104469 https://news.zindaa.mn/2onz 855991 wikitext text/x-wiki Өглөөний Сонин бол Монголын өдөр тутмын сонин бөгөөд уламжлалт цаасан хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа явуулдаг анхны хэвлэлт нь 2006 оны 10-р сарын 3-ны өдөр хэвлэгдэж эхэлсэн уг хэвлэл нь олон нийтийн дуу хоолой чөлөөт хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл ба Өдөр Тутмын Сонинуудын холбооны гишүүнчлэлд байгаа гэхээсээ гадна Эдийн засаг Бизнес Улс төр Нийгэм Гадаад Спорт Урлаг Соёлын тухай Цаг Үе Эрэн сурвалжлах Шинжлэх Ухааны нийтлэл мэдээллийг оруудлаг Хэвлэлтын цаас нь Долоо хоногт 5 удаа 8 нүүрээр А2 форматаар хэвлэгдэн гаргадаг хуучин эзэмшигчид нь зарсны дараа нь 2010-аад оны сүүл үе гэхэд Эрхэт Монгол Группын харьяалал ба эзэмшилд орсон. Ихэнх Нийтлэлүүдийг Цаасан сонин гэхээсээ илүү Zindaa.mn-д нийтлэгддэг бас хуучин ажиллуулж байсан Morningnews.mn вебсайтад чухал мэдээллүүдийг багтаадаг байжээ гэвч одоогоор Өглөөний сонин сүүлийн үед нэг ч мэдээ нийтлэл оруулаагүй эсвэл хэвлэлийн эрх чөлөө унасан үзүүлэлт ихэнх сэтгүүлчид ажилаас гарсан санхүүгийн хомсдол зэргээс шалтгаалж цахим хуудас фейсбүүк хуудаст ганц ч шинэ ороогүй байх Авсан шагнал: 2006 2007 2008 2009 2011 Топ-5 сонин 2011 2012 2013 онд Өдөр тутмын шилдэг сониноор шагнагдаж байсан. <ref>{{Cite web |last=ikon.mn |date=2014-10-03 |title="Өглөөний сонин" найман нас хүрч байна |url=https://ikon.mn/n/ayd |access-date=2026-05-10 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Үүсгэн байгуулагч: Р.Хадбаатар Л.Нимжжамц Хуучин эзэмшигчид: Г.Анархүү Э.Боролдой Ерөнхий Эрхлэгч: Ч.Үл-Олдох Хуучин эрхлэгч З.Боргилмаа Хуучин Эрхлэгч Э.Энхболд Хуучин хаяг : Улаанбаатар хот Сүхбаатар дүүрэг 8-р хороо Бага тойруу City Center 12-р давхар 1201 тоот Одоогийн Хаяг: Улаанбаатар хот Чингэлтэй дүүрэг 5-р хороо 6-р хороолол Orange Plaza-гийн байр 706 тоот Өглөөний сонин байрлаж байгаа Утасны дугаар: 99120448 91018844 Е-Мейл хаяг: ugluuniisoninmn@gmail.com <references group="Facebook.com/Өглөөний Сонин" /> https://mongolia.mom-rsf.org/mn/translation-media/detail/outlet/ugloonii-sonin/ <ref>{{Cite journal |date=2024-06.10 |title=https://news.zindaa.mn/2onz |url=https://news.zindaa.mn/2onz |journal=Өглөөний Сонин |volume= |issue= |pages= |doi= |issn=}}</ref><references group="Delete" /> <references /> Facebook.com/ Өглөөний Сонин Morningnews.mn хуучин ажиллуулж байсан вебсайт n3sp2ssslcx3goyesrad4kq55p3xrvd 855992 855991 2026-05-10T05:51:48Z ~2026-28145-49 104469 Zindaa.mn 855992 wikitext text/x-wiki Өглөөний Сонин бол Монголын өдөр тутмын сонин бөгөөд уламжлалт цаасан хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа явуулдаг анхны хэвлэлт нь 2006 оны 10-р сарын 3-ны өдөр хэвлэгдэж эхэлсэн уг хэвлэл нь олон нийтийн дуу хоолой чөлөөт хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл ба Өдөр Тутмын Сонинуудын холбооны гишүүнчлэлд байгаа гэхээсээ гадна Эдийн засаг Бизнес Улс төр Нийгэм Гадаад Спорт Урлаг Соёлын тухай Цаг Үе Эрэн сурвалжлах Шинжлэх Ухааны нийтлэл мэдээллийг оруудлаг Хэвлэлтын цаас нь Долоо хоногт 5 удаа 8 нүүрээр А2 форматаар хэвлэгдэн гаргадаг хуучин эзэмшигчид нь зарсны дараа нь 2010-аад оны сүүл үе гэхэд Эрхэт Монгол Группын харьяалал ба эзэмшилд орсон. Ихэнх Нийтлэлүүдийг Цаасан сонин гэхээсээ илүү Zindaa.mn-д нийтлэгддэг бас хуучин ажиллуулж байсан Morningnews.mn вебсайтад чухал мэдээллүүдийг багтаадаг байжээ гэвч одоогоор Өглөөний сонин сүүлийн үед нэг ч мэдээ нийтлэл оруулаагүй эсвэл хэвлэлийн эрх чөлөө унасан үзүүлэлт ихэнх сэтгүүлчид ажилаас гарсан санхүүгийн хомсдол зэргээс шалтгаалж цахим хуудас фейсбүүк хуудаст ганц ч шинэ ороогүй байх Авсан шагнал: 2006 2007 2008 2009 2011 Топ-5 сонин 2011 2012 2013 онд Өдөр тутмын шилдэг сониноор шагнагдаж байсан. <ref>{{Cite web |last=ikon.mn |date=2014-10-03 |title="Өглөөний сонин" найман нас хүрч байна |url=https://ikon.mn/n/ayd |access-date=2026-05-10 |website=ikon.mn |language=en}}</ref> Үүсгэн байгуулагч: Р.Хадбаатар Л.Нимжжамц Хуучин эзэмшигчид: Г.Анархүү Э.Боролдой Ерөнхий Эрхлэгч: Ч.Үл-Олдох Хуучин эрхлэгч З.Боргилмаа Хуучин Эрхлэгч Э.Энхболд Хуучин хаяг : Улаанбаатар хот Сүхбаатар дүүрэг 8-р хороо Бага тойруу City Center 12-р давхар 1201 тоот Одоогийн Хаяг: Улаанбаатар хот Чингэлтэй дүүрэг 5-р хороо 6-р хороолол Orange Plaza-гийн байр 706 тоот Өглөөний сонин байрлаж байгаа Утасны дугаар: 99120448 91018844 Е-Мейл хаяг: ugluuniisoninmn@gmail.com <references group="Facebook.com/Өглөөний Сонин" /> https://mongolia.mom-rsf.org/mn/translation-media/detail/outlet/ugloonii-sonin/ <ref>{{Cite journal |date=2024-06.10 |title=https://news.zindaa.mn/2onz |url=https://news.zindaa.mn/2onz |journal=Өглөөний Сонин |volume= |issue= |pages= |doi= |issn=}}</ref><references group="Delete" /> <references /> Facebook.com/ Өглөөний Сонин Morningnews.mn хуучин ажиллуулж байсан вебсайт c0dhg4u4fleob8igs8lehfbghjf9sma 0 146337 856003 2026-05-10T11:07:30Z 唐吉訶德的侍從 5036 Хуудас үүсгэв: "'''Шэнь ван''' (瀋王) бол [[Юань улс]]ын үед хамаарах язгууртны цол хэргэм болно. Энэ бол [[Хубилай хаан]]ы зарлигаар [[Курё]] ваны гэр бүлийн гишүүдэд олгосон удамшлын цол юм. 1307 онд Курёгийн [[Чүнсонь ван]] [[Хубилай хаан]]аас Шэнь ван цол хүртэж, Шэньян чөлгөөг уди..." 856003 wikitext text/x-wiki '''Шэнь ван''' (瀋王) бол [[Юань улс]]ын үед хамаарах язгууртны цол хэргэм болно. Энэ бол [[Хубилай хаан]]ы зарлигаар [[Курё]] ваны гэр бүлийн гишүүдэд олгосон удамшлын цол юм. 1307 онд Курёгийн [[Чүнсонь ван]] [[Хубилай хаан]]аас Шэнь ван цол хүртэж, Шэньян чөлгөөг удирдах үүрэг хүлээсэн. [[Шэньян чөлгөө (Юань улс)|Шэньян чөлгөө]] нь одоогийн [[Ляонин муж]]ийн [[Шэньян|Шэньян хот]], [[Шиньмин сянь]], [[Ляоян хот]]ын өмнөд хэсэг, [[Кайюань хот]]ын хойд хэсгийн газрыг багтааж байв. [[Монголчуудын Солонгос руу хийсэн довтолгоон|Монголчууд Курёг эзлэн түрэмгийлэх]] үеэр олон тооны Курё хүмүүсийг олзлон Шэньянд суурьшуулсан. Хубилай хаан эдгээр хүмүүсийг удирдахаар Курёгийн хааныг томилсон. Хубилай хаан Шэнь ван гэсэн цолыг бий болгож, Курёгийн [[Чүнсонь ван]]д Шэнь ван гэсэн цолыг олгосон. Үүний дараа энэ цолыг Курёгийн ван эсвэл Курёгийн ваны гэр бүлийн гишүүн эзэмших болсон. [[Ангилал:Жагсаалт (Юань улсын ван)]] [[Ангилал:Цол]] omjezrc7xxc596oyq5v3cffo8b89lvr 856004 856003 2026-05-10T11:13:59Z 唐吉訶德的侍從 5036 856004 wikitext text/x-wiki '''Шэнь ван''' (瀋王) бол [[Юань улс]]ын үед хамаарах язгууртны цол хэргэм болно. Энэ бол [[Хубилай хаан]]ы зарлигаар [[Курё]] ваны гэр бүлийн гишүүдэд олгосон удамшлын цол юм. 1307 онд Курёгийн [[Чүнсонь ван]] [[Хубилай хаан]]аас Шэнь ван цол хүртэж, Шэньян чөлгөөг удирдах үүрэг хүлээсэн. [[Шэньян чөлгөө (Юань улс)|Шэньян чөлгөө]] нь одоогийн [[Ляонин муж]]ийн [[Шэньян|Шэньян хот]], [[Шиньмин сянь]], [[Ляоян хот]]ын өмнөд хэсэг, [[Кайюань хот]]ын хойд хэсгийн газрыг багтааж байв. [[Монголчуудын Солонгос руу хийсэн довтолгоон|Монголчууд Курёг эзлэн түрэмгийлэх]] үеэр олон тооны Курё хүмүүсийг олзлон Шэньянд суурьшуулсан. Хубилай хаан эдгээр хүмүүсийг удирдахаар Курёгийн хааныг томилсон. Хубилай хаан Шэнь ван гэсэн цолыг бий болгож, Курёгийн [[Чүнсонь ван]]д Шэнь ван гэсэн цолыг олгосон. Үүний дараа энэ цолыг Курёгийн ван эсвэл Курёгийн ваны гэр бүлийн гишүүн эзэмших болсон. ==Хүртэж байсан хүмүүс== #Ван Ижирбух ([[Чүнсонь ван]]) 1307-1316 #[[Ван Өлзийт]] (Ван Ко) 1316-1345 #Ван Бадамдорж ([[Чүнмуг ван]]) 1345-1348 #Ван Чойжидорж ([[Чүнжон ван]]) 1348-1351 #[[Ван Тогтобуха|Ван Тогтобух]] 1354-1376 [[Ангилал:Жагсаалт (Юань улсын ван)]] [[Ангилал:Цол]] h361om0tgrs1sdbwc5rc2ll9409xpgp