Википедиа mnwiki https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D2%AF%D2%AF%D1%80_%D1%85%D1%83%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%81 MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Медиа Тусгай Хэлэлцүүлэг Хэрэглэгч Хэрэглэгчийн яриа Википедиа Википедиагийн хэлэлцүүлэг Файл Файлын хэлэлцүүлэг МедиаВики МедиаВикигийн хэлэлцүүлэг Загвар Загварын хэлэлцүүлэг Тусламж Тусламжийн хэлэлцүүлэг Ангилал Ангиллын хэлэлцүүлэг TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 798 860258 858040 2026-06-27T06:46:29Z HorseBro the hemionus 100126 860258 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын аймаг}} {{Инфобокс суурин | name = Архангай аймаг | native_name = {{MongolUnicode|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋ᠠᠢ}}{{MongolUnicode|ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ}} | native_name_lang = mn | settlement_type = [[Монгол Улсын аймгууд|Аймаг]] | image_skyline = TariatLandscape.jpg | image_alt = | image_caption = [[Тариат сум|Тариатын]] үзэмж | image_flag = Mn flag arkhangai aimag 2014.svg | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = Mn coa arkhangai aimag 2014.svg | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Arkhangai in Mongolia.svg | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|47|23|N|101|30|E|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Улс | subdivision_name = {{flag|Монгол}} | established_title = Байгуулагдсан | established_date = 1931 он | founder = | seat_type = Нийслэл | seat = [[Цэцэрлэг (хот)|Цэцэрлэг]] | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 55313.82 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = (хамгийн өндөр цэг) | elevation_m = 3529 | population_footnotes = | population_total = {{decrease}} 91,559 | population_as_of = 2024 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = UTC+8 | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +976 133 | registration_plate = АР_ | iso_code = MN-073 | website = {{URL|arkhangai.gov.mn}} | footnotes = }}{{Featured article}}[[Файл:Tsetserleg.jpg|thumb|Цэцэрлэг хот]] [[Файл:Ögii Lake.jpg|thumb|Өгий нуур]] [[Файл:Khorgo1.jpg|thumb|Хорго]] [[Файл:ChuluutCanyon.JPG|thumb|Чулуутын хавцал]] '''Архангай аймаг''' нь [[Монгол Улс]]ын [[Монгол Улсын аймгууд|21 аймгийн]] нэг. Аймгийн төв болох [[Цэцэрлэг хот]] Улаанбаатар хотоос 521 км зайтай оршдог. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээ 55.3 мянган хавтгай дөрвөлжин км. Засаг захиргааны 19 сум, 99 багтай. == Хүн ам == 2023 оны байдлаар 47091 эрэгтэй, 46525 эмэгтэй нийт 93616 хүн байнга оршин сууж байв. Энэ нь Монгол Улсын хүн амын 2.8 % юм. Нийт хүн амын 34.4 хувийг 0-16 насны хүүхдүүд, 33.9 хувийг 16-35 насны залуучууд, 5.6 хувийг 60-аас дээш насны хүн ам эзэлж байна. Үндсэндээ [[монгол үндэстэн]]. [[Халх ястан]]-97.1% зонхилно. Харин [[Өөлд]]-2.3% [[Дөрвөд]]-0.2% [[Баяд]]-0.1% Бусад 0.3% эзэлнэ. Архангай аймаг 2025 онд 98199, 2035 онд 104406, 2045 онд 115874 болж өснө гэсэн үр дүн гарсан байдаг. == Газар зүй == Далайн төвшнөөс дээш дунджаар 2414 метр. Хамгийн өндөр цэг нь 3539 метр өндөр [[Харлагтайн сарьдаг уул]]. Хамгийн нам дор цэг нь Цэцэрлэг сумын нутгаар урсах Идэр-Чулуутын бэлчир орчимд дтд 1192 метр ба Архангай аймгийн нутгаас Хөвсгөл аймаг руу гарах үед 1179 метр хүртэл нам дор оршдог юм. Хойд талаараа Хөвсгөл аймагтай, зүүн талаараа Булган аймагтай, өмнө талаараа Өвөрхангай аймагтай, баруун хойд талаараа Завхан аймагтай тус тус хиллэдэг. Дийлэнхдээ ойт хээр, тал хээр нутагтай, баруун урдуур нь [[Хангайн нуруу]], баруун хойгуур нь түүний салбар болох [[Тарвагатайн нуруу]] оршдог ба зүүн болон төв хэсгээр тэдгээрээс эх авсан [[Орхон гол|Орхон]], [[Хануй гол|Хануй]], [[Тамир гол|Тамир]], [[Чулуут гол|Чулуут]] зэрэг томоохон голууд урсдаг. Энэ нутаг нь аялал жуулчлалын нэгэн чухал газар бөгөөд [[Өгий нуур]], [[Тэрхийн Цагаан нуур|Тэрхийн цагаан нуур]] зэрэг нуур болон [[Хорго]], [[Тайхар чулуу]] зэрэг галт уулын тогтцоороо олны анхаарлыг татдаг. [[Тамир гол|Тамир]], [[Орхон гол|Орхон]], Хануй, Хүнүй, [[Чулуут гол|Чулуут]], хойд урд Тэрх, Суман, Гичгэнэ, Согоот, Цэнхэр зэрэг 844 түргэн урсгалт голууд урсдаг. Хадат, Үүртийн тохой, Мухар хужирт, Цэнхэр, Шивэрт, Улаан эрэг, Бор тал, Цагаан сүм, Чулуут, Бумбат зэрэг 50 гаруй халуун хүйтэн рашаануудтай. === Уур амьсгал === [[Цэцэрлэг (хот)|Цэцэрлэг хотод]] агаарын дундаж температур нь жилд 0.1 бөгөөд, [[өвөл]] 1-р сард -15.6 хэм хүйтэн, [[зун]] нь 7-р сард 14.7 хэм дулаан байдаг. [[Хангайн нуруу]] нь монгол орны хамгийн их тунадастай нутгийн нэг бөгөөд Цэцэрлэг хотод жилд дунджаар 344 мм тунадас унана. Салхины дундаж хурд нь 2.6 м/с бөгөөд хамгийн их салхитай байдаг 4-р сарын дундаж хурд нь 3.5 м/с юм. === Онцлог газар === Аймгийн нутгийн хойд хэсэг нь пермийн ба чулуун нүүрсний галавын боржин, баруун өмнөд хэсгээр нь элсэн чулуу тархжээ. [[Тамирын гол]]д [[төмрийн хүдэр]], [[Суман гол]]ын савд галт уулын чулуу, үнэт чулууны баялаг бий. Аймгийн газрын хөрс сайн судлагдаагүй боловч сүүлийн үед эрэл, хайгуулын ажил ихээр явагдаж байна. Мөн [[Суваргахайрхан]] уул, [[Унтаа уул]], [[Ямаат уул]], [[Ноёнхангай уул]], [[Хан Өндөр уул]] зэрэг сүрлэг уулстай. [[Эрдэнэмандал сум]]аас [[Хүннү]] гүрний үеийн Буган чулуу ихээр олддог. Мөн тухайн суманд Монголын эртний хаадын нэг болох Харуул хааны ордны туурь байдаг. Хадат, Бор тал, Цагаан сүм, Мухар Хужирт, Бэлх ээрэг халуун хүйтэн [[рашаан]] олонтой. Архангай аймаг 2.1 сая [[мал]]тай, [[Үхэр|үхрийн]] тоогоор 428 мянга буюу улсад тэргүүн байр эзэлдэг. Зүүн талын сумдад газар тариалан хөгжүүлж байна. Архангай аймгийн есөн гайхамшигаар [[Чулуут гол|Чулуут]] [[Чулуут гол|гол]], [[Хорго|Хоргын тогоо]], [[Тэрхийн цагаан нуур]], Суварга хайрхан уул, [[Тамир гол|Тамирын гол]], [[Булган уул]], [[Тайхар чулуу]], [[Хар балгас]], Билгэ хааны цогцолборуудыг тодруулжээ. === Ургамал, амьтан === Тус аймгийн нутагт 1700-гаад зүйлийн ургамал ургадгаас монгол алтан хундага, [[алтан гагнуур]], [[вансэмбэрүү]], бамбай, [[нохойн хошуу]], [[царван]], төллүүр, өргөст [[сарнай]], [[таван салаа]], ванжингарав, эрээгомбо, юмдүүжин, мягмансанжаа, хунчир, туйплан, шар, хөх дэгд, сөд өвс, говийн ганга, [[тарваган шийр]], зүрхэн цэцэг, хурган чих, холтсон цэцэг, цагаан түрүү, [[чихэр өвс]], хурган гоньд, эмийн багваахай, ягаан сэрдэг, цээнэ зэрэг эмчилгээний зориулалтаар ашиглагддаг ховор ургамлууд бий. Аймгийн нийт нутгийн 15.7 хувийг ой мод, 75 хувийг бэлчээр, 1.5 хувийг тариалангийн талбай эзэлдэг. [[Хуайс]], боролзгоно, торлог, яргай, чаргай, ясиль, балгана, монос, тавилгана, шар мод, далан хайлс, [[гацуур]], жодоо, сөөгөн ба бургасан царам, шинэс, [[хуш]], [[хус]], [[нарс]], зожир өвс, [[улиас]], [[бургас]] зэрэг тавь гаруй төрлийн модлог, бутлаг ургамал ургадгийн зэрэгцээ бүүргэнэ, цээнэ, согоон чих, бадаан, поврон, нохойн хошууны навч зэрэг цайны ургамал элбэг билээ. Аймгийн нутагт гичгэнэ, [[сонгино]], халиар, [[халгай]], тарна, [[гогод]], бэрээх, мангир, хүнхээл, бандзоо, [[мөөг]], ямаахай, зэрлэг жууцай, гоньд, [[хөмүүл]], цагаан төмс, шар сэвэлгэнэ, цагаан сэвэлгэнэ, үхэр болон хурган мэхээр зэрэг хvнсний ургамал элбэг тохиолдоно. Жимс, жимсгэний төрлөөс [[үхрийн нүд]], үрэл, хар хад, [[аньс]], нохойн хошууны үр, [[нэрс]], өргөст тошлой, [[мойл]], [[улаалзгана]], дорнодын [[гүзээлзгэнэ]], [[самар]], [[долоогоно]], тансаг үнэрт ургамлаас хонин болон ямаан [[арц]], [[агь]], ганга, даль, санхам, минжиннаваг зэрэг ургамлууд ургадаг. Нар, хур хосолсон хавар, зуны дэлгэр сайхан улиралд удвал, [[жамъянмядаг]], шар яргуй, хөх яргуй, сэржмядаг, улаалзай, [[алтанзул цэцэг|алтанзул]], [[сарнай]], цээнийн ягаан, [[намуу]], цагаан лавай, [[бэр цэцэг]], [[багваахай]] цэцэг цаг цагаар солигдон цэцэглэх үеэр уул, тал, хөндий ягаан, цагаан, шар, цэнхэр өнгөөр солонгорон жигдэрч үнэхээр үзэсгэлэн төгөлдөр харагддаг билээ. Аймгийн нутгийн зонхилох хэсэг уулын нугын хийгээд ойн саарал, элсэрхэг бор, хар, хар хүрэн хөрснөөс тогтоно. [[Аргаль]], [[янгир]], [[шилүүс]], [[буга]], [[зэрлэг гахай]] зэрэг [[Амьтан|ан амьтнаар]] элбэг. == Түүх == Өнөөгийн Архангай аймгийн нутагт Буган чулуун хөшөө , Хиргисүүрийн соёл байсан түүхтэй. Харин [[Хүннү улс|Хүннү улсын]] үеэс Нийслэл [[Луут хот]] энд байжээ. Мөн Архангай аймгийн [[Өндөр-Улаан сум|Өндөр-Улаан]] сумын нутгаас Гол Мод II Хүннүгийн язгууртны булшнаас хос луу олдсон байна. Сянби, Нирун улсын нийслэл [[Орхоны хөндий]] орчимд байх магадлалтай бөгөөд олдоогүй ч Архангай аймгаас олдох магадлалтай. Түрэг улсын нийслэл Өтүкэн нь Архангай, [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай]] аймгийн хил орчимд Уйгур улсын нийслэл [[Хотонт сум|Хотонт]] сумын нутагт байсныг үзэхэд эртний Монголын төрт улсуудын Нийслэл, Соёлын төв нь энд байжээ. [[Сайн ноён хан аймаг]] (1725-1911) Халхын сайн ноён хан аймаг 1725 онд байгуулагджээ. Халхын сайн ноён хан аймгийн дээд өвөг болох Хөндлөн Сайн ноён Хан бол Чингис хааны удам, [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх Даян]] сэцэн хааны аравдугаар хүү Гэрсэнз Жалайр хун тайжийн гуравдугаар хүү, Онохуй үйзэн ноёны дөрөвдүгээр хүү юм. Тэрээр IX жарны шар морин жил буюу 1558 онд төрсөн бөгөөд ах Автай Сайн ханы хамтаар Халхад Шарын шашныг дэлгэрүүлэхэд хүчин зүтгэж байв. 1725 оны байдлаар Халхын Сайн ноён хан аймгийн нутаг умар зүг [[Чулуут гол|Чулуут голоос]] өмнө зүг Цэцэрлэг гол, дорно зүг Бор бургас, Олон нуураас өмнө зүг Халзан согоот, Хөл саяын даваа хүрч байв. 1761 онд Өөлдийн хоёр хошууг Сайн ноён аймагт шилжүүлэн захируулж энэ үеэр аймгийн нутгийн хилийг умраас өмнө зүг Говь Гурван сайхан уул хүртэл, дорноос өрнө зүг Сэгс цагаан богд хүртэл өргөтгөж, анх байсан 19 засаг хошууг 24 болгосон ажээ. Сайн ноёны аймгийн чуулган Аймгийн чуулганыг Манжийн эзэн хааны зарлигаар 1728 онд бий болгожээ.Аймгийн чуулган тэр аймгийн дээд эрхийг барих газар байсан бөгөөд тэр үед чуулганы хуралдааныг ‘’чуулган чуулах’’ буюу чуулган нийлэх гэж нэрлэж байсан байна. Манжийн хуулинд зааснаар аймгийн чуулганыг 3 жилд нэг удаа чуулж байсан боловч зарим дайн дажинтай үед тасалдах явдал ч тохиолдож байжээ. Аймгийн чуулганд чуулган дарга, жанжин, хошууны засаг ноёд,тэднийг дагалдсан түшмэд, бичээч нар оролцдог байв. Аймгийн чуулганы өдөр тутмын ажлыг засаг ноёд, дагуул түшмэл, бичээч нарын хамт 3 сараар жасаалан суух журмаар гүйцэтгэж байсан бөгөөд галч , зарлага, дахар хуяг зэрэг байнгын ажилчид үйлчилж байсан юм. (1911-1921) Халхын [[Сайн ноён хан аймаг]] нь Богд хаант Монгол улсын Сайн ноён хан аймаг болон өөрчлөгдөж Сайн ноён хан Намнансүрэн, Богд хаант Монгол улсын ерөнхий сайдаар томилогдож, Далай Чойнхор ван Цэрэнсодном Дотоод яамны дэд сайдаар томилогдов. Богд хаант Монгол улын Сайн ноён хан аймаг нь нутаг дэвсгэр, хүн ам, хошуу шавийн тоо, хөрөнгө малын хэмжээгээр улсад дээгүүр байр эзэлдэг томоохон аймгийн нэг байв. 1918 оны байдлаар Сайн ноён хан аймаг 30619 өрхтэй,133748 хүн амтай байлаа. Бүх хүн амын 54,8 хувь нь эрэгтэйчүүд, 45,2 хувь нь эмэгтэйчүүд нийгмийн анги давхаргын хувьд нийт хүн амын 5,7 хувь тайж нар, 16,8 хувь хамжлага албат, 28,1 хувь нь сум албат, бүх эрэгтэйчүүдийн 39,2 хувь нь лам нар байв. Засаг захиргааны үндсэн нэгжүүд нь засаг хошуу 22, шавь 8, хязгаар газар 1 гэсэн 31 нэгэн нэгжээр бүрдэж байжээ.Эдгээр шавийг 6-13 удаа хэргэм зэрэг залгамжилсан засаг, гүн, бэйл,бэйс,вангийн зэрэг бүхий хар ноёд тамгатай хутагт захирагч байсан юм. Ардын засгийн газар 1922 онд Сайн ноён ханы аймагт хошууны засаг даргыг бий болгон ноёдын эрх хэмжээг хязгаарлах, аймгийн чуулган жасааг нутгийн төвд шилжүүлж суурьшуулах ажлыг эхний ээлжэнд хийлгэв.1922 оны 5-р сарын 7-нд аймгийн чуулган даргын албан хэргийг чуулганы дарга Дүгэржав, дэд дарга Лувсанбалдан нарт хүлээлгэн өгч гүйцээв.Ингээд тус аймгийн чуулган, да жасааны өргөөг Цогтоо гүн Дашдоржийн хошууны нутаг (одоо Баянхонгор аймаг Бөмбөгөр сум) “Дааган дэл” гэдэг газраас нүүлгэн Заяын хүрээний газар шилжүүлэн суурьшуулсан юм. Ийнхүү Заяын хүрээ (одоо Архангай аймгийн төв Эрдэнэбулган сум) аймаг орны засаг захиргааны төв газар болов. 1922 оны 9-р сард хошуу тамгын газруудын тамгыг хураан авах ажил эхлэн, 10-р сараас шинээр аймаг байгуулах ажил хийгджээ. 1923-1931 онд [[Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг|Цэцэрлэг мандал уулын аймаг]] байгуулагдсан нь 1923 оны 1-р сарын 13-нд Засгийн газрын 58 дугаар тогтоолоор аймгийн суурин жасаадыг татан буулгаж мөн оны 6дугаар сарын 22 дугаар хурлаар аймгийн чуулганы дэргэдэх жанжин жасаадыг дагалдах аппаратынх нь хамтаар татан буулгасан юм. Ардын засгийн газрын 1923 оны 10 дугаар сарын 19-ний хурлын 39 дүгээр тогтоолоор аймгуудын нэрийг өөрчлөн Сайн ноён ханы аймгийг Цэцэрлэг мандал уулын аймаг болгон өөрчилжээ. 1923-1924 онд хийсэн засаг захиргааны шинэ хуваариар Цэцэрлэг мандал аймаг нь 10 гэр 3610, баг 722, сум 250, хошуу 26-тайгаар байгуулагдсан байна. 1931 онд 71 сум, 16 хошуутай байсан тус аймгийг 35 сумтай Архангай аймаг болгосон. БНМАУ-ын Бага хурлын 1931 оны 2-р сарын 7-ны өдрийн 5 дугаар хурлын тогтоолоор 5 аймгийг 13 аймаг болгожээ. Ингэснээр 1930 оны эцсээр 71 сум, 16 хошуутай байсан Цэцэрлэг мандал аймаг 35 сумтай Архангай аймаг болон зохион байгуулагдав. 1931 онд Архангай аймаг нь Наран, Их уул, Тосонцэнгэл, Цахир сумын нутгаар [[Завхан аймаг|Завхан аймагтай]], Их жаргалант, Баянзүрх, Чандмана, Шинэ идэр сумын нутгаар [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл аймагтай]], Могод, Гурванбулаг, [[Төв аймаг|Төв аймагтай]], Бүрд, Шанх, Бат-Өлзий сумын нутгаар [[Өвөрхангай аймаг|Өвөрхангай аймагтай]] хил залгаж байв. 1931 оны 12-р сарын тоо бүртгэлийн мэдээгээр үзэхэд Архангай аймаг 35 сум, 22285 өрх, 65333 хүн амтай, 1800000 малтай байжээ. == Эдийн засаг == Архангай аймаг улсын төвлөрсөн төсвийн шилжүүлэг дэмжлэгийг оруулан тооцсоноор 2024 оны эхний 12 дугаар сард аймгийн төсөвт 58.4 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрүүлэхээс 66.5 тэрбум төгрөгийн орлого оруулж, төлөвлөгөөг 110.2 % биелүүлжээ. Аймгийн төсвийн орлогын 50.9 хувийг тусламжийн орлогоор, 43.2 хувийг орлогын албан татвараар, 5.7 хувийг татварын бус орлогоор, 0.2 хувийг хөрөнгийн орлогын албан татвараар бүрдүүлсэн байна. Орон нутгийн төсвийн зарлагыг эдийн засгийн салбараар харвал 84.4 хувийг орон нутгийн засаг захиргаанд, 10.8 хувийг боловсролын салбарт, 2.1 хувийг соёлын салбарт, 2.7 хувийг эрүүл мэндийн салбарт зарцуулсан байна. Улсын мал тооллогын 2011 оны дүнгээр малын тоо толгой 2679200 тоологдож улсад 2 дугаар байранд орсон бөгөөд 196100 адуу, 302000 үхрийн тоогоор улсад тус бүр 2 дугаарт, 1327500 хонь тоолуулж улсад гуравдугаарт орсон байна. Үйлдвэрийн газрууд 2021 оны эхний 1 сард оны үнээр 805.2 сая төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж борлуулсан байна. Нийт үйлдвэрлэлтийн 15.9 хувийг хүнс ундааны, 0.3 хувийг хэвлэлийн, 65.0 хувийг дулааны эрчим хүчний 9.9 хувийг усан хангамж, 1.7 хувийг модон эдлэлийн, 6.9 хувийг гутал хувцасны, 0.3 хувийг бусад үйлдвэрлэл эзэлсэн байна. Тээврийн байгууллагууд 0.8 мянган зорчигч, 1.5 мянган тонн ачаа тээвэрлэн, 0.5 сая хүн км, 0.7 сая ткм ажил гүйцэтгэн 55.5 сая төгрөгийн орлоготой ажилласан ажээ. == Нутгийн хуваарь == Архангай аймаг 19 [[Монгол Улсын сумд|сум]], түүний 99 [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|баг]]т хуваагддаг. {| class="wikitable sortable" | style="text-align: right" |- ! align="center"| ! align="center"|Сум ! align="center"|Сумын төв</small><ref>Архангай төрийн мэдээллийн цахим сүлжээ - {{Webarchiv|url=http://www.arkhangai.gov.mn/modules.php?name=Menu&id=13 |wayback=20120830201411 |text=Засаг захиргаа, хүн ам |archiv-bot=2023-09-26 06:34:28 InternetArchiveBot }}</ref> ! align="center"|Хүн ам <small>(2009)</small><ref>{{Cite web |url=http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x1523.xls |title=Архангай аймгийн статистик -2009.12.31 |access-date=2011-10-10 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722221815/http://www.statis.mn/portal/content_files/comppmedia/cxls0x1523.xls |url-status=dead }}</ref> ! align="center"|Хүн ам <small>(2022)</small><ref>{{Cite web|url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_067V2&BAG_select_all=0&BAGSingleSelect=_265_26501_26504_26507_26510_26513_26516_26519_26522_26525_26528_26531_26534_26537_26540_26543_26546_26549_26552_26555&AGE_GROUP5_select_all=0&AGE_GROUP5SingleSelect=_1&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2022&viewtype=table|title=Үндэсний статистикийн хороо|access-date=2023-12-27|archive-date=2025-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121190345/https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_067V2&BAG_select_all=0&BAGSingleSelect=_265_26501_26504_26507_26510_26513_26516_26519_26522_26525_26528_26531_26534_26537_26540_26543_26546_26549_26552_26555&AGE_GROUP5_select_all=0&AGE_GROUP5SingleSelect=_1&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2022&viewtype=table|url-status=dead}}</ref> ! align="center"|Нутаг дэвсгэр (км²) ! align="center"|Нягтрал (хүн/км²) |- |align="center"|1 |align="left"|[[Цэцэрлэг (хот)|Эрдэнэбулган]] |align="left"|<small>[[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]]</small> |17,770 |21,603 |536 |33.15 |- |align="center"|2 |align="left"|[[Батцэнгэл сум|Батцэнгэл]] |align="left"|<small>Жаргалант</small> |3,846 |3,774 |3,500 |1.10 |- |align="center"|3 |align="left"|[[Булган сум (Архангай)|Булган]] |align="left"|<small>Булгийн дэнж</small> |2,434 |2,838 |3,100 |0.79 |- |align="center"|4 |align="left"|[[Жаргалант сум (Архангай)|Жаргалант]] |align="left"|<small>Баянцагаан</small> |4,111 |4,383 |3,832 |1.07 |- |align="center"|5 |align="left"|[[Ихтамир сум|Ихтамир]] |align="left"|<small>Заанхошуу</small> |5,247 |5,696 |4,800 |1.09 |- |align="center"|6 |align="left"|[[Өгийнуур сум|Өгийнуур]] |align="left"|<small>Зэгстэй</small> |3,086 |3,129 |1,686 |1.83 |- |align="center"|7 |align="left"|[[Өлзийт сум (Архангай)|Өлзийт]] |align="left"|<small>Хөшөөт</small> |3,102 |3,403 |1,700 |1.82 |- |align="center"|8 |align="left"|[[Өндөр-Улаан сум|Өндөр-Улаан]] |align="left"|<small>Тээл</small> |5,798 |5,870 |4,000 |1.45 |- |align="center"|9 |align="left"|[[Тариат сум|Тариат]] |align="left"|<small>Хорго</small> |5,086 |5,064 |3,800 |1.34 |- |align="center"|10 |align="left"|[[Төвшрүүлэх сум|Төвшрүүлэх]] |align="left"|<small>Таван булаг</small> |3,438 |2,907 |1,200 |2.86 |- |align="center"|11 |align="left"|[[Хайрхан сум|Хайрхан]] |align="left"|<small>Уубулан</small> |3,656 |3,673 |2,500 |1.46 |- |align="center"|12 |align="left"|[[Хангай сум|Хангай]] |align="left"|<small>Хунт</small> |2,926 |3,228 |4,400 |0.66 |- |align="center"|13 |align="left"|[[Хашаат сум|Хашаат]] |align="left"|<small>Баян</small> |3,344 |3,150 |2,600 |1.29 |- |align="center"|14 |align="left"|[[Хотонт сум|Хотонт]] |align="left"|<small>Хотонт</small> |4,440 |4,349 |2,200 |2.02 |- |align="center"|15 |align="left"|[[Цахир сум|Цахир]] |align="left"|<small>Авгалдай</small> |2,143 |2,485 |3,398 |0.63 |- |align="center"|16 |align="left"|[[Цэнхэр сум|Цэнхэр]] |align="left"|<small>Алтан-Овоо</small> |6180 |6,107 |3,200 |0.75 |- |align="center"|17 |align="left"|[[Цэцэрлэг сум (Архангай)|Цэцэрлэг]] |align="left"|<small>Хужирт</small> |3,813 |3,784 |2,500 |1.53 |- |align="center"|18 |align="left"|[[Чулуут сум|Чулуут]] |align="left"|<small>Жаргалант</small> |3,744 |4,199 |3,900 |0.96 |- |align="center"|19 |align="left"|[[Эрдэнэмандал сум|Эрдэнэмандал]] |align="left"|<small>Өлзийт</small> |5,933 |5,611 |3,400 |1.74 |- |align="left"|'''Нийт''' | | |'''89,311''' |'''95,253''' |'''56,252''' |'''1.59''' |- [[Зураг:Mongol Arkhangai sum.PNG|center|400px]] |} == Алдартан == ===Эрдэмтэн=== *Д.Цэвээндорж, Археологийн хүрээлэнгийн захирал, доктор, профессор [[Өндөр-Улаан сум|Хотонт сум]] *Лүнрэг Дандар - Дорно дахины анагаах ухаанд томоохон шинэчлэл хийсэн их оточ, [[Цахир сум]] *Бадрахын Жадамбаа - Шинжлэх ухааны доктор, [[Цахир сум]] *Очирбатын Чогний - Шинжлэх ухааны доктор, [[Цахир сум]] *Гүррагчаагийн Лхагваа - Шинжлэх ухааны доктор, [[Цахир сум]] *Дэлэгийн Сангаа - Шинжлэх ухааны доктор, [[Цахир сум]] *Мишиг-Очирын Цогбадрах - Шинжлэх ухааны доктор, [[Цахир сум]] *[[Равсалын Ринчинбазар]] - Шинжлэх ухааны доктор, [[Цахир сум]] *Лхамсүрэнгийн Гүрбазар - Доктор/Ph.D/, [[Цахир сум]] *Раднаасүмбэрэлийн Вандангомбо - Доктор/ Ph.D/, [[Цахир сум]] *Пүрэвбазарын Адъяасүрэн - Доктор/Ph.D/, [[Цахир сум]] *Ванчинсүрэнгийн Бямбаа - Доктор/Ph.D/, [[Цахир сум]] *Балданхүүгийн Шижээ - Доктор/Ph.D/, [[Цахир сум]] *Батаагийн Хээрийнбаатар - Доктор/Ph.D/, [[Цахир сум]] *[[Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж]] -Шинжлэх ухааны доктор, [[Цахир сум]] *Чимэддоржийн Даваадорж - Сурган хүмүүжүүлэх ухааны доктор, [[Эрдэнэмандал сум]] *Нацагдоржийн Цэрэнсодном - Эдийн засгийн ухааны доктор /Ph.D/, [[Эрдэнэмандал сум]] *Самбуугийн Цэрэн-Очир - Шинжлэх ухааны доктор, Эрдэнэмандал сум *Сэнгээгийн Гантулга - Хууль зүйн ухааны доктор (Ph.D), Ихтамир сум *Чагнаагийн Пүрэвдорж - шинжлэх ухааны доктор, профессор, Жаргалант сум *Дамдинжавын Даваадагва - Анагаах ухааны доктор, профессор, Өлзийт сум *Баднааванчин Насан-Очир - Сурган хүмүүжүүлэх ухааны доктор, Эрдэнэмандал сум *[[Төмөр-Очирын Идэрхангай]] - Түүхийн ухааны доктор (Ph.D), дэд профессор, Батцэнгэл сум Гэндэнсүрэнгийн Ёндонгомбо-Техникийн ухааны доктор (Ph.D), Чулуут сум Мөнхөөгийн Сувдаа - Монгол Улсын Хүний гавьяат эмч, Анагаах ухааны магистр, Өлзийт сум Балдоржийн Сандагдорж - Доктор /Ph.D/ Хашаат сум ===Цэргийн зүтгэлтэн === *[[Солийн Данзан]] - МАН-ын үүсгэн байгуулагч МАН-ын анхны дарга бүх цэргийн жанжин Хотонт сус *[[Рагчаагийн Гүнчин-Иш]] - БНМАУ-ын Ардын Их хурлын депутат, хошууч генерал [[Хайрхан сум]] *[[Гэлэгдоржийн Дэмид]] - БНМАУ-ын анхны Маршал, өрлөг жанжин, Их Тамир сум *[[Шагдарын Нацагдорж]] - Хошууч генерал, [[Цахир сум]] *Пунцагийн Пүрэвбазар - Бригадын генерал, [[Цахир сум]] *Лхамсүрэнгийн Лувсанпэрэнлэй - Хурандаа [[Тариат сум]] === Улсын цолтой бөхчүүд === * [[Галсанхүүгийн Вандан]]- Ардын засгийн анхны аварга, Батцэнгэл сум *[[Нацагийн Жамъян]] — даян аварга, гавьяат тамирчин, [[Цахир сум]] *[[Чимэдийн Гочоосүрэн]] - Монгол улсын заан, чөлөөт бөхийн ОУХМ, Хотонт сум *[[Гэлэгжамцын Өсөхбаяр]] — дархан аварга, [[Батцэнгэл сум]] *[[Цэдэндоржийн Чимэд-Очир]] (1916-1985) — даян аварга, [[Хайрхан сум]] *[[Чимэдрэгзэнгийн Санжаадамба]] — Улсын аварга, Хашаат сум *[[Баатарын Төрбат]]- Улсын арслан, [[Жаргалант сум]], 1938 онд улсад түрүүлсэн * [[Далайн Жамц]] - Улсын арслан, Хотонт сум *[[Рэнцэнбямбын Пүрэвдагва]] - Улсын арслан, Булган сум *Нисэхийн" хэмээх [[Дашийн Лувсан]] - Улсын заан, Батцэнгэл сум *[[Лувсангийн Энхбаяр]] - Монгол улсын гавьяат тамирчин, үндэсний бөхийн улсын начин, Батцэнгэл сум *[[Чагнаадоржийн Ганзориг]] - Улсын начин Булган сум *[[Дамбийн Рагчаа]] — Улсын гарьд, [[Булган сум]] *[[Мягмарын Бадарч]] - Улсын заан, Цэнхэр сум *[[Батсүхийн Зоригтбаатар]] -Улсын харцага, Батцэнгэл сум *[[Дуламжавын Мөнх-Эрдэнэ]] - Улсын арслан, Булган сум *[[Мишкагийн Батжаргал]] - Улсын харцага, Булган сум *[[Гэлэгжамцын Батбаяр]] — Улсын харцага, Батцэнгэл сум *[[Түмэнсанжаагийн Мөнгөнцоож|Түмэнсанаагийн Мөнгөнцоож]] - Улсын харцага, Батцэнгэл сум *[[Гүсэмийн Жалаа ]]- Улсын начин, Хашаат сум === Аймгийн цолтой бөхчүүд === * Лувсансодовын Чимэд-Очир - Аймгийн арслан, Батцэнгэл сум * [[Гэндэн Цэдэнбал|Гэндэнгийн Цэдэнбал]] - Аймгийн арслан, [[Өгийнуур сум]] * Дэмбэрэлийн Содномпил - Аймгийн арслан, Хайрхан сум * Төмөрийн Нямсүрэн - Аймгийн арслан, Ихтамир сум === Даншигийн цолтой бөхчүүд === * [[Рэнцэнбямбын Пүрэвдагва]] - Даншигийн Дархан аварга, Булган сум === Бусад спорт === * [[Соронзонболдын Батцэцэг]] — чөлөөт бөхийн дэлхийн аварга, [[Хашаат сум]] ===Урлаг === *[[Лэгшидийн Чуваамэд]], [[Ардын зураач]], УГЗ, [[Хашаат сум]] *[[Ванчинсүрэнгийн Оросоо]] - Гавьяат жүжигчин, [[Цахир сум]] *[[Өлзий-Утасын Баярмагнай]], ЦДБЧ-н дуучин, МУАЖ *[[Дэндэвийн Чимэд-Осор]], БНМАУ-н [[Ардын Жүжигчин]] *[[Гомбын Равдан]], МУГЖ, [[Хашаат сум]] * [[Цэндийн Доржготов]] МУСГЗ, шог зураач, төрийн шагналт зохиолч, [[Хашаат сум]] *[[Соронзонболдын Батболд]], Хүүхдийн элч уран бүтээлч, хөгжмийн зохиолч, Соёлын тэргүүний ажилтан, Багш, [[Батцэнгэл сум]] === Бусад === *[[Чойжилсүрэнгийн Пүрэвдорж]]-Монгол Улсын шадар сайд. *Чимэдийн Зундуй-Осор - Аж Үйлдвэрийн Гавьяат ажилтан, [[Эрдэнэмандал сум]] *Л.Бямбадорж - адуучин, Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар, [[Цахир сум]] *[[Майдаржавын Ганзориг]] - сансрын нисэгч, [[Цэцэрлэг сум]] *Даваагийн Жигжидсүрэн - Улсын аварга малчин, [[Цахир сум]] *Банзарын Хуягбаатар - Улсын аварга тууварчин, [[Цахир сум]] *Бадрахын Жадамбаа, Гавьяат багш, [[Цахир сум]] *Гончигийн Халтархүү, Хөдөлмөрийн баатар, [[Цахир сум]] *[[Аюурын Дангаасүрэн]], (1913-1978), хилийн цэргийн тасгийн бага дарга байсан ба тасгаас нь Дүгэрийн Гуулин, Энхийн Шийлэг нарын Монгол улсын баатрууд төрөн гарсан байна. А.Дангаасүрэн Халхын голын дайнд оролцон "Эх оронч цол", "Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одон”, "Алтан гадас одон", "Халх голын ялалтын медаль", "Дотоод яамны хүндэт чекист” цол тэмдэг, "Чойбалсангийн мэргэн буудагч” медалиудаар шагнагджээ, [[Цахир сум]] *Төмөөний Зундуй, (1939-2001), алтан гадас одонт , улсын аварга малчин , Улсын их хурлын депутат, [[Хайрхан сум]] *Данзангийн Цэрэнбатаа, Гавьяат барилгачин, [[Эрдэнэмандал сум]] *Жалбуугийн Шажинбат, Гавьяат барилгачин, [[Эрдэнэмандал сум]] == Мөн үзэх == * [[Тайхар чулуу]] * [[Тамир гол]] * [[Орхон гол]] * [[Чулуут гол]] * [[Суман гол]] * [[Хануй гол]] * [[Хүнүй гол]] * [[Хөхсүмийн рашаан]] * [[Баатархан уул]] * [[Тэрхийн Цагаан нуур]] * [[Чойдогийн боргио]] ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Arkhangai Aimag|Архангай аймаг}} * [https://web.archive.org/web/20151103081008/http://arkhangai.gov.mn/ Архангай аймгийн албан ёсны цахим хуудас] * [https://web.archive.org/web/20140326095513/http://arkhangai-ith.com/ Архангай аймгийн ИТХ-ын цахим талбар] == Эшлэл == {{лавлах холбоос}} {{Хөтлөгч мөр Монголын аймаг}} {{Хөтлөгч мөр Архангайн сумууд}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Архангай аймаг| ]] [[Ангилал:Монголын аймаг]] bx8txbk0kog7xo6fxnhzjlw7cmjlpw0 0 1264 860227 840316 2026-06-26T14:01:44Z Megzer 20491 860227 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын эзэнт гүрнийг үндэслэгч (ойр. 1162 – 1227)}} {{Инфобокс хаан | name = Чингис хаан<br />{{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ<br>ᠬᠠᠭᠠᠨ|v}} | image = YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg | caption = [[Юань Улс]]ын үеийн 1278 оны хөрөг зургийн хуулбар | succession = [[Монголын эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1206 – 1227 оны 8 сар | successor = {{ubl|[[Тулуй]] ([[регент|түр]])|[[Өгөдэй хаан]]}} | birth_name = Тэмүжин | birth_date = {{Circa|1162}} | birth_place = [[Хэнтийн нуруу]] | death_date = 1227 оны 8 сарын 18 эсвэл 25 (65 орчим насалсан) | death_place = [[Шинчин муж|Шинчин]], тухайн үед [[Тангуд улс]]ын нэг хэсэг | burial_place = [[Чингис хааны оршуулгын газар|Тодорхойгүй]] | spouse = {{plainlist| * [[Бөртэ үжин]] * [[Чингис хааны эхнэрүүд|''бусад'']]}} | issue = {{plainlist| * [[Зүчи]] * [[Цагадай]] * [[Өгөдэй]] * [[Тулуй]] * [[Чингис хааны удам угсаа|''бусад'']]}} | full name = Тэмүжин ({{MongolUnicode|ᠲᠡᠮᠦᠵᠢᠨ|h}}) | regnal name = Чингис хаан ({{MongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ|h}}; {{linktext|lang=zh|成|吉|思|皇帝}}) <!--| posthumous name = Fatian Qiyun Shengwu Huangdi {{nwr|({{linktext|lang=zh|法|天|啟|運|聖|武|皇帝}})}} | temple name = Тайзү ({{linktext|lang=zh|太祖}})-->| house = [[Боржигин]] | father = [[Есүхэй баатар]] | mother = [[Өэлүн]] }} Их эзэн богд '''Чингис хаан''' (~1162 оны 11 сар – 1227 оны 5 сарын 31) [[1206 он|1206 онд]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Монгол аймгуудыг]] нэгтгэж [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улс буюу Монголын Эзэнт Гүрнийг]] байгуулсан Монголын [[хаан|их хаан]] байв. [[Хиад Боржигин]] [[Есүхэй баатар|Есүхэйн]] Тэмүжин гэдэг нэртэйгээр Боржигин овогт төрсөн тэрбээр монголын болон дэлхийн түүхэн дэх гарамгай цэргийн удирдагчдын нэг болсон юм. Их Монгол Улсыг байгуулсны дараа тэрээр амьдралынхаа явцад [[Ази]], [[Европ]]ын ихэнх [[Монголын эзэгнэл|нутаг дэвсгэрийг эзэлсэн]] бөгөөд харин түүний үр хүүхдүүд үүнийг нь үргэлжлүүлж, тухайн үед соёл иргэншилт хүн төрөлхтөнд нээгдээд байсан [[Еврази|дэлхийн хуурай газрыг]] бараг бүхэлд нь эзэлсэн байна. Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангудыг]] эзэлсний дараа, 1227 онд [[Алтан улс]]ын хилийн ойролцоох Лю Пан уулнаа мөнхөржээ. Түүний оршуулагдсан газар нь одоо хүртэл илрээгүй болно. Чингисийн үр удам өнөөгийн [[Хятад]], [[Солонгосын хойг|Солонгос]], [[Кавказын нуруу|Кавказ]], [[Төв Ази|Төв Азийн]] орнууд, мөн өнөөгийн [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Зүүн Европ]], [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] зарим хэсгүүдийг эзэлсэн буюу түшмэг улсуудаа болгосон ажээ. == Уг гарал == [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] [[Бөртэ Чино]] эхнэр [[Гуа Марал|Гoo маралын]] хамтаар тэнгис далайг гаталж ирээд [[Онон гол|Онон мөрний эх]] [[Бурхан Халдун уул|Бурхан халдун ууланд]] нутаглаж, Батачихан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ хэмээн дурдсан байдаг. Дараахь үе удмуудыг жагсаавал Тамача, Хоричар мэргэн, Уужим буурал, Саль-Хачау, Ихнүдэн, Шинсочи, Харчу, Боржигидай мэргэн, Торголжин баян, [[Добу мэргэн]]. Добу мэргэний эхнэр Хорь түмдийн Хорилардай мэргэний охин [[Алун Гуа|Алун-гуа]]. Добу мэргэн хоёр хүүтэй болоод нас барсны дараа Алун-гуагаас төрсөн гурван хөвүүний бага нь болох [[Бодончар|Бодончар мунхагаас]] [[Боржигин]] овгийнхон үүсэн гарчээ. Нууц товчоонд бичсэнээр бол [[Алун Гуа]] Добу мэргэний нас барснаас хойш хөвгүүд төрүүлснийгээ Малиг баяуд овгийн зарц бус харин шөнө тотгоор орж ирэх тэнгэрийн цагаан шар хүнтэй холбон тайлбарладаг. Боданчар мунхаг нэгэн жирэмсэн эмийг барин ирснээс гарсан хүү нь Жажирадай бөгөөд энэ нь Чингис хааны анд Жамухын уг гарал байгаа юм. Боданчарын үр удам нь Хабич баатар, Мэнэн тудун, Хачи хүлүг, [[Хайду (хан)|Хайду]], Байшинхор догшин, Тумбинай сэцэн болно. Хайдугийн хүү Чирхай лянхуагаас Тайчууд овог үүсэн гарчээ. Тумбинай сэцэний хүү [[Хабул хаан]] [[Хамаг Монгол]]ыг захирч байсан ба түүнээс Хиад Боржигин овог гарчээ. Хабул хааны хоёр дахь хүү [[Бартан баатар]] нь Чингис хааны эцэг [[Есүхэй баатар]]ын эцэг байжээ. Хамаг Монгол [[Хутула хаан]]аас хойш хангүй байсан тул Хиад Боржигин овгийг ерөнхийд нь Есүхэй баатар захирч байсан. Чингис хааны Монголын тулгар төрийг үүсгэн байгуулах явцад нөлөөтэй байсан хэд хэдэн феодал язгууртнууд Хабул хааны удам буюу Хиад Боржигины ноёдууд байжээ. [[Даридай отчигин]] нь Бартан баатарын бага хүү (Чингис хааны авга ах), [[Алтан]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хөвүүн Хутула хааны хүү (Чингис хааны хаяал), [[Хучар]] нь Бартан баатарын хоёр дахь хүү Нэгүүн тайжийн хүү (Чингис хааны үеэл), Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача-Бэхи]] нь Хабул хааны ууган хүү [[Охинбархаг]]ийн ач хүү (Чингис хааны хаяал), [[Бүри бөх]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хүү Хутугту Монхорын хүү байжээ. == Идэр нас == Чингис хаан 1162 онд Онон голын хөвөөнд [[Дэлүүн Болдог]] хэмээх газар хатан Өэлүн эхээс төржээ. Монголын нууц товчоонд түүнийг төрөхдөө шагайн чинээ нөж атгаж төрсөн гэж бичсэн байдаг. Энэ үйл явдал нь тухайн үед Хиад Боржигины удирдагч байсан Есүхэй баатар, Татарын Тэмүжин-Үгэтэй тулалдан олзолж авсантай тохиосон тул шинэ төрсөн хүүг Тэмүжин хэмээн нэрлэжээ. Түүний төрсөн дүү нар нь [[Хасар|Зочи Хасаp]], [[Хачиун]],[[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ Отчигон]], Тэмүлэн. Мөн [[Сочигэл|Сочигил]] хатны хөвгүүд болох эцэг нэгтэй ах дүүс [[Бэгтэр]], [[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй]] нар байжээ. Тэмүжин 16, 17 настай байхдаа өмнө сүй тавьсан [[Бөртэ үжин|Бөртэг]] буулган авч гэрлэсэн бөгөөд инжинд ирсэн булган дахыг өөрийн эцэг Есүхэйн анд байсан [[Хэрэйд]] аймгийн удирдагч [[Тоорил хан|Тоорил ханд]] өргөн барьж холбоо тогтоосон нь хүчирхэг ивээн тэтгэгч, холбоотонтой болсон томоохон хэмжээний дипломат алхам болсон байна. Бөртэ үжин '''Зүчи, Цагаадай, Өгөдэй, Тулуй''' гэсэн дөрвөн хүү төрүүлж өгчээ. == Мэргидийг дарсан ба Хамаг Монголын хаан болсон нь == 1180 оны үед Гурван Мэргид цэрэглэн ирж өмнө Мэргидийн Их Чилэдү эхнэр Өүлэнийг Есүхэй баатарт булаалган алдсаны өшөөг авахаар ирэн Бөртэ үжинийг булаан авч Чилгэр бөхөд өгсөн байна. Тэмүжин өмнө нь түүнийг ивээлдээ багтаахаа амласан Хэрэйдийн Тоорил ханд очиж тусламж хүссэнд хүлээн авч Жадаран аймгийн Жамухатай хүч хавсран Мэргид аймгийг дайлан [[Буур хээрийн тулалдаан]]д бут цохин Тэмүжин эхнэр Бөртийг эргүүлэн авчээ. Энэ үед Бөртэ жирэмсэн байсан нь Тэмүжиний ууган хүү Зүчийн жинхэнэ эцэг хэн байсныг маргаантай болгожээ. Гэвч [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 104-р зүйлд "Санамсаргүй байтал гурван мэргид довтолж, эхнэр хүүхдийг минь булааж авав…" гэсэн байна. Тэмүжиний өгүүлсэнээр бол [[Бөртэ үжин|Бөртэ хатан]] жирэмсэн байсан байна. Тийм ч учраас Тэмүжин амьдралынхаа туршид Зүчийг өөрийн хүү гэж үзэж байжээ. Мэргидийг дайлсны дараа Тэмүжин, Жамуха хоёр гурав дахь удаагаа анд барилдан хамт нутаглаж байсан байна. Гэвч удалгүй салж явцгаасанд өмнө Жамухыг дагаж явсан Боржигин болон бусад овог аймгийн иргэдийн зарим Тэмүжинг даган ирсэнээр түүний өөрийн овог аймгийн удирдагч болохын эхлэл тавигджээ. Улмаар 1189 онд [[Алтан]], [[Хучар]], Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача Бэхи]], [[Даридай отчигин|Даридай-Отчигон]] зэрэг Хиад Боржигины ноёдууд санаа нийлэн Тэмүжинг Хамаг Монголын ханд өргөмжилж, "Чингис хаан" хэмээн цол олгожээ. "Чингис" гэдэг үгийн гарал нь "тэнгис" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн түүхэн бичээс буй юм. == Жамуха, Татар, Жүрхин, Тайчуудтай тэмцэлдсэн нь == Түүний хойно [[Жамуха]] өөрийн дүү [[Тайчир|Тайчирыг]] Чингис хааны харьяатуудад алагдсаныг шалтаглан 13 хүрээнээс цэрэг дайчлан довтлоход Чингис хаан өөрийн 13 хүрээнээс мөн цэрэг дайчлан угтаж очин Далан Балжуд хэмээх газар тулалдсан нь Монголын түүхэнд [[Далан Балжудын арван гурван хүрээний байлдаан|Арван гурван хүрээний тулалдаан]] гэж нэрлэгджээ. Уг тулалдаанд Жамуха хүч түрэн Чингис хааныг [[Зээрэн хавцал|Зээрэн хавцалд]] шахаад буцаж явсан ба замдаа [[Чонос|Чинос аймгийн]] залуучуудыг далан тогоонд чанаж харгисласан байна. Энэ тулалдааны дараагаар [[Урууд|Уруудын]] [[Жорчидай|Жүрчидэй]], [[Мангуд|Мангудын]] [[Хуйлдар]], [[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг]] зэрэг олон жижиг овгийн төлөөлөгчид Жамухаас салж Чингис хаантай ирж нийлжээ. XII зууны эцсээр [[Алтан улс|Алтан улсын]] [[Вангин Шян|Вангин Чинсан]] жанжин [[Татар|Татарын]] [[Мэгүжин сүүлт|Мэгүжин сүүлтийг]] хөөн [[Улз гол]] руу шахаж байх үед урьдын өшөөт Татарыг дарах боломжийг ашиглан Чингис хаан, [[Тоорил хан]] нар хүч хавсран байлдаж Улз голын '''Хусуту шүтээн''', '''Нарату''' шүтээн гэдэг газар Мэгүжин сүүлтийг дарж устгажээ. Үүний дараа Вангин чансан Тоорил ханд "[[Ван]] ", Чингис хаанд "[[Чаутхури]]" гэдэг цол олгожээ. Үүнээс хойш Тоорил ханыг '''Ван хан''' хэмээх болжээ. Чингис хааныг Мэгүжин сүүлтийг дайлаар явсан хойгуур [[Жүрхин|Жүрхинүүд]] ар гэрийг нь тонож дээрэмдсэн тул Хэрлэнгийн Хөдөө арал хавьд Жүрхинийг довтолж Тэлэтү ам хэмээх газар Сача-Бэхи, Тайчу нарыг барьж өмнө Бэлгүтэйн мөрийг цавчсан, Татарын эсрэг хавсран байлдаагүй, ар гэрийг дээрэмдэн тоносон зэрэг шалтгаануудаар цаазалжээ. 1201 онд [[Хатагин]], [[Салжиуд]], [[Дөрвөн]], [[Татар]], [[Ихирэс]], [[Хонгирад]], [[Горлос|Горлосууд]], [[Найман|Найманы]] [[Хурчахус буйруг хан]], [[Мэргид]], [[Ойрад]], [[Тайчууд]] нар '''Алхуй булаг''' гэдэг газар чуулаад Жамухыг хан өргөмжлөхөөр хэлэлцэж андгайлан тангараглаад тэндээс [[Эргүнэ мөрөн]] рүү нүүж, Эргүнэд цутгах Хан мөрний шанаагийн Агуу нугад Жамухыг [[Гүр хан|'''Гүр хан''']] болгож өргөмжилжээ. Улмаар Чингис хаан, Ван хан хоёртой байлдахаар мордъё гэлцсэнийг Чингис хаан олж мэдээд Ван ханд мэдэгдсэнд, Ван хан цэргээ авч хүрч иржээ. Хоёр талын тулалдаан Хүйтэн хэмээх газар болсон ба түүхэнд [[Хүйтэний тулалдаан]] гэж нэрлэдэг. [[Монголын Нууц Товчоо|Нууц товчоонд]] өгүүлснээр Буйруг, [[Худуга бэхи|Хутуга бэхи]] нар [[Зад|задын]] арга мэддэгээ хэрэглэсэн нь өөрсөд дээр нь буусанд тэнгэр хилэгнэв гэж айн тархан зугатацгаасан байна. Жамуха [[Эргүнэ мөрөн|Эргүнэ мөрний]] зүг өөрийн нутаг руу зугтахад Ван хан нэхжээ. Тайчуудын Аучу баатар [[Онон гол|Ононы]] зүг зугтахад Чингис хаан араас нь нэхсэн байна. Ононы цаана хүлээж байсан Аучу баатар, [[Таргудай Хирилтуг]] нартай тулалдахад Чингис хаан хүзүүн тушаа Тайчуудын Зургаадайд (хожмын алдарт [[Зэв жанжин]], [[Чингис хааны дөрвөн нохой|Чингисийн дөрвөн нохойн]] нэг) харвуулан шархадсан байна. Шөнө нь Тайчууд тархан зугтаснаар уг тулалдаан Тэмүжиний ялалтаар дуусчээ. == Хэрэйд, Найманыг эзэлсэн нь == === 1202 оны Найманы эсрэг байлдаан === 1202 онд [[Татар|Татарын ханлигийг]] байлдан эзлэж, мөхөөсний Тоорил хантай хамтран "[[Найман|найманы]] хүчүгүдийн Буйруг хантай байлдахаар морилж, Улуг тагийн Сохог ус гэдэг газарт хүрвэл, Буйруг хан байлдан ядаж, Алтай даван хөдлөв. Чингис хаан Ван хан хоёр Сохог уснаас Буйруг ханыг нэхэж Алтай давуулан Хумшингирийн Үрүнгү гол уруу хөөж явав. Гэтэл, тэдний Еди-Тоблуг нэрт ноён, харуул харж яваад бидний харуулын цэрэгт хөөгдөж уул өөд дутаахад олом нь тасарч баригдав. Буйруг ханыг [[Өрөнгө гол|Үрүнгү гол]] уруу хөөн оруулж, Хишилбаши нуурт гүйцэж түүнийг тэнд сөнөөв."<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 158-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Тэндээс буцах замд найманы Хүгсэү сабраг баатрын удирдсан цэргүүд [[Байдраг гол|Байдраг голын]] бэлчирт цэргээ хуралдуулж тосч байлдахаар хүлээж байсан ч, орой болсон учраас хоёр талаас маргааш өглөө байлдья гэж тохиролцоод хоноод, өглөө сэртэл Ван хан Жамухын ятгалгаар өөрийн хүрээндээ гал түлж орхиод цэргээ авч "Хар сүүл голыг өгсөн"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 159-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> зугтан оджээ. Чингис хаан тэргүүтэй монголчууд маргааш өглөө нь сэрээд хартал Ван ханы хаяад зугтсаныг үзээд "Харин чи биднийг мэхэлж бууцанд хаясан байна" гээд Чингис хаан хөдөлж, Эдэр Алтайн бэлчрээр гэтэлж сааталгүй явсаар Саарь хээрт очиж буув.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 161-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Харин найманы Хүгсэү Сабраг баатрын цэргүүд Ван ханы ардаас нэхэн довтолж, Сэнгүмийн эм хөвүүд, эд хөрөнгийг булаан авч, Ван ханыг Тэлэгэтү амсарт шахан байлдаж хэцүүдэхэд Чингис хаанаас тусламж гуйхдаа "Найманд эд хөрөнгө ба эм, хөвүүдээ булаагдав, би. Хөвүүн чамаас дөрвөн хүлэг баатраа ирүүлэхийг гуйя. Миний албат иргэн ба эд хөрөнгийг аварч өгнө үү"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 163-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсний хариуд Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун дөрвөн хүлэг баатраа цэргийнх нь хамт илгээн, Улаан хус гэх газарт Сэнгүмийг авран, тэндээс Хөгсэү Сабраг баатрыг довтлон олзлогдсон бүгдийг буцаан авч Ван ханд өгчээ. Үүний дараа Чингис хаан, Ван хан хоёр андгай тангараг өргөн, эцэг хүү бололцон, эв найртай байхаа батлан хурим найр хийв. === Хэрэйдийг мөхөөсөн нь === Энэ явдлын дараа 1202 оны намар дотно холбоотон Хэрэйдийн Ван хантай худ ургийн холбоогоор харилцаагаа бэхжүүлж дотносохыг зорьж, хүү Зүчидээ Тоорил ханы охин Чаур бэхийг, охин [[Хожин бэхи|Хожин бэхийг]] Сэнгүмийн хүү Тусахад өгөхийг гуйн элч илгээсэнд,<ref name=":5">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 165-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> нялх Сэнгүм хэлсэн нь: "Миний ураг тэднийд очвол, ямагт хатавчинд хоймор харж суух болно. Тэдний ураг бидэнд ирвэл, хоймор сууж хатавч харах болно"<ref name=":5" /> гэж ихэмсэглэн хэлж элчийг хөөн явуулснаар тэдний харилцаанд сэв сууж эхлэв. 1203 оны хавар Хэрэйдийн нутагт орогнож байсан [[Жамуха]], [[Алтан]], [[Хучар]], Хартахидай<ref>Хамаг Монголын Хартахин овгийн ноён</ref>, Өвөгжин, Ноёхон<ref>Хамаг Монголын Ноёхон овгийн ноён. '''Хартахидай, Өвөгжин, Ноёхон''' гэдэг гурван хүний нэрийг [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэнгийн]] Монголын Нууц Товчоонд '''"Хар Киданы Өвөгжин ноёхин"''' гэж андуурч орчуулсан байдаг.</ref>, Сүбээдэй, Тоорил, Хачиун бэхи<ref>{{Cite book |last=Т |first=Дашцэдэн |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=Битпресс ХХК |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=102 |language=латин галиг}}</ref> нарын монгол ноёд Бэрх Элэтэд нутаглаж байсан Сэнгүмд очиж, Чингис хааны эсрэг байлдуулах хатгаас хийн ятгасанд Нялх Сэнгүм эдгээр үгсийг Тоорил хан эцэгтээ элчээр хэлүүлж, Тэмүүжинийг дайлан улсыг нь булаая гэж олон удаа ярилцаж байж зөвшөөрүүлжээ. Ингээд тэр хавартаа Чингис хаанд өмнөх хурим найрын саналыг зөвшөөрч, "Багалзуур ид" гэсэн үгтэй элч илгээсэнд Чингис хаан арван цэрэг дагуулан Хэрэйдийн зүгт явах замд Мэнлиг эцгийн гэрээр хоноход Чингис хаанд сануулан хэлсэн нь: "Мөнөөхөн бид Чаур бэхийг гуйвал, биднийг доромжилж өгсөнгүй билээ. Одоо багалзуур ид гэж гэнэт урих нь жигтэй. Саяхан ихэмсэглэн биднийг тоохгүй байсан хүмүүс, гэнэт яагаад Чаур бэхийг өгөх болов? Үүнд сэжигтэй явдал байна. Хөвүүн чи болгоомжлох хэрэгтэй. Одоо хавар болов. Бидний адуу туранхай байна. Адуугаа таргалмагц очъё гэж шалтаглаж, энэ хэргийг хойш тавивал ямар?"<ref name=":6">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 168-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсэнд зөвшөөрч, хоёр хүний элчээр илгээн Багалзуур идүүлэхээр явуулаад, өөрөө даруй буцав. Энэ явдлыг мэдээд Сэнгүм, Ван хан нар яаран цэргээ цуглуулан Чингис хааныг довтлохоор зэхсэнийг Хэрэйд нутагт амьдарч байсан Хулан баатрын хүү Их Чэрэн, Алахчит хатантайгаа Хамаг Монголыг дайлан эзлэх тухай ярьж байхыг тэдний адуучин Бадай, Хишилиг хоёр сонсоод тэр шөнөдөө мэргидийн цагаан, ам цагаан хээр морийг унаад Чингис хааны хүрээнд очиж хэл өгснөөр Хэрэйдийн гэнэдүүлэн барих төлөвлөгөө задарч, Чингис хаан яаран сандран ойр хавиас цэргээ цуглуулж, юм хумаа орхин хурдавчлан зүүн зүгт зугтааж, ар хүрээгээ Зэлмэд даатган үлдээв.<ref name=":6" /> Маргааш нь Муу өндөрийн хярд гарч, Хэрэйдийн цэргийг тосон байлдахад Чингис хааны тал ердөө 3000 орчим цэрэгтэй байжээ. [[Муу Өндөрийн байлдаан|Муу Өндөрийн байлдаанд]] монголын талаас Мангудын Хуйлдар сэцэн, Урудын Жүрчидэй баатар нар манлайлан байлдаж, Хэрэйдийн талаас Жирхиний Хадаг баатар, Түмэн түбэгэний Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргүүдийг ээлжлэн довтолж, сүүлд нь Ван ханы гол цэрэг довтлохоор болж, байлдахад Хуйлдар сэцэн шархдсан ч Уруд, Мангудын цэргүүд, Хадаг баатар, Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргийг ээлж дараалан ялахад, Сэнгүмийн өөрийн цэргээ удирдан дайран орж байхдаа хацраа харвуулан унах үед үдэш болж байсан тул хоёр талын цэргүүд байлдааныг түр зогсов. Тухайн шөнийг ашиглан Чингис хаан байлдааны газрыг яаран орхиж зүүнш зугтав. Тэндээс хөдлөөд Улхуй шилүгэлжид чиглэн явж Далан нөмрөг хүрэв.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 173-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Далан Нөмрөг хүрээд цэргээ тоолж үзвэл 2600 хүн байв.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 174-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Чингис хааныг дагаж гарсан цэргээ хоёр хувааж, 1300 цэргийг өөрөө захирч Халх голын өрнөд этгээдээр, нөгөө 1300 цэргийг урудын Жорчидай ноёнд захируулж, Халх голын дорнод этгээдээр нүүж<ref name=":7">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 177-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> ан ав хийж байсан. Ингэж ан ав хийх үед мангудын Хуйлдар сэцэн шархаа сэдрээж нас барсны дараа Буйр нуураар нутагтай Тэргэ Эмэл тэргүүнтэй хонгирадыг Жорчидай ноёныг илгээн дагаар оруулаад Түнхэлэг горхинд нүүж суун, Архай Хасар, Сүхэхэй жэүн хоёрыг Ван ханд элчээр илгээн гомдлын үг хэлүүлэв. Тэндээс Балжун нуурт бууж бүхүйд [[Ихирэс|Ихирэсээс]] [[Буту хүргэн]] өөрийн цэрэг ардын хамтаар ирж, [[Горлос|Горлосын]] '''Чоос цагаан''' ноён горлосоо дагуулан ирж дагаар оров.<ref name=":7" /> Мөн Онгудаас мянган хонь туугаад Эргүнэ мөрөнөөс булганы арьс арилжихаар явж байсан Хасан тэргүүтэй худалдаачид замд уулзаж,<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 182-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Чингис хааны цэргүүдийг хүнс хоолтой залгуулсан. Мөн Ван ханаас зугтан Хавт Хасар цөөн нөхдийн хамт зугтан ирэв. [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] тэмдэглэснээр Чингис хаан Балжун нуурт очиж зусаад нуурын усаар 19 хүний өмнө тангараг өргөж<ref>{{Cite web |title=Юань улсын судар - 120-р дэвтэр, Жабар хожагийн шастир |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7120#%E6%9C%AD%E5%85%AB%E5%85%92%E7%81%AB%E8%80%85 |access-date=2025-02-05 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref><ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Шинжлэх Ухааны Академи |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон ХХК |year=2003 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=92 |language=mn}}</ref>, андгай өргөснийг түүх шастирт Балжун нуурын тангараг гэж бичдэг. Тэндээс хөдөлж Хэрлэний Аргал хөхи рүү нүүж очиход бусад монгол аймаг овийнхон нийлэн ирээд, Ван ханд Хасараар үг хэлүүлж тайвшруулж, найрлаж байхад нь Архай Хасар, Жүрчидэй хоёрыг манлайд мордуулж, Чингис хаан өөрөө гол хүчээ авч Жэжээр өндөрийн Жэр хавцалд бүслэн довтолж, 3 өдөр 3 шөнө хатгалдан байлдаад ялахад хэрээдийн Хадаг баатар Ван ханыг зугтаалган явуулаад сая бууж өгөв. Ингээд 1203 оны зунаас намрын хооронд Хэрэйдийн ханлигийг эзлэн аваад Абжиа Хөдөгэрт өвөлжив. === Найманыг мөхөөсөн нь === 1203 онд Монголчууд Хэрэйдтэй дайтан ялж, богино хугацаанд эзлэсний дараа баруун талдаа Чингис хаанд ялагдсан бүх дайсныг цуглуулсан [[Найманы ханлиг|Найманы ханлигтай]] шууд хиллэх болсон. 1204 оны хавар [[Таян хан|Таян ханы]] зарлигаар Торбиташ элчээр ''"Энэ дорно зүгийн цөөн монгол омогдох болов. Чи баруун гар болж морд. Би эндээс хамсаж хоёулаа тэр хэдэн монголын хоромсогыг булаан авъя"''<ref name=":8">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 190-191-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсэн захидал хүргүүлсэнд, Онгудын [[Алахуш Дигитхури|Алахуш дигитхури]] ноён Юхунан элчээр ''"Найманы Таян хан, чиний хоромсгыг булааж авъя. Намайг баруун гар бол гэсэнд би эс зөвшөөрөв. Одоо би чамайг болгоомжилтугай гэж энэ учрыг мэдэж илгээв. Дайсанд чи хоромсгоо автуузай"''<ref name=":8" /> гэсэн үгийг хэлүүлснээр Чингис хааны ноёдын хурилдайгаар Бэлгүтэй ноёны дайн хийхийг дэмжсэн саналыг сайшаан Абжиа Хөдгэрээс нүүж, Халхын Ор нугын хэлтгий хаданд очиж буугаад цэргээ цэгцлэж, мянганы ноён, зууны ноён, арваны ноёдыг томилж, 80 хэвтүүл, 70 турхагийг ноёдын хөвгүүдээс сонгон Чингис хааны амь сахих хишигтэн цэргийг өргөтгөж, тэднийг захирах 6 чэрбийг томилж, Архай Хасарт мянган шилдэг цэргийг захируулан, хорчин, турхаг, хэвтүүлийн ажил үүргийг дэлгэрэнгүй батланзохион байгуулалтыг шинэтгэв. 1204 оны зуны тэргүүн сарын арван зургааны тэргэл өдөр тугаа тахиж, [[Зэв]], [[Хубилай ноён|Хубилайг]] манлайд илгээж Хэрлэнгээс хөдлөн явсаар Хангайн нурууны Саарь хээрт Найманы харуултай тулав. Саарь хээрт бууж хонохдоо хүн тус бүр таван гал түлж хонохыг Найманы тандуул цэргүүд хараад ''"Монголын цэргүүд Саарь хээрийг дүүртэл буужээ. Өдөр бүр ундрах ус шиг нэмэн ирж байх бололтой. Одноос олон гал ноцож байна"''<ref name=":9">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 193-194-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэж хэлсэнд Таян хан айн болгоомжлож, Хүчлүг ханхүүдээ ''"Одоо Монголын агт туранхай байна. Бид, улсаа Алтай давуулан хөдөлгөж, цэргээ засацгааж монголчуудыг өдөөн даллаж, Алтайн өлгийг хүртэл нохой хэрэл хэрж займруулан чирэгдүүлж аваачвал бидний агт тарган тул гэдэс татран шавхарна. Монголын агт улам туранхилан ядрах болно. Тэр цагт бид өмнөөс нь довтлон оръё"''<ref name=":9" /> гэж хэлүүлснийг Хүчлүг ханхүү, Хорису бэчи их ноён нар Таян ханыг аймхай хулчгар гэж хэлсэнд, Таян хан хилэгнэж маргааш нь байлдахаар зэхэж, Хачир уснаас Найманы цэрэг хөдөлж, Орхоныг гэтэлж, Наху гүний зүүн хормойг тойрон Цахир Могод гэх газар Хамаг Монголын цэргийн хүчтэй байлдахаар ирэв. Чингис хааны хэлсэн нь "Олноос олон гарз гарна. Цөөнөөс цөөн гарз гарна" гээд,        Харгана зорчлоор хатгалдаж        Нуур байрлалаар байлдаж        Цүүц хатгалдаанаар цөмөрч тулъя"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 195-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэж байлдах аргаа зарлаад, Чингис хаан өөрөө манлайд явж, Жочи Хасар дүүдээ гол цэргээ захируулж, Тэмүгэ Отчигин ноёноор ар цэргээ захируулав. Найманы цэргийг Цахир Могодоос ухрааж, Наху гүний өвөрт тулалдан, Найманы цэргийг бут цохин Наху гүн уул руу шахаж, уулын оройгоос Таян хан зэрэг олонх цэргүүд нь унаж амь үрэгдснээр Хамаг Монголын цэрэг ар найманыг мохотгон эзлэсэн. Мөн жилдээ найманаас зугтсан [[хатагин]], [[салжууд]], [[жадаран]], [[хонгирад]] зэрэг аймгийг нэгтгэж, Тогтоа бэхи тэргүүтэй гурван мэргид аймгийг довтлон, нутгийг нь эзлэсэн ч, Тогтоа бэхи түүний хөвгүүдийг алдаж явуулав. 1185-1206 оны хооронд 81 овог аймгийн эсрэг 32 удаагийн дайн том жижиг дайн тулалдаанд<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Шинжлэх Ухааны Академи |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон ХХК |year=2003 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=95 |language=mn}}</ref> ялснаар эсгий туургатан монгол, түрэг аймгуудыг Хамаг Монголын туган доор нэгтгэж, нэгдсэн улсыг байгуулсан. == Их Монгол Улсыг байгуулсан нь == === Нутаг дэвсгэр, цэргийн зохион байгуулалт === [[File:Mongol Empire map.gif|thumb|right|Чингис хааны байгуулсан Их Монгол Улс болон түүнийг залгамжлагчдын нутаг дэвсгэр. {{Өнгөний тайлал|#cc3c44|'''Их Монгол Улс'''}} 1260 оноос: {{Өнгөний тайлал|#ccd43c|'''[[Алтан Орд|Алтан Ордны улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#44643c|'''[[Цагаадайн улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#449c3c|'''[[Ил Хаант Улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#8c5cb4|'''[[Юань улс]]'''}}]] [[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ 5 [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа аравт болгон хуваажээ. Их цэргийн тоо нь эхлээд '''95000''' байгаад сүүлдээ "...тэд нь '''129,000''' хүнтэй байв..."<ref name=":3">Рашидаддин: Судрын чуулган: Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.395</ref> [[Чингис хаан]] ийнхүү мянгатын тогтолцоог яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол Улсын өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээний цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. "…Баруун, зүүн жигүүр ба гол хэсэгт харьяалагдаж байгсад нь түүнээс хойш өв залгамжилсан 4-р хөвүүн Их-ноён хэмээх Тулуй ноёнд харьяалагдах болсон…"<ref name=":3" /> бөгөөд тэдгээр нь нийт '''101,000''' гаруйд хүрч байжээ. Голын их мянган нь Чингис хааны өөрийнх мянган байв.<ref name=":3" /> '''Баруун гарын цэрэг''', түүний хошуучлагч нь [[Боорчи|'''Боорч ноён''']], түүний… орлогч нь [[Борохул|Борохул ноён]] байв. Тэр цэрэг нь 38,000 хүнтэй байв.<ref>Рашидаддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.396</ref> Энэхүү '''баруун гарын түмэн'''д дараах мянганы ноёд захирагдаж байжээ. # ''"…Аралутын [[Боорчи|Боорчи ноёны]] мянган'' # ''Хушиний [[Борохул|Борохул ноёны]] мянган'' # ''[[Мангуд]]ын Жэдай ноёны мянган'' # ''[[Олхонууд|Олхонут]]ын Хингиядайгийн мянган'' # ''[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Толун чэрби|Тулун чэрби]]гийн мянган'' # ''Хонхотаны [[Сүйхэтү чэрби]]гийн мянган'' # ''[[Жалайр]]ын [[Бала]] ноёны мянган'' # ''Жалайрын [[Архай Хасар|Аргай хасарын]] мянган'' # ''Сүлдүсийн Тогорилын мянган'' # ''Сүлдүсийн Шидуны мянган'' # ''Татарын [[Шихихутуг]]ийн мянган'' # ''Дөрвөн аймгийн Дуйсукэ ноёны мянган'' # ''[[Баарин]]ы Монгол дарханы мянган'' # ''[[Ойрад]] аймгийн дөрвөн мянган'' # ''Баарины Бааридай ноёны мянган'' # ''[[Барулас]]ын Балуган калжигийн мянган'' # ''Олхонудын [[Тайчу хүргэн|Тайчу хүргэний]] мянган'' # ''[[Хиад Нирун]]ы Мохоо Хөрөөгийн мянган'' # ''[[Урианхай]]н Есүн туа тархигийн мянган'' # ''Сүнидийн Хадаан хэвтүүлийн мянган'' # ''[[Мэнлиг эцэг|Мэнлиг эцгийн]] мянган'' # ''[[Онгуд]] аймгийн дөрвөн мянган'' # ''[[Мэнгэтү хиан|Мэнгэтү хианы]] хүү Хөхи ноёны мянган…"<ref>Рашидаддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.396-399</ref>'' '''Зүүн гарын цэргийг''' монголоор Жунгар гэдэг. Түүнийг хошуучлагч нь [[Мухулай|Мухулай ноён]], орлогч нь баарины [[Наяа|Наяа ноён]]. Тэр нь 62000 хүнтэй байв.<ref name=":4">Рашидаддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.400-403 </ref> Зүүн гарын түмэнд дараах мянганууд багтаж байжээ. # "''...Жалайрын [[Мухулай|Мухулайн]] мянган'' # ''Урианхайн Зэлмэгийн хүү Есүнбуха тайжийн мянган'' # ''Урудын Хөхөтэй, Бүчин нарын мянган'' # ''Ихирэсын [[Буту хүргэн|Буту хүргэний]] мянган'' # ''Татарын Их Хутагт([[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]] нарын ах) ноёны мянган'' # ''Хонгирадын таван мянган'' # ''Мангудын [[Хуйлдар|Хуйлдар сэцэний]] мянган'' # ''Баарины [[Наяа|Наяа ноёны]] мянган: Бүгд 3000 хүнтэй.<ref name=":4" />'' # ''Хонхтаны Суту ноёны мянган'' # ''Жалайртай Есурын мянган'' # ''Баяутын [[Үнгүр|Үнгүр буурчийн]] мянган'' # ''Жалайрын Укай, Барчугийн мянган'' # ''Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй баатрын]] мянган'' # ''Арулатын [[Доголху чэрби|Доголху чэрбигийн]] мянган'' # ''Урианхайн Удачигийн мянган'' # ''[[Бэлгүдэй|Бөх Бэлгүтэйн]] мянган'' # ''Хонгирадын [[Чигү хүргэн|Шику хүргэний]] дөрвөн мянган'' # ''Баарины Укар халжа, Кудус халжагийн мянган'' # ''Сүнидийн [[Өгэлэн чэрби|Өкэлэ чэрбигийн]] мянган'' # ''Сүнитийн Тэмүдэрийн мянган'' # ''Жалайрын Мухулайн дүү Дайсуны мянган'' # ''Жажиратын Кошакул ба Жусукын мянган'' # ''Мангудын Хуйлдарын хүү Мөнх халжагийн мянган'' # ''Хархиданы [[Үеэр|Уяр ваншайн]] мянган: нийт 10,000 цэргийг захирдаг'' # ''Зөрчидийн Туган ваншайн мянган: нийт 10000 цэргийг захирдаг..."<ref name=":4" />'' Бусад цэргийг Чингисийн эх, хөвгүүд, дүү нар болон авга '''[[Даридай отчигин|Отчигин ноён]]''' нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. [[Монголын Нууц Товчоо|'''Монголын нууц товчоонд''']] дурдсанаар Чингис хаан '''[[Тэмүгэ отчигин]], [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, ач дүү '''[[Алчидай|Алчидайд]]''' 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ. Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “[[Хишигтэн]]” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. Тэмүжин ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 турхаг, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ. Их Монгол Улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. Чингис хаан хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв. Удалгүй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол Улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа. === Төрийн байгуулалт === Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв. Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг. Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ Сэцдийн зөвлөл байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай|Мухулайг]] Го ван буюу улсын ван болгожээ, Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг|Шихихутугийг]] томилжээ. Их хаан түүнд {{Эшлэл|Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв, надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй}} гэж тушаасан байна. Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал.[[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) Үсүн Өвгөн юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. Төрийн бэхи цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй. Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд [[Додай чэрби]] мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавьяа, цэргийн удирдакх ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]],[[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хара-Хиругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг. == Чингис хааны хийсэн аян дайнууд == ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Тангудыг дайлсан нь]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Сартуулыг дайлсан нь|Монголчууд Хар Хидан улсыг байлдан дагуулсан нь]]'' ==Нас нөгцсөн нь== [[Зураг:Genghis khan empire at his death.png|300px|thumb|Чингис хааныг нас барах үеийн эзэнт гүрний нутаг]] 1227 онд [[Тангуд улс|Тангуудыг]] ялсны дараа Чингис хаан нас барсан (Монголын нууц товчоонд тэмдэглэснээр), Түүний үхлийн шалтгаан нь эргэлзээ ихтэй тодорхой бус олон таамаглалууд байдаг, Зарим түүхч түүнийг биеийн ядаргаа, дайнаас авсан шарх гэмтлийн улмаас өнгөрсөн гэдэг байхад, хулан авлаж байхдаа мориноос унаснаас өвчин үгдрэхэд нөлөөлж, өнгөрсөн гэж үздэг харин үлдсэн хэсэг нь түүнийг уушгиний үрэвсэл гэх мэтийн өвчин тусаж тэр нь хүндэрч сэдэрснээр өнгөрсөн гэдэг байна, [http://en.wikipedia.hfut.cf/wiki/Galician-Volhynian_Chronicle Galician-Volhynian Chronicle]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} одоогийн Украин сударт бичсэнээр түүнийг Тангуудтай дайтаж байхдаа алагдсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Гүрбэлжингоо хатантай дэр нэгтгээд таалал төгссөн гэж бас домоглодог. Чингис хаан өнгөрөхдөө өөрийн омгийн заншлаар тэмдэггүй газар оршуулаарай гэж захисан. Түүнийг нас барсны дараа түүний биеийг нь одоогийн Хэнтий аймгийн Онон голын сав газар дахь [[Бурхан Халдун]] ууланд оршуулсан гэсэн таамаглал байдаг байна. Домогт үзсэнээр оршуулгын хамгаалагч ямар нэг хүнийг алсан ба (хааныг нас барсан гэж мэдэгдүүлэхгүйн тулд) замдаа нуухын тулд эцэст нь булшилсан гэж үздэг, Чингис хааны бунханыг түүний үхлээс олон жилийн дараа барисан боловч тэр нь түүнийг оршуулсан газар биш юм, ==Чингис хааны булшны нууц== Дэлхийн талыг байлдан дагуулсан их хааны булшийг өнөө хүртэл эрсээр байна. [[Марко Поло]] ''"Чингис хааны үр удмын их хаадыг бүгдийг нь Алтай хэмээх том ууланд нутаглуулдаг байсан. Хаан хаана ч нас барсан байсан хамаагүй дөч хоногийн дотор энэ ууланд авчирч харин шарилыг авч ирэхэд дагалдан ирсэн бүгдийн амийг сэлмээр цавчин хороож, их хааныг нөгөө ертөнцөд нь дагалдуулдаг байсан"'' гэж бичиж үлдээжээ. Чингис хааны тэнгэрт одсон он буюу 1227 оны үйл явдлыг энд тэндхийн эх сурвалжуудаас цуглуулбал нэлээн дэлгэрэнгүй дүр зураг харагдах юм. Их хааны шарилыг ачсан гашуудлын цуваа [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрний]] (одоогийн Хятадын нутаг дээрх Хуанхэ мөрөн) хөндийгөөс хөдөлж Говийг гатлан [[Хархорум|Хархорин]] хот руу чиглэжээ. Харин замдаа их хааны үхлийн тухай цагаас нь өмнө мэдэх вий хэмээн сэрэмжилж тааралдсан бүхнийг хүйс тэмтэрч байсан гэнэ. Товлосон өдөр бөө нар цогцсыг авсанд хийжээ. Дараа нь энэ авсаа дахин дөрвөн давхар авсанд хийж улмаар [[Бурхан Халдун уул|Бурхан Халдун]] уул руу авч одсон гэнэ. Энд хааныг нутаглуулсан бөгөөд хожим хойно хэн ч түүний амар амгаланг бүү алдуулаасай гэсэндээ нутаглуулах ажилд оролцсон бүх зарц боолыг хүйс тэмтэрчээ. Он жилийн уртад Хэнтийн нурууг өвс ургамал мод бут бүрхэж яг аль уулыг Бурхан-Халдун гэж нэрлэдэг байсныг ч хэлэхэд бэрх болсон юм. Хэнтийн нурууны нэг уулыг ариун газар хэмээн нэрлэж ийшээ ойртсон хүнийг цаазаар авдаг байсан тухай эх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. 1990-ээд оноос хойш Монголын нийгэмд өөрчлөлт орж Чингис хааны шарилыг эрэх эрэл эхэлсэн байна. 1990-ээд оноос хойш япон, америкчууд монголчуудтай хамтран эрсэн боловч ямар ч үр дүнд хүрээгүй хэвээр. Гэвч эрэл хайгуул хийгчид бууж өгсөнгүй. Их хааны төрсөн нутаг болох Онон мөрний сав газарт түүний хөдөөлүүлсэн гэсэн шинэ хувилбар гарч ирэв. Домог ёсоор Чингис хааны цэргийн жанжинууд нь түүний шарилыг Дэлүүн-Болдог уулын ойр авчирж улмаар голын урсгалын гольдролыг өөрчилсөн гэнэ. Уулын болроор авс хийн их хааны цогцсыг дотор нь хийж голын ёроолд байрлуулаад дахин голын урсгалыг гольдрилд нь оруулсан аж. Мөн Оросын нэртэй эрдэмтэн [[Григорий Потанин|Г. Н. Потанин]] Ордос дахь [[Эзэн хороо]] хэмээх газарт Чингис хааны шарилыг агуулсан гэр байсан гэсэн тэмдэглэл ч байна. Энэ газарт лам нар жил бүр Чингис хааны гэрийн гадна хүндэтгэл үзүүлж баяр хийдэг гэнэ. Харин шарил байгаа гэх гэр дотор мөнгөн завьяанд их хааны үлдэгдэл ясыг хадгалдаг аж. 1998 онд Ч.Голбоиноор ахлуулсан хэсэг буриадууд Их Монгол Улсыг үндэслэгч Чингис хааны шарилын эрэлд гарсан юм. Тэд эрлийнхээ өмнө Сэлэнгэ мөрний зүүн эргээр дамжин Чингис хаан төрсөн нутаг руугаа явж байсан гэдгийг тогтоожээ. Буриадуудын баг Хамар давааны нуруунд хүрч өндөрлөгүүдийн нэгний орой дээр овоо босгон түүнийгээ "Бурхан гал уул" гэж нэрлэсэн байна. Ойр тойрны бусад оргилуудад ч тэд нэр өгсөн байна. Өмнө нь “Бага алтан” гэдэг байсан оргилыг Хатан уул түүнээс хойд зүгт байгааг нь Хаан уул гэж нэрлэжээ. Ч.Голбоины багт аз таарсан гэж болно. Хамар давааны баруун хойд хэсэгт тэд Чингис хааны бөө нар ёслол үйлдэж их хааны сүнсэнд залбирдаг байсан овоо-газрыг олсон юм. Энэхүү овоо нь янз бүрийн чулуунаас бүтсэн дээшээгээ 15 метр, голч нь 50 метрийн хэмжээтэй пирамид хэлбэртэй байжээ. Урьд нь энэ газрыг битүү ой бүрхдэг байсан ч хэд хэдэн удаа хүчтэй түймэрт өртөн хоосорсон юм байна. Найман зууны турш монголчууд энэ газрыг Их хориг хэмээн нэрлэж энэ хэсэг газарт ан хийх газар хагалахыг хориглодог байсан юм. Эндээс Саяны нуруу алган дээр тавьсан мэт харагддаг ажээ. Дэлхийг байлдан дагуулагчийг нутаглуулахад маш тохиромжтой газар. Гэхдээ л Чингис хааны шарил хаана байгааг олсон хүн алга хэвээр байна. Ер нь Монголын ихэнх хаадын булш олдоогүй хэвээр байна. == Гэр бүл == [[Файл:GENEALOGY.jpg|thumb|[[Б. Сумъяабаатар]], Чингисийн алтан ургийн үгийн бичиг ба гэрийн үеийн бичмэл, xуудас 720, ISBN 99929-5-552-X]] === Өвөг дээдэс === * Элэнц өвөг: [[Хабул хан]] ** Өвөг эцэг: [[Бартан баатар]] ** Эмээ: [[Барга|баргуд]] овгийн '''Сунигул үжин''' *** Эцэг: [[Есүхэй|'''Есүхэй баатар''']] *** Эх: [[олхонууд]] аймгийн [[Өэлүн үжин|'''Өэлүн үжин''']] === Ах дүүс === # [[Бэгтэр]] (төрсөн он 1163): [[Сочигэл|Сочигэл хатнаас]] төрсөн # [[Хасар|Жочи Хасар]] (төрсөн он 1164) # [[Бэлгүтэй]] (төрсөн он 1164): Сочигэл хатнаас төрсөн #[[Хачиун|Хачиун алчи]] (төрсөн он 1166) # [[Отчигин|Тэмүгэ отчигин]] (төрсөн он 1168) # [[Тэмүлэн]] (төрсөн он 1171) === Хатад, татвар === Чингис хааны хатдын тоог түүхийн эх сурвалж бүрт өөр өөр бичсэн байдаг. [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] "500 орчим эхнэр ба татвар эмстэй"{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=203}} гэсэн бол [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] 40 орчим{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} нэрс дурдсан байдаг. Түүхэнд тэмдэглэснээр [[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Дай Сэцэн|Дай сэцний]] охин [[Бөртэ үжин|Бөртэ]], Увас Мэргидийн Дайр усуны охин [[Хулан хатан|Хулан]], Татарын Их Чэрэний охид [[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]], Хэрэйдийн [[Жаха Хамбу|Жаха хамбугийн]] охин [[Ибага бэхи]], Найманы '''Гүрбэсү хатан''', Тангудын Чага гүнж, Алтан улсын Цигуо гүнж, Бэхирэний '''Мөгэ хатан''' (Сүүлд Өгэдэй хааны хатан болсон), [[Ибага бэхи]] зэрэг 9 хатдын нэр дурдсан байна. Энэ дундаас '''Бөртэ үжин''' бол Чингис хааны 4 хүү, 9 охиныг төрүүлсэн гэргий, төрийн их хатан байсан. Эдгээр олон хатдаас хамгийн алдартай нь Бөртэ, Хулан, Есүй, Есүгэн гэсэн дөрвөн хатан юм. Чингис хааны дөрвөн хатан бүр тус бүртээ захирсан орд, бэлчээр нутагтай байсныг Чингис хааны дөрвөн их орд гэж нэрлэж байв. Юань улсын судрын 106-р дэвтэр дэхь "Хатад, татварын илтгэл" бүлэгт Чингис хааны дөрвөн их ордонд нийт 40 орчим хатад, татварын нэрийг орд бүрээр нь ялган тэмдэглэжээ. ==== Юань улсын судар дахь хатад, татвар эмс{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} ==== {{div col|colwidth=20em}} '''Нэгдүгээр орд''' # [[Хонгирад|Хонгирадын]] Дай сэцэний охин [[Бөртэ үжин|'''Бөртэ үжин''']] # Хулухун хатан (忽魯渾皇后) # Хөлигэ хатан (闊里桀皇后) # Төгс хатан (脫忽思皇后) # Тэмүлүн хатан (帖木倫皇后) # Ринчинбал хатан (亦憐真八剌皇后) # Буянхутуг (不顏渾禿皇后) # Хушэнхай татвар (忽勝海妃子) '''Хоёрдугаар орд''' # [[Мэргид|Увас мэргидийн]] Дайр Усуны охин [[Хулан хатан|'''Хулан хатан''']] # Харбажин хатан (哈兒八真皇后) # Ихиржин хатан (亦乞剌真皇后) # Тохучар хатан (脫忽茶兒皇后) # Ижин татвар (也真妃子) # Илихутуг татвар (也里忽禿妃子) # Чажин татвар (察真妃子) # Харжин татвар (哈剌真妃子) '''Гуравдугаар орд''' # [[Татар|Татарын]] Их Чэрэний охин [[Есүй|'''Есүй хатан''']] # Хулухар хатан (忽魯哈剌皇后) # Ашилун хатан (阿失倫皇后) # Турхар хатан (禿兒哈剌皇后) # Чар хатан (察兒皇后) # Ашимиши хатан (阿昔迷失皇后) # Өлзийхуту хатан (完者忽都皇后) # Лавай татвар (剌伯妃子) # Хурхудай татвар (渾魯忽歹妃子) # Хулуху татвар (忽魯灰妃子) '''Дөрөвдүгээр орд''' # Татарын Их Чэрэний охин [[Есүгэн|'''Есүгэн хатан''']] # Худахан хатан (忽答罕皇后) # Хада хатан (哈答皇后) # Үзэхүс хатан (斡者忽思皇后) # Яньли хатан (燕里皇后) # Туган татвар (禿干妃子) # Өлзий татвар (完者妃子) # Жинлян татвар (金蓮妃子) # Өлзийтэй татвар (完者台妃子) # Нулун татвар (奴倫妃子) # Мажин татвар (卯真妃子) # Суранхай татвар (鎖郎哈妃子) # Бабу бэхи (八不別及妃子) {{div col end}} === Үр хүүхэд === ==== Хөвгүүд ==== # [[Зүчи]] хан # [[Цагадай|Цагадай хан]] # [[Өгэдэй хаан]] # [[Тулуй|Тулуй ноён]] # [[Хүлгэн|Хүлгэн ноён]], Хулан хатнаас төрсөн # [[Үрүчи]], овог тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн # Журчидай, Найман аймгийн татвар эмээс төрсөн # Харачар, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0">[[Алтан товч|Лу.Алтан товч]]</ref> # Хархада, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0" /> # Чахур, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0" />. Харин [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] түүний нэрийг '''Жаур''' хэмээн бичихдээ [[Есүй|Есүй хатны]] хүү гэжээ.<ref name=":1">Рашидаддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж, тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.206</ref> Багадаа эндсэн. # Уржахан, Татар аймгаас гаралтай татвар эмээс төрсөн.<ref name=":1" /> ==== Охид ==== # [[Хожин бэхи]] # [[Сэцэйхэн бэхи]] # [[Алага Бэхи]] # [[Түмэлүн бэхи]] # [[Алталун]], [[Бөртэ үжин]]гээс төрсөн. Олхонудын Тачу хүргэнд өгсөн.<ref name=":2">Рашидаддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж, тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.205</ref> # [[Алалтун бэхи]], нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн.<ref name=":2" /> # Толай # Ючибай гүнж, Лу.Алтан товчид Есүй хатнаас төрсөн гэжээ. ==Урлагийн бүтээлд== ===Баримтат кино=== ===Уран сайхны кино=== Монголын түүхийн талаар хийгдсэн бүх гадаад кино монголын түүхийг үнэн бодитойгоор дүрслэлгүйгээр маш их гуйвуулж хийгдсэн байдаг. Жишээ нь монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг буруу хийх, тухайн үеийн монгол соёл, зан заншилд байгаагүй зүйлийг дүрслэх г. м. *''[[Genghis Khan (1950 Filipino Film)|Genghis Khan]]'', 1950 онд Филлипин улсад хийгдсэн. Кино найруулагч Мануель Конде. *''Changez Khan'', 1957 онд Энэтхэг улсад бүтээсэн. Гол дүрд [[Кедар Капуур]] *''Changez Khan'', 1958 онд Пакистан услад хийсэн. *''[[The Conqueror (film)|The Conqueror]]'', 1956 онд бүтээсэн. Тэмүүжингийн дүрд Жон Уайнэ, Бөртэ хатны дүрд Сюзань Хэйвард тоглосон. *''[[Genghis Khan (1965 film)]]'' гол дүрд Омар Шариф. *''[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]]'' 4 ангит киног Балжинням гуай найруулсан. 1990 онд хийгдсэн. Гол дүрд [[Агваанцэрэнгийн Энхтайван]]. *''[[Genghis Khan (1992 film)]]'' дүрүүдэд [[Ричард Тайсон]], [[Charlton Heston|Чарлтон Хэстон]], Пат Морита нар тоглосон. *''[[Genghis Khan - A Proud Son Of Heaven (1998 film)]]'', Монгол хэлээр хийгдсэн. Англи хадмалтай гарч байсан. *''[[Их төрийн голомт]]'', 2006 оны монгол кино *''[[Тэнгэрийн андгай]]'', Монголын кино *''[[Genghis Khan: To the Ends of the Earth and Sea]]'', Монгол-Японы хамтарсан "Хөх чонийн үр сад" төслийн дагуу 2007 онд хийгдсэн. *''[[Монгол (кино)|Монгол]]'', найруулагч [[Сергей Бодров|Сергей Бодровын]] 2007 онд хийсэн уг кино нь Академи Авардсын Шилдэг гадаад хэл дээрх кино шагналд өрсөлдөж байсан. *''[[Үхэж үл болно – Чингис хаан]]'', Найруулагч Эрдэнэбулган, гол дүрд [[Цэгмидийн Төмөрбаатар]] тоглосон. *''By the Will of Genghis Khan'', 2009 онд Орос улсад хийгдсэн. ====Телевизийн олон ангит кинонууд ==== * ''[[Genghis Khan (TVB)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Television Broadcasts Limited|TVB]] сувгаас хийсэн цуврал. Гол дүрд Алекс Ман тоглосон. * ''[[Genghis Khan (ATV)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Asia Television|ATV]] сувгийн цуврал. Уг киноны гол дүрд Тони Лю. * ''[[Genghis Khan (2004 TV series)|Genghis Khan]]'', 2004 оны Өвөр Монгол, Хятадын кино. Уг кино хятад төвийн үзлээр хийгдсэн байна. Монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг алдаатай дүрсэлжээ. Гол дүрд [[Батдоржийн Баасан]] тоглосон. ==Мөн үзэх== * [[Монголын түүх]] ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Genghis Khan|Чингис хаан}} * [http://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm mongolian-art.de:] ''Монголын нууц товчоо'', хандсан 2016-10-18 *[https://web.archive.org/web/20161009134434/http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%81+%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD mongol.undesten.mn:] Монгол үндэстний цахим нэвтэрхий толь: ''Чингис хаан'', хандсан 2016-10-18 * [http://www.layline.de/geschichte/Dschingis_0.html layline.de:] ''Монголын нууц товчоо'' (герман хэл дээр бүрэн эхээрээ), хандсан 2016-10-18 * [http://steppeasia.pagesperso-orange.fr/genealogie_gengis_khan.htm „Les conquêtes génétiques de Genghis Khan“] (франц хэлээр) * [http://leeet.net/lib/books/chingishan_pokoritel_vselennoi/ Чингисхан - покоритель Вселенной] * [http://www.rulit.net/books/chingishan-pokoritel-vselennoj-read-213129-1.html Чингисхан - покоритель Вселенной] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Surenkhorloo |first=Ts |title=Рашид ад-Дин. Судрын чуулган: Нэгдүгээр боть |year=2002 |volume=1 |location=Улаанбаатар |language=mn}} * {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan Shi |publisher=Zhonghua shuju |year=1976 |volume=9 |chapter=后妃表 |location=Beijing |language=zh}} * {{Cite book |last=Farale |first=Dominique |title=De Gengis Khan à Qoubilaï Khan |publisher=Economica |location=Paris |year=2003 |isbn=2-7178-4537-2}} * {{Cite book |last=Hambis |first=Louis |title='Gengis Khan (= ''Que sais-je ?'' Band 1524) |publisher=Presses universitaires de France |location=Paris |year=1973}} * {{Cite journal |last=Koller |first=Christian |title=Ein Feldherr als Identitätsstifter? Zum Vergangenheitskult in der postkommunistischen Mongolei |journal=Arbeitskreis Militärgeschichte. Newsletter |year=2008 |url=[https://web.archive.org/web/20141020215352/http://portal.akmilitaergeschichte.de/sites/akm/nlarchiv/NL_31.pdf Volltext als PDF] |pages= 8-10 |volume=Jahrgang 31, Nr. 2}} * {{Cite book |last=Leicht |first=Hans |title=Dschingis Khan. Sonderausgabe.: Eroberer. Stammesfürst. Vordenker |publisher=Patmos |location=Düsseldorf |year=2002 |ISBN=3-491-96050-9}} * {{Cite book |last=Franklin |first=Mackenzie |title=Dschingis Khan |publisher=Scherz, Habel |location=Bern/ München, Darmstadt |year=1977, 1993 |ISBN=3-502-16441-X |ISBN=3-87179-179-2}} * {{Cite book |last=Neumann-Hoditz |first=Reinhold |title=Dschingis Khan |publisher=Rowohlt |location=Reinbek |year=1985 |isbn=3-499-50345-X}} * {{Cite book |last=Ratchnevsky |first=Paul |title=Genghis Khan – His Life and Legacy |publisher=Blackwell Publishers |location=Oxford |year=1993 |isbn=0-631-18949-1}} * {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Gengis Khan et l’Empire Mongol |publisher=Découvertes Gallimard.'' Bd. 422 |location=Paris |year=2002 |isbn=2-07-076556-3}} * {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Histoire de l’Empire Mongol |publisher=Fayard |location=Paris |year=1993 |isbn=978-2-213-03164-4}} * {{Cite book |last=Vladimirtsov |first=Boris Yakovlevich |title=The life of Chingis-Khan |publisher=Reissued, Blom |year=1930, 1969 |location=New York}} * {[Cite book |last=Weatherford |first=Jack |title=Genghis Khan and the Making of the Modern World |publisher=Three Rivers Press |location=New York |year=2004 |isbn=0-609-80964-4}} * {{Cite book |last=Gudrun |first=Ziegler |title=Alexander Hogh: ''Die Mongolen, im Reich des Dschingis Khan'' |publisher=Theiss |location=Stuttgart year=2005 |isbn= 3-8062-1940-0}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=Чингисийн алтан ургийн угийн бичиг ба гэрийн уеийн бичмэл |pages=720 |year=2002 |isbn=99929-5-552-X}} * {{Cite book |last=Nyamaa |first=L |title=HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, Монголчуудын түүх Плано Карпини |year=2006 |isbn=99929-2-214-1}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first= Baldandorj |title=Монголын нууц товчооны хэлбэр судлал |year=1997}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=МОНГОЛЫН НУУЦ ТОВЧООH иж судалгаа |year=2020 |isbn=978-9919-23-665-6}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Есүхэй баатар]] |он =1189-1206 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Хамаг Монголын ханлиг|Хамаг Монголын хан]] |дараа =Их Монгол Улсыг байгуулсан. }} {{Залгамжлал |өмнө =байхгүй |он =1206-1227 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын Их Хаан]]<br />Үндэслэгч |дараа =[[Өгэдэй хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Чингис хаан| ]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Монголын хаан]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Хиад боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1162 онд төрсөн]] [[Ангилал:1227 онд өнгөрсөн]] tvsqlptc4uj843v4z89nks0f3qnojgm 860244 860227 2026-06-27T06:36:29Z HorseBro the hemionus 100126 860244 wikitext text/x-wiki {{Short description|Монголын эзэнт гүрнийг үндэслэгч (ойр. 1162 – 1227)}}{{Featured article}}{{Инфобокс хаан | name = Чингис хаан<br />{{mongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ<br>ᠬᠠᠭᠠᠨ|v}} | image = YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg | caption = [[Юань Улс]]ын үеийн 1278 оны хөрөг зургийн хуулбар | succession = [[Монголын эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1206 – 1227 оны 8 сар | successor = {{ubl|[[Тулуй]] ([[регент|түр]])|[[Өгөдэй хаан]]}} | birth_name = Тэмүжин | birth_date = {{Circa|1162}} | birth_place = [[Хэнтийн нуруу]] | death_date = 1227 оны 8 сарын 18 эсвэл 25 (65 орчим насалсан) | death_place = [[Шинчин муж|Шинчин]], тухайн үед [[Тангуд улс]]ын нэг хэсэг | burial_place = [[Чингис хааны оршуулгын газар|Тодорхойгүй]] | spouse = {{plainlist| * [[Бөртэ үжин]] * [[Чингис хааны эхнэрүүд|''бусад'']]}} | issue = {{plainlist| * [[Зүчи]] * [[Цагадай]] * [[Өгөдэй]] * [[Тулуй]] * [[Чингис хааны удам угсаа|''бусад'']]}} | full name = Тэмүжин ({{MongolUnicode|ᠲᠡᠮᠦᠵᠢᠨ|h}}) | regnal name = Чингис хаан ({{MongolUnicode|ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ|h}}; {{linktext|lang=zh|成|吉|思|皇帝}}) <!--| posthumous name = Fatian Qiyun Shengwu Huangdi {{nwr|({{linktext|lang=zh|法|天|啟|運|聖|武|皇帝}})}} | temple name = Тайзү ({{linktext|lang=zh|太祖}})-->| house = [[Боржигин]] | father = [[Есүхэй баатар]] | mother = [[Өэлүн]] }} Их эзэн богд '''Чингис хаан''' (~1162 оны 11 сар – 1227 оны 5 сарын 31) [[1206 он|1206 онд]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Монгол аймгуудыг]] нэгтгэж [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улс буюу Монголын Эзэнт Гүрнийг]] байгуулсан Монголын [[хаан|их хаан]] байв. [[Хиад Боржигин]] [[Есүхэй баатар|Есүхэйн]] Тэмүжин гэдэг нэртэйгээр Боржигин овогт төрсөн тэрбээр монголын болон дэлхийн түүхэн дэх гарамгай цэргийн удирдагчдын нэг болсон юм. Их Монгол Улсыг байгуулсны дараа тэрээр амьдралынхаа явцад [[Ази]], [[Европ]]ын ихэнх [[Монголын эзэгнэл|нутаг дэвсгэрийг эзэлсэн]] бөгөөд харин түүний үр хүүхдүүд үүнийг нь үргэлжлүүлж, тухайн үед соёл иргэншилт хүн төрөлхтөнд нээгдээд байсан [[Еврази|дэлхийн хуурай газрыг]] бараг бүхэлд нь эзэлсэн байна. Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангудыг]] эзэлсний дараа, 1227 онд [[Алтан улс]]ын хилийн ойролцоох Лю Пан уулнаа мөнхөржээ. Түүний оршуулагдсан газар нь одоо хүртэл илрээгүй болно. Чингисийн үр удам өнөөгийн [[Хятад]], [[Солонгосын хойг|Солонгос]], [[Кавказын нуруу|Кавказ]], [[Төв Ази|Төв Азийн]] орнууд, мөн өнөөгийн [[Оросын Холбооны Улс|Орос]], [[Зүүн Европ]], [[Ойрх Дорнод|Ойрх Дорнодын]] зарим хэсгүүдийг эзэлсэн буюу түшмэг улсуудаа болгосон ажээ. == Уг гарал == [[Монголын Нууц Товчоо|Монголын Нууц Товчоонд]] [[Бөртэ Чино]] эхнэр [[Гуа Марал|Гoo маралын]] хамтаар тэнгис далайг гаталж ирээд [[Онон гол|Онон мөрний эх]] [[Бурхан Халдун уул|Бурхан халдун ууланд]] нутаглаж, Батачихан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ хэмээн дурдсан байдаг. Дараахь үе удмуудыг жагсаавал Тамача, Хоричар мэргэн, Уужим буурал, Саль-Хачау, Ихнүдэн, Шинсочи, Харчу, Боржигидай мэргэн, Торголжин баян, [[Добу мэргэн]]. Добу мэргэний эхнэр Хорь түмдийн Хорилардай мэргэний охин [[Алун Гуа|Алун-гуа]]. Добу мэргэн хоёр хүүтэй болоод нас барсны дараа Алун-гуагаас төрсөн гурван хөвүүний бага нь болох [[Бодончар|Бодончар мунхагаас]] [[Боржигин]] овгийнхон үүсэн гарчээ. Нууц товчоонд бичсэнээр бол [[Алун Гуа]] Добу мэргэний нас барснаас хойш хөвгүүд төрүүлснийгээ Малиг баяуд овгийн зарц бус харин шөнө тотгоор орж ирэх тэнгэрийн цагаан шар хүнтэй холбон тайлбарладаг. Боданчар мунхаг нэгэн жирэмсэн эмийг барин ирснээс гарсан хүү нь Жажирадай бөгөөд энэ нь Чингис хааны анд Жамухын уг гарал байгаа юм. Боданчарын үр удам нь Хабич баатар, Мэнэн тудун, Хачи хүлүг, [[Хайду (хан)|Хайду]], Байшинхор догшин, Тумбинай сэцэн болно. Хайдугийн хүү Чирхай лянхуагаас Тайчууд овог үүсэн гарчээ. Тумбинай сэцэний хүү [[Хабул хаан]] [[Хамаг Монгол]]ыг захирч байсан ба түүнээс Хиад Боржигин овог гарчээ. Хабул хааны хоёр дахь хүү [[Бартан баатар]] нь Чингис хааны эцэг [[Есүхэй баатар]]ын эцэг байжээ. Хамаг Монгол [[Хутула хаан]]аас хойш хангүй байсан тул Хиад Боржигин овгийг ерөнхийд нь Есүхэй баатар захирч байсан. Чингис хааны Монголын тулгар төрийг үүсгэн байгуулах явцад нөлөөтэй байсан хэд хэдэн феодал язгууртнууд Хабул хааны удам буюу Хиад Боржигины ноёдууд байжээ. [[Даридай отчигин]] нь Бартан баатарын бага хүү (Чингис хааны авга ах), [[Алтан]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хөвүүн Хутула хааны хүү (Чингис хааны хаяал), [[Хучар]] нь Бартан баатарын хоёр дахь хүү Нэгүүн тайжийн хүү (Чингис хааны үеэл), Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача-Бэхи]] нь Хабул хааны ууган хүү [[Охинбархаг]]ийн ач хүү (Чингис хааны хаяал), [[Бүри бөх]] нь Хабул хааны дөрөв дахь хүү Хутугту Монхорын хүү байжээ. == Идэр нас == Чингис хаан 1162 онд Онон голын хөвөөнд [[Дэлүүн Болдог]] хэмээх газар хатан Өэлүн эхээс төржээ. Монголын нууц товчоонд түүнийг төрөхдөө шагайн чинээ нөж атгаж төрсөн гэж бичсэн байдаг. Энэ үйл явдал нь тухайн үед Хиад Боржигины удирдагч байсан Есүхэй баатар, Татарын Тэмүжин-Үгэтэй тулалдан олзолж авсантай тохиосон тул шинэ төрсөн хүүг Тэмүжин хэмээн нэрлэжээ. Түүний төрсөн дүү нар нь [[Хасар|Зочи Хасаp]], [[Хачиун]],[[Тэмүгэ отчигин|Тэмүгэ Отчигон]], Тэмүлэн. Мөн [[Сочигэл|Сочигил]] хатны хөвгүүд болох эцэг нэгтэй ах дүүс [[Бэгтэр]], [[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй]] нар байжээ. Тэмүжин 16, 17 настай байхдаа өмнө сүй тавьсан [[Бөртэ үжин|Бөртэг]] буулган авч гэрлэсэн бөгөөд инжинд ирсэн булган дахыг өөрийн эцэг Есүхэйн анд байсан [[Хэрэйд]] аймгийн удирдагч [[Тоорил хан|Тоорил ханд]] өргөн барьж холбоо тогтоосон нь хүчирхэг ивээн тэтгэгч, холбоотонтой болсон томоохон хэмжээний дипломат алхам болсон байна. Бөртэ үжин '''Зүчи, Цагаадай, Өгөдэй, Тулуй''' гэсэн дөрвөн хүү төрүүлж өгчээ. == Мэргидийг дарсан ба Хамаг Монголын хаан болсон нь == 1180 оны үед Гурван Мэргид цэрэглэн ирж өмнө Мэргидийн Их Чилэдү эхнэр Өүлэнийг Есүхэй баатарт булаалган алдсаны өшөөг авахаар ирэн Бөртэ үжинийг булаан авч Чилгэр бөхөд өгсөн байна. Тэмүжин өмнө нь түүнийг ивээлдээ багтаахаа амласан Хэрэйдийн Тоорил ханд очиж тусламж хүссэнд хүлээн авч Жадаран аймгийн Жамухатай хүч хавсран Мэргид аймгийг дайлан [[Буур хээрийн тулалдаан]]д бут цохин Тэмүжин эхнэр Бөртийг эргүүлэн авчээ. Энэ үед Бөртэ жирэмсэн байсан нь Тэмүжиний ууган хүү Зүчийн жинхэнэ эцэг хэн байсныг маргаантай болгожээ. Гэвч [[Монголын Нууц Товчоо]]ны 104-р зүйлд "Санамсаргүй байтал гурван мэргид довтолж, эхнэр хүүхдийг минь булааж авав…" гэсэн байна. Тэмүжиний өгүүлсэнээр бол [[Бөртэ үжин|Бөртэ хатан]] жирэмсэн байсан байна. Тийм ч учраас Тэмүжин амьдралынхаа туршид Зүчийг өөрийн хүү гэж үзэж байжээ. Мэргидийг дайлсны дараа Тэмүжин, Жамуха хоёр гурав дахь удаагаа анд барилдан хамт нутаглаж байсан байна. Гэвч удалгүй салж явцгаасанд өмнө Жамухыг дагаж явсан Боржигин болон бусад овог аймгийн иргэдийн зарим Тэмүжинг даган ирсэнээр түүний өөрийн овог аймгийн удирдагч болохын эхлэл тавигджээ. Улмаар 1189 онд [[Алтан]], [[Хучар]], Жүрхиний [[Сача бэхи|Сача Бэхи]], [[Даридай отчигин|Даридай-Отчигон]] зэрэг Хиад Боржигины ноёдууд санаа нийлэн Тэмүжинг Хамаг Монголын ханд өргөмжилж, "Чингис хаан" хэмээн цол олгожээ. "Чингис" гэдэг үгийн гарал нь "тэнгис" гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн түүхэн бичээс буй юм. == Жамуха, Татар, Жүрхин, Тайчуудтай тэмцэлдсэн нь == Түүний хойно [[Жамуха]] өөрийн дүү [[Тайчир|Тайчирыг]] Чингис хааны харьяатуудад алагдсаныг шалтаглан 13 хүрээнээс цэрэг дайчлан довтлоход Чингис хаан өөрийн 13 хүрээнээс мөн цэрэг дайчлан угтаж очин Далан Балжуд хэмээх газар тулалдсан нь Монголын түүхэнд [[Далан Балжудын арван гурван хүрээний байлдаан|Арван гурван хүрээний тулалдаан]] гэж нэрлэгджээ. Уг тулалдаанд Жамуха хүч түрэн Чингис хааныг [[Зээрэн хавцал|Зээрэн хавцалд]] шахаад буцаж явсан ба замдаа [[Чонос|Чинос аймгийн]] залуучуудыг далан тогоонд чанаж харгисласан байна. Энэ тулалдааны дараагаар [[Урууд|Уруудын]] [[Жорчидай|Жүрчидэй]], [[Мангуд|Мангудын]] [[Хуйлдар]], [[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг]] зэрэг олон жижиг овгийн төлөөлөгчид Жамухаас салж Чингис хаантай ирж нийлжээ. XII зууны эцсээр [[Алтан улс|Алтан улсын]] [[Вангин Шян|Вангин Чинсан]] жанжин [[Татар|Татарын]] [[Мэгүжин сүүлт|Мэгүжин сүүлтийг]] хөөн [[Улз гол]] руу шахаж байх үед урьдын өшөөт Татарыг дарах боломжийг ашиглан Чингис хаан, [[Тоорил хан]] нар хүч хавсран байлдаж Улз голын '''Хусуту шүтээн''', '''Нарату''' шүтээн гэдэг газар Мэгүжин сүүлтийг дарж устгажээ. Үүний дараа Вангин чансан Тоорил ханд "[[Ван]] ", Чингис хаанд "[[Чаутхури]]" гэдэг цол олгожээ. Үүнээс хойш Тоорил ханыг '''Ван хан''' хэмээх болжээ. Чингис хааныг Мэгүжин сүүлтийг дайлаар явсан хойгуур [[Жүрхин|Жүрхинүүд]] ар гэрийг нь тонож дээрэмдсэн тул Хэрлэнгийн Хөдөө арал хавьд Жүрхинийг довтолж Тэлэтү ам хэмээх газар Сача-Бэхи, Тайчу нарыг барьж өмнө Бэлгүтэйн мөрийг цавчсан, Татарын эсрэг хавсран байлдаагүй, ар гэрийг дээрэмдэн тоносон зэрэг шалтгаануудаар цаазалжээ. 1201 онд [[Хатагин]], [[Салжиуд]], [[Дөрвөн]], [[Татар]], [[Ихирэс]], [[Хонгирад]], [[Горлос|Горлосууд]], [[Найман|Найманы]] [[Хурчахус буйруг хан]], [[Мэргид]], [[Ойрад]], [[Тайчууд]] нар '''Алхуй булаг''' гэдэг газар чуулаад Жамухыг хан өргөмжлөхөөр хэлэлцэж андгайлан тангараглаад тэндээс [[Эргүнэ мөрөн]] рүү нүүж, Эргүнэд цутгах Хан мөрний шанаагийн Агуу нугад Жамухыг [[Гүр хан|'''Гүр хан''']] болгож өргөмжилжээ. Улмаар Чингис хаан, Ван хан хоёртой байлдахаар мордъё гэлцсэнийг Чингис хаан олж мэдээд Ван ханд мэдэгдсэнд, Ван хан цэргээ авч хүрч иржээ. Хоёр талын тулалдаан Хүйтэн хэмээх газар болсон ба түүхэнд [[Хүйтэний тулалдаан]] гэж нэрлэдэг. [[Монголын Нууц Товчоо|Нууц товчоонд]] өгүүлснээр Буйруг, [[Худуга бэхи|Хутуга бэхи]] нар [[Зад|задын]] арга мэддэгээ хэрэглэсэн нь өөрсөд дээр нь буусанд тэнгэр хилэгнэв гэж айн тархан зугатацгаасан байна. Жамуха [[Эргүнэ мөрөн|Эргүнэ мөрний]] зүг өөрийн нутаг руу зугтахад Ван хан нэхжээ. Тайчуудын Аучу баатар [[Онон гол|Ононы]] зүг зугтахад Чингис хаан араас нь нэхсэн байна. Ононы цаана хүлээж байсан Аучу баатар, [[Таргудай Хирилтуг]] нартай тулалдахад Чингис хаан хүзүүн тушаа Тайчуудын Зургаадайд (хожмын алдарт [[Зэв жанжин]], [[Чингис хааны дөрвөн нохой|Чингисийн дөрвөн нохойн]] нэг) харвуулан шархадсан байна. Шөнө нь Тайчууд тархан зугтаснаар уг тулалдаан Тэмүжиний ялалтаар дуусчээ. == Хэрэйд, Найманыг эзэлсэн нь == === 1202 оны Найманы эсрэг байлдаан === 1202 онд [[Татар|Татарын ханлигийг]] байлдан эзлэж, мөхөөсний Тоорил хантай хамтран "[[Найман|найманы]] хүчүгүдийн Буйруг хантай байлдахаар морилж, Улуг тагийн Сохог ус гэдэг газарт хүрвэл, Буйруг хан байлдан ядаж, Алтай даван хөдлөв. Чингис хаан Ван хан хоёр Сохог уснаас Буйруг ханыг нэхэж Алтай давуулан Хумшингирийн Үрүнгү гол уруу хөөж явав. Гэтэл, тэдний Еди-Тоблуг нэрт ноён, харуул харж яваад бидний харуулын цэрэгт хөөгдөж уул өөд дутаахад олом нь тасарч баригдав. Буйруг ханыг [[Өрөнгө гол|Үрүнгү гол]] уруу хөөн оруулж, Хишилбаши нуурт гүйцэж түүнийг тэнд сөнөөв."<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 158-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Тэндээс буцах замд найманы Хүгсэү сабраг баатрын удирдсан цэргүүд [[Байдраг гол|Байдраг голын]] бэлчирт цэргээ хуралдуулж тосч байлдахаар хүлээж байсан ч, орой болсон учраас хоёр талаас маргааш өглөө байлдья гэж тохиролцоод хоноод, өглөө сэртэл Ван хан Жамухын ятгалгаар өөрийн хүрээндээ гал түлж орхиод цэргээ авч "Хар сүүл голыг өгсөн"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 159-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> зугтан оджээ. Чингис хаан тэргүүтэй монголчууд маргааш өглөө нь сэрээд хартал Ван ханы хаяад зугтсаныг үзээд "Харин чи биднийг мэхэлж бууцанд хаясан байна" гээд Чингис хаан хөдөлж, Эдэр Алтайн бэлчрээр гэтэлж сааталгүй явсаар Саарь хээрт очиж буув.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 161-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Харин найманы Хүгсэү Сабраг баатрын цэргүүд Ван ханы ардаас нэхэн довтолж, Сэнгүмийн эм хөвүүд, эд хөрөнгийг булаан авч, Ван ханыг Тэлэгэтү амсарт шахан байлдаж хэцүүдэхэд Чингис хаанаас тусламж гуйхдаа "Найманд эд хөрөнгө ба эм, хөвүүдээ булаагдав, би. Хөвүүн чамаас дөрвөн хүлэг баатраа ирүүлэхийг гуйя. Миний албат иргэн ба эд хөрөнгийг аварч өгнө үү"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 163-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсний хариуд Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун дөрвөн хүлэг баатраа цэргийнх нь хамт илгээн, Улаан хус гэх газарт Сэнгүмийг авран, тэндээс Хөгсэү Сабраг баатрыг довтлон олзлогдсон бүгдийг буцаан авч Ван ханд өгчээ. Үүний дараа Чингис хаан, Ван хан хоёр андгай тангараг өргөн, эцэг хүү бололцон, эв найртай байхаа батлан хурим найр хийв. === Хэрэйдийг мөхөөсөн нь === Энэ явдлын дараа 1202 оны намар дотно холбоотон Хэрэйдийн Ван хантай худ ургийн холбоогоор харилцаагаа бэхжүүлж дотносохыг зорьж, хүү Зүчидээ Тоорил ханы охин Чаур бэхийг, охин [[Хожин бэхи|Хожин бэхийг]] Сэнгүмийн хүү Тусахад өгөхийг гуйн элч илгээсэнд,<ref name=":5">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 165-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> нялх Сэнгүм хэлсэн нь: "Миний ураг тэднийд очвол, ямагт хатавчинд хоймор харж суух болно. Тэдний ураг бидэнд ирвэл, хоймор сууж хатавч харах болно"<ref name=":5" /> гэж ихэмсэглэн хэлж элчийг хөөн явуулснаар тэдний харилцаанд сэв сууж эхлэв. 1203 оны хавар Хэрэйдийн нутагт орогнож байсан [[Жамуха]], [[Алтан]], [[Хучар]], Хартахидай<ref>Хамаг Монголын Хартахин овгийн ноён</ref>, Өвөгжин, Ноёхон<ref>Хамаг Монголын Ноёхон овгийн ноён. '''Хартахидай, Өвөгжин, Ноёхон''' гэдэг гурван хүний нэрийг [[Цэндийн Дамдинсүрэн|Ц.Дамдинсүрэнгийн]] Монголын Нууц Товчоонд '''"Хар Киданы Өвөгжин ноёхин"''' гэж андуурч орчуулсан байдаг.</ref>, Сүбээдэй, Тоорил, Хачиун бэхи<ref>{{Cite book |last=Т |first=Дашцэдэн |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=Битпресс ХХК |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=102 |language=латин галиг}}</ref> нарын монгол ноёд Бэрх Элэтэд нутаглаж байсан Сэнгүмд очиж, Чингис хааны эсрэг байлдуулах хатгаас хийн ятгасанд Нялх Сэнгүм эдгээр үгсийг Тоорил хан эцэгтээ элчээр хэлүүлж, Тэмүүжинийг дайлан улсыг нь булаая гэж олон удаа ярилцаж байж зөвшөөрүүлжээ. Ингээд тэр хавартаа Чингис хаанд өмнөх хурим найрын саналыг зөвшөөрч, "Багалзуур ид" гэсэн үгтэй элч илгээсэнд Чингис хаан арван цэрэг дагуулан Хэрэйдийн зүгт явах замд Мэнлиг эцгийн гэрээр хоноход Чингис хаанд сануулан хэлсэн нь: "Мөнөөхөн бид Чаур бэхийг гуйвал, биднийг доромжилж өгсөнгүй билээ. Одоо багалзуур ид гэж гэнэт урих нь жигтэй. Саяхан ихэмсэглэн биднийг тоохгүй байсан хүмүүс, гэнэт яагаад Чаур бэхийг өгөх болов? Үүнд сэжигтэй явдал байна. Хөвүүн чи болгоомжлох хэрэгтэй. Одоо хавар болов. Бидний адуу туранхай байна. Адуугаа таргалмагц очъё гэж шалтаглаж, энэ хэргийг хойш тавивал ямар?"<ref name=":6">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 168-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/06_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсэнд зөвшөөрч, хоёр хүний элчээр илгээн Багалзуур идүүлэхээр явуулаад, өөрөө даруй буцав. Энэ явдлыг мэдээд Сэнгүм, Ван хан нар яаран цэргээ цуглуулан Чингис хааныг довтлохоор зэхсэнийг Хэрэйд нутагт амьдарч байсан Хулан баатрын хүү Их Чэрэн, Алахчит хатантайгаа Хамаг Монголыг дайлан эзлэх тухай ярьж байхыг тэдний адуучин Бадай, Хишилиг хоёр сонсоод тэр шөнөдөө мэргидийн цагаан, ам цагаан хээр морийг унаад Чингис хааны хүрээнд очиж хэл өгснөөр Хэрэйдийн гэнэдүүлэн барих төлөвлөгөө задарч, Чингис хаан яаран сандран ойр хавиас цэргээ цуглуулж, юм хумаа орхин хурдавчлан зүүн зүгт зугтааж, ар хүрээгээ Зэлмэд даатган үлдээв.<ref name=":6" /> Маргааш нь Муу өндөрийн хярд гарч, Хэрэйдийн цэргийг тосон байлдахад Чингис хааны тал ердөө 3000 орчим цэрэгтэй байжээ. [[Муу Өндөрийн байлдаан|Муу Өндөрийн байлдаанд]] монголын талаас Мангудын Хуйлдар сэцэн, Урудын Жүрчидэй баатар нар манлайлан байлдаж, Хэрэйдийн талаас Жирхиний Хадаг баатар, Түмэн түбэгэний Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргүүдийг ээлжлэн довтолж, сүүлд нь Ван ханы гол цэрэг довтлохоор болж, байлдахад Хуйлдар сэцэн шархдсан ч Уруд, Мангудын цэргүүд, Хадаг баатар, Ачиг ширүүн, Олон Донгайдын цэргийг ээлж дараалан ялахад, Сэнгүмийн өөрийн цэргээ удирдан дайран орж байхдаа хацраа харвуулан унах үед үдэш болж байсан тул хоёр талын цэргүүд байлдааныг түр зогсов. Тухайн шөнийг ашиглан Чингис хаан байлдааны газрыг яаран орхиж зүүнш зугтав. Тэндээс хөдлөөд Улхуй шилүгэлжид чиглэн явж Далан нөмрөг хүрэв.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 173-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Далан Нөмрөг хүрээд цэргээ тоолж үзвэл 2600 хүн байв.<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 174-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-04 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Чингис хааныг дагаж гарсан цэргээ хоёр хувааж, 1300 цэргийг өөрөө захирч Халх голын өрнөд этгээдээр, нөгөө 1300 цэргийг урудын Жорчидай ноёнд захируулж, Халх голын дорнод этгээдээр нүүж<ref name=":7">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 177-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> ан ав хийж байсан. Ингэж ан ав хийх үед мангудын Хуйлдар сэцэн шархаа сэдрээж нас барсны дараа Буйр нуураар нутагтай Тэргэ Эмэл тэргүүнтэй хонгирадыг Жорчидай ноёныг илгээн дагаар оруулаад Түнхэлэг горхинд нүүж суун, Архай Хасар, Сүхэхэй жэүн хоёрыг Ван ханд элчээр илгээн гомдлын үг хэлүүлэв. Тэндээс Балжун нуурт бууж бүхүйд [[Ихирэс|Ихирэсээс]] [[Буту хүргэн]] өөрийн цэрэг ардын хамтаар ирж, [[Горлос|Горлосын]] '''Чоос цагаан''' ноён горлосоо дагуулан ирж дагаар оров.<ref name=":7" /> Мөн Онгудаас мянган хонь туугаад Эргүнэ мөрөнөөс булганы арьс арилжихаар явж байсан Хасан тэргүүтэй худалдаачид замд уулзаж,<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 182-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/07_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-05 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Чингис хааны цэргүүдийг хүнс хоолтой залгуулсан. Мөн Ван ханаас зугтан Хавт Хасар цөөн нөхдийн хамт зугтан ирэв. [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] тэмдэглэснээр Чингис хаан Балжун нуурт очиж зусаад нуурын усаар 19 хүний өмнө тангараг өргөж<ref>{{Cite web |title=Юань улсын судар - 120-р дэвтэр, Жабар хожагийн шастир |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7120#%E6%9C%AD%E5%85%AB%E5%85%92%E7%81%AB%E8%80%85 |access-date=2025-02-05 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref><ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Шинжлэх Ухааны Академи |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон ХХК |year=2003 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=92 |language=mn}}</ref>, андгай өргөснийг түүх шастирт Балжун нуурын тангараг гэж бичдэг. Тэндээс хөдөлж Хэрлэний Аргал хөхи рүү нүүж очиход бусад монгол аймаг овийнхон нийлэн ирээд, Ван ханд Хасараар үг хэлүүлж тайвшруулж, найрлаж байхад нь Архай Хасар, Жүрчидэй хоёрыг манлайд мордуулж, Чингис хаан өөрөө гол хүчээ авч Жэжээр өндөрийн Жэр хавцалд бүслэн довтолж, 3 өдөр 3 шөнө хатгалдан байлдаад ялахад хэрээдийн Хадаг баатар Ван ханыг зугтаалган явуулаад сая бууж өгөв. Ингээд 1203 оны зунаас намрын хооронд Хэрэйдийн ханлигийг эзлэн аваад Абжиа Хөдөгэрт өвөлжив. === Найманыг мөхөөсөн нь === 1203 онд Монголчууд Хэрэйдтэй дайтан ялж, богино хугацаанд эзлэсний дараа баруун талдаа Чингис хаанд ялагдсан бүх дайсныг цуглуулсан [[Найманы ханлиг|Найманы ханлигтай]] шууд хиллэх болсон. 1204 оны хавар [[Таян хан|Таян ханы]] зарлигаар Торбиташ элчээр ''"Энэ дорно зүгийн цөөн монгол омогдох болов. Чи баруун гар болж морд. Би эндээс хамсаж хоёулаа тэр хэдэн монголын хоромсогыг булаан авъя"''<ref name=":8">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 190-191-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэсэн захидал хүргүүлсэнд, Онгудын [[Алахуш Дигитхури|Алахуш дигитхури]] ноён Юхунан элчээр ''"Найманы Таян хан, чиний хоромсгыг булааж авъя. Намайг баруун гар бол гэсэнд би эс зөвшөөрөв. Одоо би чамайг болгоомжилтугай гэж энэ учрыг мэдэж илгээв. Дайсанд чи хоромсгоо автуузай"''<ref name=":8" /> гэсэн үгийг хэлүүлснээр Чингис хааны ноёдын хурилдайгаар Бэлгүтэй ноёны дайн хийхийг дэмжсэн саналыг сайшаан Абжиа Хөдгэрээс нүүж, Халхын Ор нугын хэлтгий хаданд очиж буугаад цэргээ цэгцлэж, мянганы ноён, зууны ноён, арваны ноёдыг томилж, 80 хэвтүүл, 70 турхагийг ноёдын хөвгүүдээс сонгон Чингис хааны амь сахих хишигтэн цэргийг өргөтгөж, тэднийг захирах 6 чэрбийг томилж, Архай Хасарт мянган шилдэг цэргийг захируулан, хорчин, турхаг, хэвтүүлийн ажил үүргийг дэлгэрэнгүй батланзохион байгуулалтыг шинэтгэв. 1204 оны зуны тэргүүн сарын арван зургааны тэргэл өдөр тугаа тахиж, [[Зэв]], [[Хубилай ноён|Хубилайг]] манлайд илгээж Хэрлэнгээс хөдлөн явсаар Хангайн нурууны Саарь хээрт Найманы харуултай тулав. Саарь хээрт бууж хонохдоо хүн тус бүр таван гал түлж хонохыг Найманы тандуул цэргүүд хараад ''"Монголын цэргүүд Саарь хээрийг дүүртэл буужээ. Өдөр бүр ундрах ус шиг нэмэн ирж байх бололтой. Одноос олон гал ноцож байна"''<ref name=":9">{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 193-194-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэж хэлсэнд Таян хан айн болгоомжлож, Хүчлүг ханхүүдээ ''"Одоо Монголын агт туранхай байна. Бид, улсаа Алтай давуулан хөдөлгөж, цэргээ засацгааж монголчуудыг өдөөн даллаж, Алтайн өлгийг хүртэл нохой хэрэл хэрж займруулан чирэгдүүлж аваачвал бидний агт тарган тул гэдэс татран шавхарна. Монголын агт улам туранхилан ядрах болно. Тэр цагт бид өмнөөс нь довтлон оръё"''<ref name=":9" /> гэж хэлүүлснийг Хүчлүг ханхүү, Хорису бэчи их ноён нар Таян ханыг аймхай хулчгар гэж хэлсэнд, Таян хан хилэгнэж маргааш нь байлдахаар зэхэж, Хачир уснаас Найманы цэрэг хөдөлж, Орхоныг гэтэлж, Наху гүний зүүн хормойг тойрон Цахир Могод гэх газар Хамаг Монголын цэргийн хүчтэй байлдахаар ирэв. Чингис хааны хэлсэн нь "Олноос олон гарз гарна. Цөөнөөс цөөн гарз гарна" гээд,        Харгана зорчлоор хатгалдаж        Нуур байрлалаар байлдаж        Цүүц хатгалдаанаар цөмөрч тулъя"<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: 195-р зүйл |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/08_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-02-07 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> гэж байлдах аргаа зарлаад, Чингис хаан өөрөө манлайд явж, Жочи Хасар дүүдээ гол цэргээ захируулж, Тэмүгэ Отчигин ноёноор ар цэргээ захируулав. Найманы цэргийг Цахир Могодоос ухрааж, Наху гүний өвөрт тулалдан, Найманы цэргийг бут цохин Наху гүн уул руу шахаж, уулын оройгоос Таян хан зэрэг олонх цэргүүд нь унаж амь үрэгдснээр Хамаг Монголын цэрэг ар найманыг мохотгон эзлэсэн. Мөн жилдээ найманаас зугтсан [[хатагин]], [[салжууд]], [[жадаран]], [[хонгирад]] зэрэг аймгийг нэгтгэж, Тогтоа бэхи тэргүүтэй гурван мэргид аймгийг довтлон, нутгийг нь эзлэсэн ч, Тогтоа бэхи түүний хөвгүүдийг алдаж явуулав. 1185-1206 оны хооронд 81 овог аймгийн эсрэг 32 удаагийн дайн том жижиг дайн тулалдаанд<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Шинжлэх Ухааны Академи |title=Монгол Улсын Түүх |publisher=Адмон ХХК |year=2003 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=95 |language=mn}}</ref> ялснаар эсгий туургатан монгол, түрэг аймгуудыг Хамаг Монголын туган доор нэгтгэж, нэгдсэн улсыг байгуулсан. == Их Монгол Улсыг байгуулсан нь == === Нутаг дэвсгэр, цэргийн зохион байгуулалт === [[File:Mongol Empire map.gif|thumb|right|Чингис хааны байгуулсан Их Монгол Улс болон түүнийг залгамжлагчдын нутаг дэвсгэр. {{Өнгөний тайлал|#cc3c44|'''Их Монгол Улс'''}} 1260 оноос: {{Өнгөний тайлал|#ccd43c|'''[[Алтан Орд|Алтан Ордны улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#44643c|'''[[Цагаадайн улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#449c3c|'''[[Ил Хаант Улс]]'''}} {{Өнгөний тайлал|#8c5cb4|'''[[Юань улс]]'''}}]] [[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ 5 [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа аравт болгон хуваажээ. Их цэргийн тоо нь эхлээд '''95000''' байгаад сүүлдээ "...тэд нь '''129,000''' хүнтэй байв..."<ref name=":3">Рашидаддин: Судрын чуулган: Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.395</ref> [[Чингис хаан]] ийнхүү мянгатын тогтолцоог яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол Улсын өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээний цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. "…Баруун, зүүн жигүүр ба гол хэсэгт харьяалагдаж байгсад нь түүнээс хойш өв залгамжилсан 4-р хөвүүн Их-ноён хэмээх Тулуй ноёнд харьяалагдах болсон…"<ref name=":3" /> бөгөөд тэдгээр нь нийт '''101,000''' гаруйд хүрч байжээ. Голын их мянган нь Чингис хааны өөрийнх мянган байв.<ref name=":3" /> '''Баруун гарын цэрэг''', түүний хошуучлагч нь [[Боорчи|'''Боорч ноён''']], түүний… орлогч нь [[Борохул|Борохул ноён]] байв. Тэр цэрэг нь 38,000 хүнтэй байв.<ref>Рашидаддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.396</ref> Энэхүү '''баруун гарын түмэн'''д дараах мянганы ноёд захирагдаж байжээ. # ''"…Аралутын [[Боорчи|Боорчи ноёны]] мянган'' # ''Хушиний [[Борохул|Борохул ноёны]] мянган'' # ''[[Мангуд]]ын Жэдай ноёны мянган'' # ''[[Олхонууд|Олхонут]]ын Хингиядайгийн мянган'' # ''[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Толун чэрби|Тулун чэрби]]гийн мянган'' # ''Хонхотаны [[Сүйхэтү чэрби]]гийн мянган'' # ''[[Жалайр]]ын [[Бала]] ноёны мянган'' # ''Жалайрын [[Архай Хасар|Аргай хасарын]] мянган'' # ''Сүлдүсийн Тогорилын мянган'' # ''Сүлдүсийн Шидуны мянган'' # ''Татарын [[Шихихутуг]]ийн мянган'' # ''Дөрвөн аймгийн Дуйсукэ ноёны мянган'' # ''[[Баарин]]ы Монгол дарханы мянган'' # ''[[Ойрад]] аймгийн дөрвөн мянган'' # ''Баарины Бааридай ноёны мянган'' # ''[[Барулас]]ын Балуган калжигийн мянган'' # ''Олхонудын [[Тайчу хүргэн|Тайчу хүргэний]] мянган'' # ''[[Хиад Нирун]]ы Мохоо Хөрөөгийн мянган'' # ''[[Урианхай]]н Есүн туа тархигийн мянган'' # ''Сүнидийн Хадаан хэвтүүлийн мянган'' # ''[[Мэнлиг эцэг|Мэнлиг эцгийн]] мянган'' # ''[[Онгуд]] аймгийн дөрвөн мянган'' # ''[[Мэнгэтү хиан|Мэнгэтү хианы]] хүү Хөхи ноёны мянган…"<ref>Рашидаддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.396-399</ref>'' '''Зүүн гарын цэргийг''' монголоор Жунгар гэдэг. Түүнийг хошуучлагч нь [[Мухулай|Мухулай ноён]], орлогч нь баарины [[Наяа|Наяа ноён]]. Тэр нь 62000 хүнтэй байв.<ref name=":4">Рашидаддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.400-403 </ref> Зүүн гарын түмэнд дараах мянганууд багтаж байжээ. # "''...Жалайрын [[Мухулай|Мухулайн]] мянган'' # ''Урианхайн Зэлмэгийн хүү Есүнбуха тайжийн мянган'' # ''Урудын Хөхөтэй, Бүчин нарын мянган'' # ''Ихирэсын [[Буту хүргэн|Буту хүргэний]] мянган'' # ''Татарын Их Хутагт([[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]] нарын ах) ноёны мянган'' # ''Хонгирадын таван мянган'' # ''Мангудын [[Хуйлдар|Хуйлдар сэцэний]] мянган'' # ''Баарины [[Наяа|Наяа ноёны]] мянган: Бүгд 3000 хүнтэй.<ref name=":4" />'' # ''Хонхтаны Суту ноёны мянган'' # ''Жалайртай Есурын мянган'' # ''Баяутын [[Үнгүр|Үнгүр буурчийн]] мянган'' # ''Жалайрын Укай, Барчугийн мянган'' # ''Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбэдэй баатрын]] мянган'' # ''Арулатын [[Доголху чэрби|Доголху чэрбигийн]] мянган'' # ''Урианхайн Удачигийн мянган'' # ''[[Бэлгүдэй|Бөх Бэлгүтэйн]] мянган'' # ''Хонгирадын [[Чигү хүргэн|Шику хүргэний]] дөрвөн мянган'' # ''Баарины Укар халжа, Кудус халжагийн мянган'' # ''Сүнидийн [[Өгэлэн чэрби|Өкэлэ чэрбигийн]] мянган'' # ''Сүнитийн Тэмүдэрийн мянган'' # ''Жалайрын Мухулайн дүү Дайсуны мянган'' # ''Жажиратын Кошакул ба Жусукын мянган'' # ''Мангудын Хуйлдарын хүү Мөнх халжагийн мянган'' # ''Хархиданы [[Үеэр|Уяр ваншайн]] мянган: нийт 10,000 цэргийг захирдаг'' # ''Зөрчидийн Туган ваншайн мянган: нийт 10000 цэргийг захирдаг..."<ref name=":4" />'' Бусад цэргийг Чингисийн эх, хөвгүүд, дүү нар болон авга '''[[Даридай отчигин|Отчигин ноён]]''' нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. [[Монголын Нууц Товчоо|'''Монголын нууц товчоонд''']] дурдсанаар Чингис хаан '''[[Тэмүгэ отчигин]], [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, ач дүү '''[[Алчидай|Алчидайд]]''' 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ. Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “[[Хишигтэн]]” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. Тэмүжин ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 турхаг, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ. Их Монгол Улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. Чингис хаан хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв. Удалгүй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол Улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа. === Төрийн байгуулалт === Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв. Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг. Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ Сэцдийн зөвлөл байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай|Мухулайг]] Го ван буюу улсын ван болгожээ, Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг|Шихихутугийг]] томилжээ. Их хаан түүнд {{Эшлэл|Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв, надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй}} гэж тушаасан байна. Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал.[[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) Үсүн Өвгөн юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. Төрийн бэхи цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй. Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд [[Додай чэрби]] мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавьяа, цэргийн удирдакх ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]],[[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хара-Хиругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг. == Чингис хааны хийсэн аян дайнууд == ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Тангудыг дайлсан нь]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт]]'' ''Гол сэдэв: [[Монголчууд Сартуулыг дайлсан нь|Монголчууд Хар Хидан улсыг байлдан дагуулсан нь]]'' ==Нас нөгцсөн нь== [[Зураг:Genghis khan empire at his death.png|300px|thumb|Чингис хааныг нас барах үеийн эзэнт гүрний нутаг]] 1227 онд [[Тангуд улс|Тангуудыг]] ялсны дараа Чингис хаан нас барсан (Монголын нууц товчоонд тэмдэглэснээр), Түүний үхлийн шалтгаан нь эргэлзээ ихтэй тодорхой бус олон таамаглалууд байдаг, Зарим түүхч түүнийг биеийн ядаргаа, дайнаас авсан шарх гэмтлийн улмаас өнгөрсөн гэдэг байхад, хулан авлаж байхдаа мориноос унаснаас өвчин үгдрэхэд нөлөөлж, өнгөрсөн гэж үздэг харин үлдсэн хэсэг нь түүнийг уушгиний үрэвсэл гэх мэтийн өвчин тусаж тэр нь хүндэрч сэдэрснээр өнгөрсөн гэдэг байна, [http://en.wikipedia.hfut.cf/wiki/Galician-Volhynian_Chronicle Galician-Volhynian Chronicle]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} одоогийн Украин сударт бичсэнээр түүнийг Тангуудтай дайтаж байхдаа алагдсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Мөн Гүрбэлжингоо хатантай дэр нэгтгээд таалал төгссөн гэж бас домоглодог. Чингис хаан өнгөрөхдөө өөрийн омгийн заншлаар тэмдэггүй газар оршуулаарай гэж захисан. Түүнийг нас барсны дараа түүний биеийг нь одоогийн Хэнтий аймгийн Онон голын сав газар дахь [[Бурхан Халдун]] ууланд оршуулсан гэсэн таамаглал байдаг байна. Домогт үзсэнээр оршуулгын хамгаалагч ямар нэг хүнийг алсан ба (хааныг нас барсан гэж мэдэгдүүлэхгүйн тулд) замдаа нуухын тулд эцэст нь булшилсан гэж үздэг, Чингис хааны бунханыг түүний үхлээс олон жилийн дараа барисан боловч тэр нь түүнийг оршуулсан газар биш юм, ==Чингис хааны булшны нууц== Дэлхийн талыг байлдан дагуулсан их хааны булшийг өнөө хүртэл эрсээр байна. [[Марко Поло]] ''"Чингис хааны үр удмын их хаадыг бүгдийг нь Алтай хэмээх том ууланд нутаглуулдаг байсан. Хаан хаана ч нас барсан байсан хамаагүй дөч хоногийн дотор энэ ууланд авчирч харин шарилыг авч ирэхэд дагалдан ирсэн бүгдийн амийг сэлмээр цавчин хороож, их хааныг нөгөө ертөнцөд нь дагалдуулдаг байсан"'' гэж бичиж үлдээжээ. Чингис хааны тэнгэрт одсон он буюу 1227 оны үйл явдлыг энд тэндхийн эх сурвалжуудаас цуглуулбал нэлээн дэлгэрэнгүй дүр зураг харагдах юм. Их хааны шарилыг ачсан гашуудлын цуваа [[Шар мөрөн (Хатан гол)|Шар мөрний]] (одоогийн Хятадын нутаг дээрх Хуанхэ мөрөн) хөндийгөөс хөдөлж Говийг гатлан [[Хархорум|Хархорин]] хот руу чиглэжээ. Харин замдаа их хааны үхлийн тухай цагаас нь өмнө мэдэх вий хэмээн сэрэмжилж тааралдсан бүхнийг хүйс тэмтэрч байсан гэнэ. Товлосон өдөр бөө нар цогцсыг авсанд хийжээ. Дараа нь энэ авсаа дахин дөрвөн давхар авсанд хийж улмаар [[Бурхан Халдун уул|Бурхан Халдун]] уул руу авч одсон гэнэ. Энд хааныг нутаглуулсан бөгөөд хожим хойно хэн ч түүний амар амгаланг бүү алдуулаасай гэсэндээ нутаглуулах ажилд оролцсон бүх зарц боолыг хүйс тэмтэрчээ. Он жилийн уртад Хэнтийн нурууг өвс ургамал мод бут бүрхэж яг аль уулыг Бурхан-Халдун гэж нэрлэдэг байсныг ч хэлэхэд бэрх болсон юм. Хэнтийн нурууны нэг уулыг ариун газар хэмээн нэрлэж ийшээ ойртсон хүнийг цаазаар авдаг байсан тухай эх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. 1990-ээд оноос хойш Монголын нийгэмд өөрчлөлт орж Чингис хааны шарилыг эрэх эрэл эхэлсэн байна. 1990-ээд оноос хойш япон, америкчууд монголчуудтай хамтран эрсэн боловч ямар ч үр дүнд хүрээгүй хэвээр. Гэвч эрэл хайгуул хийгчид бууж өгсөнгүй. Их хааны төрсөн нутаг болох Онон мөрний сав газарт түүний хөдөөлүүлсэн гэсэн шинэ хувилбар гарч ирэв. Домог ёсоор Чингис хааны цэргийн жанжинууд нь түүний шарилыг Дэлүүн-Болдог уулын ойр авчирж улмаар голын урсгалын гольдролыг өөрчилсөн гэнэ. Уулын болроор авс хийн их хааны цогцсыг дотор нь хийж голын ёроолд байрлуулаад дахин голын урсгалыг гольдрилд нь оруулсан аж. Мөн Оросын нэртэй эрдэмтэн [[Григорий Потанин|Г. Н. Потанин]] Ордос дахь [[Эзэн хороо]] хэмээх газарт Чингис хааны шарилыг агуулсан гэр байсан гэсэн тэмдэглэл ч байна. Энэ газарт лам нар жил бүр Чингис хааны гэрийн гадна хүндэтгэл үзүүлж баяр хийдэг гэнэ. Харин шарил байгаа гэх гэр дотор мөнгөн завьяанд их хааны үлдэгдэл ясыг хадгалдаг аж. 1998 онд Ч.Голбоиноор ахлуулсан хэсэг буриадууд Их Монгол Улсыг үндэслэгч Чингис хааны шарилын эрэлд гарсан юм. Тэд эрлийнхээ өмнө Сэлэнгэ мөрний зүүн эргээр дамжин Чингис хаан төрсөн нутаг руугаа явж байсан гэдгийг тогтоожээ. Буриадуудын баг Хамар давааны нуруунд хүрч өндөрлөгүүдийн нэгний орой дээр овоо босгон түүнийгээ "Бурхан гал уул" гэж нэрлэсэн байна. Ойр тойрны бусад оргилуудад ч тэд нэр өгсөн байна. Өмнө нь “Бага алтан” гэдэг байсан оргилыг Хатан уул түүнээс хойд зүгт байгааг нь Хаан уул гэж нэрлэжээ. Ч.Голбоины багт аз таарсан гэж болно. Хамар давааны баруун хойд хэсэгт тэд Чингис хааны бөө нар ёслол үйлдэж их хааны сүнсэнд залбирдаг байсан овоо-газрыг олсон юм. Энэхүү овоо нь янз бүрийн чулуунаас бүтсэн дээшээгээ 15 метр, голч нь 50 метрийн хэмжээтэй пирамид хэлбэртэй байжээ. Урьд нь энэ газрыг битүү ой бүрхдэг байсан ч хэд хэдэн удаа хүчтэй түймэрт өртөн хоосорсон юм байна. Найман зууны турш монголчууд энэ газрыг Их хориг хэмээн нэрлэж энэ хэсэг газарт ан хийх газар хагалахыг хориглодог байсан юм. Эндээс Саяны нуруу алган дээр тавьсан мэт харагддаг ажээ. Дэлхийг байлдан дагуулагчийг нутаглуулахад маш тохиромжтой газар. Гэхдээ л Чингис хааны шарил хаана байгааг олсон хүн алга хэвээр байна. Ер нь Монголын ихэнх хаадын булш олдоогүй хэвээр байна. == Гэр бүл == [[Файл:GENEALOGY.jpg|thumb|[[Б. Сумъяабаатар]], Чингисийн алтан ургийн үгийн бичиг ба гэрийн үеийн бичмэл, xуудас 720, ISBN 99929-5-552-X]] === Өвөг дээдэс === * Элэнц өвөг: [[Хабул хан]] ** Өвөг эцэг: [[Бартан баатар]] ** Эмээ: [[Барга|баргуд]] овгийн '''Сунигул үжин''' *** Эцэг: [[Есүхэй|'''Есүхэй баатар''']] *** Эх: [[олхонууд]] аймгийн [[Өэлүн үжин|'''Өэлүн үжин''']] === Ах дүүс === # [[Бэгтэр]] (төрсөн он 1163): [[Сочигэл|Сочигэл хатнаас]] төрсөн # [[Хасар|Жочи Хасар]] (төрсөн он 1164) # [[Бэлгүтэй]] (төрсөн он 1164): Сочигэл хатнаас төрсөн #[[Хачиун|Хачиун алчи]] (төрсөн он 1166) # [[Отчигин|Тэмүгэ отчигин]] (төрсөн он 1168) # [[Тэмүлэн]] (төрсөн он 1171) === Хатад, татвар === Чингис хааны хатдын тоог түүхийн эх сурвалж бүрт өөр өөр бичсэн байдаг. [[Рашид ад-Дин|Рашид аддины]] [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] "500 орчим эхнэр ба татвар эмстэй"{{sfn|Surenkhorloo|2002|pp=203}} гэсэн бол [[Юань улсын судар|Юань улсын сударт]] 40 орчим{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} нэрс дурдсан байдаг. Түүхэнд тэмдэглэснээр [[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Дай Сэцэн|Дай сэцний]] охин [[Бөртэ үжин|Бөртэ]], Увас Мэргидийн Дайр усуны охин [[Хулан хатан|Хулан]], Татарын Их Чэрэний охид [[Есүй]], [[Есүгэн хатан|Есүгэн]], Хэрэйдийн [[Жаха Хамбу|Жаха хамбугийн]] охин [[Ибага бэхи]], Найманы '''Гүрбэсү хатан''', Тангудын Чага гүнж, Алтан улсын Цигуо гүнж, Бэхирэний '''Мөгэ хатан''' (Сүүлд Өгэдэй хааны хатан болсон), [[Ибага бэхи]] зэрэг 9 хатдын нэр дурдсан байна. Энэ дундаас '''Бөртэ үжин''' бол Чингис хааны 4 хүү, 9 охиныг төрүүлсэн гэргий, төрийн их хатан байсан. Эдгээр олон хатдаас хамгийн алдартай нь Бөртэ, Хулан, Есүй, Есүгэн гэсэн дөрвөн хатан юм. Чингис хааны дөрвөн хатан бүр тус бүртээ захирсан орд, бэлчээр нутагтай байсныг Чингис хааны дөрвөн их орд гэж нэрлэж байв. Юань улсын судрын 106-р дэвтэр дэхь "Хатад, татварын илтгэл" бүлэгт Чингис хааны дөрвөн их ордонд нийт 40 орчим хатад, татварын нэрийг орд бүрээр нь ялган тэмдэглэжээ. ==== Юань улсын судар дахь хатад, татвар эмс{{sfn|Song|1976|pp=2693-2697}} ==== {{div col|colwidth=20em}} '''Нэгдүгээр орд''' # [[Хонгирад|Хонгирадын]] Дай сэцэний охин [[Бөртэ үжин|'''Бөртэ үжин''']] # Хулухун хатан (忽魯渾皇后) # Хөлигэ хатан (闊里桀皇后) # Төгс хатан (脫忽思皇后) # Тэмүлүн хатан (帖木倫皇后) # Ринчинбал хатан (亦憐真八剌皇后) # Буянхутуг (不顏渾禿皇后) # Хушэнхай татвар (忽勝海妃子) '''Хоёрдугаар орд''' # [[Мэргид|Увас мэргидийн]] Дайр Усуны охин [[Хулан хатан|'''Хулан хатан''']] # Харбажин хатан (哈兒八真皇后) # Ихиржин хатан (亦乞剌真皇后) # Тохучар хатан (脫忽茶兒皇后) # Ижин татвар (也真妃子) # Илихутуг татвар (也里忽禿妃子) # Чажин татвар (察真妃子) # Харжин татвар (哈剌真妃子) '''Гуравдугаар орд''' # [[Татар|Татарын]] Их Чэрэний охин [[Есүй|'''Есүй хатан''']] # Хулухар хатан (忽魯哈剌皇后) # Ашилун хатан (阿失倫皇后) # Турхар хатан (禿兒哈剌皇后) # Чар хатан (察兒皇后) # Ашимиши хатан (阿昔迷失皇后) # Өлзийхуту хатан (完者忽都皇后) # Лавай татвар (剌伯妃子) # Хурхудай татвар (渾魯忽歹妃子) # Хулуху татвар (忽魯灰妃子) '''Дөрөвдүгээр орд''' # Татарын Их Чэрэний охин [[Есүгэн|'''Есүгэн хатан''']] # Худахан хатан (忽答罕皇后) # Хада хатан (哈答皇后) # Үзэхүс хатан (斡者忽思皇后) # Яньли хатан (燕里皇后) # Туган татвар (禿干妃子) # Өлзий татвар (完者妃子) # Жинлян татвар (金蓮妃子) # Өлзийтэй татвар (完者台妃子) # Нулун татвар (奴倫妃子) # Мажин татвар (卯真妃子) # Суранхай татвар (鎖郎哈妃子) # Бабу бэхи (八不別及妃子) {{div col end}} === Үр хүүхэд === ==== Хөвгүүд ==== # [[Зүчи]] хан # [[Цагадай|Цагадай хан]] # [[Өгэдэй хаан]] # [[Тулуй|Тулуй ноён]] # [[Хүлгэн|Хүлгэн ноён]], Хулан хатнаас төрсөн # [[Үрүчи]], овог тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн # Журчидай, Найман аймгийн татвар эмээс төрсөн # Харачар, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0">[[Алтан товч|Лу.Алтан товч]]</ref> # Хархада, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0" /> # Чахур, Есүгэн хатнаас төрсөн<ref name=":0" />. Харин [[Судрын чуулган|Судрын чуулганд]] түүний нэрийг '''Жаур''' хэмээн бичихдээ [[Есүй|Есүй хатны]] хүү гэжээ.<ref name=":1">Рашидаддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж, тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.206</ref> Багадаа эндсэн. # Уржахан, Татар аймгаас гаралтай татвар эмээс төрсөн.<ref name=":1" /> ==== Охид ==== # [[Хожин бэхи]] # [[Сэцэйхэн бэхи]] # [[Алага Бэхи]] # [[Түмэлүн бэхи]] # [[Алталун]], [[Бөртэ үжин]]гээс төрсөн. Олхонудын Тачу хүргэнд өгсөн.<ref name=":2">Рашидаддин. Судрын чуулган. Орос хэлнээс орчуулж, тайлбар зүүлт хийсэн Ц.Сүрэнхорлоо. УБ., 2002. Нэгдүгээр боть. т.205</ref> # [[Алалтун бэхи]], нэр нь тодорхойгүй татвар эмээс төрсөн.<ref name=":2" /> # Толай # Ючибай гүнж, Лу.Алтан товчид Есүй хатнаас төрсөн гэжээ. ==Урлагийн бүтээлд== ===Баримтат кино=== ===Уран сайхны кино=== Монголын түүхийн талаар хийгдсэн бүх гадаад кино монголын түүхийг үнэн бодитойгоор дүрслэлгүйгээр маш их гуйвуулж хийгдсэн байдаг. Жишээ нь монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг буруу хийх, тухайн үеийн монгол соёл, зан заншилд байгаагүй зүйлийг дүрслэх г. м. *''[[Genghis Khan (1950 Filipino Film)|Genghis Khan]]'', 1950 онд Филлипин улсад хийгдсэн. Кино найруулагч Мануель Конде. *''Changez Khan'', 1957 онд Энэтхэг улсад бүтээсэн. Гол дүрд [[Кедар Капуур]] *''Changez Khan'', 1958 онд Пакистан услад хийсэн. *''[[The Conqueror (film)|The Conqueror]]'', 1956 онд бүтээсэн. Тэмүүжингийн дүрд Жон Уайнэ, Бөртэ хатны дүрд Сюзань Хэйвард тоглосон. *''[[Genghis Khan (1965 film)]]'' гол дүрд Омар Шариф. *''[[Мөнх тэнгэрийн хүчин дор]]'' 4 ангит киног Балжинням гуай найруулсан. 1990 онд хийгдсэн. Гол дүрд [[Агваанцэрэнгийн Энхтайван]]. *''[[Genghis Khan (1992 film)]]'' дүрүүдэд [[Ричард Тайсон]], [[Charlton Heston|Чарлтон Хэстон]], Пат Морита нар тоглосон. *''[[Genghis Khan - A Proud Son Of Heaven (1998 film)]]'', Монгол хэлээр хийгдсэн. Англи хадмалтай гарч байсан. *''[[Их төрийн голомт]]'', 2006 оны монгол кино *''[[Тэнгэрийн андгай]]'', Монголын кино *''[[Genghis Khan: To the Ends of the Earth and Sea]]'', Монгол-Японы хамтарсан "Хөх чонийн үр сад" төслийн дагуу 2007 онд хийгдсэн. *''[[Монгол (кино)|Монгол]]'', найруулагч [[Сергей Бодров|Сергей Бодровын]] 2007 онд хийсэн уг кино нь Академи Авардсын Шилдэг гадаад хэл дээрх кино шагналд өрсөлдөж байсан. *''[[Үхэж үл болно – Чингис хаан]]'', Найруулагч Эрдэнэбулган, гол дүрд [[Цэгмидийн Төмөрбаатар]] тоглосон. *''By the Will of Genghis Khan'', 2009 онд Орос улсад хийгдсэн. ====Телевизийн олон ангит кинонууд ==== * ''[[Genghis Khan (TVB)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Television Broadcasts Limited|TVB]] сувгаас хийсэн цуврал. Гол дүрд Алекс Ман тоглосон. * ''[[Genghis Khan (ATV)|Genghis Khan]]'', 1987 онд Хонконгийн [[Asia Television|ATV]] сувгийн цуврал. Уг киноны гол дүрд Тони Лю. * ''[[Genghis Khan (2004 TV series)|Genghis Khan]]'', 2004 оны Өвөр Монгол, Хятадын кино. Уг кино хятад төвийн үзлээр хийгдсэн байна. Монголчуудын өмсгөл зүүсгэл, хувцас, үс засалтыг алдаатай дүрсэлжээ. Гол дүрд [[Батдоржийн Баасан]] тоглосон. ==Мөн үзэх== * [[Монголын түүх]] ==Цахим холбоос== {{Commons|Category:Genghis Khan|Чингис хаан}} * [http://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm mongolian-art.de:] ''Монголын нууц товчоо'', хандсан 2016-10-18 *[https://web.archive.org/web/20161009134434/http://mongol.undesten.mn/wiki/show/name/%D0%A7%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D1%81+%D1%85%D0%B0%D0%B0%D0%BD mongol.undesten.mn:] Монгол үндэстний цахим нэвтэрхий толь: ''Чингис хаан'', хандсан 2016-10-18 * [http://www.layline.de/geschichte/Dschingis_0.html layline.de:] ''Монголын нууц товчоо'' (герман хэл дээр бүрэн эхээрээ), хандсан 2016-10-18 * [http://steppeasia.pagesperso-orange.fr/genealogie_gengis_khan.htm „Les conquêtes génétiques de Genghis Khan“] (франц хэлээр) * [http://leeet.net/lib/books/chingishan_pokoritel_vselennoi/ Чингисхан - покоритель Вселенной] * [http://www.rulit.net/books/chingishan-pokoritel-vselennoj-read-213129-1.html Чингисхан - покоритель Вселенной] == Эшлэл == {{Reflist}} == Ном зүй == * {{Cite book |last=Surenkhorloo |first=Ts |title=Рашид ад-Дин. Судрын чуулган: Нэгдүгээр боть |year=2002 |volume=1 |location=Улаанбаатар |language=mn}} * {{Cite book |last=Song |first=Lian |title=Yuan Shi |publisher=Zhonghua shuju |year=1976 |volume=9 |chapter=后妃表 |location=Beijing |language=zh}} * {{Cite book |last=Farale |first=Dominique |title=De Gengis Khan à Qoubilaï Khan |publisher=Economica |location=Paris |year=2003 |isbn=2-7178-4537-2}} * {{Cite book |last=Hambis |first=Louis |title='Gengis Khan (= ''Que sais-je ?'' Band 1524) |publisher=Presses universitaires de France |location=Paris |year=1973}} * {{Cite journal |last=Koller |first=Christian |title=Ein Feldherr als Identitätsstifter? Zum Vergangenheitskult in der postkommunistischen Mongolei |journal=Arbeitskreis Militärgeschichte. Newsletter |year=2008 |url=[https://web.archive.org/web/20141020215352/http://portal.akmilitaergeschichte.de/sites/akm/nlarchiv/NL_31.pdf Volltext als PDF] |pages= 8-10 |volume=Jahrgang 31, Nr. 2}} * {{Cite book |last=Leicht |first=Hans |title=Dschingis Khan. Sonderausgabe.: Eroberer. Stammesfürst. Vordenker |publisher=Patmos |location=Düsseldorf |year=2002 |ISBN=3-491-96050-9}} * {{Cite book |last=Franklin |first=Mackenzie |title=Dschingis Khan |publisher=Scherz, Habel |location=Bern/ München, Darmstadt |year=1977, 1993 |ISBN=3-502-16441-X |ISBN=3-87179-179-2}} * {{Cite book |last=Neumann-Hoditz |first=Reinhold |title=Dschingis Khan |publisher=Rowohlt |location=Reinbek |year=1985 |isbn=3-499-50345-X}} * {{Cite book |last=Ratchnevsky |first=Paul |title=Genghis Khan – His Life and Legacy |publisher=Blackwell Publishers |location=Oxford |year=1993 |isbn=0-631-18949-1}} * {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Gengis Khan et l’Empire Mongol |publisher=Découvertes Gallimard.'' Bd. 422 |location=Paris |year=2002 |isbn=2-07-076556-3}} * {{Cite book |last=Roux |first=Jean-Paul |title=Histoire de l’Empire Mongol |publisher=Fayard |location=Paris |year=1993 |isbn=978-2-213-03164-4}} * {{Cite book |last=Vladimirtsov |first=Boris Yakovlevich |title=The life of Chingis-Khan |publisher=Reissued, Blom |year=1930, 1969 |location=New York}} * {[Cite book |last=Weatherford |first=Jack |title=Genghis Khan and the Making of the Modern World |publisher=Three Rivers Press |location=New York |year=2004 |isbn=0-609-80964-4}} * {{Cite book |last=Gudrun |first=Ziegler |title=Alexander Hogh: ''Die Mongolen, im Reich des Dschingis Khan'' |publisher=Theiss |location=Stuttgart year=2005 |isbn= 3-8062-1940-0}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=Чингисийн алтан ургийн угийн бичиг ба гэрийн уеийн бичмэл |pages=720 |year=2002 |isbn=99929-5-552-X}} * {{Cite book |last=Nyamaa |first=L |title=HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, Монголчуудын түүх Плано Карпини |year=2006 |isbn=99929-2-214-1}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first= Baldandorj |title=Монголын нууц товчооны хэлбэр судлал |year=1997}} * {{Cite book |last=Sumyabaatar |first=Baldandorj |title=МОНГОЛЫН НУУЦ ТОВЧООH иж судалгаа |year=2020 |isbn=978-9919-23-665-6}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Есүхэй баатар]] |он =1189-1206 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Хамаг Монголын ханлиг|Хамаг Монголын хан]] |дараа =Их Монгол Улсыг байгуулсан. }} {{Залгамжлал |өмнө =байхгүй |он =1206-1227 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын Их Хаан]]<br />Үндэслэгч |дараа =[[Өгэдэй хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Чингис хаан| ]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Монголын хаан]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн хүн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Хиад боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1162 онд төрсөн]] [[Ангилал:1227 онд өнгөрсөн]] 0njrdpk4zt5pr5qutx32ww883dh2s6j 0 1283 860245 859020 2026-06-27T06:38:25Z HorseBro the hemionus 100126 860245 wikitext text/x-wiki {{Short description|Еврази дахь эзэнт гүрэн}}{{Featured article}}{{Инфобокс түүхэн улс | conventional_long_name = Их Монгол Улс | native_name = {{MongolUnicode|lang=xng|ᠶᠡᠬᠡ<br/>ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br/>ᠤᠯᠤᠰ}}<br/>{{tlit|xng|Yeke Monggol Ulus}} ([[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]]) | common_name = Их Монгол Улс | status = [[Талын эзэнт гүрэн]] | image_map = Expansion of the Mongol Empire 1206–1294.gif | image_map_caption = 1206-1294 оны хооронд Монголын эзэнт гүрний Еврази даяарх тэлэлт {{Legend|#B34345|Монголын эзэн гүрэн}} {{Legend|#CAD656|[[Алтан Орд]]}} {{Legend|#4E6241|[[Цагаадайн Улс]]}} {{Legend|#5B9749|[[Ил Хаант Улс]]}} {{Legend|#845DB0|[[Юань Улс]]}} | capital = {{Ubl|[[Аваргын балгас|Аварга]] (1206–1235)|[[Хархорум]] (1235–1271)}} | common_languages = {{Hlist|[[Дундад Монгол хэл|Дундад Монгол]]|[[Түрэг хэлнүүд]]{{Efn|Ялангуяа Алтан Ордны баруун [[Кипчак хэлнүүд|Кипчак аялгууд]],<ref>{{Cite book |last=Колодзейчик |first=Дариуш |author-link=Дариуш Колодзейчик |url=https://books.google.com/books?id=FHrTxHmegRYC&pg=PP1 |title=The Crimean Khanate and Poland-Lithuania: International Diplomacy on the European Periphery (15th–18th Century): A Study of Peace Treaties Followed by Annotated Documents |date=2011 |publisher=Brill |isbn=978-9-0041-9190-7 |location=Лейден |via=[[Google Books]]}}</ref> Цагаадайн улсын [[Цагадайн хэл]]<ref name="Kim2013">{{Cite book |last=Ким |first=Хюн Жин |url=https://books.google.com/books?id=fX8YAAAAQBAJ&pg=PA29 |title=The Huns, Rome and the Birth of Europe |date=2013 |publisher=[[Кембрижийн Их Сургуулийн Хэвлэл]] |isbn=978-1-1070-6722-6 |page=29 |access-date=2026-03-07 |via=[[Google Books]]}}</ref> болон [[Юань Улс]]ын [[Хуучин Уйгур хэл]].}}|[[Хятад хэл|Хятад]]|[[Перс хэл|Перс]]|бусад хэл}} | demonym = Монголчууд | government_type = {{Ubl|[[Сонгодог хаант засаг]]|Хожим [[Удамшлын хаант засаг|удамшлын]]}} | area_km2 = 33000000 км кв | title_leader = [[Хаан]] | year_leader1 = 1206–1227 | leader1 = [[Чингис хаан]] (анхны) | year_leader2 = 1229–1241 | leader2 = [[Өгэдэй хаан]] | year_leader3 = 1246–1248 | leader3 = [[Гүюг хаан]] | year_leader4 = 1251–1259 | leader4 = [[Мөнх хаан]] | year_leader5 = 1260–1294 | leader5 = [[Хубилай хаан]] (нэрлэсэн) | stat_year1 = 1206 | stat_area1 = 4000000 | ref_area1 = <ref name="Taagepera499">{{Cite journal |last=Таагепера |first=Рейн |author-link=Рейн Таагепера |date=1997 |title=Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia |url=http://www.escholarship.org/uc/item/3cn68807 |url-status=live |journal=[[International Studies Quarterly]] |volume=41 |issue=3 |pages=499 |doi=10.1111/0020-8833.00053 |issn=0020-8833 |jstor=2600793 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119114740/https://escholarship.org/uc/item/3cn68807 |archive-date=2018-11-19 |access-date=2026-03-07|url-access=subscription }}</ref> | stat_year2 = 1227 | stat_area2 = 14500000 | ref_area2 = <ref name="Taagepera499"/> | stat_year3 = 1294 | stat_area3 = 33000000 | ref_area3 = <ref name="Taagepera499"/> | currency = Янз бүр{{efn|[[Дирхам]] зэрэг зоос, мөнгө (''сүхэ''), торгон дээр суурилсан цаасан мөнгө, эсвэл хожим нь гарсан бага хэмжээний [[Юань улсын зоос|Хятад зоос]], [[Юань улс]]ын үеийн цаасан [[Жяочао]] мөнгөн тэмдэгт багтана.}} | footnotes = {{Notelist}} | s1 = Алтан Орд | s2 = Цагаадайн Улс | s3 = Ил Хаант Улс | s4 = Юань Улс }} {{Монголын түүх}} '''Их Монгол Улс''' {{MongolUnicode|ᠶᠡᠬᠡ<br />ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ<br />ᠤᠯᠤᠰ}} (1206-1635), мөн '''Монголын Эзэнт Гүрэн''' {{MongolUnicode|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ<br />ᠡᠵᠡᠨᠲᠦ<br />ᠭᠦᠷᠦᠨ}} ([[Англи хэл|Англи]]: ''Mongol Empire'', 1206-1260/1368) нь Ази, Европ тивийг тэгнэн оршсон, Монголын төдийгүй, хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн том үргэлжилсэн эх газрын эзэнт гүрэн байв. Тус эзэнт гүрэн Зүүн Азийн өнөөгийн Монгол орны нутгаас үүсэж, хүчирхэгжин тэлсээр оргил үедээ асар уудам газар нутгийг хамарч байжээ. Судлаачид Их Монгол улсын газар нутгийг 46,000,000 эсвэл 55,000,000 км² хэмээн зөрүүтэй байдлаар тооцоолдог. Их Британийн түүхчид Их Монгол Улсыг, газар нутгийн хэмжээгээрээ, [[Британийн эзэнт гүрэн|Их Британийн эзэнт гүрний]] дараа орох, дэлхийн түүхэн дэх 2 дахь том эзэнт гүрэн гэж тэмдэглэсэн нь, дагаж орсон болон хараат буюу вассаль улс орон, овог, аймгуудыг оруулаагүй тооцсонтой холбоотой юм. Анх [[1206 он|1206 онд]] [[Чингис хаан|Чингис Хааны]] байгуулсан Их Монгол Улс нь алтан хөөрхөн, наран ургах зүгээс наран жаргах зүг хүртэл, [[Номхон далай]]н эргээс [[Хар тэнгис]], [[Дунай мөрний]] сав газар, өмнө зүгээс, [[Зүүн өмнөд Азийн]] болон далайн арлуудын хараат буюу [[вассал|вассаль]] орнууд, умард зүгт, Хойд мөсөн далай, [[Енисей мөрөн|Енисей мөрний]] сав газрын овог, аймгуудыг хамруулсан асар уудам том газар нутгийг эрхшээн оршиж байлаа. [[Ази]], [[Европ]] тивийн олон арван улс, хэдэн зуун хот балгасыг байлдан дагуулж, сая сая иргэдийг хурааж, эрхшээлдээ оруулсан, монгол цэргийн тоо нь 250'000-аас хэтэрч байсангүй. Чингис Хаан төв Ази болон одоогийн [[Монгол|Монгол улсын]] газар нутаг дахь тархай бутархай олон арван нүүдэлчин аймгуудыг нэгтгэж, [[Алтан улс|Зүрчидийн Алтан улс]], [[Тангуд|Тангуд улс]], [[Хорезмын эзэнт улс]]ыг байлдан дагуулснаар, Их Монгол Улсын үүсэл хөгжлийн үндэс суурь тавигджээ. Монголын эзэнт гүрэн (Их Монгол Улс) нь Зүүн Азийг Баруун Европтой, Номхон далайг Газар дундын тэнгистэй холбосон асар өргөн худалдаа, харилцааны сүлжээ болж, дэлхийн түүхийн хөгжилд гүнзгий нөлөө үзүүлсэн билээ. == Үүсэл хөгжил == {{Гол|Дундад зууны монгол аймгууд|Эргүнэ хунгийн домог|Монгол овог аймгуудын жагсаалт}} [[Файл:Mongol 1206.jpg|thumb|right|300px|1206 он Монголын овог аймгууд]] [[Файл:Mongol Empire c.1207.png|thumb|300px|Их Монгол Улс 1207 он]] [[Файл:Ih Mongol Uls.png|thumb|right|300px|Их Монгол Улс]] XII зууны сүүлийн хагаст Монголын газар нутагт [[Хамаг Монгол]], [[Хэрэйд]], [[Мэргид]], [[Татар]], [[Найман]] зэрэг олон арван нүүдэлчин аймгууд мөнхийн дайн дажинтай байлаа. Хамаг Монгол аймгийн хаанаар 1189 онд өргөмжлөгдсөн [[Чингис хаан]] улс төр болон цэрэг зэвсгийн хүчээр зэргэлдээх аймгуудыг өөртөө нэгтгэж [[1206 он|1206 онд]] Их Монгол Улсыг байгуулсан байна. Нүүдэлчин аймгуудын нэгдлийг хөрш зэргэлдээ орнууд эерэгээр хүлээж авсангүй. Улмаар улс төр, эдийн засгийн зөрчил нь дайн үүсэх шалтгаан болж Чингис хаан Зүрчидийн [[Алтан улс]], [[Тангуд]] болон [[Хорезм эзэнт улс]]ад цэрэглэн халдаж цаашлан [[Азербайжан]], [[Гүрж]]ийг эзэлж [[Калка гол]]ын хөвөөн дээр [[Орос]]ын вангуудын цэргийг бут цохьжээ. Тангудын эсрэг хийсэн сүүлчийн аян дайндаа Чингис хаан өвчнөөр таалал төгссөн бөгөөд өөрийн байгуулсан эзэнт улсаа хүү нартаа гэрээслэн үлдээсэн түүхтэй юм. === Гол үйл явдлуудын хэлхээс === * 1189 он: [[Хар зүрхний Хөх нуур]]т [[Алтан ]], [[Хучар|Хучир]], [[Сача бэхи]], [[Тайчу]] зэрэг [[Хамаг Монгол]]ын нөлөө бүхий ноёдын хуралдаан болж, [[Тэмүжин]]г Хамаг Монголын ханд өргөмжилж * 1206 он: [[Онон мөрөн|Онон мөрний]] эхэнд Монгол ноёдын [[Их Хуралдай]] хуралдаж Их Монгол улс байгуулагдсаныг даяар олонд тунхаглан зарлаж, Тэмүжин ханыг [[Хаан|Их Хаан]] Чингис хаанаар өргөмжлөв. * 1207 он: Монголчууд баруун хойд [[Хятад]] болон [[Төвөд]]ийн зарим газар нутгийг эзлэн оршиж байсан Тангудыг дайлах аян дайныг эхэлж 1210 онд Тангудын хаан бууж өгснөөр Чингис хаан цэргээ гэдрэг татжээ. Тухайн үед [[Уйгур үндэстэн|Уйгарууд]] Их Монгол улсад дагаар орж цаашдын аян дайнууд болон улс гүрнийг төвхнүүлэх ажилд идэвхитэй оролцжээ. * 1211 он: Чингис хааны их цэрэг элсэн говийг гаталж Алтан улсад цөмрөн оров. [[Хуан Эр Цуйгийн Тулалдаан|Цавчаал боомтын тулалдаан]]аар Алтан улсын цэргийн давуу хүчтэй тулгаран анхны томоохон ялалтыг байгуулав. * 1218 он: Монголчууд [[Хар Кидан]] улсын нутагт нэвтэрч [[Кашгар|Кашгар хотыг]] эрхшээлдээ авчээ. * 1218 он: Чингис хааны элчийг цаазаар авснаар [[Хорезм]]ийн шах [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед]] их дайны харангыг дэлдэв. * 1219 он: Монголын цэрэг Сырдарья мөрнийг гаталж Туркестаны нутагт нэвтрэн оржээ. * 1219–1221 он: Хэдийгээр умард Хятадад [[Алтан улс]]тай хийж байсан дайн үргэлжилж байсан ч Чингис хаан баруун зүгт Хорезмын эзэнт улсыг амжилттай дайлж, улмаар [[II Мухаммед (Хорезм)|Мухаммед шахыг]] устгах даалгаварыг [[Зэв]], [[Сүбэдэй]] нарт өгчээ. * 1223 он: Зэв, Сүбэдэй нар 20000 морьт цэргийг удирдан [[Калка гол]]ын хөвөөнд анх удаа [[Русь|Орос]], [[Кипчак]]ын хамтарсан цэрэгтэй тулалдан ялалт байгуулжээ. * 1227 он: Чингис хаан Тангудын дайлж яваад тэнгэрт халив. Энэ үед Монголын эзэнт гүрэн 26 сая километр квадрат газар нутгийг эзэлж хэмжээгээрээ [[Ромын эзэнт гүрэн]] болон Македоны эзэнт гүрнээс дөрөв дахин том болсон байв. * 1229 он: Өгэдэй их хаан ор сууж, '''Далай хаан'''аар өргөмжлөгдөв. * 1237 он: Монголчууд [[Бат хаан]]ы удирдлаган дор нэгдэн [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо|баруун зүгт довтолж]] [[Киевийн Вант Улс|Киев]]ийн эсрэг дайныг эхлүүлэв. * 1240 он: Киевийн Вант Улсуудыг хөнөөв. Мөн дорно зүгт [[Солонгос]]ыг эрхшээлдээ оруулав. * 1241 он: Монголчууд [[Польш]]ийн [[Легница|Легница хот]]ын дэргэд буюу [[Легницийн тулалдаан]]аар [[Польш]], [[Герман]], [[Франц]]ын хамтарсан 30 мянган хүнтэй армийг бут цохисон байна. Мөн [[Сайо гол]]ын хөвөөнд [[Мохийн тулалдаан]]аар [[Унгар]], [[Хорват]]ын 65000 хүнтэй шигшмэл армийг бут цохив. * 1241 - 1242 он: Бат хааны арми [[Болгар]]ыг эзэлж жил бүр алба гувчуур авах болов. * 1241 он: Өгэдэй хаан нас эцэслэж Европыг эзэлж байсан цэргийн жанжид, хан хөвгүүд Их Хуралдайд дуудагдаж нутгийн зүг хүлгийн жолоо залав. * 1242 он: Монголчууд [[Адриатын тэнгис]] хүрэв. * 1246 он: [[Гүюг хаан]], Их хаанаар өргөмжлөгдөв. * 1248 он: Гүюг хаан нас нөгчөв. ===Их Монгол Улс байгуулагдах урьдач нөхцөл бүрэлдсэн нь=== XII зууны монголчуудьн өмнө тархай бутархай оршиж, өөр хоорондоо ямагт харгалдан бусдын зууш болох уу, эсвэл нэгэн дээвэр дор нэгдэн нягтарч, өгсөн дээшлэх үү гэсэн ацан зам тулгарчээ. Тэрхүү түүхэн сонголтыг зөв ухамсарласан Хамаг Монголын хан [[Тэмүжин]] эсгий туургатныг нэгтгэх тэмцэлд эргэлт буцалтгүй оржээ. Хамаг Монголын дотор Тэмүжинээс гадна [[Жамуха|Жамух]]ын толгойлсон хүчний нөгөө туйл үүсэж, тэд тус тусдаа хүчээ зузаатгахыг эрмэлээж байв. Харин цагийн байдал Тэмүжиний талд аятай эргэж, Жамухын харъяат нараас түүний талд дагаар орсоор байлаа. [[Хэрэйд]]ийн ханлигийн дотор эвдрэл гарч, [[Ван хан|Тоорил]] ханыг хүчин мөхөсдөхөд [[Тэмүжин]] ивээлдээ авч дахин тэнхрүүлэв. Ингээд түүнтэй хамт 1196 онд [[Алтан улс]]ад туслан, [[Татар]]т хамтын хүчээр цохилт өгчээ. Тэд 1199 онд [[Найман]]ы ханлигтай нүүр тулж байлдсанаас гадна Монгол угсааны олон аймгийг байлдан дагуугав. Гэвч [[Тайчууд]], [[Хонгирад]], [[Ихирэс]], [[Горлос]], [[Татар]], [[Ойрад]], [[Найман]] аймгийн ноёд эвсэж, Чингисийн эсрэг шинэ холбоо байгуулжээ. Тэд 1201 онд Эргүнэ мөрний хөвөөн дээр хуралдаж, [[Жамуха]] сэцэнийг '''Гүр хаан''' хэмээн өргөмжилжээ. Эл бүлэглэлийн эсрэг Тэмүжин Тоорил хантай хүч хавсран тулалдаж бут цохижээ. Жамухын эвслийг бут цохисны дараа Тэмүжин 1202 онд Татарыг эрхэндээ бүрмөсөн оруулав. Жамуха Хамаг Монголын нөлөө бухий язгууртан [[Алтан]], [[Хучар|Хучир]] нарыг талдаа урвуулж, Тоорил ханы хүү Нялх Сэнгүмээр эцгийг нь ятгуулж, 1203 онд Тэмүжиний эсрэг дахин эвсэл байгуулжээ. Үүнийг тагнаж мэдсэн Тэмүжин 1203 оны намар [[Туул гол]]ын хавь газар Тоорил ханыг гэнэдүүлэн цохижээ. Ингэж [[Тэмүжин]] хамгийн хүчирхэг Хэрэйдийн ханлигийг мөхөөснөөр Монгол туургатны дотор эрх сүр, нэр хүнд нь эрс өсөв. Эцэст нь өмнөх тулалдаануудад ялагдаж, Найманы [[Таян хан]]ыг тойрон бүгсэн ханлиг, аймгуудын хэсэг бусаг хүчийг 1204 онд бут цохисноор Монгол туургатны үндсэн гол хэсгийг өөртөө нэгтгэжээ. Тэмүжин ийнхүү «хагацсан улсаа хамтатгаж, бутарсан улсаа бүртгэх» их үйл хэргийг бүтээсэн билээ. Энэ үе бол Их монгол улс байгуулагдах явц дахь нэг ёсны шилжилтийн үе байжээ. ===Их Монгол Улс байгуулагдсан нь=== [[File:Genghis Khan empire-en.svg|thumb|Монголын байлдан дагуулалт]] [[File:Empire_of_Genghis_Khan_at_his_death.png|thumb|Чингис хааныг өөд болох үеийн Их Монгол Улсын газар нутаг]] 3-р жарны улаан [[бар жил]] (1206) бол Монгол түмэнд ивээлээ өгч, хэзээ ч үл умартах түүхэн аугаа их үйлсийн гараа болсон юм. 1206 оны намар цагт [[Онон гол|Онон голын]] эхнээ [[Чингис хаан|'''Тэмүжиний''']] oрд өргөөнд Монголын язгууртан дээдсийн их чуулган '''[[Их Хуралдай]]''' хуралджээ. Их Хуралдайн өмнө тавигдсан үндсэн зорилт нь '''Их Монгол Улс''' байгуулагдсаныг даяар олноо зарлан тунхаглах, нүүдэлчин монголчуудын төрийн жолоог бат түвшин атгах их хааныг сонгон өргөмжлөх явдал байв. Ийнхүү монгол угсааны олон ханлиг аймгуудыг нэгтгэн захирсан Монгол хэмээх улс [[Төв Ази|Төв Азид]] тогтнон мандсан байна. Шинэ тулгар Монгол улс тогтнон мандахад бас Чингис хааны шадар зүтгэлтнүүд, нийт Монгол түмэн гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Монголын тулгар төр тогтсоныг өргөн утгаар нь авч үзвэл, МЭӨ 3 зуунаас үүдэлтэй яэгуурын монголчуудын 1400-аад жилийн шаргуу тэмцлийн зүй ёсны үр дүн, нүүдэлч удмынхны нийгэм-улс төрийн хөгжилд гарсан чанарын хувьсал өөрчлөлт, өтгөс өвгөдөөс маань улбаалсан төр ёсны уламжлал, шинэчлэлийи яах аргагүй гойд содон түүхэн үзэгдэл байсан юм. Их Монгол нь улс хэмээх орчин цагийн ухагдахууны үндсэн шалгуур - тодорхой газар нутаг, хил хязгаар, хүн ам, төр болон төрийн бүрэн эрхт байдал хэмээх гол болзолуудыг бүрэн дүүрэн хангаж байсан юм. Чингис хааны үндэслэн байгуулсан Их Монгол Улс нь эхэн үедээ умардаас өмнөд этгээдэд [[Байгал нуур|'''Байгал нуураас''']] [[Цагаан хэрэм|'''Түмэн газрын цагаан хэрэм''']] хүртэл, [[Хянганы нуруу|'''Хянганы нуруунаас''']] [[Алтайн нуруу|'''Алтайн чинад''']] хүртэл зүүнээс өрнөд хүртэл өргөн уудам нутгийг эзлэн оршиж байв. 1207 онд [[Зүчи]] баруун гарын их цэргийг удирдан, '''буриад, хабханас, тува,''' зэрэг [[Ойн иргэд]]ийг Их Монгол улсад нэгтгэжээ. 1218 онд киргизүүдтэй хамт бослого гаргасан [[түмэд]]үүд Чингисийн цэрэгт дарагдсаны дараа зарим хэсэг нь [[мэргид]]үүдтэй цуг [[Якут]] руу очсон нь якутын мэргид, тумат овог болжээ. Якут эрдэмтэд энэ нүүдлийг якутын ард түмэн бүрэлдэхэд нөлөөлсөн сүүлчийн үйл явдал гэж үздэг. Түрэг хэлнүүдээс монгол хэлтэй хамгийн ойр нь [[якут хэл]] юм. Якут хэлний 30% нь монгол үг байдаг. [[:en:Yakutian horse|Якутын баруун нутгийн адуу]] нь [[:en:Mongolian horse|монгол адуутай]] төстэй нь тогтоогджээ. Бусад түмэд хүмүүсийг урагш нүүлгэсэн нь одоогийн Өмнөд Монголын Түмэд болсон бололтой. Хожим [[Батмөнх Даян хаан|Батмөнх хаан]] мөн адил бослого гаргасан [[урианхай]]чуудыг тарааж хуваажээ. Чингис хааныг тэнгэрт хальсны дараа түүний хүүхдүүд нь хоорондоо хаан ширээний төлөө тэмцэлдэв. Чингисийн гэрээслэл ёсоор [[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]] хаан ширээнд суух ёстой байсан боловч Чингисийн дүү Тэмүгэ Отчигин зэрэг нөлөө бүхий зарим ноёд Чингисийн отгон хүү [[Тулуй|Тулуйг]] хаан болгох санаатай байжээ. Түүнийг гадарлаад ч тэр үү, Өгэдэй ширээ залгамжлахаас цааргалах дүр үзүүлж, түүнээс шалтгаалан шинэ хаан өргөмжлөхөөр Хэрлэний “хөдөө аралд” эхэлсэн Их Хуралдай 40-өөд хоног үргэлжлэн байж 1229 оны билгийн 8-р сард сая өндөрлөжээ. Өгэдэйн ширээнд суухад авга ах Отчигин, [[Бэлгүдэй]], ах [[Цагадай|Цагаадай]], дүү [[Тулуй]], ах [[Зүчи|Зүчийн]] хүү [[Бат хаан|Бат]] зэрэг дээдэс онцгой хүндэтгэл үзүүлж мөргөн ёсолж, Цагаадай Тулуй нар 2 талаас түшиж, авга Отчигин араас нь тулж ширээнээ суулгажээ. Үүнээс хойш их хааныг өргөмжлөх бүрд бүгд мөргөх ёсон тогтсон гэдэг. 1241 онд [[Өгэдэй хаан]] нас бармагц хаан ширээний төлөө тэмцэл дахин өрнөжээ. Өгэдэйн ач хөвгүүн Ширмүн буюу Тулуйн хүү Мөнх хоёрын нэгийг ширээ залгамжлуулахаар гэрээслэлсэн гэдэг. Гэтэл Өгэдэйн хатан мэргэд овгийн [[Дөргөнэ]] /Туракина/ төрийн эрхийг түр барьж байгаа байдлаа ашиглаж өөрийн хүү [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаан болгох гэж хүчлэн оролджээ. Үүнээс болж шинэ хааныг сонгон өргөмжлөх явдал хойшлогдож 4-н жил шахам Дөргэнэ хатан төр барьжээ. Шинэ хааныг сонгох [[Их Хуралдай|Их Хуралдайг]] хуралдуулах гэж хэдэн удаа оролдсон боловч шийдвэрлэх гол эрх мэдэл бүхий хүмүүс цуглахгүй хойшлогдсон байна. Гагцхүү 1245 оны намар Хар хүрмийн (Хүрмэн чулуутайн нутагт Хар хүрэм голын хөвөөнд боссон тул Хар хүрэм гэж нэрлэсэн) ойролцоох Далан даваа гэдэг газар Их Хуралдай болж [[Гүюг хаан|Гүюгийг]] хаанд өргөмжилсөн байна. Тэр хуралдай их өргөн болсон гэдэг. Их монгол улсын өнцөг булан бүрээс алтан ургийн ноёд язгууртнаас гадна Хятад, Орос, Солонгос, Франц, Гүрж, Герман, Араб, Багдад улс болон Ромын пап ламын элч [[Плано Карпини]] зэрэг гадаадын олон элч, төлөөлөгч нар ирсэн аж. Гүюг бас л хаан болохоос татгалзсан дүр үзүүлж миний дараа манай удмынханд хаан ширээг залгамжлуулж байх юм бол хаан больё гэсэн болзол тавьж зөвшөөрүүлээд хаан болжээ. Гүюг хаан ширээнд удсангүй. 1248 оны хавар дайнд явж байгаад [[Самарканд]] хотын орчимд тэнгэрт хальжээ. Хаан ширээний тэмцэл дахиад л өрнөжээ. Энэ завшааныг Гүюгийн их хатан [[Огул Каймиш]] ашиглан 1249-1251 онд төр барьжээ. Чингис хааны хойчис Зүчи-Тулуйхан, Цагадай-Өгэдэйхэн гэсэн 2 тал болж хуваагджээ. Алтан ордны улсын [[Бат хаан|Бат хан]] насны ахмад, нэр хүндтэйн учир 1249 онд өөрийн байгаа газарт Их Хуралдай хийх санал дэвшүүлж, олон ноёдод урилга зарлага явуулжээ. Тэнд цөөхөн хүн очсон боловч Батыг өөрийг нь их хаан болгох саналыг дэвшүүлжээ. Бат түүнийг хүлээж авсангүй, харин Тулуйн хүү Мөнхийг хаан өргөмжлүүлэхээр тогтоожээ. Гэтэл Өгэдэй-Цагадайнхан Өгэдэйн ач хүү Ширмүнийг хаанд өргөмжлөх санаатай байжээ. Хаан ширээний төлөөх тэмцэл ил далд үргэлжилж 1251 оны зун Алтан ордны улсын Бэрх ноёны удирдлагаар болсон Их Хуралдайгаар [[Мөнх хаан|Мөнхийг]] хаанд өргөмжилжээ. Мөнх хаан болоод өөрийг нь эсэргүүцсэн Өгэдэйн ач хүү Ширмүн, Гүюгийн хүү Хочин, Нуху, Чингис хааны дотны нөхөр Зэлмийн хүү Есүндэй, Занги, Цанай, Элжигдэй, түр хугацаагаар төр барьж байсан Хаймиш хатан, Гүюгийн их түшмэл Чингай зэрэг 70 гаруй хүнийг хатуу чанга шийтгэн ихэнхийг нь цааш нь харуулж [[Дөргөнэ]] хатан зэргийг цөлсөн байна. Гүюгийн дэмжлэгээр [[Цагаадайн Улс|Цагаадай хаант улсын]] ширээг эзэлж байсан Цагаадайн хүү [[Есөнмөнх|Есөнмөнхийг]] баривчилж цаазлаад, ширээг Цагаадайн ач Хар-Хулагуд эзлүүлжээ. Мөнх хааны энэ эрс тэс ширүүн арга хэмжээ нь Мөнх хааны байр суурийг бэхжүүлж, улс төрийн хямрал тэмцлийг намжаасан байна. Ийнхүү Чингисээс хойш Чингисийн удмынханы дунд хаан ширээний төлөө тэмцэл ахин дахин өрнөж байжээ. Энэ муу үзэгдэл ганц монголд тохиолдсон зүйл бус, дэлхийн олон улс оронд үзэгдэж байсан ба байдаг үзэгдэл болохыг тэмдэглэх хэрэгтэй. === Их Монгол Улсын төр барьсан хаад болон хатад: === # '''[[Чингис хаан|Тэмүжин]]''' (1206-1227). Өргөмжилсөн нэр нь Чингис. Эцэг нь Есүхэй, эх нь олхонуд аймгийн Өүлэн Үжин. Усан морин /хар/ жилийн зуны тэргүүн сарын 15-нд (аргын 1162 оны 5-р сарын 31/ мөн 6-р сарын 1-н ч гэдэг) одоогийн Хэнтий аймгийн Дадал сумын нутаг- Онон мөрний [[Дэлүүн болдог]] гэдэг газар төрсөн. Шороон тахиа жил /1189 он/ Хамаг Монгол улсын хан болж, Чингис гэдэг цол авсан. Улаан барс жилийн /1206 он/ намар оройхон нэгдсэн Их Монгол улсын хаанд өргөмжлөгдсөн. Хаан ширээнд 22 жил суусан. Гал гахай жилийн /1227 оны 8-р сард/ зун тэнгэрт халив. 66 жил наслажээ. # '''[[Тулуй]]''' (1227-1229). Чингис хааныг тэнгэрт халихдаа Өгэдэйг залгамжлагчаар зарласан боловч тэрээр хаан ширээнд суухаас цааргалсан тул Тулуй 2 жил эрх мэдлийг гартаа авсан. # '''[[Өгэдэй хаан|Өгэдэй]]''' (1229-1241). Өргөмжилсөн нэр нь Далай хаан. Эцэг нь Чингис, эх нь хонгирад аймгийн Бөртэ Үжин. 1186 онд төрсөн. 1229 оны 9-р сараас 1241 оны 12-р сард тэнгэрт халих хүртлээ хүртэл хаан ширээнд 13 жил суусан. Их хатан нь найман аймгийн Дөргэнэ хатан байв/Туракина/. # [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] (1241-1246) Өгэдэйн 6-р хатан 5 жил түр төр барьсан. # '''[[Гүюг хаан|Гүюг]]''' (1246-1248). [[Өгэдэй хаан]], [[Дөргөнэ]] хатан нарын хүү болж 1206 онд төрсөн. 1246 оны хавар их хаанд өргөмжлөгдсөн, 1248 оны хавар тэнгэрт хальж 2 жил хаан ширээнд суусан. # [[Огул Каймиш хатан]] (1249-1251) Гүюг хааны их хатан 2 жил төр барьсан. # '''[[Мөнх хаан|Мөнх]]''' (1251-1259 ). Чингис хааны отгон хүү Тулуй, хэрэйдийн Сорхахтани хатан нарын хүү болж 1208 онд төрсөн. 1251 оны зун их хаанаар сонгогдсон, хаан ширээнд 9 жил сууж 1259 оны зун Сычуаньд цэргийн хуаранд өвчнөөр тэнгэрт хальсан. # '''[[Аригбөх]]''' (1260-1264). Эцэг нь Чингисийн хүү Тулуй, эх нь хэрэйдийн Сорхахтани хатан, 1257 онд Мөнх хаан Сун улсыг дайлаар мордохдоо төр хариуцан тамга барьж суухаар Хар-Хоринд үлдээсэн, 1260 оны зун Хар-Хоринд Их Хуралдайгаар хаан ширээнд өргөмжлөгдсөн, гэтэл төрсөн ах [[Хубилай хаан|Хубилай]] мөн өөрийгөө [[Шанду|Шандуд]] Их Хуралдай гэгчийг хуралдуулж хаан гэж тунхагласан тул ахтайгаа хаан ширээний төлөө тэмцэлдэн дайтаад 1264 онд ялагдаж Хубилайд буун өгсөн, 1266 онд нас барсан эсвэл хорлогдсон байж магадгүй хэмээн түүхэнд таамагладаг байна. # [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1260-1271) — 11 жил хаан суусан. Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн. ''Их'' ''Монгол Улсын хааны цолыг Юань улсын захирагчид өвлөн авсан''. === Юань улсын хаад: === # [[Хубилай хаан|'''Хубилай''']] (Сэцэн) хаан (1271-1294) — Чингис хааны ач хүү буюу Тулуйн II хөвүүн. # '''[[Өлзийт]]''' (Төмөр) хаан (1294-1307) — 13 жил хаан суусан. Хубилай хааны хүү [[Чингим|Чингим хунтайжийн]] отгон хөвгүүн. # '''[[Хайсан хүлэг хаан|Хүлэг]]''' (Хайсан) хаан (1307-1311) — 4 жил хаан суусан Чингим хунтайжийн хоёрдугаар хүү [[Дармабала|Дармабал]] тайжийн ууган хүү. # [[Аюурбарбад буянт хаан|'''Буянт''']] (Аюурбарбад) хаан (1311-1320) — 9 жил хаан суусан. Хайсан Хүлэг хааны дүү. # [[Шадбал гэгээн хаан|'''Гэгээн''']] (Шадбал) хаан (1321-1323) — 4 жил хаан суусан Буянт хааны хөвүүн. # '''[[Есөнтөмөр хаан]]''' (1323-1328) — 5 жил хаан суусан. Хубилай хааны гуч, [[Гамала]] жинь вангийн хүү. # [[Аригиба хаан|Асухиба хаан]] (1328) — 3 сар хаан суусан Есөнтөмөр хааны ууган хөвгүүн. # '''[[Хүслэн хаан]]''' (1329) — 7 сар хаан суусан Хүлэг хааны ууган хөвүүн. # [[Тугтөмөр хаан|'''Заяат''']] (Тугтөмөр) хаан (1328-1329, 1329-1332) — 4 жил хаан суув. Хүлэг хааны II хөвүүн. # '''[[Ринчинбал хаан]]''' (1332) — 40 хоног хаан суув. Хүслэн хааны отгон хөвүүн. # [[Тогоонтөмөр хаан|'''Ухаант (Тогоонтөмөр) хаан''']] (1333-1370) — 38 жил хаан суусан, Ринчинбал хааны ах. <gallery> Файл:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg Файл:YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg </gallery> == Зохион байгуулалт == === Цэргийн зохион байгуулалт === {{Гол|Их Монгол Улсын цэргийн зэвсэг, зэвсэглэл}} [[Файл:DiezAlbumsArmedRiders II.jpg|thumb|Перси дэх Морин цэрэг]] [[Файл:Bitwa pod Legnicą.jpg|thumb|Легницийн тулалдаан]] [[Файл:Mōko Shūrai Ekotoba e20(2).JPG|thumb|Монголчууд Японд довтолсон]] [[Хишигтэн]] нь Их Монгол улсын зэвсэгт хүчний цөм болж байсан боловч, цэргийн хэрэг нь цар далайцаараа ихээхэн өргөн агуулгатай байжээ. Арван өрхөөс татсан арван цэргээс бүрдэх аравт, арван аравт бүрийн цэрэг нийлсэн зуут, арван зуутын цэргээс бүрдсэн мянгат, арван мянгатын цэрэг бүхий түмт байхаар журамласан цэргийн зохион байгуулалтын тогтолцоо нь Их Монгол улс байнгын хүчирхэг армитай байх нөхцлийг бүрдүүлсэн юм. [[Чингис хаан]] цэргээ шинэ зохион байгуулалтанд оруулж, байнгын армийг бий болгов. Цэргийн ерөнхийлөн захирах тушаалтныг буй болгож, тэр тушаалд нэрт жанжин [[Хубилай]]-г томилов. Мөн дээд хэмжээний арван хоёр зөвлөхөөс бүрдсэн Илдэч хэмээх цэргийн бодлогын газрыг байгуулав. Цэргийн яамны маягийн эл байгууллага нь цэргийн эрдэм ухааныг хөгжүүлэх, цэргээ байлдааны байнгын бэлтгэл сургуультай байлгах, цэргийн жанжин, дарга нарын удирдлагын ур чадварыг ямагт төгөлдөржүүлэх, армийн зохион байгуулалтыг чанд цэгцлэх, дээд зэргийн уян хатан, хөдөлгөөнт армийг байлдааны бэлэн байдалд барьж байх гол үүрэгтэй байжээ. [[Чингис хаан]], түүнийг залгамжлагчид цэргийн үйлдвэрүүдийг хөгжүүлж, анги, нэгтгэлүүдийг шинэчлэн зохион байгуулж, 1206 оны байдлаар 95 мянгат болон 10,000 хишигтэн цэрэг нийт 105 мянган цэрэг хүрч байсан. Их Монгол улс хүчирхэг зэвсэгт хүчинтэй байсан нь цэргийн сургалтын бүхэл бүтэн тогтолцоо бүрдүүлсэнтэй холбоотой. Эл тогтолцоо нь, хүүхдээ хар багаас нь морь унуулж, нум сум харвуулж сургах, байлдах болон агнах наад захын эрдмийг эзэмшүүлэхийг иргэн бүрийн зайлшгүй үүрэг болгосон бүх нийтийн цэргийн бие даасан сургалт; мөн моринд гарамгай болгох, сэлэмдэх урлагт суралцах, оньсон техник эзэмших зэрэг албан ёсны мэргэжлийн сургалт гэсэн хоёр үндсэн хэлбэртэй байжээ. Байн байн тэмцээн, наадам зохион байгуулж байсан нь зугаа цэнгэлийн төдийгүй, цэргийн сургалтын үр дүнг шалгах гол хэлбэр байсан. Чингисийн цэргийн эрдэм ухаан нь ашигтай байрлалаас түрүүлж, гэнэтийн цохилт өгч байлдааны санаачилгыг гартаа атгах, газар орон цагийн байдалд зохицон таацуулан шийдвэр гарган хэрэгжүүлэх, морьт цэргийн хөдөлгөөнт чанарын өндөр боломжийг шавхан дайчлах, цэрэг эрийн зориг хүч, сэтгэл зүйн хатуужил, ов мэх, авхаалж самбааг илтгэж, улс төр, цэргийн бодлогыг чадварлаг хослох урлаг байв. Их Монгол улсын зэвсэгт хүчин нь хөнгөн болон хүнд морин цэргээс бүрдэж байв, Хөнгөн морин цэрэг хөдөлгөөнт чанар, суу залиараа нэн гайхамшигтай. Хүнд морин цэрэг нь өвч зэвсэглэсэн тусгай зориулалт бүхий цэрэг юм. Цэргийн гол зэвсэг нь нум сум, сэлэм, жад, сүх төмөр, шийдэм, бороохой, хуяг дуулга байв. Монголын морьт арми нь хэрэм боомт эвдэх инженерийн ангитай байжээ. Ийм ч учраас монголчууд урьд өмнө дэлхий дахинд хэзээ ч байгаагүй цэрэг дайны номлолыг бий болгосон бөлгөө. Мөн үүнд нэгэн зүйл сонирхол татаж байгаа нь Дундат зууны үеийн Монгол цэргийн зэвсэглэлд алсын тусгалтай, сөнөөх хүч чадалтай их буу байв. Энэ тухай тэр үед бусад улс орноос ирж байсан хүмүүсийн дурдатгал, түүхийн сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэгдэн үлджээ. Нүүдэлчдийг ямар ч соёл боловсролгүй богино ухаантай зэрлэгүүд мэт үздэг тийм хүмүүст Монгол цэргийн зэвсэг, техникийн хөгжил, түүнийгээ хэр зэрэг чадварлаг хэрэглэж байсан нь тодорхой хариулт болох буй за. Монгол цэргийн зэвсэглэлд байсан их буу нь [[Кидан|Кидан Гүрний]] үеэс өвлөгдөн уламжлагдаж улам боловсронгуй болж ирснийг хэлэх хэрэгтэй. Энэ төрлийн зэвсэг нь Чингис хааны үед чанарын шинэ түвшинд гарч явган, морьт цэргийн эсрэг галт, тэсрэх, хорт хийт бөмбөг, бэхэлсэн цайз, хэрэм, хамгаалалтын сэтлэх, нураах гол хэрэгсэл нь [[их буу]], [[чөдөр оньс]], шидэх харвах зориулалт бүхий бусад тоног төхөөрөмж болж байв. Ийм буу нь тухайн үедээ гал, утаа, сүрлэг дуу чимээ, хөнөөх чадвараараа хосгүй байжээ. Чингис хаан баруун зүг хийсэн дайндаа (1218-1220) их буу хэрэглэж байсан бөгөөд түүнийгээ богино буу гэх буюу “пуужин” буу гэдэг байлаа. Мөн хурдан буу буюу арван таван гуурс бүхий шувтлагч буу гэх зэрэг сүр хүч ихтэй гайхамшигт их буу хэрэглэж байж. Монголын цэргийн жанжин Тачар, [[Алтан улс|Алтан улсын]] цайз балгадыг бүслэн байлдаж байхдаа (1233 он) мөн монгол цэргийн жанжин Ганбухын цэрэг (1237 он) их буутай байсан тухай Хятадын түүхчид бичиж үлдээсэн байна. Энэ мэтчилэн Хятадын түүхийн сурвалж бичигт монгол цэрэг дарьт их буу хэрэглэж байсан тухай тэмдэглэжээ. Хятадын түүхч Чоу Вэй, Тогоонтөмөр хаан Цинзян хотыг (1338 он) их буугаар галлаж байсан гэж бичжээ.{{Citation needed}} Юань улсын эхэн үед төв Азиас чулуун сумтай галт үхэр буу олдож байсан тухай мөн тэмдэглэгдсэн байдаг. Мөн түүхэн сурвалжид "монгол цэрэг их буутай тэрэг олонтой, зарим буу нь нэлээд том бөгөөд монголчууд өөрсдөө дарь хийж чаддаг байсан” гэж бичжээ. Тогоонтөмөр хааны үед Товуу нь (1344 он) галт сумаар дээрэмчний завь руу харвахад уг завь нь бутран ихэнх нь шатаж байсан тухай энэ хүн тэмдэглэсэн байдаг.{{Citation needed}} Ер нь монголчууд 1200 оноос өмнө дарьт зэвсэг, их буу хэрэглэж байжээ гэж үздэг юм. Монгол цэрэг зөвхөн их буу, галт зэвсэг хэрэглээд зогсоогүй, мөн янз бүрийн зориулалттай сумтай байлаа. Дайсныг сүрдүүлэх, их цэргийг удирдан жолоодохын тулд дуут сум хэрэглэж байсан нь бидний үеийн дохионы пуужинтай утга нэг юм. Монголчууд галт зэвсгээ цаашид хөгжүүлсэнгүй тухайн үед гавшгай хөдөлгөөнт маневрийн байлдаан, тулалдаан хийх нь зонхилж түүнд ихээхэн хэмжээгээр ач холбогдол өгч байсан хийгээд зөвхөн хот, цайзыг буулган авахад ашиглагдаж байсан нь ч үүнд нөлөөлсөн байж болох талтай. ===Мянгатын систем=== [[Файл:DiezAlbumsEnthronization3.jpg|thumb|300px|Хаан үйлчилгээнд [[Хишигтэн]] (Судрын чуулган)]] [[Чингис хаан]] улсаа ерөнхий гурван [[түмэн]] буюу хэсэгт хуваагаад, дотор нь бага түмэн болгосон. Бага түмнээ [[Мянган|мянгат]], мянгатаа зуут, зуутаа [[Аравтын тооллын систем|аравт]] болгон хуваажээ. Мянгат нь 1206 онд 95 байснаа 1227 он гэхэд 129 болж өргөжсөн. [[Чингис хаан]] ийнхүү [[Мянган|мянгатын тогтолцоог]] яаравчлан бүрдүүлсэнээр Их Монгол улсьн өнө удаан тогтнох үндсийг тавьжээ. Эл тогтолцоо нь улс үндсээ батлан хамгаалах аян дайнд мордоход үлэмж хэмжээннй цэргийг богино хугацаанд шуурхай зохион байгуулах, ард олноос албан татвар авах зэрэгт нэн тохиромжтой цэрэг, засаг захиргааны нарийн чанд зохион байгуулалт байв. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чингис хааны үеийн мянгатын ноёд ! rowspan="4" |№ ! colspan="3" rowspan="4" |1206 оны Мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Т |first=Дашцэрэн |title=Монголын нууц товчооны галиг |publisher=МУИС, Монгол Хэл, Соёлын Сургууль |year=2009 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=153-154}}</ref> ! rowspan="4" |№ ! colspan="4" |1227 оны Мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=395-403 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> |- ! colspan="4" |Их Ноён [[Тулуй|Тулуйн]] захирсан 101 мянгат |- ! colspan="4" |Гол Мянган: [[Тангуд|Тангудын]] [[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]] |- ! colspan="2" |Баруун гарын 38 мянганы ноёд ! colspan="2" |Зүүн гарын 62 мянганы ноёд |- |1 |[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]] |[[Арулад|Аруладын]] [[Боорчи|Боорчи ноён]] |[[Жалайр|Жалайрын]] [[Мухулай|Мухулай ноён]] |1 |'''Аруладын Боорчи ноён''' |Баруласын Булуган халжа |'''Жалайрын Мухулай гоо ван''' |Худус халжа |- |2 |Хушины [[Борохул]] ноён |[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]] |[[Уруд|Урудын]] [[Жорчидай|Жорчидай ноён]] |2 |Борохул ноён |Сүлдүсийн Тогорил ноён |[[Баарин|Нүцгэн баарины]] [[Наяа|Наяа ноён]] |[[Өгэлэн чэрби|Өгэлэ чэрби]] |- |3 |Баарины Хөхөчос |Манан Баарины [[Хорчи ноён]] |[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] Хунан ноён |3 |Мангудын Жэдай | rowspan="4" |Онгудын Алахуш Дигитхури хүргэн |Урианхайн Есөнбуха<ref name=":0">[[Зэлмэ|Зэлмэ ноёны]] хүү</ref> |[[Сөнөд|Сөнидын]] Тэмүдэр хорч |- |4 |Марал |Баруласын [[Хубилай ноён]] |Татарын [[Шихихутуг]] |4 |Олхонудын Хингиадай |Урудын Хөхөтэй ноён |Жалайрын Дайсун<ref>Мухулай ноёны дүү</ref> |- |5 |Мангудын Жибгэ |Урианхайн [[Зэлмэ|Зэлмэ ноён]] |Мангудын Хуйлдар сэцэн |5 |Хонхотаны Толун чэрби |Урудын Бүчин ноён |Жадараны Кошакул |- |6 |Юрухан |Хонхотаны Толун чэрби |Мангудын Жидай |6 |Хонхотаны Сүйхэтү чэрби | rowspan="9" |Ихирэсийн Буту хүргэн (есөн мянгантай) |Жадараны Жусук |- |7 |Хөхө |[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]] |[[Ноёхон|Ноёхоны]] Жунсо |7 |Жалайрын Бала чэрби | |Мангудын Мөнх халжа |- |8 |[[Бэсүд|Бэсүдийн]] [[Зэв|Зэв ноён]] |Чүлгэдэй |Бэсүдийн Хүчүгүр |8 |Жалайрын [[Архай Хасар]] | | rowspan="10" |Хархидааны [[Үеэр|Уяр]] ваншай, түмтийн ноён |- |9 |Удутай |Хүчү (Чингис хааны өргөмөл дүү) |Бала |9 |Сүлдүсийн Шидун ноён | |- |10 |Жалайрын Бала чэрби |Бэсүдийн Хөхөчү (Чингис хааны өргөмөл дүү) |Түгэ |10 |Татарын Шихихутаг | |- |11 |Хэтэ |Хоргасун |Бэсүдийн Дэгэй |11 |Дөрвөний Дүйсүх | |- |12 |Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]] |Баарины Үсүн бэхи |[[Оронар|Оронарын]] Оронардай |12 |Баарины Монгол дархан | |- |13 |Мөнх |Шилүгэй |Жалайрын Дайр |13 | rowspan="4" |Дөрвөн мянган Ойрадын [[Худуга бэхи]] | |- |14 |Халжа |Тахай баатар |Мүгэ ноён |14 | |- |15 |Хурчахус |Нэгүдэйн Цагаан гуа |Урудын Бужир ноён |15 | |Татарын Их Хутагт ноён |- |16 |Гэүги |Нүцгэн Баарины Алаг ноён |Мүнгүр |16 | |Хонгирадын Алчи хүргэн |- |17 |Уряут-Килингуутын[[Бадай|Бадай дархан]] |[[Сүлдүс|Сүлдүсийн]] [[Сорхон шар]] |Долоодай |17 | rowspan="10" |Баарины [[Хорчи ноён]], түмтийн ноён | |Хонгирадын Хатай ноён |- |18 |Уряут-Килингуутын [[Хишилиг|Хишилиг дархан]] |Баруласын Булуган |Бөгэн |18 | |Хонгирадын Букур ноён | rowspan="10" |Зүрчидийн Туган ваншай, түмтийн ноён |- |19 |Хэтэй |Харачар |Баруласын Худус халзан |19 | |Хонгирадын Тэгүдэр |- |20 |Чаурхай |Хонхотаны Сүйхэтү чэрби |Хонгиран |20 | |Хонгирадын Шунгур |- |21 |Тогоонтөмөр |Мэгэтү |Дархадын Хадаан |21 | |Мангудын Хуйлдар сэцэн |- |22 |Мороха |Дорибөх |Идухадай |22 | |Хонхотаны Суту ноён<ref>Мэнлиг эцгийн хүү</ref> |- |23 |Ширахул |Дагун |Дамачи |23 | |Жалайрын Есүр ноён |- |24 |Хауран |Алчи |Тобсаха |24 | |[[Баягуд|Баягудын]] [[Үнгүр|Үнгүр буурч]] |- |25 |Тунхудай |Тобуха |Ажинай |25 | |Жалайрын Ухай ноён |- |26 |Түйдхэр |[[Горлос|Горлосын]] Сачуур |Жидэр |26 | |Жалайрын Барчуг ноён |- |27 |Олар хүргэн |Олхонудын Хингиадай |Буха хүргэн |27 |Олхонудын Тайчу хүргэн | |Урианхайн [[Сүбэдэй баатар|Сүбээдэй баатар]] |- |28 |Хурил |Ашиг хүргэн |Хадай хүргэн |28 |Хадархины Мухар хөрөө | |[[Доголху чэрби]] | |- |29 |Хонгирадын [[Чигү хүргэн]] |[[Хонгирад|Хонгирадын]] [[Алчи хүргэн]] |Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён |29 |Урианхайн Есөнтэй<ref name=":0" /> | |Урианхайн Удачи | |- |30 |Хонгирадын нэр тодорхойгүй ноён |[[Ихирэс|Ихирэсийн]] [[Буту хүргэн]], 2 мянган Ихирэс |Ихирэсийн нэр тодорхойгүй ноён |30 |Сөнидын Хадаан | |[[Бэлгүдэй|Бэлгүтэй ноён]] | |- |31 |[[Онгуд|Онгудын]] [[Алахуш Дигитхури|Алхушдигид хури хүргэн]] |Онгудын ноён |Онгудын ноён |31 |[[Хонхотан|Хонхотаны]] [[Мэнлиг эцэг]] | |Хонгирадын [[Чигү хүргэн]] | |- |32 |Онгудын ноён |Онгудын ноён | |32 |[[Хиад|Хиадын]] Хөхө, Мэнгэтү ноёд | |Баарины Ухар халжа | |} Мянгат нь '''дотоод, гадаад''' хэмээн хуваагдах бөгөөд гадаад мянгат нь зэрэг зиндаагаараа дотоод мянгатаас даруй нэг дахин доогуур байжээ. Чингисийн эх, хөвгүуд, дүү нар болон авга [[Отчигин]] нар өөр өөрийн тусгай мянгаттай байв. Чингис хаан '''Отчигин, [[Өэлүн]] эх''' хоёрт түмэн өрх, ахмад хүү [[Зүчи|Зүчид]] 9000 өрх, хоёрдугаар хүү [[Цагадай|'''Цагадайд''']] 8000 өрх, гуравдугаар хүү [[Өгэдэй|'''Өгэдэйд''']] 5000 өрх, отгон хүү [[Тулуй|'''Тулуйд''']] 5000 өрх, дүү [[Хасар|'''Хасарт''']] 4000, дүү [[Хачиун Алчи|'''Хачиунд''']] 2000, дүү [[Бэлгүдэй|'''Бэлгүдэйд''']] 1500 өрх тус тус «хувь» болгон өгчээ. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Чингис хааны эх, дөрвөн дүү, таван ханхүүдээ өгсөн хувийн мянгатын ноёд<ref>{{Cite book |last=Хамадани |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |publisher=ШУА, Түүхийн Хүрээлэн |year=2002 |edition=2 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=404-408 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> ! rowspan="2" |№ ! colspan="4" |Чингис хааны 4 ханхүүгийн хувийн мянгатын ноёд ! colspan="3" |Чингис хааны 4 дүүгийн хувийн мянгатын ноёд |- !Зүчи хан !Цагадай хан !Өгэдэй хаан !Хүлгэн ханхүү !Өэлүн эх, Отчигин ноён !Жочи Хасар !Хачиун алчи |- |1 |Салжиудын Мүнгүр ноён |Баруласын Харачар |Жалайрын Илугай |Баруласын Хубилай ноён |<small><big>Хүчү</big></small> |Жибгэ |Урианхайн Чаурхай |- |2 |[[Гэнигэс|Гэнигэсийн]] [[Хунан (жанжин)|Хунан ноён]] |Хонгирадын Мүгэ ноён |Бэсүдийн Дэгэй |Нохосын Тогорил ноён |Хөхөчү | |Найманы Асудай |- |3 |[[Үүшин|Хушины]] Хушитай ноён |Идухадай |Сүлдүсийн Есөнтуа |Тоорил ноён |Ноёхоны Жунсо | |Найманы Учкаш гойон |- |4 |Хушины Байху ноён |Баарины Хөхөчос |Хонхотаны Дайр | |Хорхисун | | |} Монголын эртний нүүдлийн нийгмийн улс төрийн эохион байгуулалтын эртний өвөрмөц нэгэн хэлбэр нь “Хишигтэн” байв. Хишигтнийг эхлээд овог, аймгийн тэргүүлэгч нар биеэ болон орд өргөөгөө хамгаалах зорилгоор бий болгожээ. [[Чингис хаан|Тэмүжин]] ч Хамаг Монголын хаан болоод бие, орд өргөөгөө сахин хамгаалах өдрийн манааны 70 торгууд, шөнийн харуулын 60 хэвтүүлээс бурдсэн 150 хүн бүхий хишигтэнтэй болжээ. Их Монгол улс байгуулагдсанаас хойш хишигтний үүрэг өсч, зохион байгуулапт дэг журам нь нарийсчээ. [[Чингис хаан]] хишигтний тоог нэгэн түмд хүргэж, түүний эгнээг түмт, мянгат, эуутын ноёдын хүүхдээс бүрдүүлж, бас сул чөлөөтэй хүмүүсийн хүүхдээс ухаан, чадлаараа шалгарсныг нь сонгон оруулж байв. Удалгуй хишигтэн нь хааны бие, орд өргөөний аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах төдийгүй, улс орны дотоод дэг журам сахиулах, үймээн, самуунаас сэргийлэх онцгой үүрэг хүлээх болов. Цаашид Хишигтэн бүтэц, үүрэг зохион байгуулалтын хувьд улам өргөжиж, улс орны цэрэг захиргааны нэгдмэл төв байгууллага болон хувирчээ. Өөрөөр хэлбэл, нэг ёсны засгийн газрын үүрэг гүйцэтгэх болсон. Дээд зиндааны албан тушаалтныг зөвхөн хишигтнээс томилно. Хишигтэнд чанд сахилга, хариуцлага хүлээлгэхийн хамт онцгой эрх ямба эдлүүлж байв. Ийнхүү хишигтэн бол Их Монгол улсын төрийн гол тулгуур болж байлаа. === Хууль=== Чингис хааны зарлигаар шадар түшмэл [[Шихихутаг]] "[[Их Засаг]]" хэмээх кодчилсон хуулийг батлан гаргасан байна. "Их Засаг" хуулийн өмнө энгийн ард иргэд болон ихэс дээдэс тэгш эрхтэй байж, адил ял зэмлэл хүлээдэг байснаараа онцлог юм. Хуулийн ял шийтгэл нь маш хатуу байсан бөгөөд жишээлбэл дайнд явах үед урд яваа хүнийхээ санамсаргүй унагаасан зүйлийг арын хүн авч өгөхгүй бол цаазаар авах ял оноодог байв. Энэхүү хатуу засаглал нь Монголын эзэнт гүрэнг амар амгалан, тайван тогтуун улс болгох үндэс суурь нь болж өгчээ. Европын жуулчид их гүрний ард иргэдийн өндөр зохион байгуулалттай, дэглэм журамтай байдлыг гайхан шагшсан байдаг.Мөн их засаг хууль нь Монголын хамгийн эртний хууль цаацын бичиг ба одоогоор олдсон эх сурвалж нь [[Солонгос]] улсад хадгалагдаж байна. Их гүрний үед сайд түшмэд, цэргийн жажид өөрсдийн авъяас чадварт тулгуурлан сонгогддог байсан бөгөөд шашин шүтэх эрхийг чөлөөлж өгсөн байна. Ард иргэдийн доторх хулгай дээрмийг чандлан хорьж зөрчигсдийг хатуу шийтгэдэг байв. Биедээ үнэт эрдэнэ тээж яваа ганц бие эмэгтэй хүн гүрний нэг өнцөгөөс нөгөө өнцөг хүртэл ямарч саадгүй аялах боломжтой байсан хэмээн зарим хууч ярианд өгүүлдэг. Их Монгол улсын үед аян дайнд мордох, их хааныг сонгох зэрэг хамгийн чухал асуудлуудыг [[Их Хуралдай]]гаар шийддэг байв. Их Хуралдайд алтан ургийнхан, цэргийн жанжид, төрийн сайдууд зэрэг хамгийн нөлөө бүхий хүмүүс уулзан цуглаж хамтаар улсын чухал асуудлуудыг шийддэг байжээ. Их гүрний өнцөг булан бүрт өртөө улаа байгуулж худалдаачид, элч нарын аюулгүй байдлыг хангасан байна. Эдгээр өртөө улаагаар дамжуулан худалдаачид [[Хятад]]аас [[Ойрх Дорнод]], [[Европ]] хүртэл саадгүй аялдаг байв. [[Чингис хаан]] төрийн тамгыг хэрэглэх болж, Монголчуудыг бичиг үсэгтэй болгох ажлыг эхлүүлж, мөн хуулчид, багш нар, уран бүтээлчдийг татвараас чөлөөлсөн байна. Их Монгол улс өргөжин бэхжихийн хэрээр эрх зүйн болон заншлын эрхийн хэм хэмжээ нь ялгамж, онцлогоороо тодорч харилцан бие биедээ нөлөөлөн, Монголын нийгмийн харилцааны нарийн түвэгтэй байдлыг зохицуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Энэ үеийн эрх зүйн хэм хэмжээг агуулсан хууль цаазын сурвалж бол [[Их Засаг]] хэмээх нэгдмэл хууль юм. Эл хууль бол нийгмийн нэг төрлийн харилцаа бус, харин олон төрлийн харилцааг зохицуулсан нэгдмэл хууль цааз байжээ. Харамсалтай нь Их Засаг хууль бидэнд бүрэн эхээрээ уламжлагдаж ирээгүй. "[[Монголын нууц товчоо]]", [[Рашид ад-Дин|Рашид Ад Дины]] "[[Судрын чуулган]]", Жүвейний "Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх", Магакийн "Нум, сумтан ард түмний түүх" зэрэг сурвалжийн шинжтэй бүтээлүүдэд Их Засаг хуулийн хэсэг зүйл заалтууд уламжлагдан иржзэ. 1320 онд Египетийн түүхч Макризи Алтан ордны улсаас [[Их Засаг]] хуулийн хамгийн томоохон хэсэг зүйл нээлтийг олсон нь тэр үеийн эрх зүйн чухал сурвалж болж буй. «Их Засаг» хууль бол Монголын тулгар төр байгуулагдсан түүхт үйл явдлын үр дагавар болон төрсөн юм. Засаг гэдэг үгийн эртний язгуур утга нь хууль цааз, дүрэм, журам, хэв ёс гэсэн ойлголтыг илэрхийлж байжээ.«Их Засаг» хууль бол Их Монгол улсын хааны бүрэн эрх, засаг захиргаа, цэрэг, гадаад харилцаа, шашны суртал, ахуй заншил, иргэд хоорондын харилцаа, сургаал, сургамж, тэтгэвэр, тэтгэмж, өмч хөрөнгө. өв залгамжлал, гэрлэлт, гэр бүлийн харилцаа, худалдаа арилжаа, эрүүгийн хэрэг, ялын бодлого, шүүн таслах журмыг эохицуулсан хууль байжээ.Уг хууль дахь ял шийтгэлийн төрлүүд нь андгайлах (тангарагийн эрүү), золиослох, дөнгөлөх, торгох, ташуурдах буюу шийдэмдэх, гянданд хорих, цөлөх, цаазаар авах буюу алах ял байв. Их засаг хуулиар эмэгтэйчүүдийг худалдах болон хулгайлах, монголчуудыг хоорондоо байлдахыг хоригложээ. Их Засаг хууль бол дэлхийн соёл иргэншлийн түүхнээ бүхэл бүтэн нийгэмд улс төрийн байгуулал бүрэлдэн төлөвшихөд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн эртний Вавилоны [[Хаммурапи хааны хууль|Хаммурапийн хууль]], Энэтхэгийн [[Ману цааз хууль|Манугийн хууль]] зэрэг алдартай хуулиудтай эн зэрэгцэхүйц ач холбогдолтой цааз-эрхэмжийн нэн чухал баримт бичиг юм. Учир нь эл хуулийн зарчим, үзэл санаа зөвхөн Монгол нутаг төдийгүй, ертөнцийн талыг эзэгнэсэн их гүрний хэмжээнд үйлчилж байсан хувьд дэлхийн хууль цаазны түүхэнд баларшгүй ул мөрөө үлдээсэн бөлгөө. === Засаг захиргааны хуваарь, төрийн байгуулал=== [[Зураг:Mongol dominions1.jpg|right|thumb|Монголын Эзэнт Гүрний хамгийн их өргөжин тэлсэн үе]] [[Файл:Mongol Empire in the 13th-15th centuries (135373001).jpg|thumb|Евразийн Их Монгол Улс даяар]] Өмнөх үеийн төр ёсны уламжлалд тулгуурлан шинэ тутам байгуулагдсан Монголын төр нь хэлбэрийн хувьд хэмжээгүй эрхт хаант засгийн төрхтэй боловч мөн чанараараа ардчиллын олон бүрдлийг өөртөө агуулсан, тун өвөрмөц шинж бүхий төр байв. Төрийн дээд эрхийг баригч нь их хаан байв. Их хаан бол тэнгэрээс заяат хэмээн өргөмжлөгдсөн, Монгол улсын хэмжээгүй эрхт эзэн, төрийн тэргүүн байсан ажгуу. Их хааны гарт төрийн дээд эрх мэдэл, үлэмж засаглал төвлөрч, тэрбээр Монголын газар нутгийн дээд өмчлөгч болж байлаа. Хаан амьд сэрүүн байхдаа өөрийнхөө залгамжлагчийг гэрээслэнэ. Энэ нь хаан өөрөөсөө хойш элдэв хямрал тэмцэл гарч, төр хямрахаас болгоомжилсон ухаалаг бодлого байв. Хааныг сонгон өргөмжилж, төр улсын тулгамдсан асуудалд ончтой хариу эрэлхийлж, нягтлан магадласаны үндсэн дээр их хаанд зөвлөх эрх бүхий байгууллага бол [[Их Хуралдай]] байжээ. Их Хуралдай нь өмнөх үеийнхээс зохион байгуулалтын хэлбэрийн хувьд боловсронгуй болж, төрийн дээд байгууллагын шинжийг агуулж байсан. Хамгийн гол нь хэн бугай ч Их Хуралдайг алгасан хааны титэм хүртэх эрхгүй байсан явдал юм. Чухам үүгээр Их Хуралдайн эрх, сүр хүч илэрхийлэгдэж байв. Их Хуралдайд Чингис хааны ах дүү, үр хүүхэд, эх ба хатад, цэргийн жанжин, итгэлт нөхөд оролцоно. Зарим судлаач эл байгууллыг парламентат ёсны дээд өвөг хэмээн үздэг. Их хаанд хэдийгээр хэмжээгүй эрх мэдэл төвлөрч байсан боловч эрдэм ухааныг дээдлэн биширч, мэргэдийн зөвлөлөөг сонсон, болгоон соёрхдог байжээ. Тиймээс ч Чингис хаан дэргэдээ [[Засаг захиргааны зохион байгуулалт|Сэцдийн зөвлөл]] байгуулж, улс төрийн шаггүй бодлоготон, эрдэмтэн мэргэдийг оруулж, тэдний санал бодлыг анхааралтай сонсдог байв. Зарим эрдэмтэд Сэцдийн зөвлөлийг төрийн институт болж чадаагүй гэж үэдэг. Их хаан гүйцэтгэх эрх мэдлээ хэрэгжүүлэх зорилгоор улс орны амьдралын хүрээ, салбарыг хариуцсан төрийн сайд нарыг томилж байжээ. Энэ ёсоор [[Мухулай]]г [[Ван|Го ван]] буюу улсын ван болгожээ. Энэ нь хааны тэргүүн шадар сайд байв. Түүнтэй эн зэрэгцэхүйц эрхтэй албан тушаалтан бол улсын заргач байв. Энэ тушаалд Чингис хаан өөрийн өргөж авсан дүү [[Шихихутуг]]ийг томилжээ. Их хаан түүнд «Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв» гээд Надтай зөвлөж, Шихихутугийг шийтгээд цагаан дээр хөх бичиг бичиж, дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл хэн ч бүү өөрчилтүгэй» гэж тушаасан байна. Чингис хааны хууль зарлигийн биеллийг хянах тусгай албан тушаалтан буй бопгожээ. Маркизийн [[Их Засаг]] хуулиас түүвэрлэж авсан гэсэн тэмдэглэлд засаг хэрэгжүүлэхийг хянагч тушаалд хүү Цагадайгаа томилсон гэж бичсэн байна. Ийнхүү төрийн хяналтыг буй болгожээ. [[Чингис хаан]] төрийн бусад сайд нарыг дэс дараалан томилсон байна. Тухайлбал. [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Наяа]] нарыг өөрийнхөө удирдлагад их төлөв цэргийн хэргийг эрхлэх төрийн сайдын тушаалд тохоон талбижээ. Мөн тийм зиндааны албан тушаалтан бол төрийн бэхи (шинжээч) [[Үсүн Өвгөн]] юм. Тэрбээр тэнгэр огторгуйг шинжиж, он жил, сар өдрийг заасан хуанли зохиож, наран, саран хиртэхийг эртнээс мэдэж хаан эзэндээ айлтгах, дайлаар мордох, Их Хуралдай чуулах сайн өдрийг тогтоох зэрэг үүрэг гүйцэтгэнэ. [[Бэхи|Төрийн бэхи]] цагаан хувцас өмсч, цагаан морь унаж явдаг заншилтай. Түүнээс дутахааргүй эрх мэдэлтэй байсан хүн бол [[Хөхчү бөө]] байв. Гэвч тэрбээр их эзнийхээ итгэлийг даалгүй, хаан төрд тэрсэлж, цаазын тавцанд очсон түүхтэй. Гүйцэтгэж байсан үүргээс нь хөөн үзэхэд Тодой чэрби мал аж ахуйн сайд, [[Тататунга]] захиргаа, боловсролын сайдын зиндаанд ажиллаж байсан байна. Зарим хүмүүс төр, түмний өмнө байгуулсан баатарлаг гавъяа, цэргийн удирдах ур чадвараараа тодорч албан тушаалд томилогдож байв. Тухайлбал, [[Мухулай]], [[Боорчи]], [[Зэлмэ]], [[Шихихутуг]], [[Сорхон-шира]], [[Сүбээдэй]], [[Зэв]], [[Борохул]] (удалгүй нас барсан) Хэра-Унругэ, хожим Цуу мэргэн ([[Елюй Чуцай]]) нарыг есөн өрлөг хэмээн цэргийн жанжнаар томилсон байна. Зарим судлаачид тэднийг орчин цагийн цэргийн маршалуудтай дүйцүүлэн бичдэг. === Соёрхолын газар === Монголын байлдан дагуулалтаар харь орны үлэмж хэмжээний нутаг орон, хүн ардыг эзлэн авсан билээ. Иймээс эдгээр олон удаагийн аян дайнд байгуулсан гавьяа зүтгэлийг үнэлж ханхөвүүд, гүнж, ихэс ноёд тус бүрт тохируулан соёрхолын газрыг өрх ам бүлийн хамт шагнаж байсан. Чингис хааны үед эзэлсэн бүхий нутгаа дөрвөн хүүдээ хуваан өгсөн ч, ноёдод газар нутаг хуваан өгч байсангүй бөгөөд Өгөдэй хааны үеэс муж, хот, тосгон бүрээр нь хуваан эзэмшүүлэх болж, тухайн нутгаас авах татвар, гувчуур нь улсад төлөх болон, эзэн ноёнд төлөх гэсэн хоёр байдлаар татварлах болсон. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Өгэдэй, Мөнх хаадын үед соёрхол хүртсэн ноёд<ref>{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |last2=П |first2=Дэлгэржаргал |last3=У |first3=Эрдэнэбат |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |isbn=978-9919-9552-0-5 |location=Улаанбаатар |pages=597-599}}</ref><ref>{{Cite book |last=宋 |first=濂 |title=元史 |publisher=中华书局 |year=1976 |volume=8 |location=北京 |pages=2412-2444 |language=zh}}</ref> ! rowspan="2" |№ !Ноёдын нэр !Шагнуулсан газар, өрх !Авах гувчуур, 1319 он дүнгээр (жин торго) ! rowspan="2" |№ !Ноёдын нэр !Шагнуулсан газар, өрх !Авах гувчуур, 1319 оны дүнгээр (жин торго) |- ! colspan="3" |Өгэдэй хааны үе (1236-1238 он) ! colspan="3" |Өгэдэй хааны үе (1236 он) |- |1 |[[Даридай отчигин|Даритай отчигин]] |Нинхайжоугийн 10,000 өрх |1812 жин торго |33 |Тэндухур |Жэндингийн 100 өрх | |- |2 |Хасарын хүү Егү |Баньян лугийн 24493 өрх |3656 |34 |Сяонайдай |Дунпингийн 100 өрх |31 |- |3 |Хачиуны хүү Алчидай |Жинань лугийн 55200 өрх |9648 |35 |Хэрэйдэй Бату |Дунпингийн 100 өрх |40 |- |4 |Отчигин ноён |Идү лугийн 62156 өрх |11425 |36 |Мэгүчи |Фэнсянгийн 130 өрх | |- |5 |Бэлгүдэй ноён |Эньжоугийн 11603 өрх |1359 |37 |Жимисбаатар |Хуаймэнгийн 100 өрх |20 |- |6 |Бат хан |Пинян фүгийн 41302 өрх, 1238 онд Жэндин лугийн Жинжоугийн 10000 өрх | |38 |Бөхтөмөр |Жэндингийн 58 өрх |23 |- |7 |Цагадай хан |Тайюань фүгийн 47330 өрх 1238 онд Жэндин лугийн Шэньжоугийн 10000 өрх |6838 ! colspan="4" |Мөнх хааны үе (1252 он) |- |8 |Гүюг хаан |Дамин фүгийн 68593 өрх |5193 |1 |[[Мөгэ|Мөгэ ханхүү]] |Жинань лугийн 5000 өрх | |- |9 |Аригбөх |Жэньдин лугийн 80000 өрх |5013 |2 |Тайчу хүргэн |Жэндингийн 270 өрх |95 жин торго |- |10 |Хөлгөн ханхүү |Хэжянь лугийн 45930 өрх |4479 |3 |Хөхбуха ноён |Иду лугийн 275 өрх | |- |11 |Годан хан |Дунпин лугийн 47741 өрх |3524 |4 |Сажисбуха |Бянлянгийн 291 өрх | |- |12 |Алага бэхи, Онгуд аймаг |Гаотанжоугийн 20000 өрх |2399 |5 |Аргун заргач |Жинингийн 35 өрх | |- |13 |Луго гүнж, Алчи хүргэн |Жининь лугийн 30000 өрх |2209 |6 |Булгай Бат |Дэжоугийн 153 өрх |61 жин торго |- |14 |Хожин бэхи, Буту хүргэн |12652 өрх |2766 |7 |Шидэ ноён |Дунпингийн 112 өрх |84 жин торго |- |15 |Тэмүлэн гүнж, Чигү хүргэн |Пүжоугийн 30000 өрх |1836 |8 |Бона |Дунпингийн 32 өрх |18 жин торго |- |16 |Хулуйхан бэхи, ойрад аймаг |Яньань фүгийн 9796 өрх |722 |9 |Худуха |Гуанпингийн 40000 өрх | |- |17 |Мухулай го вангийн ураг |Дунпингийн 39019 өрх |3343 |10 |Тачу түмтийн ноён |Пиняны 186 өрх |37 жин торго |- |18 |Жалайрын Дайсун ноён |Дунпингийн 10000 өрх |720 |11 |[[Цагаан ноён (Тангуд)|Цагаан ноён]] |Хуаймэнгийн 3606 өрх |224 жин |- |19 |Хуйлдар сэцэн |Тайань жоугийн 20000 өрх |2425 |12 |Борохул ноён |1252 онд Баодингийн 415 өрх 1257 онд Вэйхуй лугийн 1100 өрх |449 жин |- |20 |Жүрчидэй ноён |Дэжоугийн 20000 өрх |2948 |13 |Сүбээдэй баатар |1257 онд Бянляны 1100 өрх |230 жин |- |21 |Бадай, Хишилиг |Шүньдэ лугийн 14087 өрх |2406 |14 |Тачар ноён |Пиняны 200 өрх |80 жин |- |22 |Баруун гарын 3 түмэн: [[Боролдой жанжин|Боролдой]] |Гуанпин лугийн 17333 өрх |1738 |15 |[[Урианхадай]] |Дунпингийн 1000 өрх |191 жин |- |23 |Тэмүдэй хүргэн |Гуанпин лугийн 9457 өрх |989 |16 |Сүдүн ноён |1257 онд Жэндингийн 1100 өрх | |- |24 |Өгэлэн чэрби |Гуанпин лугийн 15807 өрх |680 |17 |Есүр ноён |1257 онд Жэндингийн 169 өрх | |- |25 |Зүүн гарын есөн мянган: Хадаан тайш |Хэжянь лугийн 1023 өрх |160 |18 |[[Чингай|Чингай ноён]] |1257 онд Баодингийн 95 өрх | |- |26 |Есүбухын 4 мянган |Хэжянь лугийн 1317 өрх |223 |19 |Анчар ноён |Тайюаний 550 өрх | |- |27 |Есүгүрын 3 мянган |Хэжянь лугийн 1775 өрх |288 |20 |Тэмүдэй |Датунгийн 751 өрх | |- |28 |Тэлэнгүдийн 1 мянган |Хэжянь лугийн 1450 өрх |206 |21 |Егэ тайфу |Шандугийн 540 өрх | |- |29 |Жадараны Хошагул, Жусук |Цайжоугийн 10000 өрх |748 |22 |[[Амухай]] |Дамингийн 33 өрх | |- |30 |Таш хорчи |Дунпингийн 680 өрх |155 |23 |Суду ноён |Дадугийн 31 өрх | |- |31 |Дэгэй ноён |Дамингийн 1713 өрх |507 |24 |Буба хорч |Дадугийн 84 өрх | |- |32 |Хонгортахай |Пиняны 144 өрх |40 |25 |Алаг буурч |Жэндингийн 55 өрх | |} == Татвар == Монголын эзэнт гүрний татварын тогтолцоо нь татвар, гувчуурыг олон хэлбэрээр авч төрийн санг бүрдүүлж байсан. Татвар нь газар нутгаас авах бол, гувчуур нь хүн бүрээс авах татварын төрөл юм. Монголчууд суурин соёлт ард түмнийг эзлэн нэгтгэснээс хойш цаг үеэ дагаж хувьсаж байсан ч, нүүдэлчин болон суурин иргэнд зориулсан татварын давтагдашгүй хууль дүрмийг батлан хэрэгжүүлж, их хаад солигдох бүрт улам төгөлдөржүүлж байсан. Монголын нууц товчоонд өгүүлснээр нүүдэлчин малчдаас авах татварыг гувчуур гэж бичих нь олонтаа таарна. Монголын Нууц Товчооны 279 дүгээр зүйлд: "Чингис хаан эцгийн зовж байгуулсан улсыг бүү зовооё. Хөлий нь хөсөр, гары нь газар тавиулж жаргуулъя. Хаан эцгийн бэлэн суурийг эзлээд иргэнийг үл зовоохыг эрхэм болгоно. Шөл шүүс болгож харьяат улсын сүрэг хонь бүрээс нэжээд хонь жил тутам авч байна. '''Зуун хониноос нэжээд хонь''' гаргаж улсын доторх үгээгүй ядуучуудын тусламж болгож өгтүгэй. Бас олон ах дүү эр цэрэг, агт морь дараалан чуулах бол чуулагсдын ундыг тухай бүр ардаас татварлан авах нь зохилдохгүй. Зүг зүгийн мянгат бүрээс гүү гаргаж, мөн саах саальчин адуулах нутагчныг томилж өр хөлсийг төлөөд унагачин болготугай."<ref>{{Cite web |title=Монголын нууц товчоо: Чингис хаан нас барсан ба Өгэдэй хаан болсон нь |url=https://www.mongolian-art.de/02_mongoliin_urlag/13_mongoliin_nuuts_tovchoo.htm |access-date=2025-11-11 |website=www.mongolian-art.de}}</ref> Өгэдэй хааны нэгэн удаагийн зарлигаас 100 хонь тутмаас 1 хонь татаж, өнчин ядууст өгч байсныг мэдэхийн хажуугаар улсыг санг бүрдүүлэхэд энэ арга бас ашиглаж байсныг мэдэж болно.<ref>{{Cite book |last=ШУА |first=Түүхийн хүрээлэн |title=Дэлгэрэнгүй тайлбартай Монголын нууц товчоо |publisher=Сэлэнгэ пресс ххк |year=2024 |edition=2 |location=Улаанбаатар |pages=326}}</ref> === Хятадаас авах татвар === Алтан улсын хот сууринг эзэлсний дараа 1230 оны үед умард хятадаас авдаг татварыг Сүн улсын элч Пэн Дая, Сюй Тин нар тэмдэглэсэн нь: "Хятад газрын ардын уран дархчуулаас бусад эр эм гэж ялгалгүйгээр жилд хотын ард нэг бүрээс 25 лан ширхэг торго, үхэр хонины гааль 50 лан ширхэг торго ... хөдөөний тариачны биеэс торго ширхэг 100 лан, амуу бол түүний ургацын их багыг үл хамааран өрх бүрээс жил бүр 20 мянган дин буюу ембүү мөнгө ... өрх бүрээс ширхэгээр мяндсыг сольж бодож авахаас гадна, элч өнгөрөх хийгээд зарлигаар нааш цааш явах цэрэг морины амуу будаа, зэр зэвсэг, жич албанаа хэрэглэх зардлыг тухайд нь нийлүүлэн бодож, ардаас татварлан авдаг... Доор сурагчид хийгээд гуйранчид ч хүртэл мөнхүү мөнгө гаргацгаан алба бариулмой"<ref>{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол Улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |publisher=Степпе Паблишинг |year=2019 |volume=1 |location=Улаанбаатар |pages=592|last2=П|first2=Дэлгэржаргал|last3=У|first3=Эрдэнэбат}}</ref> Энэ мэдээ нь дайсан улсын элчийн хэтрүүлэгтэй мэдээлэл байх боломжтой гэдгийг тунгаах хэрэгтэй. Умард хятадад 1233, 1234, 1236 онд хүн амын тооллогыг жил бүр явуулснаар алба татварыг шинэчлэх ажил эхэлсэн. 1236 оны хүн амын тооллогоор умард хятадад 1,830,000 өрх айл бүртгэгдсэн. Мөн онд тунхагласан татварын шинэтгэлээр албан татварыг хүн бүрээс авч байсныг айл өрхөөс авах тогтолцоо руу шилжүүлж, дараах гурван төрлийн татвар авч байхаар болжээ. Хятад ном сударт 1236 оны татварыг "улаан бичин жилийн хууль" (丙申年法) гэж тэмдэглэдэг. Төрийн хэрэгцээнд 2 өрх тутам 1 жин торго, өрхийн тэргүүн эр бүрээс 1 таар<ref>1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү</ref> будаа, хэрэв өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн<ref>1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан.</ref> (升) будаа, шинэ өрхийн тэргүүнээс 5 шэн будаа авахаар болж, язгууртны хэрэгцээнд 5 өрх тутам 1 жин торго, худалдаа арилжааны ашиг орлогын 30/1-ийг, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө татаж байхаар тогтоосон байдаг.<ref name=":1">{{Cite book |last=Б |first=Батсүрэн |title=Их Монгол улс. Монголын эзэнт гүрний түүх |publisher=Степпе паблишинг |year=2019 |location=Улаанбаатар |pages=594|last2=П|first2=Дэлгэржаргал|last3=У|first3=Эрдэнэбат}}</ref> Гар урчууд, лам хуврагууд газрын хэмжээгээр татвар төлнө; харин түшмэд, худалдаачид эрийн тоогоор татвар төлнө.<ref>{{Cite web |title=元史/卷093 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7093 |access-date=2025-11-11 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> Тариа ногоо тарих тохиромжоор дунд зэргийн 1 мү<ref>1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м² талбай болно</ref> талбайгаас 2 шэн хагас, дээд зэргийн талбайгаас 3 шэн, чанар муувтар талбайгаас 2 шэн, харин усалгаат талбайгаас 5 шэн үр тариа жилдээ татахаар болжээ.<ref name=":1" /> 1238 онд умард хятадаас татварын жилийн орлого 110 түмэн ланд хүрчээ. Өгөөдэй хааны засаглалын сүүлээр төрийн эрхийг сартуул гаралтай Абдул Рахманы санаачлагаар татварын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлж, хойд хятадаас урьд 220 түмэн лан мөнгө болгосон. Дөргөнө хатны үед улсын татварыг зөвхөн Абдул Рахман шийдэж, муж хот бүрт сартуул түшмэд татварыг хариуцаж, хүн бүрээс өндөр хэмжээний татварыг жилд олон удаа авч байсан ядуурал ихсэхэд хүрсэн. Гүюг хаан, Мөнх хааны үед Дөргөнө хатны үеийн завхралыг цэгцлэж, Өгөөдэй хааны үеийн хуучин татварын тогтолцоог мөрдүүлэх, шинэ татварын систем нэвтрүүлэхээр оролдсон. Мөнх хаан 1252 оноос хэрэгжүүлж эхэлсэн шинэ дүрмээр умард хятадаас газрын, хүний, өрхийн торгоны, тамга татвар гэсэн дөрвөн төрлөөр татварыг авах болсон. Тамга татвар нь худалдаа, үйлдвэрлэл зэрэг ашиг олж байгаа үед авдаг нэг төрлийн татвар юм. {| class="wikitable mw-collapsible" |+Өгэдэй хааны 1236 оны шинэ татварын дүрэм !Татварын нэр төрөл !Татвар авах хэмжээ !Тайлбар |- | rowspan="4" |Газрын татвар |Усалгаатай талбайгаас 5 шэн будаа |1 шэн нь 0.9 литртэй тэнцүү байсан. |- |Сайн чанартай 1 мү талбай бүрээс 3 шэн будаа |1 мү нь орчин үеийнхээр 667 м² талбай болно |- |Дунд чанартай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн хагас будаа | |- |Чанар муутай 1 мү талбай бүрээс 2 шэн будаа | |- |Тамга татвар |Худалдааны ашгийн 30-ны 1 хувь, 40 жин давс тутмаас 1 лан мөнгө... |Худалдаа арилжаа, үйлдвэрлэлийн ашгаас авдаг татварын нэр төрөл |- | rowspan="2" |Өрхийн торгоны татвар |Улсад 2 өрх нийлж 1 жин торго | |- |Язгууртан ноёнд 5 өрх нийлж 1 жин торго | |- | rowspan="2" |Хүний татвар |Өрхийн тэргүүн бүр 1 таар будаа, өсвөр насны хүүтэй бол 5 шэн будаа |1 таар буюу 1 дань (石) гэдэг нэгж нь ойролцоогоор 50 кг-тай тэнцүү |- |Шинэ өрхийн тэргүүн 5 шэн будаа | |} ==Соёл== ===Археологи === Монголын нутгаас 12-р зууны сүүл, 13-р эхэнд хамаарагдах 7 хүний булш олдсон ба тус бүрт нь 7 морь дагалдуулан оршуулжээ.<ref name="МҮТВ">Тэд бидний тухай: Чингисийн нууц Digging for truths баримтат кино - МҮТВ</ref> Нэг булшинд нь 1190-1230 оны үед амьдарч байсан эмэгтэй хүний шарил олдсон ба түүний булшнаас шонхорын дүрстэй бөгж олджээ.<ref name="МҮТВ"/> === Хот суурин === ==== Монгол нутаг дахь хот суурин ==== # [[Хархорум]] # [[Аураг орд]] # [[Чингай балгас]] # [[Туулын Хар Түнийн орд]]: Хэрэйдийн [[Тоорил хан|Тоорил ханы]] орд өргөө байсан. # Чингис хааны Луут орд (龍庭, longtin): Чингис, Өгөөдэй хааны нүүдлийн ордын нэг # Халиутын орд # Гэгээ Цагаан орд буюу [[Дойтын балгас]]: 1237 онд [[Өгөөдэй хаан]] байгуулсан. # [[Шаазан хот]]: Өгэдэй хааны байгуулсан хот # Тосху балгас: Өгэдэй хааны байгуулсан хот # Хондуйн балгас: одоогийн ОХУ-ын Өвөр Байгалийн хязгаарын Борзинск районд байсан [[Хасар|Хасарын]] удмынхны хот. # Эрчүүгийн орд # [[Ханзатын туурь]]: [[Хүлгэн|Хөлгөн ханхүүгийн]] удмынхны зуны орд өргөө. Одоогийн Хэнтий аймгийн Баян-Овоо сумын нутагт байсан. # [[Шанду]] # [[Инчан]] ==Уналт== [[Файл:Mongol Empire (greatest extent).svg|thumb|хамгийн их хэмжээгээр]] [[Зураг:Mongol 13.png|thumb|Эзэнт гүрэн дөрвөн хаанд хуваагджээ]] 1300-аад оноос Монголын эзэнт гүрэн хямралд орж эхлэв. 1260 онд [[Хубилай]] өөрийгөө хаанд өргөмжилж, улмаар 1267 онд Монголын нийслэлийг [[Хархорум]] хотоос Хаан балгас (Дайду) (одоогийн [[Бээжин]] хотын баруун хойд талд байсан) хотод шилжүүлэв. 1271 онд Их Монгол Улсын нэрийг өөрчилж, [[Юань]] хэмээн нэрийдсэнээр Монголын эзэнт гүрэн [[Алтан Орд]], [[Ил Хаант Улс]], [[Цагадайн улс]], [[Юань улс]] гэсэн дөрвөн хаант улсад хуваагдав. Алтан орд, Ил Хаант Улс, Цагадайн улсууд Юань улсад жил бүр татвар өгч, Юань улсын хааныг өөрсдийн эзэн захирагч гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг байв. Гэвч энэ харилцаа төдий л бат бэх биш байв. XIV зууны эхэн үед Евразид [[Хар үхэл]] хэмээх тахал гарч олон сая хүнийг амийг авч явжээ. Энэ өвчин худалдааны зам дагуу асар хурдацтай тархаж байсан тул хүн, амьтны хөл тасарч, орон нутгуудад хөл хорио тогтоосон байна. Үүний улмаас улс орнуудын элчин харилцаа тасарч, Монголчуудыг байгаа газартаа суухаас өөр аргагүй болгосоноос хоорондын харилцаа алдагджээ. Мөн газар сайгүй өлсгөлөн дэгдэж, үймээн самуун гарах болов. Орон нутгийн захирагчид бие даах болсон ба Чингис хааны удмынханы хооронд эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл улам хурцадсаар байлаа. [[Ил Хаант Улс]] Абу Саид ханыг нас барсны дараа олон тооны эмирийн улсуудад хуваагдав. Эдгээр улсууд нь XIV-XVI зууны үед бүгдээрээ мөхжээ. Энэ үед Хятадад тахал, өлсгөлөн, байгалийн гай гамшгаас болж, олон хүн үхэж үрэгджээ. Мөн орон нутгийн засаг захиргаа болон Монголчуудын авах албан татвар улам нэмэгдэж, ард түмний амьдрал улам дорджээ. Түүний улмаас Хятадад Юань улсын эсрэг бослого үймээн газар сайгүй гарах болов. Тэдгээрээс хамгийн далайцтай бослого нь 1330-аад оны үеэс гарсан [[Улаан алчууртны бослого]] юм. Улаан алчууртнууд болон Юань улсын засаг захиргааны хоорондын дайн хэдэн жилийн туршид үргэлжилжээ. Үүний эцэст Улаан алчууртнууд дараа дараалан бут цохигдож, бослого бараг дарагдах гэж байтал Улаан алчууртны бослогын нэгэн толгойлогч [[Чжу Юань Чжан]] Мин улсыг байгуулж, өөрийн босогчдыг чадварлаг удирдаж, [[Хятад]]ын энгийн ард түмний дэмжлэгийг авсаны үр дүнд 1368 онд Юань улсын нийслэл Хаан балгас хотыг эзлэн авч, Хятад дахь Монголын захиргааг буулган авчээ. Юань улсын хаан [[Тогоонтөмөр хаан|Тогоонтөмөр]] [[Цагаан хэрэм|цагаан хэрмийн]] ард зугатан гарч, Юань улсын захиргааг Хятадад дахин сэргээхийг санаархах болов. Чжу Юань Чжан цагаан хэрмийн ард хөөгдөж гарсан Монголчуудын эсрэг аян дайн хийж, Юань улсыг бүрэн устгахыг оролдсон боловч бүтээгүй юм. [[Лев Николаевич Гумилев]] "Их талын байгаль ба хүмүүс" бүтээлдээ "Төв Азийн үндэстнүүд хятадын соёлд таагүй ханддаг байв. Жишээ нь түрэгүүд хятадын уусгах бодлогын эсрэг тусгайлсан бодлого баримталдаг байв. Уйгурууд манихейн, харлугууд лал, басмал, онгудууд несторын, төвөдүүд буддын шашныг хятадаар дамжуулалгүйгээр шууд Энэтхэгээс хүлээн авч хятадын соёл Цагаан Хэрэмнээс гадагш нэвтэрч чадсангүй. Хүннү, түрэг, монголчууд нь хоорондоо зөрчилдөн тэмцэлддэг байсан ч хятадын уусгах аюулын эсрэг хаалт болж байв" гэж бичжээ.<ref>[http://gumilevica.kulichki.net/articles/Article16.htm ЛЮДИ И ПРИРОДА ВЕЛИКОЙ СТЕПИ] "Примечательно общее для всех народов Центральной Азии неприятие китайской культуры. Так, тюрки имели собственную идеологическую систему, которую они отчетливо противопоставляли китайской. После падения Уйгурского каганата уйгуры приняли манихейство, карлуки - ислам, басмалы и онгуты - несторианство, тибетцы - буддизм в его индийской форме, китайская же идеология так и не перешагнула через Великую стену"..."Так малочисленные монголы победили огромный Китай, объединив те дальневосточные народы, которые не соглашались стать объектом китаизации"..."Возвращаясь к более ранней эпохе и подводя некоторые итоги вышесказанному, отметим, что, хотя хунны, тюрки и монголы весьма разнились между собой, все они оказались в свое время барьером, удерживавшим натиск Китая на границе степей"</ref> [[Цагаадайн Улс|Цагадайн улс]] XIII зууны сүүл үеэс Самарканд хотоор төвлөрсөн суурин соёл иргэншилтэй Мавереннахр, Долоон мөрөн, Турфаны хөндийгөөр төвлөрсөн нүүдлийн соёл иргэншилтэй [[Моголистан]] хэмээх хоёр хэсэгт хуваагдаж, XIV зууны туршид хоорондоо тэмцэлдсээр байв. 1340-өөд оноос Мавереннахрт доголон хэмээх хочтой Монголын Барулас овгийн угсааны эмир Төмөрийн улс бий болсон боловч XV зууны эхэн үед доголон Төмөрийн нас барсны дараа олон жижиг эзэмшил болон хуваагдсан ба улмаар Алтан ордноос нүүж ирсэн Үзбекүүдийн довтолгоонд өртөж, мөхжээ. [[Доголон Төмөр]]ийн угсааны Бабур ноён Үзбекүүдэд шахагдан [[Энэтхэг]]т очиж, Их Могол улсыг байгуулсан юм. Хожим 1859 онд Их Моголын улс Британичуудад цохигдон мөхжээ. Моголистан XVI зууны үеэс суурин соёл иргэншилд орж, Исламын шашныг шүтэх болжээ. Моголистаны Мухаммед хаан захирагдагсаддаа чалма малгай өмсөхийг хүчээр тулган хүлээлгэсэн ба Таш-Рабат хотыг байгуулж, суурин байдлаар амьдрах болов. Моголистаны баруун талаас Үзбекүүдээс тасарсан Казахууд, зүүн талаас Ойрадууд довтолж шахамдуулах болсон тул Моголистаны Султан Саид хаан XVI зууны үед нийслэлээ Яркенд хотод шилжүүлж, улсаа Яркендын хаант улс хэмээн нэрийджээ. XVII зуунд Яркендын хаант улс Зүүнгарын хаант улсын захиргаанд орсон юм. Алтан орд XIV зууны эхэн үеэс хямралд орж, олон хан солигджээ. Улмаар XV зууны үед Алтан орд [[Түрэг]] хэлт нүүдэлчдийн ордууд болон задарчээ. Алтан ордны улсаас [[Казань]], [[Крым]], [[Астрахань]], [[Ногайн орд]], [[Сибирийн ханлиг|Сибир]]ийн хант улсууд тасран гарчээ. Алтан ордны үлдэгдэл болох Их орд 1502 онд Крымийн ханлигт эзлэгдэн мөхсөн байна. Алтан ордны улсаас тасран гарсан улсууд XV-XVIII зууны үед бүгдээрээ Орост эзлэгдсэн бөгөөд хамгийн сүүлчийн бие даасан улс болох Крымийн хаант улс 1784 онд [[Орос]]т эзлэгджээ. Юань улсын хаад Монголд эргэн ирсний дараа Монголын хаан Аюушридар Юань улсын Цагаан хэрэмнээс хойших нутгийг эрх мэдэлдээ барьсаар байлаа. Гэвч 1389 онд [[Төгстөмөр]] хаан Мингийн цэрэгт ялагдан зугатаж яваад Аригбөхийн угсааны Есүдэр ноёнд алагдсанаар Юань улсын нэгдмэл хүч үгүй боллоо. Монголчууд олон жижиг ноёдын эзэмшлүүдэд хуваагджээ. Эдгээрээс Хубилайн удмынхны толгойлсон монголчууд, Цорос аймгийн ноёдын толгойлсон [[ойрад]]ууд давамгайлан гарч ирж, хоорондоо тэмцэлдэх болжээ. Энэ хоёр хүчин зарим үед нэгдэж байсан боловч удалгүй задардаг байлаа. XVII зууны үед Хубилайн удмынхны толгойлсон Монголчууд [[Манж Чин улс]]ад дагаар орсоноор Юань улсын улбаа ариллаа. XVIII зуунд Ойрадуудын байгуулсан [[Зүүнгарын хаант улс]] Манж Чин улсад эзлэгдсэнээр Евразийн их тал нутагт монголчууд ноёрхох явдал үгүй болжээ. == Түүхэн нөлөө, гуйвуулга == Их Монгол Улсын байлдан дагууллын үед гарсан хохирлын хэмжээг гадаадын орнууд хэт дөвийлгөн гуйвуулах явдал байдаг.<ref>[http://amgalant.com/genocide-as-a-way-of-life-a-paper-by-paul-d-buell Central Eurasia: Genocide as a way of life?]/</ref><ref>[http://www.academia.edu/241538/Central_Eurasia_Genocide_as_a_way_of_life Central Eurasia: Genocide as a way of life? Paul Buell]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |title=10 Reasons Genghis Khan Was NOT a Genocidal Maniac |access-date=2015-11-01 |archive-date=2015-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151030033112/http://www.sowhymongolia.com/10-reasons-genghis-khan-was-not-a-genocidal-maniac/ |url-status=dead }}</ref> Энэ нь тухайн цагийн түүхийн сурвалж үлдээсэн хүмүүс нь эзлэгдсэн орны хүмүүс байсантай холбоотой юм. 2005 оны 11 дүгээр сард НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг дэлхий дахинаа тэмдэглэн өнгөрүүлэх талаар тусгай тогтоол гаргав. Энэ тогтоолд: Нүүдлийн соёл иргэншил нь худалдаа, арилжааны өргөн сүлжээг хөгжүүлж, захиргаа, соёл, шашин болон худалдааны томоохон төвийг байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн гэж тэмдэглэжээ. Уг тогтоолын дагуу ХБНГУ, Австри, Унгар зэрэг олон оронд Чингис хаан ба эзэнт гүрэн үзэсгэлэн гарч, олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал болж өргөн тэмдэглэсэн билээ. == Зураг == <gallery> Файл:Ази 5-11-р зуун-украин сайтын зураг.jpg Файл:Их Монгол улс 5.jpg Файл:A Short History of the World, p0293.jpg Файл:XIII.gif Файл:Их Монгол улс-украин сайтын зураг.jpg File:Asia 13th Century.pdf Файл:Монголчууд Киевийн улсад довтолсон нь.jpg Файл:Алтан Орд, Цагадай 14-р зуун орос сайтын зураг.jpg Файл:MongolEmpire1300.png|Юань улс Файл:Уйгурын Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он.png|Уйгурын буддын шашинт Идигүдийн улс, 861 (867)—1368 он. Чингис хаанд дагаар орсон. Хожим [[Моголистан]]ы бүрэлдэхүүнд оржээ. </gallery> == Мөн үзэх == {{Commonscat|Mongol Empire|Их Монгол Улс}} * [[Чингис хаан]] * [[Их Монгол Улсын хаад]] * [[Монгол ноёдын цол хэргэм]] * [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан]] * [[Монголын анхны арми]] == Ном зүй == * "''HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "''Монголчуудын түүх''" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1 * [[Балдандоржийн Сумъяабаатар|Б. Сумъяабаатар]], "Чингис Хааны Их Монгол Улс, Солонгос түүхийн сурвалжид, 2025, ISBN 978-9919-0-2767-4 == Цахим холбоос == *[https://web.archive.org/web/20160314065258/http://forum.freekalmykia.org/index.php?showtopic=141 МНТ эх хувилбараар нь татах] *[http://silverhorde.viahistoria.com/research/MongolHeraldry/DSC07236.JPG ИМУ-н угийн бичиг, тамга] *[https://web.archive.org/web/20140725033127/http://altaica.narod.ru/SECRET/e_tovchoo.htm Сокровенное Сказание Монголов -Козины орчуулга] *[http://books.google.mn/books?id=wc2vM8uOBkoC&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s Beyond the Legacy of Genghis Khan, Linda Komaroff] *[http://books.google.mn/books?id=4D9pO_4j9-4C&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s History and Historiography of Post-Mongol Central Asia and the Middle East] *[http://books.google.mn/books?id=VxOcXC85tnQC&dq=teguder&source=gbs_navlinks_s Kingship and Ideology in the Islamic and Mongol Worlds] *[http://www.cultorweb.com/eBooks/Storia/Historical%20Dictionary%20of%20the%20Mongol%20World%20Empire.pdf Historical Dictionary of the Mongol World Empire] *[https://books.google.mn/books/about/The_Mongol_Empire_between_Myth_and_Reali.html?id=o44cBQAAQBAJ&redir_esc=y The Mongol Empire between Myth and Reality: Studies in Anthropological History], Denise Aigle BRILL, Oct 28, 2014 *[http://books.google.mn/books?id=GExyMO9QSTMC&dq=%D0%A1%D0%B8%D0%B1%D0%B8%D1%80%D1%8C,+%D0%A6%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%B8+%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F+%D0%B2+%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%B0&source=gbs_navlinks_s Этногенез и культурогенез в Байкальском регионе (средневековье)] *[http://ru.warriors.wikia.com/wiki/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%8B Монголы ru.warriors.wikia.com] *[https://web.archive.org/web/20151030020245/http://asianhistory.about.com/od/mongolia/f/Effects-Mongols-Europe.htm What Effect Did the Mongols Have on Europe?] *[http://afe.easia.columbia.edu/mongols/main/transcript.pdf The Mongols in World History] ==Эшлэл== {{reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө=[[Хамаг Монгол]]<br/>[[Хэрэйд]]<br/>[[Найман]]<br/>[[Татар]] |он=1206-1271 |албан_тушаал= Их Монгол улс |дараа=[[Юань улс]] <br/>[[Алтан Орд]]<br/>[[Цагадайн улс]]<br/>[[Ил Хаант Улс]] }} {{end}} {{Их Монгол Улсын сэдэв}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Их Монгол Улс| ]] [[Ангилал:Еврази]] [[Ангилал:Азийн түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Дундад зууны улс]] [[Ангилал:Европын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Монголын түүхэн нутаг дэвсгэр]] [[Ангилал:Төв Азийн түүх]] [[Ангилал:Монголын түүхэн улс]] [[Ангилал:Морь түүхэнд]] [[Ангилал:Түүхэн эзэнт гүрэн]] 54tijsberkkisbddpp6i9yyo7mlg45o 0 1914 860232 859022 2026-06-26T21:46:21Z 温厚知新 94806 link 860232 wikitext text/x-wiki {{Short description|1229-1241 онуудад Монголын эзэнт гүрний хаан}} {{Инфобокс хаан | name = Өгэдэй хаан<br/>{{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ<br/>ᠬᠠᠭᠠᠨ}} | image = YuanEmperorAlbumOgedeiPortrait.jpg | caption = [[Юань Улс]]ын үед бүтээгдсэн Өгэдэй хааны хөрөг, анх 1278 онд бүтээгдсэн. ([[Тайванийн Үндэсний Хааны Ордон Музей|Үндэсний Ордон Музей]], Тайбэй) | succession = [[Монголын эзэнт гүрний хаан]] | reign = 1229 оны 9 сарын 13{{snd}}{{nowrap|1241 оны 12 сарын 11}} | coronation = 1229 оны 9 сарын 13 | predecessor = {{ubl|[[Чингис хаан]]|[[Тулуй]] (түр)}} | successor = {{ubl|[[Дөргөнэ]] (түр)|[[Гүюг хаан]]}} | birth_date = {{circa|1186}}<!--Өгөдэй 1241 онд Хятадын түүхийн стандартаар 56 насандаа (орчин үеийн барууны стандартаар 55 насандаа) нас барсан бөгөөд энэ нь 1186 онд төрсөн гэсэн үг юм.<ref>{{cite book |first = Анне Ф. |last = Бродбридж |title = Women and the Making of the Mongol Empire }}</ref>--> | birth_place = [[Хамаг Монгол]] | death_date = 1241 оны 12 сарын 11(54–55 насалсан) | death_place = [[Монголын эзэнт гүрэн]] | burial_place = Тодорхойгүй, [[Бурхан Халдун]] гэж таамагладаг{{efn|name=burial|''[[Юань улсын судар|Юань улсын судрын]]'' өгүүлснээр Өгөдэй хааныг Циньян хөндийд ({{lang|zh|起輦谷}}) оршуулсан гэдэг.<ref name=Yuanshi/> Хөндийгийн байршлыг ямар ч баримт бичигт дурдаагүй бөгөөд хүмүүс хөндийг одоогийн Монгол улсын [[Хэнтий аймаг|Хэнтий аймгийн]] [[Онон гол]], [[Бурхан Халдун]] уулын ойролцоо байдаг гэж үздэг.}} | spouse = {{plainlist| * [[Борогчин|Борогчин хатан]] * [[Дөргөнэ|Дөргөнэ хатан]] * [[Мөгэ хатан]] * Анхуй хатан * Жачин хатан}} | issue = {{plainlist| * [[Гүюг хаан|Гүюг]] * [[Годан]] * [[Хүчү]] * Харачар * [[Хашин]] * [[Хадан]] * [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]]}} | full name = [[Монгол бичиг]]: {{MongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}} {{MongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}} {{tlit|mn|Өгэдэй хаган}} | posthumous name = Инвэнь хаан ({{lang|zh|英文皇帝}}) | temple name = Тайзун ({{lang|zh|太宗}}) | house = {{plainlist| * [[Боржигин]] }} | father = [[Чингис хаан]] | mother = [[Бөртэ]] | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] }} '''Өгэдэй хаан''' ({{mongolUnicode|ᠥᠭᠡᠳᠡᠢ}}{{mongolUnicode|ᠬᠠᠭᠠᠨ}}, ойролцоогоор 1186 он - 1241 оны 12-р сарын 11) нь [[Чингис хаан|Чингис хааны]] гуравдугаар хүү бөгөөд өөрийн эцгийн дараах [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] хоёр дахь [[Хаан|их хаан]] байв. Тэрээр эцгийнхээ байгуулсан эзэнт гүрний тэлэлтийг үргэлжлүүлсэн ба [[Монголчуудын Европ дахь байлдан дагуулалт|Европ дахь монголчуудын довтолгоон]], [[Их Монгол улс болон Юань гүрний үеийн дайн тулаан|Хятад дахь Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр өмнөд болон баруун зүгт Монголын эзэнт гүрэн өөрийн хамгийн дээд хэмжээнд хүрэх үед дэлхийн хүн болов. Чингисийн бүх хөвгүүдийн адил тэр [[Хятад]], [[Иран]], [[Төв Ази]] дахь байлдан дагууллуудад өргөн хүрээнд оролцжээ. == Оршил == Өгэдэй нь [[Чингис хаан]] болон [[Бөртэ үжин]] нарын гурав дахь хүү байв. Тэрээр өөрийн эцгийн дээшлэн мандах үеийн үймээн самуунтай үйл явдлуудад оролцсон. Өгэдэйг 17 настай байхад Чингис хаан [[Жамуха|Жамухын]] цэргийн эсрэг хийсэн [[Хар халзан элээтийн тулалдаан|Хар халзан элээтийн тулалдаанаас]] ("Монголын нууц товчоо"-ы уг эхэд тулалдаан болсон газрын нэрийг ''Халахалжит элэт'' гэж тэмдэглэжээ) аймшигт ялагдлыг амсжээ. Өгэдэй хүнд шархадсан бөгөөд тулалдааны талбарт гээгдсэн байна. Эцгийнх нь өргөмөл дүү, хамтран зүтгэгч [[Борохул]] түүнийг аварчээ. Хэдийгээр тэр аль хэдийн гэрлэсэн байсан ч 1204 онд эцэг нь түүнд ялагдсан [[Мэргид|мэргид]] ноёны хатан [[Дөргөнэ|Дөргөнэг]] авч өгчээ. Иймэрхүү байдлаар эхнэр нэмж авах нь [[Хээр (Газар зүй)|тал нутгийн]] соёлд ховор биш байжээ. 1206 онд Чингисийг [[Хаан|''хаан'']] (''khagan'') буюу ''эзэн хаанд'' (''emperor'') өргөмжилсний дараа [[Жалайр|жалайр]], бэсүд, [[Сүлдүс (овог)|сүлдүс]], хонхотон овгийн ''мянгатуудыг'' түүнд [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутаг]] болгон өгсөн байна. Өгэдэйн газар нутаг Ховог (Хобок) болон Эмээл (Эмель) голуудыг хамарчээ. Эцгийнх нь хүсэлтийн дагуу жалайрын захирагч Илүгэй Өгэдэйн багш болсон байна. Өгэдэй өөрийн ах нарын хамт [[Алтан улс|Алтан улсын]] (''Jin dynasty'') эсрэг 1211 оны 11-р сард анх удаа бие дааж цэргийн ажиллагаа явуулсан. Тэрээр [[Хэбэй муж|Хэбэйгээр]] дамжин өмнөд нутгийг, дараа нь 1213 онд [[Шаньси муж|Шаньсигаар]] дамжин умардыг сүйрүүлэхээр илгээгдэж байв. Өгэдэйн хүч [[Ордос хот|Ордосын]] гаднаас Алтан улсын цэргийн ангийг хөөсөн ба тэрээр Сүн улс, Алтан улс, [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] (''Xi Xia'' буюу ''Western Xia'' (''Баруун Ся''), ''Great Xia'' (''Их Ся'')) эзэмшлүүдийн хилийн уулзвар руу хөдөлжээ. [[Монголчуудын Хорезм рүү хийсэн дайралт|Хорезмын эсрэг Монголын байлдан дагуулалтын]] үеэр [[Цагадай]], Өгэдэй нар 1219-1220 онд таван сарын бүслэлтийн дараа [[Отрар (хот)|Отрарыг]] эзэлж, оршин суугчдыг нь хядсан бөгөөд [[Ургенч|Ургенчийн]] хэрмийн гадна талд байсан [[Зүчи|Зүчитэй]] нэгдэв. Зүчи, Цагаадай нар цэргийн стратегийн тал дээр дайсагнан маргалдаж байсан учраас Чингис хаан Ургенчийн бүслэлтийг хянуулахаар Өгэдэйг томилсон байна. Тэд 1221 онд хотыг бүрэн эзлэсэн юм. Афганистан, зүүн өмнөд Персэд бослого гарахад Өгэдэй бас [[Газни|Газнийг]] номхотгожээ. == Их Хаанд өргөмжлөгдсөн нь == [[Файл:CoronationOfOgodei1229.jpg|thumb|Өгэдэйг хаанд өргөмжилсөн нь. [[Рашид ад-Дин]], XIV зууны эх.]] 1219 онд [[Хорезмын эзэнт улс|Хорезмын эзэнт гүрний]] эсрэг довтолгооны өмнө [[Чингис хаан|Чингис хаанаас]] өв залгамжлагчаа томилохыг Есүй хатан шаардав. Ахмад хоёр хүү [[Зүчи]], Цагадай нарын хоорондох аймшигт хэрүүл шуугианы дараа тэд өв залгамжлагчаар сонгож болно хэмээн Өгэдэйг байлгахаар тохиролцсон. Чингис тэдний шийдвэрийг баталжээ. Чингис хаан 1227 онд нас барсан ба [[Зүчи]] түүнээс эрт нэг юм уу хоёр жилийн өмнө нас барсан байна. Өгэдэйн дүү [[Тулуй|Толуй]] 1229 он хүртэл ''засаг баригч'' (''regent'') байв. Өгэдэйгээр өв залгамжлуулах Чингисийн тодорхой хүсэлд эргэлзэх явдал үнэндээ хэзээ ч байгаагүй хэдий ч Чингисийн нас барсны дараа [[Хэрлэн гол|Хэрлэн мөрөн]] дээрх Хөдөө Аралд болсон [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] 1229 онд Өгэдэй ''их'' ''хаанд'' (''great'' ''khan'') сонгогдсон байдаг. Ёс жаягийн дагуу гурван удаа найр тавьсны эцэст Өгэдэй 1229 оны 9-р сарын 13-нд [[Монголчууд|монголчуудын]] ''Хаанд'' (''Khagan'') өргөмжлөгдсөн байна. Цагадай өөрийн дүүгийн эрх шаардлагыг үргэлжлүүлэн дэмжсэн. Чингис хаан Өгэдэйг эелдэг, өгөөмөр зан чанартай гэж харж байв. Түүний билэг авьяас эцгийнхээ зам дээр эзэнт гүрнийг хадгалсан амжилтад нь тодорхой хэмжээний үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүний хаанчлалын үед гол төлөв Чингис хааны ардаа үлдээсэн зохион байгуулалт ба Өгэдэйн хувь хүний шинж чанарын ачаар Монголын эзэнт гүрний ажил хэрэг ихэнх хэсэгтээ тогтвортой үлджээ. Өгэдэй прагматик хүн байсан, гэсэн ч тэр хаанчлалынхаа хугацаанд зарим алдаа гаргасан. Өгэдэй цэргийн захирагч юм уу зохион байгуулагчийн хувьд өөрийгөө эцэгтэйгээ эн тэнцүү хүн гэж үзэн төөрөлддөггүй байсан бөгөөд өөрийн олсон хамгийн чадварлаг хүмүүсийн авьяас чадварыг хэрэглэжээ. Түүний сэтгэл татам зан байдлын тухай мэдээллүүдийг үл харгалзан 1237 онд үйлдсэн гэмт хэргийнх нь төлөө Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг шүүмжилсэн байдаг ба энэ нь Персийн түүхчдийн бичсэнээр долоогоос дээш насны 4,000 [[Ойрад|ойрад]] охидыг хүчирхийлэх тушаалаас бүрддэг. Тэгээд дараа нь эдгээр охид Өгэдэйн гаремд (эмсийн байр) хураагдах, эсвэл Монголын эзэнт гүрэн даяарх аяны буудлуудад биеэ үнэлэгчид болон хэрэглэгдэхээр өгөгдсөн байна. Өмнө нь Ойрад нутгийг захирч байсан Өгэдэйн эгч Чэчэйхэний үхлийн дараах энэ алхам нь Ойрад аймаг болон тэдний газар нутгийг Өгэдэйн хяналтын доор авчирчээ. == Дэлхийн байлдан дагуулалт == === Дундад Дорнод дахь тэлэлт === Хорезмын эзэнт гүрнийг устгасны дараа Чингис хаан [[Тангуд улс|Тангуд улсын]] эсрэг хөдлөхөд чөлөөтэй болсон. Гэсэн хэдий ч 1226 онд Хорезмын хаадын сүүлчийнх нь болох [[Желал ад-Дин (Хорезм)|Желал ад-Дин Мангуберди]] өөрийн эцэг [[II Мухаммед (Хорезм)|II Ала ад-Дин Мухаммедын]] алдсан эзэнт гүрнийг сэргээхээр [[Иран|Персэд]] буцаж иржээ. 1227 онд түүний эсрэг илгээсэн Монголын зэвсэгт хүчин [[Дамган|Дамганд]] ялагдсан байна. Желал ад-Динийн эсрэг хөдөлсөн өөр нэг арми [[Исфахан|Исфаханы]] ойролцоо ''пиррийн ялалт'' (''pyrrhic victory'' - ялагдсантай адил ялалт) байгуулсан боловч тэр амжилтаа үргэлжлүүлж чадаагүй аж. Өгэдэй дайны ажиллагаа эхлүүлэхийг зөвшөөрснөөр [[Чормаган хорчи]] 30,000-50,000 монгол цэргийг толгойлон [[Бухар|Бухараас]] гарчээ. Тэрээр хорезмуудын тусламж дэмжлэгийн удаан хугацааны хоёр бааз суурь болох [[Хорасан]], Персийг эзлэн авав. 1230 онд [[Амударья|Амударья мөрнийг]] гаталсан ба ямар нэгэн эсэргүүцэлтэй тулгаралгүйгээр Хорасан руу орсон тул Чормаган хурдан, чөлөөтэй явж өнгөрлөө. Тэрээр баруун [[Афганистан]] руу довтлох цаашдын зааврыг өгсөн байсан Дайр баатрын хяналт доор бие бүрэлдэхүүнийхээ нэлээд их хэсгийг дэмжлэг болгон үлдээжээ. Чормаган болон түүний армийн олонх хэсэг 1230 оны намар [[Альборзын нуруу|Эльбурсын уулс]] болон [[Каспийн тэнгис|Каспийн тэнгисийн]] хоорондох бүс нутаг [[Табаристан]] (орчин үеийн Мазендеран) руу орж, ингэснээр [[Низаритын исмайлит улс|Низаритын исмайлитуудын]] ([[Ассассин|ассасинууд]]) хяналтад байсан өмнө зүг дэх уулархаг бүсээс зайлсхийв. [[Рей (хот)|Рей]] хотод хүрээд Чормаган өвлийн хүрээгээ тэнд байгуулсан ба хойд Персийн үлдсэн хэсгийг номхотгохын тулд цэргүүдээ илгээжээ. 1231 онд тэр өөрийн удирдсан армийг өмнө зүг рүү хөдөлгөсөн бөгөөд [[Кум]], [[Хамадан]] хотууд хурдан хугацаанд эзлэгдэв. Тэндээс тэрээр [[Фарс муж|Фарс]], [[Керман муж|Керманы]] бүс нутгууд руу цэргүүдээ илгээхэд тэдгээрийн захирагчид мужуудаа сүйтгүүлж байхаас илүү Монгол эздэд алба гувчуур төлөхийг эрхэмлэн хурдан хугацаанд дагаар орлоо. Энэ хооронд зүүн зүгт Дайр баатар [[Кабул]], Газни, Забулистаныг эзлэх зорилгодоо гуйвалтгүй хүрч байв. Монголчууд аль хэдийн Персэд дэг журам тогтоосон тул Желал ад-Дин хөөгдөхөд хүрч, Өвөр Кавказад тусгаарлагдсан байна (тэрээр энэ явдлаас хойш удалгүй алагджээ). Ийнхүү Перс бүхэлдээ Монголын эзэнт гүрэнд нэгдсэн болой. === Алтан улсын уналт === 1230 оны сүүлээр Доголху чэрби (монгол жанжин) Алтан улсад санамсаргүй байдлаар ялагдсаны хариуд Өгэдэй хаан дүү [[Тулуй|Толуйн]] хамт өмнө зүгт [[Шаньси муж]] руу хөдлөн уг мужийг Алтан улсын цэргээс цэвэрлэж, [[Фынсян]] хотыг эзлэн авав. Хойд зүгт зуны улирлыг өнгөрөөсний дараа тэд [[Хэнань муж|Хэнань]] дахь Алтан улсын хүчний эсрэг дахин дайны ажиллагаа явуулсан бөгөөд Алтан улсын ар талаас довтлохын тулд Өмнөд Хятадын нутгаар (Сүн улсын газар нутгаар) дайран гарчээ. 1232 он гэхэд Алтан улсын хаан нийслэл [[Кайфэн|Кайфын]] хотдоо [[Кайфыны бүслэлт (1232-1233)|бүслэгдсэн]] байлаа. Удалгүй Өгэдэй аян дайны эцсийг өөрийн жанждад даатгаж үлдээгээд буцав. Хэд хэдэн хотыг эзэлсний дараа монголчууд [[Сүн улс|Сүн улсын]] хожимдсон тусламжаар 1234 оны хоёрдугаар сард [[Цайчжоугийн бүслэлт (1233-1234)|Цайчжоу хотыг эзлэн авч]] (Алтан улсын хаан Кайфын хотоос явж Цайчжоу хотод орогноод байжээ) Алтан улсыг мөхөөжээ. Гэвч дараа нь Сүн улсын амбан захирагч Монголын элч төлөөлөгчийг хороосон бөгөөд Сүн улсын цэргүүд монголчуудын захиргаанд байсан Сүн улсын урьдын нийслэлүүд болох Кайфын, [[Лоян]], [[Чанань\]] зэрэг хотуудыг эзэлж авав. [[Монголчууд Алтан улсыг дайлсан нь|Алтан улстай хийсэн дайнаас]] гадна Өгэдэй [[Пусянь Ваньну]] (урьд нь Алтан улсын жанжин байсан) гэгчийн байгуулсан Дорнод Ся улсыг 1233 онд [[Монголчууд Дорнод Ся улсыг байлдан дагуулсан нь|бут цохин мөхөөж]], өмнөд [[Манжуур|Манжуурыг]] төвшитгөжээ. Мөн энэ бүс нутгийн хойд хэсэгт орших [[Манж-Тунгусын ард түмэн|Усны татаруудыг]] номхотгож, 1237 онд гаргасан бослогыг нь дарсан байна. === Гүрж, Арменийг байлдан дагуулсан нь === [[Файл:Geor_tamro_aandersen.png|thumb|250x250px|1184-1230 оны үеийн [[Гүржийн хаант улс]]]] 1232 онд Чормаганы удирдсан монголчууд [[Кавказ|Кавказад]] эргэж ирэв. 1235 онд [[Гянжа]] хотын хэрмийг оньсон харвах, [[Таран|түншүүр зэвсгээр]] эвдэн нураажээ. [[Эрбиль]] хотын иргэд Монгол хааны ордонд жил бүр алба гувчуур хүргэхээр тохиролцсоны эцэст монголчууд ухарсан байна. Чормаган 1238 он хүртэл, өөрөөр хэлбэл ханхүү [[Мөнх хаан|Мөнхийн]] цэргийн хүч Хойд Кавказад идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулах хүртэл хүлээв (1236 оноос Бат хааны удирдсан Монголын их цэрэг Европ руу цөмрөн аян дайн хийж эхэлсэн бөгөөд энэ аян дайны үеэр ханхүү Мөнх, Хадан нар Хойд Кавказын овог аймгуудыг байлдан дагуулсан байна). [[Армяны хаант улс|Арменийг]] эрхшээлдээ оруулсныхаа дараа Чормаган [[Тбилиси]] хотыг эзлэн авлаа. 1238 онд монголчууд Лори хотыг эзлэв. Хотын захирагч [[Шахиншах|шахиншах]] нь монголчуудыг ирэхээс өмнө гэр бүлийнхээ хамт зугтаж, энэхүү баян хотыг хувь заяанд нь даатгаж үлдээсэн аж. Хоханаберд цайз хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлсний дараа цайзын захирагч [[Гасан-Жалал Дола|Гасан Жалал]] монголчуудад дагаар оров. Дараа нь монголчууд Гүржийн өөр нэгэн түшиг тулгуур болох атабек Авагийн захирсан Каен цайзын эсрэг хөдөлжээ. Монгол жанжин Тохта шууд дайралт хийлгүй, хотыг тойруулан хана хэрэм босгосон тул Аваг удалгүй бууж өглөө. 1240 он гэхэд Чормаган [[Өмнөд Кавказ|Өмнөд Кавказыг]] байлдан дагуулж дууссан бөгөөд ингэснээрээ [[Гүржүүд|Гүржийн]] язгууртнуудыг бууж өгөхөд хүргэв. === Солонгос === 1224 онд Солонгост очсон Монголын элч буцах замдаа тодорхой бус байдлаар алагдаж, Солонгосын эрх баригчид Монголд [[Данж|албан татвар]] өгөхөө больжээ. 1231 онд Өгэдэй үрэгдсэн элчийнхээ өшөөг авах, Солонгосыг дарангуйлах зорилгоор Саритай хорчийг илгээв. Ингээд энэ хаант улсыг дарангуйлах тушаалын дагуу Монголын цэрэг Солонгос руу [[Монголчууд Солонгосыг эзэлсэн нь|довтолж]] эхэллээ. [[Гуулин улс|Корё улсын]] (тухайн үед Солонгост оршин тогтнож байсан улс) хаан Монголын [[Даргач|даргач]] нарыг хүлээн авахаар тохиролцсон бөгөөд тэд нараар улс орныхоо хэргийг түр хугацаанд мэдүүлэв. Гэвч тэднийг 1232 оны зун буцахад [[Чхве У]] (тухайн үед Корё улсад цэргийн дэглэм тогтож, цэргийн эрхтнүүд улс орныг удирдаж байсан бөгөөд энэ үеийн цэргийн дэглэмийн удирдагч нь Чхве У байв) нийслэлээ [[Кэсон|Кэсоноос]] [[Канхва арал]] руу нүүлгэжээ. Саритай тэдний эсрэг дайн хийж байгаад тэнэсэн суманд өртөж амь үрэгдэв. 1234 онд Монголд болсон их хуралдай дээр Өгэдэй Монголын [[Дипломат төлөөлөгч|элч]] нарыг хороосон [[Солонгосчууд|солонгосчууд]], [[Сүн улс|Өмнөд Сүн улс]], [[Кипчак|кипчакууд]] болон тэдний Европын холбоотнуудыг байлдан дагуулах төлөвлөгөөгөө зарлалаа. Өгэдэй Монгол цэргийн жанжнаар Данхыг (Danqu) томилж, дагаар орсон солонгос жанжин Хон Бок-воныг Корё улсаас эзэлж авсан дагасан цэрэг, иргэд бүхий 40 хотын захирагч болгов. 1238 онд Корё улсын хааны ордон энх тайвныг тогтоохыг хүсэхэд Өгэдэй Корё улсын хааныг өөрийн биеэр Монголд ирэхийг шаарджээ. Корё улсын хаан эцэстээ өөрийн хамаатан Ён Нон-гун Суныг сурвалжит 10 хөвгүүний хамт [[Монгол Улс|Монгол]] руу [[Хүн барьцаалах|барьцаанд]] илгээснээр 1241 онд дайн түр зогсов. === Европ === [[Файл:Capture_of_the_Mongol-Tatars_Russian_city.jpg|thumb|306x306px|Монгол цэрэг [[Русь (ард түмэн)|Оросын]] хотыг эзлэн авч байгаа нь]] Монголын эзэнт гүрэн өрнө зүгийн тал хээр нутгийн (Кипчакийн тал нутаг) нүүдэлчдийг эрхшээлдээ оруулж, Европ руу хөөх зорилгоор [[Бат хаан|Бат хааны]] удирдлага доор баруун зүгт өргөжин тэлж эхлэв. Тэд баруун зүгийн байлдан дагууллаараа [[Ижилийн Булгар улс|Ижил мөрний Булгар]], [[Аланы хаант улс|Аланы]] бараг бүх хэсэг, [[Кипчакийн хээр тал|Кипчакийн тал нутаг]], [[Киевийн Русь|Оросыг]] эзлэн авснаас гадна [[Унгарын хаант улс (1000-1301)|Унгарыг]] богино хугацаанд эзэлсэн юм. Тэд бас [[Пястын угсааныхны үеийн Польшийн түүх|Польш]], [[Унгар-хорватын холбоо|Хорват]], [[Сербийн хаант улс (дундад зуун)|Серби]], [[Болгарын хоёрдугаар эзэнт гүрэн|Болгар]], [[Латины эзэнт гүрэн]], [[Австрийн герцогт улс|Австри]] руу довтолжээ. [[Коломна|Коломнагийн]] (Оросын хот) бүслэлтийн үеэр Өгэдэй хааны эцэг нэгт ах (дүү?) Хүлгэн суманд оногдож амиа алдсан байна. Энэ аян дайны үеэр Өгэдэйн хүү [[Гүюг хаан|Гүюг]], Цагадайн ач [[Бүри]] нар Батыг тохуурхан доромжилж, монголчуудын хүрээнд зөрчил үүсэв. Өгэдэй хаан Гүюгийг "Чи өөрийн армийн эр хүн бүрийн санаа сэтгэлийг алдагдуулсан... Чамайг өөрийнхөө эрчүүдэд харгис хандаж байснаас болж оросууд бууж өгсөн гэж бодож байна уу?" (''"Аялж одруун зуур бөгст хүний бөгс нь эс үлдэв хэмээгдэмү чи... Оросууд иргэнийг тэр чиний уур хилэнд айж орогдсоноо болгон ахуюу чи"'') хэмээн хатуу зэмлэжээ. Дараа нь тэр Европыг байлдан дагуулах ажиллагааг үргэлжлүүлэхээр Гүюгийг буцаан илгээсэн байна. Гүюг болон Өгэдэйн өөр нэг хүү [[Хадан]] нар [[Трансильвани]], Польш руу тус тус довтолжээ. Хэдийгээр Өгэдэй хаан Европын үлдсэн хэсэг рүү, "Их тэнгис" - Атлантын далай хүртэл довтлох зөвшөөрөл олгосон байсан боловч түүнийг нас барсны дараах жил буюу 1242 оны эхээр монголчуудын давшилт Зүүн Европт зогссон юм. Монгол суртал ухуулга хожим энэ аян дайны бүтэлгүйтлийг түүний цаг бусаар нас барсантай холбон тайлбарлаж, Өгэдэйн залгамжлагчийг сонгоход Бат биечлэн оролцох ёстой байсан гэх болно. Гэвч үнэндээ Бат хэзээ ч ийм сонгуулийн төлөө Монгол руу буцаж ирээгүй бөгөөд 1246 он хүртэл залгамжлагч тодроогүй юм. Европын цайз бэхлэлтүүд стратегийн хувьд асуудал үүсгэж, монгол жанжид байгаа нөөц бололцоогоороо түүнийг даван туулж чадахгүй байсан явдал нь аян дайн зогсонги байдалд орж, дахин сэргээгүйн шалтгаан болсон байх магадлалтай. === Сүн улстай зөрчилдсөн нь === 1235-1245 оны үед Өгэдэйн хөвгүүдээр удирдуулан хийсэн ихээхэн хор хөнөөлтэй цуврал [[Гэнэтийн довтолгоо|довтолгооныхоо]] үр дүнд монголчууд Сүн улсын нутгийн гүнд нэвтэрч, [[Чөндү|Чэнду]], [[Сянъян]], [[Хөх мөрөн|Хөх мөрөнд]] хүрчээ. Гэвч тэд газар орны уур амьсгал, Сүн улсын цэргийн тоо зэргээс шалтгаалан аян дайнаа амжилттай дуусгаж чадаагүй бөгөөд энэ дайны явцад Өгэдэйн хүү Хүчү амь үрэгдсэн байна. 1240 онд Өгэдэйн нөгөө хүү [[Годан|Хүдэн]] туслах чанартай армийг [[Төвөд|Төвд]] рүү илгээжээ. Сүн улсын түшмэлүүд Сэлмүс (Selmus) тэргүүтэй Өгэдэйн элч нарыг хөнөөснөөр хоёр улсын хоорондох нөхцөл байдал улам дордов. Өгэдэйн удирдлага доор Ази тив даяар явагдсан Монгол гүрний өргөжин тэлэлт нь улс төрийн тогтвортой байдлыг авчирч, Өрнө ба Дорныг холбосон худалдааны гол зам болох [[Торгоны зам|Торгоны замыг]] дахин сэргээхэд тус болсон юм. === Энэтхэг === Өгэдэй Газнид Дайр баатрыг, [[Кундуз|Кундузад]] Мэнгэт (Menggetu) ноёныг тус тус захирагчаар томилжээ. 1241 оны өвөл монгол цэргүүд [[Инд мөрөн|Инд мөрний хөндий]] рүү довтолж, [[Делийн султант улс|Делийн султант улсын]] мэдэлд байсан [[Лахор]] хотыг бүслэв. Гэвч Дайр баатар 1241 оны 12-р сарын 30-нд хот руу дайрах үеэр амь үрэгдсэн ба монголчууд [[Делийн султант улс|Делийн султант улсаас]] гарахаасаа өмнө хотыг эвдэн устгажээ. 1235 оноос хойш хэсэг хугацааны дараа монгол цэргийн өөр нэг хүч [[Кашмир]] руу довтолж, тэнд хэдэн жил [[Даргач|даргач]] суулгав. Удалгүй Кашмир Монголын хараат болжээ. Ойролцоогоор тэр үед Кашмирын [[Буддын шашин|буддын шашны]] их багш Оточи болон түүний ах Намо нар Өгэдэйн ордонд ирсэн байна. == Засаг захиргаа == Өгэдэй Монголын засаг захиргааны хүнд суртлыг бий болгожээ. Түүний захиргааг гурван бүлэг бүрдүүлсэн. Эдгээр нь: * [[Уйгур]] [[Бичээч|бичээч]] Чингай болон [[Хэрэйд|хэрэйдүүд]] төлөөлсөн [[Христ сүсэгтнүүд|христ шүтлэгт]] дорнод түрэгүүд * [[Хорезм]] хүмүүс болох Махмуд Ялавач, Масуд-бек нар төлөөлсөн лалын шашинтнууд (Лалын шашинтнууд Монголын төрд олон үеэрээ зүтгэж байсны нэг нь энэ үеийнхэн болно) * [[Киданчууд|Хятан]] үндэстэн [[Елюй Чуцай]], [[Зүрчид|зүрчин]] үндэстэн Няньхэ Чжуншань нар төлөөлсөн [[Күнзийн суртал|күнзийн сурталт]] [[Умард Хятад|хойд хятадууд]] юм. Махмуд Ялавач төр засгийн зүгээс татвар хураах ажлыг мөнгөөр төлбөр төлдөг [[Ферм (орлогын түрээс)|татварын фермерүүдэд]] хариуцуулах тогтолцоог сурталчилж байжээ. Елюй Чуцай төр засгийн уламжлалт хятад хэв маяг бүхий тогтолцоог бий болгох тал дээр Өгэдэйд дэмжлэг үзүүлж байсан бөгөөд татварыг төрийн албаны төлөөлөгчдийн гарт шилжүүлж, засаг төрийн гаргасан мөнгөн тэмдэгтээр төлбөр хийдэг байв. Лал худалдаачид Монголын язгууртнуудын хувь нийлүүлсэн хөрөнгөөр ажиллаж, татвар төлөхөд шаардлагатай мөнгийг өндөр [[Хүү (зээл)|хүүтэй]] [[Зээл|зээлж]] байжээ. Ялангуяа Өгэдэй эдгээр [[Ортог|ортог]] (Монголын эзэнт гүрний үед төр ба хувь язгууртнуудын түнш худалдаачныг ийн нэрлэж байжээ) аж ахуйн нэгжүүдэд идэвхтэй хөрөнгө оруулалт хийсэн байна. Үүний зэрэгцээ монголчууд мөнгөний нөөцөөр баталгаажсан цаасан [[Мөнгөн тэмдэгт|мөнгөн тэмдэгтийг]] гүйлгээнд оруулж эхэлжээ. [[Файл:Ogedei_qaghan.svg|left|thumb|318x318px|Уламжлалт [[Монгол бичиг|монгол бичгээр]] "Өгэдэй хаан"]] Өгэдэй төрийн хэрэг эрхлэх салбар хэлтсүүдийг татан буулгаж, Елюй Чуцайн санал болгосны дагуу Монголын захиргаан дахь Хятадын газар нутгийг 10 замд хуваасан ажээ. Мөн тэрээр эзэнт гүрнийг [[Бешбалык]] ба [[Чжичжэн (Бээжин)|Яньцзингийн]] засаг захиргаанд хуваасан ба Хархорум дахь төв байр нь Монгол, Манжуур, Сибирийн асуудлыг шууд хариуцдаг байв. Түүний хаанчлалын сүүл үед [[Амударья|Амударьягийн]] захиргаа байгуулагдсан байна. [[Туркестан|Туркестаныг]] Махмуд Ялавач захирч байсан бол Елюй Чуцай 1229-1240 оны үед Хойд Хятадыг захирч байлаа. Өгэдэй [[Шихихутуг|Шигихутугийг]] Хятадад ерөнхий шүүгчээр томилжээ. [[Иран|Иранд]] Өгэдэй эхлээд [[Хар Хидан|хар хятан]] хүн Чинтөмөрийг, дараа нь шударга захирагч гэдгээ харуулсан уйгур хүн [[Коргуз|Коргузыг]] томилов. Хожим Елюй Чуцайн зарим үүргийг Махмуд Ялавачид шилжүүлж, албан татварыг Абдурахманд хүлээлгэн өгчээ. Абдурахман татварын нэг жилийн мөнгөн орлогын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлнэ гэж амласан байна. Ортог буюу түнш худалдаачид Өгэдэйн мөнгийг тариачдад хэт өндөр хүүтэй зээлүүлж байсан хэдий ч Өгэдэй өөрөө нэлээд өндөр хүүтэй зээл авдаг байжээ. Энэ нь ашигтай байсан авч олон хүн татвар хураагчид болон тэдний хүчтэй зэвсэгт бүлэглэлүүдээс зайлсхийхийн тулд гэр орноо орхин дүрвэжээ. Өгэдэй эзэнт гүрний ноёдод христийн шашинт бичээч Кадак, [[Даосын шашин|даосын шашны]] санваартан Ли Чжичан нараар хичээл заалгаж, сургууль, академи байгуулж байв. Мөн Өгэдэй хаан [[Торго|торгоны]] нөөцөөр баталгаажсан цаасан мөнгөн тэмдэгт гаргах зарлиг буулгаж, хуучин мөнгөн дэвсгэртийг устгах үүрэгтэй газар байгуулжээ. Елюй Чуцай Өгэдэйн Иран, [[Баруун Хятад|Баруун]] болон Хойд Хятад, Хорезм зэрэг [[Хувь (эзэмшил)|хараат газар нутгийг]] өргөн хэмжээгээр хувааж байгаа явдлыг эзэнт гүрнийг задралд хүргэж болзошгүй хэмээн эсэргүүцэж байлаа. Ийнхүү Өгэдэйн зарлиг болгосноор Монголын язгууртнууд хараат газар нутгуудад даргач томилж болох боловч хааны ордноос бусад албан тушаалтныг томилж, татвар авахаар болжээ. Өгэдэй хаан эцгийнхээ тушаал, зарлигууд хүчин төгөлдөр хэвээр байгааг баталж, дээр нь өөрийн зарлигийг нэмж, "[[Их Засаг]]" ("Их Яса" гэж бас нэрлэдэг) хуулийг үүний салшгүй нэгэн хэсэг хэмээн тунхагласан байна. Өгэдэй хуралдай явуулах болон хувцаслалтын дүрмийг хуульчилсан юм. Тэрээр 1234 онд замын дагуу элч зарлагуудын хэрэгцээг хангах байнгын хүмүүс бүхий [[Өртөө|өртөөнүүд]] (яам) байгуулжээ. 25 мил тутамд буухиа өртөөнүүдийг байгуулсан ба өртөөний хүмүүс элч нарт морь унаа өгч, тогтоосон хоол ундаар үйлчилдэг байв. Өртөөнд хавсаргасан айл өрхүүд бусад албан татвараас чөлөөлөгдсөн байсан ч өртөө улаа залгуулахын тулд гувчуур татвар төлөх ёстой байлаа. Өгэдэй Цагадай, Бат хоёрыг өөрсдийн өртөөнүүдээ тус тусдаа хянан захирахыг тушаажээ. Мөн Өгэдэй хаан язгууртнуудыг [[Гэрэгэ|пайз]] (энгийн ард түмнээс хэрэгцээт зүйлс, үйлчилгээ шаардах эрх мэдэл бүхий тэмдэг) болон [[Зарлиг|зарлиг]] гаргахыг хориглов. Бас Өгэдэй зарлиг буулгаж аравт бүрд 100 [[Хонь|хониноос]] нэгийг авч тухай тухайн аравтын дотор буй ядууст өгөх ба [[Сүрэг|сүрэг]] бүрээс нэг хонь, нэг гүү авч эзэн хааны зоог шүүсэнд хэрэглүүлэхээр болгожээ. == Хархорум == [[Файл:Karakorum_-_Tortue_Sud.jpg|thumb|Хархорумын [[Биси|чулуун яст мэлхий]]]] Өгэдэй 1235-1238 оны үед Монголын төв нутгаар дамжин өнгөрдөг жил бүрийн [[Нүүдэлчин|нүүдлийн]] замынхаа буудаллан саатах газруудад хэд хэдэн ордон, [[Павильон|асар]] барьжээ. Анхны ордон "Ваньнянгун"-ыг ("Түмэн амгалант ордон") Хойд Хятадын гар урчууд барьсан байна. Их Хаан өөрийн хамаатан садангууддаа ойр орчимд нь ордон сууц барихыг уриалж байсан ба Хятадаас авчирсан гар урчуудыг уг газрын ойролцоо суурьшуулжээ. 1235 онд [[Хархорум]] хотын бүтээн байгуулалт дуусаж, Өгэдэйн ивээлийг хүртэхийн төлөө өрсөлдөж байсан Лалын болон Хойд Хятадын гар урчуудыг хотын өөр өөр хэсгүүдэд хуваарилан байршуулав. Хотыг дөрвөн хаалгатай шороон хэрэм хүрээлж байлаа. Хотод хавсарсан хувийн орон сууцууд байсан ба урд талд нь Зүүн Азид түгээмэл хэрэглэгддэг сийлбэртэй багана бүхий аварга том [[Биси|чулуун яст мэлхий]] зогсож байв. Мөн цэцэрлэгийн хаалгатай адил хаалгануудтай цайз шилтгээн болон олон тооны усны шувууд цугларсан хиймэл нуурууд байжээ. Бас Өгэдэй будда, лал, даос, христ шашинтнуудад зориулан хэд хэдэн мөргөлийн сүм бариулсан аж. Хятадуудын оршин суух тойрогт Елюй Чуцайн хятад загвараар хуанли зохиож, зохицуулалт хийдэг күнзийн суртлын сүм байв. == Зан байдал == [[Файл:Ögedei_Khan_Statue.JPG|thumb|219x219px|Монгол дахь Өгэдэй хааны хөшөө]] Өгэдэйг хүүхэд байхаас нь эцгийнх нь хайртай хүү гэж авч үздэг байв. Тэрээр насанд хүрсэн хойноо аливаа мэтгэлцээнд оролцохдоо эргэлзэгчдийг зүгээр л өөрийн хувийн зан чанарын хүчээр няцаах чадвараараа алдартай байжээ. Өгэдэй бие бялдарын хувьд том, хөгжилтэй, сэтгэл татам хүн байв. Тэрээр ихэнхдээ цагийг сайхан өнгөрүүлэх сонирхолтой байсан бололтой. Тэр ухаалаг, тогтвортой зан чанартай байлаа. Өгэдэйн удирдахуйн авъяас билэг нь эцгийнхээ тогтоосон зам дээрх Монголын эзэнт гүрнийг хэвээр нь авч үлдсэн түүний амжилтад тодорхой хэмжээний байр суурь эзэлж байсан. 1232 онд [[Тулуй|Толуй]] гэнэт нас барсан явдал нь Өгэдэйд гүн нөлөөлсөн бололтой. Зарим эх сурвалжийн мэдээлснээр Толуй өвчинд шаналж байсан Өгэдэйг аврахын тулд бөө мөргөлийн зан үйлээр хордуулсан ундаа ууж амиа золиосолжээ. Бусад эх сурвалжид Өгэдэй бөө нарын тусламжтайгаар архичин Толуйд хар тамхи татуулж амийг нь хороосон гэж бичсэн байдаг. Өгэдэй [[Архидан согтуурах|архинд донтсон]] гэдгээрээ алдартай нэгэн байв. Цагадай зуршлыг нь харж хянаж байхыг түшмэлдээ даалгасан боловч Өгэдэй ямар нэгэн аргаар үргэлжлүүлэн уусаар байжээ. Нийтэд тархсан таамгаар бол Өгэдэй өдөрт уудаг аяганыхаа тоог цөөлөх тангараг тавьж, дараа нь хувийн хэрэгцээндээ зориулж ерийн аяганаас хоёр дахин том аяга хийлгэсэн ажээ. Тэрээр Абдурахмантай шөнийн турш архидсаныхаа дараа 1241 оны 12-р сарын 11-ний үүрээр нас барахад хүмүүс Толуйн бэлэвсэн эхнэрийн эгч, Абдурахман хоёрыг буруутгаж байв. Харин Монголын язгууртнууд хаан өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байснаас амиа алдсан гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн. Өгэдэй бас даруухан, өөрийгөө суут ухаантан гэж итгэдэггүй хүн байсан ба эцгийнхээ үлдээсэн агуу жанжид, мөн өөрийн чадварлаг гэж үзсэн хүмүүсийн үгийг сонсох, хэрэглэхэд бэлэн байдаг байв. Тэр эзэн хаан байсан ч [[Диктатор|дарангуйлагч]] биш байлаа. Өгэдэй өөрийн үеийн бүх монголчуудын нэгэн адил багаасаа дайчин болж хүмүүжсэн бөгөөд Чингис хааны хүүгийн хувьд дэлхийн эзэнт гүрэн байгуулах эцгийнхээ төлөвлөгөөний нэг хэсэг байсан юм. Түүний цэргийн туршлага нь жанждынхаа үгийг сонсох, нөхцөл байдалд дасан зохицоход бэлэн байдгаараа онцлог байв. Тэрээр аавтайгаа адилхан прагматик хүн байсан бөгөөд арга хэрэгсэл гэхээсээ илүү төгсгөлийг нь хардаг байжээ. Өгэдэйн тууштай зан чанар, найдвартай байдал нь аавынх нь хамгийн их үнэлдэг зан чанар байсан ба энэ нь түүнийг хоёр ахтай байсныг үл харгалзан эцгийнхээ залгамжлагчийн үүргийг хүлээн авахад хүргэсэн ажээ. Гэсэн хэдий ч Монгол, Персийн түүхчид Өгэдэйг 1237 онд эцэг Чингис хааныхаа бага насны охидыг булаан авах, хүчиндэх, хулгайлах, солилцох, худалдахыг хориглосон болон хэдийгээр охид бага залуу насандаа гэрлэж болох ч 16 нас хүртлээ бэлгийн харьцаанд орохгүй байх тухай хууль тогтоомжуудыг зөрчсөн хэмээн шүүмжилдэг. Монгол түүхүүдэд гэмт хэргийн мөн чанарын талаар тодорхой тэмдэглээгүй байдаг ч Персийн түүхчид ойрадууд Өгэдэйн гаремд охид явуулахаа больсны дараа Өгэдэй долоогоос дээш насны 4,000 ойрад охидыг хамаатан садных нь нүдэн дээр цэргүүдээрээ нүцгэлүүлж, олон удаа хүчиндэж байсан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эдгээр охидоос хоёр нь зовлон зүдгүүрийн улмаас нас барсан ба хүчирхийлэлд өртөөгүй үлдсэн охидыг цэргүүд хуваан авч, зарим охидыг хааны гарем руу явуулж, заримыг нь бэлгийн боолчлолын зорилгоор аяны буудлуудад хуваарилжээ. Үүнд тохиромжгүй гэж үзсэн бусад охидыг авч явах юм уу хөсөр хаясан байна. Өгэдэй энэ алхмыг бэлгийн завхралд автсандаа биш, харин Ойрад дахь эрх мэдлээ бэхжүүлэхийн тулд хийсэн бололтой. Дээрх мэдээ, тухайлбал монгол сурвалжид уг гэмт хэргийг шүүмжилсэн (одоо ч эргэлзээтэй) гэсэн таамаглалыг Жек Уэзерфордын (Jack Weatherford) 2011 онд хэвлэгдсэн ''"Монгол хатдын нууц түүх: Чингис хааны охид түүний эзэнт гүрнийг хэрхэн аварсан бэ?"'' (''"The Secret History of the Mongol Queens: How the Daughters of Genghis Khan Rescued His Empire"'') номд (энэ ном монгол хэлээр ''"Монголын Их Хатдын нууц товчоо: Чингис хааны эзэнт гүрнийг охид нь аварч хамгаалсан түүх"'' хэмээх нэртэйгээр орчуулагдсан) дурдсан байдаг. Уэзерфорд үүнийг "түүний (Өгэдэйн) 12 жилийн хаанчлалын үеийн хамгийн аймшигт гэмт хэрэг бөгөөд Монголын түүхэнд тэмдэглэгдсэн хамгийн аймшигт харгислалын нэг" гэж нэрлэжээ. Анна Ф.Бродбрижийн (Anne F. Broadbridge) бичсэн ''"Эмэгтэйчүүд ба Монголын эзэнт гүрний бүтээн байгуулалт"'' (''"Women and the Making of the Mongol Empire"'') хэмээх Монголын түүх судлалын сүүлийн үеийн номд (энэ ном 2018 онд хэвлэгдсэн) "Ойрад охидыг олноор нь хүчирхийлсэн гэх гутамшигт хэрэг"-ийг Өгэдэй өөрийн авга ах Тэмүгэ отчигины нутаг дэвсгэрээс охидыг Тэмүгэгийн зөвшөөрөлгүйгээр хураан авсан явдалтай холбосон байдаг. Гэсэн хэдий ч Бродбриж "Бүх нотлох баримт дарагдсан тул энэ нь зөвхөн таамаглал байж болно" гэж тэмдэглэжээ. ''"[[Юань улсын судар]]"'' болон ''"[[Монголын нууц товчоо]]"''-д Өгэдэй "зүүн жигүүр" болон "авга ах Отчигины эзэмшил"-ээс эмэгтэйчүүдийг хүчээр булааж авсан тухай өгүүлдэг боловч хүчингийн тухай дурдаагүй байдаг. ''"Монголын нууц товчоо"''-д Өгэдэй хийсэн үйлдэлдээ харамсаж буйгаа илэрхийлж "Миний хоёр дахь буруу, зарчимгүй эм хүний үгийг сонсож, миний авга ах Отчигины нутгаас охидыг надад авчирсан нь гарцаагүй алдаа байсан" (''"Нөгөө буруу ёс үгүй эм хүний үгд орж Отчигин авгын улсын охид авчруулах алжаас болов зэ. Улсын эзэн хаан бөгөөтөл ёс үгүй алжаас үйлд дөлэсгэгү (түлэсгэх) минь нэгэн буруу энэ болов зэ"'') гэж хэлсэн тухай өгүүлсэн байдаг ч Игорь де Рахвельц (Igor de Rachewiltz) дөрвөн сайн үйл, дөрвөн алдааг жагсаасан бүх догол мөр нь Өгэдэйн нас барсны дараах үнэлгээ байж болохыг тэмдэглэжээ. Хүчингийн гэмт хэрэг үйлдсэн гэх цорын ганц мэдээлэл нь [[Ата малик Жувейни|Жувейнийн]] (1226-1283) 1252 онд бичсэн ''"[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Дэлхийг байлдан дагуулагчийн түүх]]"''-ийн (''"Tarikh-i Jahangushay"'') 32-р бүлэгт байдаг. Энэ бүлгийг хожим [[Рашид ад-Дин]] XIV зууны эхэн үед бүтээсэн ''"[[Судрын чуулган|Судрын чуулган]]"'' (''"Jami' al-Tawarikh"'') номдоо бүхэлд нь үгчлэн хуулбарласан хэдий ч бага зэрэг товчилсон хувилбараар бичжээ. Жувейни номынхоо 32-р бүлэгт Өгэдэй хааныг магтан дуулж эхлээд Өгэдэйн "энэрэл, өршөөл, шударга чанар, өгөөмөр зан"-г харуулахын тулд маш нарийн 50 анекдот (Бодит үйл явдал, эсвэл хүний тухай богино, хөгжилтэй юм уу сонирхолтой түүх) өгүүлж, дараа нь түүний "уур хилэн, хатуу чанд төлөв, догшин ширүүн зан, аймшиг төрүүлсэн байдал"-ыг харуулах нэг анекдот өгүүлсэн ба энэхүү нэг анекдот нь дээр дурдсан хүчингийн хэргийн тухай юм. Энэхүү анекдот энэ бүлгийг төгсгөж байна. Жувейнийн хоёр гар бичмэлд уг хүчирхийлэлд өртсөн овог аймгийн нэр тодорхой байдаггүй ч D гар бичмэл болон Рашид ад-Дин нар "Ойрад" гэж бичжээ. Бродбриж, И. де Рахвельц нар ойрадуудтай холбосон энэ тодорхойлолтын үнэн бодит эсэхэд эргэлзэж байв. Анекдотуудыг перс үлгэрийн хэв маягаар бичсэн байна. Жувейни 46-р анекдотын эх сурвалжийн тухай "Миний тааламжтай яриа өрнүүлдэг найзуудын нэг надад дараах түүхийг хэлсэн юм" гэж тэмдэглэжээ. Өгэдэйг магтан дуулсан анекдотууд нь лалын шашинтнуудыг дэмжигч, хятадуудын эсрэг байр суурийг илэрхийлдэг. Хэд хэдэн анекдот Өгэдэйн өөрийгөө хянах чадвар дутмаг байдлыг харуулсан доог тохууны өнгө аястай байдаг. Анекдотууд нь үнэний ортой байж болох ч зарим нь лал худалдаачдын нийгэмлэгээс гаралтай хуурамч домог мэт санагддаг тул болгоомжтой хандах хэрэгтэй. Перс хэл дээрх өөр нэг мэдээ бол "монголчуудыг шоолж", "хорон муу санаа"-гаа илэрхийлснийх нь төлөө Алтан улсын цэргүүдийг бөөнөөр нь ''"содом"''-дох (''"sodomy"'' (''"содоми"'') - ижил хүйстний бэлгийн харилцаа) буюу хүчирхийлж байсан явдал юм. Үүнийг Рашид ад-Дин эш татсан бөгөөд Уэзерфорд тэмдэглэжээ. Хэдийгээр энэ мэдээ нь хэтрүүлэгтэй байж болох ч бэлгийн хүчирхийллийг зэвсэг болгон ашиглаж байгааг харуулсан байна. Уэзерфордын хэлснээр бол Өгэдэй Чингис хааны бий болгосон охид эмэгтэйчүүдийг бэлгийн харьцаанд эрт оруулах, хүчиндэх, хулгайлах, худалдахыг хориглосон хууль тогтоомж бүрийг зөрчиж байжээ. == Үхэл ба үр дагавар == "[[Ертөнцийг Байлдан Дагуулагчийн Түүх|Ертөнцийг байлдан дагуулагчийн түүх]]"-энд дурдсанаар бол Өгэдэй бие нь чилээрхэх болсон тул ямар нэг амьд амьтныг өршөөж суллавал түүний өвчилсөн гэдсийг Төгс Хүчит Бурхан эдгээнэ гэж найдан нэгэн чоныг суллаж тавьжээ. Гэвч хааны арслан шиг биетэй ноход нь тэр чоныг элдэн хөөж хэсэглэн тасдаж алсан байна. Өгэдэй энэ явдлаас хойш удалгүй нас баржээ. Энэхүү анекдот (47-р анекдот) нь Өгэдэй Абдурахмантай шөнийн турш архидсаны дараа нас барсан гэх нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн мэдээлэлтэй зөрчилддөг. Өгэдэй өөрийн ач хүү Ширэмүнийг өв залгамжлагчаараа сонгосон боловч түүний бэлэвсэн хатан [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] таван жил төрийн хэргийг хамаарсны эцэст [[Гүюг хаан|Гүюг]] ор суурийг нь залгамжилжээ. Гэсэн хэдий ч [[Алтан Орд|Алтан ордны улсын]] (Жочийн улс, Кипчакийн хаант улс гэж бас нэрлэдэг) хаан Бат Гүюгийг нэрийн төдий хүлээн зөвшөөрсөн ба Гүюг Баттай тулалдахаар явах замдаа нас барсан байна. [[Мөнх хаан|Мөнх хааны]] үед буюу 1255 онд л Бат Европыг дахин довтлох бэлтгэл хийхэд хангалттай аюулгүй байдлыг олж авав. Гэвч тэр төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэхээс өмнө нас баржээ. [[Хубилай хаан]] 1271 онд [[Юань Улс|Юань улсыг]] байгуулахдаа албан ёсны тэмдэглэлд Өгэдэй хааныг "Тайзун" ([[Хятад хэл|хятадаар]]: 太宗) хэмээн нэхэн өргөмжилжээ. == Хатад, татвар эмс ба хүүхдүүд == Өгэдэй өөрийн эцэг Чингис хааны нэгэн адил олон хатантай байсан бөгөөд жаран татвар эмтэй байв.<ref>{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=5 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> Өгэдэй эхлээд Борогчинтой, дараа нь Дөргэнэтэй гэрлэжээ. Бусад хатдын дунд Мөгэ хатан (урьд нь Чингис хааны татвар эм байсан), Жачин хатан, Хөрүгэнэ нар байв. Их, бага хатад: # [[Борогчин]] # [[Дөргөнэ|Дөргэнэ]] ## [[Гүюг хаан|Гүюг]] – Монголчуудын гурав дахь Их Хаан ## [[Годан|Хүдэн]] – Анхны Буддист Монгол ханхүү ## [[Хүчү]] (1237 онд зуурдаар нас барсан) – [[Монголчуудын Сүн улсын байлдан дагуулалт|Сүн улстай хийсэн дайны үеэр]] амь үрэгдсэн. ### [[Ширэмүн]] – Өгэдэй өв залгамжлагчаараа товлосон. ### Боладчи ### Сөсэ ## [[Харачар]] ### Тотаг ## [[Хаш (Өгэдэй хааны хүү)|Хаш]] – Өгэдэйн хаанчлалын үед нас барсан. ### [[Хайду]] (1235–1301) # [[Мөгэ хатан]] # Жачин хатан # Анхуй хатан (昂灰)<ref name=":0">{{Cite web |title=元史/卷106 - 维基文库，自由的图书馆 |url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E5%85%83%E5%8F%B2/%E5%8D%B7106 |access-date=2024-03-27 |website=zh.wikisource.org |language=zh}}</ref> # Чилижихутэни хатан (乞里吉忽帖尼)<ref name=":0" /> Татвар эмс: # Эргэнэ ## [[Хадан]] ## [[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] – Данишменд-хажиб хүмүүжүүлсэн.<ref>{{Cite book |last=Фазлуллах |first=Рашид ад-Дин |title=Судрын чуулган |year=2002 |edition=2 |volume=2 |location=Улаанбаатар |pages=14 |translator-last=Ц |translator-first=Сүрэнхорлоо}}</ref> ===Өгэдэй хааны хойчис=== {{tree list|}} *'''Өгэдэй хаан''' **'''[[Гүюг хаан]]''' ***Хожа ****Тогма *****Юшумут *****Ижүгэн *****Өлзийхэн *****Абажи ****Басужу өвгөн *****Чауту *****Хөхөө *****Төмөр ***Нагу ****Чапат ***Хөхөө ****Урга *****Дармабал *****Ардаба дорж *****Хутухай дорж ******Күрэн Иргиман ******Артаба Шири ****Тэгш ****Игирдай ****Күмү *****Тэгүдэр ****Гончиг ****Түвшин *****Жугшаб ****Төгсбуха ****Дарабун **[[Годан]] ***Мөнхөт ****Есүбөх ***Чинтөмөр **[[Хүчү]] ***[[Ширэмүн]] ***Булучи ***Суса **Харачар ***Тутаг **[[Хашин]] ***'''[[Хайду хан]]''' ****Чапар *****Бүритөмөр *****Өлзийтөмөр *****Хутлуг *****Төмөр *****Цэцэгт *****Тугтөмөр *****Цэрэгт *****Уладай ****Урус ****Янгичар ****Ринчин *****Алгу хулачу *****Сарбан ******Бурунтай ******Бучир ****Кудаур ****Сурхабуха ****Илбагши ****Хүрэл ****Ихбуха ****Уругтөмөр ****[[Хотол Цагаан гүнж|Хутулун]] : Горлосын Абтагултай гэрлэсэн. ****Хутучин чаха: Олхунудын Төвшин хүргэнтэй гэрлэсэн. **[[Хадан]] ***Дорж ****Суса ****Аскаб ***Кипчаг ****Хүрил ***Есүр ***Хадан ****Лахур ****Мубаракшах ***Хурмиши ***Яя ****Уругтөмөр ****Эсэнтөмөр *****Али хожа ***Ачиги ****Уругтөмөр *****Курасбэ *****Туглугбуха *****Хутлугхожа *****Хутлугтөмөр *****Чинболд *****Аргун *****Мухаммед *****Али **[[Мэлиг (Өгэдэйн хөвгүүн)|Мэлиг]] ***Түмэн ***Тогонбуха ****Улугт ***Тогончар ****Алтай ****Хуртаг ***Тогон ***Турчан ****Тогугар ***Хутлуг тохмиш ****Туглуг *****Тузун {{tree list|end}} == Дурсгал == [[Монголын Иргэний Агаарын Тээвэр]] (МИАТ) [[Boeing 737-800]] EI-CSG онгоцоо "Өгөөдэй Хаан" гэж нэрлэсэн байдаг. == Ном зүй == * "''HISTORIA MONGALORUM''" Fra Giovanni da Pian del Carpini, 1245-1247, "''Монголчуудын түүх''" Плано Карпини, итали хэлнээс орчуулсан Л.Нямаа, 2006, ISBN 99929-2-214-1 == Эх сурвалж == {{Reflist}} {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Чингис хаан]] |он =1229-1241 |албан_тушаал =[[Монгол хаад#Их Монгол Улс|Их Монгол Улсын хаан]] |дараа =[[Гүюг хаан]] }} {{end}} {{Navbox | name = Монголын эзэнт гүрний их хаад | state = {{{state<includeonly>|collapsed</includeonly>}}} | title = [[Их Монгол Улс|Монголын эзэнт гүрний]] [[хаан|их хаан]] | bodyclass = hlist |group1 = Их Монгол Улсын хаад |list1 = * [[Чингис хаан]] * [[Толуй]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Өгэдэй хаан]] * [[Дөргөнэ]] <small><nowiki>(Төр баригч)</nowiki></small> * [[Гүюг хаан]] * [[Огул Хаймыш]] <small>(Төр баригч)</small> * [[Мөнх хаан]] * [[Хубилай хаан]] / [[Аригбөх|Аригбөх хаан]] |group2 = Их Юань улсын хаад |list2 = * [[Хубилай хаан]] * [[Төмөр Өлзийт хаан|Төмөр хаан]] * [[Хайсан хүлэг хаан|Хайсан хаан]] * [[Аюурбарбад хаан]] * [[Шадбал гэгээн хаан|Шадбал хаан]] * [[Есөнтөмөр хаан]] * [[Аригиба хаан]] * [[Төвтөмөр хаан]] * [[Хүслэн хаан]] * [[Ринчинбал хаан]] * [[Тогоонтөмөр хаан]] | below = }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголын их хаан]] [[Ангилал:Их хаан]] [[Ангилал:Чингис хаан]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1241 онд өнгөрсөн]] [[Ангилал:1186 онд төрсөн]] bai5pjn61b8boogvsyk6e4j7b5a7mxm 0 1930 860230 859314 2026-06-26T21:24:41Z Enkhsaihan2005 64429 860230 wikitext text/x-wiki {{Short description|Дэлхийн засгийн газар хоорондын байгууллага}} {{Инфобокс геополитикийн байгууллага | conventional_long_name = Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага | native_name = {{small|{{Нэр янз бүрийн хэлээр | name = {{nobold|''(бусад албан ёсны хэлээр)''}} | ar = {{lang|ar|منظمة الأمم المتحدة|rtl=yes}}<br/>{{transliteration|ar|Munazzamat al-Umam al-Muttaḥida}} | zh = {{lang|zh|联合国}}<br/>{{transliteration|zh|Liánhéguó}} | fr = {{lang|fr|Organisation des Nations unies}} | ru = {{lang|ru|Организация Объединённых Наций}} | es = {{lang|es|Organización de las Naciones Unidas}} }}}} | linking_name = Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага | image_flag = Flag of the United Nations.svg | symbol_type = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын далбаа#Дизайн|Сүлд]] | image_symbol = UN emblem blue.svg | image_map = United Nations (Member States and Territories).svg | image_map_caption = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд]] | org_type = [[Засгийн газар хоорондын байгууллага]] | membership = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд|193 гишүүн улс]]<ref name="members"> {{cite web |url=http://www.un.org/en/member-states/ |title=United Nations Member States |publisher=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага |access-date=2026-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171028043250/http://www.un.org/en/member-states/ |archive-date=2017-10-28 |url-status=live }} </ref><br />[[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий Ассамблейн ажиглагчид|2 ажиглагч улс]]<ref name="Non-member States">{{cite web |url=http://www.un.org/en/sections/member-states/non-member-states/index.html |title=Non-member States |publisher=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага |access-date=2026-06-26 |date=2015-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025014415/http://www.un.org/en/sections/member-states/non-member-states/index.html |archive-date=2017-10-25 |url-status=live}}</ref>{{efn|Ариун Сэнтий [[Ватикан|Ватикан Хот Улсын]] нутаг дэвсгэр дээр төрийн эрх мэдэлтэй [[суверенитет|бүрэн эрхт байгууллага]] юм. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг [[Ариун Сэнтий ба Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]ас үзнэ үү.}} | admin_center_type = [[Төв байр]] | admin_center = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын төв байр|760 Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Талбай]], Манхэттен, Нью-Йорк Хот ([[олон улсын бүс]]) | languages_type = [[НҮБ-ын албан ёсны хэлнүүд|Албан ёсны хэл]] | languages = {{hlist|[[Орчин үеийн стандарт араб хэл|Араб]]|[[Стандарт Хятад хэл|Хятад]]|[[Англи хэл|Англи]]|[[Франц хэл|Франц]]|[[Орос хэл|Орос]]|[[Испани хэл]]<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/en/our-work/official-languages |title=Official Languages |archive-url=https://web.archive.org/web/20210713075145/https://www.un.org/en/our-work/official-languages |archive-date=2021-07-13 |website=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага |access-date=2026-06-26}}</ref>}} | languages2_type = [[Албан ёсны бичиг]] | languages2_sub = yes | languages2 = {{hlist|[[Араб цагаан толгой|Араб]]|[[Кирилл бичиг|Кирилл]]|[[Латин үсэг|Латин]]|[[Хялбаршуулсан Хятад ханз|Хялбаршуулсан Хятад]]}} | leader_title1 = [[НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] | leader_name1 = [[Антониу Гутерреш]] | leader_title2 = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын орлогч|Орлогч]] | leader_name2 = [[Амина Мохаммед]] | leader_title3 = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий Ассамблейн ерөнхийлөгч|Ерөнхий Ассамблейн ерөнхийлөгч]] | leader_name3 = [[Анналена Бербок]] | leader_title4 = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч|Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөлийн ерөнхийлөгч]] | leader_name4 = [[Лок Бахадур Тапа]] | leader_title5 = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Аюулгүйн Зөвлөлийн Тэргүүлэгчид|Аюулгүйн Зөвлөлийн Тэргүүлэгчид]] | leader_name5 = | established_event1 = [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын дүрэм|НҮБ-ын дүрмийг]] баталсан | established_date1 = {{Start date and age|1945|06|26|df=yes|p=y}} | established_event2 = Дүрэм хүчин төгөлдөр болсон | established_date2 = {{Start date and age|1945|10|24|df=yes|p=y}} | official_website = {{URL|un.org}} | p1 = Үндэстнүүдийн Лиг }} '''Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага''' товч. НҮБ ([[Англи хэл|англи.]]''United Nations,'' [[Франц хэл|франц]]''.Organisation des Nations unies,'' [[Орос хэл|орос]]. ''Организация Объединённых Наций,'' [[Хятад хэл|хятад.]] ''联合国, [[Испани хэл|испани]]. Organización de las Naciones Unidas'') нь олон улсын хууль, эдийн засгийн хөгжил, аюулгүй байдал, нийгмийн асуудлууд болон хүний эрхийн талаар хамтран ажиллах зорилго бүхий засгийн газар хоорондын олон улсын байгууллага юм. [[Үндэстнүүдийн Лиг]] үүргээ гүйцэтгэж чадалгүй дэлхийн дайн гаргуулснаас улбаалан [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] ялагч тал болох [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн#.D0.A5.D0.BE.D0.BB.D0.B1.D0.BE.D0.BE.D1.82.D0.BD.D1.83.D1.83.D0.B4|Холбоотнууд]] голлон [[1945]] онд байгуулжээ. Өнөөдөр дэлхийн бараг бүх улс гүрэн энэхүү байгууллагад элсжээ. Тухайн үед дайнд ялсан улсууд НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орнууд болсон бөгөөд тэдгээр улсуудын нөлөө маш их байдаг нь даяаршил, Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг эсэргүүцэгчдийн шалтгаан болдог байна. НҮБ нь [[1945]] оны 10-р сарын 24-нд АНУ-ын [[Калифорни]] муж улсын [[Сан-Франциско]] хотод 51 гишүүн оронтойгоор үндэс сууриа тавьсан түүхтэй. 2024 оны байдлаар НҮБ-ын 193 орныг эгнээндээ нэгтгээд байна. == Зорилго == * Олон улсын хэмжээний асуудлыг шийдвэрлэх * Энхтайван, аюулгүй байдлыг сахиулах (Гол зорилго) * [[Хүний эрх|Хүний эрхийг]] хамгаалах зэрэг * Түүний тулд гишүүн улс орнуудын харилцааг зохицуулах == Түүх == [[1943]] оны 10-р сард [[Москва]] хотноо [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улс|Их Британи]], [[Зөвлөлт Холбоот Улс]]уудын Гадаад хэргийн сайд нарын уулзалтаар "Хүн төрөлхтний аюулгүй байдлын талаарх 4 улсын тунхаглал" гаргаж, [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа олон улсын хэмжээний энхтайвны байгууллагыг дахин байгуулах хэрэгцээтэй гэж үзжээ. Үүнд үндэслэн [[1944]] оны 8-10 дугаар саруудад [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]], [[Их Британи]], [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Улс]], [[Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс|ЗХУ-ын]] төлөөлөгчид [[Вашингтон хот|Вашингтон]] дахь Дамбэртон Оукст хуралдан, НҮБ-ын Дүрмийн төсөл （"Олон Улсын Байгууллага байгуулах тухай"）-ийг боловсруулсан юм. [[1945]] оны 4-р сарын 25-нд [[Герман]] буюу [[Япон]]д дайн зарлаад байсан Холбоотны 50 орны төлөөлөгчид [[Сан-Франциско]]д цугларан, НҮБ-ыг байгуулах Сан-Францискогийн чуулган чуулж, Дамбэртон Оүксийн хурлаас боловсруулагдсан [[НҮБ-ын Дүрэм|НҮБ-ын Дүрмийн]] төслийг хэлэлцэн баталжээ<ref name='UN-History of the UN'> {{cite web|url=http://www.un.org/aboutun/history.htm |title=History of the UN |accessdate=2008-06-01 |last=United Nations |date=2000 |publisher=United Nations }}</ref>. [[Файл:Nyc-un-building.jpg|thumb|right|Нью-Йорк дахь НҮБ-ын төв байр<!--<br>([[w:User: djmutex/Maps and images for Wikipedia|Википедиад зориулагдсан зураг]])-->]] ''United Nations'' хэмээх нэр анх [[1942]] оны 1-р сарын 1-нд "Нэгдсэн Үндэстнүүдийн Тунхаг (Вашингтоны Тунхагт)"[https://web.archive.org/web/20050831192744/http://list.room.ne.jp/~lawtext/1942Washington.html] дурьдагдсан бөгөөд дайны дараа байгуулагдсан шинэ байгууллагын нэр болгох тухай Дамбэртон Оуксын хурлаас санал болгосон юм<ref>{{cite web |last=David |first=Wilton |title=United Nations |work=Etymologies & Word Origins: Letter U |publisher=WordOrigins.org |url=http://www.wordorigins.org/index.php/site/comments/united_nations/ |access-date=2008-06-17 |archive-date=2016-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331193323/http://www.wordorigins.org/index.php/site/comments/united_nations/ |url-status=dead }}</ref>. Энэ нэрийг санаачилсан АНУ-ын ерөнхийлөгч [[Франклин Делано Рузвельт|Франклин Рузвельт]] НҮБ-ыг байгуулах үйлсэд хүчээ зориулсан бөгөөд харамсалтай нь Сан-Францискогийн чуулганаас НҮБ-ын дүрмийг батлахаас хэдхэн долоо хоногийн өмнө нас эцэслэсэн юм. [[1919]] оноос [[1946]] оны хооронд оршин тогтносон [[Үндэстнүүдийн Лиг|Үндэстнүүдийн Лигтэй]] хууль зүйн үүднээс холбоогүй боловч [[Олон Улсын Эрүүгийн Шүүх]], [[Олон Улсын Хөдөлмөрийн Байгууллага]] зэрэг байгууллагуудыг нь өвлөн авч, хуучин Үндэстнүүдийн Лигийн байрыг шилжүүлэн авсан учир нэг талаар уг байгууллагын үргэлжлэл хэмээн үзэж болох юм. НҮБ-аас хүний эрхийг хамгаалсан олон гэрээ, конвенцийг батлан гаргасан ба хамгийн гол баримт бол [[Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхаглал|Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглал]] юм. == Гишүүн орнууд == {{гол|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд}} [[2011]] оны [[7 сарын 14]]-нд [[Өмнөд Судан]] НҮБ-д элссэнээр, нийт 193 гишүүн оронтой болжээ<ref name="members">{{cite web |url=http://www.un.org/members/ |title=United Nations Member States |publisher=United Nations |accessdate=2007-05-05}}</ref>. [[Файл:United Nations (Member States and Territories).svg|thumb|center|upright=2|<center>НҮБ-ын гишүүн орнууд </br><small>[[Антарктид]] нь төр, засгийн газаргүй; [[Баруун Сахар]]ын улс төрийн харьяалал маргаантай; НҮБ одоогоор [[Тайвань|Бүгд Найрамдах Хятад улс]] (Тайвань) ба [[Косово]]гийн газар нутгийг [[БНХАУ]] ба [[Серби|Сербийн Бүгд Найрамдах Улсад]] тус тус харьяалагддаг гэж тооцдог.</small></center>]] == Санхүүжилт == {| class="infobox bordered" style="width:20em;text-align:center" |- |НҮБ-ын жирийн зардлыг хандивлагч орнууд, 2006 он<ref>{{cite web|title=[Report of the Committee on Contributions (2006)|publisher=United Nations|date=2006-06-30|url=http://www.un.org/Depts/dpko/dpko/contributors/N0642856.pdf?Open&DS=A/61/11&Lang=E UN Budget:]}}</ref> |- | Гишүүн орнууд <small>(бүрэн бус жагсаалт)</small> | Хандив <small>(НҮБ-ын нийт зардалд эзлэх %)</small> |- | {{template:USA}} | 22.00% |- | {{template:JPN}} | 16.624% |- | {{template:GER}} | 8.66% |- | {{template:GBR}} | 6.13% |- | {{template:FRA}} | 6.03% |- | {{template:ITA}} | 4.89% |- | {{template:CAN}} | 2.81% |- | {{template:ESP}} | 2.52% |- | {{template:CHN}} | 2.667% |- | {{template:MEX}} | 1.88% |- | {{template:AUS}} | 1.59% |- | {{template:BRA}} | 1.52% |} НҮБ-ын төсвийн хэмжээ 4.19 тэрбум америк доллар байгаа<ref name="fifth-2006"/> (Хүснэгтийг үз) ба гишүүн орнуудын хандив, татвараар санхүүждэг байна. * Гишүүн орнуудын татвар Гишүүн орнуудын төлөх татварын хэмжээг тусгай байгууллага [[Үндэсний нийт бүтээгдэхүүн]]ий хэмжээнд нь үндэслэн 2 жил тутам шинэчлэн тогтоодог<ref name="fifth-2006">{{cite web |title=Fifth Committee Approves Assessment Scale for Regular, Peacekeeping Budgets, Texts on Common System, Pension Fund, as it Concludes Session (Press Release) |publisher=United Nations |date=2006-12-22 |url=http://www.un.org/News/Press/docs/2006/gaab3787.doc.htm}}</ref>. Түүнчлэн аль нэг улс орны нөлөөг ихэсгэхгүйн тулд гишүүн орнуудын татварын хувь хэмжээний дээд хязгаарыг тогтоосон байдаг<ref name="fifth-2006"/>. * Хандив НҮБ-ын дэргэдэх [[ЮНИСЕФ|НҮБ-ын Хүүхдийн Сан]] (UNICEF), [[НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөр]] (UNDP), [[НҮБ-ын Хүн Амын Сан]] (UNFPA), [[Дэлхийн Хүнсний Байгууллага]] (WFP) гэх мэт байгууллага, хөтөлбөрүүд нь гишүүн орнуудын сайн дурын хандиваар санхүүждэг. НҮБ-ын зардлын дийлэнх нь энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд зориулагддаг байна. 2005-2006 онд 70,000 цэрэг бүхий, 17 энхийг сахиулах ажиллагаанд 5 тэрбум ам. доллар (мөн хугацаанд НҮБ-ын бусад зардал 1.5 тэрбум ам. доллар байсан) зарцуулсан байна<ref name="PeaceKeepingOps">{{cite web |url=http://www.un.org/Depts/dpko/dpko/bnote.htm |title=United Nations Peacekeeping Operations |accessdate=2008-03-24 |date=2007-12-31 |publisher=United Nations}}</ref>. 2008 оны 1 сарын байдлаар Энхийг сахиулах ажиллагааг хамгийн ихээр санхүүжүүлэгч 10 оронд: [[АНУ]], [[Япон]], [[Герман]], [[Их Британи]], [[Франц]], [[Итали]], [[БНХАУ|Хятад]], [[Канад]], [[Испани]], [[Өмнөд Солонгос]] багтаж байв<ref>[http://www.un.org/Depts/dpko/dpko/contributors/financing.html Financing of UN Peacekeeping Operations]<!-- Bot generated title --></ref>. == Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын албан ёсны хэл == НҮБ-ын албан ёсны хэлд [[Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орон|Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орнуудын]] хэлнүүд болох [[англи хэл]], [[франц хэл]], [[хятад хэл]], [[орос хэл|орос хэлнүүдээс]] гадна түгээмэл хэрэглэгддэг [[испани хэл]], [[араб хэл]] гэсэн 6 хэл тооцогддог<ref>"Basic Facts About The United Nations", By United Nations (2004) ISBN 92-1-100936-7 </ref><ref>{{cite web | title = What are the official languages of the United Nations? | publisher = United Nations | date = December 2002 | url = http://www.un.org/Depts/DGACM/faq_languages.htm | accessdate = 2008-04-14}}</ref>. Aнгли, франц, хятад, орос, испани хэлийг албан ёсны хэл болгох тухай Ерөнхий Чуулганы 2-р шийдвэр 1946 онд хуралдсан анхны чуулганаас[https://web.archive.org/web/20040627095111/http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?OpenAgent&DS=A/RES/2(I)&Lang=E&Area=RESOLUTION], араб хэлийг нэмж оруулах тухай шийдвэр [[1973]] оны 30-р чуулганаас тус тус гарсан байна[http://daccess-ods.un.org/access.nsf/Get?Open&DS=A/RES/3190(XXҮIII)]{{Dead link|date=Хоёрдугаар сар 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Албан ёсны хурал чуулгануудын протоколууд, бичиг баримтууд эдгээр хэлээр заавал орчуулагдах ёстой байдаг юм. НҮБ-ын Ажлын алба англи ба франц хэлийг хэрэглэнэ. == Гол байгууллагууд == НҮБ нь доорхи 5 үндсэн байгууллагаас бүрдэнэ (хуучин 6 байсан ба Фонд хариуцсан зөвлөлыг 1994 онд татан буулгасан<ref>{{cite web| url=http://www.un.org/News/Press/docs/2005/org1436.doc.htm|title=Membership of Principal United Nations Organs in 2005|publisher=United Nations|date=[[2005-03-15]]}}</ref>). Үүнд: Ерөнхий чуулган, Аюулгүйн зөвлөл, Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл, Ажлын алба (Нарын бичгийн дарга нарын газар - the Secretariat), Олон улсын шүүх багтана. === Ерөнхий Ассамблей === [[Файл:Unpicture.jpg|thumb|НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей]] {{main|НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей}} Бүх гишүүн улсаас бүрдэх [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей|Ерөнхий Ассамблейд]] улс бүр 1 саналын эрхтэй бөгөөд НҮБ-тэй холбоотой бүх асуудлыг хэлэлцэнэ. Бүх гишүүд санал нэгдсэн асуудал л батлагддаг системтэй байснаас болж үйл ажиллагаа нь зогсонги байдалд орсон [[Үндэстнүүдийн Лиг]]ийн туршлагад тулгуурлан Ерөнхий Ассамблейгаар чухал асуудлуудыг гуравны хоёр, энгийн асуудлуудыг олонхын саналаар шийдвэрлэх болсон. Гэвч Ерөнхий Ассамблейн шийдвэр нь гишүүн улсууд болон [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|Аюулгүйн Зөвлөл]]д хүргүүлэх санал төдий байх бөгөөд шийдвэрээ хэрэгжүүлэх эрхгүй. === Аюулгүйн Зөвлөл === [[Файл:UN security council 2005.jpg|thumb|НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн танхим]] {{main|НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл}} НҮБ нь [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|Аюулгүйн Зөвлөлд]] маш том эрх мэдэл олгосон байдаг бөгөөд НҮБ-ын Энхийг Сахиулах хүчний тусламжтайгаар энхийг сахиулах үйл ажиллагаа явуулах эрхтэй.15н гишүүнээс бүрддэг бөгөөд түүнчлэн Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орон болох 5 орон ([[АНУ]], [[Франц]], [[ОХУ]], [[Их Британи]], [[БНХАУ]]) нь дангаараа хориг тавих эрхтэй байдаг<ref name="ChapterV">{{cite web |url=http://www.un.org/aboutun/charter/chapter5.htm |title=UN Charter: Chapter V |accessdate=2008-03-24 |publisher=United Nations}}</ref> нь хүйтэн дайны үед АЗ-ын байнгын гишүүн орнуудын сөргөлдөөнөөс болж үйл ажиллагаанд нь нөлөөлж байв. Мөн Аюулгүйн Зөвлөл нь НҮБ-ын байгууллагууд дундаас гаргасан шийдвэрээ хэрэгжүүлэх эрхтэй цорын ганц байгууллага юм. === Эдийн Засаг, Нийгмийн Зөвлөл === {{main|НҮБ-ын Эдийн Засаг, Нийгмийн Зөвлөл}} Эдийн засаг, нийгэм, соёл, боловсрол, эрүүл мэндийн асуудлаар үйл ажиллагаа явуулахаар заагдсан байдаг ч ихэнхдээ дэргэдээ байх Олон Улсын Хөдөлмөрийн Байгууллага (ILO) зэрэг тусгай байгууллагуудаар дамжуулан явуулдаг. * Бүтэц: 53 улсыг жил тутам гуравны нэг нь шинэчлэгдэхээр 3 жилийн хугацаагаар сонгоно. ** Дэргэдэх байгууллагууд *** Олон Улсын Хөдөлмөрийн Байгууллага(ILO) ** Бүс Нутгийн Эдийн Засгийн Зөвлөлүүд *** Ази Номхон Далайн Эдийн Засаг Нийгмийн Зөвлөл **: 1947 онд байгуулагдсан, анхны бүс нутгийн эдийн засгийн байгууллага(ESCAP) ** Комиссарууд *** НҮБ-ын Хүний Эрхийн Комиссаруудын хороо **: 1948 онд байгуулагдсан, Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхаглал, Олон Улсын Хүний Эрхийн Гэрээ зэрэг баримт бичгийг гаргасан. **: •1945 онд Женевт хуралдсан НҮБ-ын Бага хурлаар Эдийн засаг, Нийгмийн Зөвлөл хэд хэдэн тодорхой салбарт ажлын хэсэг байгуулан ажиллах үүрэг өгсний нэг нь хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалыг батлан гаргах явдал юм === Нарийн Бичгийн Даргын Газар === {{main|НҮБ-ын Нарийн Бичгийн Даргын Газар}} Aль нэг улс орны нөлөөнд авталгүй дундыг баримтлан НҮБ-ын өдөр тутмын үйл ажиллагааг эрхлэн явуулдаг байгууллага юм. [[НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] удирддаг. === Олон Улсын Шүүх === {{main|Олон Улсын Шүүх}} НҮБ-ын Олон улсын шүүх нь 1945 онд байгуулагдсан ба Нидерландын [[Хааг]] хотод байрлана. Үйл ажиллагаагаа 1946 оноос эхэлсэн байна. Зорилго нь улс хооронд гарсан маргааныг таслан шийдвэрлэх юм. Шүүхээр дайны гэмт хэрэг, улсын дотоод хэрэгт хууль бусаар хөндлөнгөөс оролцох, үндэстний хомроголон устгах зэрэг асуудлуудыг шүүн хэлэлцэнэ<ref>{{cite web |url=http://www.icj-cij.org/court/index.php?p1=1&PHPSESSID=26e84ff7b1a8f1f3edf82cf94f3a7d68 |title=The Court |publisher=International Court of Justice |accessdate=2007-05-17 |archive-date=2007-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214170419/http://www.icj-cij.org/court/index.php?p1=1&PHPSESSID=26e84ff7b1a8f1f3edf82cf94f3a7d68 |url-status=dead }}</ref>. === Асрамжийн зөвлөл === {{main|НҮБ-ын Асрамжийн зөвлөл}} [[1994]] онд үйл ажиллагаа нь зогссон. Ядуу орнуудад тусламж үзүүлэх зорилготой байсан. == Энх тайван аюулгүй байдал == [[Файл:UNpeacekeeping.svg|thumb|НҮБ-ын энхийг сахиулах үйл ажиллагаа. Цайвар цэнхэрээр одоо явагдаж байгаа, хар хөхөөр явагдаж дууссан үйл ажиллагааг тэмдэглэв]] === Зэвсэглэлийг бууруулах === [[1945]] оны [[НҮБ-ын Дүрэм|НҮБ-ын Дүрэмд]] "Даян дэлхийн хүн төрөлхтөн болон эдийн засгийн нөөцийг зэвсэглэлд зарцуулахыг багасгах" талаар дүрэм журмуудын цогцыг бий болгохоор заасан байдаг. Харамсалтай нь НҮБ-ын дүрэм батлагдсанаас хэдхэн долоо хоногийн дараа [[цөмийн зэвсэг]] хэрэглэгдсэн нь энэхүү асуудлыг хурцаар тавих шаардлагыг бий болгожээ. Ийнхүү НҮБ-ын Ерөнхий Чуулганы анхны хуралдааны ([[1946]] оны 1 дүгээр сарын 24) анхны шийдвэр нь "Цөмийн энергийг нээсэнтэй холбоотой асуудлуудын тухай зөвшилцөх зөвлөл байгуулах тухай" гэсэн нэртэй гарсан байна. Өдгөө НҮБ нь цөмийн туршилтыг хориглох, сансарт зэвсэг хэрэглэхийг хязгаарлах, химийн зэвсгийг хориглох, цөмийн зэвсэггүй бүс нутаг бий болгох, батлан хамгаалах зардлыг бууруулах, олон улсын аюулгүй байдлыг хангах талаар хүчин чармайлт тавин ажиллаж байна. === Энхийг сахиулах === Энхийг сахиулах нь НҮБ-ын хамгийн чухал үүрэг бөгөөд тус байгууллагын дүрмийн 1-р бүлгийн 1-р зүйлд НҮБ-ын зорилгын нэгээр тодорхойлогдсон байдаг. Үүний тулд цэргийн хүч хэрэглэх тухай 7-р бүлэгт зааснаар зөвшөөрөгддөг боловч хүйтэн дайны үед Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орнууд болох АНУ болон ЗХУ-ын сөргөлдөөний улмаас бараг хэрэглэгдэж байгаагүй бөгөөд цорын ганц удаа [[Солонгосын дайн|Солонгосын дайнд]] Энхийг сахиулах хүчин үйл ажиллагаа явуулсан байна. Харин үүний оронд хэрэглэж байсан арга нь сөргөлдөгч талуудыг хэлэлцээрийн ширээний ард суулгах үйл ажиллагаа байлаа. Хүйтэн дайн төгсгөл болсноор 7-р бүлгийг хэрэглэж эхэлсэн хэдий ч уг дүрэм ёсоор төлөвлөгдөж байсан Нэгдсэн Үндэстний Арми хараахан байгуулагдаагүй байна. НҮБ-ын энхийг сахиулах үйл ажиллагаа нь гишүүн орнуудын татвараар санхүүждэг. Ердийн төсвөөс ялгаатай нь энэ үйл ажиллагааны зардалд Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орнууд ердийнхөөсөө их хувийг нь санхүүжүүлэх болдог байна. 1988 онд НҮБ-ын Энхийг Сахиулах Хүчин ("Цэнхэр дуулгатнууд" гэж нэрлэгддэг), 2001 онд НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга [[Кофи Аннан]] [[Нобелийн шагнал|Нобелийн Энхтайвны шагнал]] хүртсэн байна<ref>{{cite web|url=http://nobelpeaceprize.org/eng_lau_list.html|publisher=The Norwegian Nobel Institute|title=Nobel Peace Prize Laureates|accessdate=2007-05-05}}</ref>. == Хүний эрх == Хүний эрхийн асуудал нь НҮБ-ыг байгуулах болсон үндсэн шалтгаануудын нэг билээ. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайны]] үед харгислал, аймаглан устгах явдал гарч байсан учраас иймэрхүү асуудал дахин гаргахгүй байх нь шинэ тутам байгуулагдсан НҮБ-ын үүрэг хэмээн заажээ. [[Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхаглал]] нь хууль зүйн үүднээс заавал биелүүлэх ёстой зүйл биш боловч "бүх хүн төрөлхтөн, бүх улс орнууд заавал хангах ёстой ерөнхий стандарт" болж 1948 онд Ерөнхий Чуулганаар батлагдсан билээ. Эдийн Засаг, Нийгмийн Зөвлөл (''Economic and Social Council, ECOSOC'')-ийн дэргэдэх НҮБ-ын Хүний Эрхийн Хороо (''UN Human Rights Commission, UNHRC'') нь янз бүрийн судалгаа явуулж, техникийн туслалцаа үзүүлэх зэргээр энэ асуудлыг шууд хариуцдаг бөгөөд НҮБ-ын Хүний Эрхийн Дээд Комиссар нь энэхүү хороог удирдана. НҮБ болон түүний дэргэдэх байгууллагууд улс орнуудад [[сонгууль|чөлөөт сонгууль]] явуулах бололцоогоор хангах, [[эрүүгийн хууль|эрүүгийн хуулийг]] шинэчлэх, хүний эрхийн ажилтнуудыг сургах, зэвсэгт бүлэглэлүүдийг [[улс төрийн нам]] болгон төлөвшүүлэх зэргээр [[ардчилал]], [[хүний эрх]]ийг хамгаалах үйлсэд маш их хувь нэмэр оруулж байна. Түүнчлэн эмэгтэйчүүдийн эрхийн талаар ч үйл ажиллагаа явуулж байна. <!--See also: United Nations Conүention on the Abolition of Slaүery--> == Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Шинэчлэл == Сүүлийн жилүүдэд [[НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл|Аюулгүйн Зөвлөлийг]] өргөтгөх зэрэг төрөл бүрийн шинэчлэл хийхээр төлөвлөж байгаа юм. [[Иракийн дайн]]ы үед өөрийн үүргээ биелүүлж чадаагүй нь томоохон асуудал болсон юм. [[Япон]], [[Герман]], [[Энэтхэг]] болон [[Бразил]] зэрэг улсууд [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы үеэс хойш огт өөрчлөгдөөгүй Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын гишүүн орон болохоор зорьж байна. Гэтэл нөгөө талаар [[Канад]] зэрэг Аюулгүйн Зөвлөлийн эрх хэтэрхий их байна хэмээн шүүмжилж, [[НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей|Ерөнхий Ассамблей]] эрхийг нэмэгдүүлэх хүсэлтэй байгаа орон ч олон байгаа юм. == Мөн үзэх == * [[Монгол ба Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] * [[НҮБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] * [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн улсууд]] * [[НҮБ-ын Хөгжлийн 10 жил]] * [[Олон Улсын байгууллагууд]] == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == {{commons|United Nations}} * [http://www.un.org/ United_Nations] (англи, хятад, франц, испани, араб, орос хэлээр) * [http://www.un.org/documents/resga.htm Ерөнхий Ассамблейн тогтоолууд] (англи хэлээр) * [http://dmoz.org/Society/Goүernment/Multilateral/United_Nations/ Нээлттэй Жагсаалт: Society: Government: Multilateral: United Nations]{{Dead link|date=Аравдугаар сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (англи болон бусад хэлээрх НҮБ-тэй холбоотой холбоосууд) [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага| ]] [[Ангилал:Геополитик]] [[Ангилал:Дипломат байгууллага]] [[Ангилал:Дэлхийн засгийн газар]] [[Ангилал:Нью-Йорк дахь олон улсын байгууллага]] [[Ангилал:Олон улсын эрх зүйн байгууллага]] [[Ангилал:Энхтайвны Нобелийн шагналтан]] [[Ангилал:1945 онд байгуулагдсан]] pg94ahqqe9yeogs6mkbp6z6yiu2imwe 0 3107 860231 778882 2026-06-26T21:42:01Z Enkhsaihan2005 64429 860231 wikitext text/x-wiki {{Short description|Засгийн газар хоорондын байгууллага (1920–1946)}} {{Distinguish|Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} {{Инфобокс геополитикийн байгууллага | conventional_long_name = Үндэстнүүдийн Лиг | native_name = {{lang|fr|Société des Nations}} | image_flag = Flag of the League of Nations (1939).svg | flag_type = [[#Хэл ба бэлгэ тэмдэг|Далбаа]] (1939) | image_symbol = Emblem of the League of Nations (1939).svg | symbol_type = [[#Хэл ба бэлгэ тэмдэг|Сүлд]] (1939) | image_map = League of Nations Anachronous Map.PNG | image_map_caption = Лигийн 26 жилийн түүхийн туршид [[Үндэстнүүдийн Лигийн гишүүн орнууд|гишүүн улсуудыг]] харуулсан дэлхийн газрын зураг | era = Дайны хоорондох үе | event_start = [[Версалийн гэрээ]] хүчин төгөлдөр болсон | date_start = 1 сарын 10, | year_start = 1920 | event_end = Татан буугдсан | date_end = 4 сарын 18, | year_end = 1946 | admin_center_type = Төв байр | org_type = [[Засгийн газар хоорондын байгууллага]]<!-- "organisation" is correct in British English --> | admin_center = [[Женев]]{{ref label|a|a}} | official_languages = [[Франц хэл|Франц]], [[Англи хэл|Англи]], [[Испани хэл]]{{ref label|b|b}} | title_leader = [[Үндэстнүүдийн Лигийн даргын жагсаалт|Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] | leader1 = [[Эрик Драммонд, Пертийн 7-р гүн|Эрик Драммонд]] | year_leader1 = 1920–1933 | leader2 = [[Жозеф Авеноль]] | year_leader2 = 1933–1940 | leader3 = [[Шон Лестер]] | year_leader3 = 1940–1946 | title_deputy = Орлогч | deputy1 = [[Жан Монне]] | year_deputy1 = 1919–1923 | deputy2 = [[Жозеф Авеноль]] | year_deputy2 = 1923–1933 | deputy3 = [[Пабло де Аскарате]] | year_deputy3 = 1933–1936 | deputy4 = [[Шон Лестер]] | year_deputy4 = 1937–1940 | deputy5 = [[Фрэнсис Пол Уолтерс]] | year_deputy5 = 1940–1946 | event1 = Анхны уулзалт | date_event1 = 1 сарын 16, 1920 | p1 = Венийн дэг журам | s1 = Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага | footnote_a = {{note|a}} Үндэстнүүдийн Лигийн төв байр 1920 оны 11 сарын 1-нээс Швейцарын Женев дэх [[Пале Вилсоны ордон]]д, 1936 оны 2 сарын 17-ноос Женевд шинээр барьсан [[Үндэстнүүдийн ордон]]д байрлаж байв. | footnote_b = {{note|b}} Лиг Англи, Франц, Испани хэлийг [[албан ёсны хэл]]ээр, Англи, Франц хэлийг [[ажлын хэл]]ээр сонгосон.<ref name=OfficialLanguages>{{cite web |id=UN Doc ID A/65/488 |url= https://undocs.org/Home/Mobile?FinalSymbol=A%2F65%2F488&Language=E&DeviceType=Desktop&LangRequested=False|title=League of Nations |publisher=Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга |date=2010-10-04 |access-date=2026-06-26 |archive-date=2024-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416113407/https://undocs.org/Home/Mobile?FinalSymbol=A%2F65%2F488&Language=E&DeviceType=Desktop&LangRequested=False |url-status=live }}</ref> }} '''Үндэстнүүдийн Лиг''' ( (англи. League of Nations, франц. Société des Nations, испани. ''Sociedad de las Naciones'') нь [[Дэлхийн 1-р дайн]]ы сургамжид үндэслэн [[1920 он]]д байгуулагдаж 1946 онд оршин тогтнохоо больсон дэлхийн анхны олон улсын энхтайвны байгууллага. Төв нь [[Швейцар]]ын [[Женев]] хотноо байрлаж байсан. == Үндэстнүүдийн Лигийн түүх == [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч]] [[Вудроу Уилсон]]ы [[14 нөхцөлт энхтайвны зарчим]]д анхлан дурьдагдаж, [[Версалийн гэрээ]]ний 1-р заалтад үндэслэн Үндэстнүүдийн лигийн дүрмийг баталснаар уг байгууллага байгуулагджээ. Анх 42 гишүүн улстайгаар байгуулагдаж байсан бөгөөд нийтдээ 58 гишүүн улстай болж байсан. Санаачлагч нь ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] нь [[Монрогийн номлол]]ыг дагагч [[Америкийн Нэгдсэн Улсын сенат|сенат]]ын эсэргүүцлээс болж (Ерөнхийлөгч Уилсон Ардчилсан Намаас нэр дэвшиж сонгогдсон бол сенатад Бүгд Найрамдах Нам олонх байжээ) Үндэстнүүдийн Лигт элсээгүй. Мөн [[Октябрийн хувьсгал]]ын үр дүнд байгуулагдсан [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] (1934 онд гишүүнээр элссэн) болон дайнд ялагдсан [[Герман]] (1926 онд элссэн) нь анхандаа элсэх асуудал нь зөвшөөрөгдөөгүй байна. Ийнхүү томоохон гүрнүүд оролцоогүйгээс болж уг байгууллагын үндэс суурь нь бат бэх биш болжээ. 1920-иод онд бага зэргийн хямралыг амжилттай зохицуулж ирсэн жишээ байдаг ч дэлхийн хоёрдугаар дайны өмнөх жилүүдэд [[1933 он]]д [[Япон]] болон [[Нацист Герман]], [[1937 он]]д [[Итали]] улсууд Лигээс гарч, Тэнхлэгийн талын жижиг улсууд ч дагалдан гарснаар томоохон хямралыг зохицуулах чадваргүй байгууллага болон хувирсан. Мөн [[1925 он]]д [[Коста-Рика]] улс бүс нутгийн хямралыг зохицуулж чадахгүй байна гэсэн шалтгаанаар, [[1926 онд]] [[Бразил]] улс Байнгын зөвлөлд оруулаагүйгээс уг байгууллагын орхин гарчээ.[[1939 он]]ы 12-р сард хуралдсан байнгын зөвлөлийн хурлаас [[Финланд]]ад халдан довтолсон учраас ЗХУ-ыг Лигээс хөөсөн шийдвэр бөгөөд уг хурал нь Үндэстнүүдийн Лигийн хувьд эцсийнх байлаа. [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн 2-р дайн]] эхэлмэгц үндсэндээ уг байгууллага үйл ажиллагаа явуулаагүй бөгөөд оршин тогтнохоо больсон билээ. [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]] байгуулагдсаны дараа [[1946 он]]ы 4-р сард 21 дэх удаагийн Ассемблей болж, санал хураалтын үндсэн дээр Үндэстнүүдийн Лигийг тарааж, хөрөнгийг нь НҮБ-д шилжүүлсэн байна. [[Олон Улсын Шүүх]], [[Олон Улсын Ажилчны Байгууллага]] зэрэг харьяа байгууллагууд нь НҮБ-ын харьяанд очсон юм. == Бүтэц == * '''Ассемблей''' (Assembly) * '''Байнгын зөвлөл''' (Council) * '''Нарийн бичгийн дарга нарын газар''' (Secretariat) * '''Олон улсын ёс зүйн байнгын шүүх''' (Permanent Court of International Justice) * '''Олон улсын ажилчны байгууллага''' (International Labour Organisation) Мөн Мандатын байнгын зөвлөл, Цэргийн асуудал эрхэлсэн байнгын зөвлөл, Зэвсэглэлийг хорогдуулах зөвлөл, Хуульч мэргэжилтнүүдийн зөвлөл зэргээс бүрдэж байв. Байгуулагдах үедээ [[Байнгын зөвлөл]] нь [[Япон]], [[Франц]], [[Их Британи]], [[Итали]] гэсэн бүрэлдэхүүнтэй байжээ. Шийдвэр гаргах дээд эрх мэдэл нь Байнгын зөвлөл бус, Конгресст хамаарагдах бөгөөд, шийдвэр хүчинтэй болохын тулд олонхын санал биш, бүх гишүүдийн зөвшөөрлийг авах ёстой байснаараа өнөөгийн [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]ас ялгаатай байлаа. Түүнчлэн энхийг сахиулагч армигүй байсан тул авах арга хэмжээ нь эдийн засгийн хориг арга хэмжээнээс үл хэтэрч, энэ нь хямралыг зохицуулах хангалттай арга болж чадахгүй байсан юм. Гэвч дэлхийн улс орнууд хамтарч шийдвэр гаргана гэсэн зарчим нь өндрөөр үнэлэгдэх ёстой билээ. [[Манжуурын хэрэг]]тэй холбоотойгоор [[Япон]]д сануулга өгөх, [[Этиоп]]т халдан довтолсон учраас [[Итали]]йн эсрэг эдийн засгийн хориг арга хэмжээ авах зэргээр өнөөгийн НҮБ нь Аюулгүй байдлын байнгын зөвлөлийн гишүүн орнуудын оролцсон хямралт байдлын эсрэг юу ч хийж чаддаггүй байдалтай харьцуулахад тун дэвшилттэй талууд ажиглагдаж байлаа. == Мөн үзэх == * [[Вудроу Уилсон]] * [[14 нөхцөлт энхтайвны зарчим]] * [[Версалийн гэрээ]] * [[Дэлхийн 1-р дайн]] == Цахим холбоос == {{Commons|League of Nations|Үндэстнүүдийн Лиг}} * [https://web.archive.org/web/20160415165629/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/leagcov.htm Үндэстнүүдийн Лигийн дүрэм] - Йелийн их сургуулийн хуулийн салбарын вэб [[Ангилал:Үндэстнүүдийн Лиг| ]] [[Ангилал:20-р зууны байгууллага]] [[Ангилал:Олон улсын эрх зүйн байгууллага]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын түүх]] [[Ангилал:Түүхэн байгууллага]] [[Ангилал:Дайн хоорондын үе]] [[Ангилал:1920 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1946 онд татан буугдсан]] ivhfywwnl5f3hcpec15xd3j0c50ih5f 0 4551 860248 814649 2026-06-27T06:39:47Z HorseBro the hemionus 100126 860248 wikitext text/x-wiki {{Short description|Далайн бүсийн улс}}{{Featured article}}{{About|улсын|тивийг|Австрали (тив)|хэрэглээг}} {{Distinguish|Австри}} {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Австралийн Хамтын Нөхөрлөлийн Улс<br><span style="text-align:left;">{{MongolUnicode|ᠠᠦᠰᠲᠷᠠᠯᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ <br/>ᠬᠠᠮᠲᠤ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠨᠥᢈᠦᠷᠯᠡᠯ <br/>ᠦ᠋ᠨ ᠤᠯᠤᠰ|size=1em}}</span> | common_name = Австрали | native_name = Commonwealth of Australia | image_flag = Flag of Australia (converted).svg | flag_type = [[Австралийн төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | alt_flag = | image_coat = Coat of arms of the Commonwealth of Australia.svg | symbol_type = [[Австралийн төрийн сүлд|Сүлд]] | alt_coat = <!--alt text for coat of arms--> | national_anthem = [[Advance Australia Fair]]<br /> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:U.S. Navy Band, Advance Australia Fair (instrumental).ogg]]}}</div> | image_map = Australia with AAT (orthographic projection).svg | map_caption = Австрали ба [[Австралийн Антарктидын Нутаг Дэвсгэр]] | alt_map = | capital = [[Канберра]] | coordinates = {{nowrap|{{Coord|35|18|29|S|149|07|28|E|type:city_region:AU}}}} | largest_city = [[Сидней]] | languages_type = [[Үндэсний хэл]] | languages = [[Англи хэлний Австрали аялга|Англи хэл]] (''[[де-факто]]'') | demonym = {{hlist|[[Австраличууд]] <br />[[Оззи]] (ярианы хэллэг)<ref>{{cite book |title=Collins English Dictionary |year=2009 |publisher=[[HarperCollins]] |location=Bishopbriggs, Glasgow |isbn=978-0-00-786171-2 |page=18 |title-link=Collins English Dictionary }}</ref><!--end hlist:-->}} | ethnic_groups = | religion = {{ublist |item_style=white-space:nowrap; |title = [[Religion in Australia|Various]] |43.9% [[Христийн шашин|Христ]] |38.9% Шашингүй |3.2% [[Ислам]] |2.7% [[Хиндү шашин|Индуизм]] |2.4% [[Буддизм]] |1.7% бусад |7.2% хариулаагүй }} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.abs.gov.au/census/find-census-data/community-profiles/2021/AUS/download/GCP_AUS.xlsx|title=2021 Census Community Profiles: Australia}}</ref> | government_type = Холбооны [[Үндсэн хуульт хаант засаг|үндсэн хуульт парламентын хаант засаглал]] | leader_title1 = [[Австралийн хаант засаг|Хаан]] | leader_name1 = [[III Чарльз]] | leader_title2 = {{nowrap|[[Австралийн амбан захирагч|Амбан захирагч]]}} | leader_name2 = [[Дэвид Херли]] | leader_title3 = [[Австрали Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий Сайд]] | leader_name3 = [[Энтони Албаниз]] | legislature = [[Австралийн Парламент|Парламент]] | upper_house = [[Австралийн Сенат|Сенат]] | lower_house = [[Австралийн төлөөлөгчдийн танхим|Төлөөлөгчдийн танхим]] | sovereignty_type = [[Австралийн Түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Австралийн холбоо|Холбоо]] ба [[Австралийн Үндсэн Хууль|Үндсэн Хууль]] | established_date1 = 1901 оны 1 сарын 1 | established_event2 = [[1942 оны Вестминстерийн тогтоолыг батлах тухай акт|Вестминстерийн тогтоолыг батлах тухай акт]] | established_date2 = 1942 оны 10 сарын 9 (1939 оны 9 сарын 3-наас хүчин төгөлдөр) | established_event3 = [[1986 оны Австралийн тухай акт|Австралийн тухай акт]] | established_date3 = 1986 оны 3 сарын 3 | area_km2 = 7692024 | area_rank = 1 | percent_water = 1.79 (2015)<ref>{{cite web|title=Surface water and surface water change|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER}}</ref> | population_estimate = {{increaseNeutral}} {{data Australia|poptoday|formatnum}}<ref name="popclock">{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/ausstats/abs%40.nsf/94713ad445ff1425ca25682000192af2/1647509ef7e25faaca2568a900154b63?OpenDocument|title=Population clock|work=[[Australian Bureau of Statistics]] website|date=31 August 2022|publisher=Commonwealth of Australia|access-date=31 August 2022}} The population estimate shown is automatically calculated daily at 00:00 UTC and is based on data obtained from the population clock on the date shown in the citation.</ref> | population_census = 3<ref>{{cite web|url= https://www.abs.gov.au/statistics/people/population/national-state-and-territory-population/mar-2022 |title= National, state and territory population|publisher=Australian Bureau of Statistics|date=26 September 2022|access-date=26 September 2022}}</ref> | population_estimate_year = {{CURRENTYEAR}} | population_estimate_rank = 53 | population_census_year = 2021 | population_density_km2 = 3.4 | population_density_rank = 192 | GDP_PPP = {{increase}} {{nowrap|$1.718 их наяд<ref name=IMF>{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/April|title=[Estimates provided by the IMF for the year of 2023] Report for Selected Countries and Subjects: April 2023|publisher=International Monetary Fund |date=April 2023}}</ref>}} | GDP_PPP_year = 2023 | GDP_PPP_rank = 20 | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $66 and a pat on the back<ref name=IMF /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 22 | GDP_nominal = {{increase}} {{nowrap|$1.708 их наяд<ref name=IMF />}} | GDP_nominal_year = 2023 | GDP_nominal_rank = 13 | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $64,964<ref name=IMF /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 10 | Gini = 32.5 | Gini_year = 2018 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=IDD|title = Income Distribution Database|website=stats.oecd.org|type=Database|publisher = Organisation for Economic Co-operation and Development |publication-date=16 December 2020|access-date = 9 May 2021}}</ref> | HDI = 0.951<!--number only--> | HDI_year = 2021<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}</ref> | HDI_rank = 5 | currency = [[Австрали доллар]] ($) | currency_code = AUD | time_zone = [[Австралийн Цаг|Янз бүр]]<ref name="time" group="N">There are minor variations from three basic time zones; see [[Time in Australia]].</ref> | utc_offset = +8; +9.5; +10 | utc_offset_DST = +8; +9.5; +10;<br /> +10.5; +11 | time_zone_DST = [[Австралийн Цаг|Янз бүр]]<ref name="time" group="N" /> | date_format = {{abbr|өө|өдөр}}/{{abbr|сс|сар}}/{{abbr|жжжж|жил}}<br />{{abbr|жжжж|жил}}-{{abbr|сс|сар}}-{{abbr|өө|өдөр}}<ref>{{cite book |title=Style manual for authors, editors and printers |date=2002 |publisher=John Wiley & Sons Australia |isbn=978-0-7016-3647-0 |edition=6th |page=171}}</ref> | drives_on = зүүн | calling_code = [[Австрали дахь утасны дугаар|+61]] | cctld = [[.au]] | today = }} '''Австрали''' буюу албан ёсоор '''Австралийн Хамтын Нөхөрлөлийн Улс''' ({{lang-en|Commonwealth of Australia}}) нь [[Австрали (тив)|Австралийн эх газрыг]] болон үүнийг тойрон орших жижиг арлуудаас бүрдэх тусгаар [[улс]] юм. Нийт 7,692,208 км² нутаг дэвсгэртэй ба [[Далайн орнууд|далайн орнуудын бүс нутагтаа]] хамгийн том бөгөөд [[Улс орнуудын газар нутгийн хэмжээ|дэлхийн зургаа дахь том орон]]. 26,5 сая хүн амтай юм. [[Нийслэл]] — [[Канберра]], хамгийн том хот — [[Сидней]]. [[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] эзлэн түрэмгийлэгчид ирэхээс өмнө 50 мянган жилийн тэртээгээс энд хүн анх суурьшиж эхэлжээ. Уугуул австраличуудыг Абориген гэдэг бөгөөд нийт угуул иргэдийн 250 гаруй овог, аймаг бий. [[Австрали (тив)|Австрали тивийг]] 1606 онд [[Нидерланд|Голландын]] палайн аялагчид анх илрүүлсэн бөгөөд Зүүн Австралийн тал хэсгийг 1770 онд британичууд эзлэснээр тус улс Австралийг бүрэн захирах болсон билээ. 1850-иад онд Австралийн таван өөр газрыг эзлэн түрэмгийлж, улмаар бүрэн хяналтаа тогтоожээ. 1901 оны 1-р сарын 1-ний өдөр Австралийн зургаан муж улс нэгдэн ''Commonwealth of Australia'' (''Commonwealth'' - Хамтын Нөхөрлөлийн Улс гэж хөрвүүлдэг) зарлан тунхаглажээ. Либерал ардчилсан үзэл баримтлалаар замнаж байгаа Австрали улс нь холбооны парламентын систем бүхий Үндсэн хуульт хаант засаглалтай. Зургаан муж, харьяа олон газар нутагт нийт 24 сая хүн одоогийн байдлаар амьдарч байна. Австралийн зүүн эрэг дагуу хүн ам ихээр төвлөрч, хотжилт үүсгэсэн байдаг. Австрали нь эдийн засгийн багтаамжаараа дэлхийд 13-рт, нэг хүнд ногдох ДНБ-ээрээ дэлхийд есдүгээрт, [[Хүний хөгжлийн илтгэцүүр|Хүний хөгжлийн индексээрээ]] дэлхийд хоёрдугаарт эрэмбэлэгдэж байна. Харин амьдралын чанар, эрүүл мэнд, боловсрол, эдийн засгийн эрх чөлөө, иргэний чөлөөт үзэл болон улс төрийн эрхээрээ дэлхийд тэргүүлдэг. Түүнчлэн [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]], [[Их 20]], Үндэстнүүдийн холбоо, Олон улсын эдийн засаг, хамтын ажиллагааны байгууллага, [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], Ази-Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгуулага, Номхон далайн арлуудын форум зэрэг бүс нутаг төдийгүй дэлхийн томоохон хамтын ажиллагааны байгууллагуудад гишүүнээр элсэн оржээ. == [[Монгол-Австралийн харилцаа]] == [[Монгол Улс]] Австрали улстай 1972 оны 9-р сарын 15-нд [[Монгол-Австралийн харилцаа|дипломат харилцаа тогтоосон байна]]. 2008 онд Монгол улс Элчин сайдын яамаа [[Канберра]] хотноо нээж Австрали улс Элчин сайдын яамаа [[Улаанбаатар]] хотноо 2015 оны 12-р сард нээсэн байна.  2022 оны байдлаар [[Брисбэн]] хот орчимд 300, [[Мельбурн]] хотод 400, Өмнөд Австралид 70, [[Перт]] хотод 70 орчим монгол иргэн тус тус амьдарч буй бөгөөд [[Сидней]] хотод хамгийн олон буюу 3500 орчим монголчууд бий. Нийт албан бусаар 4000 гаруй монголчууд амьдарч, сурч байгаа ажээ. == Нэр зүй == [[Файл:Flinders View of Port Jackson taken from South Head.jpg|thumbnail|left|Сидней хот байгуулагдсан газар болох Жэксон боомтыг Өмнөд Хэдээс харагдах байдал уран зурагт туссан нь. (''A Voyage to Terra Australis''-с.)]] Австрали гэдэг нь [[латин хэл]]ний Аустралис буюу өмнөдийн газар нутаг гэсэн утгатай. Чухам эртний судар бичгүүдэд Терра Аустралис гэж тэмдэглэсэн байдаг. Сэр Рчиад Хаклойт гэгч 1625 онд анх удаагаа Австрали гэдэг нэршил хэрэглэсэн нь англи хэлт орнуудад түгэн дэлгэрчээ. Голландчууд энэ нэршлийг өөрийн хэлэнд буулгахдаа Аустралише гэж буулгасан байдаг. Австрали гэдэг нэрийг албан ёсоор хуульчилж ашиглах санаачилгыг анх Лорд Батхөрст 1817 оны дөрөвдүгээр сарын 4-ний өдөр гаргасан байдаг. Түүнийг санал гаргаснаас хойш ердөө найман сарын дараа буюу 1817 оны 12-р сарын 12-ны өдөр Колониудын төв хороо Австрали нэрийг албан ёсных болгожээ. Харин 1824 оноос газрын зураг дээр Австрали гэдэг нэрийг албан ёсоор тавьж эхэлсэн байна. <ref>Purchas, vol. iv, p. 1422–32, 1625. This appears to be variation of the original Spanish "Austrialia" [''sic'']. [https://web.archive.org/web/20060822033701/http://www.hispanicfiesta.com.au/pics/pdf_mag_2004/42.PDF] A copy at the Library of Congress can be read online [http://memory.loc.gov/service/rbc/rbdk/d0404/02951422.jpg]</ref> Голланд тэмдэг нэрийн хэлбэр болох ''Australische'' хэмээх үгийг анх [[Жакарта|Батавиад]] [[Голландын Зүүн Энэтхэгийн Компани]]йн албан тушаалтнууд 1638 онд өмнө зүгт шинээр нээсэн газрын тухай ярихдаа хэрэглэсэн. 1676 онд Францын зохиолч Габриел дэ Фуанигийн (Жак Садөр нэрээр гаргасан) бичсэн ''Les Aventures de Jacques Sadeur dans la Découverte et le Voyage de la Terre Australe'' хэмээх туужийн орчуулгад анх удаа "Australia" гэсэн нэрийг хэрэглэсэн.<ref>Sidney J. Baker, ''The Australian Language'', second edition, 1966.</ref> <!-- The 1676 version is rare. Regardless, it was the first edition of this book - some details are at http://www.ilab.org/db/detail.php?booknr=293280177 --> [[Александер Далримпл]] дараа нь энэ нэрийг ''An Historical Collection of Voyages and Discoveries in the South Pacific Ocean'' (1771) хэмээх бүтээлдээ Өмнөд Номхон Далайн бүсийг тэр чигт нь нэрлэж хэрэглэсэн. 1793 онд Жорж Шоо ба Сэр Жэймс Смит нар асар том арал, бараг тив болох Австрали, Австралази буюу Шинэ Голландын талаар бичсэн ''Zoology and Botany of New Holland'' номдоо бас хэрэглэжээ. Австралийг анх удаа эргийнх нь дагуу тойрч аялсан хүн болох Мэттью Флайндерсын 1814 онд бичсэн ''A Voyage to Terra Australis'' хэмээх бүтээлээр "Australia" хэмээх нэр анх удаа түгээмэл болсон. Флайндерс номынхоо гарчигт Британийн Тэнгисийн Цэргийн Яамны хэрэглэдэг нэр томъёог хэрэглэсэн боловч ном дотроо "Australia" гэсэн үгийг хэрэглэжээ. Энэ ном их уншигдсан учраас тухайн нэр томъёог өргөн дэлгэр тархахад ихэд нөлөөлжээ. [[Шинэ Өмнөд Вэльс]]ийн Амбан захирагч [[Лаклан Маккуэри]] Англи руу явуулж байсан илгээлтдээ энэ үгийг хэрэглэх болсон бөгөөд 1817 оны арванхоёрдугаар сарын 12-нд Колонийн удирдах газарт энэ үгийг албан ёсоор хэрэглэхийг зөвлөсөн байна.<ref>Weekend Australian, 30–31 December 2000, p. 16</ref> 1824 онд Тэнгисийн Цэргийн Яам тус тивийг албан ёсоор "Australia" гэж байхыг зөвшөөрчээ. == Түүх == {{main|Австралийн түүх}} Хүний өвөг дээдэс Австралийн газар нутагт одоогоос 42-48 мянган жилийн тэртээ ирсэн гэж үздэг. <ref>Gillespie, R. (2002). Dating the first Australians. ''Radiocarbon'' 44:455–72; {{cite web|url=http://www.ingentaconnect.com/content/arizona/rdc/2002/00000044/00000002/art00004|title=Dating the First Australians|publisher=Ingenta|accessdate=2008-03-18}}</ref> Тухайн үед Зүүн Өмнөд Ази болон Австрали нь томоохон мөсөн хавтангаар нийлж байсан тул үүгээр дамжин Австралид хүн суурьшиж, нутагласан гэж ихэнх эрдэмтэд таамагладаг байна. Чухамдаа тэд л уугуул австраличуудыг бий болгосон юм. Уугуул австраличууд тэнгэр шүтлэгтэй, ан гөрөө их хийдэг, ардын аман зохиол, үлгэр ихээхэн хөгжсөн байдаг. Чухам энэ л чанараараа уугуул америкчууд болон Азийн ихэнх улстай төстэй. Тус улсын Мунго голын сав газраас эртний хүний араг яс ихээр олддог. Сүүлийн үеийн судалгаанаас харахад одоогоос 70 мянган жилийн тэртээ хүний өвөг дээдэс ирж суурьшсан байх боломжтой ажээ. === Европын эзлэн түрэмгийлэл === [[Файл:Endeavour replica in Cooktown harbour.jpg|left|thumbnail|[[Жэймс Күүк]]]] 1770 онд ''HM Bark Endeavour'' хөлөг онгоцоор аялж Австралийн газар нутгийн талаар дэлхий нийтэд анх таниулсан бол аялагчдыг анхлан илгээсэн улс бол Голланд юм. Тэд 1606 онд Австрали нутагт хөл тавьжээ. Түүхэнд тэмдэглэснээс харвал Голландын нэрт аялагч Виллем Янсцүүн 1606 оны хоёрдугаар сарын 26-ны өдөр Йорк хошууны эрэгт анх хүрч очжээ. Тэрбээр хойд болон баруун талын эргийг бүтэн тойрч, анхлан буусан газраа “Нью Холланд” буюу “Шинэ Голланд” хэмээн нэрлэжээ. Голландчуудын амжилтаас шалтгаалан Их Британичууд мөн Австралийн зүг хараа сунгаж эхэлсэн юм. Английн аялагч Уиллиам Дампьер 1688 онд Шинэ Голландын баруун-хойд хэсгийн эрэгт хүрсэн бол 11 жилийн дараа буюу 1699 онд энэ газраа дахин ирсэн билээ. Тэрбээр эзэн хааны зөвлөлийн гишүүдэд энэ талаар мэдээлэл өгч, улмаар Австралийг эзлэн түрэмгийлэх гэсэн Их Британичуудын хүсэл улам дэвэрсэн юм. 1770 онд алдарт аялагч [[Жэймс Күүк|Жеймс Күүк]] эзэн хааны зөвшөөрлийн дагуу голландчуудын хүрээгүй зүүн эрэгт хүрч улмаар энэ газрыг “Шинэ Өмнөд Уэльс” гэж нэрлэсэн байна. [[Файл:Australia discoveries by Europeans before 1813 en.png|thumb|right|300px|1812 он хүртэлх Европчуудын Австралид хийсэн аяллын чиглэлүүд <br> {{legend|#000000|1606 [[Виллем Янсзон]]}} {{legend|#ff9955|1606 [[Луис Ваэс де Торрес]]}} {{legend|#39842c|1616 [[Дерк Хартог]]}} {{legend|#ffd42a|1619 [[Фредерик де Хаутман]]}} {{legend|#835b38|1644 [[Абел Тасман]]}} {{legend|#516778|1696 [[Виллем де Вламинк]]}} {{legend|#000080|1699 [[Уильям Дампир]]}} {{legend|#8000ff|1770 [[Жэймс Күүк]]}} {{legend|#0055d4|1797–1799 [[Жорж Басс]]}} {{legend|#ff0000|1801–1803 [[Мэтью Флиндерс]]}}]] Их Британичууд 1700-аад оны сүүлээр Америк дахь хяналтаа алдаад байсан тэр цаг үед Британийн эрх мэдэлтнүүд өөр шинэ тив, ялангуяа шинэ тутам илрээд байгаа Австралид тун их анхаарал хандуулж, улмаар ахмад Артур Филлипд Австралийг нэн даруй мэдэлдээ авахыг даалгажээ. Улмаар Шинэ Өмнөд Уэльсд захиргааны байр барьж эхэлсэн байна. '''1788 оны 1-р сарын 26-ны''' өдөр одоогийн [[Сидней]] хотын, Жексон боомтод түр лагерь байгуулж, тугаа мандуулжээ. Энэ өдрийг Австраличууд “Үндэсний өдөр” болгон тэмдэглэдэг. Австралийн бага ч гэсэн нутагт хяналтаа тогтоогоод байсан британичууд тус улсын ойролцоо нэгэн шинэ арлыг нээж Ван Дамьены арал гэж анх нээсэн хүнээр нь нэрлэжээ. Энэ нь одоогийн Тасманийн арал юм. 1828 он гэхэд Австралийн баруун хэсгийг тэр чигт нь хяналтдаа авч улмаар “Хунт нуурын колони” хэмээн нэрийдэв. Өмнөд Австрали муж 1836 онд, Викториа муж 1851 онд, Күийнслэнд муж 1859 онд Их Британийн мэдэлд бүрэн шилжсэнээр Австралийн өмнөд хэсэг Австралийн мэдэлд иржээ. Шинээр байгуулагдсан мужууд хоорондоо тунчиг зайтай тул мужуудийг хооронд нь авто зам, галт тэргээр холбох их ажил Их Британид үлдсэн юм. [[Файл:Port Arthur Seeseite.jpg|thumbnail|right|Тасманийн [[Порт Артур, Тасман|Порт Артур]] нь Австралид цөлөгдсөн хоригдлуудыг хорьдог хамгийн том хорих анги байлаа.]] Европчуудын эзлэн түрэмгийлэл уугуул австраличуудад хүндээр тусав. Саяас илүүгээр тоологдож байсан аборигенчууд олон янзын халдварт өвчин, тахал зэргээр олноороо хиарах болов. Шинээр суурьших болсон британичууд уугуул австраличуудыг боолоор ашиглаж, эмэгтэйчүүдийг нь хүчирхийлэх, хүүхдүүдийг нь нууцаар онгоцонд суулгаж, Их Британи руу зарах болжээ. Уугуул иргэдэд хүний ёсноос гажууд хандсан гэдгийг 1967 онд болсон олон нийтийн санал асуулгаар хүлээн зөвшөөрсөн ч 1992 онд л сая нэг юм Холбооны парламент албан ёсоор уучлалт гуйсан билээ. Одоогийн байдлаар уугуул австраличуудыг судлах, амьдралын хэв шинж, хэлний онцлог, үлгэрийн талаар судлах зорилго бүхий “Уугуул австраличуудын асуудал хариуцсан хороо” албан ёсоор ажиллаж байна. Австрали улсын хүн ам 1850-иад онд маш хурдан өссөн байна. Энэ нь Австралиас алт илэрсэнтэй холбоотойгоор Англиас ирэх болсон цагаачидтай холбоотой. Ийнхүү тэлэх болсон нь Их Британиас салан тусгаарлах үзлийг дэлгэрүүлж орхив. Зургаан муж бүр өөрийн гэсэн засаг захиргаатай болж, нэгдсэн хаант улсаас тусгаар байхыг эрмэлзэх болжээ. Их Британичууд хяналтаа алдахгүйн тулд тусгай төлөөлөгчийг суулгах болсон байна. Колониудын зөвлөл хяналтаа тогтоохын тулд гадаад харилцаа, батлан хамгаалах, олон улсын худалдааны зарим эрхийг олгох тохиролцоо хийжээ.<ref>{{Cite web |url=http://encarta.msn.com/media_701508643/Smallpox_Through_History.html |title=Smallpox Through History |access-date=2008-10-06 |archive-date=2009-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029184350/http://encarta.msn.com/media_701508643/Smallpox_Through_History.html |url-status=dead }}</ref> Гэр бүлээс хүүхдүүдийг салгаж байсан явдлыг зарим түүхчид болон уугуул австраличууд нэг талаар геноцид гэж тооцож болно хэмээн итгэдэг<ref>{{cite web | url = http://www.aiatsis.gov.au/rsrch/rsrch_dp/genocide.htm | title = Genocide in Australia | accessdate = 2007-09-13 | last = Tatz | first = Colin | year = 1999 | work = AIATSIS Research Discussion Papers No 8 | publisher = [[Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander Studies]] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20050808002313/http://www.aiatsis.gov.au/rsrch/rsrch_dp/genocide.htm | archivedate = 2005-08-08 | url-status = dead }}</ref>. === Үндэстэн болох замд === [[Файл:Anzac2.jpg|alt=Австрали Шинэ Зеландын өдрийн дурсгалыг хүндэтгэх ёслол. |left|thumb|The [[Last Post]] is played at an [[АНЗАЗ-ын өдөр]] ёслол [[Мельбурны зогсоол, Викториа |Мельбурнын зогсоол]], Викториа.]] Колониудын холбооны зөвлөл 1901 оны нэгдүгээр сарын 1-ний өдөр Австралийн оршин суугчдаас санал хураалт авч улмаар оршин суугчдын дийлэнх нь тусгаар улс болж, нэгдсэн хаант улсын харьяаллаас гарах ёстой гэж үзсэн юм. Колониудын холбооны зөвлөл буюу нэгдсэн зургаан мужийн удирдлагууд нэгдсэн нэг төвтэй байхын тулд нийслэл [[Канберра]] хотын газар нутгийг харьяалагдах мужаас нь салгаж “нийслэл хотын бүс нутаг” гэж нэрлэхээр болов. Тухайн үед Канберра хот бүрэн хөгжөөгүй байсан тул 1901-1927 оны хооронд Мельбурн хотод улсын бүх төрийн байгууллагууд төвлөрч байжээ. Их Британичууд тэдний санал санаачилгыг бүрэн хүлээж авалгүй байсаар дэлхийн I дайнтай золгосон юм. Австраличууд тус дайнд Их Британийн цэргийн хүчийг бүрдүүлж байлаа. Ялангуяа баруун фронтод болсон томоохон тулаанд австраличууд оролцож байсан гэдэг. Нийтдээ 416 мянган австраличууд дэлхийн I дайнд оролцож, 60 мянга нь амиа алдан, 152 мянган хүн шархаджээ. [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн|Дэлхийн I дайн]] дууссаны дараа 1931 онд [[Уэстминстерийн тунхаг]] батлагдаж улмаар Их Британичууд албан бусаар ч гэсэн Австралийн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч эхэлжээ. Уэстминстерийн тунхаг батлагдаад удаагүй байхад [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|дэлхийн II дайн]] эхэлж, австраличууд мөн адил Их Британичуудын цэргийн хүчийг бүрдүүлэв. Харин энэ дайнд АНУ, Австралийг улс гэж хүлээн зөвшөөрч, улмаар холбооны армийн шинэ холбоотон улс гэж зарлажээ. Ийнхүү 1942 он гэхэд Их Британичууд хүлээн зөвшөөрөх болсон билээ. Гэхдээ албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөөгүй гэдгийг санах хэрэгтэй. Дэлхийн дайн дууссанаас хойш Япон, АНУ шинээр байгуулагдсан Австралийг улс гэж хүлээн зөвшөөрч эхлэв. Тиймээс 1951 онд Австрали, [[Шинэ Зеланд]], АНУ-ын хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулж, батлан хамгаалах салбарт хамтран ажиллахаар болжээ. Дэлхийн II дайны дараа Австралийг зорих цагаачдын тоо эрс нэмэгдэж, Австралийн хүн амийг өсгөхөд ихээр нөлөөлсөн юм. Их Британичууд Австралийн тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөхгүй байх хүнд цаг үед АНУ, Европын Франц, Нидерланд зэрэг улсууд Их Британийг шахсаар байлаа. Улмаар Их Британийн парламент 1986 онд албан ёсоор хүлээн зөвшөөрч Австралийн хууль гэгчийг баталсан юм. Үүгээр Австралийг тусгаар улс гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн хэдий ч төрийн тэргүүн нь нэгдсэн улсын хаан байхаар, Австралийг захирах ерөнхийлөн захирагч байхаар тусгажээ. == Газар орны байдал == === Газар нутгийн ерөнхий онцлог === [[Файл:Reliefmap of Australia.png|thumb|alt=Map showing the topography of Australia, showing some elevation in the west and very high elevation in mountains in the southeast|Австралийн топографи зураг. Хар ногоон нь нам дор газар, хүрэн бор нь өндрийг дүрсэлжээ]] Австрали улс нь 7,692,024 км2 газар нутагтай. Эргийн шугамын нийт урт 34,2 мянган км. [[Энэтхэгийн далай|Энэтхэгийн]] болон [[Номхон далай]]н дунд оршдог. Ази тивд харьяалагдах [[Арафурын тэнгис|Арафура]], [[Тиморын тэнгис]] ч Австралитай хамаатай. Күийнслэнд мужийн эрэг нь Сувдан тэнгист харьяалагддаг. Австрали нь газар орны байдал, геологийн бүтэц зэргээрээ дэлхийн хамгийн том арал гэж хэлж болно. Дэлхийн хамгийн том шүрэн арал болох “[[Их шүрэн далан]]” Австрали улсад хамаардаг. Уг шүрэн арал нь 2,000 км хэмжээтэй. Дэлхийн монолитийн хамгийн том нөөц гэгдэх цул монолитээс бүрдсэн Августус уул бий. Харин Австрали улсын ноён оргил нь Кошуско хайрхан бөгөөд “Аугаа нуруудын” системд хамаарах тус уул 2,228 м-ийн өндөртэй. Хэдийгээр үүнээс том хайрхан Австралийн бусад газар нутгуудад байдаг ч Австралийн эх газарт үүнээс өөр өндөр уул үгүй. Тухайлбал, Антарктид тив дэх Австралийн газар нутагт МкКлинток хайрхан байдаг бөгөөд 3,492 м, Мензис хайрхан 3,355 м-ийн өндөртэй ажээ. Австрали улс байгалийн олон янзын тогтоц, цаг уурын олон янзын орчинтой. Тухайлбал зүүн-хойд хэсэгт ширэнгэн ой эзэлдэг бол зүүн-өмнөд хэсэгт их уул нурууд, төв хэсгээрээ хуурай ширүүн цөл оршин бий. Австралийн цөл нь хэзээ нэгэн цагт маш үржил шим бүхий газар нутаг байсан бөгөөд газар нутгийн онцлогоосоо хамааран цөл болон хувирчээ. Австралийн цөлд жилд ердөө 500 мм хур тунадас унадаг гэсэн баримт бий. Зүүн Австралид тус улсын хамгийн урт үргэлжлэх аугаа нурууд сунан тогтсон байдаг. Уг нурууны хамгийн бага оргил нь л гэхэд 1,600 метрээр хэмжигддэг. Мөн үүнээс гадны зүүн австралид Бригаловын тал нутаг байдаг. === Цаг уур === [[Файл:Australia-climate-map MJC01.png|right|thumb|alt=Australia divided into different colours indicating its climatic zones|Австралийн цаг уурын бүс. {{Col-begin}} {{Col-2}} {{legend|#963921|Экваторын}} {{legend|#678621|Халуун орны}} {{legend|#C6DF7B|Хагас халуун орны}} {{Col-2}} {{legend|#E37B52|Цөл}} {{legend|#F9F1B5|Тал}} {{legend|#56B7CD|Сэрүүн}} {{Col-end}} ]] Австрали нь далай тэнгисийн нөлөөнөөс үүдсэн чийглэг уур амьсгалтай. [[Энэтхэгийн далай|Энэтхэгийн далайд]] үүссэн циклоны нөлөөгөөр их хэмжээний үүл хуралддаг нь Австралийн цаг уурт огцом нөлөөлдөг ажээ. Тиймээс тус улсын зүүн хэсгээр циклон салхи үе, үе дэгддэг. Харин хойд хэсэгт үүл бараг очдоггүй тул хуурай уур амьсгалтай байх нь бий. Харин баруун-өмнөд хэсгийн газар нутаг нь [[газар дундын тэнгис]] орчмынх шиг уур амьсгалтай байдаг. Австралийн цаг уур, орчны шинжилгээний газрын мэдээллээр тус улсад дулаарал хүчтэй явагдаж байгаа ажээ. Өнгөрсөн 10 жилийн туршид тус улсад хоёр ч удаа хамгийн халуун жил тохиосон байна. Тус улсын газар нутгийн харалдаа озоны давхарга их хэмжээгээр нимгэрсэн нь Австралийн дулааралд нөлөөлөж байгаа ажээ. Тиймээс үер ус, гал түймэр, салхи шуурга, ган ганчиг их тохиолдог болсон байна. Сүүлийн 7 жилийн хугацаанд тус улсад нийт 5 удаа үер буугаад байна. Харин 2000 оноос хойш 6 удаагийн ган гачиг нүүрлээд байгаа ажээ. Аж үйлдвэр өндөр хөгжсөн, хөгжилтэй улсуудаас Австрали улс нь хүлэмжийн хийн ялгаруулалт хамгийн бага улсад тооцогддог. 2000 он гарснаас хойш Австралийн засгийн газар хүлэмжийн хийн ялгаралтад онцгой анхаарч 2010 оноос эхлэн хүлэмжийн хийн татварыг нэмж эхэлжээ. Улмаар 2012 онд хүлэмжийн хий ялгаруулж байгаа албан байгууллагад маш өндөр хэмжээний татвар тавих болсон юм. Улмаар Австралийн засгийн газар цаашид ч татварын хэмжээг нэмэгдүүлнэ гэсэн бодлого баримталж байгаа ажээ. === Биологийн төрөл зүйл === [[Файл:Koala climbing tree.jpg|thumb|alt=A koala holding onto a eucalyptus tree with its head turned so both eyes are visible|Уутат баавгай "коала". Австралийн бэлгэ тэмдэг болсон амьтан.|left]] Байгаль, цаг уурын олон янзын байдал, тухайн нутаг орны ерөнхий байдлаас шалтгаалан биологийн төрөл зүйл нь ч өөрийн гэсэн онцлогтой. Австралид байдаг хөхтөн амьтдын 84 хувь, ургамлын төрөл зүйлийн 85 хувь, жигүүртний 45 хувь, загасны 89 хувь нь зөвхөн Австралид л байдаг амьтад байдаг. Та бүхний сайн мэдэх [[имж]], [[динго]], лемур, күкабурра шувуу, уутат баавгай [[коала]] зэрэг нь Австралийн бэлгэ тэмдэг юм. Эдгээрээс динго нь зөвхөн Австралид л байдаг өвөрмөц төрөл зүйл. МЭӨ 3000 оноос эхлэн уугуул австраличууд нохой тэжээх болж, улмаар тэжээсэн нохойнууд нь орчноо орхин зугтаж, зэрлэгшиж эхэлжээ. Нэг ёсондоо хүний тэжээж байсан нохой зэрлэгшиж, энэ өвөрмөц төрөл зүйлийг үүсгэжээ. Австралийн ойн системийн 80-аас илүү хувийг мөнх ногоон модод эзэлдэг. Цөл хэсгээр зөвхөн Австралид л харж болохуйц бут сөөг, гишгэнэ, гишүү ургадаг байна. Австралид ирсэн Европын эзлэн түрэмгийлэгчид, аж үйлдвэрийн өндөр хөгжил зэрэг нь Австралийн эко систем, амьтны аймаг, ургамлын төрөл зүйлд сөргөөр нөлөөлж байгаа харамсалтай мэдээлэл гарчээ. Моа зэрэг зарим төрлийн онцлог жигүүртэн шувууд бүрэн устсан байна. Тиймээс Австралийн засгийн газар 1950-иад оноос эхлэн хүрээлэн буй орчиндоо ихээхэн анхаарах болсон байна. Улмаар хүрээлэн буй орчныг хамгаалах, биологийн төрөл зүйлийг анхаарах тухай хуулийг 1999 онд баталж, Засгийн газрын түвшинд ихээхэн анхаарах болжээ. == Улс төр == {{main|Австралийн засгийн газар|Австралийн улс төр|Австралийн хаант засаг}} [[Файл:NewParliamentHouseInCanberra.jpg|thumbnail|right|Канберра дахь Парламентын ордныг 1988 онд нээж, урьд нь 1927 оноос эхлэн парламент түр байрлаж байсан барилгын оронд ашиглах болов.]] === Засаглал === [[Файл:Parliament House Canberra NS.jpg|thumb|alt=A large white and cream coloured building with grass on its roof. The building is topped with a large flagpole.|[[Парламентын ордон, Canberra|Parliament House]], Канберра]] Австрали нь холбооны, парламентын систем бүхий, үндсэн хуульт хаант засаглалтай улс. Тус улс Үндэстнүүдийн холбоонд багтдаг, анхлан байгуулсныхаа хувьд төрийн тэргүүний үүргийг ИБУИНВУ-ын хатан хаан [[II Элизабет]] хүлээдэг. Холбооны түвшинд Австралийн ерөнхийлөн захирагч засаглах үүрэг хүлээдэг бол, төрийн түвшинд мужийн амбан захирагч нар хүлээдэг. Харин гүйцэтгэх засаглалыг Ерөнхий сайд түүний кабинетын гишүүд хэрэгжүүлдэг билээ. Ерөнхий сайдаар сонгогдсон албан тушаалтан ерөнхийлөн захирагчид танхимынхаа сайд нарын нэрийг мэдүүлдэг бөгөөд шаардлагатай гэж үзвэл буцаах эрх байдаг. Ерөнхийлөн захирагч сайд нарын нэрсийг хүлээн зөвшөөрч байгаа бол хатан хаанд өргөн мэдүүлдэг ёстой ажээ. Энэ байдал алдагдаж, ерөнхийлөн захирагч, засгийн газрын хооронд томоохон маргаан үүсэж байсан тохиолдол 1975 онд гарч байжээ. Тийм учир австраличууд үндсэн хуульдаа өөрчлөлт оруулж, Ерөнхийлөн захирагчийн эрх хэмжээг хязгаарласан юм. Австралийн засаглал дараах гурван хэлбэртэй: * Хууль тогтоох: Хууль тогтоох засаглал парламентын мэдэлд байдаг. Мужуудын түвшинд бол тухайн мужийн парламентад энэ эрх очино. Австралийн парламент дээд, доод хоёр танхимтай бөгөөд дээд танхимыг сенат, доод танхимыг төлөөлөгчдийн танхим хэмээн нэрлэдэг. * Гүйцэтгэх: Холбооны гүйцэтгэх зөвлөл буюу Засгийн газар энэ эрхийг эдэлдэг. Ерөнхий сайдаар сонгогдсон хүн сайд нарын нэрсийг бүрдүүлж ерөнхийлөн захирагчид уламжилна. Хэрэв ерөнхийлөн захирагч зөвшөөрвөл, хатан хаанд өргөн мэдүүлдэг. * Шүүх: Шүүх засаглалыг Австралийн дээд шүүх эдэлдэг бөгөөд бүс нутаг, мужуудын хэмжээнд холбооны тойргийн шүүх энэ эрхийг эдэлдэг. Дээд шүүх болон тойргийн шүүгчдийн хагасыг холбооны гүйцэтгэх зөвлөл, хагасыг нь ерөнхийлөн захирагч томилдог. {{multiple image | align = left | direction = horizontal | header_align = center | total_width = 300 | image1 = Australian_Labor_Party_Leader_Anthony_Albanese_MP_(cropped_-_tight).jpg | alt1 = | caption1 = Ерөнхий сайд Энтони Албаниз | image2 = David_Hurley_official_photo_(cropped).jpg | alt2 = | caption2 = Ерөнхийлөн захирагч Дэвид Херли }} Австралийн парламентын дээд танхим болох Сенат нь нийт 75 гишүүнтэй. Австралийн зургаан муж тус бүр 12, Нийслэл хот болон хойд хэсгийн газар нутаг тус бүр хоёр мандаттай. Харин парламентын доод танхим болох төлөөлөгчдийн танхим нь нийт 150 гишүүнтэй бөгөөд муж, дүүрэг, хот бүрийн хүн ам, эдийн засгийн хэмжээгээр нь ялгаж мандатын тоог тогтоодог. Хуульд заасан ёсоор муж, хот, дүүрэг бүр дээд тал нь 5 мандаттай байдаг ажээ. Төлөөлөгчдийн танхим гурван жил тутамд сонгууль явуулж гишүүдээ өөрчилдөг бол сенатын танхимын сонгууль зургаан жил тутамд нэг удаа болдог. Төлөөлөгчдийн танхимын сонгуульд олонх болсон нам засгийн газрыг бүрдүүлдэг бөгөөд тухайн намын дарга нь ерөнхий сайд болдог хуультай. Сонгуулийн үр дүнгийн дараа тус улсын ерөнхийлөн захирагчтай ялсан намын удирдлагууд уулзаж, засгийн газрыг бүрдүүлэх эцсийн хугацааг тогтдог байна. Австралийн улс төрийн амьдралд Австралийн хөдөлмөрчдийн нам, Либерал болон Үндэсний намын нэгдэл идэвхтэй оролцож, сонгуулийн ялалтыг ээлжлэн авдаг ажээ. Австралийн хөдөлмөрчдийн нам нь баруун-төвийн үзэл баримтлалтай бол Либерал болон Үндэсний намын нэгдэл зүүн-төвийн үзэл баримтлалтай. 2021 оны тавдугаар сарын 21-нд Хөдөлмөрчдийн намын дарга [[Энтони Албанез]] Австралийн 31 дахь ерөнхий сайдаар сонгогдсон юм. === Засаг захиргааны нэгж === Австрали нь [[Шинэ Өмнөд Вэльс]], [[Квийнслэнд]], [[Өмнөд Австрали]], [[Тасмани]], [[Викториа (Австрали)|Викториа]], [[Баруун Австрали]] гэсэн зургаан мужтай бөгөөд Австралийн нийслэл хотын бүс нутаг, Хойд хэсгийн газар нутаг гэсэн хоёр тусгай засаг захиргааны нэгжтэй. Дээрх муж тус бүр өөрийн гэсэн хууль дүрэм, хууль тогтоох байгууллага, захирагчтай. Хэдийгээр муж тус бүр өөрийн гэсэн хууль, эрүүл мэнд, боловсролын систем, батлан хамгаалах бодлого, эдийн засгийн хараат бус байдалтай ч төрийн байгууллыг сонгох, хууль тогтоох эрх мэдлийг Холбооны парламент хянаж байдаг. Түүнээс гадна хүн амын орлогын албан татвар болон тусгай албан татварыг холбооны парламент хянасны үндсэн дээр шийдвэр гаргадаг ажээ. Австралийн үндсэн газар нутгаас гадна Ашмор болон Картьерын арлууд, Антарктид дахь Австралийн мэдлийн газар нутаг, [[Зул Сарын Арал]], [[Кокос (Кийлинг) Арлууд]], Сувдан тэнгисийн арлууд, Хёрд арал болон МакДоналдын арлууд, Жервисийн хойгийн газар нутаг гэсэн тусгай эзэмшлийн газруудтай. Австралийн мэдэлд байдаг [[Норфолк Арал|Норфолк]] арал нь өөртөө засах эрх эдэлдэг бөгөөд тэргүүн нь Австралийн ерөнхий сайд биш ИБУИНВУ-ын хатан хаан бөгөөд тусгай ерөнхийлөн захирагчтай байдаг. Тасманийн арлын мэдэлд Маггуйрын арал харьяалагддаг бол Шинэ Өмнөд Уэльсийн мэдэлд Хауын арал хамаардаг юм. === Гадаад харилцаа, батлан хамгаалах === [[Файл:Australian soldiers from the 2nd Battalion, Royal Australian Regiment conducts a foot patrol during exercise Talisman Sabre 2007.jpg|thumb|alt=A group of Australian soldiers with rifles moving along a path in a wooded area|Австралийн армийн цэргүүд Шолуотерийн хошуунд АНУ-ын армитай хамтарсан цэргийн сургуулилтын үеэр. 2007 он.|left]] Австралийн гадаад харилцааны хамгийн анхны бөгөөд хамгийн том гэрээ Австрали, Шинэ Зеланд, АНУ-ын хооронд хийгдсэн байдаг. Тусгаар улсын түвшинд АНУ, Шинэ Зеландтай хамгийн анх дипломат харилцаа тогтоож байсан гэж үзэж болно. Үүнээс гадна Ази, номхон далайн бүс нутагт харьяалагддагийнхаа хувьд Зүүн өмнөд Азийн үндэстнүүдийн холбоо буюу [[АСЕАН]], Номхон далайн арлуудын форумд нэгдэн орсон байдаг. Австрали улс нь 2005 онд Зүүн Азийн дээд хэмжээний уулзалт зохион байгуулж, улмаар Зүүн өмнөд Азийн хамтын ажиллагааны тунхгийг баталж байжээ. Австрали улс нь Их Британийн харьяанд байсан улсуудын нэгдсэн холбоо болох Үндэстнүүдийн холбоог байгуулалцсан бөгөөд Австралид тус холбооны нэгдсэн төв байр байрладаг. Австрали нь олон улсын түвшинд худалдаанд чөлөөтэй ханддаг. Тус улс нь хөдөө аж ахуйн экспортод чөлөөтэй хандах Кейрнсийн зөвлөл, Ази-Номхон далайн эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага, Олон улсын эдийн засаг, хөгжлийн агентлаг, Дэлхийн худалдааны байгууллагын гишүүн юм. Харин Австрали-АНУ-ын чөлөөт худалдааны гэрээ байгуулсан. Түүнчлэн Хятад, Япон, [[Өмнөд Солонгос]], Шинэ Зеланд, Чили улстай чөлөөт худалдааны гэрээ байгуулжээ. 2015 оны 11-р сард [[Номхон далайн хамтын ажиллагааны гэрээ]] байгуулсан. Батлан хамгаалах салбарын тухайд Шинэ Зеланд, Их Британи, Малайз, Сингапур, Австралийн хооронд таван талт батлан хамгаалах салбарын гэрээ байгуулж, хамтран ажиллаж байна. Энэ гэрээний дагуу дээрх таван улс бүс нутгийн батлан хамгаалах ажиллагаа болон олон улсын батлан хамгаалах ажиллагаанд хамтран оролцохоор болжээ. НҮБ-ыг Австрали улс байгуулалцсан юм. Австрали нь олон улсын тусламжийн болон энхийг сахиулах хөтөлбөрт ихээхэн хэмжээний мөнгө хаядаг улс. 2015-2016 оын хооронд 5.6 тэрбум австрали долларыг зарцуулжээ. Австралийн өөрийгөө хамгаалах хүч нь Эзэн хааны тэнгисийн цэрэг, Австралийн арми, Эзэн хааны агаарын хүч гэсэн гурван салбараас бүрдэх бөгөөд нийт 81,214 хүн албан хааж байгаа гэсэн судалгаа гарчээ. Армийн ерөнхий командлагчийн үүргийг Австралийн ерөнхийлөн захирагч гүйцэтгэдэг. Харин засгийн газрын түвшинд Зэвсэгт хүчний жанжин штабын дарга энэ үүргйиг хүлээдэг. Засгийн газрын тухайд Батлан хамгаалах яам батлан хамгаалах талаар бодлогыг хэрэгжүүлдэг төрийн захиргааны төв байгууллага юм. Австрали улс нь батлан хамгаалах салбартаа 2015-2016 оны хооронд 31.9 тэрбум австрали доллар төсөвлөсөн нь дэлхийд 13-рт орох үзүүлэлт юм. НҮБ-ын энхийг сахиулах олон арван ажиллагаанд оролцож байснаас Иракийг чөлөөлөх ажиллагааг дурдаж болно. Одоогийн байдлаар Австралийн 2,241 энхийг сахиулагч Ирак, Австрали тэргүүтэй 12 улсын цэргийн ажиллагаанд оролцож байна. == Эдийн засаг == [[Файл:Kalgoorlie The Big Pit DSC04498.JPG|thumb|alt=A deep opencut mine in which some roads can be seen, the dirt is a rusty colour|Баруун Австрали дахь Калгурилын алтны уурхай. Энэ нь тус улсын хамгийн том ил уурхай юм. <ref>{{cite web|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2010/04/20/2877497.htm |title=Government to help Kalgoorlie quake victims |accessdate=2 June 2010 |date=20 April 2010 |publisher=[[Australian Broadcasting Corporation]]| archiveurl=https://web.archive.org/web/20100606061719/http://www.abc.net.au/news/stories/2010/04/20/2877497.htm| archivedate= 6 June 2010 | deadurl=no}}</ref>]] Австрали нь өндөр хөгжилтэй улс. Банкны систем болон аж үйлдвэрлэл, харилцаа холбоо, уул уурхайн салбар нь тус улсын эдийн засгийн дийлэнх хэсгийг бүрдүүлдэг. Дээрх салбарууд хөгжлөөрөө дэлхийд ч мөн тэргүүлдэг. Хөрөнгийн зах зээл ихээхэн хөгжсөн тул Австралийн хоёр хүн тутмын нэг нь ямар нэгэн хувьцаатай бөгөөд үүнээсээ олсон ашгаараа дэлхийд Швейцарийн араас ордог байна. Австрали доллар нь Австралийн эх газар болон тусгай захиргааны газар нутгуудад эргэлтэд байдагаар зогсохгүй, аль хэдийнэ тусгаар тогтносон [[Кирибати]], [[Науру]], [[Тувалу]] улсууд мөн мөнгөн тэмдэгтээ болгож ашигладаг. [[Австралийн хөрөнгийн бирж]] нь дэлхийн 9 дэх томоохон хөрөнгийн бирж бөгөөд 2006 онд Сиднейн болон Австралийн хөрөнгийн биржүүд нэгдэж дээрх хөрөнгийн биржийг байгуулжээ. Австрали нь Эдийн засгийн эрх чөлөөний индексээрээ дэлхийд гуравдугаарт жагсдаг бөгөөд Дэлхийн 13 дахь томоохон эдийн засаг юм. Нэг хүнд ногдох ДНБ-ий хэмжээгээр дэлхийд тавдугаарт эрэмбэлэгдэж байна. Тус улсын нэг хүнд ногдох ДНБ 66,984 доллараар хэмжигдэж байгаа юм. Австралийн хотууд амьдрахад таатай газруудын жагсаалтыг ч тэргүүлж байна. Экономист сэтгүүлээс зарласан амьдрахад таатай газруудын жагсаалтыг Мельбурн хот дөрөв дэх жилдээ дараалан тэргүүлж байгаа бөгөөд Аделейд тавдугаарт, Сидней долоодугаарт, Перт хот есдүгээрт эрэмбэлэгджээ. Австралийн засгийн газрын нийт өр 190 сая ам.долларт хүрсэн нь тус улсын ДНБ-ний 20 хувийг эзэлж байна. Авсралийн тухай орон сууцны үнэ өндөр байдаг тул ард иргэдийн дийлэнх нь орон сууцны зээлтэй байдаг ажээ. Австрали нь түүхий эд болон боловсруулсан түүхий эдийн экспортоороо дэлхийд тэргүүлэгч улс бөгөөд 21-р зуунд дэлхийг тэргүүлэх улсуудын нэг гэж үздэг. 1960-аад оноос эхлэн тус улс уул уурхайгаас бүрдсэн эдийн засгийн тогтолцоотой байсан бөгөөд 1980-аад оны дундаас эхлэн эдийн засгаа солонгоруулах бодлого баримталсан нь одоо үр дүнгээ өгч байна. Одоо тус улс өндөр технологи, харилцаа холбоо, банк санхүүийн салбараараа дэлхийд тэргүүлж байгаа юм. 2012 оны тавдугаар сард тус улсад бүртгэлтэй ажилгүй иргэдийн тоо 5.1 хувьд хүрч түүхэн доод түвшиндээ хүрсэн юм. Одоогийн байдлаар тус улсад ажилгүй залуу иргэдийн тоо 11.2 хувьд хүрсэн нь нийт ажилгүй иргэдийн дунд өндөр үзүүлэлт ажээ. Сүүлийн үеийн судалгаагаар ажилгүй залуусын тоо цаашид ч өсөх хандлагатай байна. 2007 оны байдлаар дөнгөж төгссөн иргэдийн 228,621 нь ажилд орж чаддаггүй гэсэн судалгаа гарчээ. Тиймээс засгийн газраас 2008 оноос хойш төгсөгчдийн чанарыг сайжруулах, ажилд зуучлах бодлого баримталж байгаа юм. Австралийн ДНБ-ий 70 хувийг хувийн хэвшил бүрдүүлж байгаа бөгөөд үүнээс аялал жуулчлал, боловсрол, санхүүгийн үйл ажиллагааны салбар өндөр хувийг бүрдүүлж байгаа ажээ. Байгалийн баялгаараа дэлхийд тэргүүлдэг тус улс нь төмрийн хүдэр, алт, газрын ховор элемент, байгалийн хий, нүүрсний нөөцөөрөө гайхагддаг. Түүнчлэн хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн, мах, ноосны нийлүүлэлтээрээ дэлхийд тэргүүлдэг юм. Австрали улс нь Япон, Хятад, АНУ, Өмнөд Солонгос, Шинэ Зеланд улстай экспортоороо тэргүүлдэг. Үүнээс гадна Австрали нь дарсны экспортоороо дэлхийд тэргүүлдэг ажээ. Жилд тус улс 5.5 тэрбум доллартай тэнцэх хэмжээний дарс экспортолдог байна. == Хүн ам зүй == === Хүн ам === [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн II дайны]] дараа Австралийг зүглэх Европын цагаачдын тоо нэмэгдсэн нь тус улсын хүн амыг өсгөхөд голлох нөлөө үзүүлжээ. Тиймээс тус улсын хүн амын дийлэнхийг британи болон ирланд гаралтай хүмүүс бүрдүүлдэг. 2011 онд болсон хүн амын тооллогоор англи гаралтай хүмүүс 36.1 хувийг, австрали гаралтай 35.4 хувь, ирланд гаралтай 10.4 хувь, шотланд гаралтай 8.9 хувь, итали гаралтай 4.6 хувь, герман гаралтай 4.5 хувь, хятад гаралтай 4.3 хувь, энэтхэг гаралтай 2 хувь, грек гаралтай 1.9 хувь, голланд гаралтай 1.7 хувь байгаа гэсэн дүн гарчээ. Австралийн хүн амын хэт өсөлт дэлхийн I дайны дараа болсон байна. Харин дэлхийн II дайны дараа энэ тоо маш их хэжээгээр өссөн гэдэг. 2000 оноос хойш тус улсад 5.9 сая цагаач ирж, тус улсын иргэн болжээ. Австралийн засгийн газар 2050 он гэхэд хүн амын тоог 42 сая болгох зорилт тавьсан байна. Энэ бодлогод цагаачдын бодлого чухал үүрэг гүйцэтгэх нь ойлгомжтой. Тус улсад ирж байгаа цагаачдын тоогоороо Их Британи, Шинэ Зеланд, Хятад, Энэтхэг, Вьетнам улсын иргэд тэргүүлдэг байна. Харин уугуул австраличууд болох аборигены тоо 548,370 байгаа нь нийт хүн амын 2.5 хувийг эзэлж байгаа юм. Энэ нь 1976 оны тооллогоос нэлээд өссөн үзүүлэлт ажээ. Цаашид тус улсын засгийн газар уугуул австраличуудын тоог нэмэгдүүлэхэд анхаарч, бүгдийг нь бүртгэлжүүлэх, татварын хөнгөлөлт үзүүлэх зэргээр дэмжих юм байна. Өндөр хөгжилтэй, баян орнуудад тулгардаг “өвчин” Австралийг ч тойрон гарсангүй. Сүүлийн жилүүдэд тэтгэврийн насны иргэдийн тоо нэмэгдэж байна. === Хэл === Австрали нь үндсэн хуулиараа албан ёсны хэл тунхаглаагүй. Хуульд заагаагүй ч англи хэл нийт иргэдийн 80-аас дээш хувьд түгэн тархжээ. Үүнээс гадна Австрали англи хэлний өвөрмөц аялга дуудлагыг 1800-аад оноос хойш бий болгосон байна. 2011 оны хүн амын тооллогоор нийт иргэдийн 81 хувь нь англи хэлээр ярьдаг ажээ. Харин мандарин [[Хятад хэл|хятад хэлээр]] 1.7 хувь, [[Итали хэл|итали хэлээр]] 1.5 хувь, [[Араб хэл|араб хэлээр]] 1.4 хувь, гуандун, [[Грек хэл|грек хэлээр]] 1.3 хувь, [[Вьетнам хэл|вьетнам хэлээр]] 1.2 хувь нь ярьдаг гэсэн судалгаа гарсан байна. Цагаачилж ирсэн иргэдийн хоёр дахь үе нь хос хэлтэй болон хөгжиж байгаа. Уугуул австраличууд дунд 250 дуудлага бүхий өөр, өөр хэл байдаг гэсэн судалгаа бий. Европын эзлэн түрэмгийллээс хойш дээрх хэлнүүд мөхөж одоогоор уугуул австраличуудын 20 хэл л үлдэж хоцорчээ. Харин өндөр настай хүмүүс 110 гаруй хэлийг тээн, үр хойчдоо өвлүүлж байгаа ажээ. === Шашин шүтлэг === Австрали нь үндсэн хуулиараа албан ёсны шашныг тунхаглаагүй. Гэхдээ шашны үйл ажиллагаа эрхлэхийн тулд Австралийн засгийн газрын хатуу хяналтыг даван гарах ёстой. Тус улс үндсэн хуульдаа өөрчлөлт оруулж, шашны үйл ажиллагааг хянаж байхаар болсон юм. 2011 оны хүн амын тооллогоор тус улсын хүн амын 61 хувь нь христийн шашин шүтдэг гэсэн тооцоо гарчээ. Тухайлбал Ромын католик шашин шүтэгчдийн тоо 25.3 хувь, англикан шашин 17.1 хувь, христийн бусад шашны урсгал 18.7 хувийн шүтэгчтэйгээр удаалж байна. Харин буддын шашин шүтэгчид 2.5 хувь, исламын шашин шүтэгчид 2.2 хувийг эзэлж байгаа юм. Шашин шүтдэггүй атеист үзэлтнүүдийн тоо 22.3 хувьтай гарсан нь тун өндөр үзүүлэлт. Уугуул австраличууд тэнгэр үзэлтэй буюу бөө шашинтай хүмүүс байжээ. Байгаль эх, газар нутаг бүр өөрийн гэсэн лус савдагтай бөгөөд амьтдыг дээдлэх үзэлтэй байсан гэдэг. Одоо ч уугуул австраличуудын шашин амь бөх оршсоор байна. Одогийн байдлаар 15 мянган хүн уугуул австраличуудын шашин шүтдэг ажээ. Америк болон Европын улсуудыг бодвол австраличууд тэр бүр сүмд очоод байдаггүй тул сүм хийдийн тоо тун бага. Австралийн шашин шүтэгчдийн 8.8 хувь нь л сүмийн цуглаанд тогтмол оролцдог аж. === Эрүүл мэнд === Австрали нь эрэгтэй болон эмэгтэй хүмүүсийн дундаж наслалтаараа дэлхийд дээгүүрт ордог. Австрали эрчүүдийн дундаж наслалт 79.5 байгаа нь дэлхийд гуравдугаарт, эмэгтэйчүүдийн дундаж наслалт 84 байгаа нь дэлхийд долоодугаарт бичигдэх өндөр үзүүлэлт юм. Цаг уурын огцом дулаарал, озоны давхаргын нимгэрлээс шалтгаалан арьсны хорт хавдраар дэлхийд тэргүүлдэг. Ард иргэдийн эрүүл мэндийн үйлчилгээнд зарцуулж байгаа мөнгөний тоо тус улсын ДНБ-ний 9.8 хувийг эзэлж байгаа юм. Үүгээрээ дэлхийд тэргүүлдэг. Холбооны түвшинд муж бүрд нэгдсэн төв эмнэлгүүдийг байгуулж, дүүрэг бүрт жижиг хэмжээний лаборатори байгуулсан байна. Эрүүл мэндийн систем нь Их Британийнхтай тун төстэй байдаг. === Боловсрол === [[Австралийн боловсролын тогтолцоо]] дэлхийд тэргүүлдэг. Муж бүрээсээ шалтгаалаад хүүхдүүдийн сургуульд элсэх нас өөр өөр ч дунджаар 5 наснаас эхлэн сургуульд орж, 17 насандаа төгсдөг. Одоогийн байдлаар Австралийн нийт хүүхдийн 99 хувь нь сургуульд хамран суралцдаг гэсэн өндөр үзүүлэлт гарчээ. Австрали улсад төрийн оролцоотой 37 их, дээд сургууль байдаг бол хувийн хоёр их сургууль үйл ажиллагаа явуулж байна. Суралцагсдаа лабораторид ажиллуулах, эрдэм шинжилгээний судалгаанд хамруулдаг нь дэлхийд тэргүүлэх үзүүлэлт болжээ. Австралийн боловсролын салбарт ажиллагсдын тоо 25-64 байгаа нь өндөр хөгжилтэй улсуудын дунд нэлээд залууд тооцогдоно. Боловсролын тогтолцооны өндөр хөгжил, засгийн газрын баримталж байгаа бодлого, сургалтын чанараасаа хамаарч гадаадын оюутнуудын тоо жил ирэх тусам нэмэгдэж байна. Австралид ирж байгаа жуулчдын 38 хувь нь суралцах хүсэлтэй хүмүүс байдаг ажээ. == Соёл == Европын эзлэн түрэмгийллээс шалтгаалан тус улсад Англи-Селтик давамгайлсан өрнийн соёл ихэд дэлгэрсэн байна. Зарим газар нутагт уугуул австраличуудын соёл хадгалагдан үлдсэн нь бий. 20-р зууны дундаас эхлэн Америкийн поп соёл давамгайлсан нь дуу хөгжим, телевиз, театр, кино театр, кино урлагт ихээхэн нөлөөлжээ. Ази-Номхон далайн бүсэд байдгийнхаа хувьд бүс нутгийн онцлог ч тодорхой хэмжээнд шингэсэн гэж үзэж болно. === Дүрслэх урлаг === Эртний сүг зургийн олдцоороо Австрали нь дэлхийд тэргүүлдэг. Одооогоос 60 мянган жилийн тэртээд хамаарах эртний сүг зураг их хэмжээгээр олддог. Хадны сүг зурагт дүрсэлсэн хэлбэр, ур хийц уугуул австраличуудын соёлд ч нөлөөлсөн байх нь бий. 19-р зууны сүүл 20-р зууны эхээр уламжлалт дүрслэх урлагийг, орчин үеийнхтэй нийлүүлж дүрслэх уран гартнуудын тоо их хэмжээгээр нэмэгдсэн байдаг. Энэ нь Австралийн орчин үеийн дүрслэх урлагийг дэлхий нийтийнхээс ондоошуулах, нэгэн онцлогийг бий болгожээ. Үүнээс дэлхийд Артур Стрийтон, Том Робертс, Эмили Кейм Кнгуарейэ нарын нэр цуурайтсан юм. Австрали улсад 19-р зуунд [[Хайделбергийн дүрслэх урлагийн сургууль]] байгуулагдсанаар дүрслэх урлагийн хөгжилт ихээхэн түлхэц үзүүлжээ. Австралийн дүрслэх урлагийн салбарт домог болон яригддаг [[Маргарет Престон]], [[Сидней Нолан]], Артур Бойд нар тус сургуулийг дүүргэсэн байдаг. Дэлхийн II дайны дараа байгалийн дүрслэл дүрслэх урлагт давамгайлах болж, реалист зураачдын эрин эхэлжээ. Үүний тод жишээ нь Фред Уиллиамс, Бретт Вайтли нар юм. Австралийн үндэсний уран зургийн галерей дэлхийд алдартай бөгөөд Австрали уран бүтээлчдийн алдартай, өвөрмөц уран зургаас гадна дэлхийн сонгодог, түүхэн бүтээлүүдийг хадгалж, үзэгчдэд хүргэдгээрээ алдартай. Австралийн уран зургийн галерейг жил бүр 5.5 сая хүн үздэг нь дэлхийд тэргүүлэх үзүүлэлт юм. === Уран зохиол === Уугуул австраличууд аман зохиолоороо алдартай байсан. Харин Европын эзлэн түрэмгийлэгчдийн дараа аман зохиолд барууны соёл нэвт шингэх болж нэг талаараа уугуул австраличуудын, нөгөө талаараа барууны соёл сүлэлдсэн өвөрмөц нэгэн төрөл зүйлийг бий болгосон байна. Гэвч уугуул австраличуудын соёлын онцлогоос шалтгаалан бичгийн ямар нэгэн эх сурвалж өнөө цаг үед өвлөгдөөгүй юм. 19-р зууны сүүлээр Австрали даяар [[Хенри Лосон]], [[Банжо Патерсон]] нар алдаршиж, тэдний шүлэг, туурвил олныг хуйлруулах болжээ. Ялангуяа Патерсоны “Матилдагийн вальс” нэртэй шүлэг тус улсын албан ёсны бус төрийн дуулал хэмээн хүндлэгддэг юм. Австралийн орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгч Майлс Франклины нэрэмжит уран зохиолын шагнал нь тус улсын хамгийн нэр хүндтэй шагналын нэг. Тус шагналыг хүртсэн [[Патрик Вайт]] нь 1973 онд Утга зохиолын салбарын Нобелийн шагнал хүртсэн билээ. Олон улсын Бүүкер шагналыг тус улсаас [[Петер Кейри]], Томас Кеннили, Ричард Фланаган нар хүртэж байсан юм. Гэвч ямар ч шагнал хүртээгүй хэр нь Давид Малуф, Девид Уиллиамсон нарын жүжгийн зохиол, роман, Лес Марригийн яруу найраг австраличуудын нэгэн бахархал болжээ. === Сонгодог урлаг === 19-р зууны сүүл үеэс эхлэн тус улсад сонгодог урлаг хөгжиж эхэлсэн байдаг. Австралийн засгийн газрын шийдвэрээр 1956 онд Үндэсний дуурийн театр байгуулагдаж, өөрийн гэсэн урын сан бүхий үзүүлбэр үзүүлэх болжээ. Чухам үүнийг нээсний ачаар Австралийн хамгийн алдартай дуурийн дуучин болох Жоан Садерланд төрөн гарчээ. Дэлхийн хамгийн алдартай, нэр хүндтэй дуурийн дуучин гэгдэх [[Нелли Мелба]]<nowiki/>г Австралийн сонгодог урлагийн ноён оргил хэмээн хүндэлдэг. Австралийн бүжгэн жүжгийн театр 1962 онд байгуулагдсан бөгөөд хажуудаа мэргэжлийн академитайгаараа онцлог. Европын улсуудыг бодвол сонгодог урлагийн түүх тун нимгэн. Засгийн газрын шийдвэрээр тус улсын муж бүрд дор хаяж нэг театр байх ёстой гэх шийдвэр гаргажээ. === Телевиз, кино урлаг === [[Файл:The Story of the Kelly Gang 1906.jpg|thumb|Нед Келли гэх дээрэмчний тухай өгүүлэх "Дээрэмчин Келлигийн түүх" кино нь дэлхийн анхны бүрэн хэмжээний уран сайхны кино юм.]] Дэлхийн хамгийн анхны бүрэн хэмжээний уран сайхны кино Австралиас гаралтай. “Дээрэмчин Келлийн түүх” нэртэй уг киногоор Австралийн кино урлагийн түүх эхэлжээ. Дэлхийн I дайн гэхэд тус улсад кино үзэгчдийн тоо нэмэгдэж, эрэлт ихэссэн ч Холливудын кино зах зээд давамгайлж байсан юм. Энэ давамгайлал 1960-аад оныг дуустал ер татраагүй билээ. Харин Австралийн засгийн газар кино урлагийг бодлогоор дэмжсэний дүнд 1970 оноос Австралийн кино урлагийн нэн шинэ үе эхэлсэн гэж үздэг. Үүнээс та бүхэн Матар хочит Данди, Галлиполи зэрэг киноноос гадна, их хэмжээний ашиг олсон “Мед Макс” киног сайн мэднэ. Ийнхүү дэмжсэнээс хойш 2015 оны байдлаар Австралийн кино театрт гарч байгаа киноны 7.7 хувийг гадаадын кино эзэлж байна. Австралиас [[Оскарын шагнал|Оскарын шагналт]] олон арван жүжигчид төрөн гарсан байдаг. Тухайлбал Жефри Рашш, [[Николь Кидман]], [[Кейт Бланшетт]], Хийт Леджэр нарыг нэрлэж болно. Автсрали нь Австралийн өргөн нэвтрүүлгийн корпораци буюу ABC, Өргөн нэвтрүүлгийн тусгай үйлчилгээ буюу SBS гэсэн хоёр том агентлагтай. Үүнээс гадна арилжааны зориулалттай гурван телевиз, төлбөр төлөх үйлчилгээтэй 30 гаруй компани, ашгийн бус олон арван телевиз, радиогийн станцууд бий. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн тухайд Австралийн муж бүр өөрийн гэсэн өдөр тутмын сонинтой байдаг. Үүнээс үндэсний хэмжээнд хүрдэг “Австраличууд”, “Австралийн санхүүгийн зах зээл” гэсэн хоёр сонин бий. Өндөр хөгжилтэй бусад орнуудтай харьцуулахад хэвлэлийн эрх чөлөөгөөрөө харьцангуй доогуур эрэмблэгдсэн нь бий. Хил хязгааргүй сэтгүүлчид олон улсын байгууллагаас тус улсыг хэвлэлийн эрх чөлөөгөөр нь 178 улсаас 18-рт эрэмбэлжээ. Австралид хэвлэл мэдээллээр дагнасан Ньюс Корпораци, Фейрфакс медиа гэсэн хоёр том компани бий. === Спорт наадам === Австралийн 15-аас дээш настай иргэдийн 24 хувь нь спортын ямар нэгэн төрлөөр идэвхтэй хичээллэдэг гэсэн судалгаа гарчээ. Зөвхөн австраличуудын тоглодог, регбигийн дүрмээс өөр Австралийн үндэсний хөлбөмбөг тус улсад хамгийн их тархсан, хамгийн их үзэгчтэй спортын төрөл ажээ. Австралийн үндэсний хөлбөмбөгийн анхны клуб 1950-иад онд байгуулагдсан гэх мэдээлэл бий. Үндэсний хөлбөмбөгийн спортын дараа регбийн лиг удаах байрыг эзэлдэг. Харин дэлхий нийтийн анхаарлын төвд байдаг хөлбөмбөгийн спорт үзэгчдийн тоогоор дөрөвдүгээрт бичигддэг ажээ. Сүүлийн үед хөрөнгө оруулагчид Австралийн хөлбөмбөгийн лигт анхаарлаа хандуулан, хөгжүүлэхээр ажиллаж байна. Тус улсын хөлбөмбөгийн зарим клуб [[Английн Премьер лиг|Английн хөлбөмбөгийн премьер лигийн]] зарим багтай нягт хамтран ажилладаг билээ. Австралид усанд сэлэлт, сөрфинг зэрэг спортын төрөл их түгээмэл бөгөөд алдартай. Хичээллэгсдийн тоо ч өндөр. Үүнээс гадна [[Морин уралдааны спорт|морин уралдаан]], [[сагсан бөмбөг]], автомашины спорт ч алдартай. Морин уралдааны Мельбурны цом, Завин уралдааны Сидней-Хобартын уралдаан олон нийтийн анхааралд байдаг. 2016 онд Австралийн спортын зөвлөл усанд сэлэлт, [[унадаг дугуй]], хөлбөмбөгийг олон нийтийг хамарсан спортоор нэрлэжээ. Австрали нь орчин үеийн олимпизмийн түүхэнд олимпын наадмыг хоёроос дээш удаа зохион байгуулсан таван улсын нэг юм. Тус улсад 1956 оны [[Мельбурны олимп]], 2000 оны [[Сиднейн олимп]] зохион байгуулагдаж байсан билээ. Үндэстнүүдийн холбооны наадам 1938, 1962, 1982, 2006, 2018 онуудад Австралид зохион байгуулагдаж байжээ. Спортын томоохон уралдаан тэмцээн зохион байгуулж байсан туршлага дээрээ үндэслэн хөлбөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээн зохион байгуулахаар өрсөлдөж байсан ч хараахан зохиион байгуулах улсаар шалгараагүй байна. Харин хөлбөмбөгийн ДАШТ-д олон удаа амжилттай оролцсоор байгаа юм. Далайн орнуудын хөлбөмбөгийн АШТ-д дөрвөн удаа, Азийн цомд нэг удаа түрүүлж байсан удаатай. Ингэснээр Дэлхийн хөлбөмбөгийн холбооны түүхэнд хоёр өөр бүсээс шалгаран ДАШТ-д оролцож байсан эхний бөгөөд сүүлийн улс нь Австрали болоод байна. Австралид газрын теннисний Австралийн их дуулга, олон улсын крикетийн тэмцээнүүд, Формула 1-ийн Австралийн гран при зэрэг дэлхийд нэр хүнд бүхий спортын уралдаан тэмцээнүүд зохион байгуулагддаг. == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим хуудас == * {{commons|Australia}} {{Хөтлөгч мөр Австрали ба далайн орнууд}} {{ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд}} {{Хөтлөгч мөр Номхон далайн арлын форум}} {{Хөтлөгч мөр Үндэстнүүдийн Хамтын Нөхөрлөл}} {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Австрали| ]] [[Ангилал:Хамтын Нөхөрлөлийн орон]] [[Ангилал:Австрали ба Далайн орон]] [[Ангилал:Холбооны Хаант Улс]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] [[Ангилал:ЭЗХАХБ-ын гишүүн орон]] sl5ezlap8nito6fvsb6d5tuf2jog13m 0 4681 860235 859079 2026-06-26T23:09:18Z ChagataiBorjigin 93332 Нэмэлт түүхэн мэдээлэл 860235 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монгол Улс | native_name = {{unbulleted list|{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}}}} | common_name = Монгол | image_flag = Flag of Mongolia.svg | flag_type = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = State emblem of Mongolia.svg | symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] | other_symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн тамга|Төрийн тамга]]: | other_symbol = [[File:State seal of Mongolia.svg|90px]] | image_map = Mongolia (orthographic projection).svg | map_caption = | national_motto = | national_anthem = {{lang|mn|Монгол Улсын Төрийн дуулал}}<br /> | official_languages = [[Халх Монгол хэл]] | languages_type = [[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд|Албан бичиг]] | languages = [[Монгол бичиг]]<br>[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]]<!-- Please, add an official (and non-media) source, otherwise it may be removed. --><ref>{{Cite news |date=June 21, 2011 |title=Official Documents to be in Mongolian Script |work=UB Post |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |url-status=dead |access-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101013639/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |archive-date=November 1, 2011}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list |96 % [[Монголчууд]] |↳92 % [[Халх]] |↳4 % бусад [[Монгол угсаатан|Монгол ястан]] |3,4 % [[казахууд|Казахууд]] |0,6 % [[Монголын хүн ам зүй|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2020<ref name="web-old.archive.org">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |title=Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 November 2020 |access-date=16 August 2021}}</ref> | demonym = [[Монголчууд]] | capital = [[Улаанбаатар]] | religion = {{unbulleted list | 51,7 % [[Монголын буддизм|Буддизм]] | 40,6 % Шашингүй | 3,2 % [[Ислам]] | 2,5 % [[Монголын бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] | 1,3 % [[Христийн шашин|Христ]] | 0,7 % [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2020<ref name="web-old.archive.org"/> | coordinates = {{coord|48|N|106|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}} | largest_city = capital | politics_link = Монголын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|Парламентын засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="IDEA">{{Cite web |last=Odonkhuu |first=Munkhsaikhan |author-link=<!-- Munkhsaikhan Odonkhuu --> |date=12 February 2016 |title=Mongolia: A Vain Constitutional Attempt to Consolidate Parliamentary Democracy |url=http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225144740/http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |archive-date=February 25, 2016 |access-date=21 February 2016 |website=ConstitutionNet |publisher=International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) |quote=Mongolia is sometimes described as a semi-presidential system because, while the prime minister and cabinet are collectively responsible to the SGKh, the president is popularly elected, and his/her powers are much broader than the conventional powers of heads of state in parliamentary systems. |df=mdy-all}}</ref> | leader_title1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | leader_title2 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Ням-Осорын Учрал]] | leader_title4 = [[Улсын Их Хурал#Дарга|УИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | legislature = [[Улсын Их Хурал]] | area_rank = 18 | area_km2 = 1 564 116 | area_sq_mi = 603 909 <!-- Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 0,67<ref name="cia">{{Cite web |title=Mongolia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |access-date=August 9, 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA |df=mdy-all |archive-date=Нэгдүгээр сар 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }} World Factbook</ref> | population_estimate = 3 544 835<ref>{{Cite web |last=Б |first=Энхжаргал |date=2025 |title=Монгол Улсын хүн ам-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/uKSipa0_ks2fQjoFj5-nCPO1hG-h8t-1Z57t9_-D.pdf}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = ? | population_density_km2 = 2.3<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |date=2025 |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf|pages=23|year=2025|location=Улаанбаатар}}</ref> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP = 47&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, January 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=77&pr1.y=5&c=948&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=24 February 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]}}</ref> | GDP_PPP_rank = 115 | GDP_PPP_per_capita = 14 270 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 93 | GDP_nominal = 16,81&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = ? | GDP_nominal_per_capita = 4 946 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ? | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini = 32.7 <!-- number only --> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) – Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |access-date=22 March 2020 |website=data.worldbank.org |publisher=[[Дэлхийн Банк]]}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.737 <!-- number only, between 0 and 1 --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 99 | sovereignty_type = [[Монголын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] | established_date1 = МЭӨ 209 | established_event2 = [[Хамаг Монгол|Хамаг Монгол улс]] | established_date2 = 1131 | established_event3 = [[Их Монгол Улс]] | established_date3 = 1206 | established_event4 = [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]] | established_date4 = 1368 | established_event5 = Монгол-Ойрадын Их Цааз | established_date5 = 1640 | established_event6 = [[Чин улс]]аас [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date6 = 1911 оны 12 сарын 29 | established_event7 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдав | established_date7 = 1924 оны 11 сарын 26 | established_event8 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date8 = 1992 оны 2 сарын 13 | currency = [[Төгрөг]] | currency_code = MNT | time_zone = <!-- [[Asia/Hovd|HOVD]] (Hovd Standard Time) / [[Asia/Ulaanbaatar||ULAT]] (Ulaanbaatar Standard Time) --> | utc_offset = +7/+8<ref>{{Cite web |title=Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |url=http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date=October 13, 2007 |access-date=2007-09-30 |publisher=Time Temperature.com |df=mdy-all}}</ref> | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = жжжж.сс.өө | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[+976]] | iso3166code = MN | cctld = [[.mn]], .мон | footnote_a = | footnote_b = }} '''Монгол Улс'''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367 |wayback=20190530064907 |text=legalinfo.mn: |archiv-bot=2023-11-17 07:28:58 InternetArchiveBot }} Монгол Улсын үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэг, нэгдүгээр зүйл</ref> нь [[Дорнод Ази|Зүүн А]][[Ази|зи]]д орших [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойгуураа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Хятад|БНХАУ]]-тай хиллэдэг, [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] улс юм. Улсын нийслэл нь [[Улаанбаатар]] хот бөгөөд улс доторх цорын ганц [[Саятан хот|их хүн амтай хот]]. Монгол Улс нь 1,564,116 км² талбай нутаг дэвсгэртэй, 2022 оны байдлаар 3,398 сая гаруй хүн амтай байв. Нийт хүн амын 95 хувийг монгол үндэстэн, 4 гаруй хувийг [[Казах үндэстэн]] эзэлдэг. == Түүх == Өнөөгийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр хүн анх суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчин соёл иргэншил эзэгнэн, Монголын [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]], [[Нирун улс|Нирун]], [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэг]] [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Хидан Улс|Кидан]] улс байгуулагдан оршин тогтнож байв. 1206 онд [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулан [[Еврази|Евроази]]йг эзэлсэн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулжээ. Түүний ач хүү [[Хубилай хаан]] Хятадын эх газрыг бүхэлд нь эзэлж, [[Юань Улс|Юань улсыг]] (1271-1368) байгуулж улсын нийслэлийг Дайду буюу одоогийн [[Бээжин]]<nowiki/>д шилжүүлсэн байна. Юань улс унасны дараа төрийн нэгдмэл захиргаа суларч монголчууд бие даасан шинжтэй хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан орших болсон. 17-18-р зуунд [[Зүрчид]]ийн [[манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]]ын мэдэлд орсон ч 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосон]]. 20-р зуунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол улс]] нь олон улсад тусгаар тогтнолоо бүрэн олж авсны дараа нийгэм, эдийн засаг, төр захиргааны хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улс]] тэргүүтэй социалист орнуудтай хамтын ажиллагаа бүхий холбоотон улс байв. 1924 онд түүхэндээ анх удаа [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуультай]] болж, Бүгд Найрамдах Ардын засаглалыг тунхаглаж, социалист орон болсон. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол Улс социализмаас [[ардчилал|ардчилсан]], чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] эдийн засагт нийгэмд шилжин орсон. Монгол Улс нь хөгжиж буй орон юм. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (26,8 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд 110-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээ 11,882 $ байна. [[Хөдөө аж ахуй]], [[Мал аж ахуй|нүүдлийн мал аж ахуйн]] уламжлалтай. [[Зэс]], [[нүүрс]] экспортолдог. Мөнгөний нэгж — [[төгрөг]]. Монгол Улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын 191 улс болон [[Гэгээн Ширээт Улс]], [[Палестин Улс|Палестин]], [[Европын Холбоо|Европын Холбоотой]] дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]] болон “Далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын Олон улсын судалгааны төвийг байгуулах олон талт хэлэлцээр”-т нэгдсэн орсон улс юм. == Нэр == Монгол хэмээх нэрний учир, үгийн гарлын талаар [[Монголчууд#Нэр|хэдэн янз таамаг]] бий. Монгол улсыг түүхэнд оршин тогтнож төр засгийн дагуу [[Их Монгол Улс]], [[Юань Улс|Юань улс]], [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]], [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) гэх мэтээр нэрлэж ирсэн. [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хуулийг]] баталснаар улсын албан ёсны нэр нь "'''Монгол Улс"''' болсон. == Газар зүй == {{Гол|Монгол улсын байгалийн цогцолборт газар}} [[Зураг:Mongolia 103.88219E 46.91703N.jpg|thumb|Хиймэл дагуулаас харсан зураг]] Монгол Улс 1,564,116 км² талбай газар нутагтай. Энэ нь дэлхийн хуурай газрын бараг 1 хувьтай тэнцэнэ. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19, Ази тивд 7, далайд гарцгүй улсуудаас 2 дугаарт ордог. Нутаг дэвсгэрийн 0,43 % гадаргын ус бүрхсэн. === Байрлал === Монгол Улс Ази тивд хойд өргөрөг (х.ө)- ийн 41°35' - 52°09', зүүн уртраг (з.у)-ийн 87°44'-119°56'-ийн хооронд оршдог бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаардаг байна. Газрын байрлалаар хоёуланд нь, [[соёл]]ын хувьд Төв Ази, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] хувьд Дорно Азитай илүү дотно. Саяхнаас [[Зүүн Хойд Ази]]йн бүсийн хурал зөвлөгөөнд оролцох болсон. Өмнөд, дорнод, өрнөд гурван талаараа [[Хятад]] Улстай 4,677 км, умард талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос Улстай]] 3,543 км урт зурвасаар хиллэнэ. [[Далайд гарцгүй улс|Далайд гарцгүй]] улс. Хилийн нийт урт — 8,220 км. Хэдий хиллэдэггүй ч баруун хил [[Казахстан|Казахстан Улс]]аас 38-хан километр зайтай байдаг. Хөндлөн 2,392 км, гулд 1,259 км сунасан «дэлгэсэн тэрлэг шиг»<ref>[[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазар]] бичиж, [[Хурд (хамтлаг)|Хурд хамтлаг]] дуулсан «Би Монголоороо гоёдог» дуунаас.</ref> хэлбэртэй. Захын цэг:<ref>{{Cite web |url=http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |title=МОНГОЛ ОРНЫ ТӨВ БУЮУ “ХҮЙС ЦЭГ” ХААНА БАЙДАГ ВЭ? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304122533/http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |title=Монгол улсынхаа хамгийн хамгийнийг мэдэж байхад илүүдэхгүй болов уу? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220182832/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |url-status=dead }}</ref> * Баруун цэг — [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] Мааньт уул * Хойд цэг — [[Соёны нуруу|Их Соёны нурууны]] Монгол шарын даваа * Зүүн цэг — [[Соёлз уул|Соёлз уулын]] модот хамар * Урд цэг — Орвог гашууны бор толгой * Төв цэг (хүйс) — [[Бүрд сум]]ын Өвөр хөшөөтийн булгийн эх === Газрын гадарга === [[Зураг:Mongolia Landscape.jpg|thumb|left|160px|Монголын байгаль]] {{Гол|Монгол орны уулс}} Монгол УлсТөв Азийн өндөрлөгт байрлах тул нийт нутгийн 80 орчим хувь нь [[Далайн түвшнээс дээш өндөр|далайн түвшнээс дээш]] 1000 м-ээс илүү өндөрт оршино. Нутгийн баруун талаар 900 км урт [[Монгол Алтай]], түүний үргэлжлэл [[Монгол алтайн нуруу|Говь Алтайн нуруу]] байна. Нутгийн төв хэсгээр [[Хангайн нуруу|Хангай]], Хөвсгөлийн уулархаг нутаг (хойш [[Соён]] хүрнэ), дорно умард нутгаар [[Хэнтийн нуруу]] байна. Зүүн, зүүн өмнөд зүг рүү өндрийн хэмжээ буурсан байдаг. [[Монгол орны уулс|Уулсын өндрөөс дурдвал]] Монгол Алтайн нурууны ноён оргил [[Алтай Таван Богд|Таван богд]] хөвчийн [[Хүйтэн оргил]] (4374 м), Хангайн [[Отгонтэнгэр]] (4008 м), Соёны [[Мөнх сарьдаг]] (3491 м), Хэнтийн [[Асралт хайрхан]] (2799 м) юм. Дорнод нутгаар [[Шилийн богд уул|Шилийн богд]] (1778 м) зэрэг унтарсан галт уулстай. Томоохон гол, мөрний сав газраар харьцангуй нам доор байна. Нутгийн баруунтаа [[Их нууруудын хотгор]], Дэлхийн [[Дэлхийн өв|байгалийн өвд]] бүртгэгдсэн [[Увс нуурын хотгор]] байгаа бол Дорнод аймагт Монгол Улсын хамгийн нам доор цэг буюу [[Хөх нуур (Дорнод)|Хөх нуурын хотгор]] далайн түвшнээс дээш 560 м-т бий. === Усны зүй === [[Зураг:Uvs_n%C3%BAr.JPG|thumb|[[Увс нуур]]]] {{Гол|Монгол орны гол мөрд|Монгол орны томоохон нуурууд}} Монголд нийлээд 67,000 км урт болох 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3500 гаруй нуур, 7000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол, 250 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн хоёрхон нийслэлийн нэг юм. Монголын гол мөрнийг [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]], [[Номхон далай|Номхон далайн]], Төв азийн гадагшаа урсгалгүй гэсэн гурван ай сав газарт хуваан үзнэ. [[Орхон гол|Орхон]] бол Монголын хамгийн урт гол юм (1124 км, усаа цуглуулах талбай 133.000 км²). Харин Хятадад урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол [[Хэрлэн гол]] Монголын хамгийн урт гол /1200 км/ юм. Хамгийн ус ихтэй нь [[Сэлэнгэ мөрөн]] юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 м³/сек байдаг. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь [[Потанины мөсөн гол]] бөгөөд 20 км орчим урттай. Хамгийн том нуур нь [[Увс нуур|Увс]] (3350 км²), хамгийн гүн нуур нь [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]] (238 м) юм. === Бүс, хөрс === Монгол Улс хойноосоо урагш ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн дөрвөн бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс өөд авирахад тайгын болон тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж дөрвөн их хэсэгт хуваадаг. Ойт бүслүүр нь тогтмол дулаан, тааламжтай уур амьсгалтай, үржил шим сайтай, ялзмаг ихтэй. Хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0,76 %-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна. [[Зураг:Takhi2a.jpg|thumb|Хустайн нурууны [[тахь]]]] === Ургамал, амьтан === {{гол|Монгол орны ургамал газар зүй|Монгол орны загас}} Монгол оронд нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг. 7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]], 390-ээд зүйлийн [[шувуу|жигүүртэн]] оршино. Түүний дотор [[тахь]], [[хавтгай]], [[мазаалай]] зэрэг [[амьтан]], [[Монгол Алтан хундага|монгол алтан хундага]], [[тарваган шийр]], [[дорогостойн вансэмбэрүү]] зэрэг дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй эмийн [[ургамал]] бий. == Хүн ам зүй == {{гол|Монголын хүн ам зүй}} [[Зураг:Map of Mongolia topographic layers.xcf|thumb|Физик газар зүйн зураг|alt= т]] {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <br>(мян.)<ref>[http://www.bscnet.ru/upload/iblock/cf6/vestnik_4_8_.pdf ВЕСТНИК]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (2012)</ref> |- | 1918 || 647,500 |- | 1935 || 738,200 |- | 1956 || 845,500 |- | 1969 || 1,197,600 |- | 1989 || 2,044,000 |- | 2010 || 2,754,700 |- | 2015 || 3,000,000 |- |2022||3,457,500 |- |2025 |3,591,120 |} [[Зураг:Mongolia-demography.png|thumb|left|Хүн амын тоо (1961-2003)]] Монгол Улс хүн амын тооллогыг ойролцоогоор арав арван жилийн зайтай явуулдаг. 1918 онд явуулсан хүн амын анхны тооллогоор Монгол Улсын хүн ам 647 мянга байсан.<ref>[https://www.burtgel.gov.mn/index.php/about/history/80-civil Иргэний бүртгэлийн түүхэн тойм] ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГЖҮҮЛЭГЧ АГЕНТЛАГ УЛСЫН БҮРТГЭЛИЙН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР</ref> [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа Монгол Улсын хүн амын тоо эрчимтэй өсч 1966 онд 1 сая, 1988 онд 2 сая хүнтэй болжээ. Нийгмийн шилжилтийн үед хүн амын өсөлт буурч 2010 оны тооллогоор 2,75 сая хүнтэй байсан бол 2015 оны эхэнд 3 сая хүн амтай болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://yellow.zindaa.mn/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3/1ndk |wayback=20150908214159 |text=Монгол Улсын гурван сая дахь иргэнээр охин хүүхэд тодорлоо |archiv-bot=2023-10-24 09:49:08 InternetArchiveBot }} (2015)</ref> 2025 оны байдлаар 3 сая 591 мянга 120 болсон байна. Хүн амын тоогоор дэлхийн 194 улсаас [[Армени]], [[Литва]]тай зэрэгцээд [[Улс орнуудын хүн амын тоо|135-р байранд]] байна. Хүн амын нягтаршил — 2.3 хүн/км²<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |date=2025 |year=2025 |location=Улаанбаатар |pages=23}}</ref> буюу энэ үзүүлэлтээрээ хүн амын [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|хамгийн сийрэг]] суурьшилтай орон болно. 1000 хүн тутамд 20 хүн төрж, 6 хүн нас бардаг, жилийн дундаж өсөлт — 1,49&nbsp;% (2016 он). Хүн амын 36,6&nbsp;% нь 0–14 насны багачууд, 68,9&nbsp;% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4&nbsp;% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. хүйсийн харьцаа жигд, дундаж наслалт — 68,6 жил.<ref>[{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} CIA World Factbook". CIA. 2012.]]</ref> === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2020 он)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1616994519422.pdf |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогын нэгдсэн дүн |publisher=Би Си Ай ХХК |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=52}}</ref>!! Хувь |- | [[Халх ястан|Халх үндэстэн]] || 3 220 350 || 91.8 % |- | [[Казах үндэстэн]] || 110 999 || 3.8 % |- | [[Дөрвөд|Дөрвөд угсаатан]] || 68719 || 1.9 % |- | [[Баяд|Баяд угсаатан]] || 57 775 || 1.6 % |- | [[Буриад ястан|Буриад угсаатан]] || 43 661 || 1.2 % |- |[[Захчин]] |24 407 | 0.7% |- | Монголын харъяат гадаад үндэстэн || 3979 || 0,1 % |- | гадаадын иргэн || 22418 || 0,7 % |} Монгол Улс үндсэндээ нэгэн төрлийн ард түмнээс бүрдэнэ. Хүн амын 96 хувь [[Монголчууд|монгол үндэстэн]] байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Угсаатны цөөнхүүд нь Халхжих, [[Тувачууд|тува]], [[Хотон (үндэстэн)|хотон]], чантуу зэрэг [[Түрэг|түрэг угсаатан]], хамниган [[Тунгус хэл|тунгус угсаатан]] нь монголжих үйл явц явагдсаар байгаа. Казахууд тусдаа исламын шашинтай, Баян-Өлгий аймгийн хүн амын 80&nbsp;%-ийг эзэлж байгаа болохоор харьцангуй тогтвортой байна. БНМАУ-ын үед БНХАУ-тай харьцаа муудан 1963—1966 онд [[хужаа|Хятадуудыг]] үлдэн хөөж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] бутрахад 1990—1992 онд Монголд байсан Зөвлөлтийн цэргийн анги, мэргэжилтнүүдийг гаргажээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.mglradio.com/main/640744 |title=MGLRADIO |access-date=2023-06-22 |archive-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909225639/http://www.mglradio.com/main/640744 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://bigbrother.blog.banjig.net/post.php?post_id=91235 |wayback=20160310151738 |text=Орос-Хятадын харилцаа ба Монгол улсын аюулгүй байдал |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> Ардчилсан Монголд хуулийн хязгаарыг (нийт 3&nbsp;%, нэг улсаас 1&nbsp;%) давахгүйгээр гадаадын иргэд орж гардаг болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/211 |wayback=20210624204033 |text=Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (2010)</ref> === Хэл бичиг === Улсын албан ёсны хэл нь Халх [[монгол хэл]] байна. Монгол хэл [[Алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлгийн гол хэл юм. Монгол Улсад [[халх аялга]] голчлох ба [[буриад аялга]], Урианхай [[Ойрад–Халимаг аялга|аялга]], [[дархад аялга]] тодорхой ялгардаг. 1941 оноос хойш [[кирил үсэг]] нэвтрүүлсэн. [[Кирил монгол бичгийн дүрэм|Кирил монгол бичгийн дүрмийг]] 1-р ангиас хүүхдүүдэд заадаг. 35 үсэгтэй. Чингис хааны үеэс уламжилсан [[Монгол бичиг]] 1990 оноос сэргэж, дунд сургуулийн 5-р ангиас заадаг болсон. Компьютер, гар утаснаа [[латин үсэг]] хэрэглэх нь түгээмэл. Мөн алтай язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн [[казах хэл|казах]], [[тува хэл]]ээр ярина. 1-4-р ангид эх хэлийг хүүхдүүдэд зааж, 5-р ангиас [[Англи хэл|Англи]] (сүүлийн үе), [[орос хэл|орос]] (Зөвлөлтийн үеэс), [[солонгос хэл|солонгос]], [[герман хэл|герман]], [[хятад хэл|хятад]], [[япон хэл|япон]] зэрэг харь хэлийг хүүхэд залуус сонгон сурч эзэмшдэг. === Шашин шүтлэг === {{bar box |title=Монголын шашин шүтлэг (2020)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|будда]]|orange|51.7}} {{bar percent|''[[Шашин шүтэхгүй байх|бурхангүй]]''|grey|40.6}} {{bar percent|[[Исламын шашин|Ислам]]|green|3.2}} {{bar percent|[[Бөө мөргөл|Бөө]]|black|2.5}} {{bar percent|[[Христийн шашин|христ]]|blue|1.3}} {{bar percent|Бусад шашин |brown|0.7}} }} Монголын ард түмний ихэнх нь [[буддын шашин]]тан (51.7 %<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref>). Буддын шашны ''гэлүгва'' буюу [[шарын шашин]] гэсэн ёсыг дагадаг. Мөн шашин, бурхны сүжиг алдрах хүний тоо (40.6 %) өссөн. Хүн амын цөөн хувьд [[Ислам]], [[бөө мөргөл|бөө]], [[христийн шашин|христийн]] шүтлэг байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Эрт дээр үеэс Монголд бөө, [[тэнгэр шүтлэг]] байсан бөгөөд 16-р зуунаас буддын шашин Монголд гурав дахь удаагаа хүчтэй дэлгэрсэн. [[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]] нарын олон хутагт хувилгаан тодорсон. БНМАУ-ын эхэн үед шашныг хориглож, сүм хийдийг шатааж, лам нарыг хороож байв. Хожим суларч 1990 оноос хойш шашин шүтэх эрх чөлөөтэй болсон. 2010 онд буддын 127, христийн 96, лалын 6, бүгд 234 сүм хийд байв.<ref>[http://www.slideshare.net/Gelegjamts/2010-get-file-wwwgelegjamtsorg-wwwgelegjamtsblogspotcom-httpwwwnsomn?related=1 Монгол улсын статистикийн эмхтгэл-2010].</ref> Бурханы шашны хамгийн том нь [[Гандантэгчэнлин хийд]]. === Хот суурин === [[Зураг:UlaanBaatar-2009.jpg|thumb|left|200px|[[Улаанбаатар]]]] [[Зураг:Darkhan.jpg|thumb|150px|[[Дархан (хот)|Дархан]]]] [[Зураг:Erdenet_02.jpg|thumb|left|200px|[[Эрдэнэт]]]] {{гол|Монголын хотын жагсаалт}} Монголын хүн амын 71 хувь хот газар амьдарч байна.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |title=URBANIZATION |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122160008/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хот дотроо [[гэр хороолол]] их. Засаг захиргааны [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|хот суурин]] байхгүй. Уламжлал болон [https://web.archive.org/web/20210927062641/https://www.legalinfo.mn/law/details/532 хууль] харвал [[Монголын хотууд|22-26 хот]] бий: Улаанбаатар хотод 2025 оны байдлаар 1 сая 796 мянган хүн амтай байна. {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Улаанбаатар]] (1&nbsp;200&nbsp;358) * [[Эрдэнэт]] (85&nbsp;000) * [[Дархан]] (75&nbsp;000) * [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] (38&nbsp;537) * [[Мөрөн]] (35&nbsp;789) * [[Налайх]] (30&nbsp;049) * [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] (29&nbsp;817) * [[Өлгий]] (29&nbsp;392) || * [[Ховд (хот)|Ховд]] (29&nbsp;012) * [[Арвайхээр]] (27&nbsp;162) * [[Улаангом]] (27&nbsp;152) * [[Багануур]] (22&nbsp;210) * [[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]] (20&nbsp;604) * [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] (19&nbsp;662) * [[Даланзадгад]] (18&nbsp;740) * [[Сайншанд]] (18&nbsp;735) |} == Түүх == {{гол|Монголын түүх}} {{Загвар:Монголын түүх}} === Эртний улс === {{гол|Хүннү улс|Сяньби|Нирун улс|Түрэг улс|Уйгур улс|Хидан Улс}} Монгол оронд 850.000 жилийн тэртээ «[[босоо хүн]]» амьдарч байсан<ref>{{cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |publisher=Institute of Mongolian Archaeology |date=2013-06-24 |access-date=2023-06-22 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref> ба балар эртний хүний хадны сүг зураг эд олдвор [[Хойд Цэнхэрийн агуй|Хойд цэнхэрийн агуйгаас]] олддог.<ref name="Novgorodova">Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in ''Mongolen (catalogue)'', pp. 14–20</ref> [[Чулуун зэвсгийн үе|Чулуун зэвсэг]], [[Хүрэл зэвсгийн үе|хүрэл зэвсэг]], [[Төмөр зэвсгийн үе|төмөр зэвсгийн үеийг]] дамжсаар эртний улсуудын үетэй золгожээ. Монгол орон эртнээс [[анчин]], [[малчин]], [[нүүдэлчин]] ард түмний өлгий байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээр нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]], [[зүрчид]] аль ч угсаа байсан үргэлж өмнөд газрын [[нанхиад]]тай зууралдан байлдах ба [[Цагаан хэрэм|түмэн газрын их цагаан хэрмээр]] хил тогтдог байв. [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|175px|left|[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 – НТ 48)]] Сурвалж бичигт [[гуйфань]], [[шаньрун]], [[ицюй]], [[ху]], [[линь ху]], [[дунху]] (дорнод ху), [[хуньюй]], шюжун зэрэг олон нэрээр тэмдэглэгдэж явсаар МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] [[Хүннү улс]]ыг (НТӨ 209 – НТ 48) нэгтгэн байгуулжээ. [[Ноён уулын булш|Ноён уулнаас]] Хүннүгийн ноёны бүлэг булш олсон ба хүннүгийн [[мал]] адуулах, [[нум]] [[сум]], [[жад]], охор илдээр зэвсэглэх нь [[Монголчууд|монголоос]] ялгаагүй юм. Хүннүгийн зүүн этгээдийн [[Сяньби]] хүчирхэгжин Монголыг эзэгнэсэн нь 93–234 он бөгөөд [[Таньшихуай]]н үед нэр мандсан. Дараа нь бас нэгэн [[Монголчууд|монгол угсаат]] [[Жужан улс]]ыг (330—555) [[Шэлүнь]] хэмээх сайн эр алдаршуулж яваад [[Түрэг улс]]ад (555—745) зай тавьжээ. [[Уйгур улс]]ын (745—840) нийслэл [[Хар балгас]]ыг бас нэг [[түрэг угсаатан]] болох [[Енисейн киргиз]] галдан шатаасан боловч удалгүй монголын [[Хидан Улс]]ад (907—1125) түрэгджээ. [[Киданчууд|Кидан хүмүүсийг]] зүрчидийн [[Алтан улс]] мөхөөсний дараа Монголын тал нутагт олон аймаг зэрэгцэн оршиж, олзлон булаалдаж байсан ба хамтатгаад [[зүбү]] аймгийн холбоо гэж байв. === Эзэнт гүрэн === {{гол|Их Монгол Улс|Юань Улс}} [[Зураг:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|140px|[[Чингис хаан]]]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|thumb|200px|Монголын эзэнт гүрэн]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Олон]] аймгийн дотроос [[Хамаг Монгол]]ын [[хиад]] аймгийн [[боржигон]] овогт [[Тэмүүжин]] буюу [[Чингис хаан]] (1162—1227) тодорч [[татар]], [[мэргид]], [[хэрэйд]], [[найман]]ыг ээлж дараалан дагуулсаар 1206 онд Хэрлэний хөдөө арлын [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] нэгдсэн [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулжээ. Чингис хаан «мөнх тэнгэрийн хүчинд» [[Тангуд улс|Тангуд]], [[Алтан улс|Алтан]], [[Хар Хидан]], [[Сартуул улс|Сартуул]] (''Хорезм'') улсыг дайлан дагуулсан ба найманы [[Тататунга]] багшаар [[Монгол бичиг]] (эхэндээ ''уйгуржин''), татарын [[Шихихутуг]] заргачаар [[Их Засаг]] хуулийг зохиолгон улсаа засчээ. Чингис хааны өндөр төрийг [[Өгөөдэй хаан|Өгөөдэй]] хаан залган [[Хархорум]]ыг нийслэл болгон хөгжүүлж, [[Монголын нууц товчоо|'''Монголын Нууц Товчоо''']]-г бичүүлж, Алтан улсыг мөхөөж, дорно [[Европ]]ыг байлдан дагуулсан бол [[Гүюг хаан|Гүюг]], дараа нь [[Мөнх хаан|Мөнх]] хаан залгаж Багдадын халифыг буулган [[Иран]]ыг эзэлжээ. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хаан 1260 онд Монголын хаан болоод 1271 онд '''[[Юань Улс]]''' (1271—1368) хэмээх үеийг эхлүүлэн [[Дайду]]г (одоо Бээжин) нийслэл болгон сууж, 1279 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүнг]] мөхөөн [[Хятад]] орныг бүрэн эзлэсэн ба [[буддын шашин|буддын]] шашныг шүтэн дэлгэрүүлж, [[дөрвөлжин үсэг|дөрвөлжин]] үсэг бүтээлгэн хэрэглэж байжээ. Монголын байлдан дагуулал өрнө зүгт [[Адриатын тэнгис]], [[Египет]], дорно зүгт [[Япон]], өмнө зүгт Индонезийн [[Ява]] арал хүрч 33 сая км² газарт ноёрхож байв.<ref name="EarthRule">{{Cite web |url=http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |title=Archive copy |access-date=2023-06-22 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |url-status=dead }}</ref> «Дэлхийн талыг эзэлсэн» гэж ярих бөгөөд түүхэн дэх хоёрдугаар ([[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] дараа) их нутагтай гүрэн байжээ. [[Луужин]], [[өртөө]], [[Монголын энхтайван|энхтайван]], цэргийн арга ухаан, [[Юань улсын цаасан мөнгө|цаасан мөнгө]], өрнө-дорныг холбосон худалдаа арилжаа зэрэг дэвшил, нээлт авчирсан юм. Нүсэрдээд ирэхийн цагт Юань, [[Алтан Орд|Зүчи]], [[Цагаадайн Улс|Цагаадай]], [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн улс]] болон бутарчээ. [[Тогоонтөмөр хаан]] 1368 онд Хятадыг [[Мин улс]]ад алдан «Давааны арын орон» буюу монгол нутагтаа эргэн суусан. ===Хаант улс === {{гол|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[File:Mongolia XVI.png|thumb|[[Бутралын үеийн Монгол|14-17-р зууны Монгол улс]]]] [[File:ErdeneZuuKhiidTemple.jpg|thumb|Хархорины [[Эрдэнэ зуу]]]] Тогоонтөмөр хааныг [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] залгаж Хархорумд суусан ч Хархорумыг [[Мин улс|Мингийн]] цэрэг 1380, 1388 онд довтлон галдан шатаажээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] нас барж улсгүй болох хүртэл Чингисээс эхлэн тоолвол [[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт|39 хаан]] суусан. Улсын нэрийг эхэндээ «Умард Юань» хэмээсэн ч замхраад хожмоо түүхчид «Бага хаадын үе», [[Бутралын үеийн Монгол|«Монголын хаант улс»]], «Дөчин дөрвөн хоёр» зэргээр нэрийджээ. Улс төрийн эв бутарсан буюу [[алтан ураг|алтан ургийн]] ноёнтой дөчин монгол (зүүн монгол)-[[дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн Ойрад]] (баруун монгол) болон талцаж, хаад нэгнээ хороон солигддог байв. Мин улсын [[Жөнтун]] хааныг олзолж байсан [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] (1453—1454) алтан ургийн дундуур ганцаар шургасан байдаг. [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] авчирсан [[Батмөнх даян хаан]] (1480—1517) улсаа хурааж «хөл хөсөр, гар газар» амаржуулж байв. Зүүн монгол нь [[халх]], [[цахар]], [[урианхай]] зүүн гурван түмэн, [[ордос]], [[түмэд]], [[юншээбүү]] баруун гурван түмэн, баруун монгол нь [[цорос]], [[дөрвөд]], [[торгууд]], [[хошууд]] 4 аймагт хуваагдаж байв. Сүүлчийн хаад цахар нутагт (хожмын [[Өвөр Монгол]]) сууж байсан ба түмэдийн [[Алтан хан]] 1577 онд төвөдийн Содномжамцыг урин залж «[[Далай лам]]» өргөмжилсөнөөс эхлээд монголчууд нийтээрээ [[шарын шашин]]д орсон нь [[буддын шашин]] Монголд гурав дахиа дэлгэрсэн явдал юм. Ар халхад 1585 онд [[Эрдэнэ зуу]] хийд баригдсан. 1634 онд манжууд Лигдэн хааныг дарж өвөр монголыг дагуулснаар Монголын хаант улс (1368—1634) мөхсөн юм. Гэхдээ ар Монголд [[халх]]ын Түшээт, Засагт, Сэцэн ханы гурван аймаг, [[хотгойд]], Шиньжянд дөрвөн Ойрад аймаг тусгаар оршин байв. 1688 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]ын [[Галдан]]д ялагдан дайжсан [[Занабазар|Өндөр гэгээн]], [[Чахундорж]] нар халхаа аван 1691 онд манж [[Чин улс]]ад дагаар оржээ. === Гадаад Монгол === [[Зураг:MongolianRoyalty.jpg|thumb|160px|left|1921 он. Монгол хатан]] {{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Ар Монгол}} [[Манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]] [[Монголчууд|монголчуудыг]] 1634-1755 оны хооронд гурван хэсэг үед дагаар оруулж эзэрхээд олон хошуу, аймаг, чуулган болгон захирсан бөгөөд өнөөгийн Монгол орныг сүүлийн жилүүддээ «Гадаад (манжаар ''түлэрги'') Монгол» хэмээж байв. Үүнд [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт]], [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]]ы халх дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар]], [[Тагны Урианхайн хязгаар]] (одоо [[Тува орон]]) орж байв. Хожим [[Жавзандамба хутагт|Богдын]] [[Их Шавь|шавь нутаг]] нэмэгдсэн. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам байгуулагдаж, [[Улиастай]] (төв), [[Хүрээ]], [[Ховд]]од [[амбан]] жанжин суудаг байлаа. 1755 онд хотгойдын [[Чингүнжав]] Зүүнгарын [[Амарсанаа]]тай зэрэг манжийн цэргийн эсрэг босоод дарагджээ. [[Чин улс]] монгол ноёдыг [[ван]], [[бэйл]], [[бэйс]], [[гүн]] гэж зэрэглэн алба гувчуур авч, цалин [[пүнлүү]] өгч, ардыг дарлах шат тогтолцоог бий болгосон бөгөөд «[[хятад үндэстэн|хятад хүн]] монгол нутагт сууж болохгүй», «хятад хүн монгол эхнэр авч болохгүй» зэрэг үндэстний шинжийг хамгаалах хууль цааз гаргаж байсан юм. 1907 онд Ховдын хязгаараас [[Алтай тойрог|Алтайн хязгаар]]ыг салган байгуулж, мөн онд «[[Шинэ засгийн бодлого]]» гэдэг хятаджуулах түрэмгий бодлого явуулж эхэлснээр Ар Монголын ноёдын үндэсний ухамсар сэргэн, тусгаар тогтнох эв санаа нэгджээ. === Тусгаар тогтнол === [[Зураг:Sharav_bogd_khan.jpg|thumb|180px|[[Богд хаан]]]] [[Зураг:Khalkhin_Gol_George_Zhukov_and_Khorloogiin_Choibalsan_1939.jpg|thumb|180px|1939 он. [[Халхын голын байлдаан]]. [[Георгий Жуков|Жуков]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]]]] {{гол|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Ардын хувьсгал|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Чин улс хэзээ мөдгүй мөхөх нь тодорхой болсон цагт халхын ноёд Их хүрээнд нууцаар зөвлөлдөх болж, [[1911]] оны [[12 сарын 29]]-нд Богд гэгээн, 8-р [[Жавзандамба хутагт]]ыг [[Богд хаан]]аар өргөмжлөн Монгол Улс сэргэснийг зарлан тунхаглаж, оны цолыг «Олноо өргөгдсөн» гээд улсын нийслэлийг [[Нийслэл хүрээ]] хэмээжээ. Монгол улс сэргэн мандахад [[барга]], [[харчин]], [[өөлд]] зэрэг олон газрын монголчууд ирж хүчээ өргөж, талархан сайшааж байв. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] 5 яам бүхий засгийн газар байгуулаад Хүрээ, Улиастай, Ховдын манж амбан, дарангуй цэргийг хөөн гаргажээ. Тухайлбал 1912 оны зун [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав]] нарын удирдсан 5000 монгол цэрэг Ховдыг чөлөөлж, 1913—1914 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] чөлөөлөхөөр 10.000 цэрэг [[Таван замын байлдаан|таван замаар байлдаж]] [[Хаалган]] хүртэл давшсан байна. Олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] нэхэлтийг сөрөхөөр [[Оросын Хаант Улс|Оросын Хаант Улсаас]] тусламж гуйх зорилгоор Элч зарж байжээ. 1914-1915 оны Хятад-Монгол-Орос гурван улсын [[Хиагтын гэрээ|'''Хиагтын гэрээгээр''']] тусгаар тогтносон бодит байдлаа баталж чадалгүй [[Гадаад Монгол]] нь Хятадын доор «өөртөө эзэрхэх» гэгдэж байв. 1919 онд хятадын [[Сю Шүжан|Сю Шүжанаар]] удирдуулсан цэрэг Нийслэл хүрээг эзэлж, автономийг устган дарангуйлсан ч 1920 онд [[Барон Унгерн]]ээр удирдуулсан Оросын Хаант Улсын үлдэгдэл цагаан цэрэг нэвтэрч Үндэсний Хувьсгалт Армиг Хүрээнээс хөөхөд Хиагт руу бүгсэн. Богдыг дахин хаан ширээнд өргөмжиллөө. [[1921 он]]ы [[3 сарын 18]]-нд Зөвлөлтийн улаан цэргээр дэмжүүлж [[Дамдины Сүхбаатар|Дамдины Сүхбаатарын]] удирдсан Ардын журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг чөлөөлж, 7-р сард Нийслэл хүрээнд орж ирсэнээс хойш Монгол Улс дахин тусгаар тогтнолоо олж авсан байна. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тутам [[коммунизм|коммунист]] ертөнцөө тэлж Монголыг багтаагаад, Хятадаас өмгөөлөгч ар тал болжээ. [[Богд хаан|Богд хааныг]] эхлээд хэмжээт эрхт болгоод Ардын засаг байгуулагдав. Богд хаан нас барснаар хаант засгаас татгалзаж, [[1924]] оны [[11 сарын 26]]-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ыг тунхаглан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|анхны Үндсэн хууль]] баталж, нийслэлийг [[Улаанбаатар]] хэмээсэн. Харц ардыг тэтгэж, харин язгууртан, ламыг хавчих болсон бөгөөд 1932 онд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|шамбалын дайн]] дэгдэн дарагдаж, 1937 оны үед лам, сэхээтэн, феодал зэрэг 20.000 орчим хүнийг [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хилсээр]] буудан хороожээ. 1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу 1939 онд [[Япон]] Монгол руу [[Халхын голын дайн|дайрахад]] ЗХУ цэрэг зэвсгээр тусалж, 1941 онд [[Нацист Герман|Герман]] Зөвлөлт рүү [[Аугаа их эх орны дайн|дайрахад]] БНМАУ агт, хувцас, аль байдгаараа тусалжээ. [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]д [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монгол ардын хувьсгалт цэрэг]] [[Хаалган хот|Жанчхүүгийн]] даваа хүртэл Японоос чөлөөлж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөлд болсон [[Ялтын уулзалт|Яалтын бага хурлаар]] үнэлэгдэн, [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|ард иргэдийн нэгэн үзүүрт сэтгэл]] биелж ЗХУ ([[Зөвлөлт Холбоот Улс|Орос]]) ДИУ ([[Хятад]]) хоёр Монгол Улсыг олсон тусгаар тогтнолоо хадгалахыг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.slideshare.net/zorigoogantumur/ss-9970338 |wayback=20231006120327 |text=Ахмад дипломатчын дурсамж: Монголын статус кво |archiv-bot=2025-11-13 20:25:44 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> [[Хорлоогийн Чойбалсан]] Өвөр Монголыг нэгтгэхийг санаархсан ч Хятадыг коммунист улс болгосондоо ханасан [[Иосиф Сталин]] дэмжээгүй байна. 1949 онд шинээр байгуулагдсан [[БНХАУ]]-тай дипломат харилцаа тогтоож, 1961 онд Монгол улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] бүрэн эрхт гишүүн болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/954.shtml |wayback=20120511200956 |text=НҮБ-д элсэхийн тулд найман удаа санал дэвшүүлжээ |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> === Социалист орон === {{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} Социалист БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засаг онц дэвшиж, тогтвортой суурь тавигджээ. [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны хуваарийг]] 1925, 1931, 1957 онд ихээр өөрчилж,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.khural.mn/n/zwho |wayback=20200807045950 |text=Засаг захиргааны нэгжийн үүсэл хөгжил |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> аймаг, сумын төв [[Монголын хотууд|хот сууринг]] барьж босгож, улсын болоод орон нутгийн байгууллага, эмнэлэг, цэцэрлэг, сургууль, тээвэр, соёл урлаг, спортын байгууллага, холбоо, их сургууль гээд олон зүйл бий болжээ. 1941 оноос [[Монгол бичиг|монгол бичгийг]] «хуучин монгол» хэмээн халж [[кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] «шинэ үсэг» хэмээн хэрэглэх болж, 1960-аад онд бүх нийтээр [[үсэг|бичиг үсэг]]тэн болжээ. 1930-аад онд хамтрал, 1960-аад онд нэгдэлжих хөдөлгөөн, соёлын довтолгоо, атрын аян явагдаж залуус "МХЗЭ" гэх илгээлтээр очиж малчны хот, сангийн аж ахуйг зорьж ажилладаг байв. Дулааны цахилгаан станц, Налайхын уурхай, [[Багануур ХК|Багануурын нүүрсний уурхай]], Шарын голын уурхай, [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений үйлдвэр]], [[Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр]], [[Говь ХК|Говь]], [[Улаанбаатар хивс]], Эрдэнэт хивс, [[Талх Чихэр ХК|Талх чихэр]], [[Мах импекс]] зэрэг хүнд болоод хөнгөн аж үйлдвэр бий болж хөгжсөн байна. [[Жамсрангийн Самбуу]] (1954—1972), [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1940—1984), [[Жамбын Батмөнх]] (1984—1990) нар нам, төрийг олон жил тогтвортой тэргүүлж байв. === Ардчилсан Монгол === {{гол|Ардчилсан хувьсгал}} ЗХУ-ын [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], дорно [[Европ]]ын ардчилалын төлөөх тэмцлийн салхи Монголд итгэл төрүүлж 1989 оны [[12 сарын 10]]-нд [[ардчилал|ардчиллын]] төлөө анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] (МоАХ) байгуулагджээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/1070.shtml |wayback=20171003133253 |text=Монголын ардчилсан хувьсгалын хроник |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2009)</ref> 1990 оны 3 сарын 7-нд [[улс төрийн өлсгөлөн]] зарлаж 3 сарын 9-нд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров.<ref>[http://www.ikon.mn/n/ezf Анхны улстөрийн өлсгөлөн] (2015)</ref> Талууд харилцан ойлголцож «оготны хамраас дусал цус гаргаагүй» ардчилсан хувьсгал Монгол Улсад олон намын тогтолцоо, [[хүний эрх]], [[хувийн өмч]] зэрэг олон дэвшилтэд зүйлийг авчирсан юм. 1990 онд [[Улсын Их Хурал#Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар|Улсын Бага Хурал]], дараа нь [[Ардын Их Хурал]] байгуулагдан Монгол Улсын [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлав. Үндсэн хууль ёсоор төрийн эрх ард түмний гарт, түүний төлөөлөл [[Улсын Их Хурал]]д шилжсэн.<ref name="үндсэнхууль">{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367 |wayback=20210802141613 |text=Монгол Улсын Үндсэн Хууль |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (1992)</ref> 1992 оноос 2016 он хүртэл МАХН харьцангуй давамгай, заримдаа [[Ардчилсан Нам]] төр барьжээ. 2003 оноос [[иргэний хөдөлгөөн]] идэвхжиж, жагсаал цуглаан хэвийн үзэгдэл, [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] байнгын ярианы сэдэв болсон. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжихэд бусад орны адил хямарсан бөгөөд үнийн өсөлт, мөнгөний ханш уналт, банкны дампуурал, барааны хомсдол зэрэг олон бэрхшээл үзсэн ч 2000-аад он гарснаар байдал дээрдэж Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн амьдрал улам олон төрлөөр салбарлан хөгжиж байна Гэвч 2012 оноос хойш экспортын гол бүтээгдэхүүн болох ашигт малтмалын дэлхийн зах зээлийн уналт, мөн гадаад худалдааны гол харилцагч орон болох Хятадын эдийн засгийн удаашрал, хамгийн гол нь Засгийн газрын үрэлгэн бодлогын нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлт удааширсан бөгөөд 2016 оны сонгуулиар МАН эдийн засгийг сэргээх амлалт өгч, эрх баригч хүчин болжээ. == Төр засаг == {{гол|Монголын улс төр}} Монгол бол парламентын засаглалтай, хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс юм. Тус улс нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай, төлөөллийн ардчилсан бүгд найрамдах улсын хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд ерөнхийлөгч нь ард түмнээс шууд сонгогдож, төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэдэг бол ерөнхий сайд нь ерөнхийлөгчөөс томилогддог боловч гүйцэтгэх эрх мэдлийг эзэмшиж, өдөр тутмын засаглалыг хариуцдаг. УИХ-аас депутатуудыг сонгодог бөгөөд Ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн Ерөнхийлөгч Засгийн газрын гишүүдийг томилдог. Монгол Улс 1992 оны Үндсэн хуулиар парламентын засаглалтай Бүгд найрамдах улс болж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар зарим эрх мэдлийг Ерөнхийлөгчөөс Ерөнхий сайдад шилжүүлсэн нь парламентын хяналтыг сайжруулахад шилжсэнийг харуулж байна. Түүнчлэн 2023 онд УИХ-аас баталсан Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр УИХ-ын 76 суудлын тоог 126 болгож, сонгуулийн хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог сэргээсэн. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцооны зарим онцлог, ялангуяа ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын давхар гүйцэтгэх үүргийг хадгалсан ч Монгол Улс парламентын засаглалтай байх амлалтыг улам бататгасан юм. Энэхүү тогтолцоо нь үзэл бодлоо илэрхийлэх, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан ардчилсан зарчмууд бүхий ерөнхийлөгч, парламент, ерөнхий сайд нарын эрх мэдлийн тэнцвэрийг хангадаг. === Ерөнхийлөгч === {{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]]д зааснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд эв нэгдлийн илэрхийлэл, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болно. Ерөнхийлөгч 50 нас хүрсэн, Монгол Улсын иргэн байх ба дөрвөн жил тутам парламентат суудалтай намаас нэр дэвшин ард түмний шууд сонгуулиар сонгогдож, нэг удаа улиран сонгогдох эрхтэй. Тус хугацаанд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (1990—1997), [[Нацагийн Багабанди]] (1997—2005), [[Намбарын Энхбаяр]] (2005—2009), [[Цахиагийн Элбэгдорж]] (2009—2017), [[Халтмаагийн Баттулга]] (2017-2021), [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021-одоо) нар сонгогдон ажиллаж ирсэн. === Улсын хурал === [[Зураг:Mongolian parliament members.jpg|thumb|left|Улсын Их Хурлын танхим]] {{гол|Улсын Их Хурал}} Монгол Улсын хууль тогтоох байгууллага нь [[Улсын Их Хурал]] (УИХ) юм. УИХ-ын нэг танхимын 76 суудлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгоно. Сүүлийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай жижиг 76 тойрог бүхий мажоритари системээр зохион байгуулагдсан. [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны УИХ-ын сонгуулиа]]<nowiki/>р [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (72 суудал), 1996 онд Ардчилсан холбоо эвсэл (50), 2000 онд МАХН (72) дийлэнх олонх суудал авч байсан бол 2004 онд 38-38-аар тэнцэж анх удаа «эвслийн» тодотголтой Засгийн газар байгуулагдаж байв. [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] МАХН (45), 2012 онд [[Ардчилсан Нам]] (34) олонхын санал авч Засгийн газраа бүрдүүлжээ. [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] бүрэлдсэн бөгөөд МАН 65 суудал, АН 9 суудал, [[МАХН]] 1 суудалтай, мөн 1 бие даагч сонгогдон ажиллаж байв. [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын Сонгуулийн]] 29 тойргоос [[МАН]] 62 суудал, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] 11 суудал, Та бидний эвсэл 1 суудал, [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] 1 суудал авснаар бүрдэж, 2024 он хүртэл УИХ-ын даргаар нь [[Гомбожавын Занданшатар]] ажиллаж байсан. [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] шинэ системээр явагдаж, 13 тойргоос 78 дэвшигчийг сонгож, 48 дэвшигчийг намын жагсаалтаас сонгохдоо намд өгсөн саналын хувьтай дүйцүүлэн хуваарьлав. [[Монгол Ардын Нам|МАН]]: тойргоос 50, жагсаалтаас 18 нийт 68 суудал; [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]: тойргоос 26, жагсаалтаар 16 нийт 42 суудал; [[ХҮН нам]]: тойргоос 2, жагсаалтаас 6 нийт 8 суудал; [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]: жагсаалтаас 4 суудал; Үндэсний эвсэл жагсаалтаас 4 суудал авч нийт 126 гишүүнтэй [[УИХ]] бүрдсэн. Одоогийн УИХ-ын дарга нь [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] ажиллаж байгаад огцорорч 2026 онд [[Сандагийн Бямбацогт]] ажиллаж байна. === Засгийн газар === [[Зураг:Mongolian Parliament 5.JPG|thumb|150px|Есөн хөлт <br>Их цагаан туг]] {{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} Монгол Улсын төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх байгууллага нь [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] (ЗГ) юм. УИХ-ын сонгуульд олонх суудал авсан нам [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдыг]] тодруулах боломжтой ба ерөнхий сайд сайд нарын багаа бүрдүүлдэг. Засгийн газрын яамны тоо, бүтэц үргэлж өөрчлөгддөг. Яам үүргээрээ ерөнхий чиглэлийн (Сангийн яам шиг), чиг үүргийн (зам тээврийн гэх мэт) гэж хоёр янз байдаг. Ерөнхий сайд бол 2021 оны 1 сарын 27-нд томилогдсон [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] бөгөөд [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа улиран сонгогдож, "МАН-[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-[[ХҮН нам|ХҮН]]" намын Хамтарсан засгийн газрыг байгуулсан. 2025 онд Гомбожавын Занданшатар, 2026 оноос [[Ням-Осорын Учрал]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. === Шүүх байгууллага === Монгол Улсад Шүүх байгууллага төрийн хараа хяналтаас ангид бие дааж ажиллана. # Улсын дээд шүүх (хяналтын шатны шүүх). # Аймаг, нийслэлийн шүүх (давж заалдах шатны шүүх). # Сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх (анхан шатны шүүх)-ээс бүрдэнэ. Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр 2020 оноос хойш [[Дамдины Ганзориг]] ажиллаж байна. === Гадаад харилцаа === Монгол Улс 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д (НҮБ) элсэж, түүний түүний төрөлжсөн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа өрнүүлж ирсэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.nso.mn/page/36 |title=Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа |access-date=2023-06-22 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006120329/https://www.nso.mn/page/36 |url-status=dead }}</ref> БНМАУ-ын үед Зөвлөлттэй ах дүүгийн ёсоор дотно харилцаатай байсан ба МУ-ын үед «[[Гуравдагч хөршийн бодлого]]» хэрэгжүүлсэн. Олон улстай найрсаг, төвийг сахисан, эдийн засаг, соёлын харилцааг хөгжүүлдэг. 1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс (одоо [[Оросын Холбооны Улс]] залгамжилсан), 1948 онд [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], 1949 онд [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай харилцаа тогтоосноос эхлээд 191 орон, 2 олон улсын байгууллагтай дипломат харилцаа тогтоогоод байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mfa.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=mn |wayback=20141018013549 |text=Дипломат харилцаатай орнууд |archiv-bot=2025-06-05 09:23:00 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> Монгол Улс [[Астана]], [[Анкара]], [[Бангкок]], [[Берлин]], [[Бразилиа]], [[Брюссель]], [[Будапешт]], [[Бээжин]], [[Варшав]], [[Вашингтон]], [[Вена]], [[Вьентьян]], [[Хавана]], [[Дели]], [[Жакарта]], [[Каир]], [[Канберра]], [[Кувейт хот|Кувейт]], [[Лондон]], [[Москва]], [[Ром]], [[Оттава]], [[Парис]], [[Пхеньян]], [[Прага]], [[Софи]], [[Сөүл]], [[Сингапур]], [[Токио]], [[Ханой]], [[Стокхольм]]д Элчин сайдын яамтай бөгөөд [[Алматы]], [[Эрхүү]], [[Улаан-Үд]], [[Кызыл]], [[Хөх хот]], [[Эрээн хот|Эрээн]], [[Хонконг]], [[Осака]], [[Сан-Франциско|Сан-Франциско,]] [[Чикаго|Чикагод]] хотуудад Ерөнхий Консулын газартай юм. [[Нью-Йорк]] ба [[Женев]] хотуудад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] дэргэдэх Байнгын төлөөлөгч суудаг юм. [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] зэрэг олон улсын эдийн засгийн байгууллагуудад гишүүнээр элссэн. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Mongolian Armed Forces engineers with the 017 Construction Regiment receive instructions before participating in Khaan Quest 2013 in Ulaanbaatar, Mongolia, July 22, 2013 130722-M-MG222-001.jpg|thumb|Цэрэг дайчид]] {{гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}} Монгол Улс нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголын цэргийн баг [[Сьерра Леон|Сьерра Леонд]] НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэж байсан. 2005-аас 2006 онуудад [[Бельги]] ба [[Люксембург|Люксембургийн]] цэргүүдтэй хамт [[Косово]] руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн [[Африк]]ийн [[Чад]] улс уруу [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|зэвсэгт хүчний]] 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол Улс 2003 онд [[Иракийн Эрх Чөлөө Ажиллагаа|Иракийн эрх чөлөө ажиллагааг]] дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж [[Афганистан]] руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 2012 оноос Өмнөд Судан улс руу нэг ээлжиндээ 850 гаруй хүний бүрэлдхүүнтэй цэргийн багуудыг удаа дараалан илгээгээд байна. Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн НҮБ-аар баталгаажсан. == Орон нутаг == === Засаг захиргааны хуваарь === {|class="wikitable" style="float: right; margin:10px" |- !colspan=2 | Засаг захиргааны нэгж !! Тоон<br>нийлбэр |-style="text-align:center" | style="background:#FFDAB9;"| [[Аймаг]]: 21 | style="background:#AFEEEE;"| [[Нийслэл]]: 1 | style="text-align:right;"| 22 |-style="text-align:center" | style="background:#FFEFD5;"| [[Сум]]: 330 | style="background:#E0FFFF;"| [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]: 9 | align=right | 339 |-style="text-align:center" | style="background:#FFFACD;"| [[Баг]]: 1&nbsp;647 | style="background:#F0FFF0;"| [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|Хороо]]: 204 | align=right | 1&nbsp;851 |- |} {{гол|Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь}} Монгол Улсын нутаг дэвсгэр нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хуулийн]] IV бүлэгт зааснаар аймаг, сум, баг, нийслэл, дүүрэг, хороо гэсэн нэгжид хуваагддаг. 1994 онд гурван аймаг шинээр байгуулагдсанаар 21 [[аймаг]] байдаг болжээ. Аймаг нь [[сум]]анд, сум нь [[баг]]т хуваагдана. 2024 оны байдлаар Монгол Улсад 330 сум, 1647 баг байна. Харин нийслэл нь [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т, дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороо]]нд хуваагддаг. 2024 оны байдлаар нийслэл 204 хороотой байна.<ref>{{Cite web |url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0100_001V1&13999001_select_all=0&13999001SingleSelect=_T2_T1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0_5_6&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023&viewtype=table |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, бүс, аймаг, нийслэлээр. |date=2024-03-25 |website=www2.1212.mn Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Аймаг, нийслэл === {{гол|Монгол улсын аймаг, нийслэл}} {{Загвар:Холбоостой Монгол Улсын газрын зураг}} Монгол Улсын [[Монгол Улсын аймгууд|хорин нэгэн аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэл]] (Улаанбаатар)-ийн товч хүснэгт: <table><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao>{{citeweb|website=1212.mn|title=МОНГОЛ УЛСЫН ХҮН АМЫН ТОО, бүс, аймаг/нийслэл, хот/хөдөөгөөр|url=http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|access-date=2019-04-08|archive-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207200110/http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|url-status=dead}}</ref> |- | align="center" | 1|| [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.png|20px]] [[Архангай аймаг|Архангай]] || {{юникодмонгол|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 96&nbsp;720 |- | align="center" |2 || [[Зураг:Bayanulgii logo.jpg|20px]] [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ|v}} || align="right" | 105&nbsp;090 |- | align="center" |3 || [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|18px]] [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ|v}} || align="right" | 88&nbsp;356 |- | align="center" |4 || [[Зураг:Mn coa bulgan aimag.svg|20px]] [[Булган аймаг|Булган]] || {{юникодмонгол|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ|v}} || align="right" | 62&nbsp;214 |- | align="center" |5 || [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|20px]] [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ|v}} || align="right" | 58&nbsp;417 |- | align="center" |6 || &nbsp;[[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|15px]] [[Говьсүмбэр]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ|v}} || align="right" | 17&nbsp;796 |- | align="center" |7 || [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|20px]] [[Дархан-Уул]] || {{юникодмонгол|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ|v}} || align="right" | 105&nbsp;923 |- | align="center" |8 || [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|20px]] [[Дорноговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 69&nbsp;304 |- | align="center" |22 || <div style="display:inline-block; {{transform|rotate(90deg)}}">[[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|20px]]</div> [[Дорнод]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ|v}} || align="right" | 80&nbsp;984 |- | align="center" |10 || [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|20px]] [[Дундговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 46&nbsp;628 |- | align="center" |11 || [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|20px]] [[Завхан]] || {{юникодмонгол|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ|v}} || align="right" | 72&nbsp;779 |} </td><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao /> |- | align="center" |12|| [[Зураг:Mn coa erdenet.png|20px]] [[Орхон аймаг|Орхон]] || {{юникодмонгол|ᠣᠷᠬᠣᠨ|v}} || align="right" | 105&nbsp;987 |- | align="center" |13 || [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|20px]] [[Өвөрхангай]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 117&nbsp;112 |- | align="center" |14 || [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|20px]] [[Өмнөговь]] || {{юникодмонгол|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 66&nbsp;722 |- | align="center" |15 || [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|20px]] [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 62&nbsp;322 |- | align="center" |16 || [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|20px]] [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] || {{юникодмонгол|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ|v}} || align="right" | 111&nbsp;403 |- | align="center" |17 || [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|20px]] [[Төв аймаг|Төв]] || {{юникодмонгол|ᠲᠥᠪ|v}} || align="right" | 95&nbsp;662 |- | align="center" |18 || [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|20px]] [[Увс]] || {{юникодмонгол|ᠤᠪᠰᠤ|v}} || align="right" | 84&nbsp;309 |-style="background: #f0f0f0;" | align="center" |19 || [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|20px]] [[Улаанбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 1&nbsp;491&nbsp;375 |- | align="center" |20 || [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|20px]] [[Ховд]] || {{юникодмонгол|ᠬᠣᠪᠳᠤ|v}} || align="right" | 88&nbsp;330 |- | align="center" |21 || [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|20px]] [[Хөвсгөл]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ|v}} || align="right" | 133&nbsp;964 |- | align="center" |9 || [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|20px]] [[Хэнтий]] || {{юникодмонгол|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ|v}} || align="right" | 77&nbsp;028 |} </td></table> === Нутгийн удирдлага === Бүх түвшний засаг захиргаат нутаг өөрийн гэсэн [[хил]]тэй бөгөөд [[нутгийн өөрөө удирдах ёс]]ыг [[төр]]ийн удирдлагатай хослуулна. Эхний хоёр түвшний нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг [[Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] (ИТХ), баг, хорооныхыг [[иргэдийн Нийтийн хурал]] (ИНХ) гэнэ. Төрийн шийдвэрийг нутгийн [[Засаг дарга]] хэрэгжүүлнэ.<ref name="хуульзасагзахиргаа"/> === Бүсчлэл === Байгалийн унаган төрх, экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хадгалан үлдээх, нутаг дэвсгэрийг тэнцвэртэйгээр хөгжүүлэхийн тулд улсын газар нутгийг 7 бүсэд хуваасан байдаг.<ref>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140840374051&showType=1 |title=МОНГОЛ УЛСЫН БҮСЧИЛСЭН ХӨГЖЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ | website=legalinfo.mn | date=2024-06-05 | access-date=2024-07-14}}</ref> Үүнд: # [[Монгол Улсын Хангайн бүс|Хангайн бүс]]: Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг; # [[Монгол Улсын Баруун бүс|Баруун бүс]]: Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд аймаг; # [[Монгол Улсын Хойд бүс|Хойд бүс]]: Булган, Орхон, Хөвсгөл аймаг; # [[Монгол Улсын Зүүн бүс|Зүүн бүс]]: Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймаг; # [[Монгол Улсын Говийн бүс|Говийн бүс]]: Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймаг; # [[Монгол Улсын Улаанбаатарын бүс|Улаанбаатарын бүс]]: нийслэл Улаанбаатар хот ба түүний дагуул хотууд; == Эдийн засаг == {{Гол|Монголын эдийн засаг}} Монголын эдийн засаг нь [[хөдөө аж ахуй]] ба [[уул уурхай|уул уурхайд тулгуурладаг]]. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд монголын эдийн засагт [[зэс]], [[нүүрс]], [[молибден]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт|алтны олборлолт]] ихэд ач холбогдолтой. Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30.000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал аж ахуйг ([[хонины аж ахуй|хонины]], [[ямааны аж ахуй|ямааны]], [[үхрийн аж ахуй|үхрийн]], [[морины аж ахуй|морины]], [[тэмээний аж ахуй]]) голчлон эрхэлдэг. Газар тариаланд голдуу [[улаан буудай]], [[арвай]], [[хүнсний ногоо]], [[улаан лооль]], [[тарвас]], [[чацаргана]], малын тэжээл ургамал тариалдаг. 2006 онд 1 хүнд оногдох ДНБ нь 2&nbsp;100&nbsp;$ байв<ref name="factbook-mn">CIA World Factbook: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=''Mongolia'' |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }}</ref>. ДНБ нь 2002 оноос хойш тогтвортой өсөж (2006 оны албан ёсны тооцоогоор жилд 7,5&nbsp;%-р) байгаа ч гэсэн том хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх 11 тэрбум&nbsp;$ долларын өрийг 2004 онд 250 сая&nbsp;$-аар Монголын засгийн газар хэлэлцээрээр төлжээ. Монголын эдийн засаг хэдийгээр өсөж байгаа ч гэсэн 2006 оны байдлаар хүн амын ядуурлын хэмжээ нь 32,2&nbsp;%<ref name="Yearbook2007"> Statistical Yearbook of Mongolia 2006, National Statistical Office, Ulaanbaatar, 2007 </ref>, [[ажилгүйдэл]] ба [[инфляци|инфляцийн]] түвшин нь тус тус 3,3&nbsp;% ба 9,5&nbsp;% байна. Монголын хамгийн гол худалдааны түнш нь [[Хятад]] орон. 2006 оны байдлаар Монголын нийт экспортын 68,4&nbsp;% нь, импортын 29,8&nbsp;% нь Хятадад ногджээ.<ref>Morris Rossabi, [http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=408&issue_id=3322&article_id=2369703 ''Beijing's growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar''], The Jamestown Foundation, 2005-05-05, (retrieved 2007-05-29)</ref> 1991 онд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан [[Монголын хөрөнгийн бирж]] нь нийт хувьцааны хэмжээгээрээ дэлхийд хамгийн жижигт тооцогддог байна.<ref name="Jeffs">{{cite news|url=http://www.efinancialnews.com/content/1047180747|title=Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation |last=Jeffs |first=Luke |date=2007-02-12 |accessdate=2007-09-11 |work=Dow Jones Financial News Online}}</ref><ref name="IHT">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |date=2006-09-19 |accessdate=2007-09-11 |title=Mongolian bourse seeks foreign investment |last=Cheng |first=Patricia |work=International Herald-Tribune |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420085805/http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |archivedate=2007-04-20 |url-status=live }}</ref> === Аж үйлдвэр === ДНБ-ий 21,4&nbsp;%-г аж үйлдвэр хангадаг ба хөдөө аж ахуйн салбартай тэнцүүхэн байна (20,4&nbsp;%). Аж үйлдвэрлэлд [[барилгын материал]], [[уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[хайлуур жонш]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт]]), [[газрын тос]], хүнс ба ундааны бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулалт, [[ноолуур]], байгалийн нэхмэл үйлдвэрлэл зэрэг орно. Аж үйлдвэрлэлийн өсөлт нь 2002 онд жилд 4,1&nbsp;% байв. Уул уурхайн салбар нь Монголын хамгийн гол чухал аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын нэг болж хөгжсөөр байна. Энэ нь Хятад, Орос, Канадын уул уурхайн компаниуд Монголд үйл ажиллагаагаа эрхлэх болсонтойгоор харагдаж байна. Дотоодын хоол хүнсний үйлдвэрлэл гадаадын хөрөнгө оруулалтын тусламжтайгаар хурдацтайгаар өсөж байна. === Шинжлэх ухаан, технологи === 1990-ээд оноос ардчилал хөгжснөөр Монгол Улс нь [[технологи|технологийн салбараа]] хөгжүүлж эхэлжээ. Үүний үр дүнд нилээд олон тооны технологийн компаниуд үүсгэгджээ. Мөн [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]] зэрэг ойр орчмын орнуудын технологийн компаниуд Монголд салбараа нээж эхэлж байна. [[Мэдээлэл харилцаа|Мэдээлэл харилцааны]] ба [[интернет|интернетийн]] үйлчилгээ олгогч компаниуд ихэссэнээр интернет ба утасны салбарыг өрсөлдөөнтэй болгожээ. Үүнээс хамгийн өрсөлдөөнтэй нь [[үүрэн телефон|үүрэн телефон утасны]] салбар бөгөөд одоо Монголын ихэнх нутгийг хамарч байна. Электроник ба механик аж үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад [[программ хангамж]] нь Монголд үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг Монголын ба гадаадын компаниудад түлхүү хөгжиж байна. == Соёл == === Боловсрол === [[Зураг:National University of Mongolia (2024).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]]] Монгол Улсын сургуулийн өмнөх насныхан [[хүүхдийн цэцэрлэг]], гэрээр хүмүүжих ба 6 нас хүрээд сурагч болно. [[Бага боловсрол]] (5 жил), [[суурь боловсрол]] (9 жил), [[бүрэн дунд боловсрол]] (ерөнхий боловсрол, 12 жил)-ыг дунд сургуульд олж авна. Өмнө нь 1950-аад оноос 1995 он хүртэл 10 жил байсан. [[Дээд боловсрол]] бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлах ба их сургууль (ИС), дээд сургууль (ДС), хүрээлэнд сурч эзэмшинэ. Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв (МСҮТ) гэж бий. Бакалавр 4-6 жил, магистр 2 жил суралцдаг. [[Монгол улсын их дээд сургуулиуд|Монгол Улсын их дээд сургуулиуд]]ын заримыг дурдвал: * [[Монгол Улсын Их Сургууль]] — МУИС (1942 онд үүсэн байгуулагдсан); * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] — ХААИС (1958); * [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль]] — ЭМШУИС (1961); * [[Хууль Сахиулахын Их Сургууль]] — ХСИС (1966); * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] — ШУТИС (1969). * [[Төмөр замын их сургууль|Төмөр замын Их сургууль]] - ТЗИС (1956). === Баяр ёслол=== Улс даяар бүх нийтээр амардаг баяр:<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |title=НИЙТЭЭР ТЭМДЭГЛЭХ БАЯРЫН БОЛОН ТЭМДЭГЛЭЛТ ӨДРҮҮДИЙН ТУХАЙ |access-date=2023-06-22 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724013943/https://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:Naadam.jpg|thumb|200px|Улсын наадмын Хүй <br>долоон худгийн дэнж]] {|class="wikitable" |- !Сар, өдөр ||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жилийн баяр|Шинэ жил]]|| [[12 сарын 31]]-ны үдэш баярлаад 1 сарын 1-нд амарна. |- ||1-2 сар (''тайлбар'' →)||[[Цагаан сар]]|| [[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] шинэ жил. Гурав хоног амарна. |- ||[[3 сарын 8]] ||[[Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр|Эмэгтэйчүүдийн баяр]]|| ''Мартын 8'' гэж бас хэлнэ. |- ||[[6 сарын 1]]||[[Хүүхдийн баяр]]||''Эх үрсийн баяр'' гэж хэлдэг байсан. |- |6 сар (''тайлбар'' →) |[[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]] |[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] зуны тэргүүн сарын шинийн 15-нд тэмдэглэдэг |- ||[[7 сарын 10]]-[[7 сарын 15|15]]||[[Наадам|Үндэсний их баяр наадам]]||Улс, аймаг, сумын наадам болно. 2022 оны зургаадугаар сарын 28-ны өдөр тус [https://legalinfo.mn/mn/detail/399 хуульд] нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар Үндэсний их баяр наадмаар албан ёсоор зургаан хоног (7 сарын 10-15)-ны өдрүүдэд бүх нийтээр амардаг болжээ. |- ||11 сар (''тайлбар'' →)||[[Монгол бахархлын өдөр]]||[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн. Эзэн Богд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] төрсөн өдөр. |- ||[[11 сарын 26]]||[[Улс тунхагласны ойн барилдаан|Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр]]||[[1924 он]] [[11 сарын 26]]-ны өдөр Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргаж Улсын нэрийг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) болгон тунхаглаж, улсын нийслэлийг Улаанбаатар хот гэж нэрлэхээр тогтсон юм. Мөн улсын сүлд, далбаа, тамга зэргийг батлав. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан өдрийг бүх нийтийн амралтыг энэ өдөр рүү шилжүүлсэн. |- |[[12 сарын 29]] |[[Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр]] |Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн өдөр. [[1911 он]] онд - Монголчууд Манж Чин гүрнээс тусгаар тогтнож, [[Богд хаан|Богд хаант]] Монгол улс байгуулагдсан өдөр. |} === Биеэт соёл === [[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|180px|[[Гэр]]]] Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний уламжлалт сууц [[гэр|'''гэр''']] юм. Мод, эсгийг ашиглан 4-6 хана тойруулж, тоононд унь тулган босгодог, эсгийгээр туурга хийх дугуй хэлбэртэй, оньсон бүтээцтэй, нүүж суухад тохирох сууц юм. Сүм хийд, орд өргөө ч болдог байв. 16-17-р зуунаас буддын [[сүм]] [[хийд]] чулуу, шавраар барьдаг болсон ба монгол, төвөд, хятад хийцийг хослуулж байжээ. Дээр үеэс [[Уянга сум|Уянгын]] модон гэр, [[Дарьганга]] хийц алдартай. [[Мөнгөн аяга]], [[хэт хутга]] гээд дарханы үйл үнэлэгддэг байсан.<ref>[http://news.gogo.mn/r/66177 Д.Сүхээ: “Уянга”-ын гэх хийц нь цуулбар модоор унь болон ханаа хийдэгт л байгаа юм]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Дээл]], [[малгай]], [[гутал]] монголын олон ястанд өвөрмөц бөгөөд улирал, нас, хүйсэнд тохируулж олон янз хийж ирсэн. === Идээ унд === Монголд уламжлал ба шинэчлэл хосолж байна. Монголчууд эртнээс [[таван хошуу мал|таван хошуу мал]]ын мах, [[цагаан идээ]] зооглож ирсэн. Махаар [[хорхог]], [[боодог]], [[шорлог]] хийх ба дулаан цагт [[айраг]], [[тараг]], [[ээзгий]], [[өрөм]], [[бяслаг]], [[аарц]], [[ааруул]] зэрэг цагаан идээ бэлтгэн хэрэглэдэг. [[Архи]] нэрнэ. Казах үндэстний [[казы]], [[бешбармак]] зэрэг хоол бий. 20-р зуунаас өмнө [[гурил]], [[цагаан будаа]]тай хоол зонхилж байсан бол өнөө үед [[хүнсний ногоо]], [[Тахианы мах|тахиа]], [[гахай]]ны мах нэмэгдсэн. [[Гурилтай шөл]], [[цуйван]], [[будаатай хуурга]], [[хуушуур]], [[бууз]] үндэсний хоол гэж үздэг. Монгол Улсад зоогийн газар ихээр үүсч хятад, солонгос, европ хоол хаа сайгүй хийдэг болжээ. Цагаан хоолтон, зөв хооллолт мөн бий болсон. === Урлаг === [[Зураг:Mongolian_Musician.jpg|thumb|140px|Морин хуур]] Монголын утга зохиол их хөгжсөн. [[Дашдоржийн Нацагдорж|Дашдоржийн Нацагдоржийн]] «[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]<nowiki/>», [[Бэгзийн Явуухулан|Явуухулан]]гийн «[[Би хаана төрөө вэ (найраг)|Би хаана төрөө вэ]]<nowiki/>», [[Дэндэвийн Пүрэвдорж|Пүрэвдоржийн]] «Сэгс цагаан богд», [[Бямбын Ринчен|Ринчений]] «Монгол хэл», [[Чадраабалын Лодойдамба|Лодойдамбын]] «[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]]<nowiki/>» гээд олон зохиолчийн шүлэг, найраглал, тууж, өгүүллэг, роман 108 боть болсон. Монголчууд эртнээс [[дуу]] [[бүжиг]]тээ сайн. [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-д «...хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав...» гэсэн нь бий. Уламжлалт [[уртын дуу]], [[богино дуу]], [[ардын дуу]]наас гадна орчин үеийн [[дуурь]], [[Рок хөгжим|рок]], [[поп]], [[хип хоп]], [[Жааз хөгжим|жааз]], [[зохиолын дуу]] дуулдаг. [[Хөөмий]], [[исгэрээ]] зэрэг хоолойн өвөрмөц урлаг, [[бий биелгээ]], [[аягатай бүжиг]], [[ёохор]] гэсэн өөрийн дэг төрөл байна. [[Цэрэндуламын Сэвжид|Ц.Сэвжид]]ийн дэглэсэн «Жалам хар» бүжиг алдартай. Мөн орчин үеийн балет болох хөгжмийн зохиолч [[Жамъянгийн Чулуун|Жамъяангийн Чулууны]] "[[Уран хас]]" балет зэрэг юм. [[Морин хуур]], [[аман хуур]], [[төгөлдөр хуур]], [[хуучир]], [[ёочин]], [[бүрээ]], [[ятга]], [[гитар]], [[хийл]], лимбэ зэрэг хөгжмийн зэмсэг хэрэглэнэ. 1938 оны «[[Норжмаагийн зам]]»-аас эхлээд [[Монгол кино үйлдвэр]] ганцаар кино бүтээх болсон. Хувьсгал, хөдөө хотын амьдрал, ажил хөдөлмөрийн сайхныг, шашны мууг гаргадаг байв. 1970-аад оноос [[баримтат кино]] хийдэг болсон. Шилжилтийн үед унасан кино урлаг 2000-аад оны сүүлээс илт сайжирч олон студи жилдээ 20-30 [[уран сайхны кино]], мөн телевизийн [[олон ангит кино]] хийдэг болсон. [[Даваагийн Бямбасүрэн|Даваагийн Бямбасүрэнгийн]] найруулсан «[[Ингэн нулимс]]» кино нь 2005 оны [[Оскарын шагнал]]ын шилдэг гадаад баримтат кинонд нэр дэвшиж байсан удаатай. [[Намжилын Норовбанзад]] уртын дууч, [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] хөгжмийн зохиолч, [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]] уран нугараач, [[Түдэвийн Цэвээнжав]] жүжигчин зэрэг олон авьяастан төржээ. === Спорт === {{Гол|Монголын спорт|Монгол Улс Олимпод}} [[Зураг:Mongolia 063.JPG|thumb|200px|Сур харваа]] «Эрийн гурван наадам» хэмээх [[морины уралдаан|хурдан морь]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] гурав Монголд спорт маягаар хөгжсөн. Бөхчүүдээс дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] улсын наадамд 11, [[Хорлоогийн Баянмөнх]] 10 түрүүлсэн ба харваачдаас гарамгай мэргэн [[Аюушийн Цэвээн]] үлгэр дуурайлал болж явдаг. Хэдий адгуус ч гэсэн морины уралдаан монголчуудад онцгой бахдалтай бөгөөд 2000-аад оны [[Эрдэнэчулууны шарга]], 1950-аад оны [[Шийтэрийн зээрд]] азаргад төрөөс онцгой цол хайрласан удаатай. 20-р зууны дунд үеэс Монголд [[их спорт]] хөгжиж, 1964 оны [[Токиогийн олимп]]оос хойш өвөл, зуны олимпод оролцдог болсон. 1968-2012 оны хугацаанд [[бокс]], [[буудлага]], [[жүдо]], [[чөлөөт бөх]] (''топ 4'')-өөр олимпоос 2 алт, 9 мөнгө, 13 хүрэл, бүгд [[Монгол улс Олимпод|24 медаль]] хүртээд байна. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]оос [[Найдангийн Түвшинбаяр]] [[Жүдо|жүдоч]], [[Энхбатын Бадар-Ууган]] боксчин хоёр анхны алтыг хослуулан авчирсан бөгөөд мөн жилийн паралимпад [[байт харваа]]ч [[Дамбадондогийн Баатаржав]] аварга болжээ. 1971 онд [[Должингийн Дэмбэрэл]] байт харваач анхны дэлхийн аварга болсон бол дэлхийн аварга болсон анхны чөлөөт бөх Зэвэгийн [[Зэвэгийн Ойдов|Ойдов]] (1974), анхны жүдоч [[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] (2009), анхны боксчин [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] (2009) байлаа. Монголын эмэгтэй буудлагын тамирчин [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] (гавьяат тамирчин), [[Отрядын Гүндэгмаа]] (хөдөлмөрийн баатар) нар 1990-ээд оноос хориод жил тив, дэлхий, олимпод амжилт гаргасаар олимпын аваргаас бусад бүх цолыг авсан. Монголчууд [[Япон]]д [[сүмо]] барилддаг болсон. Асашорю [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] анх 2003 онд ''ёкозүна'' (аварга) болсоноос хойш Хакүхо [[Мөнхбатын Даваажаргал]] (2007), Харүмафүжи [[Даваанямын Бямбадорж]] (2012), Какүрю [[Мангалжалавын Ананд|Мангалжавын Ананд]] (2014) нар залган сүмогийн дэвжээг эзэгнэсээр байна. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], [[ширээний теннис]]ийг түгээмэл тоглодог, сонирхдог. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="130px"> Gengis_Khan_empire-fr.svg|Чингисийн аян дайн Altan_Khan.jpg|Түмэдийн Алтан хан Tsogtiin_tsagaan_baishin.JPG|Цогтын цагаан байшин Panorama_Ulan_Bator_06.JPG|Төв талбай Sukhbaatar.jpg|Сүхбаатар жанжин Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Физик газар зүйн зураг {{ref-en}} KhongorynElsCamels.jpg|Хонгорын элс ба тэмээн сүрэг %D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB_%D0%B8_%D0%A5%D1%83%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB_332.jpg|Хөвсгөл нуур Gorkhi-Terelj National Park.jpg|Горхи Тэрэлж Yurt_in_Ulan_Bator.JPG| Oyu_Tolgoi_23.JPG|Оюу толгой Zamyn_Uud_traders.jpg|Галт тэрэг White_Tara.jpg|Цагаан дарь эх Nalaikh Mosque.jpg|Муслим сүм Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg|Улсын наадам Mongolian_warriors.jpg|Бөх барилдаан Mongolian_Youth.jpg|Хүүхдүүд MongolianStew01.JPG|Хорхог </gallery> ==Нэмж унших== *[[Монгол сайтууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Mongolia|Монгол Улс}} * [https://web.archive.org/web/20150120150530/http://www.welcometomongolia.com/ Монголын аялал жуулчлалын нэгдсэн сайт] * [https://web.archive.org/web/20110612224710/http://www.pmis.gov.mn/ Монгол улсын төрийн байгууллагуудын цахим сүлжээ] * [http://www.open-government.mn/ Монголын нээлттэй засаг] − Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ * [https://web.archive.org/web/20120402102940/http://www.mongolia-tour.com/ Монголын аялал жуулчлалын байгууллагуудын нэгдсэн цахим сүлжээ] * [https://web.archive.org/web/20120618131629/http://www.mongolia-mining.com/ Монголын уул уурхайн салбарын талаархи олон улсын мэдээ] <!-- These links are enough. Please read [[WP:External links]] for guidelines --> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан |state=collapsed}} [[Ангилал:Монгол| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] 1qaqychyvsxmmsj4tc37dsruvahl9s3 860237 860235 2026-06-26T23:40:44Z Avirmed Batsaikhan 53733 860237 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс улс | conventional_long_name = Монгол Улс | native_name = {{unbulleted list|{{MongolUnicode|ᠮᠤᠩᠭᠤᠯ}} {{MongolUnicode|ᠤᠯᠤᠰ}}}} | common_name = Монгол | image_flag = Flag of Mongolia.svg | flag_type = [[Монгол Улсын Төрийн далбаа|Төрийн далбаа]] | image_coat = State emblem of Mongolia.svg | symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн сүлд|Төрийн сүлд]] | other_symbol_type = [[Монгол Улсын Төрийн тамга|Төрийн тамга]]: | other_symbol = [[File:State seal of Mongolia.svg|90px]] | image_map = Mongolia (orthographic projection).svg | map_caption = | national_motto = | national_anthem = {{lang|mn|Монгол Улсын Төрийн дуулал}}<br /> | official_languages = [[Халх Монгол хэл]] | languages_type = [[Монгол түүхэн бичиг үсгүүд|Албан бичиг]] | languages = [[Монгол бичиг]]<br>[[Кирилл монгол бичгийн дүрэм|Кирилл бичиг]]<!-- Please, add an official (and non-media) source, otherwise it may be removed. --><ref>{{Cite news |date=June 21, 2011 |title=Official Documents to be in Mongolian Script |work=UB Post |url=http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |url-status=dead |access-date=2010-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111101013639/http://ubpost.mongolnews.mn/index.php?option=com_content&task=view&id=6478&Itemid=36 |archive-date=November 1, 2011}}</ref> | ethnic_groups = {{unbulleted list |96 % [[Монголчууд]] |↳92 % [[Халх]] |↳4 % бусад [[Монгол угсаатан|Монгол ястан]] |3,4 % [[казахууд|Казахууд]] |0,6 % [[Монголын хүн ам зүй|Бусад]] }} | ethnic_groups_year = 2020<ref name="web-old.archive.org">{{cite web |url=https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |url-status=dead |title=Хун ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогы нэгдсэн дун |language=mn |archive-url=https://web.archive.org/web/20201107230731/https://tuv.nso.mn/uploads/users/87/files/Khun_am_toollogo.pdf |archive-date=7 November 2020 |access-date=16 August 2021}}</ref> | demonym = [[Монголчууд]] | capital = [[Улаанбаатар]] | religion = {{unbulleted list | 51,7 % [[Монголын буддизм|Буддизм]] | 40,6 % Шашингүй | 3,2 % [[Ислам]] | 2,5 % [[Монголын бөө мөргөл|Бөө мөргөл]] | 1,3 % [[Христийн шашин|Христ]] | 0,7 % [[Монгол дахь шашин шүтлэг|Бусад]] }} | religion_year = 2020<ref name="web-old.archive.org"/> | coordinates = {{coord|48|N|106|E|scale:20000000_source:GNS|display=title}} | largest_city = capital | politics_link = Монголын улс төр | government_type = [[Нэгдмэл улс|Нэгдмэл]] [[Холимог засаглалын систем|Парламентын засаглалтай]] [[бүгд найрамдах улс]]<ref name="IDEA">{{Cite web |last=Odonkhuu |first=Munkhsaikhan |author-link=<!-- Munkhsaikhan Odonkhuu --> |date=12 February 2016 |title=Mongolia: A Vain Constitutional Attempt to Consolidate Parliamentary Democracy |url=http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160225144740/http://www.constitutionnet.org/news/mongolia-vain-constitutional-attempt-consolidate-parliamentary-democracy |archive-date=February 25, 2016 |access-date=21 February 2016 |website=ConstitutionNet |publisher=International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA) |quote=Mongolia is sometimes described as a semi-presidential system because, while the prime minister and cabinet are collectively responsible to the SGKh, the president is popularly elected, and his/her powers are much broader than the conventional powers of heads of state in parliamentary systems. |df=mdy-all}}</ref> | leader_title1 = [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] | leader_name1 = [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] | leader_title2 = [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|Ерөнхий сайд]] | leader_name2 = [[Ням-Осорын Учрал]] | leader_title4 = [[Улсын Их Хурал#Дарга|УИХ-ын дарга]] | leader_name4 = [[Сандагийн Бямбацогт]] | legislature = [[Улсын Их Хурал]] | area_rank = 18 | area_km2 = 1 564 116 | area_sq_mi = 603 909 <!-- Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]] --> | percent_water = 0,67<ref name="cia">{{Cite web |title=Mongolia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |access-date=August 9, 2015 |website=The World Factbook |publisher=CIA |df=mdy-all |archive-date=Нэгдүгээр сар 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114155343/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mongolia/ |url-status=dead }} World Factbook</ref> | population_estimate = 3 544 835<ref>{{Cite web |last=Б |first=Энхжаргал |date=2025 |title=Монгол Улсын хүн ам-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/uKSipa0_ks2fQjoFj5-nCPO1hG-h8t-1Z57t9_-D.pdf}}</ref> | population_estimate_year = 2024 | population_estimate_rank = ? | population_density_km2 = 2.3<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |date=2025 |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf|pages=23|year=2025|location=Улаанбаатар}}</ref> | GDP_PPP_year = 2019 | GDP_PPP = 47&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN">{{Cite web |title=World Economic Outlook Database, January 2019 |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=77&pr1.y=5&c=948&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a= |access-date=24 February 2019 |website=IMF.org |publisher=[[Олон Улсын Валютын Сан]]}}</ref> | GDP_PPP_rank = 115 | GDP_PPP_per_capita = 14 270 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 93 | GDP_nominal = 16,81&nbsp;тэрбум $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_year = 2022 | GDP_nominal_rank = ? | GDP_nominal_per_capita = 4 946 $<ref name="IMFWEOMN" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = ? | Gini_year = 2018 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini = 32.7 <!-- number only --> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{Cite web |title=GINI index (World Bank estimate) – Mongolia |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=MN |access-date=22 March 2020 |website=data.worldbank.org |publisher=[[Дэлхийн Банк]]}}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2019 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI = 0.737 <!-- number only, between 0 and 1 --> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 99 | sovereignty_type = [[Монголын түүх|Түүх]] | established_event1 = [[Хүннү улс|Хүннү гүрэн]] | established_date1 = МЭӨ 209 | established_event2 = [[Хамаг Монгол|Хамаг Монгол улс]] | established_date2 = 1131 | established_event3 = [[Их Монгол Улс]] | established_date3 = 1206 | established_event4 = [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]] | established_date4 = 1368 | established_event5 = Монгол-Ойрадын Их Цааз | established_date5 = 1640 | established_event6 = [[Чин улс]]аас [[Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|тусгаар тогтнолоо зарлав]] | established_date6 = 1911 оны 12 сарын 29 | established_event7 = [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] байгуулагдав | established_date7 = 1924 оны 11 сарын 26 | established_event8 = [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Одоогийн үндсэн хууль]] | established_date8 = 1992 оны 2 сарын 13 | currency = [[Төгрөг]] | currency_code = MNT | time_zone = <!-- [[Asia/Hovd|HOVD]] (Hovd Standard Time) / [[Asia/Ulaanbaatar||ULAT]] (Ulaanbaatar Standard Time) --> | utc_offset = +7/+8<ref>{{Cite web |title=Mongolia Standard Time is GMT (UTC) +8, some areas of Mongolia use GMT (UTC) +7 |url=http://www.timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013100212/http://timetemperature.com/asia/mongolia_time_zone.shtml |archive-date=October 13, 2007 |access-date=2007-09-30 |publisher=Time Temperature.com |df=mdy-all}}</ref> | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | date_format = жжжж.сс.өө | drives_on = баруун гарын | calling_code = [[+976]] | iso3166code = MN | cctld = [[.mn]], .мон | footnote_a = | footnote_b = }} '''Монгол Улс'''<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367 |wayback=20190530064907 |text=legalinfo.mn: |archiv-bot=2023-11-17 07:28:58 InternetArchiveBot }} Монгол Улсын үндсэн хуулийн нэгдүгээр бүлэг, нэгдүгээр зүйл</ref> нь [[Дорнод Ази|Зүүн А]][[Ази|зи]]д орших [[бүрэн эрхт улс|бүрэн эрхт]] [[улс]]. Хойгуураа [[Оросын Холбооны Улс]], өмнө талаараа [[Хятад|БНХАУ]]-тай хиллэдэг, [[далайд гарцгүй улс|далайд гарцгүй]] улс юм. Улсын нийслэл нь [[Улаанбаатар]] хот бөгөөд улс доторх цорын ганц [[Саятан хот|их хүн амтай хот]]. Монгол Улс нь 1,564,116 км² талбай нутаг дэвсгэртэй, 2022 оны байдлаар 3,398 сая гаруй хүн амтай байв. Нийт хүн амын 95 хувийг монгол үндэстэн, 4 гаруй хувийг [[Казах үндэстэн]] эзэлдэг. == Түүх == Өнөөгийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дээр хүн анх суурьшсан цагаас эхлэн нүүдэлчин соёл иргэншил эзэгнэн, Монголын [[Хүннү улс|Хүннү]], [[Сяньби]], [[Нирун улс|Нирун]], [[Хөх Түрэгийн хаант улс|Түрэг]] [[Уйгур улс|Уйгур]], [[Хидан Улс|Кидан]] улс байгуулагдан оршин тогтнож байв. 1206 онд [[Чингис хаан]] [[Их Монгол Улс]]ыг байгуулан [[Еврази|Евроази]]йг эзэлсэн эзэнт гүрнийг үүсгэн байгуулжээ. Түүний ач хүү [[Хубилай хаан]] Хятадын эх газрыг бүхэлд нь эзэлж, [[Юань Улс|Юань улсыг]] (1271-1368) байгуулж улсын нийслэлийг Дайду буюу одоогийн [[Бээжин]]<nowiki/>д шилжүүлсэн байна. Юань улс унасны дараа төрийн нэгдмэл захиргаа суларч монголчууд бие даасан шинжтэй хэд хэдэн хэсэгт хуваагдан орших болсон. 17-18-р зуунд [[Зүрчид]]ийн [[манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]]ын мэдэлд орсон ч 1911 онд [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|тусгаар тогтнолоо сэргээн тогтоосон]]. 20-р зуунд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|Монгол улс]] нь олон улсад тусгаар тогтнолоо бүрэн олж авсны дараа нийгэм, эдийн засаг, төр захиргааны хувьд [[Зөвлөлт Холбоот Улс|Зөвлөлт Холбоот Улс]] тэргүүтэй социалист орнуудтай хамтын ажиллагаа бүхий холбоотон улс байв. 1924 онд түүхэндээ анх удаа [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуультай]] болж, Бүгд Найрамдах Ардын засаглалыг тунхаглаж, социалист орон болсон. 1990 оны Ардчилсан хувьсгалаар Монгол Улс социализмаас [[ардчилал|ардчилсан]], чөлөөт [[зах зээлийн эдийн засаг|зах зээлийн]] эдийн засагт нийгэмд шилжин орсон. Монгол Улс нь хөгжиж буй орон юм. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (26,8 тэрбум [[америк доллар|ам.доллар]]) дэлхийд 110-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээ 11,882 $ байна. [[Хөдөө аж ахуй]], [[Мал аж ахуй|нүүдлийн мал аж ахуйн]] уламжлалтай. [[Зэс]], [[нүүрс]] экспортолдог. Мөнгөний нэгж — [[төгрөг]]. Монгол Улс нь [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|НҮБ]]-ын 193 гишүүн улсын нэг болон [[Гэгээн Ширээт Улс]], [[Палестин Улс|Палестин]], [[Европын Холбоо|Европын Холбоотой]] дипломат харилцаа тогтоосон бөгөөд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага]], [[Олон Улсын Валютын Сан]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага]] болон “Далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын Олон улсын судалгааны төвийг байгуулах олон талт хэлэлцээр”-т нэгдсэн орсон улс юм. == Нэр == Монгол хэмээх нэрний учир, үгийн гарлын талаар [[Монголчууд#Нэр|хэдэн янз таамаг]] бий. Монгол улсыг түүхэнд оршин тогтнож төр засгийн дагуу [[Их Монгол Улс]], [[Юань Улс|Юань улс]], [[Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс]], [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]], [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) гэх мэтээр нэрлэж ирсэн. [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны Үндсэн хуулийг]] баталснаар улсын албан ёсны нэр нь "'''Монгол Улс"''' болсон. == Газар зүй == {{Гол|Монгол улсын байгалийн цогцолборт газар}} [[Зураг:Mongolia 103.88219E 46.91703N.jpg|thumb|Хиймэл дагуулаас харсан зураг]] Монгол Улс 1,564,116 км² талбай газар нутагтай. Энэ нь дэлхийн хуурай газрын бараг 1 хувьтай тэнцэнэ. Газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд 19, Ази тивд 7, далайд гарцгүй улсуудаас 2 дугаарт ордог. Нутаг дэвсгэрийн 0,43 % гадаргын ус бүрхсэн. === Байрлал === Монгол Улс Ази тивд хойд өргөрөг (х.ө)- ийн 41°35' - 52°09', зүүн уртраг (з.у)-ийн 87°44'-119°56'-ийн хооронд оршдог бөгөөд [[ЮНЕСКО]]-гийн ангиллаар [[Төв Ази]], НҮБ-ийн шинэ ангиллаар [[Дорнод Ази]]д хамаардаг байна. Газрын байрлалаар хоёуланд нь, [[соёл]]ын хувьд Төв Ази, [[эдийн засаг|эдийн засгийн]] хувьд Дорно Азитай илүү дотно. Саяхнаас [[Зүүн Хойд Ази]]йн бүсийн хурал зөвлөгөөнд оролцох болсон. Өмнөд, дорнод, өрнөд гурван талаараа [[Хятад]] Улстай 4,677 км, умард талаараа [[Оросын Холбооны Улс|Орос Улстай]] 3,543 км урт зурвасаар хиллэнэ. [[Далайд гарцгүй улс|Далайд гарцгүй]] улс. Хилийн нийт урт — 8,220 км. Хэдий хиллэдэггүй ч баруун хил [[Казахстан|Казахстан Улс]]аас 38-хан километр зайтай байдаг. Хөндлөн 2,392 км, гулд 1,259 км сунасан «дэлгэсэн тэрлэг шиг»<ref>[[Шагдарсүрэнгийн Гүрбазар|Ш.Гүрбазар]] бичиж, [[Хурд (хамтлаг)|Хурд хамтлаг]] дуулсан «Би Монголоороо гоёдог» дуунаас.</ref> хэлбэртэй. Захын цэг:<ref>{{Cite web |url=http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |title=МОНГОЛ ОРНЫ ТӨВ БУЮУ “ХҮЙС ЦЭГ” ХААНА БАЙДАГ ВЭ? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2022-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304122533/http://www.mne.mn/mn/news/show/1663 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |title=Монгол улсынхаа хамгийн хамгийнийг мэдэж байхад илүүдэхгүй болов уу? |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220182832/http://ktms08.blog.gogo.mn/read/entry45902 |url-status=dead }}</ref> * Баруун цэг — [[Монгол Алтайн нуруу|Монгол Алтайн нурууны]] Мааньт уул * Хойд цэг — [[Соёны нуруу|Их Соёны нурууны]] Монгол шарын даваа * Зүүн цэг — [[Соёлз уул|Соёлз уулын]] модот хамар * Урд цэг — Орвог гашууны бор толгой * Төв цэг (хүйс) — [[Бүрд сум]]ын Өвөр хөшөөтийн булгийн эх === Газрын гадарга === [[Зураг:Mongolia Landscape.jpg|thumb|left|160px|Монголын байгаль]] {{Гол|Монгол орны уулс}} Монгол Улс Төв Азийн өндөрлөгт байрлах тул нийт нутгийн 80 орчим хувь нь [[Далайн түвшнээс дээш өндөр|далайн түвшнээс дээш]] 1000 м-ээс илүү өндөрт оршино. Нутгийн баруун талаар 900 км урт [[Монгол Алтай]], түүний үргэлжлэл [[Монгол алтайн нуруу|Говь Алтайн нуруу]] байна. Нутгийн төв хэсгээр [[Хангайн нуруу|Хангай]], Хөвсгөлийн уулархаг нутаг (хойш [[Соён]] хүрнэ), дорно умард нутгаар [[Хэнтийн нуруу]] байна. Зүүн, зүүн өмнөд зүг рүү өндрийн хэмжээ буурсан байдаг. [[Монгол орны уулс|Уулсын өндрөөс дурдвал]] Монгол Алтайн нурууны ноён оргил [[Алтай Таван Богд|Таван богд]] хөвчийн [[Хүйтэн оргил]] (4374 м), Хангайн [[Отгонтэнгэр]] (4008 м), Соёны [[Мөнх сарьдаг]] (3491 м), Хэнтийн [[Асралт хайрхан]] (2799 м) юм. Дорнод нутгаар [[Шилийн богд уул|Шилийн богд]] (1778 м) зэрэг унтарсан галт уулстай. Томоохон гол, мөрний сав газраар харьцангуй нам доор байна. Нутгийн баруунтаа [[Их нууруудын хотгор]], Дэлхийн [[Дэлхийн өв|байгалийн өвд]] бүртгэгдсэн [[Увс нуурын хотгор]] байгаа бол Дорнод аймагт Монгол Улсын хамгийн нам доор цэг буюу [[Хөх нуур (Дорнод)|Хөх нуурын хотгор]] далайн түвшнээс дээш 560 м-т бий. === Усны зүй === [[Зураг:Uvs_n%C3%BAr.JPG|thumb|[[Увс нуур]]]] {{Гол|Монгол орны гол мөрд|Монгол орны томоохон нуурууд}} Монголд нийлээд 67,000 км урт болох 3811 гол горхи, 500 м³ эзлэхүүнтэй 3500 гаруй нуур, 7000 орчим булаг шанд, 540 м² талбай бүхий 190 гаруй мөсөн гол, 250 гаруй рашаан, газрын доорх усны 139 орд газар байна. Улаанбаатар хот бол хот дотроо рашаантай байдаг дэлхийн хоёрхон нийслэлийн нэг юм. Монголын гол мөрнийг [[Умард мөсөн далай|Умард мөсөн далайн]], [[Номхон далай|Номхон далайн]], Төв азийн гадагшаа урсгалгүй гэсэн гурван ай сав газарт хуваан үзнэ. [[Орхон гол|Орхон]] бол Монголын хамгийн урт гол юм (1124 км, усаа цуглуулах талбай 133.000 км²). Харин Хятадад урсдаг уртыг нь оруулж тооцвол [[Хэрлэн гол]] Монголын хамгийн урт гол /1200 км/ юм. Хамгийн ус ихтэй нь [[Сэлэнгэ мөрөн]] юм. Жилийн дундаж урсац нь 300 м³/сек байдаг. Монгол орны хамгийн том мөсөн гол бол Алтай Таван богд дахь [[Потанины мөсөн гол]] бөгөөд 20 км орчим урттай. Хамгийн том нуур нь [[Увс нуур|Увс]] (3350 км²), хамгийн гүн нуур нь [[Хөвсгөл нуур|Хөвсгөл]] (238 м) юм. === Бүс, хөрс === Монгол Улс хойноосоо урагш ойт хээр, хээр, говь, цөлийн гэсэн өргөргийн дөрвөн бүс, өндөр уулс, ялангуяа ойт хээрийн бүсийн уулс өөд авирахад тайгын болон тагийн бүслүүр ажиглагддаг. Монголын байгалийн бүс, бүслүүр, гадаргын байдлыг харгалзан Хангай, Хэнтийн, Алтайн уулархаг, Дорнодын талархаг, Говийн гэж 4 их хэсэгт хуваадаг. Ойт бүслүүр нь тогтмол дулаан, тааламжтай уур амьсгалтай, үржил шим сайтай, ялзмаг ихтэй. Хүрэн, хар хүрэн, цайвар хүрэн, хар шороон, нугын хүрэн, говийн бор, цөлийн бор саарал, нуга намгийн болон мараалаг, давсархаг зэрэг олон төрлийн хөрс байдаг. Үүний дотор үржил шимт хүрэн хөрс тавь орчим хувийг эзэлдэг. Газар тариалан эрхэлж болох газар нь газар нутгийн 0,76 %-г эзэлдэг. Усжуулалттай газар 840 км² байна. [[Зураг:Takhi2a.jpg|thumb|Хустайн нурууны [[тахь]]]] === Ургамал, амьтан === {{гол|Монгол орны ургамал газар зүй|Монгол орны загас}} Монгол оронд нэг ба олон наст, модлог, бутлаг, хагас бутлаг зэрэг 4000-аад зүйлийн ургамал, ногоо ургадаг. 7 баг, 24 овог, 70 гаруй төрөлд хамаарагдах 140 гаруй зүйлийн [[хөхтөн]], 390-ээд зүйлийн [[шувуу|жигүүртэн]] оршино. Түүний дотор [[тахь]], [[хавтгай]], [[мазаалай]] зэрэг [[амьтан]], [[Монгол Алтан хундага|монгол алтан хундага]], [[тарваган шийр]], [[дорогостойн вансэмбэрүү]] зэрэг дэлхийд өөр аль ч газарт байхгүй эмийн [[ургамал]] бий. == Хүн ам зүй == {{гол|Монголын хүн ам зүй}} [[Зураг:Map of Mongolia topographic layers.xcf|thumb|Физик газар зүйн зураг|alt= т]] {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |- ! style="width:50px;"| Он !! Хүн ам <br>(мян.)<ref>[http://www.bscnet.ru/upload/iblock/cf6/vestnik_4_8_.pdf ВЕСТНИК]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (2012)</ref> |- | 1918 || 647,500 |- | 1935 || 738,200 |- | 1956 || 845,500 |- | 1969 || 1,197,600 |- | 1989 || 2,044,000 |- | 2010 || 2,754,700 |- | 2015 || 3,000,000 |- |2022||3,457,500 |- |2025 |3,591,120 |} [[Зураг:Mongolia-demography.png|thumb|left|Хүн амын тоо (1961-2003)]] Монгол Улс хүн амын тооллогыг ойролцоогоор арав арван жилийн зайтай явуулдаг. 1918 онд явуулсан хүн амын анхны тооллогоор Монгол Улсын хүн ам 647 мянга байсан.<ref>[https://www.burtgel.gov.mn/index.php/about/history/80-civil Иргэний бүртгэлийн түүхэн тойм] ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГЖҮҮЛЭГЧ АГЕНТЛАГ УЛСЫН БҮРТГЭЛИЙН ЕРӨНХИЙ ГАЗАР</ref> [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн|Дэлхийн хоёрдугаар дайны]] дараа Монгол Улсын хүн амын тоо эрчимтэй өсч 1966 онд 1 сая, 1988 онд 2 сая хүнтэй болжээ. Нийгмийн шилжилтийн үед хүн амын өсөлт буурч 2010 оны тооллогоор 2,75 сая хүнтэй байсан бол 2015 оны эхэнд 3 сая хүн амтай болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://yellow.zindaa.mn/%D0%9E%D1%80%D0%BE%D0%BD-%D0%BD%D1%83%D1%82%D0%B0%D0%B3/1ndk |wayback=20150908214159 |text=Монгол Улсын гурван сая дахь иргэнээр охин хүүхэд тодорлоо |archiv-bot=2023-10-24 09:49:08 InternetArchiveBot }} (2015)</ref> 2025 оны байдлаар 3 сая 591 мянга 120 болсон байна. Хүн амын тоогоор дэлхийн 194 улсаас [[Армени]], [[Литва]]тай зэрэгцээд [[Улс орнуудын хүн амын тоо|135-р байранд]] байна. Хүн амын нягтаршил — 2.3 хүн/км²<ref>{{Cite book |last=Үндэсний |first=Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1762244920195-Statistical%20Yearbook%202024.pdf |title=Монгол Улсын Статистикийн Эмхэтгэл-2024 |date=2025 |year=2025 |location=Улаанбаатар |pages=23}}</ref> буюу энэ үзүүлэлтээрээ хүн амын [[Улс орнуудын хүн амын нягт сийрэг|хамгийн сийрэг]] суурьшилтай орон болно. 1000 хүн тутамд 20 хүн төрж, 6 хүн нас бардаг, жилийн дундаж өсөлт — 1,49&nbsp;% (2016 он). Хүн амын 36,6&nbsp;% нь 0–14 насны багачууд, 68,9&nbsp;% нь 15–64 насны хөдөлмөрийн чадвартан, 4&nbsp;% нь 65-ээс дээш өндөр настан юм. хүйсийн харьцаа жигд, дундаж наслалт — 68,6 жил.<ref>[{{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=Archive copy |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} CIA World Factbook". CIA. 2012.]]</ref> === Ард түмэн === {| class="wikitable" style="line-height:0.9em; border:1px black; float:right; margin-right:1em; margin:10px" |+ ! style="width:160px;"| Яс үндэс !! Хүн ам <br>(2020 он)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |url=https://www.nso.mn/uploads/1616994519422.pdf |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны улсын ээлжит тооллогын нэгдсэн дүн |publisher=Би Си Ай ХХК |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=52}}</ref>!! Хувь |- | [[Халх ястан|Халх үндэстэн]] || 3 220 350 || 91.8 % |- | [[Казах үндэстэн]] || 110 999 || 3.8 % |- | [[Дөрвөд|Дөрвөд угсаатан]] || 68719 || 1.9 % |- | [[Баяд|Баяд угсаатан]] || 57 775 || 1.6 % |- | [[Буриад ястан|Буриад угсаатан]] || 43 661 || 1.2 % |- |[[Захчин]] |24 407 | 0.7% |- | Монголын харъяат гадаад үндэстэн || 3979 || 0,1 % |- | гадаадын иргэн || 22418 || 0,7 % |} Монгол Улс үндсэндээ нэгэн төрлийн ард түмнээс бүрдэнэ. Хүн амын 96 хувь [[Монголчууд|монгол үндэстэн]] байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Угсаатны цөөнхүүд нь Халхжих, [[Тувачууд|тува]], [[Хотон (үндэстэн)|хотон]], чантуу зэрэг [[Түрэг|түрэг угсаатан]], хамниган [[Тунгус хэл|тунгус угсаатан]] нь монголжих үйл явц явагдсаар байгаа. Казахууд тусдаа исламын шашинтай, Баян-Өлгий аймгийн хүн амын 80&nbsp;%-ийг эзэлж байгаа болохоор харьцангуй тогтвортой байна. БНМАУ-ын үед БНХАУ-тай харьцаа муудан 1963—1966 онд [[хужаа|Хятадуудыг]] үлдэн хөөж, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] бутрахад 1990—1992 онд Монголд байсан Зөвлөлтийн цэргийн анги, мэргэжилтнүүдийг гаргажээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.mglradio.com/main/640744 |title=MGLRADIO |access-date=2023-06-22 |archive-date=2015-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150909225639/http://www.mglradio.com/main/640744 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://bigbrother.blog.banjig.net/post.php?post_id=91235 |wayback=20160310151738 |text=Орос-Хятадын харилцаа ба Монгол улсын аюулгүй байдал |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> Ардчилсан Монголд хуулийн хязгаарыг (нийт 3&nbsp;%, нэг улсаас 1&nbsp;%) давахгүйгээр гадаадын иргэд орж гардаг болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/211 |wayback=20210624204033 |text=Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (2010)</ref> === Хэл бичиг === Улсын албан ёсны хэл нь Халх [[монгол хэл]] байна. Монгол хэл [[Алтай хэлний язгуур|алтай]] язгуурын [[Монгол хэлний бүлэг|монгол]] бүлгийн гол хэл юм. Монгол Улсад [[халх аялга]] голчлох ба [[буриад аялга]], Урианхай [[Ойрад–Халимаг аялга|аялга]], [[дархад аялга]] тодорхой ялгардаг. 1941 оноос хойш [[кирил үсэг]] нэвтрүүлсэн. [[Кирил монгол бичгийн дүрэм|Кирил монгол бичгийн дүрмийг]] 1-р ангиас хүүхдүүдэд заадаг. 35 үсэгтэй. Чингис хааны үеэс уламжилсан [[Монгол бичиг]] 1990 оноос сэргэж, дунд сургуулийн 5-р ангиас заадаг болсон. Компьютер, гар утаснаа [[латин үсэг]] хэрэглэх нь түгээмэл. Мөн алтай язгуурын [[түрэг хэлний бүлэг|түрэг]] төрлийн [[казах хэл|казах]], [[тува хэл]]ээр ярина. 1-4-р ангид эх хэлийг хүүхдүүдэд зааж, 5-р ангиас [[Англи хэл|Англи]] (сүүлийн үе), [[орос хэл|орос]] (Зөвлөлтийн үеэс), [[солонгос хэл|солонгос]], [[герман хэл|герман]], [[хятад хэл|хятад]], [[япон хэл|япон]] зэрэг харь хэлийг хүүхэд залуус сонгон сурч эзэмшдэг. === Шашин шүтлэг === {{bar box |title=Монголын шашин шүтлэг (2020)<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref> |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[Буддын шашин|будда]]|orange|51.7}} {{bar percent|''[[Шашин шүтэхгүй байх|бурхангүй]]''|grey|40.6}} {{bar percent|[[Исламын шашин|Ислам]]|green|3.2}} {{bar percent|[[Бөө мөргөл|Бөө]]|black|2.5}} {{bar percent|[[Христийн шашин|христ]]|blue|1.3}} {{bar percent|Бусад шашин |brown|0.7}} }} Монголын ард түмний ихэнх нь [[буддын шашин]]тан (51.7 %<ref>{{Cite book |last=Монгол Улсын |first=Үндэсний Статистикийн хороо |title=Хүн ам, орон сууцны 2020 оны ээлжит тооллого-Нэгдсэн дүн |year=2020 |location=Улаанбаатар |pages=61-63}}</ref>). Буддын шашны Их хөлгөн буюу ''гэлүгва'' буюу [[шарын шашин]] гэсэн ёсыг дагадаг. Мөн шашин, бурхны сүжиг алдрах хүний тоо (40.6 %) өссөн. Хүн амын цөөн хувьд [[Ислам]], [[бөө мөргөл|бөө]], [[христийн шашин|христийн]] шүтлэг байна.<ref>[http://tuv.nso.mn/uploads/users/4/files/XAOCT%20uls.pdf Монгол улсын хүн амын 2010 оны тооллогын дүн]</ref> Эрт дээр үеэс Монголд бөө, [[тэнгэр шүтлэг]] байсан бөгөөд 16-р зуунаас буддын шашин Монголд гурав дахь удаагаа хүчтэй дэлгэрсэн. [[Жавзандамба хутагт|Жавзандамба]] нарын олон хутагт хувилгаан тодорсон. БНМАУ-ын эхэн үед шашныг хориглож, сүм хийдийг шатааж, лам нарыг хороож байв. Хожим суларч 1990 оноос хойш шашин шүтэх эрх чөлөөтэй болсон. 2010 онд буддын 127, христийн 96, лалын 6, бүгд 234 сүм хийд байв.<ref>[http://www.slideshare.net/Gelegjamts/2010-get-file-wwwgelegjamtsorg-wwwgelegjamtsblogspotcom-httpwwwnsomn?related=1 Монгол улсын статистикийн эмхтгэл-2010].</ref> Бурханы шашны хамгийн том нь [[Гандантэгчэнлин хийд]]. === Хот суурин === [[Зураг:UlaanBaatar-2009.jpg|thumb|left|200px|[[Улаанбаатар]]]] [[Зураг:Darkhan.jpg|thumb|150px|[[Дархан (хот)|Дархан]]]] [[Зураг:Erdenet_02.jpg|thumb|left|200px|[[Эрдэнэт]]]] {{гол|Монголын хотын жагсаалт}} Монголын хүн амын 71 хувь хот газар амьдарч байна.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |title=URBANIZATION |access-date=2023-06-22 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122160008/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2212.html |url-status=dead }}</ref> Гэхдээ хот дотроо [[гэр хороолол]] их. Засаг захиргааны [[Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|хот суурин]] байхгүй. Уламжлал болон [https://web.archive.org/web/20210927062641/https://www.legalinfo.mn/law/details/532 хууль] харвал [[Монголын хотууд|22-26 хот]] бий: Улаанбаатар хотод 2025 оны байдлаар 1 сая 796 мянган хүн амтай байна. {|class="wikitable" |+ 2010 оны хүн амын тоогоор: |- valign="top" | * [[Улаанбаатар]] (1&nbsp;200&nbsp;358) * [[Эрдэнэт]] (85&nbsp;000) * [[Дархан]] (75&nbsp;000) * [[Чойбалсан (хот)|Чойбалсан]] (38&nbsp;537) * [[Мөрөн]] (35&nbsp;789) * [[Налайх]] (30&nbsp;049) * [[Баянхонгор (хот)|Баянхонгор]] (29&nbsp;817) * [[Өлгий]] (29&nbsp;392) || * [[Ховд (хот)|Ховд]] (29&nbsp;012) * [[Арвайхээр]] (27&nbsp;162) * [[Улаангом]] (27&nbsp;152) * [[Багануур]] (22&nbsp;210) * [[Цэцэрлэг хот|Цэцэрлэг]] (20&nbsp;604) * [[Сүхбаатар (хот)|Сүхбаатар]] (19&nbsp;662) * [[Даланзадгад]] (18&nbsp;740) * [[Сайншанд]] (18&nbsp;735) |} == Түүх == {{гол|Монголын түүх}} {{Загвар:Монголын түүх}} === Эртний улс === {{гол|Хүннү улс|Сяньби|Нирун улс|Түрэг улс|Уйгур улс|Хидан Улс}} Монгол оронд 850.000 жилийн тэртээ «[[босоо хүн]]» амьдарч байсан<ref>{{cite web |url=http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |title=Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажлын ололт амжилт |publisher=Institute of Mongolian Archaeology |date=2013-06-24 |access-date=2023-06-22 |archive-date=2013-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131226092610/http://www.archaeology.mas.ac.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=64 |url-status=dead }}</ref> ба балар эртний хүний хадны сүг зураг эд олдвор [[Хойд Цэнхэрийн агуй|Хойд цэнхэрийн агуйгаас]] олддог.<ref name="Novgorodova">Eleanora Novgorodova, Archäologische Funde, Ausgrabungsstätten und Skulpturen, in ''Mongolen (catalogue)'', pp. 14–20</ref> [[Чулуун зэвсгийн үе|Чулуун зэвсэг]], [[Хүрэл зэвсгийн үе|хүрэл зэвсэг]], [[Төмөр зэвсгийн үе|төмөр зэвсгийн үеийг]] дамжсаар эртний улсуудын үетэй золгожээ. Монгол орон эртнээс [[анчин]], [[малчин]], [[нүүдэлчин]] ард түмний өлгий байсаар ирсэн бөгөөд тэдгээр нь [[Монголчууд|монгол]], [[түрэг]], [[зүрчид]] аль ч угсаа байсан үргэлж өмнөд газрын [[нанхиад]]тай зууралдан байлдах ба [[Цагаан хэрэм|түмэн газрын их цагаан хэрмээр]] хил тогтдог байв. [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|175px|left|[[Хүннү улс]] (НТӨ 209 – НТ 48)]] Сурвалж бичигт [[гуйфань]], [[шаньрун]], [[ицюй]], [[ху]], [[линь ху]], [[дунху]] (дорнод ху), [[хуньюй]], шюжун зэрэг олон нэрээр тэмдэглэгдэж явсаар МЭӨ 209 онд [[Модун шаньюй]] [[Хүннү улс]]ыг (НТӨ 209 – НТ 48) нэгтгэн байгуулжээ. [[Ноён уулын булш|Ноён уулнаас]] Хүннүгийн ноёны бүлэг булш олсон ба хүннүгийн [[мал]] адуулах, [[нум]] [[сум]], [[жад]], охор илдээр зэвсэглэх нь [[Монголчууд|монголоос]] ялгаагүй юм. Хүннүгийн зүүн этгээдийн [[Сяньби]] хүчирхэгжин Монголыг эзэгнэсэн нь 93–234 он бөгөөд [[Таньшихуай]]н үед нэр мандсан. Дараа нь бас нэгэн [[Монголчууд|монгол угсаат]] [[Жужан улс]]ыг (330—555) [[Шэлүнь]] хэмээх сайн эр алдаршуулж яваад [[Түрэг улс]]ад (555—745) зай тавьжээ. [[Уйгур улс]]ын (745—840) нийслэл [[Хар балгас]]ыг бас нэг [[түрэг угсаатан]] болох [[Енисейн киргиз]] галдан шатаасан боловч удалгүй монголын [[Хидан Улс]]ад (907—1125) түрэгджээ. [[Киданчууд|Кидан хүмүүсийг]] зүрчидийн [[Алтан улс]] мөхөөсний дараа Монголын тал нутагт олон аймаг зэрэгцэн оршиж, олзлон булаалдаж байсан ба хамтатгаад [[зүбү]] аймгийн холбоо гэж байв. === Эзэнт гүрэн === {{гол|Их Монгол Улс|Юань Улс}} [[Зураг:YuanEmperorAlbumGenghisPortrait.jpg|thumb|left|140px|[[Чингис хаан]]]] [[Зураг:Mongol Empire map.gif|thumb|200px|Монголын эзэнт гүрэн]] [[Дундад зууны монгол аймгууд|Олон]] аймгийн дотроос [[Хамаг Монгол]]ын [[хиад]] аймгийн [[боржигон]] овогт [[Тэмүүжин]] буюу [[Чингис хаан]] (1162—1227) тодорч [[татар]], [[мэргид]], [[хэрэйд]], [[найман]]ыг ээлж дараалан дагуулсаар [[1206 он|1206 онд]] Хэрлэний хөдөө арлын [[Их Хуралдай|хуралдайгаар]] нэгдсэн [[Их Монгол Улс|Их Монгол Улсыг]] байгуулжээ. Чингис хаан «мөнх тэнгэрийн хүчинд» [[Тангуд улс|Тангуд]], [[Алтан улс|Алтан]], [[Хар Хидан]], [[Сартуул улс|Сартуул]] (''Хорезм'') улсыг дайлан дагуулсан ба найманы [[Тататунга]] багшаар [[Монгол бичиг]] (эхэндээ ''уйгуржин''), татарын [[Шихихутуг]] заргачаар [[Их Засаг]] хуулийг зохиолгон улсаа засчээ. Чингис хааны өндөр төрийг [[Өгөөдэй хаан|Өгөөдэй]] хаан залган [[Хархорум]]ыг нийслэл болгон хөгжүүлж, [[Монголын нууц товчоо|'''Монголын Нууц Товчоо''']]-г бичүүлж, Алтан улсыг мөхөөж, дорно [[Европ]]ыг байлдан дагуулсан бол [[Гүюг хаан|Гүюг]], дараа нь [[Мөнх хаан|Мөнх]] хаан залгаж Багдадын халифыг буулган [[Иран]]ыг эзэлжээ. [[Хубилай хаан|Хубилай]] хаан 1260 онд Монголын хаан болоод 1271 онд '''[[Юань Улс]]''' (1271—1368) хэмээх үеийг эхлүүлэн [[Дайду]]г (одоо Бээжин) нийслэл болгон сууж, 1279 онд өмнөд [[Сүн улс|Сүнг]] мөхөөн [[Хятад]] орныг бүрэн эзлэсэн ба [[буддын шашин|буддын]] шашныг шүтэн дэлгэрүүлж, [[дөрвөлжин үсэг|дөрвөлжин]] үсэг бүтээлгэн хэрэглэж байжээ. Монголын байлдан дагуулал өрнө зүгт [[Адриатын тэнгис]], [[Египет]], дорно зүгт [[Япон]], өмнө зүгт Индонезийн [[Ява]] арал хүрч 33 сая км² газарт ноёрхож байв.<ref name="EarthRule">{{Cite web |url=http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |title=Archive copy |access-date=2023-06-22 |archive-date=2012-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011090918/http://www.hostkingdom.net/earthrul.html |url-status=dead }}</ref> «Дэлхийн талыг эзэлсэн» гэж ярих бөгөөд түүхэн дэх хоёрдугаар ([[Британийн эзэнт гүрэн|Британийн]] дараа) их нутагтай гүрэн байжээ. [[Луужин]], [[өртөө]], [[Монголын энхтайван|энхтайван]], цэргийн арга ухаан, [[Юань улсын цаасан мөнгө|цаасан мөнгө]], өрнө-дорныг холбосон худалдаа арилжаа зэрэг дэвшил, нээлт авчирсан юм. Нүсэрдээд ирэхийн цагт Юань, [[Алтан Орд|Зүчи]], [[Цагаадайн Улс|Цагаадай]], [[Ил Хаант Улс|Хүлэгүгийн улс]] болон бутарчээ. [[Тогоонтөмөр хаан]] 1368 онд Хятадыг [[Мин улс]]ад алдан «Давааны арын орон» буюу монгол нутагтаа эргэн суусан. ===Хаант улс === {{гол|Монголын эзэнт гүрний дараах Монгол Улс|Дөрвөн Ойрадын холбоо}} [[File:Mongolia XVI.png|thumb|[[Бутралын үеийн Монгол|14-17-р зууны Монгол улс]]]] [[File:ErdeneZuuKhiidTemple.jpg|thumb|Хархорины [[Эрдэнэ зуу]]]] Тогоонтөмөр хааныг [[Аюушридар хаан|Аюушридар]] залгаж Хархорумд суусан ч Хархорумыг [[Мин улс|Мингийн]] цэрэг 1380, 1388 онд довтлон галдан шатаажээ. 1634 онд [[Лигдэн хаан]] нас барж улсгүй болох хүртэл Чингисээс эхлэн тоолвол [[Монголын хаадын төр барьсан жилийн жагсаалт|39 хаан]] суусан. Улсын нэрийг эхэндээ «Умард Юань» хэмээсэн ч замхраад хожмоо түүхчид «Бага хаадын үе», [[Бутралын үеийн Монгол|«Монголын хаант улс»]], «Дөчин дөрвөн хоёр» зэргээр нэрийджээ. Улс төрийн эв бутарсан буюу [[алтан ураг|алтан ургийн]] ноёнтой дөчин монгол (зүүн монгол)-[[дөрвөн Ойрадын холбоо|дөрвөн Ойрад]] (баруун монгол) болон талцаж, хаад нэгнээ хороон солигддог байв. Мин улсын [[Жөнтун]] хааныг олзолж байсан [[Эсэн тайш|Эсэн хаан]] (1453—1454) алтан ургийн дундуур ганцаар шургасан байдаг. [[Мандухай сэцэн хатан|Мандухай сэцэн хатны]] авчирсан [[Батмөнх даян хаан]] (1480—1517) улсаа хурааж «хөл хөсөр, гар газар» амаржуулж байв. Зүүн монгол нь [[халх]], [[цахар]], [[урианхай]] зүүн гурван түмэн, [[ордос]], [[түмэд]], [[юншээбүү]] баруун гурван түмэн, баруун монгол нь [[цорос]], [[дөрвөд]], [[торгууд]], [[хошууд]] 4 аймагт хуваагдаж байв. Сүүлчийн хаад цахар нутагт (хожмын [[Өвөр Монгол]]) сууж байсан ба түмэдийн [[Алтан хан]] 1577 онд төвөдийн Содномжамцыг урин залж «[[Далай лам]]» өргөмжилсөнөөс эхлээд монголчууд нийтээрээ [[шарын шашин]]д орсон нь [[буддын шашин]] Монголд гурав дахиа дэлгэрсэн явдал юм. Ар халхад 1585 онд [[Эрдэнэ зуу]] хийд баригдсан. 1634 онд манжууд [[Лигдэн хаан|Лигдэн хааныг]] дарж өвөр монголыг дагуулснаар Монголын хаант улс (1368—1634) мөхсөн юм. Гэхдээ ар Монголд [[халх]]ын Түшээт, Засагт, Сэцэн ханы гурван аймаг, [[хотгойд]], Шиньжянд дөрвөн Ойрад аймаг тусгаар оршин байв. 1688 онд [[Зүүнгарын Хаант Улс|Зүүнгар]]ын [[Галдан]]д ялагдан дайжсан [[Занабазар|Өндөр гэгээн]], [[Чахундорж]] нар халхаа аван 1691 онд манж [[Чин улс]]ад дагаар оржээ. === Гадаад Монгол === [[Зураг:MongolianRoyalty.jpg|thumb|160px|left|1921 он. Монгол хатан]] {{гол|Чин Улсын эрхшээл дэх Монгол орон|Ар Монгол}} [[Манж үндэстэн|Манж]] [[Чин улс]] [[Монголчууд|монголчуудыг]] 1634-1755 оны хооронд гурван хэсэг үед дагаар оруулж эзэрхээд олон хошуу, аймаг, чуулган болгон захирсан бөгөөд өнөөгийн Монгол орныг сүүлийн жилүүддээ «Гадаад (манжаар ''түлэрги'') Монгол» хэмээж байв. Үүнд [[Сэцэн хан аймаг|Сэцэн]], [[Түшээт хан аймаг|Түшээт]], [[Сайн ноён хан аймаг|Сайн ноён]], [[Засагт хан аймаг|Засагт хан]]ы халх дөрвөн аймаг, [[Ховдын хязгаар]], [[Тагны Урианхайн хязгаар]] (одоо [[Тува орон]]) орж байв. Хожим [[Жавзандамба хутагт|Богдын]] [[Их Шавь|шавь нутаг]] нэмэгдсэн. Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яам байгуулагдаж, [[Улиастай]] (төв), [[Хүрээ]], [[Ховд]]од [[амбан]] жанжин суудаг байлаа. 1755 онд хотгойдын [[Чингүнжав]] Зүүнгарын [[Амарсанаа]]тай зэрэг манжийн цэргийн эсрэг босоод дарагджээ. [[Чин улс]] монгол ноёдыг [[ван]], [[бэйл]], [[бэйс]], [[гүн]] гэж зэрэглэн алба гувчуур авч, цалин [[пүнлүү]] өгч, ардыг дарлах шат тогтолцоог бий болгосон бөгөөд «[[хятад үндэстэн|хятад хүн]] монгол нутагт сууж болохгүй», «хятад хүн монгол эхнэр авч болохгүй» зэрэг үндэстний шинжийг хамгаалах хууль цааз гаргаж байсан юм. 1907 онд Ховдын хязгаараас [[Алтай тойрог|Алтайн хязгаар]]ыг салган байгуулж, мөн онд «[[Шинэ засгийн бодлого]]» гэдэг хятаджуулах түрэмгий бодлого явуулж эхэлснээр Ар Монголын ноёдын үндэсний ухамсар сэргэн, тусгаар тогтнох эв санаа нэгджээ. === Тусгаар тогтнол === [[Зураг:Sharav_bogd_khan.jpg|thumb|180px|[[Богд хаан]]]] [[Зураг:Khalkhin_Gol_George_Zhukov_and_Khorloogiin_Choibalsan_1939.jpg|thumb|180px|1939 он. [[Халхын голын байлдаан]]. [[Георгий Жуков|Жуков]], [[Хорлоогийн Чойбалсан|Чойбалсан]]]] {{гол|Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгал|Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс|Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн түүх|Ардын хувьсгал|Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт}} Чин улс хэзээ мөдгүй мөхөх нь тодорхой болсон цагт халхын ноёд Их хүрээнд нууцаар зөвлөлдөх болж, [[1911]] оны [[12 сарын 29]]-нд Богд гэгээн, 8-р [[Жавзандамба хутагт]]ыг [[Богд хаан]]аар өргөмжлөн Монгол Улс сэргэснийг зарлан тунхаглаж, оны цолыг «Олноо өргөгдсөн» гээд улсын нийслэлийг [[Нийслэл хүрээ]] хэмээжээ. Монгол улс сэргэн мандахад [[барга]], [[харчин]], [[өөлд]] зэрэг олон газрын монголчууд ирж хүчээ өргөж, талархан сайшааж байв. [[Олноо Өргөгдсөн Монгол Улс]] 5 яам бүхий засгийн газар байгуулаад Хүрээ, Улиастай, Ховдын манж амбан, дарангуй цэргийг хөөн гаргажээ. Тухайлбал 1912 оны зун [[Манлайбаатар Дамдинсүрэн|Дамдинсүрэн]], [[Хатанбаатар Магсаржав|Магсаржав]] нарын удирдсан 5000 монгол цэрэг Ховдыг чөлөөлж, 1913—1914 онд [[Өвөр Монгол|Өвөр Монголыг]] чөлөөлөхөөр 10.000 цэрэг [[Таван замын байлдаан|таван замаар байлдаж]] [[Хаалган]] хүртэл давшсан байна. Олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, [[Дундад Иргэн Улс|Дундад Иргэн Улсын]] нэхэлтийг сөрөхөөр [[Оросын Хаант Улс|Оросын Хаант Улсаас]] тусламж гуйх зорилгоор Элч зарж байжээ. 1914-1915 оны Хятад-Монгол-Орос гурван улсын [[Хиагтын гэрээ|'''Хиагтын гэрээгээр''']] тусгаар тогтносон бодит байдлаа баталж чадалгүй [[Гадаад Монгол]] нь Хятадын доор «өөртөө эзэрхэх» гэгдэж байв. 1919 онд хятадын [[Сю Шүжан|Сю Шүжанаар]] удирдуулсан цэрэг Нийслэл хүрээг эзэлж, автономийг устган дарангуйлсан ч 1920 онд [[Барон Унгерн]]ээр удирдуулсан Оросын Хаант Улсын үлдэгдэл цагаан цэрэг нэвтэрч Үндэсний Хувьсгалт Армиг Хүрээнээс хөөхөд [[Хиагт]] руу бүгсэн. Богдыг дахин хаан ширээнд өргөмжиллөө. [[1921 он]]ы [[3 сарын 18]]-нд Зөвлөлтийн улаан цэргээр дэмжүүлж [[Дамдины Сүхбаатар|Дамдины Сүхбаатарын]] удирдсан Ардын журамт цэрэг [[Хиагт]]ыг чөлөөлж, 7-р сард Нийслэл хүрээнд орж ирсэнээс хойш Монгол Улс дахин тусгаар тогтнолоо олж авсан байна. [[Зөвлөлт Холбоот Улс|ЗХУ]] шинэ тутам [[коммунизм|коммунист]] ертөнцөө тэлж Монголыг багтаагаад, Хятадаас өмгөөлөгч ар тал болжээ. [[Богд хаан|Богд хааныг]] эхлээд хэмжээт эрхт болгоод Ардын засаг байгуулагдав. Богд хаан нас барснаар хаант засгаас татгалзаж, [[1924]] оны [[11 сарын 26]]-нд [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ)-ыг тунхаглан [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|анхны Үндсэн хууль]] баталж, нийслэлийг [[Улаанбаатар]] хэмээсэн. Харц ардыг тэтгэж, харин язгууртан, ламыг хавчих болсон бөгөөд 1932 онд [[Баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослого|шамбалын дайн]] дэгдэн дарагдаж, 1937 оны үед лам, сэхээтэн, феодал зэрэг 20.000 орчим хүнийг [[Их Хэлмэгдүүлэлт (Монгол)|хилсээр]] буудан хороожээ. 1936 оны Харилцан туслалцах протоколын дагуу 1939 онд [[Япон]] Монгол руу [[Халхын голын дайн|дайрахад]] ЗХУ цэрэг зэвсгээр тусалж, 1941 онд [[Нацист Герман|Герман]] Зөвлөлт рүү [[Аугаа их эх орны дайн|дайрахад]] БНМАУ агт, хувцас, аль байдгаараа тусалжээ. [[1945 оны чөлөөлөх дайн]]д [[Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин|Монгол ардын хувьсгалт цэрэг]] [[Хаалган хот|Жанчхүүгийн]] даваа хүртэл Японоос чөлөөлж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы төгсгөлд болсон [[Ялтын уулзалт|Яалтын бага хурлаар]] үнэлэгдэн, [[Монгол Улсын тусгаар тогтнолын төлөө бүх ард түмний санал хураалт|ард иргэдийн нэгэн үзүүрт сэтгэл]] биелж ЗХУ ([[Зөвлөлт Холбоот Улс|Орос]]) ДИУ ([[Хятад]]) хоёр Монгол Улсыг олсон тусгаар тогтнолоо хадгалахыг хүлээн зөвшөөрчээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.slideshare.net/zorigoogantumur/ss-9970338 |wayback=20231006120327 |text=Ахмад дипломатчын дурсамж: Монголын статус кво |archiv-bot=2025-11-13 20:25:44 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> [[Хорлоогийн Чойбалсан]] Өвөр Монголыг нэгтгэхийг санаархсан ч Хятадыг коммунист улс болгосондоо ханасан [[Иосиф Сталин]] дэмжээгүй байна. 1949 онд шинээр байгуулагдсан [[БНХАУ]]-тай дипломат харилцаа тогтоож, 1961 онд Монгол улс [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] бүрэн эрхт гишүүн болсон.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.unen.mn/content/954.shtml |wayback=20120511200956 |text=НҮБ-д элсэхийн тулд найман удаа санал дэвшүүлжээ |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2011)</ref> === Социалист орон === {{гол|Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс}} Социалист БНМАУ-ын нийгэм, эдийн засаг онц дэвшиж, тогтвортой суурь тавигджээ. [[Монгол улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь|Засаг захиргааны хуваарийг]] 1925, 1931, 1957 онд ихээр өөрчилж,<ref>{{Webarchiv|url=http://www.khural.mn/n/zwho |wayback=20200807045950 |text=Засаг захиргааны нэгжийн үүсэл хөгжил |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> аймаг, сумын төв [[Монголын хотууд|хот сууринг]] барьж босгож, улсын болоод орон нутгийн байгууллага, эмнэлэг, цэцэрлэг, сургууль, тээвэр, соёл урлаг, спортын байгууллага, холбоо, их сургууль гээд олон зүйл бий болжээ. 1941 оноос [[Монгол бичиг|монгол бичгийг]] «хуучин монгол» хэмээн халж [[кирилл үсэг|кирилл үсгийг]] «шинэ үсэг» хэмээн хэрэглэх болж, 1960-аад онд бүх нийтээр [[үсэг|бичиг үсэг]]тэн болжээ. 1930-аад онд хамтрал, 1960-аад онд нэгдэлжих хөдөлгөөн, соёлын довтолгоо, атрын аян явагдаж залуус "МХЗЭ" гэх илгээлтээр очиж малчны хот, сангийн аж ахуйг зорьж ажилладаг байв. Дулааны цахилгаан станц, Налайхын уурхай, [[Багануур ХК|Багануурын нүүрсний уурхай]], Шарын голын уурхай, [[Эрдэнэт үйлдвэр|Эрдэнэтийн зэс молибдений үйлдвэр]], [[Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр]], [[Говь ХК|Говь]], [[Улаанбаатар хивс]], Эрдэнэт хивс, [[Талх Чихэр ХК|Талх чихэр]], [[Мах импекс]] зэрэг хүнд болоод хөнгөн аж үйлдвэр бий болж хөгжсөн байна. [[Жамсрангийн Самбуу]] (1954—1972), [[Юмжаагийн Цэдэнбал]] (1940—1984), [[Жамбын Батмөнх]] (1984—1990) нар нам, төрийг олон жил тогтвортой тэргүүлж байв. === Ардчилсан Монгол === {{гол|Ардчилсан хувьсгал}} ЗХУ-ын [[Өөрчлөн байгуулалт (Перестройка)|өөрчлөн байгуулалт]], дорно [[Европ]]ын ардчилалын төлөөх тэмцлийн салхи Монголд итгэл төрүүлж 1989 оны [[12 сарын 10]]-нд [[ардчилал|ардчиллын]] төлөө анхны цуглаан болж [[Монголын Ардчилсан Холбоо]] (МоАХ) байгуулагджээ.<ref>{{Webarchiv|url=http://baabar.niitlelch.mn/content/1070.shtml |wayback=20171003133253 |text=Монголын ардчилсан хувьсгалын хроник |archiv-bot=2023-10-06 11:58:31 InternetArchiveBot }} (2009)</ref> 1990 оны 3 сарын 7-нд [[улс төрийн өлсгөлөн]] зарлаж 3 сарын 9-нд [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]]ын Төв хорооны Улс төрийн товчоо бүрэн бүрэлдэхүүнээрээ огцров.<ref>[http://www.ikon.mn/n/ezf Анхны улстөрийн өлсгөлөн] (2015)</ref> Талууд харилцан ойлголцож «оготны хамраас дусал цус гаргаагүй» ардчилсан хувьсгал Монгол Улсад олон намын тогтолцоо, [[хүний эрх]], [[хувийн өмч]] зэрэг олон дэвшилтэд зүйлийг авчирсан юм. 1990 онд [[Улсын Их Хурал#Улсын Бага Хурал, Улсын Их Хурлын Тамгын газар|Улсын Бага Хурал]], дараа нь [[Ардын Их Хурал]] байгуулагдан Монгол Улсын [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хуулийг]] батлав. Үндсэн хууль ёсоор төрийн эрх ард түмний гарт, түүний төлөөлөл [[Улсын Их Хурал]]д шилжсэн.<ref name="үндсэнхууль">{{Webarchiv|url=http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367 |wayback=20210802141613 |text=Монгол Улсын Үндсэн Хууль |archiv-bot=2023-11-23 07:43:18 InternetArchiveBot }} (1992)</ref> 1992 оноос 2016 он хүртэл МАХН харьцангуй давамгай, заримдаа [[Ардчилсан Нам]] төр барьжээ. 2003 оноос [[иргэний хөдөлгөөн]] идэвхжиж, жагсаал цуглаан хэвийн үзэгдэл, [[Оюутолгой]], [[Тавантолгой]] байнгын ярианы сэдэв болсон. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас [[зах зээлийн эдийн засаг]]т шилжихэд бусад орны адил хямарсан бөгөөд үнийн өсөлт, мөнгөний ханш уналт, банкны дампуурал, барааны хомсдол зэрэг олон бэрхшээл үзсэн ч 2000-аад он гарснаар байдал дээрдэж Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн амьдрал улам олон төрлөөр салбарлан хөгжиж байна Гэвч 2012 оноос хойш экспортын гол бүтээгдэхүүн болох ашигт малтмалын дэлхийн зах зээлийн уналт, мөн гадаад худалдааны гол харилцагч орон болох Хятадын эдийн засгийн удаашрал, хамгийн гол нь Засгийн газрын үрэлгэн бодлогын нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлт удааширсан бөгөөд 2016 оны сонгуулиар МАН эдийн засгийг сэргээх амлалт өгч, эрх баригч хүчин болжээ. == Төр засаг == {{гол|Монголын улс төр}} Монгол бол парламентын засаглалтай, хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай улс юм. Тус улс нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглалтай, төлөөллийн ардчилсан бүгд найрамдах улсын хэлбэрээр ажилладаг бөгөөд ерөнхийлөгч нь ард түмнээс шууд сонгогдож, төрийн тэргүүний үүргийг гүйцэтгэдэг бол ерөнхий сайд нь ерөнхийлөгчөөс томилогддог боловч гүйцэтгэх эрх мэдлийг эзэмшиж, өдөр тутмын засаглалыг хариуцдаг. УИХ-аас депутатуудыг сонгодог бөгөөд Ерөнхий сайдын саналыг үндэслэн Ерөнхийлөгч Засгийн газрын гишүүдийг томилдог. Монгол Улс 1992 оны Үндсэн хуулиар парламентын засаглалтай Бүгд найрамдах улс болж, 2019 онд нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар зарим эрх мэдлийг Ерөнхийлөгчөөс Ерөнхий сайдад шилжүүлсэн нь парламентын хяналтыг сайжруулахад шилжсэнийг харуулж байна. Түүнчлэн 2023 онд УИХ-аас баталсан Үндсэн хуулийн өөрчлөлтөөр УИХ-ын 76 суудлын тоог 126 болгож, сонгуулийн хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог сэргээсэн. Эдгээр өөрчлөлтүүд нь хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцооны зарим онцлог, ялангуяа ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдын давхар гүйцэтгэх үүргийг хадгалсан ч Монгол Улс парламентын засаглалтай байх амлалтыг улам бататгасан юм. Энэхүү тогтолцоо нь үзэл бодлоо илэрхийлэх, шашин шүтэх эрх чөлөөг баталгаажуулсан ардчилсан зарчмууд бүхий ерөнхийлөгч, парламент, ерөнхий сайд нарын эрх мэдлийн тэнцвэрийг хангадаг. === Ерөнхийлөгч === {{гол|Монгол Улсын Ерөнхийлөгч}} [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|Үндсэн хууль]]д зааснаар [[Монгол Улсын Ерөнхийлөгч|ерөнхийлөгч]] Монгол Улсын төрийн тэргүүн бөгөөд эв нэгдлийн илэрхийлэл, зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч болно. Ерөнхийлөгч 50 нас хүрсэн, Монгол Улсын иргэн байх ба дөрвөн жил тутам парламентат суудалтай намаас нэр дэвшин ард түмний шууд сонгуулиар сонгогдож, нэг удаа улиран сонгогдох эрхтэй. Тус хугацаанд [[Пунсалмаагийн Очирбат]] (1990—1997), [[Нацагийн Багабанди]] (1997—2005), [[Намбарын Энхбаяр]] (2005—2009), [[Цахиагийн Элбэгдорж]] (2009—2017), [[Халтмаагийн Баттулга]] (2017-2021), [[Ухнаагийн Хүрэлсүх]] (2021-одоо) нар сонгогдон ажиллаж ирсэн. === Улсын хурал === [[Зураг:Mongolian parliament members.jpg|thumb|left|Улсын Их Хурлын танхим]] {{гол|Улсын Их Хурал}} Монгол Улсын хууль тогтоох байгууллага нь [[Улсын Их Хурал]] (УИХ) юм. УИХ-ын нэг танхимын 76 суудлыг дөрвөн жилийн хугацаатай сонгоно. Сүүлийн сонгууль тус бүр нэг мандаттай жижиг 76 тойрог бүхий мажоритари системээр зохион байгуулагдсан. [[1992 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|1992 оны УИХ-ын сонгуулиа]]<nowiki/>р [[Монгол Ардын Нам|Монгол Ардын Хувьсгалт Нам]] (72 суудал), 1996 онд Ардчилсан холбоо эвсэл (50), 2000 онд МАХН (72) дийлэнх олонх суудал авч байсан бол 2004 онд 38-38-аар тэнцэж анх удаа «эвслийн» тодотголтой Засгийн газар байгуулагдаж байв. [[2008 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2008 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] МАХН (45), 2012 онд [[Ардчилсан Нам]] (34) олонхын санал авч Засгийн газраа бүрдүүлжээ. [[2016 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2016 оны Улсын Их Хурлын сонгуулиар]] бүрэлдсэн бөгөөд МАН 65 суудал, АН 9 суудал, [[МАХН]] 1 суудалтай, мөн 1 бие даагч сонгогдон ажиллаж байв. [[2020 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2020 оны Улсын Их Хурлын Сонгуулийн]] 29 тойргоос [[МАН]] 62 суудал, [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]] 11 суудал, Та бидний эвсэл 1 суудал, [[Зөв Хүн Электорат Эвсэл]] 1 суудал авснаар бүрдэж, 2024 он хүртэл УИХ-ын даргаар нь [[Гомбожавын Занданшатар]] ажиллаж байсан. [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны Улсын Их Хурлын Сонгуульд]] шинэ системээр явагдаж, 13 тойргоос 78 дэвшигчийг сонгож, 48 дэвшигчийг намын жагсаалтаас сонгохдоо намд өгсөн саналын хувьтай дүйцүүлэн хуваарьлав. [[Монгол Ардын Нам|МАН]]: тойргоос 50, жагсаалтаас 18 нийт 68 суудал; [[Монголын Ардчилсан Нам|Ардчилсан нам]]: тойргоос 26, жагсаалтаар 16 нийт 42 суудал; [[ХҮН нам]]: тойргоос 2, жагсаалтаас 6 нийт 8 суудал; [[Иргэний Зориг Ногоон Нам|ИЗНН]]: жагсаалтаас 4 суудал; Үндэсний эвсэл жагсаалтаас 4 суудал авч нийт 126 гишүүнтэй [[УИХ]] бүрдсэн. Одоогийн УИХ-ын дарга нь [[Дашзэгвийн Амарбаясгалан]] ажиллаж байгаад огцорорч 2026 онд [[Сандагийн Бямбацогт]] ажиллаж байна. === Засгийн газар === [[Зураг:Mongolian Parliament 5.JPG|thumb|150px|Есөн хөлт <br>Их цагаан туг]] {{гол|Монгол Улсын Засгийн Газар|Монгол Улсын Ерөнхий Сайд}} Монгол Улсын төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх байгууллага нь [[Монгол Улсын Засгийн Газар]] (ЗГ) юм. УИХ-ын сонгуульд олонх суудал авсан нам [[Монгол Улсын Ерөнхий Сайд|ерөнхий сайдыг]] тодруулах боломжтой ба ерөнхий сайд сайд нарын багаа бүрдүүлдэг. Засгийн газрын яамны тоо, бүтэц үргэлж өөрчлөгддөг. Яам үүргээрээ ерөнхий чиглэлийн (Сангийн яам шиг), чиг үүргийн (зам тээврийн гэх мэт) гэж хоёр янз байдаг. Ерөнхий сайд бол 2021 оны 1 сарын 27-нд томилогдсон [[Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ]] бөгөөд [[2024 оны Улсын Их Хурлын сонгууль|2024 оны УИХ-ын сонгуулийн]] дараа улиран сонгогдож, "МАН-[[Монголын Ардчилсан Нам|АН]]-[[ХҮН нам|ХҮН]]" намын Хамтарсан засгийн газрыг байгуулсан. 2025 онд Гомбожавын Занданшатар, 2026 оноос [[Ням-Осорын Учрал]] Ерөнхий сайдаар ажиллаж байна. === Шүүх байгууллага === Монгол Улсад Шүүх байгууллага төрийн хараа хяналтаас ангид бие дааж ажиллана. # Улсын дээд шүүх (хяналтын шатны шүүх). # Аймаг, нийслэлийн шүүх (давж заалдах шатны шүүх). # Сум буюу сум дундын, дүүргийн шүүх (анхан шатны шүүх)-ээс бүрдэнэ. Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчээр 2020 оноос хойш [[Дамдины Ганзориг]] ажиллаж байна. === Гадаад харилцаа === Монгол Улс 1961 онд [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага]]д (НҮБ) элсэж, түүний төрөлжсөн байгууллагуудтай хамтын ажиллагаа өрнүүлж ирсэн.<ref>{{Cite web |url=http://www.nso.mn/page/36 |title=Гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа |access-date=2023-06-22 |archive-date=2023-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231006120329/https://www.nso.mn/page/36 |url-status=dead }}</ref> БНМАУ-ын үед Зөвлөлттэй ах дүүгийн ёсоор дотно харилцаатай байсан ба 1991 оноос «[[Гуравдагч хөршийн бодлого]]» хэрэгжүүлж ирсэн. Олон улстай найрсаг, төвийг сахисан, эдийн засаг, соёлын харилцааг хөгжүүлдэг. 1921 онд Зөвлөлт Холбоот Улс (одоо [[Оросын Холбооны Улс]] залгамжилсан), 1948 онд [[Умард Солонгос|Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улс]], 1949 онд [[Хятад|Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс]]тай харилцаа тогтоосноос эхлээд 191 орон, 2 олон улсын байгууллагтай дипломат харилцаа тогтоогоод байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.mfa.gov.mn/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=83&lang=mn |wayback=20141018013549 |text=Дипломат харилцаатай орнууд |archiv-bot=2025-06-05 09:23:00 InternetArchiveBot }} (2014)</ref> Монгол Улс [[Астана]], [[Анкара]], [[Бангкок]], [[Берлин]], [[Бразилиа]], [[Брюссель]], [[Будапешт]], [[Бээжин]], [[Варшав]], [[Вашингтон]], [[Вена]], [[Вьентьян]], [[Хавана]], [[Дели]], [[Жакарта]], [[Каир]], [[Канберра]], [[Кувейт хот|Кувейт]], [[Лондон]], [[Москва]], [[Ром]], [[Оттава]], [[Парис]], [[Пхеньян]], [[Прага]], [[Софи]], [[Сөүл]], [[Сингапур]], [[Токио]], [[Ханой]], [[Стокхольм]]д Элчин сайдын яамтай бөгөөд [[Алматы]], [[Эрхүү]], [[Улаан-Үд]], [[Кызыл]], [[Хөх хот]], [[Эрээн хот|Эрээн]], [[Хонконг]], [[Осака]], [[Сан-Франциско|Сан-Франциско,]] [[Чикаго|Чикагод]] хотуудад Ерөнхий Консулын газартай юм. [[Нью-Йорк]] ба [[Женев]] хотуудад [[Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага|Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын]] дэргэдэх Байнгын төлөөлөгч суудаг юм. [[Азийн хөгжлийн банк|АХБ]], [[Дэлхийн Худалдааны Байгууллага|ДХБ]], [[Олон Улсын Валютын Сан|ОУВС]], [[Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|ЕАБХАБ]] зэрэг олон улсын эдийн засгийн байгууллагуудад гишүүнээр элссэн. === Цэрэг зэвсэг === [[Зураг:Mongolian Armed Forces engineers with the 017 Construction Regiment receive instructions before participating in Khaan Quest 2013 in Ulaanbaatar, Mongolia, July 22, 2013 130722-M-MG222-001.jpg|thumb|Цэрэг дайчид]] {{гол|Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин}} Монгол Улс нь НҮБ-ын энхийг дэмжих ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Үүний хүрээнд Монголын цэргийн баг [[Сьерра Леон|Сьерра Леонд]] НҮБ-ийн тусгай шүүхийг хамгаалах үүрэг гүйцэтгэж байсан. 2005-аас 2006 онуудад [[Бельги]] ба [[Люксембург|Люксембургийн]] цэргүүдтэй хамт [[Косово]] руу цэргийн баг илгээжээ. Мөн [[Африк]]ийн [[Чад]] улс уруу [[Монгол Улсын Зэвсэгт Хүчин|зэвсэгт хүчний]] 800 гаруй албан хаагч бүхий бие бүрэлдэхүүнтэй багийг илгээхээр зэхэж байна. Монгол Улс 2003 онд [[Иракийн Эрх Чөлөө Ажиллагаа|Иракийн эрх чөлөө ажиллагааг]] дэмжиж Ирак руу, Талибан дэглэмийн эсрэг ажиллагааг дэмжиж [[Афганистан]] руу цэргийн багуудаа илгээсэн. 2012 оноос Өмнөд Судан улс руу нэг ээлжиндээ 850 гаруй хүний бүрэлдхүүнтэй цэргийн багуудыг удаа дараалан илгээгээд байна. Монгол Улс нь цөмийн зэвсгээс ангид бүс нутаг хэмээн НҮБ-аар баталгаажсан. == Орон нутаг == === Засаг захиргааны хуваарь === {|class="wikitable" style="float: right; margin:10px" |- !colspan=2 | Засаг захиргааны нэгж !! Тоон<br>нийлбэр |-style="text-align:center" | style="background:#FFDAB9;"| [[Аймаг]]: 21 | style="background:#AFEEEE;"| [[Нийслэл]]: 1 | style="text-align:right;"| 22 |-style="text-align:center" | style="background:#FFEFD5;"| [[Сум]]: 330 | style="background:#E0FFFF;"| [[Улаанбаатарын дүүргүүд|Дүүрэг]]: 9 | align=right | 339 |-style="text-align:center" | style="background:#FFFACD;"| [[Баг]]: 1&nbsp;647 | style="background:#F0FFF0;"| [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|Хороо]]: 204 | align=right | 1&nbsp;851 |- |} {{гол|Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарь}} Монгол Улсын нутаг дэвсгэр нь [[Монгол Улсын Үндсэн Хууль|1992 оны үндсэн хуулийн]] IV бүлэгт зааснаар аймаг, сум, баг, нийслэл, дүүрэг, хороо гэсэн нэгжид хуваагддаг. 1994 онд гурван аймаг шинээр байгуулагдсанаар 21 [[аймаг]] байдаг болжээ. Аймаг нь [[сум]]анд, сум нь [[баг]]т хуваагдана. 2024 оны байдлаар Монгол Улсад 330 сум, 1647 баг байна. Харин нийслэл нь [[Улаанбаатарын дүүргүүд|дүүрэг]]т, дүүрэг нь [[Хороо (Засаг захиргааны нэгж)|хороо]]нд хуваагддаг. 2024 оны байдлаар нийслэл 204 хороотой байна.<ref>{{Cite web |url=https://www2.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0100_001V1&13999001_select_all=0&13999001SingleSelect=_T2_T1&SOUM_select_all=0&SOUMSingleSelect=_0_5_6&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2023&viewtype=table |title=МОНГОЛ УЛСЫН ЗАСАГ ЗАХИРГАА, НУТАГ ДЭВСГЭРИЙН НЭГЖ, бүс, аймаг, нийслэлээр. |date=2024-03-25 |website=www2.1212.mn Үндэсний статистикийн хороо |access-date=2013-03-16 }}{{Dead link|date=Арван хоёрдугаар сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Аймаг, нийслэл === {{гол|Монгол улсын аймаг, нийслэл}} {{Загвар:Холбоостой Монгол Улсын газрын зураг}} Монгол Улсын [[Монгол Улсын аймгууд|хорин нэгэн аймаг]], [[Улаанбаатар|нийслэл]] (Улаанбаатар)-ийн товч хүснэгт: <table><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao>{{citeweb|website=1212.mn|title=МОНГОЛ УЛСЫН ХҮН АМЫН ТОО, бүс, аймаг/нийслэл, хот/хөдөөгөөр|url=http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|access-date=2019-04-08|archive-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207200110/http://www.1212.mn/tables.aspx?tbl_id=DT_NSO_0300_004V1&RESIDENT_select_all=1&RESIDENTSingleSelect=&SOUM_select_all=1&SOUMSingleSelect=&YearY_select_all=0&YearYSingleSelect=_2018&viewtype=table|url-status=dead}}</ref> |- | align="center" | 1|| [[Зураг:Mn coa arkhangai aimag 2014.png|20px]] [[Архангай аймаг|Архангай]] || {{юникодмонгол|ᠠᠷᠤᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 96&nbsp;720 |- | align="center" |2 || [[Зураг:Bayanulgii logo.jpg|20px]] [[Баян-Өлгий аймаг|Баян-Өлгий]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶᠠᠨ ᠥᠯᠦᠭᠡᠢ|v}} || align="right" | 105&nbsp;090 |- | align="center" |3 || [[Зураг:Mn coa bayankhongor aymag.png|18px]] [[Баянхонгор аймаг|Баянхонгор]] || {{юникодмонгол|ᠪᠠᠶ᠋ᠠᠩᠬᠣᠩᠭ᠋᠋ᠤᠷ|v}} || align="right" | 88&nbsp;356 |- | align="center" |4 || [[Зураг:Mn coa bulgan aimag.svg|20px]] [[Булган аймаг|Булган]] || {{юникодмонгол|ᠪᠣᠯᠠᠭᠠᠨ|v}} || align="right" | 62&nbsp;214 |- | align="center" |5 || [[Зураг:Mn coa govi-altai aimag 2011.svg|20px]] [[Говь-Алтай аймаг|Говь-Алтай]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢ ᠠᠯᠲᠠᠢ|v}} || align="right" | 58&nbsp;417 |- | align="center" |6 || &nbsp;[[Зураг:Mn coa govisümber aimag.svg|15px]] [[Говьсүмбэр]] || {{юникодмонгол|ᠭᠤᠪᠢᠰᠦᠢᠮᠪᠦᠷ|v}} || align="right" | 17&nbsp;796 |- | align="center" |7 || [[Зураг:Mn coa of darkhan aymag.svg|20px]] [[Дархан-Уул]] || {{юникодмонгол|ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠠᠭᠤᠯᠠ|v}} || align="right" | 105&nbsp;923 |- | align="center" |8 || [[Зураг:Mn coa dornogovi aimag 2011.svg|20px]] [[Дорноговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 69&nbsp;304 |- | align="center" |22 || <div style="display:inline-block; {{transform|rotate(90deg)}}">[[Зураг:Mn coa dornod aimag 2001.svg|20px]]</div> [[Дорнод]] || {{юникодмонгол|ᠳᠣᠷᠤᠨᠠᠳᠤ|v}} || align="right" | 80&nbsp;984 |- | align="center" |10 || [[Зураг:Mn coa dundgovi aimag.svg|20px]] [[Дундговь]] || {{юникодмонгол|ᠳᠤᠮᠳᠠᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 46&nbsp;628 |- | align="center" |11 || [[Зураг:Mn coa zavkhan aimag.svg|20px]] [[Завхан]] || {{юникодмонгол|ᠵᠠᠪᠬᠠᠨ|v}} || align="right" | 72&nbsp;779 |} </td><td> {| class="wikitable" |- style="background-color:#dddddd" ! align="center" |Д/д ! colspan=2 | Нутгийн нэр ! Хүн ам<br />(2018 он)<ref name=fao /> |- | align="center" |12|| [[Зураг:Mn coa erdenet.png|20px]] [[Орхон аймаг|Орхон]] || {{юникодмонгол|ᠣᠷᠬᠣᠨ|v}} || align="right" | 105&nbsp;987 |- | align="center" |13 || [[Зураг:Mn coa övörkhangai aimag.svg|20px]] [[Өвөрхангай]] || {{юникодмонгол|ᠥᠪᠦᠷᠬᠠᠩᠭ᠋᠋ᠠᠢ|v}} || align="right" | 117&nbsp;112 |- | align="center" |14 || [[Зураг:Mn coa ömnögovi aimag 2011.svg|20px]] [[Өмнөговь]] || {{юникодмонгол|ᠡᠮᠦᠨᠡᠭᠣᠪᠢ|v}} || align="right" | 66&nbsp;722 |- | align="center" |15 || [[Зураг:Mn coa sükhbaatar aimag.svg|20px]] [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠰᠦᠬᠡᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 62&nbsp;322 |- | align="center" |16 || [[Зураг:Mn coa selenge aimag 1999.svg|20px]] [[Сэлэнгэ аймаг|Сэлэнгэ]] || {{юникодмонгол|ᠰᠡᠯᠡᠩᠭᠡ|v}} || align="right" | 111&nbsp;403 |- | align="center" |17 || [[Зураг:Mn coa töv aimag.svg|20px]] [[Төв аймаг|Төв]] || {{юникодмонгол|ᠲᠥᠪ|v}} || align="right" | 95&nbsp;662 |- | align="center" |18 || [[Зураг:Mn coa uvs aimag 1999.svg|20px]] [[Увс]] || {{юникодмонгол|ᠤᠪᠰᠤ|v}} || align="right" | 84&nbsp;309 |-style="background: #f0f0f0;" | align="center" |19 || [[Зураг:Coat of arms of Ulaanbaatar, Mongolia.svg|20px]] [[Улаанбаатар]] || {{юникодмонгол|ᠤᠯᠠᠭᠠᠨᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ|v}} || align="right" | 1&nbsp;491&nbsp;375 |- | align="center" |20 || [[Зураг:Mn coa khovd aimag 2014.svg|20px]] [[Ховд]] || {{юникодмонгол|ᠬᠣᠪᠳᠤ|v}} || align="right" | 88&nbsp;330 |- | align="center" |21 || [[Зураг:Mn coa khövsgöl aimag 2014.svg|20px]] [[Хөвсгөл]] || {{юникодмонгол|ᠬᠥᠪᠰᠦᠭᠦᠯ|v}} || align="right" | 133&nbsp;964 |- | align="center" |9 || [[Зураг:Mn coa khentii aimag.svg|20px]] [[Хэнтий]] || {{юникодмонгол|ᠬᠡᠨᠲᠡᠢ|v}} || align="right" | 77&nbsp;028 |} </td></table> === Нутгийн удирдлага === Бүх түвшний засаг захиргаат нутаг өөрийн гэсэн [[хил]]тэй бөгөөд [[нутгийн өөрөө удирдах ёс]]ыг [[төр]]ийн удирдлагатай хослуулна. Эхний хоёр түвшний нутгийн өөрөө удирдах байгууллагыг [[Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал]] (ИТХ), баг, хорооныхыг [[иргэдийн Нийтийн хурал]] (ИНХ) гэнэ. Төрийн шийдвэрийг нутгийн [[Засаг дарга]] хэрэгжүүлнэ.<ref name="хуульзасагзахиргаа"/> === Бүсчлэл === Байгалийн унаган төрх, экосистемийн тэнцвэрт байдлыг хадгалан үлдээх, нутаг дэвсгэрийг тэнцвэртэйгээр хөгжүүлэхийн тулд улсын газар нутгийг 7 бүсэд хуваасан байдаг.<ref>{{cite web | url=https://legalinfo.mn/mn/detail?lawId=17140840374051&showType=1 |title=МОНГОЛ УЛСЫН БҮСЧИЛСЭН ХӨГЖЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ | website=legalinfo.mn | date=2024-06-05 | access-date=2024-07-14}}</ref> Үүнд: # [[Монгол Улсын Хангайн бүс|Хангайн бүс]]: Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай аймаг; # [[Монгол Улсын Баруун бүс|Баруун бүс]]: Баян-Өлгий, Говь-Алтай, Завхан, Увс, Ховд аймаг; # [[Монгол Улсын Хойд бүс|Хойд бүс]]: Булган, Орхон, Хөвсгөл аймаг; # [[Монгол Улсын Зүүн бүс|Зүүн бүс]]: Дорнод, Сүхбаатар, Хэнтий аймаг; # [[Монгол Улсын Говийн бүс|Говийн бүс]]: Говьсүмбэр, Дорноговь, Дундговь, Өмнөговь аймаг; # [[Монгол Улсын Улаанбаатарын бүс|Улаанбаатарын бүс]]: нийслэл Улаанбаатар хот ба түүний дагуул хотууд; == Эдийн засаг == {{Гол|Монголын эдийн засаг}} Монголын эдийн засаг нь [[хөдөө аж ахуй]] ба [[уул уурхай|уул уурхайд тулгуурладаг]]. Монголд ашигт малтмал элбэг байдаг бөгөөд монголын эдийн засагт [[зэс]], [[нүүрс]], [[молибден]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт|алтны олборлолт]] ихэд ач холбогдолтой. Одоогийн байдлаар Улаанбаатар хотод төвлөрч 30.000 гаруй хувийн бизнес үйл ажиллагаа эрхэлдэг. Харин хотоос гадуурх хүн ам нь мал аж ахуйг ([[хонины аж ахуй|хонины]], [[ямааны аж ахуй|ямааны]], [[үхрийн аж ахуй|үхрийн]], [[морины аж ахуй|морины]], [[тэмээний аж ахуй]]) голчлон эрхэлдэг. Газар тариаланд голдуу [[улаан буудай]], [[арвай]], [[хүнсний ногоо]], [[улаан лооль]], [[тарвас]], [[чацаргана]], малын тэжээл ургамал тариалдаг. 2006 онд 1 хүнд оногдох ДНБ нь 2&nbsp;100&nbsp;$ байв<ref name="factbook-mn">CIA World Factbook: {{Webarchiv|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mg.html |wayback=20180129161336 |text=''Mongolia'' |archiv-bot=2023-09-26 14:09:55 InternetArchiveBot }}</ref>. ДНБ нь 2002 оноос хойш тогтвортой өсөж (2006 оны албан ёсны тооцоогоор жилд 7,5&nbsp;%-р) байгаа ч гэсэн том хэмжээний импорт, экспортын тэнцвэргүй байдлыг нөхөж амжаагүй л байна. ОХУ-д өгөх 11 тэрбум&nbsp;$ долларын өрийг 2004 онд 250 сая&nbsp;$-аар Монголын засгийн газар хэлэлцээрээр төлжээ. Монголын эдийн засаг хэдийгээр өсөж байгаа ч гэсэн 2006 оны байдлаар хүн амын ядуурлын хэмжээ нь 32,2&nbsp;%<ref name="Yearbook2007"> Statistical Yearbook of Mongolia 2006, National Statistical Office, Ulaanbaatar, 2007 </ref>, [[ажилгүйдэл]] ба [[инфляци|инфляцийн]] түвшин нь тус тус 3,3&nbsp;% ба 9,5&nbsp;% байна. Монголын хамгийн гол худалдааны түнш нь [[Хятад]] орон. 2006 оны байдлаар Монголын нийт экспортын 68,4&nbsp;% нь, импортын 29,8&nbsp;% нь Хятадад ногджээ.<ref>Morris Rossabi, [http://www.jamestown.org/publications_details.php?volume_id=408&issue_id=3322&article_id=2369703 ''Beijing's growing politico-economic leverage over Ulaanbaatar''], The Jamestown Foundation, 2005-05-05, (retrieved 2007-05-29)</ref> 1991 онд Улаанбаатар хотод байгуулагдсан [[Монголын хөрөнгийн бирж]] нь нийт хувьцааны хэмжээгээрээ дэлхийд хамгийн жижигт тооцогддог байна.<ref name="Jeffs">{{cite news|url=http://www.efinancialnews.com/content/1047180747|title=Mongolia earns a sporting chance with fledgling operation |last=Jeffs |first=Luke |date=2007-02-12 |accessdate=2007-09-11 |work=Dow Jones Financial News Online}}</ref><ref name="IHT">{{cite news |url=http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |date=2006-09-19 |accessdate=2007-09-11 |title=Mongolian bourse seeks foreign investment |last=Cheng |first=Patricia |work=International Herald-Tribune |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070420085805/http://www.iht.com/articles/2006/09/19/bloomberg/bxmongol.php |archivedate=2007-04-20 |url-status=live }}</ref> === Аж үйлдвэр === ДНБ-ий 21,4&nbsp;%-г аж үйлдвэр хангадаг ба хөдөө аж ахуйн салбартай тэнцүүхэн байна (20,4&nbsp;%). Аж үйлдвэрлэлд [[барилгын материал]], [[уул уурхай]] ([[нүүрс]], [[зэс]], [[молибден]], [[хайлуур жонш]], [[цагаан тугалга]], [[вольфрам]], [[алт]]), [[газрын тос]], хүнс ба ундааны бүтээгдэхүүн, малын гаралтай бүтээгдэхүүн боловсруулалт, [[ноолуур]], байгалийн нэхмэл үйлдвэрлэл зэрэг орно. Аж үйлдвэрлэлийн өсөлт нь 2002 онд жилд 4,1&nbsp;% байв. Уул уурхайн салбар нь Монголын хамгийн гол чухал аж үйлдвэрлэлийн салбаруудын нэг болж хөгжсөөр байна. Энэ нь Хятад, Орос, Канадын уул уурхайн компаниуд Монголд үйл ажиллагаагаа эрхлэх болсонтойгоор харагдаж байна. Дотоодын хоол хүнсний үйлдвэрлэл гадаадын хөрөнгө оруулалтын тусламжтайгаар хурдацтайгаар өсөж байна. === Шинжлэх ухаан, технологи === 1990-ээд оноос ардчилал хөгжснөөр Монгол Улс нь [[технологи|технологийн салбараа]] хөгжүүлж эхэлжээ. Үүний үр дүнд нилээд олон тооны технологийн компаниуд үүсгэгджээ. Мөн [[Өмнөд Солонгос]], [[Хятад]] зэрэг ойр орчмын орнуудын технологийн компаниуд Монголд салбараа нээж эхэлж байна. [[Мэдээлэл харилцаа|Мэдээлэл харилцааны]] ба [[интернет|интернетийн]] үйлчилгээ олгогч компаниуд ихэссэнээр интернет ба утасны салбарыг өрсөлдөөнтэй болгожээ. Үүнээс хамгийн өрсөлдөөнтэй нь [[үүрэн телефон|үүрэн телефон утасны]] салбар бөгөөд одоо Монголын ихэнх нутгийг хамарч байна. Электроник ба механик аж үйлдвэрлэлтэй харьцуулахад [[программ хангамж]] нь Монголд үйл ажиллагаагаа эрхэлдэг Монголын ба гадаадын компаниудад түлхүү хөгжиж байна. == Соёл == === Боловсрол === [[Зураг:National University of Mongolia (2024).jpg|thumb|[[Монгол Улсын Их Сургууль]]]] Монгол Улсын сургуулийн өмнөх насныхан [[хүүхдийн цэцэрлэг]], гэрээр хүмүүжих ба 6 нас хүрээд сурагч болно. [[Бага боловсрол]] (5 жил), [[суурь боловсрол]] (9 жил), [[бүрэн дунд боловсрол]] (ерөнхий боловсрол, 12 жил)-ыг дунд сургуульд олж авна. Өмнө нь 1950-аад оноос 1995 он хүртэл 10 жил байсан. [[Дээд боловсрол]] бакалавр, магистр, докторын зэрэг гээд шатлах ба их сургууль (ИС), дээд сургууль (ДС), хүрээлэнд сурч эзэмшинэ. Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв (МСҮТ) гэж бий. Бакалавр 4-6 жил, магистр 2 жил суралцдаг. [[Монгол улсын их дээд сургуулиуд|Монгол Улсын их дээд сургуулиуд]]ын заримыг дурдвал: * [[Монгол Улсын Их Сургууль]] — МУИС (1942 онд үүсэн байгуулагдсан); * [[Хөдөө Аж Ахуйн Их Сургууль]] — ХААИС (1958); * [[Эрүүл Мэндийн Шинжлэх Ухааны Их Сургууль]] — ЭМШУИС (1961); * [[Хууль Сахиулахын Их Сургууль]] — ХСИС (1966); * [[Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургууль]] — ШУТИС (1969). * [[Төмөр замын их сургууль|Төмөр замын Их сургууль]] - ТЗИС (1956). === Баяр ёслол=== Улс даяар бүх нийтээр амардаг баяр:<ref>{{Cite web |url=http://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |title=НИЙТЭЭР ТЭМДЭГЛЭХ БАЯРЫН БОЛОН ТЭМДЭГЛЭЛТ ӨДРҮҮДИЙН ТУХАЙ |access-date=2023-06-22 |archive-date=2021-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724013943/https://www.legalinfo.mn/law/details/399?lawid=399 |url-status=dead }}</ref> [[Зураг:Naadam.jpg|thumb|200px|Улсын наадмын Хүй <br>долоон худгийн дэнж]] {|class="wikitable" |- !Сар, өдөр ||Баяр||Тайлбар |- ||[[1 сарын 1]]||[[Шинэ жилийн баяр|Шинэ жил]]|| [[12 сарын 31]]-ны үдэш баярлаад 1 сарын 1-нд амарна. |- ||1-2 сар (''тайлбар'' →)||[[Цагаан сар]]|| [[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] шинэ жил. Гурав хоног амарна. |- ||[[3 сарын 8]] ||[[Олон улсын эмэгтэйчүүдийн өдөр|Эмэгтэйчүүдийн баяр]]|| ''Мартын 8'' гэж бас хэлнэ. |- ||[[6 сарын 1]]||[[Хүүхдийн баяр]]||''Эх үрсийн баяр'' гэж хэлдэг байсан. |- |6 сар (''тайлбар'' →) |[[Бурхан багшийн их дүйчэн өдөр]] |[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] зуны тэргүүн сарын шинийн 15-нд тэмдэглэдэг |- ||[[7 сарын 10]]-[[7 сарын 15|15]]||[[Наадам|Үндэсний их баяр наадам]]||Улс, аймаг, сумын наадам болно. 2022 оны зургаадугаар сарын 28-ны өдөр тус [https://legalinfo.mn/mn/detail/399 хуульд] нэмэлт өөрчлөлт оруулснаар Үндэсний их баяр наадмаар албан ёсоор зургаан хоног (7 сарын 10-15)-ны өдрүүдэд бүх нийтээр амардаг болжээ. |- ||11 сар (''тайлбар'' →)||[[Монгол бахархлын өдөр]]||[[Билгийн тоолол|Билгийн тооллын]] өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн. Эзэн Богд [[Чингис хаан|Чингис хааны]] төрсөн өдөр. |- ||[[11 сарын 26]]||[[Улс тунхагласны ойн барилдаан|Бүгд Найрамдах Улс тунхагласан өдөр]]||[[1924 он]] [[11 сарын 26]]-ны өдөр Улсын анхдугаар Үндсэн хуулийг батлан гаргаж Улсын нэрийг [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]] (БНМАУ) болгон тунхаглаж, улсын нийслэлийг Улаанбаатар хот гэж нэрлэхээр тогтсон юм. Мөн улсын сүлд, далбаа, тамга зэргийг батлав. Тусгаар тогтнолоо тунхагласан өдрийг бүх нийтийн амралтыг энэ өдөр рүү шилжүүлсэн. |- |[[12 сарын 29]] |[[Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээсний баярын өдөр]] |Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээсэн өдөр. [[1911 он]] онд - Монголчууд Манж Чин гүрнээс тусгаар тогтнож, [[Богд хаан|Богд хаант]] Монгол улс байгуулагдсан өдөр. |} === Биеэт соёл === [[Зураг:Gurvger.jpg|thumb|180px|[[Гэр]]]] Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний уламжлалт сууц [[гэр|'''гэр''']] юм. Мод, эсгийг ашиглан 4-6 хана тойруулж, тоононд унь тулган босгодог, эсгийгээр туурга хийх дугуй хэлбэртэй, оньсон бүтээцтэй, нүүж суухад тохирох сууц юм. Сүм хийд, орд өргөө ч болдог байв. 16-17-р зуунаас буддын [[сүм]] [[хийд]] чулуу, шавраар барьдаг болсон ба монгол, төвөд, хятад хийцийг хослуулж байжээ. Дээр үеэс [[Уянга сум|Уянгын]] модон гэр, [[Дарьганга]] хийц алдартай. [[Мөнгөн аяга]], [[хэт хутга]] гээд дарханы үйл үнэлэгддэг байсан.<ref>[http://news.gogo.mn/r/66177 Д.Сүхээ: “Уянга”-ын гэх хийц нь цуулбар модоор унь болон ханаа хийдэгт л байгаа юм]{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Дээл]], [[малгай]], [[гутал]] монголын олон ястанд өвөрмөц бөгөөд улирал, нас, хүйсэнд тохируулж олон янз хийж ирсэн. === Идээ унд === Монголд уламжлал ба шинэчлэл хосолж байна. Монголчууд эртнээс [[таван хошуу мал|таван хошуу мал]]ын мах, [[цагаан идээ]] зооглож ирсэн. Махаар [[хорхог]], [[боодог]], [[шорлог]] хийх ба дулаан цагт [[айраг]], [[тараг]], [[ээзгий]], [[өрөм]], [[бяслаг]], [[аарц]], [[ааруул]] зэрэг цагаан идээ бэлтгэн хэрэглэдэг. [[Архи]] нэрнэ. Казах үндэстний [[казы]], [[бешбармак]] зэрэг хоол бий. 20-р зуунаас өмнө [[гурил]], [[цагаан будаа]]тай хоол зонхилж байсан бол өнөө үед [[хүнсний ногоо]], [[Тахианы мах|тахиа]], [[гахай]]ны мах нэмэгдсэн. [[Гурилтай шөл]], [[цуйван]], [[будаатай хуурга]], [[хуушуур]], [[бууз]] үндэсний хоол гэж үздэг. Монгол Улсад зоогийн газар ихээр үүсч хятад, солонгос, европ хоол хаа сайгүй хийдэг болжээ. Цагаан хоолтон, зөв хооллолт мөн бий болсон. === Урлаг === [[Зураг:Mongolian_Musician.jpg|thumb|140px|Морин хуур]] Монголын утга зохиол их хөгжсөн. [[Дашдоржийн Нацагдорж|Дашдоржийн Нацагдоржийн]] «[[Миний Нутаг|Миний нутаг]]<nowiki/>», [[Бэгзийн Явуухулан|Явуухулан]]гийн «[[Би хаана төрөө вэ (найраг)|Би хаана төрөө вэ]]<nowiki/>», [[Дэндэвийн Пүрэвдорж|Пүрэвдоржийн]] «Сэгс цагаан богд», [[Бямбын Ринчен|Ринчений]] «Монгол хэл», [[Чадраабалын Лодойдамба|Лодойдамбын]] «[[Тунгалаг Тамир (кино)|Тунгалаг тамир]]<nowiki/>» гээд олон зохиолчийн шүлэг, найраглал, тууж, өгүүллэг, роман 108 боть болсон. Монголчууд эртнээс [[дуу]] [[бүжиг]]тээ сайн. [[Монголын нууц товчоо|МНТ]]-д «...хавирга газрыг халцартал, өвдөг газрыг өлтөртөл дэвхцэн бүжиглэж хуримлав...» гэсэн нь бий. Уламжлалт [[уртын дуу]], [[богино дуу]], [[ардын дуу]]наас гадна орчин үеийн [[дуурь]], [[Рок хөгжим|рок]], [[поп]], [[хип хоп]], [[Жааз хөгжим|жааз]], [[зохиолын дуу]] дуулдаг. [[Хөөмий]], [[исгэрээ]] зэрэг хоолойн өвөрмөц урлаг, [[бий биелгээ]], [[аягатай бүжиг]], [[ёохор]] гэсэн өөрийн дэг төрөл байна. [[Цэрэндуламын Сэвжид|Ц.Сэвжид]]ийн дэглэсэн «Жалам хар» бүжиг алдартай. Мөн орчин үеийн балет болох хөгжмийн зохиолч [[Жамъянгийн Чулуун|Жамъяангийн Чулууны]] "[[Уран хас]]" балет зэрэг юм. [[Морин хуур]], [[аман хуур]], [[төгөлдөр хуур]], [[хуучир]], [[ёочин]], [[бүрээ]], [[ятга]], [[гитар]], [[хийл]], лимбэ зэрэг хөгжмийн зэмсэг хэрэглэнэ. 1938 оны «[[Норжмаагийн зам]]»-аас эхлээд [[Монгол кино үйлдвэр]] ганцаар кино бүтээх болсон. Хувьсгал, хөдөө хотын амьдрал, ажил хөдөлмөрийн сайхныг, шашны мууг гаргадаг байв. 1970-аад оноос [[баримтат кино]] хийдэг болсон. Шилжилтийн үед унасан кино урлаг 2000-аад оны сүүлээс илт сайжирч олон студи жилдээ 20-30 [[уран сайхны кино]], мөн телевизийн [[олон ангит кино]] хийдэг болсон. [[Даваагийн Бямбасүрэн|Даваагийн Бямбасүрэнгийн]] найруулсан «[[Ингэн нулимс]]» кино нь 2005 оны [[Оскарын шагнал]]ын шилдэг гадаад баримтат кинонд нэр дэвшиж байсан удаатай. [[Намжилын Норовбанзад]] уртын дууч, [[Сэмбийн Гончигсумлаа]] хөгжмийн зохиолч, [[Бэгзсүрэнгийн Норовсамбуу]] уран нугараач, [[Түдэвийн Цэвээнжав]] жүжигчин зэрэг олон авьяастан төржээ. === Спорт === {{Гол|Монголын спорт|Монгол Улс Олимпод}} [[Зураг:Mongolia 063.JPG|thumb|200px|Сур харваа]] «Эрийн гурван наадам» хэмээх [[морины уралдаан|хурдан морь]], [[сур харваа]], [[үндэсний бөх]] гурав Монголд спорт маягаар хөгжсөн. Бөхчүүдээс дархан аварга [[Бадмаанямбуугийн Бат-Эрдэнэ]] улсын наадамд 11, [[Хорлоогийн Баянмөнх]] 10 түрүүлсэн ба харваачдаас гарамгай мэргэн [[Аюушийн Цэвээн]] үлгэр дуурайлал болж явдаг. Хэдий адгуус ч гэсэн морины уралдаан монголчуудад онцгой бахдалтай бөгөөд 2000-аад оны [[Эрдэнэчулууны шарга]], 1950-аад оны [[Шийтэрийн зээрд]] азаргад төрөөс онцгой цол хайрласан удаатай. 20-р зууны дунд үеэс Монголд [[их спорт]] хөгжиж, 1964 оны [[Токиогийн олимп]]оос хойш өвөл, зуны олимпод оролцдог болсон. 1968-2012 оны хугацаанд [[бокс]], [[буудлага]], [[жүдо]], [[чөлөөт бөх]] (''топ 4'')-өөр олимпоос 2 алт, 9 мөнгө, 13 хүрэл, бүгд [[Монгол улс Олимпод|24 медаль]] хүртээд байна. 2008 оны [[Бээжингийн олимп]]оос [[Найдангийн Түвшинбаяр]] [[Жүдо|жүдоч]], [[Энхбатын Бадар-Ууган]] боксчин хоёр анхны алтыг хослуулан авчирсан бөгөөд мөн жилийн паралимпад [[байт харваа]]ч [[Дамбадондогийн Баатаржав]] аварга болжээ. 1971 онд [[Должингийн Дэмбэрэл]] байт харваач анхны дэлхийн аварга болсон бол дэлхийн аварга болсон анхны чөлөөт бөх Зэвэгийн [[Зэвэгийн Ойдов|Ойдов]] (1974), анхны жүдоч [[Хашбаатарын Цагаанбаатар]] (2009), анхны боксчин [[Пүрэвдоржийн Сэрдамба]] (2009) байлаа. Монголын эмэгтэй буудлагын тамирчин [[Доржсүрэнгийн Мөнхбаяр]] (гавьяат тамирчин), [[Отрядын Гүндэгмаа]] (хөдөлмөрийн баатар) нар 1990-ээд оноос хориод жил тив, дэлхий, олимпод амжилт гаргасаар олимпын аваргаас бусад бүх цолыг авсан. Монголчууд [[Япон]]д [[сүмо]] барилддаг болсон. Асашорю [[Долгорсүрэнгийн Дагвадорж]] анх 2003 онд ''ёкозүна'' (аварга) болсоноос хойш Хакүхо [[Мөнхбатын Даваажаргал]] (2007), Харүмафүжи [[Даваанямын Бямбадорж]] (2012), Какүрю [[Мангалжалавын Ананд|Мангалжавын Ананд]] (2014) нар залган сүмогийн дэвжээг эзэгнэсээр байна. Хүүхэд залуус [[хөлбөмбөг]], [[сагсан бөмбөг]], [[ширээний теннис]]ийг түгээмэл тоглодог, сонирхдог. == Зургийн цомог == <gallery widths="180px" heights="130px"> Gengis_Khan_empire-fr.svg|Чингисийн аян дайн Altan_Khan.jpg|Түмэдийн Алтан хан Tsogtiin_tsagaan_baishin.JPG|Цогтын цагаан байшин Panorama_Ulan_Bator_06.JPG|Төв талбай Sukhbaatar.jpg|Сүхбаатар жанжин Файл:Монголын физик газарзүйн атлас-монгол хэлээр.jpg|Физик газар зүйн зураг {{ref-en}} KhongorynElsCamels.jpg|Хонгорын элс ба тэмээн сүрэг %D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B0%D0%BB_%D0%B8_%D0%A5%D1%83%D0%B1%D1%81%D1%83%D0%B3%D1%83%D0%BB_332.jpg|Хөвсгөл нуур Gorkhi-Terelj National Park.jpg|Горхи Тэрэлж Yurt_in_Ulan_Bator.JPG| Oyu_Tolgoi_23.JPG|Оюу толгой Zamyn_Uud_traders.jpg|Галт тэрэг White_Tara.jpg|Цагаан дарь эх Nalaikh Mosque.jpg|Муслим сүм Naadam Festival 2024 Opening Ceremony.jpg|Улсын наадам Mongolian_warriors.jpg|Бөх барилдаан Mongolian_Youth.jpg|Хүүхдүүд MongolianStew01.JPG|Хорхог </gallery> ==Нэмж унших== *[[Монгол сайтууд]] == Цахим холбоос == {{Commons|Category:Mongolia|Монгол Улс}} * [https://web.archive.org/web/20150120150530/http://www.welcometomongolia.com/ Монголын аялал жуулчлалын нэгдсэн сайт] * [https://web.archive.org/web/20110612224710/http://www.pmis.gov.mn/ Монгол улсын төрийн байгууллагуудын цахим сүлжээ] * [http://www.open-government.mn/ Монголын нээлттэй засаг] − Засгийн газрын албан ёсны цахим сүлжээ * [https://web.archive.org/web/20120402102940/http://www.mongolia-tour.com/ Монголын аялал жуулчлалын байгууллагуудын нэгдсэн цахим сүлжээ] * [https://web.archive.org/web/20120618131629/http://www.mongolia-mining.com/ Монголын уул уурхайн салбарын талаархи олон улсын мэдээ] <!-- These links are enough. Please read [[WP:External links]] for guidelines --> == Зүүлт, тайлбар == {{лавлах холбоос|2}} {{Ази|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр ЕАБХАБ-ын гишүүн улсууд|state=collapsed}} {{Хөтлөгч мөр Монгол угсаатан |state=collapsed}} [[Ангилал:Монгол| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Азийн орон]] [[Ангилал:Далайд гарцгүй орон]] [[Ангилал:Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүн орон]] dkq08axeekolgrm7i9drmes36ldkavw 0 4978 860253 660225 2026-06-27T06:41:29Z MongolPatriotGuy 105451 /* */ 860253 wikitext text/x-wiki '''Публиус Виржилиус Маро''' ([[Латин]]: ''Publius Vergilius Maro'', МЭӨ 70 оны 10 сарын 15 – МЭӨ 19 оны 9 сарын 21) нь [[эртний Ром]]ын яруу найрагч бөгөөд хойд [[Итали]]йн Мантуа хотын орчим чинээлэг тариачны гэр бүлд төржээ. Тэрбээр Кремона, [[Милан]], [[Ром]], [[Неаполь]] зэрэг хотуудад боловсрол олж, тэндхийн язгууртнуудын хүүхдүүдтэй хамт гүн ухаан, ялангуяа Эпикурын сургаалыг хичээн үзэж, бас [[анагаах ухаан]], [[физик]], [[математик]]т суралцаж байв. Вергилий энэ үед [[Юлий Цезарь|Юлий Цезарийн]] ач, хожмын хаан [[Август Октавиан]]тай тохой нийлүүлэн сурч байсан гэдэг. Тэрбээр МЭӨ 42-39 онд бичсэн анхныхаа бүтээл ''Буколики (Малчны дуу)'' хэмээх амар жимрийн аястай арван бүлэг дуулалдаа амрагийн сэтгэлд умбасан малчдын аж төрлийг магтан дүрсэлжээ. МЭӨ29 онд ''Георгики (Газар тариалан)'' гэдэг сургаал найраглал бичиж, Италийн газар эзэмшлийн аж ахуйг сэргээн хөгжүүлэх чухал асуудал хөндсөн байдаг. Энэ зохиолдоо [[эртний Грек]]ийн шулуун шударга хэлдэг сургаалын аясыг өрнүүн бадрангуй, сэтгэлийн халил илтгэсэн уянгын хэмнэлтэйгээр сольж бичжээ. Вергилий эзэн хаан Октавианд ''[[Энейн дуулал]]'' гэдэг гол зохиолоо зориулсан юм. Үүнийг Грекийн алдарт туульс ''[[Илиада|Илионы дуулал]], [[Одиссей|Одиссейн дуулал]]'' хоёртой эн зэрэгцэхүйц зохиол болсон гэж зарим судлаачид үздэг. Вергилий уг зохиолоо дуусгаж чадаагүй бөгөөд Ромын үндэсний дууллыг зохион туурвихаар хэрэг явдлын болсон газрыг нүдээр үзэхээр [[Грек]], [[Бага Ази]]ар аялж явах замд нь [[Афин]] хотод түүнтэй Август хаан дайралдаж шүлэгчийн өвчин шаналгаатайг мэдэж, нутагтаа буцахыг зөвлөн, хөлөг онгоцондоо суулгасан боловч тэрбээр Неаполь хот хүрч чадалгүй замдаа өөд болжээ. Вергилий алдарт ''Энейн дуулал''-даа [[Трой]]н иргэн Энейн тухай домгоос иш авч [[Хомер]]ын хэлбэрээр зохиожээ. ''Энейн дуулал'' зохиомжийн хувьд Энейн аялал болон Эней [[Итали]]йг байлдан дагуулсан тухай гэсэн хоёр үндсэн хэсэгтэй. Зохиолд Трой хот дайсанд эзлэгдсэний дараа Эней хөгшин эцэг, хэсэг хүмүүсийн хамт зугтаж, далайгаар аялан явсаар Африкт очиж, хатан хаан Дидонатай хайр сэтгэлтэй болсон ч өөрийн зөн совин, үүрэгт ажилдаа хөтлөгдөн Лацийн нутагт очиж, олон дайнд оролцож ялан дийлж буй тухай өгүүлдэг. Зохиолын гол санаа бол Эней Латин оронд шинэ улсыг үндэслэж, үр удам нь дэлхий ертөнцийг захирах хувь зохиолтой гэснийг гаргасан явдал юм. [[Ангилал:Вергилий| ]] [[Ангилал:Зохиогч]] [[Ангилал:Эртний Ромын зохиолч]] [[Ангилал:Латин хэлээрх утга зохиол]] [[Ангилал:Туульс]] [[Ангилал:Эртний Ромчууд]] [[Ангилал:МЭӨ 70 онд төрсөн]] [[Ангилал:МЭӨ 19 онд өнгөрсөн]] kvcsiariziv6o2sx1ixmwpf9bpdrog5 0 5645 860250 808560 2026-06-27T06:40:39Z HorseBro the hemionus 100126 860250 wikitext text/x-wiki {{Featured article}}[[Зураг:Asian Financial Crisis EN vector.svg|thumb|Хямралд өртсөн гол орнууд]] '''Зүүн Азийн Санхүүгийн Хямрал''' нь 1997 оны 7-р сард [[Тайланд]] улсад Тай батын ханшны уналтаар эхлэн, Азийн олон орны [[мөнгөн тэмдэгт]], [[хувьцааны зах зээл]] болон бусад хөрөнгийн үнэ ханшид нөлөөлсөн санхүүгийн үймээн буюу [[санхүүгийн халдвар]]ын үе байсан юм. Үүнийг мөн "Зүүн азийн валютын хямрал" болон ОУВС-ын хямрал ч гэж нэрийдэх нь бий. Энэ хямралын илрэл болон түүний үр дагавар илт харагдаж байгаа ч гэсэн, хямралын шалтгаан, хүрээ болон шийдэх арга нь тодорхойгүй хэвээр үлджээ. [[Индонез]], [[Өмнөд Солонгос]] болон [[Тайланд]] нь тус хямралд хамгийн ихээр, [[Хонконг]], [[Малайз]], [[Лаос]] болон [[Филиппин]] зэрэг улсууд бага хэмжээгээр нэрвэгдсэн байна. Харин [[Хятад]], [[Энэтхэг]], [[Тайвань]], [[Сингапур]] болон [[Вьетнам]] зэрэг улсуудад харьцангуй бага нөлөөлжээ. Хэдийгээр [[Япон]] энэ хямралд их автаагүй ч, урт хугацааны турш эдийн засгийн хүнд байдалд орсон байна. Дээр дурьдсан бүх улсуудын [[америк доллар]]тай харьцуулах валютын ханш унасан. == Түүх == 1997 он хүртэл Ази тив нь [[хөгжиж буй орнууд]] руу чиглэсэн нийт хөрөнгийн тал гаруйг нь татсан байсан. [[Ази|Зүүн өмнөд Азийн]] эдийн засаг нь их ашиг хайсан гадаадын хөрөнгө оруулагчдыг татахуйц өндөр зээлийн хүүг дэмжиж байлаа. Үүний үр дүнд тус бүсийн эдийн засаг маш том валютын урсгалыг татаж, хөрөнгийн үнэ ханшийг огцом өсгөсөн байна. Тухайн үед буюу 1980-аад оны сүүл, 1990-ээд оны эхээр, [[Тайланд]], [[Малайз]], [[Индонез]], [[Филиппин]], [[Сингапур]] болон [[Өмнөд Солонгос]] зэрэг улсуудын эдийн засаг 8-12%-ийн өсөлттэй байлаа. Энэ амжилтыг [[ОУВС]] болон [[Дэлхийн Банк]] зэрэг эдийн засгийн институтуудаас өргөн хүрээнд дэмжсээр ирсэн бөгөөд [[Азийн Дөрвөн Бар|Азийн эдийн засгийн ид шид]]ийн илрэл хэмээн нэрлэж байв. Хэдийгээр үүссэн шалтаан нь эргэлзээтэй ч гэсэн, Азийн хямрал 1997 оны дунд үеэс эхлэн, Зүүн Өмнөд Азийн нилээд хэдэн орны эдийн засгийн валют, хувьцааны зах зээл болон бусад хөрөнгийн үнэ ханшид нөлөөлсөн. 1994 онд Принстоны Их Сургуулийн (сүүлд MIT болсон) [[эдийн засагч]] [[Паул Кругмэн]] Азийн эдийн засгийн гаймхамшиг гэх санааг дайрсан нийтлэл хэвлүүлэв<ref>{{Cite web |url=http://web.mit.edu/krugman/www/myth.html |title=Archive copy |access-date=2007-09-09 |archive-date=2008-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726013847/http://web.mit.edu/krugman/www/myth.html |url-status=dead }}</ref>. Тэрээр Зүүн Азийн эдийн засгийн өсөлт нь түүхэн хөгжлөөрөө [[бүтээмж]]ийн өсөлтөд чиглэсэн "капитал"-ын хөрөнгө оруулалтын үр дүн байсан гэж сөргүүлэн тавьсан байна. Гэсэн хэдий ч, [[нийт хүчин зүйлсийн бүтээмж]] бүхэлдээ бус, зөвхөн ахиу ашгийн хувьд өссөн юм. Кругмэн капитал хөрөнгө оруулалтад гарсан өсөлт бус, зөвхөн нийт хүчин зүйлсийн бүтээмжид гарсан өсөлт л урт хугацааны хөгжил дэвшилд хүргэсэн гэдгийг тэмдэглэж байв. Кругмэн тус хямралыг таамаглан болон үүний цааш явцыг урьдчилан хэлээгүй гэж өөрөө хэлсэн ч, санхүүгийн хямрал гүйцэд өнгөрсөний дараа ихэнхи хүмүүс түүнийг урьдчилж хэлсэн гэж ойлгох болсон. Тэр үед Тайланд, Индонез болон Өмнөд Солонгос зэрэг улсууд их хэмжээний хувийн [[урсгал данс]]ны алдагдалтай, гадаад зээлийг дэмжсэн [[тогтмол валютын ханш]]ийг барьж байсан бөгөөд энэ нь санхүүгийн болон корпорацийн секторын гадаад валютын хэт их эрсдэлд хүргэсэн. 1990-ээд оны дунд үед энэхүү хоёр хүчин зүйлсийн эдийн засгийн орчин өөрчлөгдөж эхэлсэн юм. [[Америкийн Нэгдсэн Улс|АНУ]]-ын эдийн засаг 1990-ээд оны эхээр хямралт байдлаасаа сэргэж эхэлсэнтэй адил, [[Алан Грийнспан]]ы удирдлагатай [[АНУ-ын Холбооны Нөөцийн Банк]] инфляциас сэргийлэн АНУ-ын зээлийн хүүг өсгөж эхэлсэн. Энэ нь АНУ-ыг богино хугацааны өндөр зээлийн хүүгээр мөнгөний халуун урсгалыг татаж байсан Зүүн өмнөд азитай хаьцуулахад илүү тааламжтай хөрөнгө оруулалтын бүс нутаг болгосон бөгөөд Зүүн өмнөд Азийн олон орны валютын ханшийг тогворжуулан ам.долларын ханшийг өсгөн, зүүн азийн экспортын өрсөлдөх чадварыг бууруулсан. Тухайн үед Зүүн өмнөд Азийн экспорт 1996 оны хавраас огцом өссөнөөр урсгал дансны хэмжээг бууруулсан байна. Зарим эдийн засагчид тус хямралын гол шалтгааныг их хэмжээний '''үл хөдлөх хөрөнгийн хуримтлалаас''' үүдсэн гэж үзэж байсан бөгөөд мөн [[бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|эх газрын Хятадын]] бодит эдийн засагт үзүүлсэн нөлөөг [[АСЕАН]]-ын орнуудын экпортын өсөлтийг бууруулахад хүргэсэн хүчин зүйл хэмээн таамаг дэвшүүлж байлаа<ref>{{Cite web |url=http://www.newschool.edu/cepa/publications/workingpapers/archive/cepa0318.pdf |title=Archive copy |access-date=2007-09-09 |archive-date=2008-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625100211/http://www.newschool.edu/cepa/publications/workingpapers/archive/cepa0318.pdf |url-status=dead }}</ref>. Хятад нь экпортод чиглэсэн олон тооны шинэчлэлүүдийг хэрэгжүүлсэнээр 1990-ээд онд Азийн бусад экспортлогчдтой үр ашигтайгаар өрсөлдөж эхэлсэн. Хамгийн чухал зүйл нь Тайланд болон Индонезийн валют 1990-ээд оноос ханш нь өсөн, доллартай [[тогтмол валютын ханш|нягт холбогдсон]] буюу тогтмол валютын ханшаар хөрөвдөг байсан юм. Барууны импортлогчид доллараас хамааран ханш нь унаж байсан валюттай Хятадын хямд үйлдвэрлэлийг сонирхох болсон. Бусад эдийн засагчид 1990-ээд оны эхэн үед AСEAН болон Хятад хоёул зэрэг хурдацтай экспортын өсөлтийг бий болгосон гэсэн дээрхи өгүүлэлтэй санал зөрж байдаг<ref>{{cite book |title=The Asia-Pacific Profile |author=Bernard Eccleston, Michael Dawson, Deborah J. McNamara |year=1998 |publisher=Routledge (UK) |url=http://books.google.com/books?vid=ISBN0415172799&id=l07ak-yd6DAC&pg=RA1-PA311&lpg=RA1-PA311&ots=XgqmmGV3CC&dq=%22Bangkok+Declaration%22+ASEAN&ie=ISO-8859-1&output=html&sig=u2ddDhzn-yVhEn5Fwu3d8iih0OA|id=ISBN 0-415-17279-9 }}</ref>. Олон эдийн засагчдын хувьд Азийн хямрал нь зөвхөн зах зээлийн философи буюу технологиор бус, мөн түүнчлэн зээлдэгч-зээлэгчийн харилцаан дахь хүчин зүйлсийг өдөөсөн бодлогыг хэрэгжүүлсэнээс үүссэн гэдэгт итгэлтэй байдаг. Боломжтой болсон томоохон [[кредит(санхүү)|зээл]]үүд нь эмзэг эдийн засгийн уур амьсгалыг үүсгэн, хөрөнгийн үнэ ханшийг хяналтгүй түвшинд хүртэл хөөрөгдсөн<ref> http://web.mit.edu/krugman/www/FIRESALE.htm </ref>. Энэ үед өндөр хөрөнгийн үнэ ханшаас шалгаалан эцэстээ хувь хүмүүс болон компаниудыг өрийн хариуцлагаас зугтаах байдалд хүрэхээр хямарч эхэллээ. Зээлдэгчдийн дунд үүссэн үймээн нь зээлийн хямрал (''credit crunch'') үүсгэн, цаашлаад дампууралд хүргэж, хямралт орноос зээлээ ихээр буцаан татахад хүргэсэн. Үүний дээр, хөрөнгө оруулагчид мөнгөө буцаан татаж авах болоход, [[Гадаад валютын зах зээл|валютын зах зээл]] хямралт орны валютаар дүүрсэнээс үүдэн [[валютын ханш]] унаж эхэлсэн. Валютын ханшны уналтаас сэргийлэхийн тулд, дээрхи орны засгийн газрууд (хөрөнгө оруулагчдын зээлийг тухайн орон руу илүү татахын тулд "[[капиталын нислэг]]"-ийг хязгаарлах үүднээс) '''валютын зах зээлд интервенц''' хийн, гадаад нөөцөөрөө хэт ихэссэн дотоодын валютыг [[тогтмол валютын ханш]]аар худалдан аван, '''дотоодын зээлийн хүүг''' хэт өндөр түвшинд хүртэл өсгөхөөс аргагүй байдалд орсон. Эдгээр бодлогыг хэрэгжүүлсэнээр удаан хугацаанд хүлээж байсан үр дүнгээ авч чадаагүй юм. Хязгаарлагдмал хэмжээтэй '''гадаад валютын нөөцөө''' төв банкууд алдаж байхад харьцангүй эрүүл байсан эдийн засгийг хүндээр сүйтгэдэг маш '''өндөр зээлийн хүүг''' хэрэгжүүлсэнээр эмзэг болсон орны эдийн засгийг бүрэн сүйтгэж орхисон. Эдгээр орноос капитал зугтаах хандлага зогсохгүй болох нь тодорхой болсоноор эрх баригчид өөрийн валютын ханшаа [[Хөвөгч валютын ханш|чөлөөлөн]], тогтмол валютын ханшыг барих бодлогоо зөөллөсөн. Ингэж валютын ханш унасанаар банкны дампуурал ихсэн, хямрал цааш үргэлжлэхэд хүргэсэн. Жозеф Стиглиц ба Жеффри Сакс нарын бусад эдийн засагчид хямралын хурдаас хамааран санхүүгийн зах зээлтэй харьцуулахад хямралын үеийн бодит эдийн засагт ач холбогдол өгөөгүй. Тус хямралын тохиолдож байсан үеийн хурд нь Сакс болон бусад эдийн засагчдыг гэнэтийн эрдлийн цохилтоос үүдсэн сонгодог "банкны гүйлт"-тэй харьцуулан үзэхэд хүргэсэн. Саксын хувьд хямралын эхэн үеийн ОУВС-гийн зөвлөгөөг даган засгийн газруудын хэрэгжүүлсэн хатуу мөнгөний бодлого болон нөхцөлт сангийн бодлогыг онцлож байхад, Фредерик Мишкиний хувьд хөрөнгө оруулагчдын дунд бодит эдийн засгийн харьцангуй жижиг эрсдэлийг дөвийлгэсэн "явцуу сэтгэлгээ"-нд хүргэсэн санхүүгийн зах зээл дээрхи өрөөсгөл мэдээллийн нөлөөг онцлож байсан. Иймд тус хямрал нь зах зээлийн философийн зан байдлын эдийн засагчдын анхаарлыг татах болсон. Гэнэтийн эрсдэлийн цохилтын өөр нэгэн шалтгаан нь 1997 оны 7-р сарын 1-ны Хонгконгийн эрх мэдлийн шилжилттэй холбоотой гэж үздэг. 1990-ээд оны дундуур халуун мөнгөний урсгал Зүүн өмнөд азийн бүс нутаг руу урссан хэдий ч, хөрөнгө оруулагчид хүлээгдэж буй эдийн засгийн бодит суурь болон эрсдэлийн мэдээллийн талаар мэдэхгүй байсан. Хонгконгийн ирээдүйн талаархи төсөөлөлгүй байсан нь хөрөнгө оруулагчдыг Азиас гарган, (1997 оны 7-р сарын 2-ны Тай батын ханшны уналтад хүргэх болсон) тус бүс нутагт эдийн засгийн хурцадмал байдлыг үүсгэсэн<ref>Stiglitz: pp. 12-16</ref>. АСЕАН-ы 10 орны гадаад хэргийн сайдууд валютын ханшийг зохицуулах арга нь АСЕАН-ы эдийн засгийг тогтворгүйжүүлэх зориудын арга гэж итгэж байсан. Малайзын ерөнхий сайд асан Махатир Мохамад их хэмжээний валютын ханшны зохицуулалтаар Малайзын эдийн засгийг сүйрүүлсэн гэж валютын ханшны зохицуулагч Жорж Соросыг шийтгэсэн бөгөөд хэд хэдэн эдийн засагчид хүнд шийтгэл хүлээсэн. Малайз улсын Субанг Жаяа хотод болсон 30 дугаар АСЕАН-ы Сайд нарын уулзалтаар, ноцтой асуудлуудыг хэлэлцэн, АСЕАН-ы ашиг сонирхолыг хамгаалах, дэмжих үүднээс АСЕАН-ы цаашдын хамтын ажиллагааг идэвхижүүлэхийг уриалсан хамтын мэдэгдэлийг 1997 оны 7-р сарын 25-нд батлан гаргасан<ref>{{Webarchiv|url=http://www.aseansec.org/4010.htm |wayback=20110403162515 |text=Joint Comminuque The 30th ASEAN Ministerial Meeting (AMM) |archiv-bot=2024-03-02 19:16:46 InternetArchiveBot }} The Thirtieth ASEAN Ministerial Meeting was held in Subang Jaya, Malaysia from 24 - 25 July 1997.</ref>. Үүнтэй зэрэгцэн нэгэн өдөр хямралд нэрвэгдсэн ихэнхи орнуудын Төв банкны удирдлагууд Шанхайд (Зүүн ази номхон далайн дээд хэмээний уулзалт) EMEAP уулзалтад оролцож байсан бөгөөд тэд Зээллэгийн үйл ажиллагааны шинэ зохицуулалтыг гаргаж чадаагүй. Жилийн өмнө нь, эдгээр орны сангийн сайд нар 1996 оны 3- сарын 17-нд Японы Кёото хотод болсон APEC-ын 3-р сангийн сайд нарын уулзалтад оролцож байсан ба тус хамтын мэдэгдэлийн дагуу Зээллэг болон Санхүүгийн Зайлшгүй Механизмын тухай Ерөнхий Гэрээнд тусгасан боломжит санхүүжилтын хэмжээг хоёр дахин нэмэгдүүлэх боломжгүй байсан юм. Ийм замаар тухайн хямралыг валютын ханшийг унагаахаас урьдчилан сэргийлэх хамгаалалтыг цагт хийж чадаагүйгээс шалтгаалсан гэж үзэж болох юм. Энэ таамаглал нь эдийн засагчдаас бага зэргийн дэмжлэг хүлээдэг хэдий ч, зах зээл дээр валютын ханшийг зориудаар унагаах нөлөөллийг ганц хөрөнгө оруулагч хийх боломжгүй гэж хэн ч маргаж болх юм. == ОУВС-ын талаархи маргаан == Ихэнхи бүс нутгаас энэ хямралыг "ОУВС-ын хямрал" гэж хэлүүлж байсан [[ОУВС]]ын үүрэг тус хямралын үед үнэхээр маргаантай байсан. Юуны өмнө өнгөрсөнийг дурсах ихэнхи өгүүлэгчид (капиталын урсгалд тавьсан хязгаарлалтыг арилган) санхүүгийн секторыг либериалчлах, багц хөрөнгө оруулалт болон банкны капиталыг татаж авахын тулд дотоодын өндөр зээлийн хүүг дэмжих болон валютын [[эрсдэл]]ийн эсрэг гадаадын хөрөнгө оруулагчдад баталгаа өгөхийн тулд үндэсний валютын ханшийг тогтворжуулах аргаар "Түргэн хүрэх капитализм"ын замаар Азийн хөгжиж буй орнуудыг дэмжиж байсан ОУВС-г шүүмжсээр байсан<ref> http://www.ifg.org/imf_asia.html </ref>. Гэсэн хэдий ч, хямралын үеийн ОУВС-г хамгийн ихээр шүүмжилж байсан зүйл нь хийсэн арга хэмжээнд чиглэж байсан. Тус хямралын нөлөө нэг улсаас нөгөө рүү шилжиж байсан нь ам.доллараар зээл авсан байсан орон нутгийн бизнесийн компаниуд болон засгийн газруудын олсон орлого нь тухайн орны валютаар орж байсанаар зээлийн өртөг нэмэгдэн, зээлдүүлэгчдэдээ буцаан төлөх чадваргүй болгосон. Энэ байдлын илрэл нь [[Латин америкийн өрийн хямрал]]тай адилхан байсан юм. Үүний хариуд, ОУВС нь улс болгоны хувьд анхаарлаа хандуулан, өрөөс зайлсхийх явдлаас сэргийлэх үүднээс олон тэрбум долларын [[аврах багц]]ыг санал болгосон. Гэхдээ ОУВС-ын тусламж нь [[бүтэцийн зохицуулалт]]ын багц (БЗБ) гэж нэрлэгдсэн [[шинэлиберал]] эдийн засгийн зарчмуудад тулгуурласан эдийн засгийн эрс шинэчлэлийг хийх болзолтой байсан. БЗБ-ыг олгохдоо төсвийн алдагдлаа багасгахын тулд засгийн газрын зардалыг бууруулах болон төлбөрийн чадамжгүй банк, санхүүгийн байгууллагуудыг зээлийн хүүгээ бууруулах болон эрс өсгөхийг зөвшөөрөхийг хямралт орнуудаас шаардаж байсан. Үүний шалтгаан нь эдгээр арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсэнээр тухайн улсуудын санхүүгийн төлбөрийн чадварыг нэмэгдүүлэн, дампуурсан компаниудад хариуцлага тооцон, валютын ханшийг хамгаалахад чиглэж басан. Эцсийн дүнд БЗБ-ын үр нөлөө тодорхойгүй бөгөөд маргаантай болсон. Юутай ч эдгээр шүүмжлэлүүд нь хямралын үеийн уламжлалт Кейнсийн арга болох засгийн газрын зардлыг нэмэгдүүлэн, томоохон компаниудыг дэмжин, зээлийн хүүг бага байлгах хэрэгтэй гэж мэтгэсэн, эдгээр бодлогуудыг хэт жижгэрүүлсэн харан бичсэн байжээ. Учир нь эдийн засгаа урамшуулан, хямралыг холдуулахын тулд, засгийн газар эдийн засгийн уналтаас сэргийлэхийн зэрэгцээ итгэл үнэмшилийг нэмэгдүүлэх нь чухал гэж үзэж байсан. Тэдний үзсэнээр, [[АНУ-ын засгийн газар]] 2001 онд АНУ-д хямрал нүүрлэсэн ч гэсэн, зээлийн хүүгээ багасган, засгийн газрын зардалыг нэмэгдүүлэн, татварын хэмжээг багасгаж байсныг дурьдсан байлаа. == Тайланд == 1985 оноос 1995 хүртэл, [[Тайланд]]ын эдийн засаг жилийн 9%-ийн дундажтай өсөж байсан. 1997 оны 5-р сарын 14 болон 5-р сарын 15-нд [[тайландын бат]] их хэмжээний хохирол учруулсан хямралд өртсөн. 6-р сарын 30-нд Ерөнхий сайд [[Чавалит Ёнгчайюд]] (Chavalit Yongchaiyudh) батын ханшийг унагахгүй гэж мэдэгдсэн боловч, 7-р сарын 2-нд Тайландын эрх баригчид эцсийн дүнд өөрийн валютын ханшийг хэлбэлзүүлсэн. Сөрөг хүчний нам ирээдүйн Тайландын ерөнхий сайд [[Таксин Шинаватра]] (Thaksin Shinawatra) энэ ханш уналтаас ашигтай байхыг шаардсан хэдий ч, дараагийн сөрөг хүчний тэргүүлсэн засгийн газрууд дээрхи асуудлыг шалгахгүйгээр орхисон<ref> http://asiaviews.org/?content=153499ym32dddw4&headline=20050216191457</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iht.com/articles/2005/02/13/bloomberg/sxpesek.html |title=Archive copy |access-date=2005-02-22 |archive-date=2005-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050222092950/http://www.iht.com/articles/2005/02/13/bloomberg/sxpesek.html |url-status=live }}</ref>. 1996 он гэхэд Америкийн "hedge fund" 400 сая ам.долларын Тай батыг зарчихсан байсан. 1985 оноос 1997 оны 7-р сарын 2 хүртэл доллартай харьцах батын ханшыг 25-аар тогтвортой байлгасан. Батын ханш асар хурдацтуй унан, өртөгийнхөө талыг алдсан. 1998 оны 1-р сар гэхэд батын доллартай харьцах ханш хамгийн багадаа буюу 56-д хүрсэн. Тай хувьцааны зах зээл 1997 онд 75%-иар буурсан. Тайландын хамгийн том санхүүгийн компани "Finance One" нуран унасан байна<ref>Liebhold, David. [https://web.archive.org/web/20010211210736/http://www.time.com/time/asia/magazine/99/1227/thailand.finance.html Thailand's Scapegoat?] Battling extradition over charges of embezzlement, a financier says he's the fall guy for the 1997 financial crash. TIME.com. December 27, 1999.</ref>. 8-р сарын 11-нд [[ОУВС]] Тайландад зориулан 16 тэрбум гаруй долларын аврах багцыг гаргасан. 8- сарын 20-нд ОУВС 3,9 тэрбум долларын өөр нэгэн bailout багцыг батлан гаргасан. 2006 оны 11-р сар гэхэд Тай батын доллартай харьцах ханш нь урьдын адил 36,5-д хүрсэн бөгөөд 2007 оны 5-р сарын байдлаар доллартай харьцах ханш нь бараг 33 болон илүү чангарч ирсэн байна. == Филиппин == [[Филиппин]]ий [[төв банк]] 1997 оны 5-р сард зээлийн хүүгээ 1.75 хувьд хүргэн өсгөсөн бөгөөд 6-р сарын 19-нд дахин 2 пунктээр өсгөсөн. Тайланд 7-р сарын 2-нд хямралыг эхлүүлсэн. 7-р сарын 3-нд Филиппиний төв банк [[Филиппиний песо|песо]]г хамгаалахын тулд гэнэт зээлийн хүүгээ 15%-аас 24% хүртэл өсгөн, хүчтэй интервенц хийхэд хүрсэн. Песогийн доллартай харьцах ханш хямралын эхэн үед 26-аас эхлэн 2000 онд 38 песод хүрэн, хямрал дуусахад 40 песо болон унасан юм. Филиппиний эдийн засгийн хувьд 2001 оны [[Joseph Estrada|Жозеф Эстрада]]-ын засгийн газраас хийсэн "jueteng" гэх гэмт хэргээс шалтгаалан, PSE-ийн гол индекс, [[PSE Composite Index]]-ыг 1997 онд хамгийн өндөр буюу 3000 пунктээс 1000 пункт хүртэл бууруулсанын хэдий ч, хямралын гүнд ДНБ-ий өсөлт 0.6%-аас 2001 он гэхэд 3% гаруй ДНБ-ий өсөлттэйгээр сэргэж эхэлсэн. Песогийн ханш ам.доллартай харьцах ханш нь 55- болон цаашид унасаар байсан. Жилийн дараа, Эстрада ял шийтгүүлсэн ч, ажлаа орхихоос татгалзсан нь [[EDSA Revolution of 2001|EDSA II]] буюу 2001 оны хувьсгал гарахад хүргэн, түүнийг огцруулан, [[Gloria Macapagal-Arroyo|Глориа Макапагал-Аррои]]-г Филиппиний ерөнхийлчид дэвшүүлсэн. Аррои ерөнхийлөгч байх үедээ Филиппиний песоны ханшийг 50 гаруй хүртэл дээшлүүлсэн, хямралыг дуусгаж чадсан. == Хонконг == 1997 оны 7-р сарын 2-ны Тай батын ханшны уналт нь [[Нэгдсэн Вант Улс]]ыг Хонконгийн эрх мэдлийг Хятадад шилжүүлснээс хойш 24 цагийн дараа гарч эхэлсэн. 1997 оны 10-р сард ам.доллартай харьцах ханшийг 7.8-д барьж байсан хонконг доллар тухайн үеийн АНУ-ын инфляцийн түвшинээс хонконгийнх даруй их болсноос хамааран хэт дарамтанд орсон. Валютын удирдлагууд өөрийн валютаа хамгаалахын тулд 1 тэрбум гаруй ам.долларыг зарцуулсан. Хонконг [[Мөнгөний нийлүүлэлт#хүрээ|M1]] мөнгөний нийлүүлэлтийнхээ 700%-тай тэнцэх, [[Мөнгөний нийлүүлэлт#хүрээ|M3]] мөнгөний нийлүүлэтийнхээ 45%-тай тэнцэхүйц 80 гаруй тэрбум ам.долларын гадаад нөөцтэй байсан учир, [[Хонконг]] эрсдэл учруулах дайралтаас үл хамааран, ам.доллартай харьцах валютын ханшийг тогтворжуулж эхэлсэн. Хувьцааны зах зээл ихээхэн хэлбэлзэлтэй болсон бөгөөд 10-р сарын 20-оос 23-ны хооронд [[Ханг Сенг индекс]] (Hang Seng) 23%-иар буурсан. Хонконгийн валютын удирдлага валютаа хамгаална хэмээн амласан. 1998-оны 8-р сарын 15-нд Хонконг нэг шөнийн дотор зээлийн хүүгээ 8%-иас 23% хүртэлд өсгөн, нэг пунктээр 500% хүртэл өсгөсөн. == Өмнөд Солонгос == [[Өмнөд Солонгос]] нь дэлхийн 12 дахь том эдийн засаг юм [http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_by_GDP_%28nominal%29]. Макро эдийн засгийн суурь нь сайн байсан хэдий ч, банкны систем нь том корпорациудын эрчимтэй өргөжилтийг санхүүжүүлж байсан хэрэгжүүлээгүй зээлүүдэд баригдсан байсан. Хэт их өр эцсийн дүндээ гол алдаа, эрх мэдлийн алдагдалд хүргэх болдог. Жишээлбэл, 7-р сард Өмнөд солонгосын гурав дахь том автомашин үйлдвэрлэгч, [[Киа Моторс]]-д зайлшгүй зээл шаардлагатай байсан. Азийн зах зээлийн уналт сэргэх үед, [[Moody's]] 1997 оны 11-р сарын 28-нд Өмнөд солонгосын кредит рейтингийг А1-аас А3 хүртэл багасгасан бөгөөд 12-р сарын 11-нд В2 хүртэл дахин доошлуулсан. Солонгосын хувьцааны зах зээл 11-р сар хүртэл хямралыг тэвчиж байсан ч, үүнээс болоод хувьцаанууд нь унаж эхэлсэн. Сөүл хувьцааны бирж 1997 оны 11-р сарын 7-нд 4%-иар алдагдалтай гарсан. 11-р сарын 8-нд 7%-иар буюу нэг өдрийн уналтаар хамгийн өндөр тооцогдсон уналт болсон. 11-р сарын 24-нд хувьцаанууд дахин 7.2%-иар унасан нь ОУВС-ийг эрчимтэй реформ хийхийг зөвлөхөд хүргэсэн. 1998 онд Хьюндай Мотор Киа Моторсыг худалдан авахад хүргэсэн. Самсунг Моторсын 5 тэрбум долларын хөрөнгө хямралаас болоод алга болсон бөгөөд эцэстээ [[Дэү]] Моторсыг [[Женерал Моторс]]-д зарагдахад хүргэсэн. [[Солонгосын Вон]]ын ам.доллартай харьцах ханш тухайн үед 1000 хүрэхгүй байсанаа 1700 болон унан, эдийн засгийн огцом уналт болон олон компани дампуурсанаас болж байснаас үл хамааран, Солонгос нэг хүнд ногдох ДНБ-ийг 80 ам.доллараас 18.000 ам.долларт хүргэн өсгөсөн, 1960-аас 2006 оны үеийн дэлхийн хамгийн хурдан өссөн эдийн засаг гэж тооцогдох 1960 оноос хойшхи өсөлтөө үргэлжлүүлэн, 1997 оны хямралаас хойш 2006 хүртэл ам.доллараар ДНБ-ээ гурав дахин ихэсгэж чадсан юм. Гэсэн хэдий ч, [[chaebol]]-тай адил Өмнөд солонгосын засгийн газар хямралаас хойш ДНБ-тэй харьцуулахад 3 дахин их үндэсний өртэй болсон юм. == Малайз == Хямралаас өмнөх [[Малайз]] нь [[Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн|ДНБ]]-ны 5%-д хүрэх их хэмжээний урсгал дансны алдагдалтай байсан юм. Тухайн үед Малайз нь тэргүүлэх хөрөнгө оруулалт хийсэн орон байсан бөгөөд энэ нь дэлхийн хамгийн идэвхитэй бирж болох [[KLSE]]-ын үйл ажиллагаанд туссан. == Хятад == Хятадын валют, [[юан]] (RMB),-ыг 1994 онд доллартай харьцах юаны ханш 8.3-аар тогтвортой барьж байсан. == Америкийн Нэгдсэн Улс ба Япон == "Азийн ханиад" [[Америкийн Нэгдсэн Улс]] болон [[Япон]]д дарамт учруулах болсон. Тэдний эдийн засаг хямралд өртөөгүй ч гэсэн, хүчтэй цохилт амссан. == Мөн үзэх == * [[Эдийн засаг]] == Эшлэл == {{reflist}} * [[Michael Pettis]], ''The Volatility Machine: Emerging Economies and the Threat of Financial Collapse'' [[Oxford University Press]] [[2001]] ISBN 0-19-514330-2 * [[Paul Blustein]], ''The Chastening: Inside the Crisis that Rocked the Global Financial System and Humbled the IMF'' PublicAffairs [[2001]] ISBN 1-891620-81-9 * [http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/crash/ Frontline: The Crash], from the PBS series Frontline, unfortunately only the transcript is available and not the episode itself. * [http://www.pbs.org/wgbh/commandingheights/hi/index.html WGBH's Commanding Heights], additional information in Episode 3 Chapters 11-14. * [http://www./Gowan_DollarWallstreetRegime.pdf Peter Gowan: The Globalization Gamble] * Ngian Kee Jin, ''Coping with the Asian Financial Crisis: The Singapore Experience''. https://web.archive.org/web/20050223070039/http://www.iseas.edu.sg/vr82000.pdf Extracted [[December 13]], [[2005]]. * Tiwari, Rajnish (2003): ''Post-crisis Exchange Rate Regimes in Southeast Asia'', Seminar Paper, University of Hamburg. ([https://web.archive.org/web/20060326181141/http://www.rrz.uni-hamburg.de/RRZ/R.Tiwari/papers/exchange-rate.pdf PDF]) * Kilgour, Andrea, (1999) ''The changing economic situation in Vietnam: A product of the Asian crisis?'' ([http://www.geogr.uni-goettingen.de/kus/apsa/pn/pn12/vietnam.html Link]) == Цааш унших == * [http://www.jstor.org/view/00072303/di009478/00p0029t/0/ The East Asian Financial Crisis: Diagnosis, Remedies, Prospects], S. Radelet, J.D. Sachs, R.N. Cooper, B.P. Bosworth - Brookings Papers on Economic Activity, 1998. * [http://wbro.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/11/2/151/ Some Lessons From The East Asian Miracle], [[Joseph Stiglitz]], The World Bank Research Observer, 1996. * [https://web.archive.org/web/20070925211721/http://www.cepr.net/documents/publications/asia_crisis_2007_08.pdf Ten Years After: The Lasting Impact of the Asian Financial Crisis], [[Mark Weisbrot]], [[Center for Economic and Policy Research]], August 2007. {{DEFAULTSORT:Азийн санхүүгийн хямрал}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Азийн эдийн засаг]] [[Ангилал:Санхүүгийн хямрал]] [[Ангилал:1997 оны улс төр]] [[Ангилал:1998 оны улс төр]] 56psh5ejq5b9zkoygj8ib0w61ms36io 0 5881 860234 855173 2026-06-26T23:07:58Z Avirmed Batsaikhan 53733 860234 wikitext text/x-wiki {{short description|Нэгдсэн Хаант Улсын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Лондон | native_name = {{native name|en|London}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/3/2/1 | total_width = 290 | align = center | caption_align = center | image1 = London Skyline (125508655).jpeg | caption1 = [[Тэмз мөрөн]] ба [[Тауэр гүүр (Лондон)]], [[The Shard]] ба [[Саутварк]] (зүүн), [[Лондоны тауэр]] ба [[Лондоны Сити]] (баруун) | image2 = London Eye at sunset 2013-07-19.jpg | caption2 = [[Лондоны нүд]] | image3 = Westminster Abbey St Peter.jpg | caption3 = [[Вестминстерийн сүм]] | image4 = St Paul's Cathedral Dome from One New Change - Vertical Crop.jpg | caption4 = [[Гэгээн Паулын сүм]] | image5 = Open Happiness Piccadilly Circus Blue-Pink Hour 120917-1126-jikatu.jpg | caption5 = [[Пикадилли талбай]] | image6 = Canary Wharf.Reza 04.jpg | caption6 = [[Канарын боомт]] | image7 = Houses of Parliament in 2022 alt crop.jpg | caption7 = [[Вестминстер ордон (Лондон)|Вестминстерийн ордон]] болон [[Биг Бэн]] (баруун) }} | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_caption = | pushpin_map_caption = Нэгдсэн Хаант Улс дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_map = Англи#НХУ#Европ | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | mapframe-marker = city | mapframe-shape = yes | coordinates = {{coord|51|30|26|N|0|7|39|W|region:GB|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Бүрэн эрхт улс]] | subdivision_name = Нэгдсэн Хаант Улс | subdivision_type1 = {{nowrap|[[Нэгдсэн Хаант Улсын харьяат улсууд|Улс]]}} | subdivision_name1 = Англи | subdivision_type2 = [[Английн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Их Лондон|Лондон]] | subdivision_type3 = [[Английн нутаг|Нутаг]] | subdivision_type3 = [[Английн гүнгийн хэргэмт нутаг|Ёслолын{{nbsp}}нутаг]] | subdivision_name3 = {{Unbulleted list | [[Их Лондон]] | [[Лондоны Сити]] }} | subdivision_name4 = | established_title = [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромчууд]] суурьшсан | established_date = МЭӨ {{start date and age|47}}, ''[[Лондиниум]] нэрээр''<ref name="auto1">[http://archaeologydataservice.ac.uk/archives/view/no1poultry_molas_2007/ Number 1 Poultry (ONE 94), Лондонгийн Археологийн Музей, 2013]. Археологийн мэдээллийн алба, Йоркийн их сургууль.</ref> <br /> | seat_type = Захиргааны байр | seat = [[Хотын танхим, Лондон (Ньюхэм)|Хотын танхим, Ньюхэм]] | parts_type = [[Английн дүүргүүд|Нутгийн засаг захиргаа]] | parts = 32 [[Лондоны дүүрэг#Жагсаалт|дүүрэг]] болон [[Лондоны Сити]] | government_type = [[Англи ба Уэльсийн шууд сонгогдсон хотын дарга|Гүйцэтгэх засаглал]] ба [[зөвлөлдөх ассемблей]] | governing_body = [[Их Лондоны Захиргаа]] | leader_title = [[Лондон хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Садик Хан]] ([[Лейборист нам (Их Британи)|Л]]) | leader_title1 = [[Лондоны Ассемблей]] | leader_name1 = [[Лондоны Ассамблейн сонгуулийн тойргууд|14 тойрог]] | leader_title2 = [[Нэгдсэн Хаант Улсын парламент|НХУ-ын парламент]] | leader_name2 = [[Лондон хотын парламентын тойргийн жагсаалт|74 тойрог]] | total_type = Нийт{{efn|[[Их Лондон|Лондоны бүс нутаг]]}} | area_footnotes = <ref name="ONS mid-year pop est">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | area_total_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000007}} | area_metro_km2 = 8382 | area_urban_km2 = 1738 | population_footnotes = <ref name="ONS mid-year pop est" /> | population_as_of = {{UK statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000007}} | population_rank = {{Unbulleted list | НХУ-д [[Нэгдсэн Хаант Улсын хотын жагсаалт|1-т]] | Европт [[Европын хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|3-т]] }} | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000007}} | population_urban = 9,787,428 | population_urban_footnotes = {{nbsp}}(2011)<ref name="urbanpopulation"/> | population_metro = 15,100,000 | population_metro_footnotes = {{efn|[[Лондоны метрополитан бүс]]}}{{nbsp}}(2025)<ref name="CityPopulation.de show">{{cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/|title=Major agglomerations of the world|website=City Population|access-date=2026-04-20}}</ref> | population_demonyms = Лондончууд | demographics_type1 = Угсаатан <span style="font-weight:normal;">([[2021 оны Нэгдсэн Хаант Улсын хүн амын тооллого|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000007 |title=Лондоны бүс |access-date=2024-07-23}}</ref> | demographics1_title1 = [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|Угсаатны бүлгүүд]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 53.8% [[Их Британи дахь цагаан арьстнууд|Цагаан]] | 20.7% [[Британийн Азичууд|Ази]] | 13.5% [[Хар Британичууд|Хар]] | 6.3% [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|бусад]] | 5.7% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]] }} | demographics_type2 = Шашин шүтлэг <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Англи дахь шашин|Шашин]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 40.7% [[Англи дахь шашин#Христийн шашин|Христийн]] | 27.1% [[Их Британи дахь шашингүй байдал|шашингүй]] | 15.0% [[Англи дахь ислам|Ислам]] | 5.1% [[Англи дахь хиндүизм|Хиндүизм]] | 1.7% [[Англи дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]] | 1.6% [[Англи дахь сикхизм|Сикхизм]] | 0.9% [[Англи дахь буддизм|Буддизм]] | 1.0% [[Англи дахь шашин|бусад]] | 7.0% дурдаагүй }} | timezone1 = [[Гринвичийн стандарт цаг]] | utc_offset = +0 | timezone_DST = [[Британийн зуны цаг]] | utc_offset_DST = +1 | postal_code_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = 22 бүс нутаг |{{postcode|E}}, {{postcode|EC}}, {{postcode|N}}, {{postcode|NW}}, {{postcode|SE}}, {{postcode|SW}}, {{postcode|W}}, {{postcode|WC}}, {{postcode|BR}}, {{postcode|CM}}, {{postcode|CR}}, {{postcode|DA}}, {{postcode|EN}}, {{postcode|HA}}, {{postcode|IG}}, {{postcode|KT}}, {{postcode|RM}}, {{postcode|SM}},{{postcode|UB}}, {{postcode|WD}}, {{postcode|TN}}, {{postcode|TW}} }} | area_code_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь утасны дугаар|Залгах кодууд]] | area_code = {{cslist | [[020]] | 01689 | 01708 | 01895 }} | blank1_name = [[GSS кодлох систем|GSS код]] | blank1_info = {{Unbulleted list |E12000007 (бүс нутаг) |E61000001 (ИЛ) }} | blank2_name = [[GeoTLD]] | blank2_info = [[.london]] | website = {{URL|london.gov.uk}} }} '''Лондон''' нь [[Их Британи]]йн нийслэл, дэлхийн зүг зүгийн жуулчдыг татдаг алдартай, түүхт [[хот]]. [[Их Лондоны Удирдлагын тухай хууль]] 1999 онд батлагдаж, [[Лондоны Захирагч]] болон [[Чуулган]]ы эрх зүйн хэм хэмжээг шинэчлэн тогтоосон бөгөөд 2000 оны 7 дугаар сараас хүчин төгөлдөр болсон байна. Лондон хот түүхэндээ 1191 оноос Лорд [[Мэр]]тэй байжээ. Одоогийн Лондоны Захирагчийн үүрэг бол нийслэлийг хэтийн чиглэл хандлагатай хөгжүүлэх явдал юм байна. Цагдаа, гал түймэр, болон түргэн тусламжийн алба, төлөвлөлт, тогтвортой хөгжил болон байгаль орчныг хамгаалах, соёл, боловсрол, эрүүл мэнд зэрэг олон тулгамдсан асуудлуудыг цогцоор нь зохицуулах үүргийг Захирагч хүлээдэг. [[Их Лондоны Зөвлөл]] нь анх 1986 онд бий болсон бөгөөд эрх зүйн шинэ зохицуулалтын дагуу Чуулган болж өөрчлөгдөн, Лондоны Захирагчийн сонгуультай нэг өдөр зэрэг явагддаг сонгуулиар Лондоны Чуулганы 25 гишүүн сонгогддог байна. Лондон бол хөгжингүй орнууд дахь хамгийн их барилгажсан, [[Европын Холбоо]]ны хамгийн шигүү суурьшилтай, хамгийн том хотуудын нэг юм. Лондон 7 сая байнгын оршин суугчидтай. Британийн хүн амын 12 хувь нь оршин суудаг хэдий боловч хүн амын өсөлтийн 70 хувийг Лондон хангаж байдаг онцлогтой. Учир нь Лондон Британийн дундаж наслалттай харьцуулахад харьцангуй залуу хот ажээ. Лондон бол Англи болон Нэгдсэн Вант хоёр улсын нийслэл хот юм. Хотыг эрт цагт Ромчууд байгуулсан түүхтэй бөгөөд Лондон гэж нэрлэжээ. Анх 2 мянган жилийн өмнө үүсэн бий болжээ. Лондон хотын төв хэсэгт дундад зууны үеэс хадгалагдаж ирсэн нэг милл орчим талбайтай эртний Лондон хот байдаг. Хэдий тийм боловч 19-р зууны сүүл үеэс Лондон гэдэг нэр дэлхий дахинаа алдаршжээ. Өнөө үед хотын хурал болон хотын даргыг өөрсдөө сонгодог удирдлагын хэлбэртэй, муж болтлоо хүрээгээ тэлсэн Их Лондон болжээ. Лондон бол дэлхийн эдийн засаг, санхүүгийн томоохон төвүүдийн нэг болсон үндэсний хот юм. Хотын төвд Нэгдсэн вант улсын шилдэг 100 компанийн талаас илүү, Европын хамгийн том 500 компанийн 100 –гаас илүү компаниудын төв оффис нь байрладаг. Лондон хот нь дэлхийн нийгэм улс төр, шоу цэнгээн, мэдээлэл, хэв загвар, соёл урлагт өөрийн хувь нэмрээрээ нөлөөлж байдаг. Аялал жуулчлал нь үндсэндээ дотоодын болон гадаадын жуулчдаас бүрддэг. Лондон хотод 1908 болон 1948 оны Зуны олимпийг зохион байгуулсан бөгөөд сүүлд 2012 оны зуны олимпийг зохион байгуулсан юм. Дэлхийн түүх дурсгалын өвийн санд Лондоны цамхаг, Greenwich түүхийн дурсгалт суурин, Royal Botanic Kew цэцэрлэгт хүрээлэн, [[Вестминстер (дүүрэг)|Westminster]], [[Вестминстер ордон (Лондон)|Westminster Abbey ордон]] ба St. Margaret сүмээрээ бүртгэгдсэн байдаг. Лондонд гадаадын 300 гаруй хэлээр ярьдаг, хэл соёл, шашин шүтлэг өөр өөр хүмүүсийн амьдардаг. 2007 оны 7-р сарын албан ёсны мэдээгээр 7,556,900 гадаадын хүн амьдарч байсан. == Орон нутгийн засаг захиргаа == Үндсэн сэдэв: Лондоны орон нутгийн засаг захиргаа болон түүний түүх Лондоны захиргаа нь хотын түвшин, стратеги шат болон орон нутгийн шатлал гэсэн 2 хэсэгт хуваагддаг. Хотын доторх орон нутгийн засаг захиргаа нь 33 жижиг эрх бүхий байгууллагатай ба хотын засаг захиргааг Лондон хотын төв захиргаа (GLA)-ээр удирдагддаг. Лондон хотын төв захиргаа (GLA) 2 хэсгээс сонгогдон бүрддэг; Лондон хотын эрх мэдэл бүхий захирагч болон түүний төсвийг жил бүр хэлэлцэж саналаа өгдөг. Мөн гаргасан шийдвэрт нь хяналт тавьж байдаг газар нь Лондон хотын Ассамблэй юм. 1986 онд хэмжээгээр бага Лондон хотын зөвлөл (GLC) татан буугдаж 2000 онд Лондон хотын төв захиргаа (GLA) болон шинээр байгуулагдсан. Лондон хотын төв захиргаа болон Лондон хотын захирагч хотын захиргааны байшинд байрладаг ба одоогийн захирагч нь Борис Жонсон юм. Захирагчийн стратегийн төлөвлөгөө болох Лондон хотын төлөвлөгөөг 2010 онд нийтэд түгээхээс өмнө 2009 оны дунд үеэс эхлэн бэлдэж эхэлдэг. Тэрээр Лондон хотыг 2031 он гэхэд 7.56 саяаас 9.11 сая хүн амтай хот болох талаар 2009 оны 8 сард мэдэгдэл хийсэн байна. Лондон доторх орон нутгийн 33 эрх бүхий байгууллагууд нь Лондон корпораци болон бага Лондоны 32 зөвлөлтэй юм. Тэдгээр нь хог хаягдлыг зайлуулах, тухайн газрын зам, нийгмийн үйлчилгээ, сургууль, орон нутгийн төлөвлөгөө зэрэг асуудлыг Лондон хотын төв захиргаагаар бус өөрсдөө хариуцан ажилладаг. Хотын цагдаагийн үйлчилгээ нь хотын цагдаагийн газрын удирдлагын төвөөс нийт Лондоны асуудлыг удирддаг юм. Лондоны төв захиргаа нь өөрийн цагдаагийн хүч болох-Лондоны цагдаагийн газартай байдаг. Их Британий тээврийн цагдаагийн газар нь нийслэл хотын төмөр зам болон [[Лондоны метро|метро]] дотор цагдаагийн үйлчилгээг үзүүлэх үүрэгтэй. Лондоны гал түймэртэй тэмцэх газар нь нийт Лондонд үйлчилгээгээ үзүүлдэг. 5800 гал түймэртэй тэмцэгч ажилтан, албан хаагчтай нийт 7000 орчим ажилтантай дэлхийд 3-т орох том хэмжээний гал түймэртэй тэмцэх байгууллага болох Лондоны гал түймэр, түргэн тусласжийн асуудал эрхлэх байгууллагаар удирдуулдаг. Үндэсний эрүүл мэндийн түргэн тусламжийн үйлчилгээ нь дэлхийд том хэмжээнд тооцогдох үнэ төлбөргүй үйлчилгээ үзүүлдэг NHC Лондон хотын түргэн тусламжийн газраар хангагддаг. Хааны эргийн харуулын алба болон хааны үндэсний аврах иститут [[Тэмз мөрөн|Тэмз мөрнийг]] хянаж ажилладаг. Аврах үйлчилгээ нь гэнэтийн аюулт байдлын хор уршигаас сэргийлж Тэмз мөрөнд зориулж байгуулагдсан. == Үндэсний засаглал == Лондон бол чухал хот учир нь [[Вестминстер ордон (Лондон)|Вестминстер ордныг]] тойроод Нэгдсэн Вант улсын засгийн газрын ордон байдаг. Олон Засгийн газрын агентлагууд Парламенттай адил Whitehall-н дагуу [[Даунинг стрит, 10]] гудамжинд Ерөнхий сайдын өргөө байрладаг. Их Британийн парламент нь “Парламентын эх” гэж нэрлэгдэн олон улсад нэр хүндтэй байдаг. Учир нь бусад парламентуудын системийн загвар болж байдаг. == Газар зүй == === Газар зүйн байршил === Баруун болон төв Лондон SPOT гэдэг дагуул хотоос сайн харагддаг. Лондоны газар зүйн байдлыг авто замын дугаар, хуулийн хэлэлцүүлэг, үе мөчлөг тодорхойлж болно. Лондоны төв нь хуучин буюу эртний жижиг Лондон бөгөөд энэ нь 1 милл кв талбай эсвэл хот гэж нэрлэгдэж заншсан юм. Лондон хотын газар нутаг Викториа хатан хааны үе мөн Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеүдэд ихээр тэлсэн. Гэвч 1940 оноос энэ байдал бүрэн зогссон. Учир нь Дэлхийн хоёрдугаар дайн буюу Ногоон бүсийн хууль үйлчилж байв. Английн Лондон муж нь дэлхий нийтэд Дэлхийн дайны үед Ногоон бүстнүүдээр удирдуулж байсан Их Лондон гэдгээрээ алдартай. Их Лондоны Урбаны дүүрэг нь хотын хүн амын энгийн бүдүүлэг амьдралын нүүр царай юм. Энэ нь Лондоны алсын томоохон дүүргүүдийн нэг юм. Лондон хот бол 607 милл /1570 км кв/ газар нутагтай. Тэмз мөрөн нь баруун урьдаас зүүн тийш хотыг хөндлөн гулд урсдаг. Тэмз мөрөн нь Parliament, Addington буюу Primrose нуруудын хооронд урсдаг. Өмнө нь Tэмз маш гүн бөгөөд одоо байгаа үеэсээ 5 дахин их устай мөрөн байсан гэдэг. Викториагийн үеэс голын түвшин багасаж, бага, жижиг салаанууд нь ширгэж алга болсон. Сүүлийн үед жил ирэх тусам далайн түрлэг ихсэж, Тэмзын түвшин аажим аажмаар нэмэгдэж байна. Үүний улмаас уулын ус буух үеэр үер болох магадлал ихтэй болсон. Энэхүү үерийн аюулаас урьдчилан сэргийлж 1974 онд Woolwich болон Barrier орчмын Tэмз мөрөн дээгүүр хөндлөн далан барьж эхэлсэн ба энэ нь 2030-аад оны үед ашиглалтанд орох ба зураг төсөл инженерийн ажлууд хийгдэхээр шийдэгдсэн байна. === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Лондон ([[LHR]]),{{refn|Дундаж утгыг Хитроу нисэх онгоцны буудлаас, харин хэт өндөр утгыг Лондон даяарх станцуудаас авдаг.|group=note}} өндөр: {{convert|25|m|ft|0|abbr=on}}, 1991–2020 оны хэвийн |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 17.2 |Feb record high C = 21.2 |Mar record high C = 24.5 |Apr record high C = 29.4 |May record high C = 32.8 |Jun record high C = 35.6 |Jul record high C = 40.2 |Aug record high C = 38.1 |Sep record high C = 35.0 |Oct record high C = 29.5 |Nov record high C = 21.1 |Dec record high C = 17.4 |Jan high C = 8.4 |Feb high C = 9.0 |Mar high C = 11.7 |Apr high C = 15.0 |May high C = 18.4 |Jun high C = 21.6 |Jul high C = 23.9 |Aug high C = 23.4 |Sep high C = 20.2 |Oct high C = 15.8 |Nov high C = 11.5 |Dec high C = 8.8 |year high C = 15.7 |Jan mean C = 5.6 |Feb mean C = 5.8 |Mar mean C = 7.9 |Apr mean C = 10.5 |May mean C = 13.7 |Jun mean C = 16.8 |Jul mean C = 19.0 |Aug mean C = 18.7 |Sep mean C = 15.9 |Oct mean C = 12.3 |Nov mean C = 8.4 |Dec mean C = 5.9 |year mean C = 11.7 |Jan low C = 2.7 |Feb low C = 2.7 |Mar low C = 4.1 |Apr low C = 6.0 |May low C = 9.1 |Jun low C = 12.0 |Jul low C = 14.2 |Aug low C = 14.1 |Sep low C = 11.6 |Oct low C = 8.8 |Nov low C = 5.3 |Dec low C = 3.1 |year low C = 7.8 |Jan record low C = -16.1 |Feb record low C = -13.9 |Mar record low C = -8.9 |Apr record low C = -5.6 |May record low C = -3.1 |Jun record low C = -0.6 |Jul record low C = 3.9 |Aug record low C = 2.1 |Sep record low C = 1.4 |Oct record low C = -5.5 |Nov record low C = -7.1 |Dec record low C = -17.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 58.8 |Feb precipitation mm = 45.0 |Mar precipitation mm = 38.8 |Apr precipitation mm = 42.3 |May precipitation mm = 45.9 |Jun precipitation mm = 47.3 |Jul precipitation mm = 45.8 |Aug precipitation mm = 52.8 |Sep precipitation mm = 49.6 |Oct precipitation mm = 65.1 |Nov precipitation mm = 66.6 |Dec precipitation mm = 57.1 |year precipitation mm = 615.0 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 11.5 |Feb precipitation days = 9.5 |Mar precipitation days = 8.5 |Apr precipitation days = 8.8 |May precipitation days = 8.0 |Jun precipitation days = 8.3 |Jul precipitation days = 7.9 |Aug precipitation days = 8.4 |Sep precipitation days = 7.9 |Oct precipitation days = 10.8 |Nov precipitation days = 11.2 |Dec precipitation days = 10.8 |year precipitation days = 111.7 | Jan humidity = 80 | Feb humidity = 77 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 65 | May humidity = 67 | Jun humidity = 65 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 69 | Sep humidity = 73 | Oct humidity = 78 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 81 | year humidity = 73 | Jan dew point C = 3 | Feb dew point C = 2 | Mar dew point C = 2 | Apr dew point C = 4 | May dew point C = 7 | Jun dew point C = 10 | Jul dew point C = 12 | Aug dew point C = 12 | Sep dew point C = 10 | Oct dew point C = 9 | Nov dew point C = 6 | Dec dew point C = 3 |Jan sun = 61.1 |Feb sun = 78.8 |Mar sun = 124.5 |Apr sun = 176.7 |May sun = 207.5 |Jun sun = 208.4 |Jul sun = 217.8 |Aug sun = 202.1 |Sep sun = 157.1 |Oct sun = 115.2 |Nov sun = 70.7 |Dec sun = 55.0 |year sun = 1674.8 |Jan uv = 1 |Feb uv = 1 |Mar uv = 2 |Apr uv = 4 |May uv = 5 |Jun uv = 6 |Jul uv = 6 |Aug uv = 5 |Sep uv = 4 |Oct uv = 2 |Nov uv = 1 |Dec uv = 0 |source 1 = [[Met Office]]<ref>{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-averages/gcpsvg3nc |title=London Heathrow Airport |publisher=[[Met Office]] |access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web|url=https://twitter.com/metoffice/status/1154407682981412864|title=Station Data|publisher=Met Office|access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-extremes|title=UK Climate Extremes |publisher=[[Met Office]] |access-date=2026-04-20}}</ref> [[Нидерландын Хааны Цаг Уурын Хүрээлэн]]<ref>{{cite web |url=http://eca.knmi.nl/indicesextremes/customquerytimeseriesplots.php |title=Heathrow Airport Extreme Values |publisher=[[Нидерландын Хааны Цаг Уурын Хүрээлэн|KNMI]] |access-date=2026-04-20 |archive-date=2018-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180202192334/http://eca.knmi.nl/indicesextremes/customquerytimeseriesplots.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url =http://eca.knmi.nl/utils/mapserver/climatology.php?indexcat=**&indexid=TXx&periodidselect=1981-2010&seasonid=0&scalelogidselect=no&CMD=ZOOM_IN#bottom | title =Heathrow 1981–2010 mean maximum and minimum values | access-date =2026-04-20 | publisher =[[KNMI (хүрээлэн)|KNMI]] | archive-date =2021-04-16 | archive-url =https://web.archive.org/web/20210416135950/https://eca.knmi.nl/utils/mapserver/climatology.php?indexcat=**&indexid=TXx&periodidselect=1981-2010&seasonid=0&scalelogidselect=no&CMD=ZOOM_IN#bottom | url-status =dead }}</ref> |source 2 = Weather Atlas (Хэт ягаан туяаны индекс)<ref name="Weather Atlas">{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/united-kingdom/london-weather-march |title=London, United Kingdom – Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=2026-04-20 |archive-date=2021-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211226083032/https://www.weather-atlas.com/en/united-kingdom/london-weather-march |url-status=dead }}</ref> CEDA Архив<ref>{{cite web |url=https://data.ceda.ac.uk/badc/ukmo-midas-open/data/uk-daily-temperature-obs/dataset-version-202007/greater-london/00728_waddon/qc-version-1|title=MIDAS Open: UK daily temperature data, v202007|publisher=CEDA Archive |access-date=2026-04-20 }}</ref> [[TORRO]]<ref>{{cite web |url=https://www.torro.org.uk/extremes/date-records/max-temp|title=Maximum temperature date records |publisher=[[TORRO]] |access-date=2026-04-20 }}</ref> Time and Date<ref>{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/weather/uk/london/climate|title=Climate & Weather Averages in London, England, United Kingdom|publisher=Time and Date |access-date=2026-04-20 }}</ref> }} == Боловсрол == Royal Holloway бол Лондоны дээд боловсролын институтын холбоо бөгөөд Лондоны их сургуулийн нэгэн салбар юм. Дээд сургууль болон коллеж, шинжлэх ухаан хөгжлийн төв болох Лондон хотод 378000 оюутан суралцдаг. Лондон дахь ихэнх бага болон дунд сургуулиуд нь Английн боловсролын системийн дагуу үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Лондоны их сургуулиуд нь европ болон Нэгдсэн Вант улсын хамгийн том заах арга зүйн сургууль бөгөөд 125000 оюутан суралцдаг. Мөн энэ сургуулийн харьяанд 20 коллеж байдаг. Коллежууд нь өөрийн удирдлагатай, мөн өөр өөрийн гэсэн дүрэм журамтай бөгөөд эдгээр коллежуудыг төгсөгчид нь Лондоны их сургуулийн гэрчилгээтэй төгсдөг. Үүнээс нэрлэх юм бол Royal Holloway, Birkbeck, UCL, King's, Goldsmiths, Queen Mary бөгөөд мөн тусгай мэргэжлийн институтууд болох London School of Economics, SOAS, Royal Academy of Music, Courtauld Institute of Art ба Institute of Education нар болно. Imperial College London болон University College London Times Higher Education сэтгүүлээс зарласан 2008 оны дэлхийн шилдэг 10 их дээд сургуулиудын 6 болон 7 дугаар байруудыг эзэлж байсан. Мөн түүнчлэн Лондоны эдийн засгийн дээд сургууль нь дэлхийн нийгэм шинжлэх ухааны удирдлагын институт заах болон судалгаа шинжилгээний төвүүдтэй. Соёл урлагийн сургуулиудын тэргүүн байранд Royal College of Music, Royal College of Art, ба Guildhall School of Music and Drama ордог. Senate House нь Лондоны их сургуулийн нэг салбар юм. Лондоны бусад их сургуулиуд болох Brunel University, City University, London Metropolitan University, Middlesex University, University of East London, University of the Arts London, University of Westminster, Kingston University ба London South Bank University Лондоны их сургуулийн харьяа биш бөгөөд гэвч аливаа тэргүүлэгчид болон олон улсын бусад суралцагчид Лондоны их сургуулийг сонгодог. 1992 оноос зарим техникийн их сургуулиуд нэгдэж зарим нь бүүр эрт үйл ажиллагаагаа эхэлж байсан. Imperial College London 2007 онд Лондоны Их сургуулиас гарч бие даасан сургууль болсон. 2003 онд University of North London ба London Guildhall University сургуулиуд нэгдсэн. London Metropolitan University нь нийслэл хотын бие даасан хамгийн том сургууль ба энэ сургуульд 155 орны 34,000 оюутнууд суралцдаг. Лондон бол London Business School ба Cass Business School бизнесийн сургуулиуд нь бизнесийн боловсролын сургалтаараа дэлхийд тэргүүлдэг. Мөн үүн дээр тэргүүний Schiller International University, Richmond University ба Regent's College сургуулиуд байдаг. == Уран барилга == == Дүүргүүд == Лондоны газруудын жагсаалтад төв Лондон, дотоод болон гадаад Лондон багтана. Лондоны газар нутгийг олон удаа (e.g. Bloomsbury, Knightsbridge, Mayfair, Whitechapel, Fitzrovia) гэх мэт дүүргүүдэд хувааж байсан. Тосгоны нэрийг сүмийн харъяат нутгууд болон хот, дүүргүүдийн албан ёсны бус нэр өгч байсан. Орон нутагт иймэрхүү нэрүүд нь өөр өөрийн гэсэн өвөрмөц шинж чанарыг үлдээн уламжлагдан үлдсэн байдаг. Гэвч ихэнх нэр нь орчин үед албан ёсных биш болсон юм. Хэдий тийм боловч 1965 оноос эртний Лондон хот нь 32 жижиг дүүрэг болон хуваагдаж, төрөл бүрийн эдийн засаг, санхүүгээр ноёрхох болсон. Дэлхийн гурван том эдийн засгийн төвийн нэг нь Лондон хотод байдаг. Үүнд Зээлийн банк, Олон Улсын бондын байгууллага мөн гадаадын арилжаа, менежмент, гадаадын үнэт цаасны худалдааны сангууд багтана. Гол тэргүүлэх эдийн засгийн төв нь металлын арилжаа. Үүний хамгийн том нь алтны зах зээл юм. Мөн эвдэрсэн усан онгоцны зах, гадаадын банк, хөрөнгө оруулалт хийсэн байшин бусад төвүүд орно. Хот нь өөрийн гэсэн бие даасан статустай. Лондоны шинэ эдийн засаг нь хотыг зүүн зүгийн газар нутгийг арилжааны төвд Canary Wharf гэдэг цогцолбор ноёрхдог. Бусад бизнесүүд нь [[Вестминстер (дүүрэг)|City of Westminster]], UK's national government, хотод байралдаг. Хаант улсын Засгийн газар нь Westminster Abbey-д байдаг. Лондоны баруун хэсэгт зугаа цэнгэлийн газар, дэлгүүр дүүрэн байдаг. Oxford гудамж, Leicester талбай, Covent цэцэрлэг, Piccadilly цирк байдаг. Баруун Лондонд их тансаг, мөн үнэтэй, хувийн газрууд байдаг. Жишээ нь: 10 сая фунт стерлингийн үнэтэй Notting Hill, Knightsbridge болон Chelsea нэртэй үл хөдлөх хөрөнгүүд байдаг. Төв Лондонд байдаг Royal Borough of Kensington болон Chelsea хөрөнгүүдийн дундаж үнэ нь 894,000 фунт стерлинг байдаг. Лондоны зүүн муж нь Зүүн Лондон ба Зүүн дагавар хотуудаас бүрддэг. Зүүн дагавар хот нь гадаадын цагаачид амьдардаг хамгийн ядуу дүүрэг болох Лондон усан онгоцны зогсоол юм. Зүүн Лондонгоос эртний үйлдвэрийн хөгжлийг харж болох бөгөөд одоо 2012 оны Олимпийг зохион байгуулах болсонтой холбогдуулан London Riverside ба Lower Lea Valley хэсгүүд ордог Thames Gateway -ийг дахин сэргээн босгон хөгжүүлж байна. == Цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд == Төв Лондоны хамгийн том цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд болох Royal Parks мөн зэрэгцээ орших Kensington Gardens паркууд нь төв Лондоны баруун захад, Regent's Park нь хойд захад нь байрладаг. Эдгээр цэцэрлэгт хүрээлэнгүүдэд [[Лондоны амьтны хүрээлэн]], дэлхийн эртний шинжлэх ухааны хүрээлэн, мөн үүний зэрэгцээ жуулчдын сонирхол татах [[Мадам Тюссо музей|Madame Tussauds музей]] байдаг. Мөн Төв Лондоны ойролцоо Green Park , St. James's Park нэртэй жижиг паркууд байдаг. Hyde Park нь спортын тоглолтууд болон зарим үед задгай талбайн тоглолтууд болдгоороо онцлог. Дээрх том паркууд нь хотын төвөөс гадагшаа чиглэлээр дугаарлагдсан байдаг. Үүнд Royal Parks зүүн урагшаа, Bushy Park, Richmond Park паркууд нь баруун урагшаа, Victoria Park, East London хотын төвөөс зүүн тийш чиглэлээр дугаарлагдсан байдаг. Хойд зүгт байрладаг Regent's Park нь цэнгэг агаар, зугаалах газраараа онцлог байдаг. Хойд Лондоны Hampstead Heath паркад 3,2 км кв талбай бүхий байгалийн төрхөө хадгалсан чөлөөт газар байдаг. Түүхийн дурсгалт Kenwood House –д зуны саруудад нууран дээр болдог сонгодог хөгжмийн тоглолт болж долоо хоног бүрийн сүүлээр тайз засал, галт наадам, хөгжмөөрөө мянга мянган хүний сонирхлыг татаж байдаг. Аялал жуулчлалд 2003 оны Лондоны хувийн үйлдвэрийн 350,000 ажилчдын бүтэн цагаар ажилласантай тэнцүү хэмжээний буюу жилд ойролцоогоор 15 тэрбум паундын зардал гаргадаг. 2007 оны 10 дугаар сард Лондон нь дэлхийн хамгийн алдартай 150 хотыг тэргүүлж 2006 онд 15,6 сая жуулчдын сонирхлыг татаж чадсан. Лондоны дараа Бангконг (10.35 сая) 2 дугаар байранд, Парис хот (дөнгөж 9.7 сая)-аар 3 дугаар байранд шалгарчээ. Нэгдсэн Вант улсын хоёр дахь том боомт нь жилд 53 сая тонн ачааг зөөж тээвэрлэдэг. == Тээвэр == === Лондоны тээвэр ба явганаар болон дугуйгаар явах асуудал === Тээвэр бол Лондон хотын захирагчийн албаар удирдуулдаг 4 газрын нэг боловч захирагчийн санхүүгийн хяналт нь хязгаартай учраас төмөр замын сүлжээг бүрэн хянаж чаддаггүй. 2007 оны 11 дүгээр сард тэрээр Хойд чиглэлийн метроны замыг Лондоны газар дээрх төмөр замын сүлжээний адил хэд хэдэн шинэ өөр чиглэлүүдийг барих боломжийг судалсан. Нийтийн тээврийн сүлжээ нь дэлхий дээрх хамгийн өргөн уудам газрыг хамарсан сүлжээний нэг ба Лондоны тээврийн газраар удирдуулдаг. Энэ нь олимпод зориулж 7 тэрбум фунт стерлингийн (10 тэрбум евро) хөгжлийн төлөвлөгөөг багтаасан, замыг хаягжуулах хөрөнгө оруулалтын хөтөлбөр, замын бөглөрлийн асуудал, бусад асуудлын нүүр царай нь болж байна. Лондон нь хамгийн сайн нийтийн тээвэртэй хотод тооцогддог. Дугуй унах явдал нь Лондоны оршин суугчдад ихэд дэлгэрч байгаа. Лондоны дугуйгаар зорчих компанит ажилд хамгийн сайн бэлтгэж байна. === Төмөр зам === Дэлхийн хамгийн ууган метро болох [[Лондоны метро|Лондоны метроны]] Paddington-ы буудал Метро нь st.Pancras International зогсоолоос хөдөлж шууд Pairs болон Liverpool зогсоол руу очдог. Нийтийн тээврийн сүлжээний гол хэсэг нь 11 чиглэлээс бүрдсэн Лондоны метро юм. Энэ нь 1863 оноос үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бөгөөд дэлхийн хамгийн анхны, хамгийн үнэтэй, хамгийн урт метроны нэг юм. Энэ метро 1890 оноос дэлхийн хамгийн анхны газар доорх цахилгаан зам болох City & South London Railway юм. Метрогоор өдөрт 3 сая гаруй, жилд 1 тэрбум хүн зорчдог. Энэ нь Лондонд жилд 244 милл газарт ойролцоогоор 1,1 тэрбум хүнийг зөөвөрлөдөг гэсэн үг юм. Хотын хамгийн анхны метро нь 1863 онд нээгдсэн бөгөөд өнөөгийн байдлаар энэ нь 500 вагон бүхий 275 зогсоолтой болтлоо өргөжсөн байна. Метроны хамгийн ачаалалтай зогсоол болох Waterloo зогсоол нь өглөө ид ачааллын үед 46,000 зорчигчдод үйлчилдэг. Метро нь нийтдээ 412 цахилгаан шат ба 112 лифтийг замын бөглөрлөөс хамгаалж байдаг. === Авто зам === Төв Лондонтой холбогдсон хотын захад байдаг нийтийн эзэмшлийн газар руу явдаг замаар ихэнхдээ машин болон нийтийн тээврийн хэрэгслүүд явдаг. Хотын төвийн зам ба хотын өмнөд болон хойд зах руу явдаг замууд нь шулуун ба тойрог хэлбэрээр байдаг бөгөөд уулзварууд нь тойрог хэлбэрээр огтолцдог. М25 дугаартай зам нь хамгийн урт шулуун зам бөгөөд энэ нь 121,5 милл буюу 195.5 км юм. Хотын шулуун замын сүлжээний дэлгэрэнгүй бүдүүвч зургийг анх 1960 онд бэлтгэсэн бөгөөд энэ ажил 1970 оноос тасалдсан. 2003 онд хотын төвийн замын хөдөлгөөний багтаамж буурч бөглөрөл үүсч байгаатай танилцаж, хянаж байсан. Цөөн жишээ дурьдахад жолооч нар төв Лондоны хамгийн их түгжрэлтэй замуудаар явахдаа өдөрт 8 паунд төлөхийг шаарддаг болсон. Хотын байнга түгжрэл үүсдэг дүүрэгт оршин суудаг жолооч нарт машинаа тавиад нийтийн тээврээр явах нь хямд төсөр болсон. М25 дугаартай зам нь хамгийн их ачаалалтай хотоос гардаг шулуун зам ба Лондон бол замын засрашгүй түгжрэлтэй хот юм. Машины дундаж хурд нь цагт 10,6 км/цаг байдаг. == Хөгжим == Лондон бол сонгодог ба ардын урлаг, урлагийн хамтлаг, мэргэжлийн хөгжимчид болон хөгжмийн мэргэжилтнүүд бэлтгэх EMI гэх мэт хөгжмийн компаниудын гол төв нь юм. Лондон бол Barbican Arts Centre, Cadogan Hall, Royal Albert Hall зэрэг олон найрал хөгжим, хамтлагуудын гол гэр нь юм. Лондонд Royal Opera House ба Coliseum Theatre гэдэг дуурийн хоёр театр байдаг. Лондон бол Royal Opera ордонд байдаг Нэгдсэн Вант улсын хамгийн том орган хөгжмийн гэр нь юм. Бусад гол хөгжмийн зэмсгүүд нь үндсэн болон чогчин дуган сүмүүдэд байрладаг. == Спорт == [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Wembley цэнгэлдэх хүрээлэн]] бол [[Англи]]йн хөлбөмбөгийн гал голомт ба дэлхийн хамгийн үнэтэй цэнгэлдэх хүрээлэн бөгөөд Wimbledon-ны аварга шалгаруулах болон Grand Slam-ын теннисний тэмцээн зохион байгуулагддаг. Лондон Зуны олимпийг 1908 ба 1948 онуудад 2 удаа зохион байгуулсан. 2005 оны долдугаар сард 2012 оны наадмыг зохион байгуулахаар сонгогдсон ба дэлхийд Зуны олимпийг 3 дахь удаагаа зохиосон анхны хот юм. Мөн Лондон 1934 онд British Empire Games зохион байгуулсан. Лондонд спортын ихэнх хүн нь хөлбөмбөг тоглодог. Лондон бол гучин хөл бөмөбгийн клуб холбоотой ба үүнд [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Arsenal]], [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Chelsea]], [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Fulham]], Tottenham Hotspur ба West Ham United таван клүб тэргүүлдэг. Мөн Лондон Guinness Premiership дөрвөн регби эвлэл багууд (London Irish, Saracens, Wasps ба Harlequins) байдаг ч, одоо Лондонд зөвхөн Harlequins тоглодог (одоо Их Лондонгоос гурван баг тоглож байгаа ч М25-д Saracens still багтсан.) Лондонд хоёр мэргэжлийн [[регби]] league клүб байдаг Harlequins Rugby League. == Цахим холбоос == {{commons|London|Лондон}} * [http://www.london.gov.uk/ Лондоны мэйр, Лондоны ассемблей, Их Лондоны захиргаа] - Хотын засгийн газрын албан ёсны сайт * [http://www.tfl.gov.uk/ Лондоны тээвэр] * [http://www.bbc.co.uk/london/ BBC Лондон] * [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040722014745/http://www.statistics.gov.uk/focuson/london/ Лондоны статистик] [[Ангилал:Лондон| ]] [[Ангилал:Английн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их Британийн их сургуулийн хот]] <references /> 7lkfnmqk68b48ljuh2nc0mvnobacemp 860236 860234 2026-06-26T23:18:20Z Avirmed Batsaikhan 53733 860236 wikitext text/x-wiki {{short description|Нэгдсэн Хаант Улсын нийслэл ба хамгийн том хот}} {{Инфобокс суурин | name = Лондон | native_name = {{native name|en|London}} | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/3/2/1 | total_width = 290 | align = center | caption_align = center | image1 = London Skyline (125508655).jpeg | caption1 = [[Тэмз мөрөн]] ба [[Тауэр гүүр (Лондон)]], [[The Shard]] ба [[Саутварк]] (зүүн), [[Лондоны тауэр]] ба [[Лондоны Сити]] (баруун) | image2 = London Eye at sunset 2013-07-19.jpg | caption2 = [[Лондоны нүд]] | image3 = Westminster Abbey St Peter.jpg | caption3 = [[Вестминстерийн сүм]] | image4 = St Paul's Cathedral Dome from One New Change - Vertical Crop.jpg | caption4 = [[Гэгээн Паулын сүм]] | image5 = Open Happiness Piccadilly Circus Blue-Pink Hour 120917-1126-jikatu.jpg | caption5 = [[Пикадилли талбай]] | image6 = Canary Wharf.Reza 04.jpg | caption6 = [[Канарын боомт]] | image7 = Houses of Parliament in 2022 alt crop.jpg | caption7 = [[Вестминстер ордон (Лондон)|Вестминстерийн ордон]] болон [[Биг Бэн]] (баруун) }} | settlement_type = [[Нийслэл]] | image_caption = | pushpin_map_caption = Нэгдсэн Хаант Улс дахь байршил##Европ дахь байршил | pushpin_relief = 1 | pushpin_map = Англи#НХУ#Европ | mapframe = yes | mapframe-zoom = 8 | mapframe-marker = city | mapframe-shape = yes | coordinates = {{coord|51|30|26|N|0|7|39|W|region:GB|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Дэлхийн улс орны жагсаалт|Бүрэн эрхт улс]] | subdivision_name = Нэгдсэн Хаант Улс | subdivision_type1 = {{nowrap|[[Нэгдсэн Хаант Улсын харьяат улсууд|Улс]]}} | subdivision_name1 = Англи | subdivision_type2 = [[Английн мужууд|Муж]] | subdivision_name2 = [[Их Лондон|Лондон]] | subdivision_type3 = [[Английн нутаг|Нутаг]] | subdivision_type3 = [[Английн гүнгийн хэргэмт нутаг|Ёслолын{{nbsp}}нутаг]] | subdivision_name3 = {{Unbulleted list | [[Их Лондон]] | [[Лондоны Сити]] }} | subdivision_name4 = | established_title = [[Ромын эзэнт гүрэн|Ромчууд]] суурьшсан | established_date = МЭӨ {{start date and age|47}}, ''[[Лондиниум]] нэрээр''<ref name="auto1">[http://archaeologydataservice.ac.uk/archives/view/no1poultry_molas_2007/ Number 1 Poultry (ONE 94), Лондонгийн Археологийн Музей, 2013]. Археологийн мэдээллийн алба, Йоркийн их сургууль.</ref> <br /> | seat_type = Захиргааны байр | seat = [[Хотын танхим, Лондон (Ньюхэм)|Хотын танхим, Ньюхэм]] | parts_type = [[Английн дүүргүүд|Нутгийн засаг захиргаа]] | parts = 32 [[Лондоны дүүрэг#Жагсаалт|дүүрэг]] болон [[Лондоны Сити]] | government_type = [[Англи ба Уэльсийн шууд сонгогдсон хотын дарга|Гүйцэтгэх засаглал]] ба [[зөвлөлдөх ассемблей]] | governing_body = [[Их Лондоны Захиргаа]] | leader_title = [[Лондон хотын дарга|Хотын дарга]] | leader_name = [[Садик Хан]] ([[Лейборист нам (Их Британи)|Л]]) | leader_title1 = [[Лондоны Ассемблей]] | leader_name1 = [[Лондоны Ассамблейн сонгуулийн тойргууд|14 тойрог]] | leader_title2 = [[Нэгдсэн Хаант Улсын парламент|НХУ-ын парламент]] | leader_name2 = [[Лондон хотын парламентын тойргийн жагсаалт|74 тойрог]] | total_type = Нийт{{efn|[[Их Лондон|Лондоны бүс нутаг]]}} | area_footnotes = <ref name="ONS mid-year pop est">{{UK subdivision statistics citation}}</ref> | area_total_km2 = {{UK subdivision area|GSS=E12000007}} | area_metro_km2 = 8382 | area_urban_km2 = 1738 | population_footnotes = <ref name="ONS mid-year pop est" /> | population_as_of = {{UK statistics year}} | population_total = {{UK subdivision population|GSS=E12000007}} | population_rank = {{Unbulleted list | НХУ-д [[Нэгдсэн Хаант Улсын хотын жагсаалт|1-т]] | Европт [[Европын хотын жагсаалт (хотын хязгаар доторх хүн амын тоогоор)|3-т]] }} | population_density_km2 = {{UK subdivision density|GSS=E12000007}} | population_urban = 9,787,428 | population_urban_footnotes = {{nbsp}}(2011)<ref name="urbanpopulation"/> | population_metro = 15,100,000 | population_metro_footnotes = {{efn|[[Лондоны метрополитан бүс]]}}{{nbsp}}(2025)<ref name="CityPopulation.de show">{{cite web |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/|title=Major agglomerations of the world|website=City Population|access-date=2026-04-20}}</ref> | population_demonyms = Лондончууд | demographics_type1 = Угсаатан <span style="font-weight:normal;">([[2021 оны Нэгдсэн Хаант Улсын хүн амын тооллого|2021]])</span> | demographics1_footnotes = <ref name="2021 Nomis">{{NOMIS2021 |id=E12000007 |title=Лондоны бүс |access-date=2024-07-23}}</ref> | demographics1_title1 = [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|Угсаатны бүлгүүд]] | demographics1_info1 = {{Collapsible list | 53.8% [[Их Британи дахь цагаан арьстнууд|Цагаан]] | 20.7% [[Британийн Азичууд|Ази]] | 13.5% [[Хар Британичууд|Хар]] | 6.3% [[Их Британи дахь угсаатны бүлгүүд|бусад]] | 5.7% [[Холимог (Их Британийн угсаатны бүлэг)|Холимог]] }} | demographics_type2 = Шашин шүтлэг <span style="font-weight:normal;">(2021)</span> | demographics2_footnotes = <ref name="2021 Nomis"/> | demographics2_title1 = [[Англи дахь шашин|Шашин]] | demographics2_info1 = {{Collapsible list | 40.7% [[Англи дахь шашин#Христийн шашин|Христийн]] | 27.1% [[Их Британи дахь шашингүй байдал|шашингүй]] | 15.0% [[Англи дахь ислам|Ислам]] | 5.1% [[Англи дахь хиндүизм|Хиндүизм]] | 1.7% [[Англи дахь еврейчүүдийн түүх|Иудаизм]] | 1.6% [[Англи дахь сикхизм|Сикхизм]] | 0.9% [[Англи дахь буддизм|Буддизм]] | 1.0% [[Англи дахь шашин|бусад]] | 7.0% дурдаагүй }} | timezone1 = [[Гринвичийн стандарт цаг]] | utc_offset = +0 | timezone_DST = [[Британийн зуны цаг]] | utc_offset_DST = +1 | postal_code_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь шуудангийн код|Шуудангийн код]] | postal_code = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = 22 бүс нутаг |{{postcode|E}}, {{postcode|EC}}, {{postcode|N}}, {{postcode|NW}}, {{postcode|SE}}, {{postcode|SW}}, {{postcode|W}}, {{postcode|WC}}, {{postcode|BR}}, {{postcode|CM}}, {{postcode|CR}}, {{postcode|DA}}, {{postcode|EN}}, {{postcode|HA}}, {{postcode|IG}}, {{postcode|KT}}, {{postcode|RM}}, {{postcode|SM}},{{postcode|UB}}, {{postcode|WD}}, {{postcode|TN}}, {{postcode|TW}} }} | area_code_type = [[Нэгдсэн Хаант Улс дахь утасны дугаар|Залгах кодууд]] | area_code = {{cslist | [[020]] | 01689 | 01708 | 01895 }} | blank1_name = [[GSS кодлох систем|GSS код]] | blank1_info = {{Unbulleted list |E12000007 (бүс нутаг) |E61000001 (ИЛ) }} | blank2_name = [[GeoTLD]] | blank2_info = [[.london]] | website = {{URL|london.gov.uk}} }} '''Лондон''' ([[Англи хэл|англи.]] ''London'' ''-Ланден'' гэж уншина'') -'' [[Их Британи]]йн нийслэл, дэлхийн өнцөг бүлан бүрээс жуулчдын сонирхолыг татдаг алдартай, түүхэн [[хот]]. [[Их Лондоны Удирдлагын тухай хууль]] 1999 онд батлагдаж, [[Лондоны Захирагч]] болон [[Чуулган]]ы эрх зүйн хэм хэмжээг шинэчлэн тогтоосон бөгөөд 2000 оны 7 дугаар сараас хүчин төгөлдөр болсон байна. Лондон хот түүхэндээ 1191 оноос Лорд [[Мэр]]тэй байжээ. Одоогийн Лондоны Захирагчийн үүрэг бол нийслэлийг хэтийн чиглэл хандлагатай хөгжүүлэх явдал юм байна. Цагдаа, гал түймэр, болон түргэн тусламжийн алба, төлөвлөлт, тогтвортой хөгжил болон байгаль орчныг хамгаалах, соёл, боловсрол, эрүүл мэнд зэрэг олон тулгамдсан асуудлуудыг цогцоор нь зохицуулах үүргийг Захирагч хүлээдэг. [[Их Лондоны Зөвлөл]] нь анх 1986 онд бий болсон бөгөөд эрх зүйн шинэ зохицуулалтын дагуу Чуулган болж өөрчлөгдөн, Лондоны Захирагчийн сонгуультай нэг өдөр зэрэг явагддаг сонгуулиар Лондоны Чуулганы 25 гишүүн сонгогддог байна. Лондон бол хөгжингүй орнууд дахь хамгийн их барилгажсан, [[Европын Холбоо]]ны хамгийн шигүү суурьшилтай, хамгийн том хотуудын нэг юм. Лондон 7 сая байнгын оршин суугчидтай. Британийн хүн амын 12 хувь нь оршин суудаг хэдий боловч хүн амын өсөлтийн 70 хувийг Лондон хангаж байдаг онцлогтой. Учир нь Лондон Британийн дундаж наслалттай харьцуулахад харьцангуй залуу хот ажээ. Лондон хотыг МЭ 43 онд Британийн арлуудыг эзэлсний дараахан Ромчууд үүсгэн байгуулжээ. МЭ 100 орчим оноос хойш энэ нь [[Ромын Британи|Ромын Британийн]] нийслэл, 11-12-р зуунаас Английн, 1707 оноос Их Британийн, 16-20-р зууны хооронд Британийн эзэнт гүрний нийслэл байв. 1825-1925 онуудад Лондон нь дэлхийн хамгийн том хот байсан юм. Лондон хотын төв хэсэгт дундад зууны үеэс хадгалагдаж ирсэн нэг милл орчим талбайтай эртний Лондон хот байдаг. Хэдий тийм боловч 19-р зууны сүүл үеэс Лондон гэдэг нэр дэлхий дахинаа алдаршжээ. Өнөө үед хотын хурал болон хотын даргыг өөрсдөө сонгодог удирдлагын хэлбэртэй, муж болтлоо хүрээгээ тэлсэн Их Лондон болжээ. Лондон бол дэлхийн эдийн засаг, санхүүгийн томоохон төвүүдийн нэг болсон үндэсний хот юм. Хотын төвд Нэгдсэн вант улсын шилдэг 100 компанийн талаас илүү, Европын хамгийн том 500 компанийн 100 –гаас илүү компаниудын төв оффис нь байрладаг. Лондон хот нь дэлхийн нийгэм улс төр, шоу цэнгээн, мэдээлэл, хэв загвар, соёл урлагт өөрийн хувь нэмрээрээ нөлөөлж байдаг. Аялал жуулчлал нь үндсэндээ дотоодын болон гадаадын жуулчдаас бүрддэг. Лондон хотод 1908 болон 1948 оны Зуны олимпийг зохион байгуулсан бөгөөд сүүлд 2012 оны зуны олимпийг зохион байгуулсан юм. Дэлхийн түүх дурсгалын өвийн санд Лондоны цамхаг, Greenwich түүхийн дурсгалт суурин, Royal Botanic Kew цэцэрлэгт хүрээлэн, [[Вестминстер (дүүрэг)|Westminster]], [[Вестминстер ордон (Лондон)|Westminster Abbey ордон]] ба St. Margaret сүмээрээ бүртгэгдсэн байдаг. Лондонд гадаадын 300 гаруй хэлээр ярьдаг, хэл соёл, шашин шүтлэг өөр өөр хүмүүсийн амьдардаг. 2007 оны 7-р сарын албан ёсны мэдээгээр 7,556,900 гадаадын хүн амьдарч байсан. == Орон нутгийн засаг захиргаа == Үндсэн сэдэв: Лондоны орон нутгийн засаг захиргаа болон түүний түүх Лондоны захиргаа нь хотын түвшин, стратеги шат болон орон нутгийн шатлал гэсэн 2 хэсэгт хуваагддаг. Хотын доторх орон нутгийн засаг захиргаа нь 33 жижиг эрх бүхий байгууллагатай ба хотын засаг захиргааг Лондон хотын төв захиргаа (GLA)-ээр удирдагддаг. Лондон хотын төв захиргаа (GLA) 2 хэсгээс сонгогдон бүрддэг; Лондон хотын эрх мэдэл бүхий захирагч болон түүний төсвийг жил бүр хэлэлцэж саналаа өгдөг. Мөн гаргасан шийдвэрт нь хяналт тавьж байдаг газар нь Лондон хотын Ассамблэй юм. 1986 онд хэмжээгээр бага Лондон хотын зөвлөл (GLC) татан буугдаж 2000 онд Лондон хотын төв захиргаа (GLA) болон шинээр байгуулагдсан. Лондон хотын төв захиргаа болон Лондон хотын захирагч хотын захиргааны байшинд байрладаг ба одоогийн захирагч нь Борис Жонсон юм. Захирагчийн стратегийн төлөвлөгөө болох Лондон хотын төлөвлөгөөг 2010 онд нийтэд түгээхээс өмнө 2009 оны дунд үеэс эхлэн бэлдэж эхэлдэг. Тэрээр Лондон хотыг 2031 он гэхэд 7.56 саяаас 9.11 сая хүн амтай хот болох талаар 2009 оны 8 сард мэдэгдэл хийсэн байна. Лондон доторх орон нутгийн 33 эрх бүхий байгууллагууд нь Лондон корпораци болон бага Лондоны 32 зөвлөлтэй юм. Тэдгээр нь хог хаягдлыг зайлуулах, тухайн газрын зам, нийгмийн үйлчилгээ, сургууль, орон нутгийн төлөвлөгөө зэрэг асуудлыг Лондон хотын төв захиргаагаар бус өөрсдөө хариуцан ажилладаг. Хотын цагдаагийн үйлчилгээ нь хотын цагдаагийн газрын удирдлагын төвөөс нийт Лондоны асуудлыг удирддаг юм. Лондоны төв захиргаа нь өөрийн цагдаагийн хүч болох-Лондоны цагдаагийн газартай байдаг. Их Британий тээврийн цагдаагийн газар нь нийслэл хотын төмөр зам болон [[Лондоны метро|метро]] дотор цагдаагийн үйлчилгээг үзүүлэх үүрэгтэй. Лондоны гал түймэртэй тэмцэх газар нь нийт Лондонд үйлчилгээгээ үзүүлдэг. 5800 гал түймэртэй тэмцэгч ажилтан, албан хаагчтай нийт 7000 орчим ажилтантай дэлхийд 3-т орох том хэмжээний гал түймэртэй тэмцэх байгууллага болох Лондоны гал түймэр, түргэн тусласжийн асуудал эрхлэх байгууллагаар удирдуулдаг. Үндэсний эрүүл мэндийн түргэн тусламжийн үйлчилгээ нь дэлхийд том хэмжээнд тооцогдох үнэ төлбөргүй үйлчилгээ үзүүлдэг NHC Лондон хотын түргэн тусламжийн газраар хангагддаг. Хааны эргийн харуулын алба болон хааны үндэсний аврах иститут [[Тэмз мөрөн|Тэмз мөрнийг]] хянаж ажилладаг. Аврах үйлчилгээ нь гэнэтийн аюулт байдлын хор уршигаас сэргийлж Тэмз мөрөнд зориулж байгуулагдсан. == Үндэсний засаглал == Лондон бол чухал хот учир нь [[Вестминстер ордон (Лондон)|Вестминстер ордныг]] тойроод Нэгдсэн Вант улсын засгийн газрын ордон байдаг. Олон Засгийн газрын агентлагууд Парламенттай адил Whitehall-н дагуу [[Даунинг стрит, 10]] гудамжинд Ерөнхий сайдын өргөө байрладаг. Их Британийн парламент нь “Парламентын эх” гэж нэрлэгдэн олон улсад нэр хүндтэй байдаг. Учир нь бусад парламентуудын системийн загвар болж байдаг. == Газар зүй == === Газар зүйн байршил === Баруун болон төв Лондон SPOT гэдэг дагуул хотоос сайн харагддаг. Лондоны газар зүйн байдлыг авто замын дугаар, хуулийн хэлэлцүүлэг, үе мөчлөг тодорхойлж болно. Лондоны төв нь хуучин буюу эртний жижиг Лондон бөгөөд энэ нь 1 милл кв талбай эсвэл хот гэж нэрлэгдэж заншсан юм. Лондон хотын газар нутаг Викториа хатан хааны үе мөн Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеүдэд ихээр тэлсэн. Гэвч 1940 оноос энэ байдал бүрэн зогссон. Учир нь Дэлхийн хоёрдугаар дайн буюу Ногоон бүсийн хууль үйлчилж байв. Английн Лондон муж нь дэлхий нийтэд Дэлхийн дайны үед Ногоон бүстнүүдээр удирдуулж байсан Их Лондон гэдгээрээ алдартай. Их Лондоны Урбаны дүүрэг нь хотын хүн амын энгийн бүдүүлэг амьдралын нүүр царай юм. Энэ нь Лондоны алсын томоохон дүүргүүдийн нэг юм. Лондон хот бол 607 милл /1570 км кв/ газар нутагтай. Тэмз мөрөн нь баруун урьдаас зүүн тийш хотыг хөндлөн гулд урсдаг. Тэмз мөрөн нь Parliament, Addington буюу Primrose нуруудын хооронд урсдаг. Өмнө нь Tэмз маш гүн бөгөөд одоо байгаа үеэсээ 5 дахин их устай мөрөн байсан гэдэг. Викториагийн үеэс голын түвшин багасаж, бага, жижиг салаанууд нь ширгэж алга болсон. Сүүлийн үед жил ирэх тусам далайн түрлэг ихсэж, Тэмзын түвшин аажим аажмаар нэмэгдэж байна. Үүний улмаас уулын ус буух үеэр үер болох магадлал ихтэй болсон. Энэхүү үерийн аюулаас урьдчилан сэргийлж 1974 онд Woolwich болон Barrier орчмын Tэмз мөрөн дээгүүр хөндлөн далан барьж эхэлсэн ба энэ нь 2030-аад оны үед ашиглалтанд орох ба зураг төсөл инженерийн ажлууд хийгдэхээр шийдэгдсэн байна. === Уур амьсгал === {{Уур амьсгалын хүснэгт |location = Лондон ([[LHR]]),{{refn|Дундаж утгыг Хитроу нисэх онгоцны буудлаас, харин хэт өндөр утгыг Лондон даяарх станцуудаас авдаг.|group=note}} өндөр: {{convert|25|m|ft|0|abbr=on}}, 1991–2020 оны хэвийн |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 17.2 |Feb record high C = 21.2 |Mar record high C = 24.5 |Apr record high C = 29.4 |May record high C = 32.8 |Jun record high C = 35.6 |Jul record high C = 40.2 |Aug record high C = 38.1 |Sep record high C = 35.0 |Oct record high C = 29.5 |Nov record high C = 21.1 |Dec record high C = 17.4 |Jan high C = 8.4 |Feb high C = 9.0 |Mar high C = 11.7 |Apr high C = 15.0 |May high C = 18.4 |Jun high C = 21.6 |Jul high C = 23.9 |Aug high C = 23.4 |Sep high C = 20.2 |Oct high C = 15.8 |Nov high C = 11.5 |Dec high C = 8.8 |year high C = 15.7 |Jan mean C = 5.6 |Feb mean C = 5.8 |Mar mean C = 7.9 |Apr mean C = 10.5 |May mean C = 13.7 |Jun mean C = 16.8 |Jul mean C = 19.0 |Aug mean C = 18.7 |Sep mean C = 15.9 |Oct mean C = 12.3 |Nov mean C = 8.4 |Dec mean C = 5.9 |year mean C = 11.7 |Jan low C = 2.7 |Feb low C = 2.7 |Mar low C = 4.1 |Apr low C = 6.0 |May low C = 9.1 |Jun low C = 12.0 |Jul low C = 14.2 |Aug low C = 14.1 |Sep low C = 11.6 |Oct low C = 8.8 |Nov low C = 5.3 |Dec low C = 3.1 |year low C = 7.8 |Jan record low C = -16.1 |Feb record low C = -13.9 |Mar record low C = -8.9 |Apr record low C = -5.6 |May record low C = -3.1 |Jun record low C = -0.6 |Jul record low C = 3.9 |Aug record low C = 2.1 |Sep record low C = 1.4 |Oct record low C = -5.5 |Nov record low C = -7.1 |Dec record low C = -17.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 58.8 |Feb precipitation mm = 45.0 |Mar precipitation mm = 38.8 |Apr precipitation mm = 42.3 |May precipitation mm = 45.9 |Jun precipitation mm = 47.3 |Jul precipitation mm = 45.8 |Aug precipitation mm = 52.8 |Sep precipitation mm = 49.6 |Oct precipitation mm = 65.1 |Nov precipitation mm = 66.6 |Dec precipitation mm = 57.1 |year precipitation mm = 615.0 |unit precipitation days = 1.0 мм |Jan precipitation days = 11.5 |Feb precipitation days = 9.5 |Mar precipitation days = 8.5 |Apr precipitation days = 8.8 |May precipitation days = 8.0 |Jun precipitation days = 8.3 |Jul precipitation days = 7.9 |Aug precipitation days = 8.4 |Sep precipitation days = 7.9 |Oct precipitation days = 10.8 |Nov precipitation days = 11.2 |Dec precipitation days = 10.8 |year precipitation days = 111.7 | Jan humidity = 80 | Feb humidity = 77 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 65 | May humidity = 67 | Jun humidity = 65 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 69 | Sep humidity = 73 | Oct humidity = 78 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 81 | year humidity = 73 | Jan dew point C = 3 | Feb dew point C = 2 | Mar dew point C = 2 | Apr dew point C = 4 | May dew point C = 7 | Jun dew point C = 10 | Jul dew point C = 12 | Aug dew point C = 12 | Sep dew point C = 10 | Oct dew point C = 9 | Nov dew point C = 6 | Dec dew point C = 3 |Jan sun = 61.1 |Feb sun = 78.8 |Mar sun = 124.5 |Apr sun = 176.7 |May sun = 207.5 |Jun sun = 208.4 |Jul sun = 217.8 |Aug sun = 202.1 |Sep sun = 157.1 |Oct sun = 115.2 |Nov sun = 70.7 |Dec sun = 55.0 |year sun = 1674.8 |Jan uv = 1 |Feb uv = 1 |Mar uv = 2 |Apr uv = 4 |May uv = 5 |Jun uv = 6 |Jul uv = 6 |Aug uv = 5 |Sep uv = 4 |Oct uv = 2 |Nov uv = 1 |Dec uv = 0 |source 1 = [[Met Office]]<ref>{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-averages/gcpsvg3nc |title=London Heathrow Airport |publisher=[[Met Office]] |access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web|url=https://twitter.com/metoffice/status/1154407682981412864|title=Station Data|publisher=Met Office|access-date=2026-04-20}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-climate-extremes|title=UK Climate Extremes |publisher=[[Met Office]] |access-date=2026-04-20}}</ref> [[Нидерландын Хааны Цаг Уурын Хүрээлэн]]<ref>{{cite web |url=http://eca.knmi.nl/indicesextremes/customquerytimeseriesplots.php |title=Heathrow Airport Extreme Values |publisher=[[Нидерландын Хааны Цаг Уурын Хүрээлэн|KNMI]] |access-date=2026-04-20 |archive-date=2018-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180202192334/http://eca.knmi.nl/indicesextremes/customquerytimeseriesplots.php |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url =http://eca.knmi.nl/utils/mapserver/climatology.php?indexcat=**&indexid=TXx&periodidselect=1981-2010&seasonid=0&scalelogidselect=no&CMD=ZOOM_IN#bottom | title =Heathrow 1981–2010 mean maximum and minimum values | access-date =2026-04-20 | publisher =[[KNMI (хүрээлэн)|KNMI]] | archive-date =2021-04-16 | archive-url =https://web.archive.org/web/20210416135950/https://eca.knmi.nl/utils/mapserver/climatology.php?indexcat=**&indexid=TXx&periodidselect=1981-2010&seasonid=0&scalelogidselect=no&CMD=ZOOM_IN#bottom | url-status =dead }}</ref> |source 2 = Weather Atlas (Хэт ягаан туяаны индекс)<ref name="Weather Atlas">{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/united-kingdom/london-weather-march |title=London, United Kingdom – Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=2026-04-20 |archive-date=2021-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211226083032/https://www.weather-atlas.com/en/united-kingdom/london-weather-march |url-status=dead }}</ref> CEDA Архив<ref>{{cite web |url=https://data.ceda.ac.uk/badc/ukmo-midas-open/data/uk-daily-temperature-obs/dataset-version-202007/greater-london/00728_waddon/qc-version-1|title=MIDAS Open: UK daily temperature data, v202007|publisher=CEDA Archive |access-date=2026-04-20 }}</ref> [[TORRO]]<ref>{{cite web |url=https://www.torro.org.uk/extremes/date-records/max-temp|title=Maximum temperature date records |publisher=[[TORRO]] |access-date=2026-04-20 }}</ref> Time and Date<ref>{{cite web |url=https://www.timeanddate.com/weather/uk/london/climate|title=Climate & Weather Averages in London, England, United Kingdom|publisher=Time and Date |access-date=2026-04-20 }}</ref> }} == Боловсрол == Royal Holloway бол Лондоны дээд боловсролын институтын холбоо бөгөөд Лондоны их сургуулийн нэгэн салбар юм. Дээд сургууль болон коллеж, шинжлэх ухаан хөгжлийн төв болох Лондон хотод 378000 оюутан суралцдаг. Лондон дахь ихэнх бага болон дунд сургуулиуд нь Английн боловсролын системийн дагуу үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Лондоны их сургуулиуд нь европ болон Нэгдсэн Вант улсын хамгийн том заах арга зүйн сургууль бөгөөд 125000 оюутан суралцдаг. Мөн энэ сургуулийн харьяанд 20 коллеж байдаг. Коллежууд нь өөрийн удирдлагатай, мөн өөр өөрийн гэсэн дүрэм журамтай бөгөөд эдгээр коллежуудыг төгсөгчид нь Лондоны их сургуулийн гэрчилгээтэй төгсдөг. Үүнээс нэрлэх юм бол Royal Holloway, Birkbeck, UCL, King's, Goldsmiths, Queen Mary бөгөөд мөн тусгай мэргэжлийн институтууд болох London School of Economics, SOAS, Royal Academy of Music, Courtauld Institute of Art ба Institute of Education нар болно. Imperial College London болон University College London Times Higher Education сэтгүүлээс зарласан 2008 оны дэлхийн шилдэг 10 их дээд сургуулиудын 6 болон 7 дугаар байруудыг эзэлж байсан. Мөн түүнчлэн Лондоны эдийн засгийн дээд сургууль нь дэлхийн нийгэм шинжлэх ухааны удирдлагын институт заах болон судалгаа шинжилгээний төвүүдтэй. Соёл урлагийн сургуулиудын тэргүүн байранд Royal College of Music, Royal College of Art, ба Guildhall School of Music and Drama ордог. Senate House нь Лондоны их сургуулийн нэг салбар юм. Лондоны бусад их сургуулиуд болох Brunel University, City University, London Metropolitan University, Middlesex University, University of East London, University of the Arts London, University of Westminster, Kingston University ба London South Bank University Лондоны их сургуулийн харьяа биш бөгөөд гэвч аливаа тэргүүлэгчид болон олон улсын бусад суралцагчид Лондоны их сургуулийг сонгодог. 1992 оноос зарим техникийн их сургуулиуд нэгдэж зарим нь бүүр эрт үйл ажиллагаагаа эхэлж байсан. Imperial College London 2007 онд Лондоны Их сургуулиас гарч бие даасан сургууль болсон. 2003 онд University of North London ба London Guildhall University сургуулиуд нэгдсэн. London Metropolitan University нь нийслэл хотын бие даасан хамгийн том сургууль ба энэ сургуульд 155 орны 34,000 оюутнууд суралцдаг. Лондон бол London Business School ба Cass Business School бизнесийн сургуулиуд нь бизнесийн боловсролын сургалтаараа дэлхийд тэргүүлдэг. Мөн үүн дээр тэргүүний Schiller International University, Richmond University ба Regent's College сургуулиуд байдаг. == Уран барилга == == Дүүргүүд == Лондоны газруудын жагсаалтад төв Лондон, дотоод болон гадаад Лондон багтана. Лондоны газар нутгийг олон удаа (e.g. Bloomsbury, Knightsbridge, Mayfair, Whitechapel, Fitzrovia) гэх мэт дүүргүүдэд хувааж байсан. Тосгоны нэрийг сүмийн харъяат нутгууд болон хот, дүүргүүдийн албан ёсны бус нэр өгч байсан. Орон нутагт иймэрхүү нэрүүд нь өөр өөрийн гэсэн өвөрмөц шинж чанарыг үлдээн уламжлагдан үлдсэн байдаг. Гэвч ихэнх нэр нь орчин үед албан ёсных биш болсон юм. Хэдий тийм боловч 1965 оноос эртний Лондон хот нь 32 жижиг дүүрэг болон хуваагдаж, төрөл бүрийн эдийн засаг, санхүүгээр ноёрхох болсон. Дэлхийн гурван том эдийн засгийн төвийн нэг нь Лондон хотод байдаг. Үүнд Зээлийн банк, Олон Улсын бондын байгууллага мөн гадаадын арилжаа, менежмент, гадаадын үнэт цаасны худалдааны сангууд багтана. Гол тэргүүлэх эдийн засгийн төв нь металлын арилжаа. Үүний хамгийн том нь алтны зах зээл юм. Мөн эвдэрсэн усан онгоцны зах, гадаадын банк, хөрөнгө оруулалт хийсэн байшин бусад төвүүд орно. Хот нь өөрийн гэсэн бие даасан статустай. Лондоны шинэ эдийн засаг нь хотыг зүүн зүгийн газар нутгийг арилжааны төвд Canary Wharf гэдэг цогцолбор ноёрхдог. Бусад бизнесүүд нь [[Вестминстер (дүүрэг)|City of Westminster]], UK's national government, хотод байралдаг. Хаант улсын Засгийн газар нь Westminster Abbey-д байдаг. Лондоны баруун хэсэгт зугаа цэнгэлийн газар, дэлгүүр дүүрэн байдаг. Oxford гудамж, Leicester талбай, Covent цэцэрлэг, Piccadilly цирк байдаг. Баруун Лондонд их тансаг, мөн үнэтэй, хувийн газрууд байдаг. Жишээ нь: 10 сая фунт стерлингийн үнэтэй Notting Hill, Knightsbridge болон Chelsea нэртэй үл хөдлөх хөрөнгүүд байдаг. Төв Лондонд байдаг Royal Borough of Kensington болон Chelsea хөрөнгүүдийн дундаж үнэ нь 894,000 фунт стерлинг байдаг. Лондоны зүүн муж нь Зүүн Лондон ба Зүүн дагавар хотуудаас бүрддэг. Зүүн дагавар хот нь гадаадын цагаачид амьдардаг хамгийн ядуу дүүрэг болох Лондон усан онгоцны зогсоол юм. Зүүн Лондонгоос эртний үйлдвэрийн хөгжлийг харж болох бөгөөд одоо 2012 оны Олимпийг зохион байгуулах болсонтой холбогдуулан London Riverside ба Lower Lea Valley хэсгүүд ордог Thames Gateway -ийг дахин сэргээн босгон хөгжүүлж байна. == Цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд == Төв Лондоны хамгийн том цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд болох Royal Parks мөн зэрэгцээ орших Kensington Gardens паркууд нь төв Лондоны баруун захад, Regent's Park нь хойд захад нь байрладаг. Эдгээр цэцэрлэгт хүрээлэнгүүдэд [[Лондоны амьтны хүрээлэн]], дэлхийн эртний шинжлэх ухааны хүрээлэн, мөн үүний зэрэгцээ жуулчдын сонирхол татах [[Мадам Тюссо музей|Madame Tussauds музей]] байдаг. Мөн Төв Лондоны ойролцоо Green Park , St. James's Park нэртэй жижиг паркууд байдаг. Hyde Park нь спортын тоглолтууд болон зарим үед задгай талбайн тоглолтууд болдгоороо онцлог. Дээрх том паркууд нь хотын төвөөс гадагшаа чиглэлээр дугаарлагдсан байдаг. Үүнд Royal Parks зүүн урагшаа, Bushy Park, Richmond Park паркууд нь баруун урагшаа, Victoria Park, East London хотын төвөөс зүүн тийш чиглэлээр дугаарлагдсан байдаг. Хойд зүгт байрладаг Regent's Park нь цэнгэг агаар, зугаалах газраараа онцлог байдаг. Хойд Лондоны Hampstead Heath паркад 3,2 км кв талбай бүхий байгалийн төрхөө хадгалсан чөлөөт газар байдаг. Түүхийн дурсгалт Kenwood House –д зуны саруудад нууран дээр болдог сонгодог хөгжмийн тоглолт болж долоо хоног бүрийн сүүлээр тайз засал, галт наадам, хөгжмөөрөө мянга мянган хүний сонирхлыг татаж байдаг. Аялал жуулчлалд 2003 оны Лондоны хувийн үйлдвэрийн 350,000 ажилчдын бүтэн цагаар ажилласантай тэнцүү хэмжээний буюу жилд ойролцоогоор 15 тэрбум паундын зардал гаргадаг. 2007 оны 10 дугаар сард Лондон нь дэлхийн хамгийн алдартай 150 хотыг тэргүүлж 2006 онд 15,6 сая жуулчдын сонирхлыг татаж чадсан. Лондоны дараа Бангконг (10.35 сая) 2 дугаар байранд, Парис хот (дөнгөж 9.7 сая)-аар 3 дугаар байранд шалгарчээ. Нэгдсэн Вант улсын хоёр дахь том боомт нь жилд 53 сая тонн ачааг зөөж тээвэрлэдэг. == Тээвэр == === Лондоны тээвэр ба явганаар болон дугуйгаар явах асуудал === Тээвэр бол Лондон хотын захирагчийн албаар удирдуулдаг 4 газрын нэг боловч захирагчийн санхүүгийн хяналт нь хязгаартай учраас төмөр замын сүлжээг бүрэн хянаж чаддаггүй. 2007 оны 11 дүгээр сард тэрээр Хойд чиглэлийн метроны замыг Лондоны газар дээрх төмөр замын сүлжээний адил хэд хэдэн шинэ өөр чиглэлүүдийг барих боломжийг судалсан. Нийтийн тээврийн сүлжээ нь дэлхий дээрх хамгийн өргөн уудам газрыг хамарсан сүлжээний нэг ба Лондоны тээврийн газраар удирдуулдаг. Энэ нь олимпод зориулж 7 тэрбум фунт стерлингийн (10 тэрбум евро) хөгжлийн төлөвлөгөөг багтаасан, замыг хаягжуулах хөрөнгө оруулалтын хөтөлбөр, замын бөглөрлийн асуудал, бусад асуудлын нүүр царай нь болж байна. Лондон нь хамгийн сайн нийтийн тээвэртэй хотод тооцогддог. Дугуй унах явдал нь Лондоны оршин суугчдад ихэд дэлгэрч байгаа. Лондоны дугуйгаар зорчих компанит ажилд хамгийн сайн бэлтгэж байна. === Төмөр зам === Дэлхийн хамгийн ууган метро болох [[Лондоны метро|Лондоны метроны]] Paddington-ы буудал Метро нь st.Pancras International зогсоолоос хөдөлж шууд Pairs болон Liverpool зогсоол руу очдог. Нийтийн тээврийн сүлжээний гол хэсэг нь 11 чиглэлээс бүрдсэн Лондоны метро юм. Энэ нь 1863 оноос үйл ажиллагаагаа эхэлсэн бөгөөд дэлхийн хамгийн анхны, хамгийн үнэтэй, хамгийн урт метроны нэг юм. Энэ метро 1890 оноос дэлхийн хамгийн анхны газар доорх цахилгаан зам болох City & South London Railway юм. Метрогоор өдөрт 3 сая гаруй, жилд 1 тэрбум хүн зорчдог. Энэ нь Лондонд жилд 244 милл газарт ойролцоогоор 1,1 тэрбум хүнийг зөөвөрлөдөг гэсэн үг юм. Хотын хамгийн анхны метро нь 1863 онд нээгдсэн бөгөөд өнөөгийн байдлаар энэ нь 500 вагон бүхий 275 зогсоолтой болтлоо өргөжсөн байна. Метроны хамгийн ачаалалтай зогсоол болох Waterloo зогсоол нь өглөө ид ачааллын үед 46,000 зорчигчдод үйлчилдэг. Метро нь нийтдээ 412 цахилгаан шат ба 112 лифтийг замын бөглөрлөөс хамгаалж байдаг. === Авто зам === Төв Лондонтой холбогдсон хотын захад байдаг нийтийн эзэмшлийн газар руу явдаг замаар ихэнхдээ машин болон нийтийн тээврийн хэрэгслүүд явдаг. Хотын төвийн зам ба хотын өмнөд болон хойд зах руу явдаг замууд нь шулуун ба тойрог хэлбэрээр байдаг бөгөөд уулзварууд нь тойрог хэлбэрээр огтолцдог. М25 дугаартай зам нь хамгийн урт шулуун зам бөгөөд энэ нь 121,5 милл буюу 195.5 км юм. Хотын шулуун замын сүлжээний дэлгэрэнгүй бүдүүвч зургийг анх 1960 онд бэлтгэсэн бөгөөд энэ ажил 1970 оноос тасалдсан. 2003 онд хотын төвийн замын хөдөлгөөний багтаамж буурч бөглөрөл үүсч байгаатай танилцаж, хянаж байсан. Цөөн жишээ дурьдахад жолооч нар төв Лондоны хамгийн их түгжрэлтэй замуудаар явахдаа өдөрт 8 паунд төлөхийг шаарддаг болсон. Хотын байнга түгжрэл үүсдэг дүүрэгт оршин суудаг жолооч нарт машинаа тавиад нийтийн тээврээр явах нь хямд төсөр болсон. М25 дугаартай зам нь хамгийн их ачаалалтай хотоос гардаг шулуун зам ба Лондон бол замын засрашгүй түгжрэлтэй хот юм. Машины дундаж хурд нь цагт 10,6 км/цаг байдаг. == Хөгжим == Лондон бол сонгодог ба ардын урлаг, урлагийн хамтлаг, мэргэжлийн хөгжимчид болон хөгжмийн мэргэжилтнүүд бэлтгэх EMI гэх мэт хөгжмийн компаниудын гол төв нь юм. Лондон бол Barbican Arts Centre, Cadogan Hall, Royal Albert Hall зэрэг олон найрал хөгжим, хамтлагуудын гол гэр нь юм. Лондонд Royal Opera House ба Coliseum Theatre гэдэг дуурийн хоёр театр байдаг. Лондон бол Royal Opera ордонд байдаг Нэгдсэн Вант улсын хамгийн том орган хөгжмийн гэр нь юм. Бусад гол хөгжмийн зэмсгүүд нь үндсэн болон чогчин дуган сүмүүдэд байрладаг. == Спорт == [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Wembley цэнгэлдэх хүрээлэн]] бол [[Англи]]йн хөлбөмбөгийн гал голомт ба дэлхийн хамгийн үнэтэй цэнгэлдэх хүрээлэн бөгөөд Wimbledon-ны аварга шалгаруулах болон Grand Slam-ын теннисний тэмцээн зохион байгуулагддаг. Лондон Зуны олимпийг 1908 ба 1948 онуудад 2 удаа зохион байгуулсан. 2005 оны долдугаар сард 2012 оны наадмыг зохион байгуулахаар сонгогдсон ба дэлхийд Зуны олимпийг 3 дахь удаагаа зохиосон анхны хот юм. Мөн Лондон 1934 онд British Empire Games зохион байгуулсан. Лондонд спортын ихэнх хүн нь хөлбөмбөг тоглодог. Лондон бол гучин хөл бөмөбгийн клуб холбоотой ба үүнд [[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Arsenal]], [[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Chelsea]], [[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Fulham]], Tottenham Hotspur ба West Ham United таван клүб тэргүүлдэг. Мөн Лондон Guinness Premiership дөрвөн регби эвлэл багууд (London Irish, Saracens, Wasps ба Harlequins) байдаг ч, одоо Лондонд зөвхөн Harlequins тоглодог (одоо Их Лондонгоос гурван баг тоглож байгаа ч М25-д Saracens still багтсан.) Лондонд хоёр мэргэжлийн [[регби]] league клүб байдаг Harlequins Rugby League. == Цахим холбоос == {{commons|London|Лондон}} * [http://www.london.gov.uk/ Лондоны мэйр, Лондоны ассемблей, Их Лондоны захиргаа] - Хотын засгийн газрын албан ёсны сайт * [http://www.tfl.gov.uk/ Лондоны тээвэр] * [http://www.bbc.co.uk/london/ BBC Лондон] * [http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20040722014745/http://www.statistics.gov.uk/focuson/london/ Лондоны статистик] [[Ангилал:Лондон| ]] [[Ангилал:Английн суурин]] [[Ангилал:Далайн боомттой суурин]] [[Ангилал:Европын нийслэл]] [[Ангилал:Саятан хот]] [[Ангилал:Их Британийн их сургуулийн хот]] <references /> tf3kyhki84511eddvgpr1eglouzfevm 0 8180 860260 840284 2026-06-27T06:47:12Z HorseBro the hemionus 100126 860260 wikitext text/x-wiki {{Short description|Алтан Ордын үндэслэгч бөгөөд анхны хан (1227–1255 онд хаан ширээнд суусан)}}{{Featured article}}{{Инфобокс хаан | name = {{MongolUnicode|ᠪᠠᠲᠤ ᠬᠠᠭᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}}<br />Бат хан | title = [[Хан]] | image = Batu Khan on the Throne by Rashid al-Din (cropped).jpg | caption = [[Рашид ад-Дин]]ий дүрсэлсэн Бат хаан | succession = [[Алтан ордны улсын хангууд|Алтан Ордын хан]]<br/>''Баруун хагас (Хөх Орд) '' | reign1 = 1227–1255 | coronation1 = 1224/25 эсвэл 1227 | predecessor1 = [[Зүчи]] | successor1 = [[Сартаг]] | queen = [[Борагчин хатан]] | spouse = | issue = [[Сартаг]]<br />[[Тогой хан|Тогой]] | royal house = [[Боржигон]] | dynasty = Зүчи | father = [[Зүчи]] | mother = [[Ухаа үжин]] хатан [[Хонгирад]] | birth_date = {{circa|1205}} | birth_place = [[Хамаг Монгол]] | death_date = {{Death year and age|1255|1205}} | death_place = [[Сарай (хот)|Сарай Бат]], [[Алтан Орд]] | date of burial = | place of burial = | religion = [[Тэнгэр шүтлэг]] | module = }} '''Бат хаан''' (1208 онд төрсөн–1255 онд нас барсан)- [[Чингис хаан]]ы ач хүү. 1208 оны луу жил Чингис хааны ууган хүү [[Зүчи]] болон [[Ухаа Үжин|Уги/Ухаа Үжин]] ([[Хонгирад]]) хатан хоёроос төрсөн 2 дахь хүү юм. [[Монголчууд|Монголын]] нөлөө бүхий удирдагч, [[Хөх Орд]]ыг үндэслэн байгуулагч тэрээр [[Европ]] руу хийсэн Монголын эзэнт гүрний байлдан дагуулалтыг удирдсанаараа Монголын бусад хаадаас өрнө дахинд илүү алдаршсан. Энэ аян дайн түүхэнд "Ахмад хөвүүдийн дайн" гэж тэмдэглэгдсэн. Айл бүрийн ахмад хөвгүүдийг цэргийн албанд албадан татах зарлигийг [[Өгэдэй хаан]] зарлигджээ. "Түүний Хөх Орд [[Алтан Орд]] (буюу [[Зүчийн улс]]) болж, [[Киевийн Русь|Орос]] болон [[Кавказ]]ыг 250 орчим жилийн турш захирч байсан. Бат хааны цэрэг [[Польш]], [[Унгар]]ын цэргийг бут цохиж байжээ. == Уг гарал болон амьдрал == Чингис хааны хатан, Зүчийн эх [[Бөртэ]] Мэргэдэд олзлогдож байгаад эргэж ирснийхээ дараа удалгүй Зүчийг төрүүлсэн байдаг нь ихэнх хүмүүс Зүчийг Мэргэдийн орхидос хүүхэд хэмээн жигшихэд хүргэсэн байдаг. Харин Чингис хааны удаах хүү [[Цагаадай]] энэхүү үгэнд хэт автаж, дараагийн хаан сонгох ёслол дээр Зүчийг доромжилж байв. Чингис хаан амьд ахуйдаа энэ асуудлыг цэгцлэн Бөртэ хатныг олзлогдохоосоо өмнө жирэмсэн байсан гэдгийг хэлж [[Хуагчин эмгэн]] ч баталсан бөгөөд энэ мэт асуудлаар хагарал үүсгэн хэлцэхийг цаашид бүрэн хориглож байжээ. Хэдийгээр Зүчи өөрийн эцэгтэй заалгаж авсан Кипчакийн талыг цэрэг дайны хөлд өртүүлэхгүй байх талаар зарим нэг саналын зөрүүтэй байсан ч насан их хааны хайртай хүү байсаар насан эцэслэжээ. Эцэг Зүчиг нас барахад Бат дөнгөж 19 настай байсан бөгөөд их эзэн Чингис хааны тааллаар эцгийнхээ улсыг залгамжлан [[Алтан Орд|Алтан Ордын]] улсыг байгуулжээ. Харамсалтай нь түүний бага, идэр насны талаар ямар нэгэн эх сурвалжийн баримт бичиг өнөөгийн байдлаар олдоогүй аж. Бат хаан 19 настайдаа гэхэд суут өвөг эцгийнхээ аян дайн хийх стратеги, тактикийг гүнзгий судалж эзэмшсэн, их морин цэргийг захирах чадвартай цэргийн удирдагч болон төлөвшсөн байв. Түүний эцэг Зүчи хаан ууган хүүгээ цэргүүддээ үлгэр дууриалал болохуйц жинхэнэ цэрэг болгон хүмүүжүүлж их цэрэг удирдах урлаг, улам өргөжин тэлсээр байгаа улс орондоо дотоодын самуун үймээн гаргахгүй удирдаж байх чадварыг түүнд зааж сургажээ. Бат хаан 1242 онд өөрийн улсыг ах, дүү нартаа хувааж өгөхөд Зүчийн улс гурван хэсэгт хуваагджээ. Батын ах Ордын захирсан Цагаан Орд [[Алтайн нуруу|Алтайн нуруунаас]] [[Арал тэнгис|Арал нуур]] хүртэлх газар нутгийг, Батын дүү Шейбаны захирсан [[Хөх Орд|Хөх орд]] Арал нуурын орчим газар болон баруун Сибирийг, Батын захирсан Их Орд [[Ижил мөрөн|Ижил мөрний]] сав газрыг тус, тус захирч байжээ. Бат хааны захирсан Их Ордыг Оросын он тооллын бичгүүдэд Алтан орд, Орд хэмээн тэмдэглэдэг бөгөөд Их орд нь Хөх орд, Цагаан ордыг хараат улсын хувиар захирдаг байжээ. Бат хаан нь [[Алтан ураг|алтан ургийнхантай]] цусан өшөөтэй мэргэдийнхэн, тэднийг өмгөөлөлдөө авсан куманчууд [[половчууд]]ыг аль болох монголын хилээс хол байлгах, тэднийг сэхэх боломжгүй болтол нь дарах, Монгол нутгаас холдуулах үүргийг хүлээн Европд тэднийг мөшгин дарах дайныг удирдсан гарамгай удирдагч юм. Мөн оросын алдарт [[Невийн Александр]] хүртэл түүний хүү Сартагтай анд барилцан Бат хааны [[хуурай хүү]] нь болж байжээ. Хааны суу алдар, цэрэг армийн дэмжлэгээр Орос орныг нэгтгэж бусад улс орнуудын довтолгооноос хамгаалж байжээ. 1255 онд Бат хаан нас нь өөд болох үест түүний угсаа залгамжлагчаар нэрлэгдсэн ханхүү [[Сартаг]] Их Монголоос авга ах Бэрхийн хамт буцах замдаа гэнэт нас барахад, Батын дүү [[Бэрх]] [[Алтан Орд]]ыг залгамжлан авчээ. Бат хаан бусад хаадын адил их хатан Хонгирадын Борогчин, бага хатад болон татвар эмстэй байсан бөгөөд түүхэнд бичигдэж үлдсэн эх сурвалжаар хөвүүд нь их хатнаас мэндэлсэн ханхүү [[Сартаг]] болон Тогоон (Тогохануолцоу) нар гэдэг юм. == Оросыг дайлсан нь == :''Гол өгүүллүүд: [[Монголчуудын Русь руу хийсэн довтолгоо|Монголчууд Русийг дайлсан нь]], [[Монголчууд Ижил мөрний Булгарчуудыг дайлсан нь]]''. Өмнө нь [[Крымын хойг]]ийн байлдан дагуулалтыг удирдсан Батад 1235 онд 130000 орчим цэрэг олгож, Европ руу хийх дайныг удирдах үүрэг өгчээ. Үнэндээ бол [[Сүбэдэй]] жанжин захирч байсан энэ их цэрэг [[Ижил мөрөн|Ижил мөрнийг]] гаталж, 1236 онд [[Ижил мөрний Булгар]] руу довтолжээ. [[Ижил мөрний Булгар]], [[Кипчак]], [[Алан]]чуудын эсэргүүцлийг дарахад нэг жилийн хугацаа зарцуулсан. 1237 оны 11-р сард Бат хаан элчээ [[Владимир]]ийн [[II Юрий]] руу довтолгож, дагаар орохыг шаарджээ. Нэг сарын дараа Батын хааны цэрэг [[Рязань]] хотыг бүсэлсэн байна. Зургаан өдөр цус урсган тулалдсаны эцэст хотыг бүрэн устгасан бөгөөд тус хот дахин хуучин шигээ цэцэглээгүй юм. Энэ мэдээг сонсож түгшсэн II Юрий Монголчуудын эсрэг цэрэг хөвгүүдээ хөдөлгөсөн боловч тэд бут ниргүүлжээ. Монголчууд [[Коломна]], [[Москва]] тосгоныг шатаасныхаа дараа [[1238 он]]ы [[2 сарын 4|хоёрдугаар сарын 4]]-нд [[Владимир]] хотыг бүслэн авчээ. Гурван өдрийн дараа [[Владимир-Суздалийн Вант Улс|Владимир-Суздалийн]] нийслэлийг эзлэн авч, юу ч үгүй галдан шатаажээ. Вангийн гэр бүл галд шатах энэ үед II Юрий хойд зүг рүү яаран сандран ухарсан юм. [[Ижил мөрөн|Ижил мөрнийг]] гатлаад тэр шинэ арми байгуулсан боловч, энэ армийг нь Монголчууд [[3 сарын 4|гуравдугаар сарын 4]]-нд [[Сить голын тулалдаан|Сить гол]] дээр юу ч үгүй хүйс тэмтэрчээ. Бат хаан их цэргээ хэд хэд хувааж, Оросын 14 хотыг, тухайлбал [[Ростов]], [[Углих|Углич]], [[Ярославль]], [[Кострома]], [[Кашин]], [[Кснятин]], [[Городец]], [[Галич]], [[Переславль-Залесский]], [[Юриев-Польский]], [[Дмитров]], [[Волоколамск]], [[Тверь]], [[Торжок]] хотуудыг дайлжээ. Эзлэн авахад хамгийн хэцүү байсан хот нь [[Козельск]] хэмээх жижиг хот байсан бөгөөд тэр хотын насанд хүрээгүй хунтайж Титус оршин суугчдынхаа хамтаар Монголчуудын довтолгоог долоон долоо хоног эсэргүүцэн тулалдсан байна. Ам дамжин ярьсан түүхэнд өгүүлснээр Монголчууд ойртож явааг дуулсан [[Китеж]] хотынхон бүгд нууранд живцгээсэн нь өнөөг хүртэл харагддаг гэлцдэг ажээ. Монголчуудад дагаар орж, алба гувчуур өргөхийг зөвшөөрсөн [[Смоленск]], алслагдсан байрлал, өвлийн цаг агаарын улмаас Монголчуудын хүрч чадаагүй [[Новгород]], [[Псков]] хотууд томуухан хотуудаас устгуулалгүй үлджээ. 1238 оны зун Бат хан [[Крымын хойг]]ийг дайлж, [[Мордва|Мордваг]] номхотгожээ. 1239 оны өвөл, тэрбээр [[Чернигов]], [[Переяслав]]ыг дайлав. Монголын цэрэг [[Киев]]ийг хэдэн сар бүсэлсний эцэст 1239 оны арванхоёрдугаар сард эзлэн авлаа. [[Халичийн Данило|Галичийн Данило]] шургуу эсэргүүцэн тулалдсан боловч, Бат хан түүний газар нутгийн хоёр гол нийслэл [[Халич|Галич]], [[Володимир-Волиньский]] хотуудыг эзлэн авч чаджээ. Гэхдээ Оросын улсуудыг төв Азийн эзэнт улсад нэгтгэлгүй харин вассал улс болгожээ. == Төв Европыг дайлсан нь == Үүний дараа Бат хаан Монгол морины туурай хүрэх газар хүртэл аян дайн хийж "далайг цаад эрэгийг үзэх"-ээр шийджээ. Орчин үеийн зарим түүхчид Бат хаан хожим Европчуудын зүгээс жигүүрүүд рүү нь халдан довтлохоос сэргийлж, бас зарим талаараа цаашдын байлдан дагууллынхаа угтвар дохио болгохыг зорьж энэ дайныг хийсэн гэж таамагладаг. Гэхдээ ихэнх түүхчид түүнийг жигүүрүүд нь аюулгүй болж, цэрэг бэлэн болсон үед бүх Европыг байлдан дагуулах санаатай байсан гэдэгт итгэдэг. Монголчууд төв Европ руу гурван замаар цэрэг хөдөлгөсөн байдаг. Нэг замын цэрэг нь [[Легницийн тулалдаан|Легницад]] [[Хуурмаг Хенри]], Силезийн гүн, Тевтоны их мастерийн цэргийн нэгдсэн хүчийг бутцохиж [[Польш]]ийг эзэлжээ. Хоёрдахь замын цэрэг нь [[Карпатын нуруу]]г давж, гуравдахь чиглэл нь [[Дунай мөрөн|Дунай]] мөрний дагуу аялжээ. Гурван чиглэлийн замын цэргээ дахин нэгтгэж, [[1241 он]]ы [[4 сарын 11|дөрөвдүгээр сарын 11]]-нд [[Мохийн тулалдаан|Мохи дахь тулалдаан]]аар [[Унгар|Унгарын]] [[IV Бела|IV Белагийн]] удирдсан цэргийг бут цохисноор Унгарыг номхотгож авчээ. Монголын цэрэг зуны турш Унгарын тал нутгаар довтолж, [[1242 он]]ы хавар хүчээ сэлбэж, [[Австри]], [[Далмац]] хүртэл нутгаа тэлж, [[Бохеми]]йг довтлов. Европ руу хийсэн энэхүү довтолгооныг Батын удирдлага дор гарамгай цэргийн жанжин [[Сүбэдэй]] төлөвлөж хэрэгжүүлжээ. Сүбэдэй Европт хийсэн ялалтуудаараа өөрийн алдар нэрийн оргилд хүрсэн. Оросын янз бүрийн вант улсуудыг ээлж дараагаар дайлж дууссаныхаа дараа, тэр Европын төв хэсэг рүү довтлох довтолгоондоо бэлтгэн Польш, Унгар, бүр Австри хүртэл тагнуул илгээж байв. Европын вант улсуудын талаар тодорхой дүр зурагтай болсон Сүбэдэй жанжин, Бат хаан ба түүнтэй цус нэг өөр хоёр ханхүүгийн удирдсан довтолгооныг гоц ухаантай төлөвлөжээ. Зүчийн хүү Бат хаан ерөнхийлөн захирагч байсан боловч Сүбэдэй Оросын хойд, өмнөд хэсгийг дайлсан Монголын аян дайныг газар дээр нь удирдаж байсан шигээ Европын аян дайныг мөн удирджээ. [[Хайду|Хайдугийн]] хойд замын хүч [[Легницийн тулалдаан]]д ялалт байгуулж, Хаданы цэрэг [[Трансильвани]]д амжилттай дайтаж байхад, Сүбэдэй тэднийг Унгарын тал нутагт хүлээж байлаа. Дахин нэгдсэн их цэрэг Сайо гол руу буцаж [[Мохийн тулалдаан|Мохи дахь тулалдаан]]аар Унгарын [[IV Бела|IV Белаг]] бут ниргэжээ. == Батын үлдээсэн өв == 1241 оны сүүлээр Бат, Сүбэдэй хоёр Австри, [[Итали]], Германыг дайлах төлөвлөгөөгөө гаргаж дуусч байхад, [[Өгэдэй хаан]] (1241 оны 12-р сард нас барсан) тэнгэрт хальсан тухай мэдээ ирж, цусан төрлийн хөвүүд болон Сүбэдэй [[Хархорум]] руу ''[[Их Хуралдай]]д'' дуудагдсанаар 1242 оны хаврын сүүлээр Монголын цэрэг буцжээ. Бат [[Их хаан]] болох боломжтой байсан бөгөөд энэ суудлыг авч чадахгүй нь тодорхой болонгуут [[Ази]], [[Уралын нуруу]]н дахь байлдан дагуулсан нутаг орноо түвшитгэхээр буцсан байна. Тэр эргэж явахдаа Сүбэдэйг авч яваагүй бөгөөд Монголдоо үлдсэн Сүбэдэй тэндээ 1248 онд нас баржээ. Бат [[Гүюг хаан]]д дайсагнан ханддаг байсан тул Европыг цаашид байлдан дагуулах төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэх боломжгүй болсон. Чингис хааны ач нарын хоорондох харилцаа улам бүр муудаж Монголын Эзэнт гүрний төгсгөл ойртсон энэ үед тэр дорно зүгээс ирэх довтолгооноос сэргийлж цэргээ бэлэн байлгаж байхаас өөр аргагүй байлаа. Бат хаан эргэж ирээд 1242 онд ханлигийнхаа нийслэлийг Ижил мөрний доод биед орших [[Сарай (хот)|Сарай]] хотыг байгуулжээ. Гүюг хааныг нас барсны дараа тэрбээр шинэ аян дайн хийхээр төлөвлөж байсан боловч (тэр Европыг байлдан дагуулах Сүбэдэйн төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэх санаатай байв) 1255 онд нас барж, ханлиг нь хүү [[Сартаг]]т өвлөгдлөө. Сартаг Европыг дайлах төлөвлөгөөнөөс татгалзаж 230 жилийн турш [[Кипчакийн ханлиг]] Оросыг олон вангуудаар нь дамжуулан захирч байлаа. Бэрх ч гэсэн Европыг эзлэх Батын төлөвлөгөөг сонирхоогүй юм. Харин тэр өөрийн үеэлүүд, ялангуяа [[Хүлэгү|Хүлэгүтай]] тулалдахыг илүү сонирхож байлаа. Бэрх Исламын шашны чин сүжигтэн байсан тул Хүлэгүг Багдадыг сүйтгэсэн хэмээн үзэн ядах болжээ. Хүлэгү өөрийнхөө эзгүйд [[Айн Жалутын тулалдаан|Айн Жалутад]] ялагдсаныхаа хариуг авахаар [[Египет]] рүү цэрэг аван хөдлөхөөр зэхэж байх үед 1262 онд Бэрх хан Ил Хан улсын нутаг дэвсгэрийн нэг хэсгийг Кипчакуудаар цөлмүүлэн дээрэмдүүлжээ. Үүнд уурлан хилэгнэсэн Хүлэгү их цэргээ цуглуулан, хойд зүг рүү хөдөлсөн бөгөөд Бэрх хан түүнийг Ариун Газраас нь улам холдуулж, хойд зүг рүү аваачсаны дараа 1263 онд Хүлэгү Кавказын хойд хэсгийг эзлэн авах гэж оролдоод хүнд ялагдал амсчээ. Кипчакын ханлигийг Орос, Европт [[Алтан Орд]] нэрээр мэддэг байсан бөгөөд зарим түүхчид энэ нэрний гарлыг Ханы гэр алтлаг өнгөтэй байсантай холбоотой гэж үздэг ажээ. "Алтан" гэдэг үг нь "ханы" гэсэнтэй адил утгатай гэж бас үздэг аж. Монголын бүх ханлигууд дундаас Алтан Орд хамгийн удаан оршин тогтносон. [[Юань гүрэн]] задарч, Хятадаас хөөгдөн, Ойрхи Дорнодын [[Ил Хан]] улс мөхсөнөөс бүүр хойно Бат хааны удам угсаа Оросын тал нутгийг эзэгнэн суусаар байлаа. == Нэмэр == * [[Алтан Ордын хангууд]] == Лавлах бичиг == <references/> * [[Тогмидын Сүхбаатар|Т.Сүхбаатар]]. Монголын Алтан ордны улсын [https://en.wikipedia.org/wiki/Military%20history цэргийн түүх]" УБ.2019 он * {{cite book|last=Morgan|first=David|authorlink=David Morgan (historian)|title=The Mongols|isbn= 0-631-17563-6}} * {{cite book|last=Nicolle|first=David|title=The Mongol Warlords|publisher=Brockhampton Press|year=1998}} * {{cite book|first=Gabriel|last=Ronay|title=The Tartar Khan's Englishman|publisher=Cassel|year=1978}} * {{cite book|last=Saunders|first=J.J.|title=The History of the Mongol Conquests|publisher=Routledge & Kegan Paul|year=1971|isbn=0-8122-1766-7}} * {{cite book|last=Sicker|first=Martin|title=The Islamic World in Ascendancy: From the Arab Conquests to the Siege of Vienna|publisher=Praeger Publishers|year=2000}} * {{cite book|last=Soucek|first=Svatopluk|title=A History of Inner Asia|publisher=Cambridge|year= 2000}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20101113102742/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/goldenHorde.html ''The Islamic World to 1600: The Golden Horde''] {{s-start}} {{Залгамжлал|албан_тушаал=[[Хөх орд]]ын [[хаан]]|дараа=[[Сартаг]]|өмнө=''байхгүй''|он=1240–1255}} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Алтан ураг]] [[Ангилал:Алтан ордны улсын хан]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1208 онд төрсөн]] [[Ангилал:1255 онд өнгөрсөн]] pl0ei8fg27yzkz1disanco9c22vi7xm 0 8285 860256 847236 2026-06-27T06:43:35Z HorseBro the hemionus 100126 860256 wikitext text/x-wiki {{Featured article}} {{Distinguish|Аргун}}{{Инфобокс аргон}} '''Аргон''' нь [[химийн элемент]], [[атомын дугаар]] нь 18, химийн тэмдэглэгээ нь '''Ar'''. Аргон нь [[үелэх систем]]ийн 18-р бүлэг буюу [[инерт хий|инертийн хийн бүлгийн]] гуравдахь элемент бөгөөд [[Дэлхий|дэлхий]]н [[агаар мандал|агаар мандлын]] 0.93%-ийг эзлэнэ. Дэлхий дээр хамгийн өргөн тархалттай инерт хий юм. Аргоны [[электрон үүл]]ний хамгийн гадна орбит [[электрон]]оор бүрэн дүүргэгдсэн байдаг тул хамгийн тогтвортой, өөр элементүүдтэй [[химийн холбоо]] үүсгэдэггүй болно. == Химийн шинж чанар == Аргон нь [[хүчилтөрөгч]]ийн хийтэй ойролцоо хэмжээтэй, харин [[азот]]оос 2.5 дахин ихээр усанд уусна. Аргон нь өнгө, үнэр, амтгүй. [[Хийн төлөв|Хий]] болон [[шингэн төлөв]]т хоргүй элемент. Аргон нь ямарч нөхцөлд инерт шинжтэй, өрөөний температурт тогтвортой нэгдэл үүсгэхгүй. Аргон нь хэдийгээр инерт хий боловч, Хелсинкийн Их сургуулийн лабораторид аргоныг [[фтор]] ба [[устөрөгч]]тэй нэгдүүлэн ''аргон гидрофлюорид'' (HArF) метастэбл нэгдлийг гарган авсан байна<ref>"[http://www.lenntech.com/Periodic-chart-elements/Ar-en.htm Periodic Table of the Elements: Argon]." ''[http://www.lenntech.com/ Lenntech].'' 2008. Retrieved on September 3, 2007.</ref>. Хэвийн нөхцөлд аргон нь HArF нэгдэл үүсгэхгүй боловч, аргон нь мөн усны молекулийн латиссд (lattice) урхилагдан [[клатрат]] үүсгэж болно<ref>{{cite web |url=http://ej.iop.org/links/r5qIClVyX/UJoriTXQ2xG1FnZqav5vpA/jpconf6_29_001.pdf |title=Microscopic model of clathrate compounds |accessdate=2007-03-08 |last=Belosludov |first=V. R. |authorlink= |coauthors=O. S. Subbotin, D. S. Krupskii, O. V. Prokuda, and Y. Kawazoe |year=2006 |publisher=Institute of Physics (has blown up once in a while) Publishing |pages=1 |language=English |archiveurl= |archivedate= |quote= }}{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Аргон агуулсан [[ион]]ууд болон өдөөгдсөн төвшний комплексууд, жишээлбэл ArH+, ArF байдгийг тогтоосон байна. Онолын тооцооллоор хэд хэдэн төрлийн аргон агуулсан тогтвортой нэгдлүүд байж болох боловч, одоогоор эдгээр нэгдлүүдийг гарган авч чадаагүй байна. == Түүх == Аргоныг ([[грек хэл|Грек]] гаралтай, "идэвхигүй" гэдэг утгатай үгнээс гаралтай ба химийн хувьд идэвхигүй гэдэг утгыг агуулна)<ref name="lazyone1">Hiebert, E. N. Historical Remarks on the Discovery of Argon: The First Noble Gas. In Noble-Gas Compounds; Hyman, H. H., Ed.; University of Chicago Press: Chicago, IL, 1963; pp 3–20.</ref><ref name="lazyone2">Travers, M. W. The Discovery of the Rare Gases; Edward Arnold & Co.: London, 1928; pp 1–7.</ref><ref name="lazyone3">Rayleigh, Lord; Ramsay, W. Argon: A New Constituent of the Atmosphere. Chem. News 1895 (February 1), 71, 51–58.</ref> анх 1785 онд [[Хенри Кавендиш]] агаарт агуулагдаж магадгүйг таамаглаж байсан боловч 1894 онд [[Лорд Рэлей]], [[Уильям Рамзай]] нар агаарын дээжээс [[хүчилтөрөгч]], [[азот]]ыг зайлуулах туршилтаараа нээсэн байна<ref>{{cite journal | title = Argon, a New Constituent of the Atmosphere. | author = [[Lord Rayleigh]];[[William Ramsay]] | journal = Proceedings of the Royal Society of London | volume = 57 | issue = 1 | pages = 265–287 | year = 1894 - 1895 | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0370-1662%281894%2F1895%2957%3C265%3AAANCOT%3E2.0.CO%3B2-X | doi = 10.1098/rspl.1894.0149}}</ref><ref>{{cite web| url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1904/ramsay-lecture.html | title=Nobel Lecture in Chemistry, 1904 | author=William Ramsay}}</ref>. Тэд агаар дахь азот нь, азот агуулсан химийн нэгдлээс ялган авсан азотоос 50% хүнд болохыг тогтоож, хэдэн сарын дараа агаарт, азоттой хамт өөр хий байна гэсэн дүгнэлтэнд хүрсэн байна<ref>[http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9B04E3D61139E033A25750C0A9659C94649ED7CF ABOUT ARGON, THE INERT; The New Element Supposedly Found in the Atmosphere.] The New York Times, 3 March 1895</ref>. 1882 онд Х.Ф.Невал, В.Н.Хартлей нар биенээсээ үл хамааран хийсэн туршилтаараа агаарын өнгөний [[спектр]]ээс нэг шинэ шугам тодорхойлсон боловч энэхүү шугамд тохирох элементийг тодорхойлж чадаагүй байна. Аргон нь инерт хийнүүээс хамгийн түрүүнд нээгдсэн болно. Аргоны одоогийн химийн тэмдэглэгээ болох '''Ar'''-ыг 1957 онд тогтсон ба үүнээс өмнө '''A''' гэж тэмдэглэж байжээ<ref>{{cite web |url= http://www.nndc.bnl.gov/content/elements.html |title= History of the Origin of the Chemical Elements and Their Discoverers |accessdate= |author=Holden, Norman E. |authorlink= |coauthors= |date=12 |year=04 |month=03 |format= |work= |publisher=National Nuclear Data Center (NNDC) |pages= |language=English |archiveurl= |archivedate= |quote= }}</ref>. == Тархалт == Аргон нь дэлхийн агаар мандлын эзэлхүүний 0.934%, массын 1.29% эзлэх тул агаар нь аргоныг ялган авах гол түүхий эд болно. Цэвэр Аргоныг, [[азот]], [[хүчилтөрөгч]], [[неон]], [[криптон]], [[ксенон]]той адил, маш бага температурт фракцийн нэрлэг хийх замаар ялган авдаг байна<ref>{{cite web |url=http://elements.etacude.com/Ar.php |title=Argon, Ar |accessdate=2007-03-08}}</ref>. [[Ангараг]] гаригийн агаар мандал ⁴⁰Ar-ыг 1.6%, ³⁶Ar-г 5 ппм (ppm) хэмжээтэй агуулна. [[Буд]] гаригийн нимгэн агаар мандал нь 70% Аргоноос тогтдог байна. 2005 онд [[Санчир]] гаригийн хамгийн том сар болох Титан дээр Аргон байгааг нээжээ<ref>{{cite web |url=http://www.esa.int/esaCP/SEMHB881Y3E_index_0.html |title= Seeing, touching and smelling the extraordinarily Earth-like world of Titan |accessdate=|author=|authorlink= |coauthors= |date=21 |year=05 |month=01 |format= |work= |publisher=European Space Agency |pages= |language=English |archiveurl= |archivedate= |quote= }}</ref>. == Изотопууд == Дэлхий дээрхи хамгийн өргөн тархалттай [[изотоп]]ууд нь ⁴⁰Ar (99.6%), ³⁶Ar (0.34%) ба ³⁸Ar (0.06%) юм. Байгаль дээр тааралдах ⁴⁰[[Кали|K]] ([[Изотопи#Тогтворгүй изотопи|хагас задралын хугацаа]] нь 1.25X10⁹ жил) нь ⁴⁰Ar (11.2%) ба ⁴⁰Ca (88.8%) болон хувирна. Уг элементүүдийн харьцаан дээр тулгуурлан [[чулуулгийн үнэмлэхүй нас]]ыг тогтооно<ref name=iso>{{cite web |url=http://www.geoberg.de/text/geology/07011601.php |title=40Ar/39Ar dating and errors |accessdate=2007-03-07}} </ref>. Дэлхийн агаар мандалд ³⁹Ar нь сансрын туяаны нөлөөгөөр, Дэлхийн газрын гадаргуу орчимд (газрын гүнд) ³⁹K-ийн задралаар үүснэ. ³⁷Ar нь ⁴⁰Ca задралаар [[цөмийн бөмбөг]]ийн туршилтийн үед үүсдэг байна. ³⁷Ar-ны хагас задралын хугацаа нь 35 өдөр байна<ref name=iso/> == Найрлага == Аргоны электроны "s" ба "p" орбит нь [[электрон]]оор дүүргэгдсэн байдагаас болж аргон нь маш тогтвортой, бусад элементүүдтэй химийн холбоо үүсгэдэггүй байна. 2000 онд Хельсинкийн Их Сургуулийн эрдэмтэд анхны аргон өөр элементтэй нэгдсэн нэгдлийг (аргон гидрофлюорид буюу HArF) гарган авсан байна. Уг нэгдлийг маш бага хэмжээний [[устөрөгч]] ба [[фтор]] агуулсан хөлдүү аргоныг хэт ягаан туяагаар шарах замаар синтезлэсэн байна<ref>{{cite web |url=http://pubs.acs.org/cen/80th/noblegases.html |title=The Noble Gases |accessdate= |author=Bartlett, Neil |authorlink= |coauthors= |date= |year= |month= |format= |work= |publisher=Chemical & Engineering News |pages= |language=English |archiveurl= |archivedate= |quote= }}</ref> Уг нэгдэл нь 40 К буюу −233&nbsp;°C хүртэлх температурт тогтвортой байна. 2003 онд аргон дифлюоридыг (ArF₂) нээснийг зарласан боловч батлагдаагүй байна. [[Зураг:Argon ice 1.jpg|250px|thumb|Аргон мөс хайлж байгаа нь]] == Аргон гарган авах == Азотын буцлах температур 77.3K, aргоных 87.3 K, хүчилтөрөгчийнх 90.2 K байдаг тул энэ чанарыг нь ашиглан үйлдвэрийн нөхцөлд шингэрүүлсэн агаарыг нэрэх замаар эдгээр элементүүдийг гарган авна. Жилд Дэлхийн хэмжээнд 700 000 тонн аргоныг үйлдвэрлэдэг байна<ref>[http://environmentalchemistry.com/yogi/periodic/Ar.html Periodic Table of Elements: Argon – Ar (EnvironmentalChemistry.com)<!-- Bot generated title -->]</ref> ==== Цацраг идэвхит задралаар ==== ⁴⁰Ar нь хамгийн өргөн тархалттай изотопи бөгөөд ⁴⁰Кали задралаар (хагас задралын хугацаа нь 1.25X10⁹ жил) үүснэ. ===== Кали-Аргоноор үнэмлэхүй нас тогтоох арга ===== {{main|Үнэмлэхүй нас тогтоох кали-аргоны арга}} == Хэрэглээ == [[Зураг:Argon.jpg|thumb|left|180px|Гал унтраахад зориулсан аргон хий бүхий баллон. Аргон нь цахилгаан хэрэгслийг гэмтээхгүй]] Аргоны хэд хэдэн чухал шинж нь түүний хэрэглээг тодорхойлно: * Инерт хий. Ихэнхидээ азотын хийнээс илүү инерт шинж бүхий хий шаардлагатай үед * Бага [[дулаан дамжуулалт]] шаардлагатай үед * Электрон шинж чанар (ионжилт ба шингээлтийн спектр) шаардлагатай үед аргоныг хэрэглэнэ. Бусад инерт хийнүүдийг ашиглаж болох боловч аргон нь хамгийн элбэг, хамгийн хямд инерт хий юм. Аргон нь харьцангуй хямд өртөгтэй. Учир нь их хэмжээгээр хэрэглэгддэг хүчилтөрөгч, азотыг үйлдвэрлэх үед дагалдах бүтээгдэхүүн болж гардаг. Хэдийгээр бусад инерт хийнүүдий мөн дагалдах бүтээгдэхүүн болж гарах боловч аргон нь агаарт хамгийн их хэмжээгээр агуулагддаг байна. Аргоныг доорхи зорилгоор хэрэглэнэ. Үүнд: * Гэрэл ба гэрлэн чимэглэлд * Гагнуурт CO₂-той цуг * Гал унтраах зорилгоор (зураг) * Плазмийн хий болгон ICP [[спектроскопи]]удад . * [[Титан]] зэрэг идэвхитэй металлийн боловсруулалтын үед идэвхигүй бүрхүүл болгон * [[Цахиур (химийн элемент)|Цахиур]] ба [[германи]]й талстыг ургуулахгүйн тулд агаарын оронд * Музей ба архивийн эртний бичиг баримтыг агаарын хүчилтөрөгчтэй урвалд орохоос хамгаалан<ref>[http://www.archives.gov/national-archives-experience/charters/treasure/declaration_facts.html USA National Archives description of how the Declaration of Independence is stored and displayed]. More detail can be found in this [http://www.archives.gov/national-archives-experience/charters/charters_preservation_01.html more technical explanation], especially [http://www.archives.gov/national-archives-experience/charters/charters_preservation_04.html Page 4], which talks about the argon keeping the oxygen out.</ref> * Онгойлгосон [[вино]]г исэлдэхээс хамгаалах * Вино исгэж буй торхны дээд хэсэг дэх агаарыг зайлуулахад * Эмийн үйлдвэрт эм бэлдэж буй лонхонд аргаарын хүчилтөрөгч орохоос хамгаалан * Пуужингийн хошуу хэсгийг хөргөхөд <ref>{{Cite web |url=http://home.wanadoo.nl/tcc/rnlaf/aim9.html |title=Description of Aim-9 Operation |access-date=2008-06-13 |archive-date=2008-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081222025556/http://home.wanadoo.nl/tcc/rnlaf/aim9.html |url-status=dead }}</ref> * Бал чулуун шатаагч зуухны [[бал чулуу]]г хүчилтөрөгчтэй урвалд орохоос хамгаалах зэрэгт ашиглана. Дараагийн нэг чухал хэрэглээ нь аргоны дулаан дамжуулалт бага байдаг дээр үндэслэнэ. Цонхонд дулааны алдаглыг багасгах зорилгоор ашиглана<ref>{{cite web |url=http://www.bchydro.com/powersmart/elibrary/elibrary644.html |title=Energy-Efficient Windows |accessdate=2007-03-08 |publisher=Bc Hydro |archive-date=2007-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070202060928/http://bchydro.com/powersmart/elibrary/elibrary644.html |url-status=dead }}</ref>. Усанд шумбагчдын хувцасыг аргоноор дүүргэнэ. Учир нь аргон инерт бас дулаан бага дамжуулна. Аргоны ионжих ба гэрэлтэх чанарыг ашиглана. [[Физик]]ийн туршилтуудад [[калориметр]], плазм ламп болгон хэрэглэнэ. Хөх аргон [[лазер]]ийг [[нүд]], [[артерийн судас]] зэргийн хагалгаанд хэрэглэнэ<ref>{{cite web |url=http://www.spie.org/Conferences/Programs/06/pw/BiOSAbstracts.pdf |title=Tissue Optics, Laser-Tissue Interaction, and Tissue Engineering |accessdate=2007-03-08 |last=Fujimoto |first=James |authorlink= |coauthors=Rox Anderson, R. |date= |year=2006 |month= |format= |work= |publisher=Biomedical Optics |pages=77-88 |language=English |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060314023356/http://spie.org/Conferences/Programs/06/pw/biosAbstracts.pdf |archivedate=2006-03-14 |quote= |url-status=dead }}</ref>. Эдгээрээс гадна Аргон-39 (хагас задралын хугацаа 269 жил) газрын доорхи ус ба мөсний үнэмлэхүй нас, [[Үнэмлэхүй нас тогтоох кали-аргоны арга|кали-аргоны арга]] нь [[магмын чулуулаг|магмын чулуулгийн]] [[чулуулгийн үнэмлэхүй нас|үнэмлэхүй нас]] тогтооход хэрэглэгдэнэ. == Сөрөг нөлөө == Аргон нь хэдийгээр хоргүй боловч агаарт их хэмжээгээр агуулагдах үед хүн өөрт шаардлагатай хүчилтөрөгчийг авч чадахгүйд хүрч болно. [[АНУ]]-ын [[Флорида]]д аргон хадгалдаг танкнаас аргон алдагдан хэд хэдэн хүн амь насаа алдсан байна<ref>Middaugh, John; Bledsoe, Gary. "[http://www.hss.state.ak.us/dph/ipems/occupation_injury/reports/docs/94ak012.htm Welder's Helper Asphyxiated in Argon-Inerted Pipe (FACE AK-94-012)]." ''[http://www.hss.state.ak.us/dph/ State of Alaska Department of Public Health].'' [[June 23]], [[1994]]. Retrieved on [[September 3]], [[2007]].</ref>. == Гадаад холбоос == {{Commons|Argon}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ar/index.html WebElements.com – Argon] * Diving applications: [https://web.archive.org/web/20080701122928/http://www.decompression.org/maiken/Why_Argon.htm Why Argon?] * [http://www.uigi.com/argon.html Argon Ar Properties, Uses, Applications] * [http://www.compchemwiki.org/index.php?title=Argon Computational Chemistry Wiki] * [https://web.archive.org/web/20060929010956/http://periodic.lanl.gov/elements/18.html Los Alamos National Laboratory – Argon] * [https://web.archive.org/web/20060923194910/http://wwwrcamnl.wr.usgs.gov/isoig/period/ar_iig.html USGS Periodic Table - Argon] * Emsley, J., Nature’s Building Blocks; Oxford University Press: Oxford, NY, 2001; pp. 35-39. * Brown, T. L.; Bursten, B. E.; LeMay, H. E., In ''Chemistry: The Central Science'', 10th ed.; Challice, J.; Draper, P.; Folchetti, N. et al.; Eds.; Pearson Education, Inc.: Upper Saddle River, NJ, 2006; pp. 276 and 289. * Triple point temperature: 83.8058 K - {{cite journal | first=H. | last=Preston-Thomas | title=The International Temperature Scale of 1990 (ITS-90) | journal=Metrologia | volume=27 | pages=3–10 | date=1990 | url=http://www.bipm.org/en/publications/its-90.html | doi=10.1088/0026-1394/27/1/002}} * Triple point pressure: 69 kPa - {{cite book | title=CRC Handbook of Chemistry and Physics | edition=85th edition | publisher=CRC Press | date=2005 | location=Boca Raton, Florida | chapter=Section 4, Properties of the Elements and Inorganic Compounds; Melting, boiling, triple, and critical temperatures of the elements}} == Эшлэл == <references /> {{Зай авах}} {{Үелэх системийн холбоос мөр}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Аргон| ]] [[Ангилал:Инерт хий]] [[Ангилал:Химийн элемент]] [[Ангилал:3-р үеийн элемент]] [[Ангилал:Гал унтраагч бодис]] [[Ангилал:Хүнсний нэмэлт бодис]] [[Ангилал:Сэргээш]] 5lg1bn7s02372n2t6644m5j574xl42n 0 8349 860247 840727 2026-06-27T06:39:27Z HorseBro the hemionus 100126 860247 wikitext text/x-wiki {{Short description|1265-1282 онуудад Ил Хан улсын Монгол удирдагч}}{{Featured article}}{{Инфобокс хаан | name = Абаха хан<br>{{MongolUnicode|ᠠᠪᠠᠭ᠎ᠠ ᠬᠠᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = Ilkhān al-Mu'aẓẓam<ref>"The Salghurid Coinage of Fārs (Iran) Citing the Mongols: The Varieties of Overlordships, Form and Content (623–685/1226–1286)", Mohammad Younis, ''Journal of The Oriental Society of Australia'', Vol. 45 (2013).[https://www.academia.edu/30362565/The_Salghurid_Coinage_of_F%C4%81rs_Iran_Citing_the_Mongols_The_Varieties_of_Overlordships_Form_and_Content_623_685_1226_1286_ <nowiki>Academia.edu</nowiki>]</ref><br />(Дээд Ил Хан)<br />Sultān-i Īrān<ref>Nizam-e-tawareekh by [[Qazi Beiza'i|Qazi Nasir Uddin Al Bezawi]]. [https://archive.org/details/dli.ernet.437312/page/n129/mode/1up Internet Archive].</ref><br />(Ираны Султан) | image = File:AbaqaEnthroned.png | caption = Абаха хатантайгаа. | succession = [[Ил Хан (цол)|Ил Хан]] | reign = 1265 оны 2 сарын 8 – 1282 | predecessor = [[Хүлэгү]] | successor = [[Тэкүдэр]] | birth_date = {{birth date|1234|2|27}} | birth_place = [[Монгол]] | death_date = {{death date and age|1282|4|4|1234|2|27}} | death_place = [[Хамадан]], [[Ил Хаант Улс]] | spouse-type = Хатан | issue = [[Аргун]] <br/> [[Гайхат]]<br/>[[Олжат]]<br/>[[Эль Кутлуг хатан]]<br/>Малика хатан | house = [[Боржигин]] | house-type = Династи | father = [[Хүлэгү]] | mother = Есөнжин хатан | religion = [[Буддын шашин]] | queen = [[Булган хатан (Ил Хан)|Булган хатан]]<br/>[[Падишах хатан]]<br/>[[Мариа Палэологина]]<br/>Кайтмиш Эгечи<br/>Нукдан хатан }} <!-- Unsourced image removed: [[Image:Ilkhanate 1256–1353.PNG|300px|thumb|Абаха(1234-1282) Монголын [[Ил Хан]] улсын хоёрдахь удирдагч байлаа.{{deletable image-caption|Wednesday, May 07 2008}}]] --> '''Абаха хан''' (1234–1282) ('''Абага''', '''Абага хан''' ч гэдэг) [[Перс]]ийн [[Ил Хан]] улсын хоёрдахь Монгол удирдагч (Ил-хан) байлаа. [[Хүлэгү]] хан, [[Есөнжин]] хатны дундаас гарсан хүү Абаха 1265–1282 онд Ил Хан улсыг захирч байсан бөгөөд түүнийг дүү [[Тэкүдэр]] нь залгамжилжээ. Абахагийн хаанчлалын жилүүдийн ихэнх хугацаанд Монголын Эзэнт гүрэн дотоодод дайнтай байлаа. Тухайлбал Ил Хан ба умард зүгийн [[Алтан Орд]]ын хоорондох дайныг дурдаж болно. Абаха мөн [[Сири]]йг эзлэн авахаар удаа дараа оролдсон боловч амжилтгүй болжээ. Тухайлбал [[Хомсын хоёрдугаар тулалдаан]]д ялагдал хүлээсэн байдаг. == Амьдрал == Абаха 1234 онд төрсөн. Тэрбээр Ил Хан улсыг үндэслэн байгуулагч [[Хүлэгү]] ханы хүү, түүний гэргий [[Хэрэйд]]ийн гүнж [[Догуз]] хатан Абахагийн хойт эх байв. Догуз [[Несториан шашин|Несториан Христ]] шашинтан байсан бөгөөд олон шашинд хүлцэнгүй ханддаг байсан Монголчуудын оюун санааны удирдагч гэгддэг байв. Абаха өөрөө эхийнхээ нөлөөгөөр Христ шашинд ихэд талтай байсан боловч [[Буддын шашин|Буддын шашинтан]] болсон ажээ. Хүлэгүгийн хайртай хүү тэрбээр [[Туркестан]]ы захирагч болсон.<ref name=runciman-320>Runciman, p. 320</ref> Хүлэгү 1265 онд өвчнөөр нас баржээ. Нас барахаасаа өмнө тэрбээр Византийн Эзэн хааны гэр бүлийн нэг охиныг Хүлэгүгийн олон эхнэрийн нэг болгохоор Византийн Эзэн хаан [[VIII Михаэл Палэологос]]той яриа хэлэлцээ хийж байлаа. VIII Михаэл өөрийн хууль бус охин [[Мариа Деспина Палэологина]]г сонгож 1265 онд зүүн ортодокс шашны патриарх [[Эутхимюс]]ыг дагалдуулан илгээжээ. Хүлэгү түүнийг ирэхээс өмнө нас барсан тул Абаха Ил Ханаар өргөмжлөгдөхдөө Мариаг хатнаа болгожээ. Абахагийн эх Догуз хатан 1265 онд мөн нас барахад оюун санааны удирдагчийн үүрэг Монголчуудын "Деспина хатан" гэдэг байсан Мариад шилжлээ. Абахагийн үеийн зарим зоосон дээр Христийн загалмайг дүрсэлж, "Эцэг, Хүү, Ариун Сүнсний нэрийн өмнөөс" гэдэг Христ шашны үгийг арабаар сийлсэн байдаг.<ref>"Histoire de l'Empire Mongol", Jean-Paul Roux, p.380</ref> Абаха Ил Хан улсын нийслэл Табризыг Монголчуудад таалагдсан баруун хойд хээр нутагт байнга байрлуулахаар шийджээ.<ref>Morgan, p. 142</ref> Тэрбээр Буддын, Христийн зэрэг зарим шашинд талтай байсан хэдий ч Исламын эсрэг үзэлтэй байв. Тэрбээр өөрийн харъяат Исламын шашинтнуудыг өөр шашинд оруулахыг оролдож, Несториан болон Буддын шашны эрх ашгийг тэднийхээс дээгүүр тавьж тэднийг өршөөлгүй хавчин дарамталдаг байлаа. Абаха эцгийгээ нас барснаас хойш дөрвөн сарын дараа төрийн эрх мэдлийг гартаа авч, газар, захирагчийн албыг дахин хуваарилсаар хэдэн сарыг өнгөрөөжээ.<ref name=runciman-320/> == Цэрэг дайны ажиллагаа == === Алтан ордны улстай дайтсан нь === Ил Хан улсын Монголчууд [[Хүлэгү]] ханы үеэс хойш [[Алтан Орд]]ын Монголчуудтай дайтсаар иржээ. Энэ дайн Абахагийн үед ч үргэлжилсэн бөгөөд Алтан Орд Абахаг хаан ширээнд суусны дараа хавар Ил Хан улс руу довтоллоо. Алтан Орд Египетийн Мамлюкууд хоорондоо холбоотон байсан бөгөөд Мамлюкуудын гарт байсан Сири рүү Абахаг довтлуулахгүй, хойд фронт руу анхаарлыг нь татаж сарниулахыг Алтан Орд оролдож байсан тул нь ийнхүү довтолжээ.<ref name=runciman-320/> Алтан Ордын хан [[Бэрх]] 1267 онд нас барах хүртэл энэ дайсагнал үргэлжлэв. === Цагадайн улстай дайтсан нь === 1270 онд [[Цагадайн Улс]]ын [[Барак]] хан [[Иран]]ыг эзлэн авах гэж оролдсоноор [[Херат]] хотод Абаха ханы эсрэг шинэ дайн эхлүүлэв. Харин Абаха хотоо амжилттай хамгаалж чаджээ. === Сирийг дайлсан нь === {{seealso|Монголчууд Сирийг дайлсан нь}} ==== Христ шашинт улсуудтай харилцаж байсан нь ==== Абаха нь Исламын шашинт Мамлюкуудын эсрэг Өрнөдтэй хамтрахыг оролдсон олон Монгол удирдагчийн нэг байлаа. Тэрбээр 1267-1268 онд Пап лам [[IV Клемент]]тэй харилцаа тогтоохыг оролдож, 1268 онд Монгол элч илгээж, Өрнөдийн орнууд болон хадам эцэг VIII Михаэлтэй хамтран [[Франц-Монголын эвсэл]] байгуулахыг зорьж байлаа. Тэрбээр Ром болон [[Арагоны I Хауме]]гээс хариу авчээ. Гэхдээ энэ нь 1269 онд Хаумег [[Акка, Израиль|Акка]] руу бүтэл муутай аян дайн хийхэд хүргэсэн эсэх нь тодорхойгүй байна.<ref>Knobler</ref> Абаха Арагоны ванд бичихдээ түүнийг [[Силисийн Армен|Силисид]] ирвэл өөрийн дүү [[Ахай]]г угтуулж илгээнэ гэж бичжээ. Абаха мөн [[Английн I Эдвард]]ад элч илгээж байсан бөгөөд 1274 онд Пап лам [[X Грегори]] руу төлөөлөгчид илгээжээ. Абахагийн нарийн бичгийн дарга Рихалдус [[Лионы Хоёрдугаар Зөвлөл]]ийн хурал дээр Хүлэгү Христүүдтэй ямар найрсаг байсныг тэдэнд сануулж, Абаха Сириэс Мамлюкуудыг хөөж гаргахаар төлөвлөж байгааг батлан хэлжээ.<ref>Jackson, pp. 167-168</ref> ==== Загалмайтны есдүгээр аян дайны үеэр явуулсан Абахагийн цэрэг дайны ажиллагаа (1271) ==== [[Зураг:EdwardICrusadeMap.jpg|thumb|[[Загалмайтны есдүгээр аян дайн]]ы үеэр 1271 онд явуулсан Абахагийн жанжин Самагарын удирдсан Монгол цэргийн ажиллагаа (улаанаар тэмдэглэв)]] {{seealso|Загалмайтны есдүгээр аян дайн}} [[Антиохын VI Бохемонд]] хадам эцэг [[Армений I Хетум]]ын нөлөөгөөр 1260 онд Абахагийн эцэг Хүлэгүг хан байх үед Монголчуудад сайн дураар даган оржээ.<ref>Peter Jackson, ''Mongols and the West'', p. 167</ref> Ингэснээр Антиох, Триполи улсууд Ил Ханы вассал улсууд болжээ. 1268 онд Мамлюкийн удирдагч Бэйбарс Антиохыг эзэлсний дараа,<ref>Amin Maalouf, p.267</ref> Бохемонд Триполийг нэмж алдахгүйн тулд Бэйбарстай дайнаа зогсоожээ.<ref> Amin Maalouf, p.268 (French)</ref><ref>Runciman, 325-327</ref> Антиох эзлэгдсэний хариуд, [[Английн I Эдвард]] 1271 онд Аккад ирж, Загалмайтны шинэ аян дайн хийхийг оролдов. Энэ оролдлого нь эцэстээ амжилтгүй болсон бөгөөд Эдвард Англи руугаа буцахын өмнө Мамлюкуудтай дайнаа зогсоож амжжээ. Эдвард Аккад ирээд Абаха руу Режиналд Россел, Ваузын Годефрой, Паркерийн Жон нараар толгойлуулсан элч илгээж, Монголчуудаас цэргийн тусламж хүсжээ.<ref>"Histoire des Croisades III", Rene Grousset, p.653. Груссе тэр үеийнхээ эх сурвалжаас ("Eracles", p.461) эш татан Эдвард "por querre secors" ("тусламж хүсэх") зорилгоор Монголчуудад хандсаныг тайлбарлажээ.</ref> Абаха Туркестанд тулалдаж байсан боловч Эдвардын хүсэлтэд нааштайгаар хандан Селжүкийн Анатоли дахь Монгол цэргээс нэг түмэн цэргийг [[Самагар]] жанжны удирдлага дор Сири рүү илгээв. {{quote|"Энэ хэрэг явдлын талаар ярилцаад бид хүчирхэг цэргээ Семакар (Самагар) жанжнаар удирдуулан танд туслуулахаар илгээхээр тогтлоо; тиймээс та дээр дурдсан Семакарыг оролцуулсан төлөвлөгөөг өвөр зуураа хэлцэхдээ дайсантай тулалдах сар, өдрөө тодорхой бөгөөд нарийн тохирно уу."|1271 оны есдүгээр сарын 4-нд Абахагаас I Эдвардад явуулсан захидал.<ref>Quoted in Amitai-Preiss, ''Mongols and Mamluks'', p.98</ref>}} Монголчууд туслах Селжүк цэргүүдийн хамтаар [[Алеппо]]гоос урагших нутгийг сүйтгэжээ. Хэдийгээр энэ хүч харьцангуй жижиг байсан ч гэсэн, Исламын шашинт хүн амыг (тэд урьд нь Монгол жанжин Хитбухын удирдсан цэрэг өмнө зүгт Каир хүртэл тулалдаж байсныг мартаагүй байв) зугтан дүрвэхэд хүргэв.<ref>"Histoire des Croisades III", Rene Grousset, p.653.</ref> Харин Эдвард Монголчуудтай ажиллагаагаа зохицуулж, цэргээ цуглуулж чадахгүй, цэрэг дайны ямар ч амжилт гаргаж чадаагүй тул Абахагийн цэрэг яалт ч үгүй ухарчээ. Бэйбарс арваннэгдүгээр сарын 12-нд Египетэд сөрөг довтолгоо хийхэд Монголчууд ухраад аль хэдийн [[Евфрат]] мөрний цаана гарсан байлаа. ==== 1280-1281 оны аян дайн ==== Мамлюкуудын удирдагч [[Бэйбарс]] 1277 онд нас барлаа. 1280-1281 онд Абаха [[Сири]] рүү шинэ довтолгоон хийжээ. 1280 оны есдүгээр сард Монголчууд [[Баграс]], [[Дарбсак]]ыг авч, аравдугаар сарын 20-нд [[Алеппо]]г эзлэв. Монголчууд Акка руу элч илгээж, цэргийн тусламж хүсчээ. Гэвч Загалмайтнууд Мамлюкуудтай 10 жилийн турш дайтахгүй гэсэн гэрээний хугацаа нь дуусаагүй байв. Патриархын ширээт лам Абахагийн хүсэлтэд татгалзсан хариу өгөхдөө хот өлсгөлөнд нэрвэгдсэн байгаа бөгөөд Иерусалемийн ван өөр нэг дайнд татагдан ороод байна гэсэн тайлбар өгчээ. Киприйн ван [[III Хюг]] болон VI Бохемонд мөн цэргээ хөдөлгөсөн боловч хүчин тусалж чадсангүй. Учир нь Мамлюкууд аль хэдийн Монголчууд болон тэдний хооронд цэргээ байршуулж амжсан байв.<ref name=richard-465>Richard, pp. 465-466</ref> Абаха, [[Арменийн III Лео]] нар Франкчуудыг шинэ Загалмайтны аян дайн эхлүүлэхийг уриалсан боловч Мальтын орден болон I Эдвард (санхүүжилт байхгүйн улмаас ирж чадаагүй) нар л нааштай хариу өгчээ.<ref>Runciman, p.387</ref> Мальтын орден [[Бекаа]] руу хамтарсан довтолгоон хийж, Султаны эсрэг хэд хэдэн удаа тулалдан<ref>Runciman, p.390</ref> 1280 оны аравдугаар сард [[Крак де Шевальер]] хүртэл давшиж, 1281 оны хоёрдугаар сард Крак дахь Мамлюкийн цэргийг бутцохилоо.<ref name=richard-465/> Монголчууд эцэст нь ухрахдаа 1281 оны өвөл буцаж ирнэ гэж андгайлав. Тэд 50000 морьтон цэрэг, 50000 явган цэрэг авчирна гэдгээ Франкчуудад мэдэгдсэн боловч энэ хүсэлтэд ямар нэг хариу өгөөгүй ажээ.<ref>Runciman, p.390</ref> ==== 1281 оны намрын аян дайн ==== [[Зураг:1281BattleOfHoms.JPG|thumb|1281 оны [[Хомсын хоёрдугаар тулалдаан|Хомсын тулалдаанд]] Монголчууд (зүүн тал) ялагдсан нь.]] Египетийн Исламын шашинтнууд 1271 онд 10 жилийн хугацаанд Загалмайтнуудтай тулалдахгүй байхаар тохиролцсоноо тохиролцоогоо сахин тулалдаан хийгээгүй билээ. 1281 оны тавдугаар сарын 3-нд Исламын шашинт шинэ султан [[Калавун]] Аккагийн баронуудтай дайтахгүй байх 10 жилийн гэрээ шинээр байгуулаад (энэ гэрээгээ тэр сүүлд зөрчсөн),<ref>Калавун 1285 оны хавар [[Маркаб]]ыг гэнэт бүслэн довтолжээ. Grousset, p.692</ref> [[Триполийн VII Бохемонд]]той 1281 оны долдугаар сарын 16-нд мөн 10 жил дайтахгүй байх гэрээ байгуулав.<ref>Grousset, p. 688</ref> Урьд нь зарласан Монголчуудын довтолгоо 1281 оны есдүгээр сард эхэллээ. Мамлюкуудтай дайтахгүй байх гэрээнд өөрсдийгөө захирагдахгүй гэж үзсэн III Леогоор удирдуулсан Арменчууд болон Маркабын цайзыг хамгаалж байсан 200 орчим Мальтын ордений хөлөг баатар <ref>Grousset, p.687</ref><ref>"The Crusades Through Arab Eyes", p. 253: [[Маркаб]]ын цайзыг Арабчуудын ''аль-осбитар'' гэдэг байсан [[Мальтын ордений хөлөг баатрууд]] хамгаалж байв, "''Эдгээр санваартан-хөлөг баатрууд Монголчуудыг чин сэтгэлээсээ дэмжиж, 1281 онд тэднийг шинэ довтолгоо хийх үед нь мөр зэрэгцэн тулалджээ."''</ref> .<ref name=runciman-391/> 1281 оны аравдугаар сарын 30-нд 50000 Монгол цэрэг, 30000 Армени, Гүрж, Грек, Маркабын Мальтын орденийн хөлөг баатрууд Исламын шашинтны удирдагч Калавунтай тулалдсан [[Хомсын хоёрдугаар тулалдаан]] болсон боловч аль тал ялсан нь тодорхойгүй өндөрлөж, хоёр тал их хохирол амслаа.<ref name=runciman-391>"Мөнхтөмөр Монгол цэргийн төв хэсгийг захирч, Монголын бусад вангууд түүний зүүн гар талд, харин Гүрж, Лео ван, Мальтын Орденийхэн баруун гар талд нь байв", Runciman, p391-392</ref> == Алагдсан нь == Абаха 1282 онд алагдсан бололтой. Түүний бэлэвсэн эхнэр Мариа Константинополь руу төрхөмдөө буцжээ. Харин эцэг нь Багдадад тохиолдсон зүйлээс нийслэл хотоо аврахын тулд түүнийг өөр нэг Монгол хантай суулгах гэж оролдов. Мариа энэ саналыг хүлээн авалгүй, гэлэнмаа болж, 1285 оны үед [[Панагиа Мухлиотисса]] сүм хийдийг байгуулжээ. Абахагийн орыг Исламын шашинт дүү [[Тэкүдэр]] нь залгав. Тэкүдэр Абахагийн Христийг дэмжигч бодлогыг орвонгоор нь эргүүлж, Франкын нутаг дэвсгэрт дахин халдаж, 1285 онд Маргатын хойд цайз, 1287 онд [[Латтаки]], 1289 онд [[Триполи, Ливан|Триполи]]йг эзлэн авсан Мамлюкийн Султан [[Калавун]]тай эвслээ.<ref>Tyerman, p.817</ref> 1284 онд Абахагийн хүү [[Аргун]] [[Хубилай хаан]]аар дэмжүүлэн амжилттай эргэлт хийж, авга ах Тэкүдэрээ цаазаар аваачин, төрийн эрхийг өөрөө авч, Абахагийн үеийн Христ шашныг дэмжигч бодлогыг эргүүлэн тогтоожээ. == Тэмдэглэл == {{reflist|2}} == Лавлах материал == * {{cite book |title=Mongols and Mamluks: The Mamluk-Īlkhānid War, 1260-1281|last=Amitai-Preiss |first=Reuven|year=1995 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=0521462266}} * {{cite book|author=Atwood, Christopher P.|title=The Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire|date=2004|publisher=Facts on File, Inc|isbn=0-8160-4671-9}} * Roux, Jean-Paul, ''Histoire de l'Empire Mongol'', Fayard, ISBN 2-213-03164-9 * {{cite book|author=Richard, Jean|authorlink=Jean Richard (historian)|title=Histoire des Croisades|date=1996|publisher=[[Fayard]]|isbn=2-213-59787-1}} * [[Steven Runciman|Runciman, Steven]], (1987 (first published in 1952-1954)). ''A History of the Crusades 3''. [[Penguin Books]]. ISBN 978-0-14-013705-7. * {{cite book |title= God's War: A New History of the Crusades|last=Tyerman |first=Christopher|year= 2006|publisher= Harvard University Press|location= Cambridge, MA|isbn=0674023870}} == Гадны гогцоонууд == * [https://web.archive.org/web/20061207122945/http://www.electroauthor.com/marcotte_genealogy/Khan.htm Khan genealogy] * [https://web.archive.org/web/20131015081646/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/ilkhanate.html The Islamic World to 1600: The Mongol Invasions (The Il-Khanate)] {{s-start}} {{Залгамжлал |өмнө =[[Хүлэгү]] |албан_тушаал =[[Ил Хан]] |он =1265-1282 |дараа =[[Тэкүдэр]] }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ил хан]] [[Ангилал:Иx Монгол Улсын зэвсэгт хүчний хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:Хан]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:1234 онд төрсөн]] [[Ангилал:1282 онд өнгөрсөн]] 3yvpyfxcv3gh9yrjbi4cuzmjupdgqdj 0 8447 860257 823805 2026-06-27T06:45:45Z HorseBro the hemionus 100126 860257 wikitext text/x-wiki {{Featured article}}{{about|Хүлэгү хааны ач Ил Хан Аргуны|Хүлэгү хаанаас өмнөх Персийн захирагч Аргун Агагийн талаар|Аргун Ага}}{{Distinguish|Аргон}}[[Зураг:AbaqaOnHorseArghunStandingGhazanAsAChild.jpg|thumb|'''Аргун''' өөрийн хүү [[Газан]]ыг тэврэн эзэн хааны шүхэр дор зогсож байна. Хажууд нь Аргуны эцэг [[Абаха]] морьтой байна. [[Рашид ад-Дин]], XIV зууны эхэн үе.]] <!-- Unsourced image removed: [[Image:Ilkhanate_1256–1353.PNG|300px|thumb|Arghun (1258-1291) was the fourth ruler of the Mongol [[Ilkhanate]].{{deletable image-caption|Wednesday, May 07 2008}}]] --> '''Аргун хан''' (1258 онд төрсөн -1291 оны 3-р сарын 10<ref name=steppes-376>"He died on March 7, 1291." ''Steppes'', p. 376</ref>-нд нас барсан) [[1284]]-[[1291]] онд [[Их Монгол Улс|Монголын Эзэнт Гүрний]] нэг хэсэг [[Ил Хаант Улс]]ын дөрөв дэх удирдагч байлаа. Тэрбээр [[Хүлэгү]] хааны ач, [[Абаха]] ханы хүү бөгөөд Монголын их хаадын нэгэн адил [[Мөнх тэнгэр]]т чин сүжигтэн (хэдийгээр Будда болон Христ шашныг дэмждэг байсан ч) байлаа. Тэрбээр [[Ариун Газар|Ариун Газрын]] [[Лал]]ын шашинтнуудын эсрэг [[Франц-Монголын эвсэл]] байгуулах бүтэл муутай оролдлого хийн [[Европ]] руу хэд хэдэн удаа элч илгээж байснаараа алдартай. Аргун мөн [[Хубилай хаан]]аас шинэ эхнэр хүсч байжээ. Аргунд залуу гүнж Баяд овгийн [[Хөхөчин]]г хүргэж өгөх даалгаврыг [[Марко Поло]] авч [[Ази]] тивийг хөндлөн туулж Ил Хаант улсад хүрсэн байна. Хөхөчинг ирэхээс өмнө Аргун нас барсан тул гүнж Аргуны хүү [[Газан]]тай түүнийг суулгажээ. Ил хаан Аргуны элч Буксерал 1290 оны 1-р сарын 5-ны өдөр [[Лондон]] хотноо хүрэлцэн очиж, Английн хаан I Эдуардад бараалхан Монголын хааны илгээлтийг гардуулж байжээ. Эдуард хаан хариу илгээлтдээ Аргун хааныг бүх талаар дэмжихээ илэрхийлж байсан байна. == Намтар == [[Зураг:GhazanBeingBreastfed.jpg|thumb|Аргуны гэргий [[Булуган хатан]] бөгөөд [[Газан]]ыг (энд эх нь хөхүүлж байгаагаар дүрсэлсэн) төрүүлжээ. [[Рашид ад-Дин]], XIV зууны эхэн.]]Аргун [[Абаха]] хан ба түүний Христ шашинтай гэргий [[Хаймаш хатан|Хаймаш хатнаас]] төрсөн. Аргун өөрөө олон эхнэртэй байсан бөгөөд хамгийн хайртай эхнэр нь Булуган байлаа. Булуган Аргуны хоёр хүү [[Газан]], [[Өлзийт]] нарыг төрүүлсэн. Хоёр хүү нь хоёулаа Аргуныг залгамжилсан бөгөөд улмаар [[Лал]]ын шашинд орцгоожээ. Аргун Өлзийтийг төрөхөд нь Христ шашны ёсоор угаалга үйлдүүлж загамайлаад Пап лам [[IV Николас]]ын нэрээр Николас хэмээх нэр өгчээ.<ref>"Arghun had one of his sons baptized, Khordabandah, the future Oljaitu, and in the Pope's honour, went as far as giving him the name Nicholas", ''Histoire de l'Empire Mongol'', Jean-Paul Roux, p.408</ref> [[Домииканы орден|Доминиканы]] миссионер [[Монтекрочегийн Риколдо]] Аргун бол "хамгийн адгийн хорлонтой этгээд, гэлээ ч гэсэн тэр Христүүдийн анд нөхөр билээ" гэж бичиж байв.<ref>Jackson, p.176</ref> Аргуны эмэгтэй дүү нарын нэг Өлжалх Гүржийн ван [[III Вахтанг|III Вахтангийн]] гэргий болсон.<ref>Grousset, p.846</ref> Аргун Буддын шашинтан байсан боловч ихэнх Монголчуудын нэгэн адилаар бүх шашин шүтлэгт хүлцэнгүй хандаж, тэр байтугай Лалын шашинтнуудад [[Кораны хууль|Кораны хуулиараа]] хэргээ шүүхийг хүртэл зөвшөөрдөг байжээ. Түүний сангийн сайд Саад ад Давла еврей гаралтай хүн байсан. Саад Ил Хаант улсын Монгол цэргийн удирдагчдын эрх мэдлээ урвуулан ашиглах явдалтай эрчтэй тэмцэх замаар засгийн газарт дэг журмыг үр дүнтэй сэргээн тогтоожээ.<ref>Mantran, Robert (Fossier, Robert, ed.) "A Turkish or Mongolian Islam" in ''The Cambridge Illustrated History of the Middle Ages: 1250-1520'', p. 298</ref> == Зөрчил мөргөлдөөн == Аргуны хаанчлалын үе харьцангуй тайван байсан бөгөөд бусад Монголчуудтайгаа цөөхөн удаа л зөрчилдөн тулалджээ. Тэрбээр [[Хорасан]]д [[Цагаадайн улс|Цагадайн ханлиг]]ийн эсрэг богино хугацааны дайн хийсэн. 1289-1290 онд тэрбээр [[Ойрад]]ын эмир Наурузын үймээнийг дарж, Наурузыг Трансоксони руу дутаалгаж байв. 1290 онд тэрбээр [[Тулабуга]]гаар удирдуулсан [[Алтан Орд]]ын цэргийг [[Кавказ]]ын хавиас үлдэн хөөсөн юм. Аргуны хаанчлалын хугацаанд Египетийн [[Мамлюк|Мамлюкууд]] Сирид эрх мэдлээ тасралтгүй бэхжүүлж, Мамлюк Султан [[Калавун]] Загалмайтнуудын нутаг дэвсгэрийг эргүүлэн авсан бөгөөд эдний зарим нь, тухайлбал [[Триполийн ванлиг|Триполи]] Монголчуудын вассал улс байлаа. Мамлюкууд 1285 онд [[Маргат]]ын хойд цайзыг, 1287 онд [[Латтаки]]г эзлэн авч, 1289 онд Триполийг буулган авчээ.<ref>Tyerman, p.817</ref> == Христийн шашинт улсуудтай харилцаж байсан нь == {{main|Франц-Монголын эвсэл}} Аргун нь нийтлэг дайсан [[Египет]]ийн [[Мамлюк]]уудын эсрэг [[Европ]]чуудтай [[Франц-Монголын эвсэл]] байгуулахыг зорьж байсан олон Монгол удирдагчийн нэг байлаа. Аргун тэр ч байтугай [[Иерусалем]]ийг эзлэн авдаг л юм бол угаалга үйлдэнэ гэж амлаж байв. Гэвч XIII зууны эцэс гэхэд Баруун Европ уналтанд орсон загалмайтны аян дайныг сонирхохоо больсон байсан тул Аргуны элч довтолгож байсан нь үр дүнгүй өнгөрч байв.<ref>Prawdin, p. 372. "Argun revived the idea of an alliance with the West, and envoys from the Ilkhans once more visited European courts. He promised the Christians the Holy Land, and declared that as soon as they had conquered Jerusalem he would have himself baptised there. The Pope sent the envoys on to Philip the Fair of France and to Edward I of England. But the mission was fruitless. Western Europe was no longer interested in crusading adventures.</ref> === Пап ламд илгээсэн анхны элч === 1285 онд Аргун Пап лам IV Хонориус (лат. Honorius PP. IV, итал. Giacomo Savelli; 1210-1287)-т Элч илгээж захидал хүргүүлжээ. Энэхүү захидлын латин орчуулга нь [[Ватикан|Ватиканд]] хадгалагддаг.[8][9] Аргуны захидалд түүний гэр бүл Христ шашинтай ямар холбоотойг дурдаж, Лалын шашинтны газар нутгийг хамтын хүчээр эзлэн авахыг санал болгожээ:[10] "Сири, Египет хэмээх Лалын шашинт орнууд та бидний хооронд оршиж байна, бид тэднийг бүслэн, хаах ("estrengebimus") болно. Бид та нарыг Египет рүү цэргээ илгээхийг хүсч элч илгээнэ. Ингэснээр бид нэг талаас нь, та нар нөгөө талаас нь гарамгай дайчдаараа тэднийг эзлэн авч чадна. Үүнийг хэзээ гүйцэлдүүлэхийг найдвартай элч ирүүлж бидэнд мэдэгдэнэ үү. Бид Ертөнцийн Эзэн, Пап лам, Их Хааны тусламжтай Сарацинчуудыг үлдэн хөөнө." —Аргунаас Ватиканы IV Хонориуст явуулсан захидлаас.<ref name=runciman-398>Runciman, p.398</ref><ref>"This Arghon loved the Christians very much, and several times asked to the Pope and the king of France how they could together destroy all the Sarazins" - Le Templier de Tyr - French original:"Cestu Argon ama mout les crestiens et plusors fois manda au pape et au roy de France trayter coment yaus et luy puissent de tout les Sarazins destruire" {{Webarchiv|url=http://www.fordham.edu/halsall/basis/GuillaumeTyr5.html |wayback=20090101094255 |text=Guillame de Tyr (William of Tyre) "Historia rerum in partibus transmarinis gestarum" #591 |archiv-bot=2023-11-14 00:31:09 InternetArchiveBot }} <!--Recommend moving this to Wikiquote --></ref> Аргуны захидалд түүний гэр бүл Христ шашинтай ямар холбоотойг дурдаж, Лалын шашинтны газар нутгийг хамтын хүчээр эзлэн авахыг санал болгожээ:<ref>''The Crusades Through Arab Eyes'' p. 254: Arghun, grandon of Hulagu, "had resurrected the most cherished dream of his predecessors: to form an alliance with the Occidentals and thus to trap the Mamluk sultanate in a pincer movement. Regular contacts were established between Tabriz and Rome with a view to organizing a joint expedition, or at least a concerted one."</ref> === Филип болон Эдвард вангуудад илгээсэн захидлууд === [[Зураг:VoyagesOfRabbanBarSauma.jpg|thumb|Аргуны элч [[Раббан Бар Саума]] [[Марко Поло]]г [[Ази]]ас Европт эргэн ирэхээс хавьгүй өмнө дорно зүгийн [[Бээжин]] хотоос өрнө зүгийн [[Ром]], [[Парис]], [[Бордо]] хүртэл аялж, тухайн үеийн гол удирдагчидтай уулзжээ.]] Захидалдаа хариу аваагүй Аргун 1287 онд Европын удирдагчид руу Нестор шашинт Онгууд лам [[Раббан Бар Саума]]ар толгойлуулсан элч төлөөлөгчдийг илгээлээ. Эдгээр элч төлөөлөгч [[Ойрх Дорнод]] дахь Лалын шашинтнуудтай тулалдаж, Иерусалем хотыг эзлэн авах цэргийн эвсэл байгуулах зорилготой байв.<ref name=runciman-398/> Аргун захидалдаа нааштай боловч бүрхэг хариу авчээ. Саума 1288 онд Пап лам [[IV Николас]], [[Английн I Эдвард]], Францын [[IV Филип|Гоо Филип]] нарын нааштай хариу захидлуудыг аван буцсан. {{quote|"Аргун ханы бичгийг сийрүүлбэл: «Мөнх тэнгэрийн хүчинд хааны сууд Аргун үг ману …Франса … ноднин чи Мар бар … Саума Сагура… тэргүүтэн элчингээр өчиж илгээсэн. “Ил хааны цэргүүд Мисирийн зүг морилбоос бид бэр эндээсээ морилж хамсъя ” хэмээн өчиж илгээснийг чинь зөвшөөрч Тэнгэрийг залбирч барс жил өвлийн эцэс сард морилж хаврын тэргүүн сарын арван тавнаа Дамаскад бууя хэмээвэй. Эдүгээ үнэн үгэндээ хүрч цэргүүдээ болзолдоо илгээж Тэнгэрт мөр өгөгдөж тэд иргэнийг авбаас Иерусалимыг танд өгье. Хэн болзол хожимдож цэргүүдээ нэмэгүүлбээс юу зохих, хойно нь гэнэвээс юун тус. Бас аль бэр хэлэн нэмэн элчингээрээ жигүүр агуулган франц газрын тансаг ууд шунхууд элдэв өнгөтөн хөрс өгч илгээвээс, хэрэв соёрхвоос Тэнгэрийн хүчин хааны суу мэдтүгэй хэмээн Мүскерил хорчийг илгээв. Бичиг минь үхэр жил зуны тэргүүн сарын зургааны хуучдаар Хөндлөнд бүхүйд бичив» гэсэн байдаг. Мар бар Саума (Rabban Bar Sauma 1225－1294) бол Несториан шашны өндөр албан тушаалтай лам хүн байв. Түүнийг зарим нь Уйгар, зарим нь Онгуд аймгийн хүн хэмээн тэмдэглэж иржээ. Тэрээр Хубилай хааны зарлигаар Ил ба Христосын шашинт улс оронд айлчлах элчээр томилогдон 1276 онд Бээжингээс мордон Ил хант улсад ирж тэндээс Аргун ханы бичгийг авч Ромын Пап ба Францын хаан гоо Филипп, Английн хаан Эдуард I нартай тус тус уулзан элчийн үүрэг гүйцэтгэж явсан түүхтэй. Мисир бол одоогийн Египет. Тухайн үед Египет нь Мамлюки ( Mamluk 1250－1517）-ийн эзэмшилд байж, Ил хант улсын гол дайсан болж байв. Дамаск бол одоогийн Сирийн нийслэл. Иерусалим бол одоогийн Иерусалим бөгөөд эртнээс олон шашны зөрчил тэмцлийн төв болсоор ирсэн ба Монголчууд бас тухайн үед татагдан оролцож байжээ. Франса нь одоогийн Франц болохыг тус тус заажээ. Тус бичгийг орчин цагийн Монгол хэлэнд утгачлан буулгавал: «Мөнх тэнгэрийн хүчинд ивээгдэн хааны суугаар тэтгүүлсэн Аргун ханы үг: Францын хаан танаа … Раббан Саумагаар ахлуулсан элчийг илгээн уулзуулах үед “Ил хан цэрэг хөдөлгөөн дайнд мордвол бид эндээс мордож хамсан байлдъя” хэмээн өгүүлснийг чинь зөвшөөрч “Тэнгэрийг залбирч барс жилийн өвлийн эцэс сард морилж, хаврын тэргүүн сарын арван таванд Дамаскад бууя” хэмээн тохиролцон билээ. Одоо Францын хаан та болзсон ёсоор цэргээ илгээж, бид тэнгэрт ивээгдэн мөр өгөгдөж Мамлюкуудыг эзэлж авбал танд хариу болгон Иерусалимыг бэлэглэе. Болзооноос хожигдож цэргээ нэмж ирүүлбэл хэн ч юу ч хожихгүй, хэргийн хойно гэмшивч тус нэмэр болохгүй. Бас хэн нэгээр үг бариулж элчин болгон Франц орны тансаг зүйлс , шунх, элдэв өнгөт хөрс зэргийг өгч ирүүлбэл хариу соёрхлыг Тэнгэрийн хүч, хааны суу мэдтүгэй хэмээн Мүскерил хорчийг илгээлээ. Тус бичгийг үхэр жилийн зуны тэргүүн сарын зургаанд Хөндлөнд байхад бичив» болно. "|Аргунаас Францын хаан гоо Филипп-д явуулсан захидлаас<ref>" Г.Гэрэлбаатар "Аргун ханы Мөнх тэнгэрийн шашин" эрдэм шинжилгээний өгүүлэл </ref>}} === Гуравдахь удаагийн илгээлт === [[Зураг:ArghunLetterToPhilippeLeBelExtract1289.jpg|thumb|1289 онд Аргунаас [[IV Филип|Гоо Филип]]эд явуулсан захидал. Энэ захидал [[Уйгур бичиг|Уйгур бичгээр]] бичигдсэн бөгөөд танилцуулга хэсэгтэй юм. Энэ захидлыг Францын ванд [[Гизолфегийн Бускарел]] дамжуулан өгчээ. Тамга нь хятад бичгээр бичигдсэн Их Хааны тамга юм. Тамган дээр: "Төр улсыг баригч, түмэн олныг түвшрүүлэгчийн тамга" гэсэн бичиг байна. Цаасыг нь [[Солонгос]]т гар аргаар үйлджээ. 182x25 см. [[French National Archives]].<ref>''Grands Documents de l'Histoire de France'', Archives Nationales de France, p.38, 2007.</ref>]]1289 онд Аргун Европ руу гурав дахь удаагаа элч илгээхдээ Персэд суурьшсан Генуягийн иргэн [[Гизолфогийн Бускареллус|Гизолфогийн Бускареллусыг]] (лат. ''Buscarellus de Gisulfo'') илгээжээ. Түүний гол зорилго нь загалмайтан, монголчууд нэгдэж ажиллагаа явуулах өдрийг товлоход оршиж байв. Загалмайтнууд Сэн-Жан-д'Акрт буунгуут Аргун цэргээ хөдөлгөжээ. Бускарел Ромд 1289 оны 7-р сарын 15-наас 9-р сарын 30 хүртэл, Парист 1289 оны 11-12-р сард тус тус байв. Тэрээр Аргуны захидлыг Филип лө Бэлд гардуулжээ. Тус захидлаар Филипийн захидал болон амлалтад хариу өгч, Иерусалимыг шагнал болгон өгөхөөр санал болгож, довтолгоог 1290 оны өвлөөс 1291 оны хавар хүртэл өөрчлөн товлохоор оролдсон:<ref>Runciman, p.401</ref> Бускарелло Монголын хаан загалмайтнуудад шаардлагатай бүх хангамжийн зүйлсийг, үүний дотор 30.000 адуу бэлдэнэ гэдгийг дуулгажээ.<ref>Jean Richard, p.468</ref> Дараа нь Бускарел Англи руу Аргуны захидлыг [[Английн I Эдвард|I Эдвардад]] өргөн барив. Тэрээр Лондонд 1290.01.15-д очсон. Энэ захидалд Эдвардын өгсөн хариу сайтар хадгалагдсан байдаг. Тэрээр төлөвлөгөөг маш сонирхсон боловч яг хэрэгжүүлэх тал дээр зайлсхийсэн хариу өгч, Пап лам руу булзааруулжээ.<ref>"Histoire des Croisades III", p.713, Rene Grousset.</ref> 1290 оны 5-р сарын 14 буюу монгол тооллоор барс жилийн зуны тэргүүн сарын шинийн таванд Ил хаан Аргунаас Пап [[IV Николас|IV Николаст]] илгээсэн албан бичгийг Монгол бичгээр бичиж дээр нь “төр улсыг баригч, түмэн олныг төвшитгүүлэгчийн тамга” гэсэн [[тамга]] даржээ. Бичгийн агуулга нь: {{quote|<< ... бусад аливаа иргэн өөрийн ном бичгээр залбиран... ард худал... залбиран буй. Машиахын ном, тэнгэр тайгч үнэн үнэн буй. Эдүгээ “Ил хан Машиахын ном дор ортугай” хэмээж илгээжээ чи. Сайн эцэг минь Машиахын ном үнэн тул, сайн эмээгээ шилам дор буй бөлгөө хэмээн та Христос иргэн дор ад бүү хүртүгэй хэмээж хэдэнтээ дуулган элчин илгээгээд өгүүлжүхүй, элч авай зэ. Шилам дор ортугай хэмээхүй чинь зөв ба Чингис хааны ургууд өөрийн монголчууд дураар аж. Шиламд орвоос ба эсвээсээр ганц Мөнх тэнгэр мэд хэмээж. Эд шиламд орогсод таны мэтэс магад үнэн сэтгэлтэн ариун ард Мөнх тэнгэрийн, Машиахын ном зарлигийг бус үл болгон буй за. Бусад иргэн Мөнх тэнгэрийг умартаж бус болгож худал хулгай үйл үйлдэх үлхүү олон буй. Эдүгээ манийг шилам дор эс оржээ хэмээн муулан ба сэтгэн ахуу чи. Ганц Мөнх тэнгэрт залбирваас зүгээр сэтгэж аваас шиламд орсон мэт үлхүү буй. Бичиг минь барс жилийн зуны тэргүүн сарын таван шинэдэд Ормойд бүхүй дор бичвэй >> гэжээ. Машиах(Messiah) гэдэг нь энд Христосын шашин гэдэг утгаар оржээ. Исүсийг зөнч, аврагч буюу Машиах ч гэдэг. Шилам бол Христосын шашинд орох усан угаалгын зан үйл буюу баптисм (baptism) -ыг нэрлэсэн Сийр үг. Орчин цагийн Монгол хэлэнд утгачлан буулгавал: ….. Ил хан улс бол иргэд өөр өөрийн ном бичгээр залбиран явдаг шашин шүтлэг чөлөөтэй улс оронд тооцогдоно. Үүний дотор гаж шашин, хуурамч сүсэгтэн байдгийг үгүйсгэхгүй. Харин Машиахын ном хэмээх Христос, тэнгэр тайгч Мөнх тэнгэрийн шашин хоёр бол хамгийн үнэн бөгөөд зөв шүтлэг бишрэл юм. Пап IV Николасээс Аргун ханд “ Чиний сайн эцэг чинь Христосын шашныг үнэн гэдэг байсан, чиний сайн эмээ чинь Исүст итгэгч хүн байсан тул чи Христосын шашныг шүтдэг иргэдийг ад бүү үзэгтүн” хэмээн удаа дараа захиа бичин элчин илгээн хэлүүлж Аргун ханыг бас Христосын шашинд ортугай хэмээн шаардсан байна. Пап IV Николасээс Христосын шашинд ор гэдгийг Аргун хан буруу гэхгүй. Чингис хааны ургуудыг багтаасан өөрийн Монголчууд бол их дур зоригийн үзэлтэй хүмүүс байдаг. Христосыг шүтсэн хүн ч байх ба ганц Мөнх тэнгэр мэд хэмээн үндэсний шашнаа шүтэж буй хүмүүс ч буй. Эдгээр Христосын шашин шүтэж байгаа иргэд нь Пап IV Николас мэт үнэн сэтгэлтэй ариун ард болох бөгөөд хамгийн гол нь Мөнх тэнгэрийн ба Христосын ном зарлигийн аль алийг нь үгүйсгэдэггүй бүгдийг мөрдөн дагадаг өвөрмөц онцлогтой сонин хүмүүс юм. Өөрөөр хэлбэл Монголчууд Христосын шашинд орсон ч тэдний зүрх сэтгэлд нь Мөнх тэнгэр нь байдаг. Харин бусад иргэдийн хувьд Мөнх тэнгэрийг мартаж үгүйсгэн худал хулгайн явдлыг үлэмж их үйлдэж байна. Эдүгээ Пап чи биднийг Христосын шашныг шүтээгүй хэмээн муулан сэтгэж байгаа бололтой. Харамсалтай нь бид Христосын шашинд орох чин хүсэл алга. Ганц Мөнх тэнгэрт залбирах буюу зүгээр түүнийг сэтгэж байвч Христосыг шүтсэнээс илүү их ач тустай байх болно. Энэхүү захидлыг монгол тооллоор барс жилийн зуны тэргүүн сарын шинийн таванд Ормойд байхад бичжээ. "|Аргунаас Францын хаан гоо Филипп-д явуулсан захидлаас<ref>" Г.Гэрэлбаатар "Аргун ханы Мөнх тэнгэрийн шашин" эрдэм шинжилгээний өгүүлэл </ref>}} ==== Дайралтын тэнгисийн хүчинг бүрдүүлсэн нь ==== 1290 онд Аргун [[Багдад|Багдадад]] хөлөг онгоц барих хөтөлбөр эхлүүлж, Мамлюкийн [[Улаан тэнгис]] дэх арилжаа худалдаанд саад учруулахыг зорьж байв. [[Бүгд Найрамдах Генуя Улс|Генуячууд]] хөлөг онгоц барихад туслах зорилгоор 800 мужаан, далайчнаас бүрдсэн баг илгээв. Мөн [[арбалетчдын]] нэг баг илгээсэн. Гэвч Генуягийн засгийн газар эцэстээ тус төлөвлөгөөг татгалзаж, Персийн булангийн Басра боомтод Генуячуудын дунд тулалдаан зөрчил гарснаар энэ ажиллагаа бүтэлгүй болжээ.<ref>"Only a contingent of 800 Genoese arrived, whom he (Arghun) employed in 1290 in building shipd at Baghdad, with a view to harassing Egyptian commerce at the southern approaches to the Red Sea", p.169, Peter Jackson, ''The Mongols and the West''</ref><ref>Jean Richard, p.468</ref> === Дөрөв дэх илгээлт === Аргун 1290 онд Европын хаад руу Андрей Заган (Цагаан)-аар тэргүүтэй, Гизолфегийн Бускарел, Сахадин нэр нэгэн христ шүтлэгтнээс бүрдсэн элч илгээв.<ref>Runciman, p.402</ref> 1291 онд [[IV Николас|Пап лам IV Николас]] шинэ загалмайтны аян дайн зарлаж, Аргун, Армений [[II Хэтум]], жакобит, этиоп, гүржүүдтэй хэлэлцээр хийв. 1291.01.05-д Николас бүх христ шашинтанд хандан Ариун газрыг аврах мөргөл үйлдэж, Английн I Эдвардын араас загалмайтны аян дайнд мордохыг христ шашинтнуудад уриалж эхлэв.<ref>Dailliez, p.324-325</ref> Гэвч эдгээр хүчин чармайлт дэндүү бага, дэндүү хожимдсон ажил болсон. 1291.05.18-д мамлюкууд Сэн-Жан-д'Акрыг эзэлжээ. 1291 оны 8-р сард Николас Аргунд захидал бичиж, түүнд I Эдвардын Ариун газрыг эргүүлэн авах загалмайтны дайнд мордох гэж буй төлөвлөгөөг мэдээлж, загалмайтнууд зөвхөн монголчуудын "хүчирхэг гар"-ын тусламжтай амжилт олно гэж мэдэгджээ.<ref>Schein, p.809</ref> Николас загалмайтны үргэлж хийдэг заншлын дагуу Аргуныг угаалга үйлдэн, мамлюкуудын эсрэг цэргээ хөдөлгөхийг хүсчээ.<ref>Jackson, p.169</ref> Гэвч Аргун өөрөө 1291.03.10-д нас барсан байсан бөгөөд IV Николас өөрөө 1292 оны 3-р сард мөн нас барснаар тэдний хамтын ажиллагаа явуулах оролдлого эцэс болжээ.<ref>Runciman, p.412</ref> I Эдвард Аргуны залгамжлагч [[Гайхат]]д 1292 онд [[Жөффри дө Лангли]]йг элчээр илгээсэн боловч зөвхөн Аргуны хүү Газаны үед л харилцаа сэргэжээ. == Нас барсан нь == Аргун 1291 оны 3-р сарын 7-нд нас барж<ref name=steppes-376/>, түүний дүү [[Гайхат]] эрх мэдлийг залгамжлан авсан байна. Аргун хан нь буддист биш байсан ч лам нарыг хүндэтгэн харилцаж байсан тухай [[Рашид ад-Дин|Рашад-ад-Диний]] бичсэн “[[Судрын чуулган]]”-д тэмдэглэжээ. Гэтэл эдгээр лам нар нь эцэстээ түүний амь насыг хөнөөсөн байна. Түүний бичсэнээр Аргун хан нь Энэтхэгээс ирсэн нэгэн ламын бэлдэж өгсөн үхүүлэхгүй урт наслуулах эмийг наян өдөр ууж, дөчин өдөр мацаг бариад хүндээр өвчилж түүний улмаас мөнх бусыг үзүүлжээ. Тус эмийн найрлага, гол бүрэлдэхүүн нь хөхүүр, мөнгөн ус хоёр байжээ. Харин асрахын хүчээр арай гайгүй болж байтал бас нэг өдөр дахиад нэг лам гэнэт дайрч орж ирээд Аргун ханд хүний цус орсон архи гурван хундага уулгажээ. Үүнээс болж ханы бие улам муудаж янз бүрийн арга чарга хийсэн боловч тусыг үл олж хэдэн сарын дараа идэр залуу үедээ тэнгэрт хальсан юм. XIII зуунд Өрнөдөд Монголчуудын нэр моодонд орж, Италид төрсөн олон хүүхэд Монгол хаадын нэрээр нэрлэгдэж байв. Тухайлбал: ''Can Grande'' ("Их хаан"), ''Alaone'' ([[Хулагу]]), ''Argone'' (Аргун), ''Cassano'' ([[Газан]]).<ref>Peter Jackson, ''The Mongols and the West'', p.315</ref> == Марко Поло == Аргун [[Марко Поло]]д 23 жилийн дараа [[Венец|Венецид]] эргэн очих боломжийг бүрдүүлжээ. Аргун хайртай Баяд овгийн хатан Болганагаа алдсаныхаа дараа Хубилай хаанаас Болганы хамаатнаас шинэ бэр буулгаж өгөхийг хүсжээ. Ингээд 17 настай Хөхөчинг Аргуны хатан болгохоор сонгон, Марко Полод түүнийг далай тэнгис, хуурай газраа бараа болон аваачиж, өгөх даалгавар өгчээ. Ийнхүү Монголын хөлөг онгоц Энэтхэгийн далайгаар Персийг зорин хөдөлсөн байна. Энэ аялал хоёр жил үргэлжилж, энэ хооронд Аргун нас барсан тул Хөхөчин Аргуны хүү Газантай суужээ. == Тэмдэглэл == {{reflist|2}} == Лавлах материал == * [[Guillaume de Tyr]] (circa 1300). ''History of Deeds Done Beyond the Sea'', [https://web.archive.org/web/20090101092940/http://www.fordham.edu/halsall/basis/GuillaumeTyr1.html Online] (Original French). * "The Monks of Kublai Khan Emperor of China", Sir E. A. Wallis Budge. [http://www.aina.org/books/mokk/mokk.htm Online] * {{cite book|title=Les Templiers|author=[[Laurent Dailliez|Dailliez, Laurent]]|language=French|publisher=Editions Perrin|date=1972|isbn=2-262-02006-X}} * Foltz, Richard (2000). "Religions of the Silk Road : overland trade and cultural exchange from antiquity to the fifteenth century". New York: St. Martin's Griffin. ISBN 0-312-23338-8. * {{cite book|title=Histoire des Croisades III, 1188-1291|author=Grousset, René|language=French|publisher=Editions Perrin|date=1935|isbn=2-262-02569-X}} * Grousset, Rene, ''The Empire of the Steppes: a History of Central Asia'', Naomi Walford, (tr.), New Brunswick, NJ: Rutgers University Press, 1970. * {{cite book|author=Jackson, Peter|title=The Mongols and the West: 1221-1410|date=2005|publisher=Longman|isbn=978-0582368965}} * {{cite book|author=Lebédel, Claude|title=Les Croisades, origines et conséquences|publisher=Editions Ouest-France|language=French|date=2006|isbn=2737341361}} * {{cite book|author=Maalouf, Amin|title=[[The Crusades Through Arab Eyes]]|publisher=New York: Schocken Books|date=1984|isbn=0-8052-0898-4}} * {{cite book|author=Prawdin, Michael (pseudonym for Charol, Michael)|date=1940/1961|publisher=Collier-Macmillan Canada|title=Mongol Empire|isbn=1412805198}} * {{cite book|author=Richard, Jean|title=Histoire des Croisades|date=1996|publisher=Fayard|isbn=2-213-59787-1}} * {{cite book|title=A history of the Crusades 3|author=[[Steven Runciman|Runciman, Steven]]|publisher=Penguin Books|isbn=9780140137057|date=1987 (first published in 1952-1954)}} * {{cite journal|title=Gesta Dei per Mongolos 1300. The Genesis of a Non-Event|author=Schein, Sylvia|journal=The English Historical Review|volume=94|issue=373|date=October 1979|pages=805–819|url=http://links.jstor.org/sici?sici=0013-8266(197910)94:373%3C805:GDPM1T%3E2.0.CO;2-8|month=Oct|year=1979|doi=10.1093/ehr/XCIV.CCCLXXIII.805}} * {{cite book|author=Tyerman, Christopher|date=2006|title=God's War: A New History of the Crusades|publisher=Harvard University Press|isbn=0674023870}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20061207122945/http://www.electroauthor.com/marcotte_genealogy/Khan.htm Хааны угийн бичиг] * [https://web.archive.org/web/20131015081646/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/mongols/ilkhanate.html 1600 оноос өмнөх Лалын ертөнц: Монголын байлдан дагуулал (Илхаант улс)] {{s-start}} {{Залгамжлал| өмнө=[[Тэгүдэр]]| албан_тушаал=[[Ил Хан]]ы хаан | он=1284–1291| дараа=[[Гайхат]] }} {{end}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Ил хан]] [[Ангилал:13-р зууны ноёрхогч]] [[Ангилал:Перс]] [[Ангилал:13-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:1291 онд өнгөрсөн]] 7k8myw688et6101qbswqktp9xpelbvv 0 9253 860255 854329 2026-06-27T06:42:01Z HorseBro the hemionus 100126 860255 wikitext text/x-wiki {{Short description|АНУ-ын нэгдсэн цэргийн хүчин}}{{Featured article}}{{Инфобокс зэвсэгт хүчин | country = Америкийн Нэгдсэн Улс | name = АНУ-ын Зэвсэгт Хүчин | image = <!--DO NOT CHANGE THE ORDER OF THESE IMAGES - THEY ARE LISTED IN ORDER OF SERVICE BRANCH SENIORITY-->[[File:Military service mark of the United States Army.svg|90px]] [[File:Emblem of the United States Marine Corps.svg|90px]] [[File:Emblem of the United States Navy.svg|90px]] [[File:U.S. Air Force service mark.svg|90px]] [[File:Seal of the United States Space Force.svg|90px]] [[File:Seal of the United States Coast Guard.svg|90px]] | alt = | caption = АНУ-ын Зэвсэгт хүчний цэргийн салбаруудын бэлгэ тэмдэг | image2 = | alt2 = | caption2 = | motto = | founded = {{Start date and age|1775|06|14}}{{efn|[[Эх газрын арми]] байгуулагдсанаар.}} | current_form = <!-- PLEASE DO NOT CHANGE THE ORDER OF PRECEDENCE HERE OR ELSEWHERE IN THE ARTICLE. Please read the talk page as to why. --> | branches = {{plainlist| * {{Army|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Арми|size=25px}} * {{Marines|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн корпус|size=25px}} * {{Navy|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчин|size=25px}} * {{Air force|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин|size=25px}} * {{Space force|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Сансрын Хүчин|size=25px}} * {{Coast guard|Америкийн Нэгдсэн Улс|name=АНУ-ын Эргийн харуул|size=25px}} }} | headquarters = [[Пентагон]], [[Арлингтон тойрог, Виржини|Арлингтон тойрог]], [[Виржини]] | website = {{URL|https://www.war.gov/about/|war.gov}}<br>{{URL|https://www.dhs.gov/operational-and-support-components|dhs.gov}} <!-- Leadership -->| commander-in-chief = {{Flagicon image|Flag of the President of the United States of America.svg|size=25px}} [[АНУ-ын Ерөнхийлөгч|Ерөнхийлөгч]] [[Доналд Трамп]] | commander-in-chief_title = [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхий командлагч|Ерөнхий командлагч]] | chief minister = {{Flagicon image|USSecDefflag.svg|size=25px}} [[Пит Хегсет]] | chief minister_title = [[АНУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын сайд|Батлан ​​​​хамгаалахын сайд]] | minister = {{Flagicon image|Flag of the United States Secretary of Homeland Security.svg|size=25px}} [[Кристи Ноэм]] | minister_title = [[АНУ-ын Дотоодын Аюулгүй Байдлын Департамент|Дотоодын аюулгүй байдлын сайд]] | commander = {{Flagicon image|Flag of the Chairman of the U.S. Joint Chiefs of Staff.svg|size=25px}} [[Генерал (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Генерал]] [[Дэн Кейн]], [[АНУ-ын Агаарын цэргийн хүчин|USAF]] {{Инфобокс |child=yes | label1 = Нэгдсэн Штабын дэд дарга | data1 = {{Flagicon image|VJCSflag.svg|size=25px}} [[Генерал (Америкийн Нэгдсэн Улс)|Генерал]] [[Кристофер Ж. Махони]], [[АНУ-ын Тэнгисийн явган цэргийн корпус|USMC]] | label2 = Нэгдсэн Штабын даргын цэргийн ахлах зөвлөх | data2 = {{Flagicon image|Flag of the Senior Enlisted Advisor to the Chairman.svg|size=25px}} [[Дэвид Исом]], [[АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчин|USN]] }} | commander_title = Нэгдсэн Штабын дарга <!-- Manpower -->| age = 17 эцэг эхийн зөвшөөрөлтэй, 18 сайн дураар.{{efn|Анх удаа цэргийн албанд элсэх насны дээд хязгаар нь Армийн хувьд 35,<ref name="goarmy.com">{{cite web|title=Common Questions About Eligibility and Requirements|url=https://www.goarmy.com/how-to-join/requirements.html |website=Goarmy.com|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110141651/https://www.goarmy.com/how-to-join/requirements.html|archive-date=2023-11-10}}</ref> 28 Тэнгисийн явган цэргийн хувьд,<ref name="marines.com">{{cite web|title=General Requirements|url=https://www.marines.com/become-a-marine/requirements/general.html|website=Marines.com|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110142055/https://www.marines.com/become-a-marine/requirements/general.html|archive-date=2023-11-10}}</ref> Тэнгисийн цэргийн хувьд 41,<ref name="navy.com">{{cite web|title=Requirements to Join|url=https://www.navy.com/joining/requirements|website=Navy.com|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110143355/https://www.navy.com/joining/requirements|archive-date=2023-11-10}}</ref> Агаарын цэргийн хувьд 42,<ref name="airforce.com">{{cite web|title=Join the Active Duty Air Force|url=https://www.airforce.com/how-to-join/join-the-air-force|website=Airforce.com|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110143643/https://www.airforce.com/how-to-join/join-the-air-force|archive-date=2023-11-10}}</ref> Сансрын хүчний хувьд 42,<ref name="spaceforce.com">{{cite web|title=Join as Enlisted|url=https://www.spaceforce.com/how-to-join/enlisted-guardians|website=Spaceforce.com|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231110144212/https://www.spaceforce.com/how-to-join/enlisted-guardians|archive-date=2023-11-10}}</ref> Эргийн харуулын хувьд 42 нас байна.<ref name="uscg.mil">{{cite web|title=Coast Guard removes barriers to boost recruiting|url=https://www.mycg.uscg.mil/News/Article/3208270/coast-guard-removes-barriers-to-boost-recruiting/|website=MyCG|access-date=2026-03-22|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608005138/https://www.mycg.uscg.mil/News/Article/3208270/coast-guard-removes-barriers-to-boost-recruiting/|archive-date=2023-06-08}}</ref>}} | conscription = [[АНУ-ын цэрэг татлага|1973 оноос хойш идэвхгүй]] (эрэгтэйчүүд 18 нас хүрэхдээ бүртгүүлэх ёстой) | manpower_age = 18–25 | available = 15 сая (2021)<ref>{{cite web | url=https://www.sss.gov/about/ | title=About Selective Service }}</ref> | available_f = | fit = | fit_f = | active = 1,340,655<ref>{{cite web|url=https://dwp.dmdc.osd.mil/dwp/api/downloadZ?fileId=140629&groupName=milTop|website=dwp.dmdc.osd.mil|title=ACTIVE DUTY MILITARY STRENGTH REPORT FOR OCTOBER 31, 2025|format=PDF}}{{Dead link|date=Дөрөвдүгээр сар 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | ranked = 3-т | reserve = 799,500<ref name="House Appropriations">{{cite web|url=https://appropriations.house.gov/news/press-releases/appropriations-committee-releases-fiscal-year-2022-defense-funding-bill|title=Appropriations Committee Releases Fiscal Year 2022 Defense Funding Bill|date=2021-06-29|access-date=2026-03-22|archive-date=2023-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20231012054629/https://appropriations.house.gov/news/press-releases/appropriations-committee-releases-fiscal-year-2022-defense-funding-bill|url-status=dead}}</ref> <!-- Financial -->| amount = [[Америк доллар|$]]901 тэрбум (2026)<ref name="Budget2026">{{Cite web |date=2025-12-19|title=Trump Signs $901B FY 2026 Defense Authorization Bill Into Law|url=https://www.govconwire.com/articles/trump-fy26-ndaa-acquisition-reforms |access-date=2026-01-03 |publisher=govconwire.com}}</ref> | percent_GDP = 3.22% (2025)<ref name="BIP2025">{{Cite web |date=2025-06-03|title=Defence Expenditure of NATO Countries (2014-2025)|url=https://www.nato.int/content/dam/nato/webready/documents/finance/def-exp-2025-en.pdf#page=9 |access-date=2026-03-22 |publisher=nato.int}}</ref> <!-- Industrial -->| domestic_suppliers = [[АНУ-ын батлан ​​​​хамгаалах гэрээт гүйцэтгэгчдийн жагсаалт|Жагсаалт]] | foreign_suppliers = {{flag|Нэгдсэн Хаант Улс}}<br>{{flag|Герман}}<br>{{flag|Нидерланд}}<br>{{flag|Франц}}<br>{{flag|Израил}}<br>{{flag|Итали}}<br>{{flag|Швед}}<br>{{flag|Австрали}}<br>{{flag|Энэтхэг}}<br/>{{flag|Япон}}<br>{{flag|Йордан}}<br>{{flag|Испани}}<br>{{flag|Норвеги}}<br>{{flag|Швейцар}}<br>{{flag|Сингапур}}<br>{{flag|Өмнөд Африк}}<br>{{flag|Чех}}<br>{{flag|Канад}}<br>{{flag|Өмнөд Солонгос}}<br>{{flag|Бразил}}<br>{{flag|Болгар}} | imports = $652.6 сая (2014–2022)<ref name="SIPRI_US"/> | exports = $28.50 тэрбум (2014–2022)<ref name="SIPRI_US">{{cite web|url=https://armstrade.sipri.org/armstrade/page/values.php|title=TIV of arms imports/exports from United States, 2014–2022|date=2024-01-26|work=[[Стокхольмын Олон Улсын Энх Тайвны Судалгааны Хүрээлэн]]}}</ref> <!-- Related aricles -->| history = [[АНУ-ын цэргийн түүх]]<br />[[:Ангилал:Нэгдсэн Улсын дайн|АНУ-ын дайны лавлах]]<br /> | ranks = }} '''Америкийн Нэгдсэн Улсын Зэвсэгт Хүчин''' {{Lang-en|United States Armed Forces}} нь Америкийн Нэгдсэн Улсын цэргийн нэгдсэн хүчин юм. Америкийн хувьсгалын дайны үеэр Их Британийн эсрэг шинэ тулгар улсаа хамгаалах зорилгоор Тивийн хоёрдугаар конгрессоос АНУ-ын зэвсэгт хүчнийг анх байгуулсан юм. 1776 онд тусгаар тогтнолоо тунхаглахаас өмнө 1775 онд [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Арми]], [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Тэнгисийн явган цэргийн корпус]], [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Тэнгисийн цэргийн хүчин]]г тус тус байгуулжээ. [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Эргийн харуул]] 1790 онд байгуулагдсан. Дэлхийд хамгийн томд тооцогдох агаарын цэргийн хүчинтэй байсан боловч дөнгөж 1947 онд л [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Агаарын цэргийн хүчин]]г бие даасан хүчин болгон зохион байгуулжээ. Анх байгуулагдсан цагаасаа хойш зэвсэгт хүчин АНУ-ын түүхэнд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн. [[Барбарийн дайн]] болон [[1812 оны дайн]]уудад ялан дийлснээр үндэсний эв нэгдлийн мэдрэмж, үндэсний өвөрмөц байдлаа олж авчээ. 1812 оны дайныг Америкийн Тусгаар тогтнолын хоёрдугаар дайн гэх нь бас бий. Гэсэн ч АНУ-ыг үндэслэн байгуулсан эцгүүд байнгын цэргийн хүчин байгуулахаас болгоомжилж, [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]] дэгдэх хүртэл энхийн үед армийг албан ёсоор байгуулаагүй юм.<ref name="naim">{{cite web | author = Moisés Naím | title = Megaplayers Vs. Micropowers | url = http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3476 | accessdate = December 18 | accessyear = 2007 | archive-date = 2009-02-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090201123536/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=3476 | url-status = dead }}</ref> [[Америкийн Нэгдсэн Улсын ерөнхийлөгч|Америкийн Нэгдсэн Улсын Ерөнхийлөгч]] зэвсэгт хүчнийхээ ерөнхий командлагчийн үүргийг гүйцэтгэдэг бөгөөд АНУ-ын Батлан хамгаалахын нарийн бичгийн дарга, АНУ-ын Батлан хамгаалах департамент, АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчний департамент зэвсэгт хүчнийг зохицуулахад оролцдог. 2001 оны Есдүгээр сарын 11-ны террорист халдлагын дараа АНУ-ын дотоод дахь аюул заналтай тэмцэх АНУ-ын Дотоодын аюулгүй байдлын департаментийг байгуулсан. 2020 оны байдлаар Зэвсэгт хүчин нь бараг 3 сая бие бүрэлдхүүнтэй бөгөөд үүний тал нь цэргийн жинхэнэ албан хаагч бол үлдсэн тал нь бэлтгэл хүчинд тооцогддог. Зэвсэгт хүчин сайн дураар цэрэгт элсэхийг хүссэн маш олон хүмүүсээс бүртгэж авдаг тул хугацаат цэргийн алба шаардагддаггүй. Бие бүрэлдхүүний ихээхэн хэсэг нь зэвсэгт хүчний хангалтад ажилладаг бөгөөд энэхүү хангалтын хэсэг [[C-5 Galaxy]], [[C-17 Globemaster]], [[C-130 Hercules]] зэрэг тээврийн нисэх онгоц бүхий маш том баазтай. Агаарт шатахуун цэнэглэдэг шатахуун тээгч нисэх онгоцууд шаардлагатай түлш шатахуунаар хангадаг. Цэргийн нисэх онгоц тээгч 11 хөлөг онгоц, тэнгисийн цэргийн хүчний бусад хөлөг онгоцуудын хамтаар дэлхийд хамгийн хүчирхэг, уян хатан зэвсэглэлийг бүрдүүлдэг бөгөөд заримдаа ''Hyperpower'' гэгдэх нь бий. == Зохион байгуулалт == Бүх салбар нь АНУ-ын төрийн тусгай албадын бүрэлдхүүнд ордог бөгөөд АНУ-ын Үндсэн хуулийн дагуу иргэний удирдлага дор байх бөгөөд Ерөнхий командлагч болох АНУ-ын Ерөнхийлөгчид шууд захирагдана. Эргийн харуулаас бусад бүх цэргийн салбар хүчнүүд мөн л иргэний албан тушаалтан болох АНУ-ын Батлан хамгаалахын нарийн бичгийн даргаар удирдуулсан АНУ-ын Батлан хамгаалах департаментийн бүрэлдхүүнд орно. Эргийн харуул энхийн цагт АНУ-ын Дотоодын аюулгүй байдлын департаментийн харъяанд байх боловч дайны цагт АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчний департаментаар дамжуулан АНУ-ын Батлан хамгаалах департаментийн харъяанд ордог байна.<ref>The United States Coast Guard has both military and law enforcement functions. 14 USC 1, states "The Coast Guard as established [[January 28]], [[1915]], shall be a military service and a branch of the armed forces of the United States at all times." Coast Guard units, or ships of its predecessor service, the Revenue Cutter Service, have seen combat in every war and armed conflict of the United States since 1790, including the U.S. occupation of Iraq.</ref> Цэргийн ажиллагааг дипломат ажиллагаатай уялдуулан зохицуулах зорилгоор Ерөнхийлөгчийн дэргэд Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөхөөр удирдуулсан Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөл ажилладаг. Ерөнхийлөгчийн дор АНУ-ын Батлан хамгаалах департаментийг хариуцсан Засгийн газрын танхимын гишүүн болох АНУ-ын Батлан хамгаалахын нарийн бичгийн дарга ажилладаг. Ерөнхийлөгч болон Батлан хамгаалахын нарийн бичгийн даргад Нэгдсэн штаб зөвлөдөг бөгөөд түүнд Нэгдсэн штабын дарга, дэд даргаар удирдуулсан салбарын штабын дарга нар ордог. == Түүх == [[Зураг:Pushmataha high resolution.jpg|thumb|left|[[Чоктоо]] омгийн ахлагч/АНУ-ын генерал [[Пушматаха]], 1824.]] АНУ-ыг байгуулахаас өмнө буюу байгуулах явцад цэргийн хүчнийг муж улсуудын захирсан цэргийн бэлтгэлгүй орон нутгийн хамгаалах хүч бүрдүүлдэг байв. [[Холбооны Конгресс|Тивийн Конгресс]]оос анх удаа Тивийн армийг байгуулахаар шийдвэр гаргах үед энэ арми нь муж улсуудаас ирсэн орон нутгийн хамгаалах хүчнүүдээс бүрдэж байлаа. Генерал [[Жорж Вашингтон]]ы удирдлага дор энэ арми Америкийн Хувьсгалыг ялалтад хүргэсэн боловч хувьсгалын дараа татан буугдсан ажээ. Гэхдээ удалгүй байнгын арми, тэнгисийн цэргийн хүчин шаардлагатай байгаа нь тодорхой болсон. 1794 онд Конгрессоос хэд хэдэн цэргийн хөнгөн хөлөг онгоц байгуулах шийдвэр гаргаснаар АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчний суурь тавигджээ. Гэхдээ энэ хүчин нь маш жижиг байсан бөгөөд дайны үед голдуу муж улсуудын орон нутгийн хамгаалах хүчин дээр тулгуурладаг байлаа. Улс байгуулагдсанаас хойш [[Америкийн Иргэний дайн]]ыг хүртэл хугацаанд Америкийн цэргийн хүчин Барбарийн далайн дээрэмчдийн эсрэг тулалдаж ялснаас гадна, 1812 оны дайнаар Британичуудтай тулалдаж, статус квогийн байдалтай дайныг дуусгасан бөгөөд [[Мексик-Америкийн дайн]]аар мексикчүүдээс баруун өмнөд хэд хэдэн нутаг дэвсгэрийг салгаж авчээ. 1861 онд Америкийн Иргэний дайн эхлэхэд цэргийн олон хүчин, үүний дотор тус улсын шилдэг олон генерал Америкийн Холбооны Улсын талд оржээ. 600 мянган хүний амийг авч одсон удаан үргэлжилсэн дайны эцэст 1865 онд Нэгдсэн Улс байгуулснаар Иргэний дайн өндөрлөжээ. [[Зураг:Kurz & Allison - Battle of Antietam.jpg|thumb|left|250px|[[Антиетамын тулалдаан]]. 1860 оны АНУ-ын хүн амын тооллогоос харахад 13-43 насны бүх цагаан арьст эрчүүдийн 8% нь Иргэний дайнд амь үрэгджээ.<ref name="HarvardCraig">{{cite web |last=Lambert |first=Craig |title=The Deadliest War |publisher=Harvard Magazine |date=May–June 2001| url=http://www.harvardmagazine.com/on-line/050155.html |accessdate=2007-10-14}}</ref>]] Иргэний дайнаас хойш 1890-ээд оныг хүртэл цэргийнхнийг сул чөлөөтэй байхыг зөвшөөрсөн боловч нүүдэллэн суурьшигчид АНУ-ын төв хэсэг рүү нүүхэд АНУ-ын Арми уугуул америкчуудтай тулалдахад хүрч байлаа. XIX зууны эцэс гэхэд Америк дэлхийн шинэ гүрэн болон хурдан өсч байлаа. Тус улсын цэрэг [[Испани-Америкийн дайн]], [[Филиппин-Америкийн дайн]]д тулалдаж, Латин Америкт хэд хэдэн удаа интервенци явуулж байсан. Түүнчлэн [[Тэдди Рузвельт]] Америкийн хүчин чадлыг дэлхий даяар харуулахын тулд Агуу цагаан флотыг дэлхийг тойруулахаар илгээж байв. 1903 оны Орон нутгийг хамгаалах хүчний тухай хуулиар АНУ-ын Үндэсний гвардийг байгуулжээ. АНУ 1917 онд [[Дэлхийн нэгдүгээр дайн]]д орсон бөгөөд Холбоотны ялалтад томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн. Дэлхийн хоёр дайны хооронд АНУ-ын зэвсэгт хүчин суларсан боловч Дэлхийн хоёрдугаар дайн дэгдэхэд зэвсэгт хүчнийг буцаад бэлэн байдалд оруулжээ. АНУ-ын Армийн цэргүүд [[Хойд Африк]], [[Итали]]йг эзлэн авсан хүчний нэгэн томоохон хэсгийг бүрдүүлж байсан бөгөөд [[Ди өдөр]] хоёрдугаар фронтыг нээж [[Франц]]ын эрэг дээр бууж байлаа. АНУ-ын Тэнгисийн цэргийн хүчин, Тэнгисийн явган цэрэг, Армийн цэргүүд Япон болон түүний холбоотнуудын эсрэг Номхон Далайд тулалдсан. Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа АНУ ба түүний [[НАТО]]-гийн холбоотнууд, [[Зөвлөлт Холбоот Улс]] ба түүний [[Варшавын Гэрээ]]ний холбоотнуудын хоорондох хүчирхийлэлгүй тэмцэл болох [[Хүйтэн дайн]]ы эхлэл тавигдсан. АНУ-ын олон зуун мянган цэрэг хэзээ ч дэгдээгүй тэмцэл тулаанд бэлтгэж, Европт байршсан. Гэхдээ АНУ-ын цэрэг [[Солонгосын дайн|Солонгос]], [[Вьетнамын дайн|Вьетнамд]] болсон дайнд оролцсон. Нэг талаас [[Хойд Солонгос]], [[Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс|Хятад]] нөгөө талаас [[Өмнөд Солонгос]], АНУ, [[НҮБ]]-ын бусад цэргийн хүч оролцсон Солонгосын дайн эцэстээ статус "[[кво анте]]" байдалтай дуусчээ. Нэг талаас Хойд Вьетнам, нөгөө талаас Өмнөд Вьетнам, АНУ-ын нэгдсэн хүчний хооронд болсон Вьетнамын дайн гал зогсоосноор өндөрлөсөн бөгөөд АНУ-ын цэрэг тус улсаас гарсны дараа Умард Вьетнам ЗХУ-ын шууд болон шууд бус дэмжлэгтэйгээр Өмнөд Вьетнамыг эзэлсэн юм. [[Зураг:Approaching Omaha.jpg|thumb|right|200px|Нормандын Омаха эрэг дээр бууж байгаа.]] 1980-аад онд АНУ-ын цэрэг Панам, Гренадад мөн тулалдсан. Түүнчлэн Ираны эсрэг Персийн буланд янз бүрийн ажиллагаа явуулж байлаа. Үүний зэрэгцээ [[Гөүлдвотер-Николсын хууль]] цэргийн зохион байгуулалтыг бүрэн өөрчилсөн юм. 1989 он гэхэд Зөвлөлт Холбоот Улс нуран унах нь тодорхой болсон байв. Энэ үеэр 1991 онд [[Ирак]] [[Кувейт]] руу халдан довтлоход АНУ-ын цэрэг [[Персийн булангийн дайн]]д татагдан орсон юм. АНУ-ын цэргийн хүч болон бусад улсын цэргийн хүчний эвсэл Иракийн армийг хохирол багатай амархан ялсан нь дан сайн дурын цэргээс бүрдсэн хүчний тулалдах чадвартай гэдгийг өргөн хэмжээнд баталсан юм. Энэхүү богино хугацааны дайн өндөрлөж, Зөвлөлт Холбоот Улс задарсны дараа 1990-ээд оны турш АНУ-ын цэргийн хүч Югослав, Косово, Сомали болон дэлхийн бусад халуун цэгт янз бүрийн үүрэг гүйцэтгэсэн. == Одоогийн ажиллагаа == АНУ дэлхий даяар цэргийн ажиллагаанд оролцдог бөгөөд гадаад улсуудад нийт 290,178 цэрэг байршуулж байна. Тэднээс 22,625 цэрэг хөлөг онгоцон дээр байрладаг.<ref>{{Cite web |url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |title=Archive copy |access-date=2008-09-25 |archive-date=2010-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505024458/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |url-status=dead }}</ref> === Гадаад === 2001 оны есдүгээр сарын 11-ний террорист халдлагаас хойш АНУ-ын цэргийн хүчин [[Терроризмтай хийх дайн]]д оролцож байна. АНУ-ын удирдсан эвслийнхэн 2001, 2003 онд [[Афганистаны дайн 2001 оноос|Афганистан]], [[Ирак]] руу довтолж, өнөөг хүртэл тэдгээр улсад цэргийн хүчээ байрлуулсан хэвээр байна. 31,100 орчим цэрэг НАТО-гийн Генерал Дэвид Д. МакКернаны удирдлага дор [[Афганистан]]д байршиж байсан бол [[Ирак]]т 195,000 цэрэг байрлуулсан бөгөөд энэ ажиллагааг дэмжих үүднээс [[Герман]], [[Итали]], [[Япон]], [[Өмнөд Солонгос]], [[Нэгдсэн Вант Улс]]ад 19,300 цэрэг байрлуулж байна.<ref>{{Cite web |url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |title=Archive copy |access-date=2008-09-25 |archive-date=2010-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505024458/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |url-status=dead }}</ref> Одоогоор Генерал Рэй Одерно Ирак дахь олон үндэстний цэргийн хүчийг захирч байсан. Түүнчлэн Терроризмтай хийх дайны хүрээнд Африкийн эвэр, Филиппин, Ливид цэрэг илгээсэн. === Дотоод === АНУ-ын цэргийн хүчин АНУ-д болсон байгалийн гамшгийн үеэр тусламжийн үйл ажиллагаанд оролцдог. 2005 онд болсон Катрина хар шуургын дараа бүх тавин муж улсаас нийт 58,000 орчим Үндэсний гвардийн цэрэг ирж тусалж байлаа.<ref>http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0509/06/se.01.html</ref> Хамгийн сүүлд 2008 онд Икэ хар шуургын өмнө ба хойно иргэдийг нүүлгэн шилжүүлэхэд Үндэсний гварди тусалсан билээ.<ref>{{Cite web |url=http://www.emergency.louisiana.gov/Releases/091608LDWFSARS2.html |title=Archive copy |access-date=2008-09-25 |archive-date=2020-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200801213712/http://www.emergency.louisiana.gov/Releases/091608LDWFSARS2.html |url-status=dead }}</ref> == Бие бүрэлдхүүн == [[Зураг:USmilitary.JPG|thumb|200px|right|АНУ-ын цэргийн бие бүрэлдхүүн зүүнээс эхлэн: Тэнгисийн явган цэрэг, АЦХ, ТЦХ, Арми]] 2008 оны долдугаар сарын 31-ний байдлаар 1,436,642 хүн цэргийн жинхэнэ алба хааж байсан<ref> http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/ms0.pdf</ref> бөгөөд Бэлтгэл хүчний долоон бүрэлдхүүн хэсэгт нийт 848,056 хүн бүртгэлтэй байлаа.<ref>http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d110:h.r.01585{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}:</ref> Зэвсэгт хүчин тэр чигтээ сайн дурын үндсэн дээр бүрэлддэг боловч АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн хүсэлтээр АНУ-ын Конгресс сайшаасны дагуу цэрэг татлага явуулж болно. АНУ-ын зэвсэгт хүчин дэлхийд зөвхөн [[Ардын Чөлөөлөх Арми]]йн дараа орох олон бие бүрэлдхүүнтэй бөгөөд дэлхий даяар цэргээ байршуулдаг. 2007 оны эхээр Батлан хамгаалахын нарийн бичгийн дарга Роберт Гэйтс Терроризмтай хийх дайны хэрэгцээнд нийцүүлж Арми, Тэнгисийн явган цэргийн корпусын нийт хэмжээг нэмэгдүүлэх санал Ерөнхийлөгчид танилцуулжээ.<ref>{{Citation | last = Bender | first = Bryan | title = Gates calls for buildup in troops | newspaper = [[The Boston Globe]] | year = 2007 | date = [[January 12]], [[2007]] | url = http://www.boston.com/news/nation/washington/articles/2007/01/12/gates_calls_for_buildup_in_troops/ | accessdate= [[2007-11-11]]}} </ref> Одоо байгаа төлөвлөгөөгөөр 2012 он гэхэд Армийн бие бүрэлдхүүнийг 547,400, Тэнгисийн явган цэргийн корпусын бие бүрэлдхүүнийг 202,000 хүртэл өсгөх ажээ. Энэхүү өргөжүүлэлтэд 2009-2013 онд нийт $90.7 тэрбум зарцуулах бөгөөд Тэнгисийн цэргийн хүчин болон Агаарын цэргийн хүчнийг бага зэрэг цомхотгох юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/2009dodbud.pdf |title=Archive copy |access-date=2008-09-25 |archive-date=2008-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080923190900/http://www.fas.org/sgp/crs/natsec/2009dodbud.pdf |url-status=dead }}</ref> Ихэнх зэвсэгт хүчний нэгэн адил АНУ-ын Зэвсэгт хүчний албан хаагчид цэргийн цолтой бөгөөд цол дэвших боломжтой юм. === Бие бүрэлдхүүнийг салбараар нь авч үзвэл === ''2008 оны долдугаар сарын 31-ний байдлаар <ref>{{Cite web |url=http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/Miltop.htm |title=Archive copy |access-date=2008-09-25 |archive-date=2011-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110303054700/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/miltop.htm |url-status=dead }}</ref> Эмэгтэй бие бүрэлдхүүний тоо 2007 оны есдүгээр сарын 30-ны байдлаар <ref>http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/rg0709f.pdf</ref>'' {| class="wikitable" |- align="wrap" |'''Салбар'''||'''Цэргийнхэн'''||'''Цэрэг'''||'''Офицер'''||'''Эмэгтэй'''||'''Энгийн''' |- |[[Зураг:Emblem of the United States Department of the Army.svg‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Арми|Арми]]||538,128||445,952||87,662||71,756||260,416 |- |[[Зураг:USMC_logo.svg‎‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Тэнгисийн явган цэргийн корпус|Тэнгисийн явган цэргийн корпус]]||194,912||174,868||11,707||20,044|| |- |[[Зураг:US-DeptOfNavy-Seal.svg‎ ‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Тэнгисийн цэргийн хүчин|Тэнгисийн цэргийн хүчин]]||332,832||276,474||51,877||49,775||180,323 |- |[[Зураг:Seal_of_the_US_Air_Force.svg‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Агаарын цэргийн хүчин|Агаарын цэргийн хүчин]]||328,439||258,604||65,304||65,252||156,181 |- |[[Зураг:USCG_S_W.svg‎‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Эргийн харуул|Эргийн харуул]]||42,331|| || || || |- style="background:gray; color:black" |'''Нийт цэргийн жинхэнэ алба хаагчид'''||'''1,436,642'''||'''1,155,898'''||'''224,887'''||'''198,490'''||'''596,920''' |- |[[Армийн Үндэсний гварди]]||352,600|| || || || |- |[[Зураг:Seal of the United States Army Reserve.svg‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Армийн бэлтгэл хүчин|Армийн бэлтгэл хүчин]]||205,000|| || || || |- |[[Тэнгисийн явган цэргийн бэлтгэл хүчин|ТЯЦ-ийн бэлтгэл хүчин]]||39,600|| || || || |- |[[Зураг:United_States_NR_Seal.svg‎‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Тэнгисийн цэргийн хүчний бэлтгэл хүчин|ТЦХ-ний бэлтгэл хүчин]]||66,700|| || || || |- |[[Агаарын үндэсний гварди]]||106,756|| || || || |- |[[Зураг:Air Force Reserve Command.svg‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Агаарын цэргийн хүчний бэлтгэл хүчин|АЦХ-ний бэлтгэл хүчин]]||67,400|| || || || |- |[[Зураг:United_States_Coast_Guard_Reserve_emblem.png‎‎|25x25px]] [[Америкийн Нэгдсэн Улсын Эргийн харуулын бэлтгэл хүчин|Эргийн харуулын бэлтгэл хүчин]]||10,000|| || || || |- style="background:gray; color:black" |'''Нийт бэлтгэл хүчин'''||'''848,056'''|| || || || |- |БХД-ийн бусад бие бүрэлдхүүн|| || || || ||94,461 |} === Бие бүрэлдхүүний байршил === ==== Гадаадад ==== 2008 оны гуравдугаар сарын 31-ний байдлаар, АНУ-ын Зэвсэгт хүчин 39 улс орны 820 гаруй баазад байрлаж байв.<ref>{{cite web |url = http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |title = ACTIVE DUTY MILITARY PERSONNEL STRENGTHS BY REGIONAL AREA AND BY COUNTRY |accessdate = 2008-09-19 |date = 2008 |publisher = U.S. Department of Defense |archive-date = 2010-05-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20100505024458/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf |url-status = dead }}</ref> Үүнээс [[Ирак]]т 150,000, [[Герман]]д 56,200, [[Япон]]д 33,122, [[Өмнөд Солонгос]]т 26,339, [[Афганистан]]д 31,100, [[Итали]] болон [[Нэгдсэн Вант Улс]]ад тус бүр 9,700 цэрэг байршуулж байна. Эдгээр тоо тогтмол тоо биш бөгөөд байн байн янз бүрийн анги нэгтгэлийг гадаадаас эргүүлэн татах буюу гадаадад илгээдэг. Нийтдээ Европт 84,488, Зөвлөлт Холбоот Улсын бүрэлдхүүнд байсан улсуудад 154, Зүүн Ази, Номхон Далайд 70,719, Хойд Африк, Ойрхи Дорнод, Өмнөд Азид 7,850, Сахаараас өмнөх Африкт 2,727, дэлхийн баруун хагаст 2,043 цэрэг байршуулсан. ==== АНУ-ын дотор ==== ''Үүний дотор АНУ-ын нутаг дэвсгэр болон АНУ-д харъяалагдах далайн усанд байгаа хөлөг онгоцууд орно'' Нийт 1,083,027 бие бүрэлдхүүн АНУ болон түүний нутаг дэвсгэрийн хүрээнд цэргийн жинхэнэ алба хааж байгаа болно (үүний дотор хөлөг онгоцон дээр):<ref>{{cite web | author = United States Department of Defense | title = U.S. Military Deployment | url = http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf | access-date = 2008-09-25 | archive-date = 2010-05-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100505024458/http://siadapp.dmdc.osd.mil/personnel/MILITARY/history/hst0803.pdf | url-status = dead }}</ref> Тэдний дийлэнх олонхи нь буюу 883,430 нь АНУ-ын эх газар дээр янз бүрийн баазуудаар таран байршсан. Түүнчлэн [[Хавайн арлууд]] дээр 36,827, [[Аляска]]д 19,828 цэрэг тус тус бий. Далайд 90,218 цэрэг байгаагаас 2,970 нь [[Гуам]]д, 137 нь [[Пуэрто-Рико]]д байрлаж байна. ==Тэмдэглэл== {{notelist}} == Эшлэл == {{reflist}} == Цахим холбоос == * [https://web.archive.org/web/20091205054334/http://www.defenselink.mil/ Official U.S. Department of Defense website] * [http://www.globalsecurity.org/military/ops/index.html Global Security on U.S. Military Operations] * [https://web.archive.org/web/20081207131506/http://wdif.net/ Military News] * [http://www.todaysmilitary.com Today's Military website] * [http://www.military-quotes.com/military-rank.htm US Military ranks and rank insignia] * [http://www.defencetalk.com/ Defence Talk] * [https://web.archive.org/web/20001217061700/http://www.cdi.org/issues/usforces/deployments.html Center of Defence Information on U.S. Military]* {{Хөтлөгч мөр Умард Атлантын Гэрээний Байгууллагын гишүүн улсууд}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:АНУ-ын зэвсэгт хүчин| ]] [[Ангилал:АНУ-ын үндсэн хуулийн эрх зүй]] [[Ангилал:1784 онд байгуулагдсан]] 162ynk1gfck79z1j863yydenrsrae8j 0 9300 860246 837795 2026-06-27T06:39:10Z HorseBro the hemionus 100126 860246 wikitext text/x-wiki {{Featured article}}{{Инфобокс Олимпын мэдээлэл |Зураг =Sunset before 2000 Summer Olympics closing ceremony.JPEG |Зургийн тайлбар = |Наадмын нэр =Олимпын 27-р наадам<br />Games of the XXVII Olympiad |Зохиогдсон хот =[[Австрали]]йн [[Сидней]] хот |Оролцсон улс =199 |Оролцогчдын тоо =10,651<br />(6,582 эрэгтэй, 4,069 эмэгтэй) |Зохиогдсон спортын тэмцээнүүд =28 төрөл 300 багц медаль |Нээлтийн ёслол =2000 оны есдүгээр сарын 15 |Хаалтын ёслол =2000 оны аравдугаар сарын 1 |Наадмыг нээгч =Австралийн амбан захирагч [[Виллиам Дийн]] |Тамирчдын тангараг =Речелл Хоокс |Шүүгчдийн тангараг =Питер Кэрр |Бамбар асаагч =Кэти Фриймэн |Төв цэнгэлдэх хүрээлэн =[[Телстра цэнгэлдэх хүрээлэн|Австрали цэнгэлдэх хүрээлэн]] }} '''Сиднейн олимп''' (''Sydney 2000 Summer Olympic Games'', ''Millennium Games''/''Games of the New Millennium'', албан ёсоор ''Games of the XXVII Olympiad'') нь [[2000]] оны [[9 сарын 15|есдүгээр сарын 15]]-наас [[10 сарын 1|аравдугаар сарын 1]] хүртэл [[Австрали]]йн [[Сидней]] хотноо зохиогдсон 27 дахь удаагийн [[зуны олимп|зуны олимпын]] наадам. Олимпын наадам Өмнөд хагаст зохиогдож буй хоёр дахь тохиолдол. Өмнөх нь Австралийн [[Мельбурн]] хотод [[1956]] онд зохиогдсон. == Зохион байгуулах хотыг шийдсэн нь == Сидней хот 1993 оны есдүгээр сарын 23-нд [[Монако]]гийн [[Монте-Карло]] хотод болсон [[Олон Улсын Олимпын Хороо|ОУОХ-ны]] 101-р чуулган дээр 4 шаттай санал хураалтын дүнд [[Бээжин]], [[Берлин]], [[Стамбул]], [[Манчестер]] хотуудаас илүү санал авч сонгогджээ. {| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#efefef" ! colspan="6" | 2000 Зуны Олимпыг зохион байгуулах хотыг тодруулах санал хураалт |- bgcolor="#efefef" | '''Хот''' | bgcolor="silver" |'''1-р шат''' | bgcolor="silver" |'''2-р шат''' | bgcolor="silver" |'''3-р шат''' | bgcolor="silver" |'''4-р шат''' |- |{{AUS}} [[Сидней]]||30||30||37||'''45''' |- |{{CHN}} [[Бээжин]]||'''32'''||'''37'''||'''40'''||43 |- |{{GBR}} [[Манчестер]]||11||13||11||- |- |{{DEU}} [[Берлин]]||9||9||-||- |- |{{TUR}} [[Стамбул]]||7||-||-||- |} == Наадмын тухай == === Нээлтийн ёслол === [[Зураг:Sydney Olympics Opening Ceremony.jpg|right|thumb|2000 оны есдүгээр сарын 15-нд Австрали цэнгэлдэх хүрээлэнд болсон 2000 оны Зуны Олимпын нээлтийн ажиллагаа.]] Нээлтийн ёслолын ажиллагаа нь Австралийн бэлчээрийн мал аж ахуйн уламжлалыг харуулснаар эхэлсэн бөгөөд Австралийн үндэсний дууллыг Хюмэн Нэйчэ хамтлаг эхэлж, дараа нь Жюли Энтони хэмээх дуучин үргэлжлүүлэн дуулсан. Ёслолын ажиллагаа нь цааш Австралийн газар нутаг, хүн амынх нь олон онцлогийг харуулж үргэлжилжээ. Тухайлал анх Австралийн уугуул иргэд хэрхэн тус "арал тивийг" эзэмшсэн, дараа нь анхны флот ирж, олон улсаас цагаачид ирж байгаа, хөдөөгийн амьдралын хүнд хэцүү байдал зэргийг харуулсан. Энэ арга хэмжээний хоёр дурсууштай үзүүлбэр бол Төв Австралиас ирсэн 200 уугуул эмэгтэй Олимпын тоглолтыг ивээх Бурхны хүчирхэг сүнсэнд зориулж бүжсэн үзүүлбэр, барилгын салбарын дуу чимээг төлөөлүүлж бүжиглэсэн хэдэн зуун өсвөр насны товшуур бүжигчдийн үзүүлбэр юм. ОУОХ-ны Ерөнхийлөгч [[Хуан Антонио Самаранч]]ийн эхнэр хүнд өвчтэй байсан тул Олимпын тоглолтод хамт ирж чадаагүй. Харин Австралийн Олимпын аварга усанд сэлэгч, [[Шинэ Өмнөд Вэльс]] мужийн парламентын гишүүн [[Доон Фрэйзер]] Самаранчийн дэргэд байж, Австралийн соёлын үзүүлбэрийг тайлбарлаж байлаа. === Уралдаан тэмцээний тойм === ===Есдүгээр сарын 16=== [[Зураг:Nancy Johnson (sport shooter) 5.jpg|thumb|250px|2000 оны Зуны Олимпын хамгийн анхны медаль гардуулах ёслолын ажиллагаа. [[Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын тамирчин Нэнси Жонсон (голд нь) алт, [[Өмнөд Солонгос|Солонгосын]] Чо-Хюн Канг (зүүн) мөнгө, [[Хятад|Хятадын]] Жин Гао (баруун) хүрэл медаль хүртсэн.]] Тус Олимпын анхны медалийг эмэгтэйчүүдийн хийн урт бууны 10 метрийн зайд гардуулсан бөгөөд энэ төрөлд АНУ-ын тамирчин Нэнси Жонсон түрүүлжээ. Триатлон буюу гурван төрөлт анх удаа Олимпын тоглолтын хөтөлбөрт орсон бөгөөд энэ өдөр эмэгтэйчүүдийн уралдаан боллоо. [[Швейцар]]ыг төлөөлсөн Брижитт МакМахон энэ тэмцээнд аваргалж Австралийн хүчтэй тамирчдыг ардаа орхилоо. Тус Олимпын анхны од нь [[Ян Торп]] боллоо. 17 настай Австралийн тамирчин залуу эхлээд 400 м-ийн чөлөөт сэлэлтэд дэлхийн шинэ рекорд амжилт тогтоосныхоо дараа 4 x 100 м буухиа чөлөөт сэлэлтийн тэмцээнд орсон. Багийнхаа сүүлийн гараанд гарсан Торп түрүүлж байсан америкчуудыг гүйцэж, дэлхийн шинэ рекорд тогтоожээ. Эмэгтэйчүүдийн буухиа чөлөөт сэлэлтэд америкчууд [[Нидерланд]], [[Швед]]ийн багуудын урд орж дэлхийн рекордыг шинэчилсэн. Самаранч хүнд өвчтэй эхнэр рүүгээ буцан явсан боловч түүнийг ирэхэд эхнэр нь хэдийн өнгөрсөн байлаа. Самаранч Сидней рүү дөрөв хоногийн дараа буцжээ. Энэ хугацаанд Самаранчийн эхнэрийг хүндэтгэсний тэмдэг болгон Олимпын далбааг хагас мандуулсан юм. === Есдүгээр сарын 17 === [[Канад]]ын [[Саймон Витфийлд]] эрэгтэйчүүдийн гурван төрөлтөд сүүлийн зуун метрт бусдаасаа тасран гүйж, Олимпын тоглолтын гайхамшигтай ялалтуудын нэгийг авчрав. Дугуйн уралдаанд Германы тамирчин Роберт Бартко Олимпын шинэ рекорд тогтоосон бол Нидерландын Леонтиен Зийлаард-ван Моорсел эмэгтэйчүүдийн төрөлд дэлхийн рекорд тогтоолоо. Усан санд Америкийн Том Долан 400 м-ийн холимог сэлэлтийн төрөлд дэлхийн рекордыг эвдэж, дөрвөн жилийн өмнө Атлантад хүртсэн аваргын титмээ амжилттай хамгаалав. Голланд эмэгтэй Инге де Бруийн 100 м-ийн далайн гахай сэлэлтэд өөрийн рекордоо нэгээс илүү секундээр ахиулж дэлхийн шинэ рекорд тогтоолоо. === Есдүгээр сарын 18 === Австраличуудын хувьд Олимпын тоглолтын энэ өдрийн гол тэмцээн нь 200 м-ийн чөлөөт сэлэлт байв. [[Нидерланд|Голланд эр]] [[Пийтер ван ден Хоогенбанд]] хагас шигшээ тэмцээнд дэлхийн рекордыг эвдэж, Австралийн шинэ баатар Ян Торпоос түрүүлэв. Шигшээ уралдаанд голланд эр хагас шигшээд сэлсэн хугацаагаа давтаж, Торпоос даруй хагас секундын өмнө барианд орлоо. Зийлаард-ван Моорсел дугуйн хагас шигшээ уралдаанд дэлхийн рекорд тогтоосныхоо дараа шигшээ уралдаанд алтан медаль хүртжээ. === Есдүгээр сарын 23 === Залагчгүй дөрвөн сэлүүрт завины уралдаанд Их Британи түрүүлснээр тус багийн гишүүн Стийв Рэдгрэйв таван олимп дараалан алтан медаль хүртлээ. 4 x 100 м-ийн буухиа холимог сэлэлтийн төрөлд АНУ-ын Б.Ж. Бэдфорд, Меган Квонн, Жэнни Томпсон, Дара Торрес нар дэлхийн шинэ дээд амжилт тогтоож, алтан медаль хүртлээ. === Есдүгээр сарын 24 === Сонгодог бөхийн хамгийн хүнд жинд АНУ-ын Их дээд сургуулиудын ч аварга болж байгаагүй, дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнээс нэг ч медаль хүртэж байгаагүй [[Рулон Гарднер]] Оросын [[Александер Карелин]]ыг ялж алтан медаль авав. Карелин [[Сөүлийн Олимп|1988]], [[Барселоны Олимп|1992]], [[Атлантын Олимп|1996]] оны Олимпын тоглолтуудад дараалан алтан медаль хүртэж байсан. Энэ барилдаанаас өмнө Карелин олон улсын чанартай нэг ч тэмцээнд нэг ч ялагдаж байгаагүй бөгөөд 13 жилийн турш босоо байсан, арван жилийн турш өрсөлдөгчдөө ганц ч оноо алдаж байгаагүй ялагдашгүй тамирчин байлаа. === Есдүгээр сарын 25 === [[Зураг:Sydney olympic stadium track and field.jpg|thumb|250px|Хөнгөн атлетикийн тэмцээнээс]] Австралийн Кэти Фрийман 400 м-ийн шигшээ уралдаанд түрүүлж, Ямайкын Лоррэйн Грэхэм, Их Британийн Катарин Мерри нарын урд барианд орлоо. Фрийман ийнхүү түрүүлснээр Олимпын түүхэнд анх удаа Олимпын бамбар асаасан тамирчин алтан медаль хүртсэн тохиолдол боллоо. === Есдүгээр сарын 28 === Канадын Ерөнхий сайд агсан Пьер Трудо нас барсантай холбогдуулан Канадын тамирчид хүндэтгэл илэрхийлэн Олимпын тосгонд Канадын далбааг хагас мандууллаа (Цагийн зөрөөнөөс шалтгаалан Трудог нас барахад Сиднейд есдүгээр сарын 29 болсон байв). Олимпын үлдсэн өдрүүдэд Канадын далбааг хагас мандуулсан. === Есдүгээр сарын 30 === [[Камерун]] эрэгтэйчүүдийн хөлбөмбөгийн тэмцээний шигшээ тоглолтод [[Испани]]йн багийг хожиж түүхэндээ анх удаа алтан медаль авлаа. Тоглолтын хувь заяа үндсэн болон нэмэлт цаг дууссаны дараа торгуулийн цохилтоор шийдэгдсэн юм. === Аравдугаар сарын 1 === [[Зураг:Fireworks,_Sydney_Harbour_Bridge,_2000_Summer_Olympics_closing_ceremony.jpg|thumb|220px|right|Сиднейн боомтын гүүрэн дээрх Олимпын цагаригны өнгүүд.]] Хаалтын ажиллагаа Кристин Ану өөрийн хит дуу болох "Island Home"-ээ дуулснаар эхлэв. Тэрбээр цэнгэлдэх хүрээлэнгийн голд уугуул үндэстний бүжигчдийн хамт дуугаа дуулсан бөгөөд эргэн тойрон нь хэдэн зуун шүхэр, дэнлүү барьсан хүүхдүүд уугуул үндэстний зүүдний цагийн дүрсийг үүсгэж байв. Хуан Антонио Самаранч хаалтын үг хэлж, тус Олимпыг урьд хожид байгаагүй шилдэг Олимп болсныг тэмдэглэн хэлэв. Олимпын сүлд дууг сопрано хоолойт Айвонн Кэнни дуулсан. Тус ёслолын ажиллагаанд мөн Жимми Барнс, INXS, Миднайт Ойл, Кайли Минөүг, Слим Дасти, Кристин Ану, Ники Вэбстэр, Жон Пол Янг, Мэн эт Вөрк, Мельбурны дуучин Ванесса Аморози, Томми Эммануэл, поп хослол Савиж Гарден зэрэг хамтлаг дуучид оролцсон. Тоглолтыг дараагийн Олимпын хот болох Афинд шилжүүлэх ёслол болж, Сиднейн боомт дээгүүр асар том салют буудан өндөрлөв. == Медаль хүртсэн улсууд == {| class="wikitable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" |- bgcolor="#efefef" ! colspan=7 style="text-align:center"|[[Зураг:Olympic_flag.svg|right|50px]]Афины олимпоос<br />медаль хүртсэн улс орнууд |- bgcolor="#efefef" !Байр!!Улс!!style="background-color:gold"|алт!!style="background-color:silver"|мөнгө!!style="background-color:#cc9966"|хүрэл!!нийт |- |1||{{USA}}||36||24||31||91 |- |2||{{RUS}}||32||28||28||88 |- |3||{{CHN}}||28||16||15||59 |- |4||{{AUS}}||16||25||17||58 |- |5||{{DEU}}||13||17||26||56 |- |6||{{FRA}}||13||14||11||38 |- |7||{{ITA}}||13||8||13||34 |- |8||{{NED}}||12||9||4||25 |- |9||{{CUB}}||11||11||7||29 |- |10||{{GBR}}||11||10||7||28 |- |colspan=7|''Бүрэн жагсаалтыг [[Сиднейн олимп (2000 он)-д улс орнуудын авсан медалийн тоо|эндээс]] үзнэ үү.'' |- |} * Нийт медаль авсан улсын тоо : 80 2007 онд АНУ-ын гурван алт, хоёр хүрэл медаль хүртсэн алдарт тамирчин [[Марион Жөүнс]] тетрагидрогестринон хэмээх хориотой бодисыг 2000 оны есдүгээр сараас эхлэн 2001 оны долоодугаар сар хүртэл хэрэглэснээ хүлээснээр энэ олимпоос авсан бүх медалиа хураалгав.<ref>[http://sports.espn.go.com/oly/trackandfield/news/story?id=3054706 "Jones returns five medals from 2000 Sydney Olympics."] ''ESPN Track and Field News''. 8 October 2007.</ref> ОУОХ Жөүнс болон түүний буухиа гүйлтийн багийн гишүүдийн 5 медалийг хураасан.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/athletics/7136016.stm "Jones stripped of Olympic medals."] ''BBC Sport''. 12 December 2007.</ref> Түүнчлэн Олон улсын хөнгөн атлетикийн холбооноос Жөүнсийг хоёр жилийн турш тэмцээнд оролцох эрхийг нь хассан юм.<ref>[http://www.abc.net.au/news/stories/2007/12/13/2117372.htm "IOC strips Jones of Sydney medals."] ''ABC News''. 13 December 2008.</ref> АНУ-ын эрэгтэй 4x400 м-ийн буухиа гүйлтийн багийн гишүүн Антонио Пэттигрю хориотой бодис хэрэглэснээ хүлээсний дараа 2008 оны наймдугаар сарын 2-нд Олон Улсын Олимпын Хороо АНУ-ын багийн алтан медалийг хураав.<ref name="pettigrew">Wilson, Stephen. [https://web.archive.org/web/20080825000724/http://news.yahoo.com/s/ap/20080802/ap_on_sp_ol/oly_ioc_us_medals "IOC strips gold from 2000 US relay team."] ''Associated Press''. 2 August 2008.</ref> Шигшээ гүйлтэд оролцсон АНУ-ын багийн дөрвөн гишүүний гурав нь тухайлбал Пэттигрю болон ихэр тамирчид болох [[Алвин Харрисон]], [[Калвин Харрисон]] нар болон, урьдчилсан шатны гүйгч [[Жиром Янг]] нар бүгд хүч чадал сайжруулах бэлдмэл хэрэглэснээ хүлээсэн буюу ийм бодис хэрэглэсэн нь шинжилгээгээр илэрчээ.<ref name="pettigrew"/> Зөвхөн урьдчилсан шатанд гүйсэн [[Анжело Тэйлор]] болон дэлхийн рекорд эзэмшигч Майкл Жонсон нар л энэ асуудалд холбогдоогүй байна.<ref name="pettigrew"/> Энэ медаль нь Жонсоны хувьд тав дахь алтан медаль байсан бөгөөд тэрбээр Пэттигрюгийн мэдүүлгийг сонсоод мэхлэгдэж, араараа тавиулж, урам хугарсан тул энэ медалийг эргүүлж өгөх гэж байсан хэмээн мэдэгдэв.<ref name="pettigrew"/> Энэ тэмцээний алтан медалийн эзэн одоо ч тодроогүй л байна. == Тоо баримт == * Зохион байгуулах зардал: 6.6 тэрбум [[австрали доллар]], үүнээс улсын төсвөөс 1.7-2.4 тэрбум австрали доллар зарцуулсан<ref>{{Webarchiv|url=http://www.liebreich.com/LDC/HTML/Olympics/London/Sydney.html |wayback=20050207142926 |text=Sydney 2000 - Auditor Slams Costs |archiv-bot=2025-10-01 21:22:34 InternetArchiveBot }} liebreich.com, 2003-04-23</ref><ref>[http://web.archive.org/web/*/http://www.audit.nsw.gov.au/agrep02v2/costofolympicgames.pdf Auditor-General’s Report to Parliament 2002 Volume Two] archived Auditor's report, pages 10-11. 'Olympic Co-ordination Authority ... OCA’s current report on the actual result ... Total net impact in AUD$ million: ... 1,326.1'</ref> == Албан ёсны лого == Том лого нь Сиднейн Опера Хаусын (дуурийн театр) дүрсийг агуулсан бол албан ёсны лого нь гүйж буй гүйлтийн тамирчны дүрсийг харуулсан. == Албан ёсны бэлгэдлүүд == 2000 оны Зуны Олимпын наадмын албан ёсны бэлгэдлүүд нь:<ref>{{cite web|url=http://en.beijing2008.com/31/87/article211928731.shtml|title=A Brief History of the Olympic and Paralympic Mascots|publisher=Bejing2008|date=2004-08-05|accessdate=25 October|accessyear=2006}}</ref> * '''Сид''' [[нугасан хошуут]] — 'Сид' нь тус Олимпын тоглолтын хот болох 'Сидней'-н эхний үеэр нэрлэгдсэн * '''Милли''' [[ехидна]] — 'Милли' нь 'Милленниум' буюу мянган гэсэн үгнээс үүссэн нэр * '''Олли''' [[кукабурра]] — 'Олли' нь 'Олимп' гэдэг үгнээс гаралтай == Хүрэл медалиуд == 1991 оны эцэс хүртэл,<ref>[http://www.prospectstampsandcoins.com.au/web/decimal_coins/index.htm Australian Decimal Coins]</ref> Австрали 1, 2 центийн зоос хэрэглэж байсан. <br /> 1992 онд эдгээр зоосыг гүйлгээнээс гаргаж эхэлжээ. Хүмүүсийг эдгээр зоосоо гүйлгээнд хэрэглэдэг зоосоор сольж авахыг уриалсан байна. Хураан авсан 1, 2 центийн зоосуудаа хайлуулж, 2000 оны Олимпын тоглолтод зориулж хүрэл медалиуд хийжээ.<ref>[http://www.parliament.wa.gov.au/publications/tabledpapers.nsf/displaypaper/3610904a2a248a913e4212fb48256b0500179d95/$file/gc2001.pdf "Other Olympic and Paralympic Products" — on page 17 (just before page 18) of the Gold Corporation — 2001 Annual Report — Publication by the Parliament of Western Australia]</ref> <ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_m3MKT/is_166_108/ai_64838756 Australians add local color to medals for Olympic Games — Publication date: 28 August 2000]</ref> == Шагнал == * Олон Улсын Олимпын Хороо Сидней хот болон түүний оршин суугчдыг хамтран ажиллаж, дэлхий дахинаас ирсэн бүх тамирчид, зочдод баяр баясгалангаа харуулсных нь төлөө "Пьер де Кубертений цом"-оор шагнажээ. == Шинэ Өмнөд Вэльсийн Цагдаагийн Хүчнийг сайшаав == * Урьд хожид байгаагүй аюул осолгүй наадам зохион байгуулах нөхцлийг бүрдүүлсэн [[Шинэ Өмнөд Вэльс]]ийн Цагдаагийн Хүчнийг сайшааж, Олимпын цагариг хэрэглэх эрх олголоо. == Монгол улс Сиднейн олимпод == {{гол|Монгол улс Сиднейн олимпод}} 2000 оны [[Сиднейн олимп|Сиднейн олимпод]] 20 тамирчин оролцож буудлагын тамирчин [[Отрядын Гүндэгмаа]] шагналт байр эзэлж, манай тамирчдын олимпод 1964 онд анх удаа оролцохдоо медаль хүртэж чадаагүй шиг Сиднейгээс ганзага хоосон ирснээр 199 орноос 150 дугаарт орж сүүл мушгигсдын эгнээнд багтжээ. == Нэмэр == * [[Олон Улсын Олимпын Хороо]] * [[Зуны олимп]] * [[Сиднейн олимпод оролцсон Монголын тамирчид]] == Лавлах бичиг == {{Reflist}} == Гаднын холбоос == * [https://web.archive.org/web/20100523182309/http://gamesinfo.com.au/ Sydney Olympic Games Information] * [https://web.archive.org/web/20160722120946/http://www.sydneyolympicpark.com.au/ Sydney Olympic Park] * [https://web.archive.org/web/20061230135408/http://www.specialevents.com.au/archiveprev/sydney2000/opening.html Sydney Olympic Games Opening Ceremony - Australian Special Events] * [http://corporate.olympics.com.au/games.cfm?GamesID=2000 Australian Olympic Committee site on 2000 Sydney Olympics] - includes information and photo gallery * [http://www.olympic.org/uk/games/past/index_uk.asp?OLGT=1&OLGY=2000 IOC Site on 2000 Summer Olympics] * [http://www.powerhousemuseum.com/sydney2000games/ Sydney 2000 Games Collection at the Powerhouse Museum] - information and audio files * [http://www.abs.gov.au/Ausstats/abs@.nsf/0/e99215ff41ca7defca256b35001bacf9?OpenDocument A Look Back at the Sydney Olympics and Paralympics] - Australian Bureau of Statistics * [http://www.cultureandrecreation.gov.au/articles/olympics/ 2000 Sydney Olympics - Culture and Recreation] * [http://www.ga.gov.au/acres/gallery/olympics2000.htm Satellite view of 2000 Sydney Olympics sites] * [https://web.archive.org/web/20201006194202/http://pandora.nla.gov.au/col/c4006 Sydney 2000 Olympic Games] - archived websites in PANDORA * [https://web.archive.org/web/20071012190546/http://konnecke.com/spiritofsydney/sydney2000map/ Sydney 2000 Olympic and Paralympic Games Photo Map] - Photomap of Venues, Events and Construction leading up to Sydney 2000 * [http://www.spiritofsydney.com Volunteers Website] - Website maintained by and for Sydney 2000 Volunteer Alumni * [https://web.archive.org/web/20080413175045/http://www.aafla.com/6oic/OfficialReports/2000/2000v1.pdf Official Report Vol. 1] - Digital Archive from the Amateur Athletic Foundation of Los Angeles * [http://collectionolympique.free.fr//dousydney.html Sydney 2000 Olympic pins]{{Dead link|date=Есдүгээр сар 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://news.parseek.com/sport * http://www.isna.ir {{Олимп}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:2000 оны зуны олимп| ]] [[Ангилал:2000 оны спорт]] [[Ангилал:Сиднейн спортын арга хэмжээ|зуны олимп]] odrele4jd7ein8pr5to53e06j2pezmg 0 10858 860259 751574 2026-06-27T06:46:54Z HorseBro the hemionus 100126 860259 wikitext text/x-wiki {{Featured article}}{{Хадмал |монгол_бичиг =[[Файл:Bagabagai.PNG|20px]] |кирилл_буриад =баабгай |кирилл_монгол =баавгай |кирилл_халимаг = }} {{Taxobox | name = Баавгай | fossil_range = Хожуу [[Эоцен]] - одоо хүртэл | image = Ours brun parcanimalierpyrenees 1.jpg | image_width = 300px | image_caption = Пиренейн үндэсний парк дахь баавгай. | regnum = [[Амьтан]] | phylum = [[Хөвчтөн]] |subphylum = [[Сээр нуруутан]] | classis = [[Хөхтөн]] | ordo = [[Мах идэштэн]] | subordo = [[Нохой төрхтөн]] (Caniformia) | superfamilia = ''Ursoidea'' | familia = '''Баавгайнхан''' | familia_authority = [[Йоханн Фишер фон Валдхайм]], 1817 | subdivision_ranks = Төрлүүд | subdivision = * ''Ailuropoda'' * ''Helarctos'' * ''Melursus'' * ''Ursus'' * ''Tremarctos'' * ''Agriarctos'' (устсан) * ''Amphicticeps'' (устсан) * ''Amphicynodon'' (устсан) * ''Arctodus'' (устсан) * ''Indarctos'' (устсан) * ''Parictis'' (устсан) * ''Plionarctos'' (устсан) * ''Ursavus'' (устсан) * ''Kolponomos'' (устсан) }} '''Баавгай''' гэж '''Баавгайнхан''' овгийн хөхтөн амьтдыг хэлнэ. Баавгай нь нохой төрхтөн махан идэштэн бөгөөд сэлүүр хөлтөнтэй хамгийн ойр төрөл. Хэдийгээр баавгайн одоо байгаа наймхан зүйл байдаг боловч, өргөн тархсан. Тухайлбал Ертөнцийн хойд хагас даяар, өмнөд хагаст хэсэгчлэн тархсан. Баавгай [[Хойд Америк]], [[Өмнөд Америк]], [[Европ]], [[Ази]]д тархаагүй Орчин үеийн баавгайн түгээмэл шинж чанар нь бүдүүн бахим хөл, том бие, урт хоншоор, сэгсгэр үс, эргэж хураагддаггүй таван хумс бүхий тавхайтай, хойд хөл дээрээ босдог, богино сүүлтэй. [[Цагаан баавгай]] голдуу мах иддэг бол, [[аварга хулсны баавгай]] бараг үргэлж [[хулс]]аар хооллодог. Үлдсэн зургаан зүйлийн баавгай нь бүгд холимог идэштэн, тухайлбал ургамал, амьтнаар хооллодог. Нийлж буй баавгайнууд болон бамбарууштайгаа хамт байх эвшүүдийг эс тооцвол ганц ганцаараа амьдардаг. Өдрийн цагаар идэш хоолоо хайх нь бий боловч, голдуу шөнө буюу үүрээр идэвхтэй байдаг. Сайн үнэрлэх чадвартай, хүнд лагс биетэй, болхидуу боловч, хурдан давхидаг ба юманд авирах буюу сэлэхдээ чадамгай. Намар зарим баавгайн зүйл иссэн жимс ихээр иддэг тул зан төлөвт нь нөлөөлдөг.<ref>{{cite web|url= http://www.earthtimes.org/articles/show/241001,slovakia-warns-of-tipsy-bears.html|accessdate= 2008-11-11|title= Словакт халамцуу баавгайнаас болгоомжлохыг сануулж байна|archive-date= 2012-07-06|archive-url= https://web.archive.org/web/20120706224731/http://www.earthtimes.org/articles/show/241001,slovakia-warns-of-tipsy-bears.html|url-status= dead}}</ref>Баавгай агуй, нүхэнд үүрлэдэг ба ихэнх зүйлийн баавгай өвөл ичдэг. Балар эртний үеэс баавгайн мах, үсийг авах гэж агнасаар иржээ. Өнөөг хүртэл баавгай хүн төрөлхтний урлаг, домог болон бусад соёлд томоохон үүрэг гүйцэтгэдэг. Орчин үед амьдрах орчин нь хумигдаж байгаагийн зэрэгцээ, баавгай болон түүний эд эрхтний хууль бус наймаанаас (ялангуяа баавгайн цөсний худалдаа) болж тоо толгой нь хорогдсоор байна. [[Дэлхийн байгаль хамгаалах холбоо|IUCN]] зургаан зүйлийн баавгайг эмзэг буюу ховор амьтдын жагсаалтад оруулсан бөгөөд ховордоогүй [[хүрэн баавгай]] хүртэл зарим улсад устах аюулд ороод байна. Хамгийн ховордсон баавгайн хулгайн ан, олон улсын худалдааг хориглосон боловч зогсохгүй байна. == Эволюцийн хамаарал == [[Файл:Teufelshöhle-Höhlenbär-Dreiviertelprofil.jpg|thumb|left|200px|[[Агуйн баавгай]]н (''Ursus spelaeus'') араг яс]] Баавгайнхан овог мах идэштэний багт хамаарах бөгөөд нохой төрхтөн дэд багийн есөн овгийн нэг. Баавгайн хамгийн ойрын төрөл нь сэлүүр хөлтнүүд, тухайлбал ''Odobenidae'' (далайн морь), ''Otariidae'' (далайн хав, далайн арслан), ''Phocidae'' (жинхэнэ буюу чихгүй далайн нохой). Баавгай гурван дэд овгийн найман зүйлээс бүрдэнэ: Ailuropodinae ([[аварга хулсны баавгай]]), Tremarctinae ([[Андын баавгай]]), Ursinae (нэгээс гурван төрөлд хуваагддаг зургаан зүйл). хөөе Баавгайнхан овгийн гарал үүсэл маш жижиг, хээнцэр ''Parictis'' хэмээх амьтнаас эхтэй. Тэр нь дөнгөж 7 см урт гавалтай байв. Parictis анх Хойд Америкт хожуу [[Эоцен]]ий үед (38 сая орчим жилийн өмнө) үүссэн боловч [[Миоцен]] хүртэл энэ төрөл Еврази, Африкт үзэгдээгүй.<ref name=Kemp>{{cite book | author = Kemp, T.S. | year = 2005 | title = The Origin and Evolution of Mammals | publisher = Oxford University Press | isbn = 0198507607}}</ref> Зээхийн хэмжээтэй, нохойтой төстэй ''Cephalogale'' хамгийн бүдүүлэг баавгайнхан гэж тооцогдох нь элбэг. ''Cephalogale'' анх дунд [[Олигоцен]] ба түрүү Миоцений (20–30 сая жилийн өмнө) үед Европт үүсчээ. ''Cephalogale'' ''Ursavus'' төрлийн анхны баавгайн өвөг болно. Энэ төрөл Ази руу тархаж, улмаар 5 сая жилийн өмнө Европт анхны жинхэнэ баавгай (''Ursus'' төрөл) бий болжээ. Хамгийн бүдүүлэг энгийн зүйлүүд нь хүртэл, тухайлбал ''C. minor'' баавгайн шүдлэлтийн шинжийг үзүүлдэг. Тухайлбал арагшаа чиглэсэн M2 postprotocrista араатай, уртассан m2 араатай, богиноссон бага араатай. Баавгайнхан овгийн одоо байгаа зүйлүүд нь дан махаар хооллодоггүй шинжийн шүдтэйгээрээ онцлог боловч малтмал баавгайн хувьд дан махаар хооллодог шинжийн шүдтэй. Гэхдээ [[суусрынхан]] овгийнхны түвшинд хүртлээ мах идэштэн болоогүй. Cephalogale нь mesocarnivore буюу дунд түвшний мах идэштэн байжээ.<ref name=Wang>{{cite journal | author = Wang, Xiaoming, Malcolm C. McKenna, and Demberelyin Dashzeveg | year = 2005 | title = Amphicticeps and Amphicynodon (Arctoidea, Carnivora) from Hsanda Gol Formation, Central Mongolia and Phylogeny of Basal Arctoids with Comments on Zoogeography | journal = American Museum Novitates | issue = 3483 | pages = 57 | url = http://www.nhm.org/expeditions/rrc/wang/documents/Wangetal2005ShandGolarctoids.pdf | access-date = 2009-03-07 | archive-date = 2008-05-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080529060257/http://www.nhm.org/expeditions/rrc/wang/documents/Wangetal2005ShandGolarctoids.pdf | url-status = dead }}</ref> Бусад устсан баавгайн төрлүүд гэвэл ''Arctodus'', ''Agriarctos'', ''Plionarctos'', ''Indarctos'' нар болно. Хожуу Эоцений үед баавгай Азид байсан эсэх нь тодорхойгүй боловч 37 сая жилийн өмнө далайн түвшин бага байх үед Азиас нүүсэн цөөн тоотой баавгай Хойд Америкт ''Parictis''-ийг үүсгэсэн байх гэсэн таамаглал байдаг. Гэхдээ Зүүн Азид үүнийг нотлох ''Parictis''-ийн малтмал үлдэгдэл олдоогүй. Гэхдээ баавгай Олигоцений үед Азид маш олон төрөл зүйл болон хөгжжээ. Хоёр дэд овгийн (Amphicynodontinae, Hemicyoninae) дөрвөн төрөл Олигоцений үед Азид байсан нь илэрсэн. Тухайлбал: ''Amphicticeps'', ''Amphicynodon'', ''Pachycynodon'', ''Cephalogale''. ''Amphicticeps'' нь зөвхөн Азид тархсан байсан бол, нөгөө гурав нь Европ, Азид хоёуланд нь байжээ. Энэ нь Олигоцений үед Ази, Европын хооронд баавгай нүүдэллэж байсныг харуулж байгаа бөгөөд хэд хэдэн зүйл Азиас Хойд Америк руу нүүсэн нүүдэл хожуу Олигоцен буюу түрүү Миоцений үед болсон байхыг харуулсан. ''Amphicticeps'' нь морфологийн хувьд ''Allocyon'' болон Хойд Америкийн ''Kolponomos''-той төстэй боловч, энэ үед байсан Баавгайнхан овгийн нэг ч төрөл Еврази, Хойд Америкт хоёуланд нь тархаагүй юм. Гэхдээ Cephalogale түрүү Миоцений үед Хойд Америкт тархсан. Түүнчлэн ''Haplomys'', ''Pseudotheridomys'' (хожуу Олигоцен), ''Plesiosminthus'', ''Palaeocastor'' (түрүү Миоцен) зэрэг мэрэгчид Ази, Хойд Америкт хоёуланд нь түгээмэл байсан нь хоёр тивийн хооронд хожуу Олигоцен, түрүү Миоцений үед амьтны аймаг нь шилжин нүүдэллэж байсныг харуулж байна. Тиймээс Азиас Хойд Америк руу нүүсэн баавгайн нүүдэл энэ үед болсон байх магадлал их юм.<ref name=Wang2>{{cite journal | author = Wang Banyue and Qiu Zhanxiang | year = 2005 | title = Notes on Early Oligocene Ursids (Carnivora, Mammalia) from Saint Jacques, Nei Mongol, China | journal = Bulletin of the American Museum of Natural History | issue = 279 | pages = 116–124 | url = http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/447/22/B279a05.pdf | doi = 10.1206/0003-0090(2003)279<0116:C>2.0.CO;2 | volume = 279|format=PDF}}</ref> Хожуу Шинэ төрмөлийн үед Еврази, Хойд Америкийн хооронд гурван удаа мах идэштэн, үүний дотор баавгайн том нүүдэл болсон нь тодорхой болсон. Эхнийх нь (21–18 сая жилийн өмнө) ''Amphicynodon'', ''Cephalogale'', ''Ursavus'' зэрэг төрөл үе үе нүүсэн нүүдэл юм. Хоёрдахь нь 7-8 сая жилийн өмнө болсон бөгөөд үүгээр ''Agriotherium'' нүүжээ. Энэ төрөл Сахаараас өмнөх Африкт мөн тархсан байсан нь урсоидуудын хувьд сонин тохиолдол юм. Гуравдахь ь түрүү [[Плиоцен]]ий үед 4 сая жилийн өмнө тохиолдсон ба ''Ursus'' тархан нүүжээ.<ref name=Qiu >{{cite journal | author = Qiu Zhanxiang | year = 2003 | title = Dispersals of Neogene Carnivorans between Asia and North America | journal = Bulletin American Museum of Natural History | issue = 279 | pages = 18–31 | url = http://digitallibrary.amnh.org/dspace/bitstream/2246/447/25/B279a02.pdf | doi = 10.1206/0003-0090(2003)279<0018:C>2.0.CO;2 | volume = 279|format=PDF}}</ref> [[Аварга хулсны баавгай]]н таксономи удаан хугацааны турш маргаантай байгаа юм. [[Арманд Дэвид]] анх 1869 онд үүнийг ''Ursus'' төрөлд хамааруулан ангилсан боловч 1870 онд үүнийг Алфонс Милн-Эдвардс [[зээх]]ийн төрөлд хамааруулжээ.<ref>Lindburg, Donald G. (2004). ''Giant Pandas: Biology and Conservation'', pp. 7–9. University of California Press </ref> Сүүлийн үеийн ДНХ-ийн судалгаагаар аварга хулсны баавгай бусад баавгайтай илүү ойр төрөл болохыг тогтоож, баавгайнхан овогт хамааруулж тооцдог болсон.<ref>Olaf R. P. Bininda-Emonds. "Phylogenetic Position of the Giant Panda". In Lindburg, Donald G. (2004) ''Giant Pandas: Biology and Conservation'', pp. 11–35. University of California Press </ref> Гэхдээ [[улаан хулсны баавгай]]н ангилал тодорхойгүй үлдсэн. Олон судлаачид, тухайлбал Вилсон, Рийдер нар түүнийг баавгайн овогт хамааруулсан. Бусад судлаачид түүнийг зээхүүдтэй хамт нэг овогт багтаасан бол, зарим нь ''Ailuridae'' гэх тусдаа овог болгон ангилжээ. Хоёр хулсны баавгайн хоорондох олон төстэй шинж, тухайлбал, хуурмаг эрхий хуруу зэрэг нь хулсаар хооллодогтой холбоотой ижилсэн хувьссан хувьслын үр дүн гэж үздэг. Түүнчлэн Аляскын Эйбиси арлуудад тархсан [[хүрэн баавгай]] дэлхийн бусад хүрэн баавгайтай гэхээсээ илүү [[цагаан баавгай]]тай ойр төрөл болох нь тогтоогдсон. Аляскын Их Сургуулийн Фэрбэнкс дахь Хойд туйлын биологийн хүрээлэнгийн судлаач Жералд Шийлдс, Сандра Тэлбот нар тус зүйлийн хэд хэдэн дээжээс ДНХ-ийг нь шинжлэхэд, бусад хүрэн баавгайныхаас өөр байв. Судлаачид тэдгээр баавгайн ДНХ дэлхийн бусад газрын хүрэн баавгайтай харьцуулахад өвөрмөц шинжтэй байсныг нээсэн. Тус нээлтээр бусад бүх хүрэн баавгай хоорондоо ойрын төрөл бол Аляскын Эйбиси арлуудын баавгай тэднээс ялгарах бөгөөд харин цагаан баавгайтай ойр төрөл болохыг тогтоосон.<ref>{{Cite web |url=http://www.gi.alaska.edu/ScienceForum/ASF13/1314.html |title=Хүрэн баавгай: Цагаан баавгайн өвөг үү?, Аляскын шинжлэх ухааны форум<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-03-07 |archive-date=2010-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100109043716/http://www.gi.alaska.edu/ScienceForum/ASF13/1314.html |url-status=dead }}</ref> Мөн Хятадад хөх баавгай хэмээх хар баавгайн төрөлд хамаарах нэн ховор зүйл байдаг гэлцдэг. Гэвч энэ амьтны зургийг нэг ч удаа авч байгаагүй. [[Уутат баавгай]] буюу коалаг гаднах төрхөөр нь баавгай гэдэг боловч тэдгээр нь баавгай биш харин уутат амьтан юм. == Ангилал == [[Файл:Medved mzoo.jpg|right|thumb|Москвагийн амьтны хүрээлэн дэх [[хүрэн баавгай]] ''Ursus arctos'']] [[Файл:Ursus thibetanus 3 (Wroclaw zoo).JPG|thumb|Польшийн Вроцлавын амьтны хүрээлэн дэх [[Азийн хар баавгай]] ''Ursus thibetanus'']] [[Файл:Sun Bear 7.jpg|right|thumb|Колумбус хотын амьтны хүрээлэн дэх [[Нарны баавгай]] ''Helarctos malayanus'']] [[Файл:Giant Panda 2004-03-2.jpg|thumb|[[Аварга хулсны баавгай]] ''Ailuropoda melanoleuca'' "Тянтян"]] * '''Баавгайнхан овог''' ** '''Ailuropodinae дэд овог''' *** [[Аварга хулсны баавгай]], ''Ailuropoda melanoleuca'' *** [[Одой хулсны баавгай]], ''Ailuropoda minor''† ** '''Tremarctinae дэд овог''' *** [[Андын баавгай]], ''Tremarctos ornatus'' *** [[Флоридын агуйн баавгай]], ''Tremarctos floridanus''† *** [[Аварга богино нүүрт баавгай]], ''Arctodus simus''† *** [[Нэргүй богино нүүрт баавгайн зүйл]], ''Arctodus pristinus''† *** [[Бразилийн богино нүүрт баавгай]], ''Arctotherium brasilense''† *** [[Аргентинийн богино нүүрт баавгай]], ''Arctotherium latidens''† ** '''Ursinae дэд овог''' *** [[Хүрэн баавгай]], ''Ursus (Ursus) arctos'' **** [[Сирийн хүрэн баавгай]] ''Ursus arctos syriacus'' **** [[Гриззли баавгай]], ''Ursus arctos horribilis'' **** [[Кодяк баавгай]], ''Ursus arctos middendorffi'' **** [[Хималайн хүрэн баавгай]] бөгөөд [[Хималайн улаан баавгай]], ''Ursus arctos isabellinus'' **** [[Хималайн хөх баавгай]], ''Ursus arctos pruinosus'' **** [[Бергманы баавгай]], ''Ursus arctos piscator''†? **** [[Евразийн хүрэн баавгай]] ''Ursus arctos arctos'' **** [[Мазаалай]], ''Ursus arctos gobiensis'' (нэн ховор) **** [[Атлас баавгай]], ''Ursus arctos crowtheri''† *** [[Америкийн хар баавгай]], ''Ursus (Ursus) americanus'' **** [[Шаргал хүрэн баавгай]], ''Ursus americanus cinnamomum'' **** [[Көрмөүдийн баавгай]], ''Ursus americanus kermodei'' *** [[Цагаан баавгай]], ''Ursus maritimus'' *** [[Азийн хар баавгай]], ''Ursus thibetanus'' **** [[Формозын хар баавгай]], ''Ursus thibetanus formosanus'' **** ''Ursus thibetanus gedrosianus'' **** ''Ursus thibetanus japonicus'' **** ''Ursus thibetanus laniger'' **** ''Ursus thibetanus mupinensis'' **** ''Ursus thibetanus thibetanus'' **** ''Ursus thibetanus ussuricus'' *** [[Залхуу баавгай]], ''Melursus ursinus'' **** [[Шри-Ланкын залхуу баавгай]] ''Melursus ursinus inornatus'' **** [[Энэтхэгийн залхуу баавгай]] ''Melursus ursinus ursinus'' *** [[Нарны баавгай]], ''Helarctos malayanus'' **** Борнеон нарны баавгай ''Helarctos malayanus euryspilus'' *** [[Овернийн баавгай]], ''Ursus minimus''† *** [[Этрускийн баавгай]], ''Ursus etruscus''† *** [[Агуйн баавгай]], ''Ursus spelaeus''† *** [[МакФарлэйний баавгай]], ''Ursus (Vetularctos) inopinatus'' (устсан) *** Дэнингэрийн баавгай, ''Ursus deningeri''† ''Melursus'', ''Helarctos'' төрлийг заримдаа ''Ursus''-д хамааруулдаг. Азийн хар баавгай, цагаан баавгай нь ''Selenarctos'' ба ''Thalarctos'' хэмээх өөрийн төрөлд хамаардаг байсан бол өдгөө дэд төрлийн түвшинд ангилагддаг болсон. Америкийн хар, хүрэн, цагаан баавгайнуудын дундаас эрлийз гаргаж авсан тохиолдол олон бий ([[Эрлийз баавгай]]нуудыг үз). == Эшлэл == {{reflist}} == Нэмж унших == * <cite>Bears of the World</cite>, Terry Domico, Photographs by Terry Domico and Mark Newman, Facts on File, Inc, 1988, hardcover, ISBN 0-8160-1536-8 * ''The Bear'' by [[William Faulkner]] * Brunner, Bernd: Bears — A Brief History. New Haven and London: Yale University Press, 2007 == Гадаад холбоос == {{Commons|Ursidae|Баавгайнхан}} * [http://www.medvede.sk/index1.php The Bears Project] Европын хүрэн баавгай болон бусад амьтны зүйлийн тухай мэдээ, мэдээлэл, зураг * [https://web.archive.org/web/20191107084703/http://bearinfo.org/ Grizzly Bear Outreach Project] Хойд Америкийн гриззли баавгайн түүх, биологи, хамгааллын тухай мэдээлэл [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Баавгайнхан| ]] 5xc80urw3tcguybb0id3aed4v0l15pf 0 11516 860243 842990 2026-06-27T06:21:31Z Duuree1199 105572 /* */ 860243 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Бөх | name = Дашийн Лувсан | image = | caption = | birth_date = {{birth date|1925|01|01}} | birth_place = [[Батцэнгэл сум|Батцэнгэл]], [[Архангай аймаг]] | death_date = {{death date and age|1993|}} | death_place =Улаанбаатар | death_cause = | nickname = Нисэхийн, Тавхай | monuments = | height = | weight = | spouse = | children = | wrestling_title = [[Улсын заан]] | title1 = Улсын заан | title_year1 = 1951 | title2 = Улсын начин | title_year2 = 1950 | түрүүлсэн = 0 | үзүүрлэсэн = 0 | шөвгөрсөн = 5 }} "Нисэхийн" хэмээх '''Дашийн Лувсан''' ([[1925 он]]ы [[1 сарын 1|нэгдүгээр сарын 1]]-нд төрсөн<ref>[https://www.devjee.mn/w/-LG5QvnEFFQSS3qGegFM devjee.mn]</ref>) нь [[Архангай]] аймгийн [[Батцэнгэл сум]]ын уугуул, [[үндэсний бөх]]ийн [[улсын заан]] юм. Хүү нь Монгол улсын гавъяат тамирчин, үндэсний бөхийн улсын начин [[Лувсангийн Энхбаяр|Л.Энхбаяр]],Улсын начин Л.Өлзийбаяр, ач хүү Монгол улсын гавьят төмирчин, жүдо бөхийн дэлхийн аваргын хүрнл медальт, үндэсний бөхийн аймгийн заан Ө.Дүүрэнбаяр болно. ==Амжилт== *1950 онд 6 давж [[улсын начин]] цол хүртсэн *1951 онд 7 давж улсын заан болжээ *1952 онд 7 давж "Үнэн хүчит" чимэг хүртсэн *1953 онд 6 давж "Хурц шаламгай шалгарсан хүчит" чимэг нэмэв *1957 онд 5 давж "Харилтгүй хүчит" чимэг хүртэв == Эшлэл == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Лувсан, Дашийн}} [[Ангилал:Улсын заан]] [[Ангилал:Батцэнгэлийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1925 онд төрсөн]] 3yc3nzdt1ax7bcvdywsuodloe8ddlee 0 11558 860254 815834 2026-06-27T06:41:45Z HorseBro the hemionus 100126 860254 wikitext text/x-wiki {{Featured article}}{{Инфобокс авто уралдаан |төрөл = F1 |гран при = Америкийн Гран При |албан ёсны нэр = XXXIII [[Фостерс Лагер|Фостерс]] [[Америкийн гран-при]] |огноо= [[6 сарын 20]] |зураг = Circuit Indianapolis.png |он = 2004 |гарааны дугаар = 9 |нийт гараа = 18 |байршил = [[Индианаполис]] |зам = Уралдааны зам |зам миль = 2.606 |зам км = 4.195 |тойргийн тоо = 73 |тойрог миль = 190.238 |тойрог км = 306.016 |цаг агаар = Цэлмэг |поул тамирчин = [[Рубенс Барричелло]] |поул улс = Бразил |поул баг = [[Скудериа Феррари|Феррари]] |поул цаг = 1:10.223 |хурдан тамирчин = [[Рубенс Барричелло]] |хурдан улс = Бразил |хурдан баг = [[Скудериа Феррари|Феррари]] |хурдан цаг = 1:10.399 |хурдан тойрог = 7 |1 тамирчин = [[Михаэль Шумахер]] |1 улс = Герман |1 баг = [[Скудериа Феррари|Феррари]] |2 тамирчин = [[Рубенс Барричелло]] |2 баг = [[Скудериа Феррари|Феррари]] |2 улс= Бразил |3 тамирчин = [[Сато Такүма]] |3 улс = Япон |3 баг = [[БАР]]-[[Хонда Расинг Ф1|Хонда]] }} '''2004 оны Америкийн гран-при''' нь [[Формула-1]] уралдааны хүрээнд [[Америкийн Нэгдсэн Улс|Америкийн Нэгдсэн Улс]]ын [[Индиана]] муж улсын [[Индианаполис]] хотод [[2004]] оны [[6 сарын 20]]-нд зохиогдсон уралдаан юм. Уралдааны эхний эргэлт дээр [[Кристиан Клин]], [[Фелипе Масса]], [[Жоржио Пантано]], [[Жанмариа Бруни]] нар хоорондоо мөргөлдөж уралдааны замыг орхисон. Хэдэн тойргийн дараа [[Ральф Шумахер]]ын машины дугуй салж, тэрээр 290км/ц хурдтайгаар цементэн хана мөргөж, хүнд гэмтжээ. Уралдааны дараа түүний ах [[Михаэль Шумахер]] ярихдаа, уралдааны замыг орхин, дүү дээрээ очмоор байсан гэжээ. Уралдааны замыг цэвэрлэж, Ральфыг эмнэлэг рүү авч явтал аюулгүйн машин уралдааны замд гарч ирсэн. Уралдааны турш [[Скудериа Феррари|Ферраригийн]] 2 нисэгч уралдааныг тэргүүлж, [[Михаэль Шумахер]] түрүүлэн, [[Рубенс Барричелло]] удаалсан бол [[Сато Такүма]] гуравдугаар байрт орж, анх удаа шагналын тавцанд гарчээ. Мөн [[Унгар]]ын анхны Формула Нэгийн нисэгч [[Цолт Баумгартнер]] 8-д орж, анхны оноогоо авав. [[Зураг:Mclaren racing usgp 2004.jpg|thumb|left|[[МкЛарен Расинг|МкЛарен]]ы механикчид [[Кими Райкконен]]ы MP4-19 машиныг гараж руу түрэн оруулж байна (урьдчилсан уралдаан).]] [[Зураг:Alonso usgp 2004 pits.jpg||thumb|left|Фернандо Алонсо уралдааны өмнө.]] __FORCETOC__ <br clear="all"/> == Дүн == === Урьдчилсан уралдаан === {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! Байр ! Дугаар ! Нэр ! Баг ! Хугацаа<ref>{{cite web | title = Формула 1-ийн албан ёсны вэб сайт | url = http://www.formula1.com/results/season/2004/722/5988/ | accessyear = 2009 | accessdate = 5 сарын 1 | archive-date = 2015-02-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150222213454/http://www.formula1.com/results/season/2004/722/5988/ | url-status = dead }}</ref> ! Зөрүү |- ! 1 | 2 | {{flagicon|Бразил}} [[Рубенс Барричелло]] | [[Скудериа Феррари|Феррари]] | 1:10.223 |align="center"| — |- ! 2 | 1 | {{flagicon|Герман}} [[Михаэль Шумахер]] | [[Скудериа Феррари|Феррари]] | 1:10.400 | +0.177 |- ! 3 | 10 | {{flagicon|Япон}} [[Сато Такүма]] | [[БАР]]-[[Хонда Расинг Ф1|Хонда]] | 1:10.601 | +0.378 |- ! 4 | 9 | {{flagicon|Нэгдсэн Хаант Улс}} [[Женсон Баттон]] | [[БАР]]-[[Хонда Расинг Ф1|Хонда]] | 1:10.820 | +0.597 |- ! 5 | 3 | {{flagicon|Колумби}} [[Хуан Пабло Монтойя]] | [[Уильямс Ф1|Уильямс]]-[[BMW]] | 1:11.062 | +0.839 |- ! 6 | 4 | {{flagicon|Герман}} [[Ральф Шумахер]] | [[Уильямс Ф1|Уильямс]]-[[BMW]] | 1:11.106 | +0.883 |- ! 7 | 6 | {{flagicon|Финланд}} [[Кими Райкконен]] | [[МкЛарен Расинг|Макларен]]-[[Мерседес-Бенц|Мерседес]] | 1:11.137 | +0.914 |- ! 8 | 17 | {{flagicon|Франц}} [[Оливье Панис]] | [[Тоёота F1|Тоёота]] | 1:11.167 | +0.944 |- ! 9 | 8 | {{flagicon|Испани}} [[Фернандо Алонзо]] | [[Рено Ф1 Теам|Рено]] | 1:11.185 | +0.962 |- ! 10 | 14 | {{flagicon|Австрали}} [[Марк Вэббэр]] | [[Ягуар Расинг|Ягуар]]-[[Косворт]] | 1:11.286 | +1.063 |- ! 11 | 16 | {{flagicon|Бразил}} [[Кристиано да Матта]] | [[Тоёота F1|Тоёота]] | 1:11.691 | +1.468 |- ! 12 | 5 | {{flagicon|Нэгдсэн Хаант Улс}} [[Дэвид Култхард]] | [[МкЛарен Расинг|Макларен]]-[[Мерседес-Бенц|Мерседес]] | 1:12.026 | +1.803 |- ! 13 | 15 | {{flagicon|Австри}} [[Кристиан Клин]] | [[Ягуар Расинг|Ягуар]]-[[Косворт]] | 1:12.170 | +1.947 |- ! 14 | 11 | {{flagicon|Итали}} [[Жанкарло Фисикелла]] | [[Заубер Моторспорт|Заубер]]-[[Петронас]] | 1:12.470 | +2.247 |- ! 15 | 12 | {{flagicon|Бразил}} [[Фелипе Масса]] | [[Заубер Моторспорт|Заубер]]-[[Петронас]] | 1:12.721 | +2.498 |- ! 16 | 18 | {{flagicon|Герман}} [[Ник Хайдфелд]] | [[Жордан Гран При|Жордан]]-[[Форд]] | 1:13.147 | +2.924 |- ! 17 | 19 | {{flagicon|Итали}} [[Жоржио Пантано]] | [[Жордан Гран При|Жордан]]-[[Форд]] | 1:13.375 | +3.152 |- ! 18 | 20 | {{flagicon|Итали}} [[Жанмариа Бруни]] | [[Минарди]]-[[Косворт]] | 1:14.010 | +3.787 |- ! 19 | 21 | {{flagicon|Унгар}} [[Цолт Баумгартнер]] | [[Минарди]]-[[Косворт]] | 1:14.812 | +4.589 |- ! 20 | 7 | {{flagicon|Итали}} [[Ярно Трулли]] | [[Рено Ф1 Теам|Рено]] | уралдаагүй | уралдаагүй |} [[Зураг:Alonso US-GP 2004.jpg|thumb|right|[[Рено Ф1 Теам|Рено]] багийн [[Фернандо Алонсо]] бэлтгэлийн үеэр.]] [[Зураг:Sauber usgp 2004.jpg|thumb|right|Култхард Фисикеллаг гүйцэхээр хөөж байна.]] [[Зураг:Jenson button usgp 2004 ontrack.jpg|thumb||Баттон бэлтгэлийн үеэр.]] === Үндсэн уралдаан === {| class="wikitable" style="font-size: 95%;" |- ! Байр !! Дугаар !! Нэр !! Бан !! Тойрог !! Хугацаа/Хасагдсан шалтгаан!! Гарааны байр !! Оноо |- ! 1 | 1 | {{flagicon|Герман}} '''[[Михаэль Шумахер]]''' | '''[[Скудериа Феррари|Феррари]]''' | 73 | 1:40:29.914 | 2 | '''10''' |- ! 2 | 2 | {{flagicon|Бразил}} '''[[Рубенс Барикелло]]''' | '''[[Скудериа Феррари|Феррари]]''' | 73 | +2.950 | 1 | '''8''' |- ! 3 | 10 | {{flagicon|Япон}} '''[[Сато Такүма]]''' | '''[[БАР]]-[[Хонда Расинг Ф1|Хонда]]''' | 73 | +22.036 | 3 | '''6''' |- ! 4 | 7 | {{flagicon|Итали}} '''[[Ярно Трулли]]''' | '''[[Рено Ф1 Теам|Рено]]''' | 73 | +34.544 | 20 | '''5''' |- ! 5 | 17 | {{flagicon|Франц}} '''[[Оливье Панис]]''' | '''[[Тоёота F1|Тоёота]]''' | 73 | +37.534 | 8 | '''4''' |- ! 6 | 6 | {{flagicon|Финланд}} '''[[Кими Райкконен]]''' | '''[[МкЛарен Расинг|Макларен]]-[[Мерседес-Бенц|Мерседес]]''' | 72 | +1 тойрог | 7 | '''3''' |- ! 7 | 5 | {{flagicon|Нэгдсэн Хаант Улс}} '''[[Дэвид Култхард]]''' | '''[[МкЛарен Расинг|Макларен]]-[[Мерседес-Бенц|Мерседес]]''' | 72 | +1 тойрог | 12 | '''2''' |- ! 8 | 21 | {{flagicon|Унгар}} '''[[Цолт Баумгартнер]]''' | '''[[Минарди]]-[[Косворт]]''' | 70 | +3 тойрог | 19 | '''1''' |- ! 9 | 11 | {{flagicon|Итали}} [[Жанкарло Фисикелла]] | [[Заубер Моторспорт|Заубер]]-[[Петронас]] | 65 | +8 тойрог | 14 | &nbsp; |- ! Ret | 14 | {{flagicon|Австрали}} [[Марк Веббер]] | [[Ягуар Расинг|Ягуар]]-[[Косворт]] | 60 | Хөдөлгүүр | 10 | &nbsp; |- ! DSQ | 3 | {{flagicon|Колумби}} [[Хуан Пабло Монтоя]] | [[Уильямс Ф1|Уильямс]]-[[BMW]] | 57 | Дүрэм зөрчсөн | 5 | &nbsp; |- ! Ret | 18 | {{flagicon|Герман}} [[Ник Хайдфелд]] | [[Жордан Гран При|Жордан]]-[[Форд Мотор Компани|Форд]] | 40 | Хөдөлгүүр | 16 | &nbsp; |- ! Ret | 9 | {{flagicon|Нэгдсэн Хаант Улс}} [[Женсон Баттон]] | [[БАР]]-[[Хонда Расинг Ф1|Хонда]] | 26 | Шатахууны сав | 4 | &nbsp; |- ! Ret | 16 | {{flagicon|Бразил}} [[Кристиано да Матта]] | [[Тоёота F1|Тоёота]] | 17 | Шатахууны сав | 11 | &nbsp; |- ! Ret | 4 | {{flagicon|Герман}} [[Ральф Шумахер]] | [[Уильямс Ф1|Уильямс]]-[[BMW]] | 9 | Дугуй | 6 | &nbsp; |- ! Ret | 8 | {{flagicon|Испани}} [[Фернандо Алонсо]] | [[Рено Ф1 Теам|Рено]] | 8 | Дугуй | 9 | &nbsp; |- ! Ret | 15 | {{flagicon|Австри}} [[Кристиан Клин]] | [[Ягуар Расинг|Ягуар]]-[[Косворт]] | 0 | Мөргөлдөөн | 13 | &nbsp; |- ! Ret | 12 | {{flagicon|Бразил}} [[Фелипе Масса]] | [[Заубер Моторспорт|Заубер]]-[[Петронас]] | 0 | Мөргөлдөөн | 15 | &nbsp; |- ! Ret | 19 | {{flagicon|Итали}} [[Жоржио Пантано]] | [[Жордан Гран При|Жордан]]-[[Форд]] | 0 | Мөргөлдөөн | 17 | &nbsp; |- ! Ret | 20 | {{flagicon|Итали}} [[Жанмариа Бруни]] | [[Минарди]]-[[Косворт]] | 0 | Мөргөлдөөн | 18 | &nbsp; |} == Тэмдэглэл == [[Зураг:Jenson button usgp 2004 onstage.jpg|100px|left|thumbnail|[[Женсон Баттон]] уралдааны дараах хүлээн авалт дээр.]] * '''Тэргүүлэгчид:''' [[Рубенс Барричелло]] 14 тойрог (1-5, 42-50), [[Михаэль Шумахер]] 59 тойрог (6-41, 51-73) * Анх удаа шагналын тавцанд гарсан: [[Сато Такүма]]. * Анхны оноо: [[Цолт Баумгартнер]]. * [[Хуан Пабло Монтойя]] дүрэм зөрчсөний улмаас уралдаанаас хасагдсан. * [[Ральф Шумахер]] томоохон осолд орж, дараагийн 6 уралдаанд уралдаж чадаагүй. {{Зай авах}} == Эшлэл == {{reflist}} {{F1 гараа |нэр = [[Америкийн гран-при]] |он = 2004 |өмнөх гараа = [[2004 оны Канадын гран-при]] |дараах гараа = [[2004 оны Францын гран-при]] |өмнөх жил = [[2003 оны АНУ-ын гран-при]] |дараах жил = [[2005 оны АНУ-ын гран-при]] }} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл|АНУ-ын гран-при #2004]] [[Ангилал:2004 оны Формула-1-дэлхийн аваргын уралдаан|Америкийн гран-при]] [[Ангилал:АНУ-ын гран-при|#2004]] qgnpfioal1dqdszp5eliknp80naaj0s 0 12771 860262 840589 2026-06-27T06:51:49Z HorseBro the hemionus 100126 860262 wikitext text/x-wiki {{Short description|Юань улсын, Дөрвөд Ойрадын жанжин, Монголын хаан}}{{Under construction}}{{Инфобокс хаан | name = Эсэн<br>{{MongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ|lang=mn|font-size=1em|style=middle}} | title = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд [[Хаан]]<ref name=Esen>{{cite journal |last1=Хэнри |first1=Серруйс |title=Notes on a Few Mongolian Rulers of the 15th Century |journal=Journal of the American Oriental Society |date=1956 |volume=76 |issue=2 |pages=82–90 |doi=10.2307/595075 |jstor=595075 |url=https://www.jstor.org/stable/595075 |quote=sent by Esen-tayisi with a document wherein he called himself Great Qayan T'ien-sheng of the. Great Yuan.s The document was dated the first.|url-access=subscription }}</ref> | image = | image_size = | caption = | succession = [[Монгол хаад#Дөчин Дөрвөн хоёрын Монгол Улс (1370-1691)|Умард Юань улсын хаан]] | reign = 1453 оны 9 сарын 12<ref> {{Cite book|author=[[Жан Тиню]]|editor=|title=《明史·卷十一·本紀第十一·景帝》|location=|publisher=|date=|pages=|isbn=|accessdate=|url=|language=zh| quote=甲午，也先自立為可汗。}}</ref>–1454 | coronation = | full name = Эсэн | predecessor = [[Агваржин хаан]] | successor = [[Махагүргис хаан]] | spouse = Махтум ханим | royal house = [[Цорос]] | dynasty = [[Умард Юань]] | era name = Тяньюань (添元)<ref name=Wala>{{Cite book|author1=[[張廷玉]]|editor=|title=《明史‧卷三百二十八‧列傳第二百十六‧外國九‧瓦剌》|location=|publisher=|date=|pages=|isbn=|accessdate=|url=|language=zh|quote=明年冬，也先自立為可汗，以其次子為太師，來朝，書稱大元田盛大可汗，末曰添元元年。田盛，猶言'''天聖'''也。報書稱曰瓦剌可汗。}}</ref> | era dates = 1453–1454 | regnal name = Их Юань Улсын Тэнгэрлэг Богд Хаан (大元田盛大可汗)<ref name=Wala></ref> | royal anthem = | father = [[Тогоон тайш]] | mother = | religion = | birth_date = 1407 | birth_place = [[Гадаад Монгол]] | death_date = 1454 | death_place = Гадаад Монгол | date of burial = | place of burial = |}} '''Эсэн тайш''' ({{mongolUnicode|ᠡᠰᠡᠨ ᠲᠠᠢᠱᠢ}}) нь [[Тайсун хаан]]ы ерөнхий сайд байсан [[Ойрад]]ын [[Тогоон тайш|Тогоон тайшийн]] хүү бөгөөд 1407 оны улаагчин гахай жил төржээ. Тэрбээр XV зууны дундуур Алтан ургийг алан хядах замаар төрийн эргэлт хийж, Монгол, Ойрадыг нэгтгэн төрийн эрхийг гартаа авч, 1452 оны хар бичин жилд бүх Монголын хаан хэмээн өөрийгөө зарлажээ. Гэвч хууль бус түүнийг Монголын хаан гэж хэн ч зөвшөөрөөгүй юм. Мин улстай хамгийн чадварлаг тэмцсэн ([[Тумугийн тулалдаан]]) их жанжин гэгддэг. [[Алтан ураг|Алтан ургийн]] удамтай биш учир язгууртнууд түүнийг удалгүй түлхэн унагажээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жилд алагджээ. == Угсаа гарал == Эсэн бол Чингис хааны гавьяат өрлөг Урианхадын [[Зэлмэ|Зэлмийн]] есдүгээр үеийн ач, ойрадын [[Цорос|Чорос]] овгийн хүн бөгөөд эцэг нь ойрадын [[Батула]] чинсангийн хүү [[Тогоон тайш|Тогоон]] юм. Тэрбээр 1407 онд төрсөн бөгөөд ухаалаг самбаатай, эрэлхэг зоригтой эр болон өсөж байсан тул эцэг нь хүүгээ ихэд хайрлан, ажил үйлсдээ туслуулан, авьяас билгийг нь хөгжүүлдэг байжээ. Зүүн Монгол болон Баруун Монгол буюу ойрад нь нэгэн улсын хоёр хэсэг тул түүхийн ихэнх хугацаанд нэгдэлтэй байсан боловч гадаад дотоод учир шалтгааны улмаас, үе үе хоорондоо муудалцаж дайсагнах явдал цөөнгүй гарч байв. Чухам ийм үеийг Эсэнгийн өвөг дээдэс туулж ирсэн байна. [[Тогоон тайш|'''Тогоон тайш''']] 1439 онд нас барахынхаа өмнө хүү Эсэндээ хандан ''"Би нэг насаараа цэрэг дайнд явж, өшөөтөн дайсныг устгаж, чиний ирээдүйн зам дахь саадыг цэвэрлэв. Одоо гагцхүү нэг л хүнийг арилгаж чадаагүй. Энэ бол Аругтайн дүү Мөнхбай мөн. Хожмын өдөр чи түүний толгойгоор миний сүнсийг тахитугай"'' гэж гэрээсэлсэн байна. Энэ нь нийт монголыг нэгтгэн захирах тэмцлээ дуусгаагүй, эсрэг этгээдтэй эвлэрэшгүй тэмцэхийг шадар туслагч хүү Эсэндээ даалгасан хэрэг байв. Тэр үед [[Монголжин]] [[Урианхай|Урианхайгаас]] бусад монгол аймгуудыг Тогоон тайш [[Тайсун хаан|Тайсун хааны]] захиргаан дор бараг нэгтгэсэн байв. == Улс төрийн үйл ажиллагаа == === 1439-1449 онд явуулсан үйл ажиллагаа === Тайсун хаан Тогоон тайшийн гэрээсээр Эсэнг [[XIV-XVII зууны Монгол орон|Монгол улсын]] [[Тайш|тайшийн]] тушаалд томилж, цэргийн хэргийг эрхлүүлэв. Энэ үед [[Мин улс]] Урианхайн монгол ноёдуудыг цол хэргэм, бэлэг сэлтээр өөртөө татан, Монголын нэгдсэн төрийн бодлогыг эсэргүүцэх, тагнуулах зэрэг бусармаг арга хэрэглэх болжээ. Ийм хандлагыг Эсэн тайш тухай бүр зэвсгийн хүчээр дарж байв. Энэ үед [[Зүрчид|Зүрчид аймгуудыг]] эрхшээлдээ байлгахын тулд Эсэн тайш эвээр оролдохын сацуу шууд эсэргүүцэгчдийг 1444 онд [[Онниуд]] аймгийн ноён '''Жүч'''тэй хавсран цохиж, зүрчидүүдийг Монгол улсад нэгтгэн хааны захиргаанд оруулсан байна. Байдлыг хөндлөнгөөс нухацтай ажилан харж байсан Мин улс Монголтой харилцах талаар тогтоосон хязгаарлалт хориг цааз нь үр дүнд хүрэхгүй болохоор худалдаа арилжаа хийхэд элдэв саад тотгор учруулж, заль булхай гаргах болсон тул Мин улстай байлдахаар бэлтгэж эхэлжээ. Монголын Тайсун хаан Эсэн тайш нарын анхаарлыг татсан бас нэгэн чухал газар бол одоогийн хятадын [[Ганьсу]] мужид байсан '''Шачжоу''' байв. Мин улс энэ нутгийн монголчуудыг хятад руу нүүлгэх зэргээр эзэмшиж эхэлж байхад Монголын хаан, тайш нар 1444 онд хүн томилон очуулж, тэдний эрх баригчдад монгол албан тушаал цол хэргэм олгож, Шачжоу Хандун Чигин монголын газрыг Ганьсу муж болгон монгол төрийн захиргаанд оруулжээ. Монголчууд Мин улсаас зэр зэвсэг авах сонирхолтой, гэтэл үүнийг хятадууд албан ёсоор хориглож байсан боловч хятадын цэрэг, иргэн хэн ч гэсэн монгол сайн морьтой байхыг хүсдэгийг харгалзан Эсэн тайш хятадын зах хязгаарын нутгийн цэрэг ардад адуу нийлүүлж, оронд нь тариалангийн бүгээгдэхүүнээс гадна нууцаар зэвсэг авах ажлыг зохион байгуулжээ. Тэгэхэд Мин улсын хилийн цэрэг албанаас тарааж өгсөн нум сум, хуяг дуулга, жад сэлэм зэрэг зэр зэвсгээрээ морь сольж авдаг болов. Монголын элч нар явж өнгөрөх замд уран дархчуул цугларч, монголчуудын захиалгаар зэвсэг хийж, адуу малаар арилждаг болсон төдийгүй хятадын орон нутгийн ноёд, түшмэд монголын элчид өгөх бэлэг нэрийдлээр нумыг бөс бараагаар ороож, сумыг архины бутанд хийж өгдөг байжээ. Тэр байтугай Мин улсын хааны ордны монголтой харилццаг нөлөө бүхий тайган Ван Чжэнь гэгч Эсэн тайштай нууцаар арилжааны хэлэлцээр байгуулсан ажээ. Тэрхүү тайган Датунгийн бүгд захирагч даргад заавар өгч, жил бүр их хэмжээний сум зэв үйлдүүлэн, монголд нууцаар нийлүүлж, хариуд нь Эсэн тайш үнийг нь сайн агтаар бодож өгч байжээ. Ийнхүү Эсэн тайш Мин улсын эсрэг дайндаа цэрэг, тагнуул, дипломатын шугамаар нарийн чанд бэлдсэн байна. === 1449 оны дайн === 1449 оны 7 дугаар сард Монголын цэрэг 4 замаар Мин улсын хил рүү довтлон оржээ. '''Эсэн тайшийн''' удирдсан цэрэг [[Датун]] руу, [[Тайсун хаан|'''Тайсун хааны''']] цэрэг [[Ляодун хойг|Ляодун]] руу, '''баруун гарын чинсан түшмэл Баатууд овгийн Алагийн''' цэрэг [[Сюаньфу]] руу, '''Алчу''' жанжны цэрэг [[Шаньси муж|Шаньси]] руу тус тус довтолсон байна. Эдгээр 4 замын цэргийн гол хүч нь Эсэн тайш, Алаг түшмэл нарын цэрэг байжээ. Монголоос нийт 2 түмэн цэрэг энэ дайнд оролцсон гэдэг ч, энэ нь зөвхөн Эсэн тайшийн мэдлийн цэрэг гэж олонхи судлаачид үздэг.. 7-р сарын 30-нд Эсэн тайшийн цэрэг Датун хотын ард Мин улсын дэд жанжны цэрэгтэй тулалдахад, дэд жанжин нь алагдаад, цэрэг нь бутарч сарнисан ажээ. Тэгэхэд монгол цэрэг Датунгийн арын олон бэхлэлтийг эзлэв. Мин улс 4 их жанжнаар тус бүр түмэн цэрэг удирдуулан байлдсан боловч цөм ялагдан, бараг бүх цэрэг нь алагджээ. 8 дугаар сарын 3-нд Датун хотын хамаг эрх мэдэлтэн цэрэг толгойлон Эсэнтэй байлдсан боловч бас л цөм ялагдав. Монголын цэргийн бусад гурван зам бас л амжилттай тулалдаж, ялалт байгуулан үлэмжхэн мал хөрөнгө олзлон авчээ. Монголын цэрэг 4 замаар довтолж саадгүй давшиж байгаа мэдээ Бээжинд хүрэхэд, эзэн хаан 50 түмэн цэрэг дайчилж, [[Цавчаал боомт|Цавчаал боомтоор]] гарч, [[Сюаньфу]] хүрчээ. Санд мэнд хөдөлсөн Мин улсын их цэрэг замдаа салхи бороонд цохигдон тавгүйтэхэд мод өвс бүхэн монгол цэрэг болон харагдаж, Мин улсын урьд нь алагдсан цэргүүдийн үхдэл энд тэндгүй тааралдах болсон төдийгүй цэргийн хүнс хоол дутаж эхлэв. Датун хүрэхэд монгол цэрэг дийлдсэн аятай ухрахад отоонд орж болзошгүй хэмээн Сюаньфуд буцаж ирэхэд монгол цэрэг араас нь нэхэж байлдав. Мингийн Ин Цзүн хаан үлэмж нэр хүндтэй хүмүүст 4 түмэн цэрэг өгч угган байлдуулсан боловч цөм бүслэгдэн хиар цохиулжээ. 8 дугаар сарын 31 -нд Мингийн их цэрэг ухарсаар Түмү гэдэг газар ирээд хориглон байлдахыг хичээсэн авч бүрмөсөн бутниргүүлж эзэн хаан '''Ин Цзун''' өөрөө монголчуудад олзлогдсон байна. Энэ үед Мин улсын төр айн сандарч, түшмэд нь бүтдээр ихэд уйлалдан яахаа мэдэхгүй болсон гэдэг. Хааны хатад, ойр төрлийн хүмүүс Ин Цзүн хаанаа алт мөнгө, үнэт эдлэлээр сольж авахаар яарч, ордноос үлэмж хэмжээний эрдэнэс цуглуулан Монгол руу явуулжээ. Эсэн тайш цаашдаа Ин Цзүн хаанаар их ашиг олно хэмээн сэтгэж байсан ч тэр нь бүтэл муутай болж, Мингийнхэн шинэ хааныгяаралтай өргөмжилсөн байна. Иймээс тэрбээр 1450 онд Мин улсын хилд 4 удаа цэрэглэн халдаж, шахамдуулсан тул аргагүйн эрхэнд найрамдал байгуулж хаан асанаа эргүүлэн хүлээн авчээ. Ин Цзун хааныг буцаан өгсөн нь тэр үеийн монгол хятадын харилцааны хурцадмал байдлыг намжааж, 1449-1450 оны 2 жилийн дайныг зогсоож, найрсаг хөршийн харилцаа тогтоох чухал алхам болжээ. Энэ үед Монгол улсын төр зүүн тийшээ зүрчид, баруун тийшээ Хамил, түүнээс баруун талд буй Юлтус голын сав хүртэл, умар зүг Енисей мөрний дээд сав газар, өмнө зүг цагаан хэрэм хүртэлх газрыг захирч байсан нь монголын улс төрийн хүчнүүдийн улс орноо нэгтгэх нэгдмэл зорилтоо биелүүлэхийн тулд нийтээрээ чармайн тэмцсэний үр дүн байв. Энэ тэмцэлд Эсэн тайш гол хичээл зүтгэлийг гаргасан байна. === Хаан ширээний төлөөх тэмцэл === Гэвч Мин улсын хүсэн хүлээж байсан Монголын дотоод зөрчил 1452 оноос нэн хурцадсан нь хааны залгамжлагч хан хүүг тоггоох явдлаас үүдэлтэй байв. Эсэн тайш энэ үед хаан ширээнд далдуур санаатай байсан Тайсун хааны дүү [[Агваржин жонон|Агваржин жононг]] талдаа татан, хааныг хавсайдан устгаж, хаан ширээг булаан авсан байна. Эсэн тайш тухайн цагийн Монголын төрийн алтан ургийн үе залгамжилдаг ёсны эсрэг эргэлт хийсэн нь өргөн хүрээний эсэргүүцэлтэй тулгарсан байна. Тэрбээр 1453 оны өвөл Монголын их хааны ширээнд сууж, '''Их Юань улсын Тэнгэрлэг Богд хаан''' (大元天盛大可汗) гэж өөрийгөө өргөмжлөн тунхаглав. Тэрбээр төрийн зарим албан тушаалыг зохистой хуваарилаагүйн улмаас хааны их түшмэл, баруун гарын чинсан '''[[Баатууд|Баатадын]] [[Алагтөмөр]]''' болон зүүнгарын чинсан '''[[Асуд|Асудын]] [[Хатантөмөр]]''' хоёр Эсэнд бараалхаж: "Эсэн чи бүх монголын их хаан суув. Угийн тайш цолоо маньд өгөөч" гэхэд "Би цолоо хүүдээ өгчээ" гэж хариулахад, тэд: "Алагтөмөрийн баатраар, Хатантөмөрийн хатуу зоригоор, Абдура сэцэний аргаар Ойрад Монголын төрийг авч хаан суув чи. Ганц чиний хүч бий бил үү" гэж эрс хэлээд гарч одсон байна. Улмаар тэд Эсэнгийн эсрэг бослого гаргахад, Эсэн гэнэдэн дийлдэж зугтан явсаар Юншээбү-гийн [[Бөх Сорсун|бөх Сорсуны]] хөвгүүн Борбугийн гарт хээр алагджээ. Эсэн Монголын тархай бутархай байдлыг арилгаж, улс төрийн нэгдлийг бий болгоход зүтгэсэн "дөчин дөрвөн хоёрыг нэгтгэсэн" гэж тэмдэглэжээ. ==Эшлэл== {{reflist}} ==Ном зүй== *[https://web.archive.org/web/20150511041513/http://undesten.mn/undesten/show/id/477 Мин улсыг мэгдүүлэн айлгагч эрэмгий дайчин Эсэн Тайш] {{s-start}} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Монгол хаад#Умард Юань Улс|Монголын Их Хаан]] |он=1453-1454 |өмнө=[[Агваржин хаан]] |дараа=[[Махагүргис хаан]] }} {{залгамжлал |албан_тушаал=[[Дөрвөн Ойрадын холбоо#Удирдагчид|Дөрвөн Ойрадын Тайш]] |он=1439-1452 |өмнө=[[Тогоон тайш]] |дараа=[[Өштөмөр]] }} {{end}} [[Ангилал:Тайш]] [[Ангилал:Монголын бага хаан]] [[Ангилал:Монголын жанжин]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1407 онд төрсөн]] [[Ангилал:1455 онд өнгөрсөн]] awn8jwklzkps7gtb5dntatluue0xh9t 0 15171 860238 704676 2026-06-26T23:49:15Z Enkhsaihan2005 64429 860238 wikitext text/x-wiki {{Short description|Засгийн газар хоорондын эдийн засгийн байгууллага}} {{Инфобокс байгууллага | name = Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага | native_name = Organisation de coopération et de développement économiques | abbreviation = {{hlist|OECD|{{lang|fr|OCDE|italics=no}}}} | native_name_lang = fr | logo = OECD logo.svg | logo_size = | image = Château de la Muette, Paris 20 March 2019 004.jpg | caption = [[Парис]]т байрлах төв байр болох [[Ла Мюэт ордон]] | map = [[File:OECD members applicants map.svg|300px]] | map_size = | map_caption = {{legend|#1a4066|Гишүүн орнууд|border=1px #000 solid;}} {{legend|#9fd8ed|Өргөдөл гаргасан|border=1px #000 solid;}} | type = [[Олон улсын байгууллага|Засгийн газар хоорондын байгууллага]] | headquarters = [[Ла Мюэт ордон]]<br />[[Парис]], Франц | leader_title = [[#Ерөнхий нарийн бичгийн дарга|Ерөнхий нарийн бичгийн дарга]] | leader_name = [[Матиас Корманн]] | membership = {{Collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal; |title = 38 улс<ref name=membership/><ref name=CRI38/> |{{flaglist|Австрали}} |{{flaglist|Австри}} |{{flaglist|Америкийн Нэгдсэн Улс}} |{{flaglist|Бельги}} |{{flaglist|Герман}} |{{flaglist|Грек}} |{{flaglist|Дани}} |{{flaglist|Израил}} |{{flaglist|Ирланд}} |{{flaglist|Исланд}} |{{flaglist|Испани}} |{{flaglist|Итали}} |{{flaglist|Канад}} |{{flaglist|Колумби}} |{{flaglist|Коста-Рика}} |{{flaglist|Латви}} |{{flaglist|Литва}} |{{flaglist|Люксембург}} |{{flaglist|Мексик}} |{{flaglist|Нидерланд}} |{{flaglist|Норвеги}} |{{flaglist|Нэгдсэн Хаант Улс}} |{{flaglist|Өмнөд Солонгос}} |{{flaglist|Польш}} |{{flaglist|Португал}} |{{flaglist|Словак}} |{{flaglist|Словени}} |{{flaglist|Турк}} |{{flaglist|Унгар}} |{{flaglist|Финланд}} |{{flaglist|Франц}} |{{flaglist|Чили}} |{{flaglist|Чех}} |{{flaglist|Швед}} |{{flaglist|Швейцар}} |{{flaglist|Шинэ Зеланд}} |{{flaglist|Эстони}} |{{flaglist|Япон}} }} | budget = €{{FXConvert|EUR|903.024|m|lk=on}} (2023)<ref name="fstate"/> | languages = {{hlist|Англи|Франц}} | leader_title2 = Орлогч | leader_name2 = {{ubl|Масаки Ясүши|Франтишек Ружичка|Фабриция Лапекорелла|[[Мэри Бет Гудман]]}} | established = {{Ublist|• {{start date and age|1948|4|16|df=yes|p=1}} [[#Европын Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагааны Байгууллага|OEEC]]|• {{start date and age|df=yes|p=1|1961|9|30}} OECD}} | website = {{URL|www.oecd.org/|OECD.org}} | footnotes = }} '''Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага''' ({{lang-en|Organisation for Economic Co-operation and Development, OECD}}, {{lang-fr|Organisation de coopération et de développement économiques, OCDE}}) нь [[ардчилал|төлөөллийн ардчилал]], [[чөлөөт зах зээл]]ийн эдийн засгийн зарчмуудыг хүлээн зөвшөөрдөг 36 гишүүн орноос бүрдэх олон улсын байгууллага юм. Тус байгууллагын ихэнх гишүүд нь [[өндөр орлоготой эдийн засаг]]тай, [[хүний хөгжлийн индекс]] өндөртэй, хөгжилтэй орнууд болно. 1948 онд Францын Роберт Маржолингаар удирдуулж [[Дэлхийн хоёрдугаар дайн]]ы дараа [[Европ]]ыг сэргээн байгуулах [[Маршаллын төлөвлөгөө]]г хэрэгжүүлэх зорилгоор '''Европын эдийн засгийн хамтын ажиллагааны байгууллага''' ({{lang-en|Organisation for European Economic Co-operation, OEEC}}) нэртэйгээр байгуулагджээ. Хожим нь Европоос гадуур орнуудад гишүүнчлэл олгох болсон. [[1961]] онд Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн конвенцын дагуу Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллага нэртэйгээр өөрчлөн байгуулагджээ. Төв нь [[Парис]] дахь ''Château de la Muette''-д байрладаг. == Цахим холбоос == {{Commonscat|OECD|ЭЗХАХБ}} * [http://www.oecd.org/ Organisation for Economic Co-operation and Development] * [http://www.oecdforum.org/ OECD форум] * [http://www.oecdobserver.org/ The OECD Observer] === Видео бичлэгүүд === * [http://www.youtube.com/user/oecden OECD-н YouTube суваг] * [http://www.youtube.com/user/DevCentre YouTube дээрх OECD-н хөгжлийн төв] == Эшлэл == <references /> {{Хөтлөгч мөр Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа ба хөгжлийн байгууллага}} {{Coordinate|NS=48.8619|EW=2.2696|type=landmark|dim=250|region=FR-75}} [[Ангилал:ЭЗХАХБ| ]] [[Ангилал:Европын улс хоорондын хамтын ажиллагаа]] [[Ангилал:Олон улсын эдийн засгийн байгууллага]] [[Ангилал:Олон улсын эрх зүйн байгууллага]] [[Ангилал:1960 онд байгуулагдсан]] [[Ангилал:1948 онд байгуулагдсан]] 2igcoskvr1zvhw3xtcv8qmgljs2ttm2 0 16411 860216 860214 2026-06-26T12:05:23Z Avirmed Batsaikhan 53733 860216 wikitext text/x-wiki {{Жилийн өдрүүд|6 сарын}} '''6 сарын 27''' нь [[Григорийн тоолол|Григорийн тооллын]] жилийн 178 дахь ([[өндөр жил]] бол 179 дэх) өдөр юм. Мөн он дуустал 187 өдөр үлдэж байна. == Үйл явдлууд == * 1499 — Одоогийн Бразилийн Амапа мужийг [[Америго Веспуччи]] анх олжээ. * 1834 — [[Киевийн Үндэсний их сургууль|Киевын их сургууль]] нээгдсэн. * 1865 — Оросын эзэнт улсад Зам харилцааны яам байгуулагдсан. * 1929 — Туркд Ерөнхийлөгч [[Мустафа Кемал Ататүрк|Мустафа Кемаль]] коммунист сурталчилгаатай тэмцэж эхэлсэн. * 1931 — АНУ-д зохин бүтээгч Игорь Сикорский жижиг нэг ротортой нисдэг тэрэгний хувилбарын патент авчээ. * 1932 — [[Сиам|Сиамд]] /Тайландад/ Үндсэн хууль тунхагалсан. * 1945 — [[Иосиф Сталин|Иосиф Сталинд]] ЗХУ-ын Генералиссимус цол олгосон. * 1950 — АНУ Солонгосын дайнд оролцохоор цэргээ илгээх шийдвэр гаргасан. * 1974 — АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Ричард Никсон]] Зөвлөлт Холбоот Улсад айлчилсан. * 1981 — [[Хятадын Коммунист Нам|Хятадын Коммунист Намын]] Төв Хороо "Бүгд Найрамдах Хятад Ард ​​Улс байгуулагдсанаас хойшхи намын түүхийн зарим асуудлын тухай тогтоол"-ыг гаргаж, [[Мао Зэдун|Мао Зэдуныг]] Хятадын [[БНХАУ-ын Соёлын хувьсгал|Соёлын хувьсгалд]] буруутгасан. * 1997 — Тажикистанд иргэний дайн дуусав. * 2007 — [[Тони Блэр]] 1997 оноос хойш хашиж байсан Их Британийн Ерөнхий сайдын албан тушаалаасаа огцорчээ. [[Гордон Браун]] түүний залгамжлагч болсон. * 2024 - АНУ-ын Ерөнхийлөгч [[Жо Байден]] АНУ-ын Ерөнхийлөгч асан [[Доналд Трамп|Доналд Трампын]] нарын мэтгэлцээн болов. Жо Байдены муу үзүүлэлт нь түүнийг 7-р сарын 21-нд болох сонгуулиас нэрээ татахад хүргэв. == Энэ өдөр төрөгсөд == * 1462 —Францын хаан [[XII Луи]] (1515 онд нас барсан). * 1550 —Францын Валуа угсааны IX Шарль хаан (1574 онд нас барсан). * 1941 – Польшийн зохиолч, найруулагч [[Кшиштоф Киешловски]] (1996 онд нас барсан) * 1955 —Францын тайз, дэлгэцийн жүжигчин, дуучин [[Сезар шагнал]] 5 удаа хүртсэн [[Изабель Аджани|Изабель Ажани]]. * 1959 —Польшийн кино оператор ба найруулагч, оскарын 2 удаагийн шагналт [[Януш Камински]]. * 1983 —Оросын дуучин Алсу (''Алсу Ралифовна Сафина''). == Энэ өдөр нас барагсад == * 1944 — Түүхэн дахь анхны эмэгтэй шатрын дэлхийн аварга [[Вера Менчик]] (1906 онд төрсөн). == Тэмдэглэлт баярууд == ---- {{Commonscat|27 June|6 сарын 27}} [[Ангилал:Өдөр|0627]] [[Ангилал:Зургаадугаар сарын өдөр|#27]] 5g3yhpmutu0rvjhl14jy7wqjnqc5pyf 0 17594 860229 743039 2026-06-26T17:52:28Z Niegodzisie 57491 860229 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс Хамтлаг | нэр = Мадонна Луиза Чикконе | зураг = Madonna by David Shankbone.jpg | зур_тайл = 2008 онд ''I Am Because We Are'' тоглолтын үеэр | зур_хэм = 180px | хүрээ = | нэр_ж = Мадонна Луиза Вероника Чикконе | нэр_т = Мадонна | төрсөн = 1958 оны 8 сарын 16 <br /> Бэй-Сити, [[Мичиган]] | нас_бар = | угсаа = | хөгжим = Вокал, гитар, цохилуур, бөмбөр | хоолой = | урсгал = [[Поп]], [[Рок хөгжим|Рок]], [[Дэнс]] | мэргэжил = Дуучин, дуу зохиогч, продюсер, бүжигчин, жүжигчин, кино продюсер, кино найруулагч, дизайнер, зохиолч | хугацаа = 1979-одоо | студи = Sire, Maverick, Warner Bros, Live Nation Artists | вэб = [http://www.madonna.com/ www.madonna.com] | гишүүд_о = | гишүүд_ө = }} '''Мадонна Луиза Чикконе''' ({{lang-en|Madonna Louise Ciccone}}, 1958 оны наймдугаар сарын 16-нд төрсөн) нь Америкийн дуучин, жүжигчин, шоу урлагийн томоохон төлөөлөгч юм. [[Мичиган]] хотын Бэй-Ситид төрж өсөн, 1977 оноос [[Нью-Йорк]] хот руу шилжин их урлагйн гараагаа бүжгийн төрлөөр эхлүүлжээ. Дараахан нь рок хөгжмийн хамтлагт орж, 1983 онд анхны цомог нь хэвлэгдэж байлаа. Түүний ээлж дараалан гаргасан бүхий л цомгууд нь дууны бичилт, хөгжмийн хэмнэл зэргээрээ ихэд онцгойрон нэрд гарч байсан бөгөөд бэлэн болсон уран бүтээлээ клипжүүлсэн хойно нь ч бүр илүүтэйгээр алдаршуулж байсан юм. "Like a Virgin", "Papa Don't Preach", "Like a Prayer", "Vogue", "Frozen", "Music", "Hung Up" болон "4 Minutes" зэрэг дуунууд нь дэлхийн улс орнуудын хөгжмийн жагсаалтуудыг тэргүүлж байсан билээ. 1979 онд кинонд тоглон дэлгэцийн бүтээлийн гараагаа эхлүүлж байсан тэр хожмоо Алтан бөмбөрцөг ийн хөгжимт инээдмийн бүтээлийн Шилдэг эмэгтэй жүжигчин шагналыг ''Эвита'' (1996) кинонд бүтээсэн дүрээрээ хүртэж байв. Мадонна дэлхий даяар цомгоо 300 сая хувиар борлуулснаараа «Гиннессийн дээд амжилтын ном»-онд бичигдсэн байдаг байна. [[Файл:S&S spanish lessons.jpg|thumb|«Sticky & Sweet Tour» тоглолтын үеэрээ]] == Цомог == ''Студийн цомгуудыг үзүүлэв.'' {| class="wikitable" !align="left"| '''Д/Д''' !align="left" |'''Мэдээлэл''' !align="left" |'''Дуунууд''' |- |- bgcolor="#F0F8FF" |align="center"| '''1''' |align="left"| * '''Нэр: Madonna''' * '''Хэвлэгдсэн: 1983-07-27''' * '''Урсгал: [[Дэнс]], [[Рок хөгжим|рок]]''' |align="left"| # Lucky Star # Borderline # Burning Up # I Know It # Holiday # Think of Me # Physical Attraction # Everybody |- bgcolor="#F0F8FF" |align="center"| '''2''' |align="left"| * '''Нэр: Like a Virgin''' * '''Хэвлэгдсэн: 1984-11-24''' * '''Урсгал: Дэнс''' |align="left"| # Material Girl # Angel # Like a Virgin # Over and Over # Love Don't Live Here Anymore # Dress You Up # Shoo-Bee-Doo # Pretender # Stay # Into the Groove |- bgcolor="#F0F8FF" |align="center"| '''3''' |align="left"| * '''Нэр: True Blue''' * '''Хэвлэгдсэн: 1986-06-30''' |align="left"| # Papa Don't Preach # Open Your Heart # White Heat # Live to Tell # Where's the Party # True Blue # La Isla Bonita # Jimmy Jimmy # Love Makes the World Go Round |- bgcolor="#F0F8FF" |align="center"| '''4''' |align="left"| * '''Нэр: Like a Prayer''' * '''Хэвлэгдсэн: 1989-03-21''' * '''Урсгал: [[Поп]], госпел, рок''' * '''Борлуулалт: 14 сая''' |align="left"| # Like a Prayer # Express Yourself # Love Song # Till Death Do Us Part # Promise to Try # Cherish # Dear Jessie # Oh Father # Keep It Together # Spanish Eyes # Act of Contrition |- bgcolor="#F0F8FF" |align="center"| '''5''' |align="left"| * '''Нэр: Erotica''' * '''Хэвлэгдсэн: 1992-10-20''' * '''Урсгал: Дэнс-поп, Хаус, R&B, Жек Свин''' * '''Борлуулалт: 5 сая''' |align="left"| # Erotica # Fever # Bye Bye Baby # Deeper and Deeper # Where Life Begins # Bad Girl # Waiting # Thief of Hearts # Words # Rain # Why's It So Hard # In This Life # Did You Do It? # Secret Garden |- bgcolor="#F0F8FF" |align="center"| '''6''' |align="left"| * '''Нэр: Bedtime Stories''' * '''Хэвлэгдэх: 1994-10-25''' * '''Урсгал: Поп, R&B''' * '''Борлуулалт: 2,3 сая''' |align="left"| # Survival # Secret # I'd Rather Be Your Lover # Don't Stop # Inside of Me # Human Nature # Forbidden Love # Love Tried to Welcome Me # Sanctuary # Bedtime Story # Take a Bow |- bgcolor="#F0F8FF" |align="center"| '''7''' |align="left"| * '''Нэр: Ray of Light''' * '''Хэвлэгдэх: 1998-03-3''' * '''Урсгал: Поп/Рок, Электроник, Амбиент, Трип Хоп''' * '''Борлуулалт: 20 сая''' |align="left"| # Drowned World/Substitute for Love # Swim # Ray of Light # Candy Perfume Girl # Skin # Nothing Really Matters # Sky Fits Heaven # Shanti/Ashtangi # Frozen # The Power of Good-Bye # To Have and Not to Hold # Little Star # Mer Girl # Has to Be |- bgcolor="#F0F8FF" |align="center"| '''8''' |align="left"| * '''Нэр: Music''' * '''Хэвлэгдэх: 2000-09-19''' * '''Урсгал: Поп/Рок, Электроник, Коунтри''' * '''Борлуулалт: 15 сая''' |align="left"| # Music # Impressive Instant # Runaway Lover # I Deserve It # Amazing # Nobody's Perfect # Don't Tell Me # What It Feels Like for a Girl # Paradise (Not For Me) # Gone # American Pie # Cyber-Raga |- bgcolor="#F0F8FF" |align="center"| '''9''' |align="left"| * '''Нэр: American Life''' * '''Хэвлэгдэх: 2003-04-22''' * '''Урсгал: Поп/Рок, электроник, рок, дэнс-поп''' * '''Борлуулалт: ''' |align="left"| # American Life # Hollywood # I'm So Stupid # Love Profusion # Nobody Knows Me # Nothing Fails # Intervention # X-Static Process # Mother and Father # Die Another Day # Easy Ride |- bgcolor="#F0F8FF" |align="center"| '''10''' |align="left"| * '''Нэр: Confessions on a Dance Floor''' * '''Хэвлэгдэх: 2005-11-14''' * '''Урсгал: Поп, дэнс, электроник''' * '''Борлуулалт: 12 сая''' |align="left"| # Hung Up # Get Together # Sorry # Future Lovers # I Love New York # Let It Will Be # Forbidden Love # Jump # How High # Isaac # Push # Like It or Not # Fighting Spirit # Super Pop |- bgcolor="#F0F8FF" |align="center"| '''11''' |align="left"| * '''Нэр: Hard Candy''' * '''Хэвлэгдэх: 2008-04-18''' * '''Урсгал: Поп, дэнс, R&B''' * '''Борлуулалт: 3,8 сая''' |align="left"| # Candy Shop # 4 Minutes # Give It 2 Me # Heartbeat # Miles Away # She's Not Me # Incredible # Beat Goes On (featuring Kanye West) # Dance 2night # Spanish Lesson # Devil Wouldn't Recognize You # Voices # Ring My Bell |- | align="center" |12 | align="left" | * '''Нэр:''' '''MDNA''' * '''Хэвлэгдэх: 2012''' | align="left" | |- | align="center" |13 | align="left" | * '''Нэр:''' '''Rebel Heart''' * '''Хэвлэгдэх: 2015''' | align="left" | |- | align="center" |14 | align="left" | * '''Нэр:''' '''Madame X''' * '''Хэвлэгдэх: 2019''' | align="left" | |- | align="center" |15 | align="left" | * '''Нэр:''' '''Confessions II''' * '''Хэвлэгдэх: 2026''' | align="left" | |} == Аялан тоглолт == * The Virgin Tour (1985) * Who's That Girl World Tour (1987) * Blond Ambition World Tour (1990) * The Girlie Show World Tour (1993) * Drowned World Tour (2001) * Re-Invention World Tour (2004) * Confessions Tour (2006) * Sticky & Sweet Tour (2008–09) * MDNA Tour (2012) == Хувийн амьдрал == * ''Эцэг'': Сильвио Энтони Чикконе (1931) — инженер-зохион бүтээгч, тэтгэвэрт гарсан. Мэргэжлийн түвшинд дарсны үйлдвэрлэл эрхэлдэг. * ''Эх'': Мадонна Луиз Чикконе (1933—1963), анхны овог нь -Фортан. 1955-1963 онд рентген зураг авдаг газрын техник ажилтан. * ''Эмэг эх'': Элси Мэй Фортан (1911—2011), бараг 100 наслаад нас барсан. * ''Хойд эх'': Джоан Чикконе, анхны овог - Густафсон, 1966 онд эцэгтэй нь гэрэлсэн. Гэрийн эзэгтэй. Ах дүү нар. * ах Мартин (1957 төрсөн) * ах Энтони (1957 төрсөн) сайн дураараа тэнэмэл болсон. * эмэгтэй дүү Пола (1959) * эрэгтэй дүү Кристофер (1960) — Мадоннагийн хэл амтай намтрыг бичсэн. * эмэгтэй дүү Мелани (1962) — Жо Хенри-тэй гэрэлсэн. * эмэгтэй дүү Женнифер (1967) — эцэг нэгтэй * эрэгтэй дүү Марио (1968) — эцэг нэгтэй Мадонна хоёр удаа гэрлэж байсан: эхлээд 1985-1989 онд америкийн жүжигчин, кино найруулагч [[Шон Жастин Пенн]] ([[Англи хэл|англи.]] Sean Justin Penn; 1960)-тэй, дараа нь 2000-2008 онд британий найрулагч [[Гай Ричи]] ([[Англи хэл|англи.]] Guy Ritchie) нөхөр нь байсан. КОВИД-19 тэмцэх ажилд 2020 онд 1 сая ам.доллар хандивласан байна. == Эшлэл == {{reflist}} == Нэмэлтээр уншиж болох == * {{cite book |last = Bronson |authorlink=Fred Bronson |first = Fred |title=The Billboard Book of Number 1 Hits |publisher=Billboard books |year=2003 |isbn=0823076776 }} * {{cite book |last=Wesley |first=Hyatt |title=The Billboard Book of Number One Adult Contemporary Hits |publisher=Billboard books |year=1999 |isbn=0823076938 }} * {{cite book |last=McAleer |first=Dave |title=Hit Singles: Top 20 Charts from 1954 to the Present Day |publisher=Hal Leonard Corporation |year=2004 |isbn=0-87930-808-7 }} == Холбоос == * [https://web.archive.org/web/20100125162958/http://www.genealogy.com/genealogy/famousfolks/madonna/index.htm#s1b Мадоннагийн замнал] Genealogy.com [[Ангилал:Мадонна| ]] [[Ангилал:АНУ-ын поп дуучин]] [[Ангилал:АНУ-ын кино жүжигчин]] [[Ангилал:АНУ-ын бизнесмен]] [[Ангилал:АНУ-ын хөгжимчин]] [[Ангилал:Плейбой загвар өмсөгч]] [[Ангилал:Алтан бөмбөрцөг шагналтан]] [[Ангилал:Амадей шагналтан]] [[Ангилал:Грэммийн шагналтан]] [[Ангилал:Эxо-Поп шагналтан]] [[Ангилал:Рок-н-Роллын алдрын танхим]] [[Ангилал:Феминист урлаг]] [[Ангилал:Псевдоним]] [[Ангилал:Америкчууд]] [[Ангилал:1958 онд төрсөн]] n2tolpp4e5o4f1v9hg2vf3s6kywrkff 0 33233 860263 852706 2026-06-27T07:22:11Z Avirmed Batsaikhan 53733 860263 wikitext text/x-wiki {{Төрийн зүтгэлтэн | овогнэр = Ким Жон-ын | зураг = Kim Jong-un at the Workers' Party of Korea main building.png | тайлбар = | алба1 = {{flagicon|PRK}} [[Умард Солонгос улсын дээд удирдагч]] | ээлж1 = 2011.12.29 — өнөөдөр | өмнөх1 = [[Ким Жон Ил]] (их удирдагч байсан) | алба2 = {{flagicon|PRK}} Умард Солонгос улсын батлан хамгаалах зөвлөлийн нэгдүгээр дарга | ээлж2 = 2012.04.12 – өнөөдөр | өмнөх2 = Ким Жон Ил (УБХЗ-ын дарга байсан) | алба3 = [[Солонгосын хөдөлмөрийн нам]]ын төв хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга | ээлж3 = 2012.04.11 – өнөөдөр | өмнөх3 = Ким Жон Ил | төрсөногноо = {{birth date and age2|1983|1|8}} | төрсөнгазар = [[Умард Солонгос]], [[Пёнъян]] | улсорон = {{PRK}} | намэвсэл = [[Солонгосын хөдөлмөрийн нам]] | сургууль = | ажилүйл = улс төрч | гэрбүл = эхнэр Ри Солжү, 1 охин | гарынүсэг = [[File:Kim Jong-un Signature.svg|150px]] }} '''Ким Жон-ын''' ({{lang-ko|김정은}} - дуудлага ~[ким жон өөн]) — [[Умард Солонгос]] (БНАСАУ)-ын '''[[дээд удирдагч]]''' юм. Ким Жон-ыны эцэг [[Ким Жон Ил]] (1941–2011), өвөг эцэг [[Ким Ир Сен]] (1912–1994) нар мөн улсыг 1948 онд байгуулагдсан цагаас удирдаж ирсэн түүхтэй. Эцгээ өнгөрсний дараа Ким Жон-ын 2012 оноос хойш Улсын батлах хамгаалах зөвлөлийн тэргүүн дарга, [[Хөдөлмөрийн нам (Умард Солонгос)|Солонгосын Хөдөлмөрийн намын]] ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Солонгос Ардын цэргийн ерөнхий командлагч, Цэргийн төв зөвлөлийн дарга зэрэг гол албан тушаалыг хашиж байна. Ким Жон-ын өмнөх удирдагч Ким Жон Илийн гуравдугаар, отгон хөвүүн бөгөөд эх нь Ку Юнхи гэж хүн байв. [[1983 он]]д Пёнъянд төрсөн, одоо {{нас|1983|1|8}} настай. Эхнэр Ри Солжү, охины хамт амьдардаг. == Гадаадад хийсэн айлчлалууд == Ким Жон-ын 2018 онд Хятадад анхны олон улсын төрийн айлчлалаа хийсэн бөгөөд хамгийн сүүлийн айлчлал нь 2025 онд мөн Хятадад хийсэн байна. Нийтдээ Хятадад 7 удаа айлчилсан (2018, 2018, 2018, 2019, 2019, 2025), Өмнөд Солонгост тус бүр хоёр удаа айлчилсан (2018, 2019), Орост хоёр удаа айлчилсан (2019, 2023). Ким мөн Сингапур (2018), Вьетнам (2019)-д айлчилсан байна. == Цахим холбоос == {{Commonscat|Kim Jong-un}} * [http://www.globalsecurity.org/military/world/dprk/kim-jong-woong.htm Ким Чен Ун] [[Ангилал:Умард Солонгосын төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Одооны төрийн тэргүүн]] [[Ангилал:Умард Солонгосын улс төрч]] [[Ангилал:Их сургуулийн хүндэт доктор]] [[Ангилал:Марксизм-Ленинизмийн төлөөлөгч]] [[Ангилал:Солонгосын Ажилчдын Намын гишүүн]] [[Ангилал:21-р зууны улс төрч]] [[Ангилал:Умард Солонгосчууд]] [[Ангилал:1983 онд төрсөн]] gznczo3s8v32391jo4b8l93gkv0kyn2 0 34580 860226 854811 2026-06-26T13:54:45Z ~2026-36831-70 105559 /* Баатрын дурсгал */ 860226 wikitext text/x-wiki {{Инфобокс цэргийн зүтгэлтэн | name = Лхүнрэвийн Даваадорж | image = | caption = | birth_name = | birth_date = 1926 он | birth_place = [[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Хөвсгөл]]<br/>аймгийн [[Бүрэн сум]] (одоо<br/>[[Төмөрбулаг сум|Төмөрбулаг сум]])-ы нутаг,<br/>Эрчмийн нурууны<br/>Донхор гэдэг газар | death_date = {{death date and age|1948|07|08|1926}} | death_place = [[Мэргэн уул]] | death_cause = | allegiance = [[Монголын Ардын Арми]] | branch = Хилийн цэрэг | branch_label = <!--"Branch" or "Service"--> | rank = | rank_label = | battles = [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]]<br/>[[Мэргэн уулын тулалдаан]]<br/> бусад хилийн тулгаралтууд | awards = [[БНМАУ]]-ын баатар (1949 он) | spouse = <!--{{marriage|name|start date|end date}}; add spouse if reliably sourced--> | children = }} '''Лхүнрэвийн Даваадорж''' гэж 1948 онд 22 насандаа [[Монгол улс]] ([[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс|БНМАУ]]) , [[Хятад улс]] ([[Дундад Иргэн Улс|ДИУ]]) хоёрын хилийн маргаантай байсан 1940-оод онд [[Баруун хилийн хамгаалалт]]д удаа дараа оролцож, тухай бүрт нь үүргээ чадварлаг биелүүлж байсан бөгөөд [[Байтаг Богдын хилийн мөргөлдөөн]]д [[казахын дээрэмчид]]тэй тулалдаж яваад эрэлхэгээр байлдан амь үрэгдээд [[Монгол улсын баатар]] цолоор нэхэн шагнагдсан хүн юм. ==Бага нас== Даваадорж [[Хөвсгөл аймаг|Хөвсгөл]] аймгийн Бүрэн сум, одоогийнхоор мөн аймгийн [[Төмөрбулаг сум]]ын нутаг Эрчимийн нурууны Донхорын эх хэмээх газар ганц бие эмэгтэй Аюушийн хүү болон төржээ. Хоёр сартайдаа Лхүнрэв малчныд өргөгдөж, бага насаа [[Дэлгэрмөрөн]]ий хөвөөнд хонь мал хариулж, аав ээждээ туслан өнгөрүүлжээ. ==Хилчин== 20 настай Даваадорж 1946 онд эр цэргийн албанд мордож, [[Сүхбаатар аймаг|Сүхбаатар]] аймгийн [[Эрдэнэцагаан сум|Эрдэнэцагааны]] отрядад алба хааж байгаад баруун хилийн байдал хүндрэхэд [[Ховд аймаг|Ховд]] аймгийн [[Алтай сум]]ын Буданчийн хөх толгойн хилийн заставт очжээ. Энэ хугацаанд Даваадорж хилчин хөнгөн пулемётын наводчик болсон байв. 1948 оны 7–р сарын 6-наас цугласан Хятадын 150 гаруй цэрэг болон Казахын дээрэмчид тодорхой бус шалтгаанаар Монгол улсын хилийг сэтлэн дайрахад арваадхан байсан Монголын хилчид амиа тавин эцсийн мөч хүртэл эрэлхэгээр тулалджээ. Тэр тулалдаанаас төрөн гарсан баатруудаас Монгол улс (БНМАУ)-ын баатар цолыг [[Баянбалын Тэгшээ]], Лхүнрэвийн Даваадорж хоёрт 1949 нэгдүгээр сарын 28-нд, [[Бэгзийн Гиваан]]д 1971 оны 10 сарын 13-нд нэхэн олгожээ. ==Баатрын дурсгал== * Хөвсгөл аймгийн төв талбайг 1968 оноос хойш Даваадоржийн талбай болгосон. * Дээрх төв талбайн голд 1968 онд Даваадоржийн хөшөө босчээ. Саяхан буулгагдсан. * 1998 онд анх алба хаасан Сүхбаатар аймаг дахь Эрдэнэцагааны отрядын Тэрэгтийн застав түүний нэрэмжит болсон. ==Эх сурвалж == * [https://web.archive.org/web/20140820053145/http://bpo.gov.mn/aboutus/famous/1301150004/detail Лхүнрэвийн Даваадорж] * [https://web.archive.org/web/20140820030103/http://www.khuvsgulnews.mn/pride.php?view=content&type=content&id=6 Зоригт хилчин Улсын баатар Л.Даваадорж] {{Navbox |name = Монголын Улсын баатрууд |title = [[File:Flag of the Mongolian People's Republic (1945–1992).svg|25px|border]] [[Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс]]ын [[Баатар#Монгол|Баатар]] |state = {{{state|autocollapse}}} |bodyclass = hlist |list1 = *[[Дамдины Сүхбаатар]]<!-- (1936.02.21) --> *[[Хатанбаатар Магсаржав]]<!-- (1936 он) --> *[[Шагдарын Гонгор]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамчаагийн Дэмбэрэл]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Лодонгийн Дандар]]<!-- (1979 он) --> *[[Цэндийн Олзвой]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Чойбалсан]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсанцэрэнгийн Аюуш]]<!-- (1979 он) --> *[[Сангийн Дампил]]<!-- (1979 он) --> *[[Дашийн Данзанваанчиг]]<!-- (1979 он) --> *[[Самданжамцын Лхагвадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Баянбалын Тэгшээ]]<!-- (1979 он) --> *[[Лхүнрэвийн Даваадорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Сталин, Иосиф Виссарионович]]<!-- (1979 он) --> *[[Ворошилов, Климент Ефремович]]<!-- (1979 он) --> *[[Хорлоогийн Дамба]]<!-- (1979 он) --> *[[Титов, Герман Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Жадамбын Нэхийт]]<!-- (1979 он) --> *[[Лувсандоржийн Гэлэгбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Чоймболын Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Николаев, Андриян Григорьевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Юмжаагийн Цэдэнбал]]<!-- (1979 он) --> *[[Беляев, Павел Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Баясгалангийн Бадам]]<!-- (1979 он) --> *[[Жуков, Георгий Константинович]]<!-- (1979 он) --> *[[Чойн Дугаржав]]<!-- (1979 он) --> *[[Даржаагийн Хаянхярваа]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Чогдон]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Нянтайсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Конев, Иван Степанович]]<!-- (1979 он) --> *[[Плиев, Исса Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Судец, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Горбатко, Виктор Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Түвдэнгийн Бор]]<!-- (1979 он) --> *[[Бэгзийн Гиваан]]<!-- (1979 он) --> *[[Рукавишников, Николай Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Дуламдоржийн Самдан]]<!-- (1979 он) --> *[[Дүгэрийн Гуулин]]<!-- (1979 он) --> *[[Гомбын Цэнд]]<!-- (1979 он) --> *[[Батын Дорж]]<!-- (1979 он) --> *[[Федюнинский, Иван Иванович]]<!-- (1979 он) --> *[[Магсарын Жанчив]]<!-- (1979 он) --> *[[Брежнев, Леонид Ильич]]<!-- (1979 он) --> *[[Косыгин, Алексей Николаевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Норпилийн Жамбаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Самдангийн Төмөрбаатар]]<!-- (1979 он) --> *[[Мазимын Экей]]<!-- (1979 он) --> *[[Бутачийн Цог]]<!-- (1979 он) --> *[[Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Жанибеков, Владимир Александрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Устинов, Дмитрий Фёдорович]]<!-- (1979 он) --> *[[Коваленок, Владимир Васильевич]]<!-- (1979 он) --> *[[Савиных, Виктор Петрович]]<!-- (1979 он) --> *[[Дамдины Намнан]]<!-- (1979 он) --> *[[Энхийн Шийлэг]]<!-- (1979 он) --> *[[Ванчинжавын Шарав]]<!-- (1979 он) --> *[[Түүвэйн Дүүдэй]]<!-- (1979 он) --> *[[Жамъянгийн Лхагвасүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Дугарын Гунгаа]]<!-- (1979 он) --> *[[Эрдэнийн Бат-Үүл]]<!-- (1979 он) --> *[[Пунцагийн Шагдарсүрэн]]<!-- (1979 он) --> *[[Ундрахын Доржпалам]]<!-- (1979 он) --> }} <noinclude> [[Ангилал:Загвар:Зэвсэгт хүчин|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Хүмүүс|Монголын баатар]] [[Ангилал:Загвар:Хөтлөгч мөр Монгол|Баатар]] </noinclude> {{DEFAULTSORT:Даваадорж, Лхүнрэвийн}} [[Ангилал:БНМАУ-ын баатар]] [[Ангилал:Монголын хилчин]] [[Ангилал:Төмөрбулагийн хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1926 онд төрсөн]] [[Ангилал:1948 онд өнгөрсөн]] iv34d3m167ejwon9hzk5ug1d8mrayin 0 35233 860252 858479 2026-06-27T06:41:18Z HorseBro the hemionus 100126 860252 wikitext text/x-wiki {{Featured article}}{{Инфобокс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг | Name = {{Fb|Англи}} | Flag = Flag of England.svg | Badge = Arms of The Football Association (include star).svg | FIFA Trigramme = ENG | Nickname = Three Lions (Гурван Арслангууд) | Association = [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо]] | Confederation = [[УЕФА]] (Европ) | Coach = [[Пабио Капелло]] | Asst Manager = Итало Галбиати<br />Франко Балдини | Captain = [[Стивен Жерард|Стивен Жеррард]] | Vice-Captain = [[Фрэнк Лампард]] | Most caps = [[Петер Шилтон]] (125) | Top scorer = [[Бобби Чарлтон]] (49) | Home Stadium = [[Уэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн]] | FIFA Rank = 7 | FIFA max = 4 | FIFA max date = 1997 оны арванхоёрдугаар сар, 2006 оны есдүгээр сар | FIFA min = 27 | FIFA min date = 1996 оны хоёрдугаар сар | Elo Rank = 6 | Elo max = 1 | Elo max date = 1872–1876<br />1892–1911<br />1966–1970<br />1987–1988 | Elo min = 13 | Elo min date = 1936 | Overall Record = О – 640 Т – 4750 Тц – 258 Хд – 161 | pattern_la1 = _eng26H | pattern_b1 = _eng26H | pattern_ra1 = _eng26H | pattern_sh1 = _eng26H | pattern_so1 = _eng26Hl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _eng26A | pattern_b2 = _eng26A | pattern_ra2 = _eng26A | pattern_sh2 = _eng26A | pattern_so2 = _eng26Al | leftarm2 = fe080a | body2 = fe080a | rightarm2 = fe080a | shorts2 = 000040 | socks2 = fe080a | First game = {{fb|Шотланд}} Англи {{flagicon|Англи}}<br />(1872 оны арваннэгдүгээр сарын 30-нд Шотландын Патрик хотноо) | Largest win = {{fb|Ирланд|1783}} 0–13 Англи {{flagicon|Англи}}<br />(1882 оны хоёрдугаар сарын 18-нд [[Ирланд|Ирландын]] Белфаст хотноо) | Largest loss = {{fb|Унгар|1949}} 7–1 Англи {{flagicon|Англи}}<br />(1954 оны тавдугаар сарын 23-нд [[Унгар|Унгарын]] Будабешт хотноо) | First win = {{flagicon|Англи}} Анхны ялалт 4–2 {{fb|Шотланд}}<br />(1873 оны гуравдугаар сарын 8-нд [[Англи|Английн]] [[Лондон]] хотноо) | First loss = {{fb|Шотланд}} 2–1 Англи {{flagicon|Англи}}<br />(1874 оны гуравдугаар сарын 7-нд [[Шотланд|Шотландын]] Хамилтон хотноо) | World cup apps = 13 | World cup first = 1950 | World cup best = Түрүү: [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]] | Regional name = [[Хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн]] | Regional cup apps = 7 | Regional cup first = [[1968 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]] | Regional cup best = Гуравдугаар байр: [[1968 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]]<br />Хагас шигшээ: [[1996 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1996]] }} '''Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг''' ([[Англи хэл|англи]]. ''England national football team'') нь олон улсын хэмжээний хөлбөмбөгийн тэмцээнд [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|Английн хөлбөмбөгийн холбоог]] төлөөлж оролцдог баг. [[Англи]] болон [[Шотланд]]ыг дэлхийн хамгийн анхны хөлбөмбөгийн шигшээ баг гэдэг ба олон улсын хөлбөмбөгийн тэмцээн анх [[1872]] онд оролцсон гэдгээр нь тодорхойлж болох юм. Хамгийн олон шигшээ багуудыг эгнээндээ багтаасан Хэмжээгүй эрхт Хаант засагт [[Нэгдсэн Вант Улс|Умард Ирландын Нэгдсэн вант улсын]] бүрэлдэхүүн билээ. Английн шигшээгийн цэнгэлдэх хүрээлэн нь «[[Уэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]]» ба ерөнхий дасгалжуулагч нь [[Фабио Капелло]] хэмээх эрхэм юм. [[ФИФА]] буюу «Олон Улсын Хөлбөмбөгийн холбооноос» дөрвөн жилд нэг удаа байгуулдаг Хөлбөмбөгийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд өдгөөг хүртэл долоон улсын үндэсний шигшээ баг түрүүлсэн байдгийн нэг нь [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]] онд тэмцээнийг зохион байгуулсан орон болох Англи юм. Тэд аваргын төлөөх тоглолтод тухайн үеийн [[Баруун Герман]]тай үндсэн цагт тэнцэж нэмэлт цагт 4-2 харьцаагаар ялж байсан түүхтэй. Түүнээс хойш ДАШТ-д үзүүлсэн хамгийн сайн амжилт нь [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]] оны дөрөвдүгээр байр юм. [[УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн (Евро)|Европын Аварга шалгаруулах тэмцээнд]] [[1968 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1968]] ба [[1996 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|1996]] онуудад хагас шигшээд шалгарч байсан байна. Английн шигшээ баг Нэгдсэн улсын бүрэлдэхүүн улсын хооронд явагддаг '''Бритиш Хоом Чемпионшип''' нэртэй тэмцээнд хамгийн олон буюу 54 ялж байв. ''ФИФА-гийн'' болоод '''Э-Л-Өү буюу Дэлхийн хөлбөмбөгийн эрэмбэ'''-ийн жагсаалтад тогтмол эхний аравт бичигддэг шигшээ баг ажээ. == Түүх == Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг нь [[Шотландын хөлбөмбөгийн холбоо|Шотландын]] нэгэн адил дэлхийн хамгийн анхных нь юм. 1870 оны 3-р сарын 5-нд [[Англи]] болон [[Шотланд]] хоёр улсын дунд зохион байгуулагдсан хөлбөмбөгийн тэмцээний үеэр [[Английн хөлбөмбөгийн холбоо|Английн хөлбөмбөгийн холбоог]] үүсгэн байгуулагдсан гэдэг. 1872 оны арваннэгдүгээр сарын 30-нд болсон дахин тоглолтын үеэр Шотландын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг байгуулагдаж байсан байна. Олон Улсын Хөлбөмбөгийн холбооны(ФИФА) эгнээнд 1906 онд элсэн орж 1908 онд [[Төв Европ|Төв Европын]] тэмцээнд оролцож эхэлжээ. Алдарт [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн]] 1923 онд нээлтээ хийсэн. Англи болон [[ФИФА]]-гийн хооронд 1928 онд маргаантай байдал бий болж тухайн оноос 1946 оныг хүртэл байгууллагын гадуур явж байсан. Эгнээндээ буцаж нэгдэн орсон байна. [[1950 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1950 оны ДАШТ-ийг]] хүртэлх ДАШТ-үүдэд амжилт тун тааруу оролцож байлаа. 1949 оны 9-эр сарын 21-нд [[Ирландын хөлбөмбөгийн холбоо|Ирландыг]] талбай дээрээ хүлээн авч тоглож 0-2 харьцаагаар хожигдсон нь Английн талбай дээрээ хожигдсон анхны тохиолдол байв. [[1954 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1954 оны ДАШТ-ний]] үеэр '''дэлхийн аваргын тэмцээний шигшээ тоглолтод хоёр гоол оруулсан анхны Англи тоглогч''' хэмээгддэг Ивор Броадиш гэгч эрхэм хоёр гоолоо оруулсан түүхтэй. Энэ нь [[Белгийн хөлбөмбөгийн холбоо|Белгитэй]] 4-4 тэнцэж дөрөвний нэг шигшээд шалгарсан хариуцлагатай тоглолт байв. Харин шигшээд [[Уругвайн хөлбөмбөгийн холбоо|Уругвайн]] багт 4-2 харьцаагаар ялагдаж тэмцээнээ дуусгажээ. Уолтер Уинтерботтом хэмээх эрхэм нь Английн шигшээ багийг өөрийн бүхий л кареерийнхаа туршид дасгалжуулсан анхны дасгалжуулагч юм. 1946 оноос 1963 оныг хүртэл ажилласан түүхтэй. 1963 онд түүний халааг дасгалжуулагч [[Альф Рамсей]] авсан бөгөөд тэр хүний удирлаган дор [[1966 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966 оны ДАШТ-ий]] аваргын төлөөх тоглолтонд Баруун Германыг 4-2 харьцаагаар [[Жеффри Херст|Жеффри Херстийн]] оруулсан '''гурван гоолын''' ачаар түүхэн ялалт байгуулж түрүүлсэн билээ. [[Мексик]] улсад зохион байгуулагдсан [[1970 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1970 оны ДАШТ-ий]] дөрөвний нэг шигшээн тоглолтонд [[Германы хөлбөмбөгийн холбоо|Баруун Германыг]] үндсэн цагт 2-0 харьцаагаар хожиж яваад нэмэлт цагт 3-2 харьцаагаар хожигдож тэмцээнийг орхисон түүхтэй. 1974 болон 1978 оны дэлхийн аваргад шалгарч чадаагүй. Рон Гриинвүүдийн удирлаган дор [[Испани|Испанид]] болсон [[1982 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1982 оны ДАШТ-д]] оролцож хоёрдугаар шатанд нэг ч хожигдолгүй атлаа хэсгээсээ гарч чадалгүй тэмцээнийг өндөрлөсөн. Дараагийн дасгалжуулагчаар Бобби Робсон ажилласан бөгөөд түүний үед [[1986 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1986 оны ДАШТ-д]] дөрөвний нэг шигшээ, [[1990 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990 оны ДАШТ-д]] дөрөвдүгээр байранд шалгарсан байдаг байна. 1990 онд Английн шигшээ баг дөрвөн дасгалжуулагчийн нүүр үзэв. Робсоны халааг Граам Тайлор авсан ба түүний үед Англичууд [[1994 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994 оны ДАШТ-д]] шалгарч чадаагүй. Дасгалжуулагч Терри Венаблесийн удирдлаган дор нутаг дээрээ зохион байгуулагдсан [[1996 оны УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн (Евро)|Евро-96 тэмцээнд]] хамгийн сайн амжилтаа(<small>Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн</small>) үзүүлж хагас шигшээд шалгарсан юм. Глен Ходле дасгалжуулагчийн үед Англичууд [[1998 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998 оны ДАШТ-д]] дөрөвний шигшээд шалгарсан амжилт үзүүлэв. Глен Ходлийн дараа 1972-1982 оны хооронд Английн шигшээг дасгалжуулж байсан туршлагтай мэргэжилтэн Кевин Кийгэн шигшээ багт ирсэн хэдий ч [[2000 оны УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн (Евро)|Евро-2000 тэмцээнд]] амжилт тун тааруу оролцсон байдаг байна. [[Файл:England team.jpg|thumb|right|Английг шигшээ баг [[2006 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006 оны ДАШТ-д]]]] Швед мэргэжилтэн Свен-Горан Эриксон 2001 оноос 2006 оны хооронд Английн шигшээ багийн дасгалжуулагчаар ажиллаж анхны '''Англи угсааны бус''' гэдгээрээ онцлог байв. [[2002 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]] болон [[2006 оны Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006 оны ДАШТ-д]]багаа удирдан дөрөвний нэг шигшээд шалгаруулсан юм. 2006 онд Стив Макларен ерөнхий дасгалжуулагчаар томилогдож [[2008 оны УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн (Евро)|Евро-2008 тэмцээнд]] Английг шалгаруулж чадсангүй. Макларен 16 сар ажилласан бөгөөд 1946 оноос дасгалжуулагчийг томилдог болсноос хойшхи Английн хамгийн богино хугацаанд алба хашсан гэдгээрээ ялгагддаг. 2007 оны арванхоёрдугаар сарын 14-нд [[Реал Мадрид]] болон [[Милан]] клубийг дасгалжуулж байсан [[Фабио Капелло]] томилогдсон. Английн шигшээг удирдсан гараагаа [[Швейцари хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Швейцарийн]] багтай хийж 4-1 харьцаагаар ялж эхлүүлж, [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ-ий]] сонгон шалгаруулалтын бүхий л тоглолтуудад багаа ялуулсан эрхэм билээ. 2010 оны ДАШТ-д тийм ч сайн амжилтыг үзүүлсэнгүй. Эхний тоглолтонд [[Америкийн Нэгдсэн Улсын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Америкийн]] шигшээтэй тоглосон тоглолтонд [[Стивен Жерард|Стивен Жерардын]] дөрөв дэх минутанд гоол оруулсан бөгөөд түүний дараа өрсөлдөгч багийн Клинт Дэмпсигийн тийм ч хүчтэй биш цохилтыг Английн багийн хаалгач Роберт Грийн хааж чадалгүй гоол болгон хувиргасан. 1-1 харьцаагаар өндөрлөсөн тоглолтын дараа Английн хэвлэлүүдээр Грийнийг нилээд их шүүмжлээд өнгөрөв. Дараагийн тоглолтонд [[Алжир хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Алжиртай]] тоглосон тоглолтонд багийн хурд, тактикт тодорхой өөрчлөлт оруулсан ч гоолгүйгээр тэнцэж, энэ удаа дасгалжуулагч руу хэвлэлүүд байгаа чиглүүлсэн байна. [[Словен хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Словентэй]] хэсгийн сүүлийн нэн тоглолтоо хийж Жермэйн Дефогийн гоолын ачаар 1-0 харьцаагаар хожиж хэсгээсээ Америкийн хойноос хоёроор гарав. Харин шөвгийн 16-гийн тоглолтонд [[Герман хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Германы]] багтай таарч 4-1 харьцаагаар ялагджээ. Английн хэвлэлүүдээр шүүгчийн алдаатай шүүлт энэ тоглолтыг урвуугаар эргүүлсэн талаар бичсэн байна. == Цэнгэлдэх хүрээлэн == [[Файл:Wembley Stadium interior.jpg|thumb|right|[[Лондон|Лондоны]] [[Вэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Вэмблийн цэнгэлдэх хүрээлэн.]]]] Уг цэнгэлдэх хүрээлэн нь Английн Лондон хотын баруун хойд хэсэгт Вэмблийн нутагт байрладаг бөгөөд '''The Venue of Legends - Home of Football''' гуншин бүхий тодорхойлолттой, 90000 хүний суудалтай. 2007 оноос Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг эхлэн хөлслөх болсон. Вэмбли бол УЕФА-гийн '''элит цэнгэлдэх хүрээлэн''' юм. == Үндсэн өнгө == {{Хөлбөмбөг хувцас | align = right | pattern_la = | pattern_b = | pattern_ra = | leftarm = FFCC00 | body = FFCC00 | rightarm = FFCC00 | shorts = 000099 | socks = FFCC00 | title = Бразил-загварын Английн гурав дахь өмсгөл }} Английн өөрийн талбайн өмсгөлийн үндсэн өнгө нь цагаан цамц, хар хөх шорт, цагаан оймс ажээ. 2001 оноос эхлэн цагаан өнгийн шортыг тогтмол өмсөх болсон. 2005 оноос хойш Дэвид Блэнчийн зохион бүтээсэн өмсгөлийг Англичууд өмсөх болжээ. Английн айлын талбайд тоглохдоо өмсдөг өмсгөл нь улаан цамц, цагаан шорт болон улаан оймс. 1945-1952 оны хооронд Англичууд хөх өмсгөл өмсдөг байв. 1996 онд айлын талбайд саарал цамц, шорт, оймс бүхий өмсгөлтэй гарах болсон ч энэ нь [[Болгар хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Болгар]], [[Герман хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Герман]], [[Гүрж хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Гүржийн]] багийн өмсгөлтэй адилавтар байсан тул өмсгөл буцаад улаан өнгөтэй болсон байна. Цайралттай цэнхэр цамц, шорт, оймс бүхий өмсгөлийг [[Чех хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Чехсловакийн]] багтай тоглох үедээ өмссөн нь Английн гурав дахь өмсгөл юм. Мөн л адил энэ нь [[Бразил хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Бразилийн]] өмсгөлтэй төстэй байсан тул 1973 онд цамцны өнгийг шар, шортны өнгийг цэнхэр болгож Чехсловак, [[Польш хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Польш]], [[Итали хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Италийн]] багтай тоглож байв. 1986-1992 оны хооронд гурав дахь өмсгөлийн өнгө цайвар цэнхэр байлаа. == Үр дүн == === 2010 оны ДАШТ === Тус тэмцээнд C хэсэгт тоглосон. Эхний тоглолт зургадугаар сарын 12-нд [[Америкийн Нэгдсэн Улс хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Америкийн]] багтай 1-1 харьцаагаар тэнцэж, зургадугаар сарын 19-нд Алжиртай гоолгүйгээр тэнцсэн. Хэсгийн сүүлийн тоглолтондоо зургадугаар сарын 23-нд Словений багийг 1-0 харьцаагаар хожсон. Хэсгээсээ хоёроор гарч зургадугаар сарын 27-нд Германы багтай оноолт таарч 4-1 харьцаагаар ялагдаж дэлхийн аваргын тэмцээнийг орхисон. {{Хөлбөмбөгбокс |date= 2010 - 06 - 19 |time= 02:30 |team1= {{fb-rt|ENG}} |score= [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 C хэсэг|0 - 0]] |report= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=249722/match=300061464/report.html Тайлан] |team2= {{fb|ALG}} |goals1= |goals2= |stadium= Кэп Таун |attendance= 64,100 |referee= Равшан Ирматов ([[Узбекстаны хөлбөмбөгийн холбоо|Узбекстан]]) }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date=2010 - 06 - 23 |time=22:00 |team1= {{fb-rt|SVN}} |score= [[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 C хэсэг|0 – 1]] |report= [http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=249722/match=300061462/report.html Тайлан] |team2= {{fb|ENG}} |goals1= |goals2= Жэрмэйн Дефо{{goal|23}} |stadium= Нелсон Мандела Бэй |attendance= 36,893 |referee= Волфганг Штарк ([[Германы хөлбөмбөгийн холбоо|Герман]])}} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date=2010 - 06 - 27 |time=22:00 |team1={{fb-rt|GER}} |score=[[Хөлбөмбөгийн ДАШТ-2010 Хасагдах шатны тоглолт|4 – 1]] |report=[http://www.fifa.com/worldcup/matches/round=249717/match=300061501/report.html Тайлан] |team2={{fb|ENG}} |goals1=Клозэ {{goal|20}}<br />Подольски {{goal|32}}<br />Мюллер {{goal|67||70}} |goals2=Апсон {{goal|37}} |stadium=Фри Стэйт |attendance=40,510 |referee= Ёргэ Ларрионда ([[Уругвайн хөлбөмбөгийн холбоо|Уругвай]])}} === 2009–10 оны нөхөрсөг тоглолтууд === Онооны хувд эхлээд Английг бичсэн. {| class="wikitable" |- ! Өрсөлдөгч ! Хаана ! Хэзээ ! Үр дүн |- |{{fb|ESP}} |Эстадио Рамян Санчес Пизуан, [[Севилья]] |2009 - 02 -11 |align="center"|0–2 Хд |- |{{fb|SVK}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2009 - 03 -28 |align="center"|4–0 Хо |- |{{fb|NED}} |Амстердам Арена, [[Амстердам]] |2009 - 08 - 12 |align="center"|2–2 Тц |- |{{fb|SVN}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2009 - 09 - 05 |align="center"|2–1 Хо |- |{{fb|BRA}} |Халифа, [[Доха]] |2009 - 11 - 14 |align="center"|0–1 Хд |- |{{fb|EGY}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2010 - 03 - 03 |align="center"|3–1 Хо |- |{{fb|MEX}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2010 - 05 - 24 |align="center"|3–1 Хо |- |{{fb|JPN}} |UPC-Арена, [[Graz]] |2010 - 05 - 30 |align="center"|2–1 Хо |- |{{fb|HUN}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2010 - 08 - 11 |align="center"|2–1 |} == Болох тоглолтууд == === Нөхөрсөг тоглолтууд === Онооны хувд эхлээд Английг бичсэн. {| class="wikitable" |- ! Өрсөлдөгч ! Хаана ! Хэзээ ! Үр дүн |- |{{fb|FRA}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2010 - 11 - 17 |align="center"|– |- |{{fb|ARG}} |TBA |2011 - 02 - 09 |align="center"|– |- |{{fb|POL}} |[[PGE Arena Gdańsk]], [[Gdańsk]] |2011 - 06 - 08 |align="center"|– |- |{{fb|THA}} |[[Rajamangala Stadium]], [[Bangkok]] |2011 - 06 |align="center"|– |- |{{fb|NED}} |[[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |2011 - 08 - 10 |align="center"|– |} === [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро 2012]] тэмцээний сон. – G хэсэг === {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2010 - 09 - 03 |time = 20:00 UTC+1 |team1 = {{fb-rt|ENG}} |score = 4 &ndash; 0 |report = [http://www.uefa.com/uefaeuro2012/matches/season=2012/round=15171/match=2002278/index.html Тайлан] |team2 = {{fb|BUL}} |goals1 = [[Жермейн Дефо|Дефо]] {{goal|3||61||86}}<br />[[Адам Жонсон|A. Жонсон]] {{goal|83}} |goals2 = |stadium = [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |attendance = 73,246 |referee = Виктор Кассай ([[Унгарын хөлбөмбөгийн холбоо|Унгар]])}} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2010 - 09 - 07 |time = 20:45 UTC+2 |team1 = {{fb-rt|SUI}} |score = 1 &ndash; 3 |report = [http://www.uefa.com/uefaeuro2012/matches/season=2012/round=15171/match=2002281/index.html Тайлан] |team2 = {{fb|ENG}} |goals1 = [[Жердан Шакири|Шакири]] {{goal|71}} |goals2 = [[Уэйн Рүүни|Рүүни]] {{goal|10}}<br />[[Адам Жонсон|A. Жонсон]] {{goal|69}}<br />[[Даррен Бент|Бент]] {{goal|88}} |stadium = Санкт-Якоб Парк, [[Базель]] |attendance = 39,700 |referee = Никола Риццоли ([[Италийн хөлбөмбөгийн холбоо|Итали]]) }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2010 - 10 - 12 |time = 20:00 UTC+1 |team1 = {{fb-rt|ENG}} |score = |report = |team2 = {{fb|MNE}} |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 03 - 26 |time = |team1 = {{fb-rt|WAL}} |score = |report = |team2 = {{fb|ENG}} |goals1 = |goals2 = |stadium = Миленниум Стадион, [[Кардифф]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 06 - 04 |time = |team1 = {{fb-rt|ENG}} |score = |report = |team2 = {{fb|SUI}} |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 09 - 02 |time = |team1 = {{fb-rt|BUL}} |score = |report = |team2 = {{fb|ENG}} |goals1 = |goals2 = |stadium = Василий Лёвскийн цэнгэлдэх хүрээлэн, [[Софи]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 09 - 06 |time = |team1 = {{fb-rt|ENG}} |score = |report = |team2 = {{fb|WAL}} |goals1 = |goals2 = |stadium = [[Уэмбли цэнгэлдэх хүрээлэн|Уэмбли]], [[Лондон]] |attendance = |referee = }} ---- {{Хөлбөмбөгбокс |date = 2011 - 10 - 07 |time = |team1 = {{fb-rt|MNE}} |score = |report = |team2 = {{fb|ENG}} |goals1 = |goals2 = |stadium = Подгорика хотын цэнгэлдэх хүрээлэн, Подгорика |attendance = |referee = }} == Дасгалжуулалтын алба == {| "style=text-align:left" |- |'''Дасгалжуулагч'''|| {{flagicon|Итали}} [[Фабио Капеллло]] |- |'''Ерөнхий менежер'''|| {{flagicon|Итали}} Франко Балдини |- |'''Туслах менежер'''|| {{flagicon|Итали}} Итало Галбиати |- |'''21-ээс доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Стьюрт Пиерс |- |'''Дасгалжуулагч'''|| {{flagicon|Англи}} Рэй Клеменс |- |'''Хаалгачийн дасгалжуулагч'''|| {{flagicon|Итали}} Франко Танцреди |- |'''18-аас доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Брайн Истик |- |'''19-аас доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Ноел Блэке |- |'''17-аас доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Жон Пикок |- |'''16-аас доошхи насныханы багийн менежер'''|| {{flagicon|Англи}} Кенни Швайн |- |'''Эрүүл мэндийн дасгалжуулагч'''|| {{flagicon|Итали}} Массимо Нери |- |'''Физиотерапист'''|| {{flagicon|Англи}} Гэри Левин |- |'''Багийн эмч'''|| {{flagicon|Англи}} Иан Бислей |- valign=top |rowspan=5|'''Арын өрөөны баг'''|| {{flagicon|Англи}} Дэн Хич |- | {{flagicon|Англи}} Рожер Нарбет |- | {{flagicon|Англи}} Стив Слатери |- | {{flagicon|Англи}} Род Торнлей |- |} == Гарааны бүрэлдэхүүн == [[2012 оны хөлбөмбөгийн Европын аварга шалгаруулах тэмцээн|Евро 2012]] тэмцээний урьдчилсан шатны [[Болгар хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Болгар]] болон [[Швейцарь хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг|Швейцарийн]] шигшээ багуудтай хийсэн тоглолтонд бүрэлдэхүүнд дуудагдсан тоглогчдын нэрсийг үзүүлэв. 2010 оны есдүгээр сарын 3-ны байдлаар. {{nat fs g start}} {{nat fs g player|no=1|pos=GK|name=[[Жо Харт]]|age={{Birth date and age|1987|4|19|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=12|pos=GK|name=[[Бен Фостер]]|age={{birth date and age|1983|4|3|df=y}}|caps=4|goals=0|club=[[Бирмингем Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=GK|name=[[Скотт Карсон]]¹|age={{Birth date and age|1985|9|3|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Вест Бромвич Альбион]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=GK|name=Скотт Лух²|age={{Birth date and age|1988|5|27|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Уотфорд (хөлбөмбөгийн баг)|Уотфорд]]|clubnat=ENG}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs g player|no=2|pos=DF|name=[[Глен Жонсон]]|age={{Birth date and age|1984|8|23|df=y}}|caps=29|goals=1|club=[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=3|pos=DF|name=[[Эшли Коул]]|age={{Birth date and age|1980|12|20|df=y}}|caps=85|goals=0|club=[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=5|pos=DF|name=[[Майкл Доусон]]³|age={{Birth date and age|1983|11|18|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=6|pos=DF|name=[[Фил Ягелка]]|age={{Birth date and age|1982|8|17|df=y}}|caps=6|goals=0|club=[[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=13|pos=DF|name=[[Киран Гиббс]]|age={{Birth date and age|1989|9|26|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=14|pos=DF|name=[[Гари Кэхилл]]|age={{birth date and age|1985|12|19|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Болтон Уондерерс]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=DF|name=[[Мэттью Апсон]]|age={{Birth date and age|1979|4|18|df=y}}|caps=21|goals=2|club=[[Вест Хэм Юнайтед]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=DF|name=[[Жолеон Лескотт]]|age={{birth date and age|1982|8|16|df=y}}|caps=10|goals=0|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs g player|no=4|pos=MF|name=[[Стивен Жерард|Стивен Жеррард]] ''(ахлагч)''|age={{Birth date and age|1980|5|30|df=y}}|caps=87|goals=19|club=[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=7|pos=MF|name=[[Тео Уолкотт]]|age={{birth date and age|1989|3|16|df=y}}|caps=14|goals=3|club=[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=8|pos=MF|name=[[Гарет Бэрри]]|age={{Birth date and age|1981|2|23|df=y}}|caps=42|goals=2|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=11|pos=MF|name=[[Жеймс Милнер]]|age={{Birth date and age|1986|1|4|df=y}}|caps=14|goals=0|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=15|pos=MF|name=[[Майкл Каррик]]|age={{Birth date and age|1981|7|28|df=y}}|caps=22|goals=0|club=[[Манчестер Юнайтед]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=16|pos=MF|name=[[Адам Жонсон]]|age={{birth date and age|1987|7|14|df=y}}|caps=4|goals=2|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=17|pos=MF|name=[[Эшли Янг]]|age={{birth date and age|1985|7|9|df=y}}|caps=9|goals=0|club=[[Астон Вилла]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=MF|name=[[Шон Райт-Филлипс]]|age={{Birth date and age|1981|10|25|df=y}}|caps=35|goals=6|club=[[Манчестер Сити]]|clubnat=ENG}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs g player|no=9|pos=FW|name=[[Жермейн Дефо]]|age={{Birth date and age|1982|10|7|df=y}}|caps=45|goals=15|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=10|pos=FW|name=[[Уэйн Рүүни]]|age={{Birth date and age|1985|10|24|df=y}}|caps=67|goals=26|club=[[Манчестер Юнайтед]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=18|pos=FW|name=[[Даррен Бент]]|age={{birth date and age|1984|2|6|df=y}}|caps=7|goals=1|club=[[Сандерленд (хөлбөмбөгийн баг)|Сандерленд]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=FW|name=[[Карлтон Коул]]|age={{birth date and age|1983|11|12|df=y}}|caps=7|goals=0|club=[[Вест Хэм Юнайтед]]|clubnat=ENG}} {{nat fs g player|no=|pos=FW|name=[[Питер Крауч]]³|age={{Birth date and age|1981|1|30|df=y}}|caps=40|goals=21|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG}} |} ¹Болгарын шигшээтэй тоглох тоглолтонд гэр бүлийн асуудлаас шалтгаалан оролцоогүй<ref>[http://www.skysports.com/story/0,19528,19692_6353769,00.html Sky Sports: Carson released from squad]</ref><br /> ²Карсоны орны тоглогчоор сонгогдон оролцсон<br /> ³ Бэртлээс шалтгаалан түр өнжсөн. === Багийн бусад тоглогчид === Сүүлийн хорин сарын хугацаанд шигшээ багт дуудагдсан тоглогчдыг энд үзүүлсэн болно. {{nat fs r start}} {{nat fs r player|pos=GK|name=Фрэнк Филдин|age={{Birth date and age|1988|4|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Блэкберн Роверс]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player|pos=GK|name=[[Роберт Грин]]|age={{Birth date and age|1980|1|18|df=y}}|caps=11|goals=0|club=[[Вест Хэм Юнайтед]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=GK|name=[[Дэвид Жеймс]]|age={{Birth date and age|1970|8|1|df=y}}|caps=53|goals=0|club=[[Бристол Сити]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Жон Терри]]|age={{Birth date and age|1980|12|7|df=y}}|caps=65|goals=6|club=[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Жейми Каррагер]]|age={{Birth date and age|1978|1|28|df=y}}|caps=38|goals=0|club=[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Рио Фердинанд]]|age={{birth date and age|1978|11|07|df=y}}|caps=78|goals=3|club=[[Манчестер Юнайтед]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Ледли Кинг]]|age={{Birth date and age|1980|10|12|df=y}}|caps=21|goals=2|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Стивен Уорнок]]|age={{Birth date and age|1981|12|12|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Астон Вилла]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Лейтон Бейнс]]|age={{birth date and age|1984|12|11|df=y}}|caps=2|goals=0|club=[[Эвертон (хөлбөмбөгийн баг)|Эвертон]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]] урьдчилсан гараа}} {{nat fs r player|pos=DF|name=[[Райан Шоукросс]]|age={{birth date and age|1987|10|4|df=y}}|caps=0|goals=0|club=[[Сток Сити]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|EGY}}, 2010-03-03}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Фрэнк Лампард]] ''(дэд ахлагч)'' |age={{Birth date and age|1978|6|20|df=y}}|caps=83|goals=20|club=[[Челси (хөлбөмбөгийн баг)|Челси]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Жейк Уилшир]]|age={{Birth date and age|1992|1|1|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Арсенал (хөлбөмбөгийн баг)|Арсенал]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player||pos=MF|name=[[Жо Коул]]|age={{Birth date and age|1981|11|8|df=y}}|caps=56|goals=10|club=[[Ливерпүүл (хөлбөмбөгийн баг)|Ливерпүүл]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Аарон Леннон]]|age={{Birth date and age|1987|4|16|df=y}}|caps=19|goals=0|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]]}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Том Хаддлстоун]]|age={{birth date and age|1986|12|28|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]] урьдчилсан гараа}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Скотт Паркер]]|age={{birth date and age|1980|10|13|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Вест Хэм Юнайтед]]|clubnat=ENG|latest= [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010 оны ДАШТ]] урьдчилсан гараа}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Дэвид Бекхэм]]|age={{birth date and age|1975|5|2|df=y}}|caps=115|goals=17|club=[[Лос Анжелес Галакси]]|clubnat=USA|latest= v {{fb|EGY}}, 2010-03-03}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Стюарт Даунинг]]|age={{birth date and age|1984|7|22|df=y}}|caps=23|goals=0|club=[[Астон Вилла]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|EGY}}, 2010-03-03}} {{nat fs r player|pos=MF|name=[[Жермейн Женас]]|age={{birth date and age|1983|2|18|df=y}}|caps=21|goals=1|club=[[Тоттенхэм Хотспур]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|BRA}}, 2009-11-14}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{nat fs r player|pos=FW|name=[[Бобби Замора]]|age={{birth date and age|1981|1|16|df=y}}|caps=1|goals=0|club=[[Фулхэм (хөлбөмбөгийн баг)|Фулхэм]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|HUN}}, 2010-08-11}} {{nat fs r player|pos=FW|name=[[Габрэиль Агбонлахор]]|age={{birth date and age|1986|10|13|df=y}}|caps=3|goals=0|club=[[Астон Вилла]]|clubnat=ENG|latest= v {{fb|UKR}}, 2009-10-10}} |} == Тэмцээний амжилт == {{col-begin}} {{col-2}} === ФИФА-гийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Жил !Үе !Байрлал !Т !Х !Тц{{ref|1|1}} !Хд !ОГ !АГ |- |{{flagicon|Уругвай}} [[1930 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1930]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Итали|1861}} [[1934 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1934]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Франц}} [[1938 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1938]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Бразил|1889}} [[1950 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1950]]||Хэсэг||8||3||1||0||2||2||2 |- |{{flagicon|Швейцар}} [[1954 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1954]]||Дөрөвний нэг шигшээ||6||3||1||1||1||8||8 |- |{{flagicon|Швед}} [[1958 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1958]]||Хэсэг||11||4||0||3||1||4||5 |- |{{flagicon|Чили}} [[1962 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1962]]||Дөрөвний нэг шигшээ||8||4||1||1||2||5||6 |-bgcolor=Gold |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Англи}} [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]]||'''Аварга'''||1||6||5||1||0||11||3 |- |{{flagicon|Мексик}} [[1970 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1970]]||Дөрөвний нэг шигшээ||8||4||2||0||2||4||4 |- |{{flagicon|Баруун Герман}} [[1974 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1974]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Аргентин}} [[1978 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1978]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Испани}} [[1982 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1982]]||Хоёрдугаар үе||6||5||3||2||0||6||1 |- |{{flagicon|Мексик}} [[1986 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1986]]||Дөрөвний нэг шигшээ||8||5||2||1||2||7||3 |- |{{flagicon|Итали}} [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]]||Дөрөвдүгээр байр||4||7||3||3||1||8||6 |- |{{flagicon|Америкийн Нэгдсэн Улс}} [[1994 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1994]]||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Франц}} [[1998 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1998]]||Шөвгийн 16||9||4||2||1||1||7||4 |- |{{flagicon|Өмнөд Солонгос}} {{flagicon|Япон}} [[2002 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2002]]||Дөрөвний нэг шигшээ||6||5||2||2||1||6||3 |- |{{flagicon|Герман}} [[2006 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2006]]||Дөрөвний нэг шигшээ||7||5||3||2||0||6||2 |- |{{flagicon|Өмнөд Африк}} [[2010 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|2010]]||Шөвгийн 16||13||4||1||2||1||3||5 |- |'''Нийт'''||13/19||1 удаа||59||26||19||14||77||51 |} === УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Он !Үе !Т !Х !Тц !Хд !ОГ !АГ |- |{{flagicon|Франц}} 1960||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Испани|1945}} 1964||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- bgcolor="#cc9966" |{{flagicon|Итали}} 1968||Гуравдугаар байр||2||1||0||1||2||1 |- |{{flagicon|Бельги}} 1972||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |1976||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Итали}} 1980||Хэсэг||3||1||1||1||3||3 |- |{{flagicon|Франц}} 1984||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- |{{flagicon|Баруун Герман}} 1988||Хэсэг||3||0||0||3||2||7 |- |{{flagicon|Швед}} 1992||Хэсэг||3||0||2||1||1||2 |- |style="border: 3px solid red"|{{flagicon|Англи}} 1996||Хагас шигшээ||5||2||3||0||8||3 |- |{{flagicon|Бельги}} {{flagicon|Нидерланд}} 2000||Хэсэг||3||1||0||2||5||6 |- |{{flagicon|Португал}} 2004||Хагас шигшээ||4||2||1||1||10||6 |- |{{flagicon|Австри}} {{flagicon|Швейцар}} 2008||colspan="8"|''Оролцоогүй'' |- ||'''Нийт'''||7/13||23||7||7||9||31||28 |} {{col-end}} === Бүх цагийн үзүүлэлт === {| class="sortable wikitable" |- ! Өрсөлдсөн баг ! Тоглосон тоо ! Хожил ! Тц ! Хд ! ОГ ! АГ ! ГЗ |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | align="left" | {{fb|ALB}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 12 || 1 || +11 |- | align="left" | {{fb|ALG}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0 || 0 || 0 |- | align="left" | {{fb|AND}} || 4 || 4 || 0 || 0 || 16 || 0 || +16 |- | align="left" | {{fb|ARG}} || 14 || 6 || 6 || 2 || 21 || 15 || +6 |- | align="left" | {{fb|AUS}} || 6 || 3 || 2 || 1 || 6 || 5|| +1 |- | align="left" | {{fb|AUT}} || 18 || 10 || 4 || 4 || 58 || 27 || +31 |- | align="left" | {{fb|AZE}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 3 || 0 || +3 |- | align="left" | {{fb|BLR}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 6 || 1 || +5 |- | align="left" | {{fb|BEL}} || 20 || 14 || 5 || 1 || 69 || 25 || +44 |- | align="left" | {{fb|BOH}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 4 || 0 || +4 |- | align="left" | {{fb|BRA}} || 23 || 3 || 9 || 11 || 19 || 31 || −12 |- | align="left" | {{fb|BUL}} || 8 || 4 || 4 || 0 || 9 || 2|| +7 |- | align="left" | {{fb|EUN}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 2 || 2|| +0 |- | align="left" | {{fb|CMR}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 9 || 4|| +5 |- | align="left" | {{fb|CAN}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|CHI}} || 5 || 2 || 2 || 1 || 4 || 3 || +1 |- | align="left" | {{fb|CHN}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 3 || 0 || +3 |- | align="left" | {{fb|COL}} || 5 || 3 || 2 || 0 || 10 || 3 || +7 |- | align="left" | {{fb|CRO}} || 7 || 4 || 1 || 2 || 18 || 10 || +8 |- | align="left" | {{fb|CYP}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 6 || 0 || +6 |- | align="left" | {{fb|CZE}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 4 || 2 || +2 |- | align="left" | {{fb|TCH}} || 12 || 7 || 3 || 2 || 25 || 15 || +10 |- | align="left" | {{fb|DEN}} || 17 || 10 || 4 || 3 || 33 || 18 || +15 |- | align="left" | {{fb|ECU}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 3 || 0 || +3 |- | align="left" | {{fb|EGY}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 1 || +7 |- | align="left" | {{fb|EST}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 6 || 0|| +6 |- | align="left" | {{fb|FIN}} || 11 || 9 || 2 || 0 || 36 || 7|| +29 |- | align="left" | {{fb|FRA}} || 27 || 16 || 4 || 7 || 65 || 33 || +32 |- | align="left" | {{fb|GEO}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 4 || 0 || +4 |- | align="left" | {{fb|GER}} || 12 || 5 || 2 || 5 || 24 || 19 || +5 |- | align="left" | {{fb|FRG}} || 16 || 7 || 3 || 6 || 24 || 19 || +5 |- | align="left" | {{fb|DDR}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 7 || 3 || +4 |- | align="left" | {{fb|GRE}} || 9 || 7 || 2 || 0 || 23 || 3 || +20 |- | align="left" | {{fb|HKG}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|HUN}} || 21 || 14 || 2 || 5 || 54 || 29 || +25 |- | align="left" | {{fb|ISL}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 7 || 2 || +5 |- | align="left" | {{fb|NIR}} || 98 || 75 || 16 || 7 || 323 || 81 || +242 |- | align="left" | {{fb|IRL}} || 14 || 5 || 7 || 2 || 19 || 12 || +7 |- | align="left" | {{fb|ISR}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 5 || 1 || +4 |- | align="left" | {{fb|ITA}} || 22 || 7 || 6 || 9 || 28 || 26 || +2 |- | align="left" | {{fb|JAM}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 6 || 0 || +6 |- | align="left" | {{fb|JPN}} || 4 || 3 || 1 || 0 || 5 || 3 || +2 |- | align="left" | {{fb|KAZ}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 9 || 1|| +8 |- | align="left" | {{fb|KOR}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 1 || 1|| +0 |- | align="left" | {{fb|KUW}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|LIE}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 4 || 0 || +4 |- | align="left" | {{fb|LUX}} || 9 || 9 || 0 || 0 || 47 || 3 || +44 |- | align="left | {{fb|MKD}} || 4 || 2 || 2 || 0 || 5 || 3 || +2 |- | align="left" | {{fb|MAS}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 4 || 2 || +2 |- | align="left" | {{fb|MLT}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 1 || +7 |- | align="left" | {{fb|MEX}} || 9 || 6 || 1 || 2 || 23 || 4|| +19 |- | align="left" | {{fb|MDA}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 7 || 0 || +7 |- | align="left" | {{fb|MAR}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|NED}} || 18 || 5 || 9 || 4 || 26 || 21 || +5 |- | align="left" | {{fb|NZL}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 3 || 0 || +3 |- | align="left" | {{fb|NGA}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 1 || 0 || +1 |- | align="left" | {{fb|NOR}} || 10 || 5 || 3 || 2 || 26 || 7 || +19 |- | align="left" | {{fb|PAR}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 0 || +8 |- | align="left" | {{fb|PER}} || 2 || 1 || 0 || 1 || 5 || 4 || +1 |- | align="left" | {{fb|POL}} || 17 || 10 || 6 || 1 || 27 || 10 || +17 |- | align="left" | {{fb|POR}} || 22 || 9 || 10 || 3 || 45 || 25 || +20 |- | align="left | [[Europe XI]] || 2 || 1 || 1 || 0 || 7 || 4 || +3 |- | align="left | World XI || 1 || 1 || 0 || 0 || 2 || 1 || +1 |- | align="left" | {{fb|ROU}} || 11 || 2 || 6 || 3 || 10 || 10 || +0 |- | align="left" | {{fb|RUS}} || 2 || 1 || 0 || 1 || 4 || 2 || +2 |- | align="left" | {{fb|SMR}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 13 || 1 || +12 |- | align="left" | {{fb|KSA}} || 2 || 0 || 2 || 0 || 1 || 1 || +0 |- | align="left" | {{fb|SCO}} || 110 || 45 || 24 || 41 || 192 || 169 || +23 |- | align="left" | {{fb|SCG}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 2 || 1|| +1 |- | align="left" | {{fb|SVK}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 8 || 2|| +6 |- | align="left" | {{fb|SVN}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 3 || 1 || +2 |- | align="left" | {{fb|RSA}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 4 || 2 || +2 |- | align="left" | {{fb|ESP}} || 22 || 11 || 3 || 8 || 38 || 24 || +14 |- | align="left" | {{fb|SWE}} || 21 || 6 || 9 || 6 || 32 || 26 || +6 |- | align="left" | {{fb|SWI}} || 20 || 13 || 4 || 3 || 47 || 16 || +31 |- | align="left" | {{fb|TRI}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 5 || 0 || +5 |- | align="left" | {{fb|TUN}} || 2 || 1 || 1 || 0 || 3 || 1 || +2 |- | align="left" | {{fb|TUR}} || 10 || 8 || 2 || 0 || 31 || 0 || +31 |- | align="left" | {{fb|USA}} || 10 || 7 || 1 || 2 || 36 || 9 || +27 |- | align="left" | {{fb|URS}} || 11 || 5 || 3 || 3 || 19 || 13 || +6 |- | align="left" | {{fb|UKR}} || 4 || 3 || 0 || 1 || 7 || 2 || +5 |- | align="left" | {{fb|URU}} || 10 || 3 || 3 || 4 || 10 || 13 || −3 |- | align="left" | {{fb|WAL}} || 99 || 64 || 21 || 14 || 242 || 90 || +152 |- | align="left" | {{fb|YUG}} || 14 || 5 || 5 || 4 || 23 || 20 || +3 |-class="sortbottom" ! Нийт || 888 || 503 || 213 || 172 || 1975 || 894 || +1081 |} == Шагнал == * '''[[Хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн]]''' :'''Аварга''' (1): [[1966 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1966]] :Дөрөвдүгээр байр (1): [[1990 оны хөлбөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн|1990]] * '''[[УЕФА Европын Аварга шалгаруулах тэмцээн]]''' :Гуравдугаар байр (1): 1968 :Хагас шигшээ (1): 1996 == Тоглочдын түүх == === Хамгийн олон удаа гараанд гарсан тоглогчид === {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !# !Нэр !Кареер !Гараа !Гоол |- |1 |align="left"|Петер Шилтон |1970–1990 |125 |0 |- |2 |align="left"|'''[[Дэвид Бекхэм]]''' |1996– {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |115 |17 |- |3 |align="left"|Бобби Мур |1962–1973 |108 |2 |- |4 |align="left"|[[Бобби Чарлтон]] |1958–1970 |106 |49 |- |5 |align="left"|Биллие Врайт |1946–1959 |105 |3 |- |6 |align="left"|Брайн Робсон |1980–1991 |90 |26 |- |7 |align="left"|'''Майкл Овен''' |1998– {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |89 |40 |- |8 |align="left"|Кенни Сансом |1979–1988 |86 |1 |- |9 |align="left"|'''Гэри Невилл''' |1995– {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |85 |0 |- |10 |align="left"|Рей Вилкинс |1976–1986 |84 |3 |- |= |align="left"|'''[[Стивен Жерард]]''' |2000– {{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |84 |17 |} === Хамгийн олон гоол оруулсан тоглогчид === {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" |- !# !Нэр !Кареер !Гоол (гараа) !Тоглолт бүрт |- |1 |style="text-align:left;"|[[Бобби Чарлтон]] |1958–1970 |49 (106) |0.4623 |- |2 |style="text-align:left;"|Гэри Лайнекер |1984–1992 |48 (80) |0.6000 |- |3 |style="text-align:left;"|Жимми Гривес |1959–1967 |44 (57) |0.7719 |- |4 |style="text-align:left;"|'''Майкл Овен''' |1998–{{0}}{{0}}{{0}}{{0}} |40 (89) |0.4494 |- |5 |style="text-align:left;"|Том Финней |1946–1958 |30 (76) |0.3947 |- |= |style="text-align:left;"|Нэт Лофтхаус |1950–1958 |30 (33) |0.9091 |- |= |style="text-align:left;"|[[Алан Ширер]] |1992–2000 |30 (63) |0.4762 |- |8 |style="text-align:left;"|Вивиан Вүдвард |1903–1911 |29 (23) |1.2609 |- |9 |style="text-align:left;"|Стив Блүмер |1895–1907 |28 (23) |1.2174 |- |10 |style="text-align:left;"|Дэвид Плат |1986–1996 |27 (62) |0.4355 |- |} == Цахим хуудас == {{Commonscat|England national association football team|Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} * [http://www.thefa.com/England/ Official website at the FA's website] * [http://www.englandstats.com/index.php englandstats.com – England statistics since 1872] * IFFHS Archive: [http://www.iffhs.de/?390a857fcf027cda17685ac03e0f827dcdc0005fdcdc3bfcdc0aec70aeeda0a3e8e003e0f518 1872–1900], [http://www.iffhs.de/?390a857fcf027cda17299a003e0f827dcdc0005fdcdc3bfcdc0aec70aeeda0a3e8e003e0f50c 1901–1910], [http://www.iffhs.de/?390a857fcf027cda1729da003e0f827dcdc0005fdcdc3bfcdc0aec70aeeda0a3e8e003e0f50f 1911–1920] {{reflist}} {{УЕФА-гийн багууд}} {{DEFAULTSORT:Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг}} [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Английн хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг| ]] [[Ангилал:Английн үндэсний шигшээ баг|хөлбөмбөг]] [[Ангилал:Европын хөлбөмбөгийн үндэсний шигшээ баг]] 1job3zfg7pmu28t5d8jw0gn1emnf5be 0 37651 860261 850743 2026-06-27T06:47:32Z HorseBro the hemionus 100126 860261 wikitext text/x-wiki {{Featured article}}[[File:Insulincrystals.jpg|thumb|[[Инсулин]]ий талстууд]] '''Биотехнологи''' нь ямар нэгэн биологийн систем эсвэл организмыг ашиглан, хүний хэрэгцээтэй бүтээгдэхүүнийг сайжруулах эсвэл бий болгох процесс юм. Өөрөөр хэлбэл “биологийн систем, амьд организм эсвэл тэдгээрийн [[уламжлал]]ыг ашиглан, тодорхой хэрэглээнд зориулан, бүтээгдэхүүн эсвэл процессыг, үйлдвэрлэх эсвэл сайжруулахтай холбоотой бүх төрлийн технологийн [[процесс]]ыг биотехнологи гэнэ.<ref>[http://www.cbd.int/convention/text/ Text of the CBD]. Cbd.int. Retrieved on 2013-03-20.</ref> Үйл ажиллагаа болон багаж хэрэгслээс хамааран [[биоинженерчлэл]] болон [[биоэмнэлэгийн инженерчлэл]]ийн салбаруудтай давхацдаг. Мянга мянган жилийн турш, хүн төрөлхтөн shar adika, ХАА, хүнсний бүтээгдэхүүн ба эм бэлдмэлийн үйлдвэрлэлд ашигласаар ирсэн.<ref>[http://www.public.asu.edu/~langland/biotech-intro.html "Incorporating Biotechnology into the Classroom – What is Biotechnology?", from the curricula of the 'Incorporating Biotechnology into the High School Classroom through Arizona State University's BioREACH PROGRAM', accessed on October 16, 2012)]. Public.asu.edu. Retrieved on 2013-03-20.</ref> Биотехнологи гэдэг нэрийг анх Унгарын эрдэмтэн[[Карл Эрек]] [[1919]] онд өгсөн гэж үздэг. 20 зууны сүүл ба 21 зууны эхээр, биотехнологи нь өргөжиж, [[генетик]], [[Рекомбинант ДНХ|рекомбинант генийн]] технологи зэрэг шинжлэх ухаануудыг өөртөө нэгтгэсэн ба [[иммунологи]] (дархлаа судлал) болон эмийн эмчилгээ, оношлогооны аргачлал боловсруулахад хэрэглэгдэх Dashikawa.<ref>[http://www.public.asu.edu/~langland/biotech-intro.html '&#39;Incorporating Biotechnology into the Classroom – What is Biotechnology?'&#39;, from Incorporating Biotechnology into the High School Classroom through Arizona State University's BioREACH PROGRAM, Arizona State University, Microbiology Department, retrieved October 16, 2012]. Public.asu.edu. Retrieved on 2013-03-20.</ref> ==Ерөнхий зүйл== '''Биотехнологи''' нь, хүний зорилгод нийцүүлэн амьд организмыг өөрчлөхтэй холбоотой маш өргөн хүрээний үйл ажиллагааг (түүх) хамарсан ойлголт бөгөөд, [[ургамал]], [[Амьтан|амьтныг]] гаршуулсан ба тэдгээрийн байгалийн шалгарал ба эрлийзжүүлэлт дээр үндэслэгдсэн [[селекци]]йн аргуудыг сайжруулах үеэс эхлэлтэй. Орчин үеийн биотехнологи нь мөн [[генийн инженерчлэл]]ийн эд эсийг үржүүлэх технологийг багтаадаг. Америкийн химийн нийгэмлэгийн тодорхойлсноор, биотехнологи нь, биологийн организм, систем эсвэл процессудыг, үйлдвэрлэлийн олон салбарт ашиглан, үр, гэрийн тэжээмэл амьтан, [[Эм (ерөндөг)|эм бэлдмэл]] зэрэг организм ба материалуудын чанарыг сайжруулах зорилго бүхий амьдралын шинжлэх ухаан юм.<ref>[http://portal.acs.org/portal/acs/corg/content?_nfpb=true&_pageLabel=PP_ARTICLEMAIN&node_id=1188&content_id=CTP_003377&use_sec=true&sec_url_var=region1&__uuid=5a1c54a6-ff5a-4f69-84c1-763835d11162 Biotechnology]. Portal.acs.org. Retrieved on 2013-03-20.</ref> Өөр үгээр биотехнологийг, техникийн хөгжлийг, амьдралын шинжлэх ухаанд ашиглан худалдааны бүтээгдэхүүнийг гарган авах энгийн хэрэглээ гэж хэлж болно. Биотехнологи нь цэвэр биологийн шинжлэх ухаануудыг ([[генетик]], [[микробиологи]], [[молекулын биологи]], [[биохими]], [[эмбриологи]], [[эсийн биологи]]) хамардаг. Мөн олон тохиолдолд биологийн судлах хүрээнээс гаднах мэдлэг болон аргуудаас хамаардаг: * [[Химийн инженерчлэл]], * [[Биопроцессын инженерчлэл]], * [[Био-мэдээлэл зүй]], компютерийн шинжлэх ухааны шинэ салбар, * [[Биоробот]]. Нөгөө талаас нь авч үзвэл, орчин үеийн биологийн шинжлэх ухааны салбарууд нь хоорондоо маш их давхцан холбогдсон ба биотехнологоор боловсруулагдсан аргачлалуудаас ихээхэн хамааралтай бөгөөд үнийг амьдралын шинжлэх ухаан гэж ойлгодог. Биотехнологи нь, био-мэдээлэл зүйг ашиглан, биохимийн инженерчлэлийн тусламжтайгаар, ямар ч амьд организмаас/ыг болон ямар ч биомассаас/ыг, шинжлэн судлах, гарган авах, ашиглах ба үйлдвэрлэх, лабораторийн хүрээний эрдэм шинжилгээний болон зохион бүтээх ажил юм.<ref>[http://www.europabio.org/what-biotechnology What is biotechnology?]. Europabio. Retrieved on 2013-03-20.</ref><ref>[http://www.oecd.org/science/innovationinsciencetechnologyandindustry/49303992.pdf KEY BIOTECHNOLOGY INDICATORS (December 2011)]. oecd.org</ref><ref>[http://www.oecd.org/sti/biotechnologypolicies/keybiotechnologyindicators.htm Biotechnology policies – Organisation for Economic Co-operation and Development]. Oecd.org. Retrieved on 2013-03-20.</ref> ==Түүх== [[File:The Brewer designed and engraved in the Sixteenth. Century by J Amman.png|right|thumb|Эсгэлт (Жишээ нь, пиво, дарсны үйлдвэрлэл) нь эртний биотехнологийн нэгэн хэлбэр]] Төдийлөн шууд ухаардаггүй ч, хүний зохиосон [[газар тариалан]]гийн олон төрлүүд нь, “биотехнологийн системийг ашиглан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх” гэсэн өргөн тодорхойлолтод шууд багтдаг. Үнэхээр, [[ургамал]] тариалсныг хамгийн анхны биотехнологийн аж ахуй гэж нэрлэж болно. [[Газар тариалан]] нь, [[Неолитын хувьсгал]]ын үеэс эхлэн хүнс үйлдвэрлэх ноёрхогч арга болсон. Эртний биотехнологийг ашиглан, анхны [[фермер]]үүд, өсөн нэмэгдэж буй хүн амын хүнсний хэрэгцээг хангах зорилгоор, хамгийн сайн үрийг сонгон үржүүлж, хамгийн их хэмжээний ургацыг хураасан. Ургац ба талбай хяналтаас гарах хэмжээний том болох үед, тодорхой организмууд болон тэдгээрийн дайвар бүтээгдэхүүнүүд нь үр дүнтэй бордоо болох, азотын хэмжээг нөхөх ба [[хортон шавьж]]тай тэмцэх чадвартайг нээсэн. Газар тариалангийн түүхийн явцад, [[фермер]]үүд, ургамлыг шинэ орчин нөхцөлд ургуулах, өөр ургамалтай эрлийзжүүлэх зэргээр санаандгүйгээр ургамлын генийг өөрчилж байсан. Энэ нь биотехнологийн анхы хэлбэрийн нэг юм. Эдгээр аргууд нь эртний [[Шар айраг|шар айргийн]] [[ферментац]]ын үед мөн ашиглагдсан <ref>See Arnold, John P. (2005) [1911]. Origin and History of Beer and Brewing: From Prehistoric Times to the Beginning of Brewing Science and Technology. Cleveland, Ohio: BeerBooks. p. 34. ISBN 978-0-9662084-1-2. OCLC 71834130.</ref> ба эртний [[Месопотами]], [[Египет]], [[Хятад]] болон [[Энэтхэг]]т анх нэвтэрсэн ба одоог хүртэл биотехнологийн үндсэн аргууд хэвээр байна. Шар айргийн эсгэлтийн үед, [[фермент]] агуулсан соёолуулсан үр нь (ихэвчлэн арвайн [[соёолж]]), [[буудай]] дотор байгаа [[цардуул]]ыг [[сахар]] болгон хувиргаж, дараа тусгай [[исгэгчийг]] хийж шар айргийг үйлдвэрлэдэг. Фермент ба исгэгчийн нөлөөгөөр үр дотор байгаа нүүрс устөрөгчид спирт үүсгэн ([[этанол]]) задарна. Хожим өөр бичил биетүүд [[Сүүн хүчлийн нян|сүүний хүчлийн ферментацийн]] процессыг явуулдгийг нээснээр, [[Шар буурцаг|шар буурцгын]] цуу г.м. өөр төрлийн хүнсийг ферментациар гарган авах ба хадгалах боломжийг олгосон. Тухайн үед [[ферментаци]] нь талх эсгэхэд мөн хэрэглэгдэж байсан. [[Луи Пастер]]ын ферментацийн тухай судалгааны ажил хүртэл (1857 он) хүмүүс ферментацийн талаар төдийлөн сайн ойлголттой байгаагүй ч, хүнсний бүтээгдэхүүнийг өөр хэлбэрт хувиргасан нь биотехнологийн анхны хэрэглээ мөн. Мянган мянган жилийн турш хүмүүс [[селекци]]йн үржүүлэх аргыг ашиглан, [[үр тариа]] болон амьтны үржлийг сайжруулан хүнсэндээ ашиглаж ирсэн. Селекцийн үржилд, хэрэгтэй шинж чанартай организмуудыг нийлүүлж анхны шинж чанаруудыг агуулсан үр төл гарган авдаг. Жишээлбэл, энэ аргыг ашиглан хамгийн амттай ба хамгийн том [[эрдэнэ шиш]]ийг гарган авсан. 20 дугаар зууны эхэн үе гэхэд, эрдэмтэд [[микробиологи]]йн талаар гүн ойлголттой болж, тодорхой бүтээгдэхүүнүүдийг гарган авах аргачлалыг судалсан. 1917 онд [[Хайм Вэйцман]] анх цэвэр микробиологийн бичил биетийг үйлдвэрлэлийн процессод ашигласан нь, [[Эрдэнэ шиш (тариалангийн)|эрдэнэ шишийн]] [[цардуул]]аас, [[Клостридиум ацетобутиликум]]ыг ашиглан [[ацетон]]ыг гарган авах байсан бөгөөд, [[Дэлхийн 1-р дайн]]ы үеэр, [[Англи]] улсын [[тэсрэх бодис]]ын үйлдвэрлэл ацетоны хомсдолд орсон байсан.<ref name="Springham_biotechnology">{{cite book |author=Springham, D.; Springham, G.; Moses, V.; Cape, R.E. |title=Biotechnology: The Science and the Business |url=http://books.google.com/books?id=9GY5DCr6LD4C |date=24 August 1999 |publisher=CRC Press |isbn=978-90-5702-407-8 |page=1}}</ref> Биотехнологи нь [[антибиотик]] бий болох нөхцөлийг бүрдүүлсэн. 1928 онд [[Александр Флеминг]] [[''пеницилиум'']] гэдэг хөгцний мөөгийг нээсэн. Түүний энэ нээлт нь Ховард Флорэй, Эрнст Борис Чэйн, Норман Хеатлей нарыг, хөгцний мөөгнөөс үүссэн антибоитикийн нэгдлийг цэвэршүүлэн, одоогийн бидний мэдэх [[пеницилин]]ийг бүтээхэд хүргэсэн. 1940 онд гэхэд, пеницилинийг эмнэлэгт, нянгийн халдвартай хүмүүсийг эмчлэхэд хэрэглэх боломжтой болсон. Орчин цагийн биотехнологийг, Пол Бергийн ген хуваах туршилтын (Стэнфордын ИС) анхны амжилтын үеэс буюу 1971 оноос үүсэлтэй гэж үзэгддэг. 1972 онд Херберт В.Боер ба Станлей Н.Кохен нар генийн материалыг нянд шилжүүлэн суурилуулж, импортлогдсон материал үйлдвэрлэгдэх боломжтой, нэлээд дэвшилттэй шинэ технологийг бий болгож хөгжүүлсэн. Биотехнологийг амжилтад хүрэхэд нөлөөлсөн нэг хүчин зүйл нь, оюуны өмчийн эрхийг хуульчилж, дэлхий даяар хуулийн хэрэгжилтийг хангасанд оршино.<ref>[https://web.archive.org/web/20080402034432/http://www.ibisworld.com/pressrelease/pressrelease.aspx?prid=115 VoIP Providers And Corn Farmers Can Expect To Have Bumper Years In 2008 And Beyond, According To The Latest Research Released By Business Information Analysts At IBISWorld]. Los Angeles (March 19, 2008)</ref> [[Био түлш]]ний өсөн нэмэгдэж буй эрэлт нь биотехнологийн салбарт сайн мэдээ болох юм. АНУ-н эрчим хүчний яамны дүгнэснээр [[этанолын түлш]] нь, 2030 он гэхэд газрын тосны гаралтай түлшний хэрэглээг 30 хувь буруулах магадлалтай юм. Биотехнологийн салбар нь, АНУ-ын [[газар тариалан]]гийн салбарт, био түлшний үндсэн түүхий болох [[Эрдэнэ шиш (тариалангийн)|эрдэнэ шиш]] ба [[Шар буурцаг|шар буурцгийн]] нийлүүлэлтийг эрс нэмэгдүүлэх боломжийг олгосон. Энэ нь хортон шавьж болон хуурайшилд тэсвэртэй болгож генийг нь өөрчилсөн үр гаргаснаар боломжтой болсон юм. Газар тариалангийн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлснээр био түлшний үйлдвэрлэлийн төлөвлөгөөг биелүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.bio-medicine.org/biology-technology-1/The-Recession-List---Top-10-Industries-to-Fly-and-Flop-in-2008-4076-3/ |wayback=20080602160516 |text=The Recession List — Top 10 Industries to Fly and Fl... (ith anincreasing share accounted for by ...) |archiv-bot=2023-09-26 07:39:38 InternetArchiveBot }}, bio-medicine.org</ref> ==Хэрэглээ== [[File:Rose grown from tissue culture.jpg|thumb|Эсийг ургуулан гарган авсан сарнай цэцэг]] Биотехнологи нь үндсэн 4 салбарт ашиглагдаж байна. Үүнд, [[эрүүл мэнд]], үр боловсруулах болон [[ХАА]], [[хүнсний бус хэрэглээний тариалан]] (биозадрах хуванцар, техникийн ургамлын тос, био түлш г.м.) ба [[байгаль орчин]] гэх салбарууд багтана. Жишээлбэл, биотехнологийн нэг хэрэглээ нь [[органик бодис]]ын үйлдвэрлэлд бичил биетүүдийг шууд ашиглах(жишээ нь, [[шар айраг]] болон сүүн бүтээгдэхүүн). Өөр нэг жишээ нь, байгальд орших [[нян]]г уул уурхайн үйлдвэрлэлд [[биошүлтжүүлэгч]] болгон ашиглах юм. Биотехнологи нь мөн, зүйлсийг дахин боловсруулахад, хаягдал ус (бохир ус) цэвэршүүлэхэд, үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагааны явцад бохирдсон талбайг цэвэршүүлэхэд ([[биоремедиац]]) болон [[биологийн зэвсэг]] хийхэд ашиглагддаг. Биотехнологийн салбаруудыг тодорхойлох зорилгоор цуврал нэр томъёонуудыг бий болгосон. Жишээлбэл: * '''Биоинформатик''' буюу '''био мэдээлэл зүй''' нь салбар хоорондын (биотехнологийн олон салбарт хэрэглэгддэг) талбар бөгөөд [[биологи]]д тулгамдсан асуудлуудыг цахим техникийн тусламжтайгаар шийддэг, биологийн өгөгдлүүдийг (мэдээллүүдийг) хурдан зохион байгуулах болон дүн шинжилгээ хийх боломжийг олгодог салбар юм. Энэ салбарыг цахим биологи гэж нэрлэж болох ба "биологийг [[молекул]]ын хувьд авч үзэж (судалж), дараа нь цахим мэдээлэл зүйг ашиглан тухайн молекулаас тогтсон зүйлтэй холбогдолтой мэдээллийг ойлгож, зохион байгуулалтад оруулах" гэж тодорхойлж болох юм.<ref name="gerstein">Gerstein, M. "{{Webarchiv|url=http://www.primate.or.kr/bioinformatics/Course/Yale/intro.pdf |wayback=20091106154250 |text=Bioinformatics Introduction |archiv-bot=2023-09-26 07:39:38 InternetArchiveBot }}." ''Yale University.'' Retrieved on May 8, 2007.</ref> Биоинформатик нь янз бүрийн салбарт (жишээ нь, [[функционал ген]], [[бүтцийн ген]] болон [[протеомик]])чухал үүрэг гүйцэтгэдэг ба биотехнологи болон эм зүйн салбарын үндсэн бүрэлдэхүүн хэсэг нь болдог. * '''Цэнхэр биотехнологи''' нь усны организм дээр ашигладаг биотехнологи ба маш ховор ашиглагддаг салбар. * '''Ногоон биотехнологи''' нь газар тариалангийн үйлдвэрлэлд ашиглагддаг. Жишээ нь, ургамлыг сонгон авч, вегетацийн үржлийн аргаар тарималжуулах. Өөр нэг жишээ бол, [[трансген]] ургамлыг төлөвлөж, [[химийн бодис]] агуулсан (эсвэл агуулагүй) тодорхой нөхцөлд ургуулах юм. Ногоон биотехнологи нь, уламжлалт [[эрчимжсэн газар тариалан]]гаас илүү [[байгаль орчин]]д ээлтэй шийдлүүдийг бий болгох найдварыг төрүүлж байна. Үүний нэг жишээ нь, ургамлыг [[пестицид]] (хортон шавжийн эсрэг хор) ялгаруулдаг болгон инженерчилж, ингэснээр цаашид пистицидыг гаднаас нь хэрэглэх шаардлагыг төгсгөл болгосон. Үүний нэг төлөөлөгч нь [[БиТи эрдэнэ шиш]] юм. Гэсэн хэдий ч ногоон технологийн бүтээгдэхүүн нь хүрээлэн буй орчинд илүү аюулгүй гэдэг нь маш нухацтай мэтгэлцээний сэдэв юм. * '''Улаан биотехнологи''' нь [[анагаах ухаан]]д ашиглагдана. Жишээ нь, [[антибиотик]] үйлдвэрлэдэг организмуудыг төлөвлөх ба зохион бүтээх, мөн генд шууд өөрчлөлт оруулах замаар эмчилдэг [[генийн инженерчлэл]]ийн мэс засал. * '''Цагаан биотехнологи''' буюу үйлдвэрлэлийн биотехнологи нь үйлдвэрлэлийн процесст ашиглагддаг. Жишээ нь, хэрэгцээт (шаардлагатай) [[химийн бодис]]ыг гарган авах зорилгоор организмуудыг төлөвлөх ба зохион бүтээх. Өөр нэг жишээ нь, үнэт химийн бодисыг гарган авах эсвэл аюултай/хортой химийн бодисуудыг устгахад (саармагжуулахад) ферментүүдийг [[катализатор]] болгон ашиглах юм. Цагаан биотехнологоор үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхэд, уламжлалт аргуудаас бага түүхий эд шаардагддаг. {{Citation needed|date=October 2009}} https://web.archive.org/web/20210307022435/http://www.bio-entrepreneur.net/Advance-definition-biotech.pdf%7D Дээр дурьдагдсан биотехнологуудтай холбоотой хөрөнгө оруулалт ба эдийн засгийн үр ашгийг '''биоэкономи''' буюу '''биоэдийн засаг''' гэж нэрлэгддэг. ===Анагаах ухааны салбарт=== Орчин үеийн биотехнологи нь [[анагаах ухаан]]ы дараах салбаруудад амжилттайгаар ашиглагдаж байна: * Эмийн үйлдвэрлэл буюу фармацевтик * Фармагеномик * Генийн эмчилгээ * Генийн (генетик) шинжилгээ эсвэл ''генийн скрининг'' - генийн өвчнүүдийг тодорхойлох [[молекулын биологи]]йн аргууд. [[Дауны синдром]], [[амниоцентез]], [[хорионы биопси]] зэрэг өвчин үр хөврөлд байгаа эсэхийг шалгахад ашиглаж болно. ====Фармагеномикт==== [[File:Microarray2.gif|thumb|[[ДНХ-ийн микродараалал]]ын чип – зарим нь, нэг удаад сая ширхэг цусны шинжилгээ хийх чадвартай]] фармагеномик нь тухайн хүний генийн удамшилийн эмийн бэлдмэлд үзүүлж байгаа хариу үйлдлийг судалдаг. Энэ нэрийг ''[[фармакологи]]'' гэдэг үгийн язгуур дээр ''геномикс'' гэдэг үгийг нэмснээр гаргаж ирсэн.<ref>Ermak G., Modern Science & Future Medicine (second edition), 164 p., 2013</ref> Иймд энэ салбар нь эм зүйн бүтээгдэхүүн болон генийн хоорондын хамаарлыг судалдаг юм. Фармагеномикийн зорилго нь, тухайн хүний генд тохирохуйц [[эм (ерөндөг)|эмийн бэлдмэлийг]] төлөвлөх ба үйлдвэрлэхэд юм. Фармагеномик үр ашиг: # [[Захиалгат эм]]ийн үйлдвэрлэлийг (tailor-made) хөгжүүлэх. фармагеномикийг ашигласнаар эмийн компаниуд, онцлог [[ген]] эсвэл өвчинтэй холбоотой [[уураг]], [[фермент]] ба [[Рибонуклейн хүчил|Рибонуклейн хүчлийн]] [[молекул]] зэрэг дээр суурилсан [[Эм (ерөндөг)|эм бэлдмэлийг]] үйлдвэрлэж болно. Эдгээр захиалгат эм нь, зөвхөн эмчилгээг хамгийн өндөр төвшинд хүргээд зогсохгүй бас хажууд байгаа эрүүл эсэд үзүүлэх сөрөг нөлөөллийг (эсийн гэмтлийг) багасгана. # [[Эм (ерөндөг)|Эмийн]] хэрэглэх тунг илүү нарийвчлалтайгаар тогтоох. Өвчтөний генийн мэдээллийг мэдсэнээр, эмч нь тухайн хүний бие эмийн бэлдмэлийг хэр сайн боловсруулж, шингээхийг тогтоож чадна. Энэ нь эмийн тунг боломжит дээд хэмжээнд тохируулж, эмийн тун ихдэх магадлалыг багасгана. # Эм бэлдмэлийг шинжлэн судлах, нээх болон тэдгээрийг баталгаажуулах үйлдэл сайжрах. Генийг судалгааны бай болгон ашигласнаар, ирээдүйн эмчилгээний аргуудыг судлахад хялбар болсон. Генүүдийг олон төрлийн өвчин болон эмгэгүүдтэй холбосон. Орчин үеийн биотехнологид эдгээр генүүд нь, идэвхтэй, шинэ эмчилгээний аргуудыг сайжруулахад бай (судлагдахуун) болгон ашиглагдаж, ингэснээр эм, эмийн бэлдмэлийг нээх үйл явцыг хурдасгана. # [[Вакцин|Вакцинуудын]] чанар сайжрах. [[Генийн инженерчлэл]]ээр хувиргагдсан организмуудын тусламжтайгаар, илүү аюул багатай вакцинуудыг төлөвлөн үйлдвэрлэх боломжтой. Эдгээр вакцинууд нь, [[дархлаа]]ны хариу үйлдлийг [[халдвар]] дагуулахгүйгээр тогтоодог. Тэд хямд, тогтвортой, хадгалахад хялбар ба нэг зэрэг хэд хэдэн [[патоген|патогенүүдын штаммыг]] нэгэн зэрэг тээх чадвартайгаар зохион бүтээгдэж болдог. ====Фармацевтикийн бүтээгхүүнүүд==== [[File:InsulinHexamer.jpg|thumb|Инсулиний гексамерийн гурван талт тэгш хэмийг тодотгон харуулсан компьютер дүрслэл. [[Цайр]]ын [[ион]]ууд нь тэдгээрийг хооронд нь холбож байна. [[Гистидин]]ий үлдэгдэл нь цайрын хэлхээнд холбогдоно.]] Ихэнх уламжлалт эм бэлдмэлүүд нь харьцангуй жижиг молекулууд бөгөөд, тодорхой [[молекул]]ан байтай холбогдож, тэдгээрийн биологийн процессийн идэвхийг нэмэгдүүлэг эсвэл бууруулдаг. Жижиг молекулуудыг ихэвчлэн уламжлалт [[Органик синтез|органик синтезийн аргаар]] үйлдвэрлэгддэг ба тэдний дийлэнхийг ууж хэрэглэгддэг. Эсрэгээр, [[биофармацевтик]] нь [[уураг]] мэтийн том биологийн молекулуудыг зохион бүтээдэг ба эдгээр нь жижиг молекулуудын тусламжтайгаар хялбар шийдэх боломжгүй зорилгод хүрэхэд зориулагдана. Зарим биофармацевтикийн эмүүд нь Инфликсимаб (аутодархлааны өвчнүүдийг анагаахад ашиглагддаг моноклон эсрэг биет), Этанерсепт (аутодархлааны өвчнүүдийг эмчлэхэд ашиглагддаг нийлмэл уураг) болон Ритуксимабыг (хорт хавдрын эмчилгээнд ашиглагддаг химерийн моноклон эсрэг биет) агуулдаг. Тэдгээрийн том хэмжээ болон ходоод, нарийн гэдэс ба элэг зэрэг эрхтнүүдэд идэвхээ алддаг тул биофармацевтикийн бүтээгдэхүүнүүдийг тарих аргаар байд хүргэдэг. Орчин үеийн биотехнологийг ихэнхдээ генийг нь өөрчилсөн микроорганизмын хэрэглээтэй холбон үздэг. Жишээлбэл, E.coli эсвэл дрожжыг ашиглан нийлэг [[инсулин]] эсвэл [[антибиотик]] гарган авах. Мөн трансген амьтан ба трансген ургамал (БиТи эрдэнэ шиш мэт) үүнд хамаатай. Генийг нь өөрчилсөн сүүн тэжээлтний эсүүд (жишээ нь: хятадын зусагийн өндгөвчийн эс) нь бас зарим төрлийн эмийн бэлдмэлийг үйлдвэрлэхэд ашиглагддаг. Биотехнологийн өөр нэг ирээдүйтэй шинэ салбар нь, ургамлаар эмийн бэлдмэл бүтээлгэх юм. Биотехнологийг [[гепатит B]], [[гепатит C]], [[хорт хавдар]], [[артрит]], [[гемофилий]], яс хугаралт, [[тархмал склероз]] ба зүрх судасны өвчнүүдийг эмчлэхэд гарсан амжилтуудтай мөн холбон ойлгодог. Биотехнологийн салбар нь, тухайн биофармацевтикийн бүтээгдэхүүн, тохирох өвчтөний тархалтыг (тоог) тогтооход ашиглагддаг, [[молекул]]ын төвшний шинжилгээний төхөөрөмжүүдийг хөгжүүлэхэд мөн чухал үүрэг гүйцэтгэж байна. Жишээ нь, [[герцептин]] нь, энэ шинжилгээгээр дэмжигдсэн анхны эмийн бэлдмэл бөгөөд эмэгтэйчүүдийн хөхний хорт хавдрын, хорт хаврын эс нь [[ХЕР2 уураг|ХЕР2 уургийг]] ялгаруулдаг хавдрыг эмчлэхэд ашиглагдаж байна. Орчин үеийн биотехнологи нь одоо байгаа эм бэлдмэлүүдийг маш хямд ба хялбар үйлдвэрлэхэд ашиглагдаж болно. Генийн инжинерчлэлээр гарган авсан анхны бүтээгэдхүүн нь хүний өвчнүүдийг анагаах зориулсан эмүүд байсан. Жишээлбэл, 1978 онд Генентек нь [[хүнчилсэн]] нийлэг [[инсулин]]ыг, [[хүний ген]]ийг [[гэдэсний савханцар]]ын нянд суулгасан [[плазмид вектор]]той холбох замаар гарган авсан. [[Чихрийн шижин]] өвчний эсрэг өргөн хэрэглэдэг инсулинийг өмнө нь нядалсан махны чиглэлийн амьтны (үхэр, гахай) нойр булчирхайнаас гарган авдаг байсан. Генийг нь инженерчлэсэн бактери нь хүний нийлэг инсулинийг харьцангуй бага үнээр их хэмжээгээр үйлдвэрлэх боломжийг олгосон. Орчин үеийн биотехнологи нь хөгжиснөөр, хүний өсөлтийн даавар, гемофилийн эсрэг бүлэгнүүлэгч фактор, үр тогтоох эмүүд, эритропоэтин, г.м. олон эмүүдийг хямд ба хялбар үйлдвэрлэх аргуудыг хүн төрлөхтөнд нээж өгсөн. Өнөөдөр хэрэгцээнд байгаа дийлэнх эмүүд нь 500 орчим бай молекул дээр суурилсан байдаг. Өвчинд өртсөн генийн тухай мэдлэг, өвчний зам болон эмд үзүүлэх хариу үйлдэл зэрэг нь мянга мянган шинэ байг судлахад, нээхэд хүргэнэ. ====Генийн (генетик) шинжилгээ==== Генийн шинжилгээ нь удамшлын өвчнүүдийн сул талуудын [[генетик оношлогоо]]г хийх боломжийг олгодог. Мөн хүүхдийн гарал (генетик эцэг эх) эсвэл бүр өвгийг ч тодорхойлох боломжийг олгодог. Генийн шинжилгээ нь [[хромосом]] дахь генүүдийг нэг бүрчлэн судлахаас гадна, том хүрээгээр авч үзвэл [[биохими]]йн шинжилгээгээр генийн өвчлөл, эсвэл цаашид генийн өвчлөлийг үүсгэх магадлалтай мутацлагдсан генүүдийг тодорхойлон олох юм. Генийн шинжилгээ нь [[хромосом]], [[ген]] болон [[уураг]]т гарсан өөрчлөлтийг олж тогтоодог.<ref>{{cite web |url=http://www.ghr.nlm.nih.gov/handbook/testing/genetictesting |title=What is genetic testing? - Genetics Home Reference |publisher=Ghr.nlm.nih.gov |date=2011-05-30 |accessdate=2011-06-07 |archive-date=2006-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060529002711/http://ghr.nlm.nih.gov/handbook/testing/genetictesting |url-status=dead }}</ref> Ихэнхдээ, энэ шинжилгээ нь удамшиж ирсэн [[генийн алдаа]]тай (гажилт) холбоотой өөрчлөлтүүдийг олоход ашиглагддаг. Генийн шинжилгээний үр дүнд өвчтөний генийн сэжиглэгдэж буй төлөв батлагдана эсвэл үгүйсгэгдэнэ. Мөн хүний генийн алдаа (гажилт) нь өргөжин өвчлөх эсвэл уг алдаа удамших боломжтой эсэхийг тогтоодог. 2011 оны үед хэдэн зуун генийн шинжилгээ ашиглагдаж байсан.<ref>{{cite web|url=http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/genetictesting.html |title=Genetic Testing: MedlinePlus |publisher=Nlm.nih.gov |date= |accessdate=2011-06-07}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eurogentest.org/patient/public_health/info/public/unit3/DefinitionsGeneticTesting-3rdDraf18Jan07.xhtml |title=Definitions of Genetic Testing |accessdate=2008-08-10 |work=Definitions of Genetic Testing (Jorge Sequeiros and Bárbara Guimarães) |publisher=EuroGentest Network of Excellence Project |date=2008-09-11 |archive-date=2009-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090204181251/http://eurogentest.org/patient/public_health/info/public/unit3/DefinitionsGeneticTesting-3rdDraf18Jan07.xhtml |url-status=dead }}</ref> Генийн шинжилгээ нь хүнд тулгарч болзошгүй аюул, өвчний тухай мэдээлэл болон тэдгээрийн удамшлын талаарх асуудлыг дэлгэдэг нь, оюун санааны эсвэл физиологийн асуудлуудыг үүсгэх боломжтой учир, генийн шинжилгээ нь эмчийн зөвлөгөөтэй хамт хэрэглэгддэг. ===Газар тариаланд=== [[Генийн өөрчлөлттэй ургамал|Генийг нь өөрчилсөн ургамлууд]] (ГӨУ) нь [[генийн инженерчлэл]] ашиглан сайжруулсан [[газар тариалан|газар тариалангийн]] ургамлууд юм. Ихэнх тохиолдолд генийн өөрчлөлтийн зорилго нь тухайн [[ургамал]]д байгалиас олгогдоогүй шинэ шинжүүдийг (чадваруудыг) бий болгоход оршдог. Хүнсний ургамалд генийн өөрчлөлтөөр олгосон шинжүүдийн заримаас дурдвал, тодорхой [[хортон шавж]]<ref name="news.google.co.uk">[http://news.google.co.uk/newspapers?id=A0YyAAAAIBAJ&sjid=jOYFAAAAIBAJ&pg=4631,1776980&dq=bacillus+thuringiensis+potato+1996+approved&hl= Genetically Altered Potato Ok'd For Crops] Lawrence Journal-World – 6 May 1995</ref>, өвчин<ref>{{cite book |author=National Academy of Sciences |title=Transgenic Plants and World Agriculture |publisher=National Academy Press |location=Washington |year=2001 }}</ref>, байгалийн сөрөг нөлөөллүүдэд тогтвортой байх<ref>Paarlburg, Robert {{Webarchiv|url=http://www.ilsi.org/Documents/2011%20AM%20Presentations/CERAPaarlberg.pdf |wayback=20141222081325 |text=Drought Tolerant GMO Maize in Africa, Anticipating Regulatory Hurdles |archiv-bot=2023-09-26 07:39:38 InternetArchiveBot }} International Life Sciences Institute, January 2011. Retrieved 25 April 2011</ref>, [[химийн боловсруулалт]]ыг тэсвэрлэх<ref>Carpenter J. & Gianessi L. (1999). {{Webarchiv|url=http://agbioforum.org/v2n2/v2n2a02-carpenter.htm |wayback=20121119133446 |text=Herbicide tolerant soybeans: Why growers are adopting Roundup Ready varieties |archiv-bot=2023-09-26 07:39:38 InternetArchiveBot }}. AgBioForum, 2(2), 65-72.</ref>), хадгалах хугацааг уртасгах<ref name="Haroldsen1">{{cite journal | doi =10.3733/ca.v066n02p62 | url=http://ucce.ucdavis.edu/files/repositoryfiles/ca6602p62-93331.pdf | title = Research and adoption of biotechnology strategies could improve California fruit and nut crops | year= 2012 | last1 = Haroldsen | first1 = Victor M. | last2=Paulino | first2=Gabriel | last3=Chi-ham | first3=Cecilia | last4=Bennett | first4=Alan B. | journal = California Agriculture | volume = 66 | issue = 2 | pages = 62–69}}</ref>, [[Тэжээллэг чанар|хүнсний чанарыг]] нэмэгдүүлэх<ref>[http://www.irri.org/index.php?option=com_k2&view=item&layout=item&id=10202&Itemid=100571&lang=en About Golden Rice]. Irri.org. Retrieved on 2013-03-20.</ref> юм. Хүнсний бус ургамалд генийн өөрчлөлтөд оруулж, фармацевтикийн салбар<ref>Gali Weinreb and Koby Yeshayahou for Globes May 2, 2012. [http://www.globes.co.il/serveen/globes/docview.asp?did=1000745325&fid=1725 FDA approves Protalix Gaucher treatment]</ref>, биотүлш<ref>Carrington, Damien (19 January 2012) [http://www.guardian.co.uk/environment/2012/jan/19/gm-microbe-seaweed-biofuels GM microbe breakthrough paves way for large-scale seaweed farming for biofuels] The Guardian. Retrieved 12 March 2012</ref> болон үйлдвэрлэлийн салбарт ашиглагддаг түүхий эдийг бэлтгэдгээс<ref>{{Cite journal|last=van Beilen|first=Jan B.|coauthors=Yves Poirier|title=Harnessing plant biomass for biofuels and biomaterials:Production of renewable polymers from crop plants|journal=The Plant Journal|volume=54|issue=4|pages=684–701|date=May 2008|url=http://www.blackwell-synergy.com/doi/abs/10.1111/j.1365-313X.2008.03431.x|doi=10.1111/j.1365-313X.2008.03431.x|pmid=18476872|access-date=2014-01-05|archive-date=2022-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301002658/http://www.blackwell-synergy.com/doi/abs/10.1111/j.1365-313X.2008.03431.x|url-status=dead}}</ref> гадна [[биоремедиаци]]д ашиглаж байна.<ref>Strange, Amy (20 September 2011) [http://www.irishtimes.com/newspaper/ireland/2011/0913/1224304027463.html Scientists engineer plants to eat toxic pollution] The Irish Times. Retrieved 20 September 2011</ref><ref name=Diaz>{{cite book|author = Diaz E (editor).|title = Microbial Biodegradation: Genomics and Molecular Biology|edition = 1st|publisher = Caister Academic Press|year = 2008|url = http://www.horizonpress.com/biod|isbn = 1-904455-17-4|access-date = 2014-01-05|archive-date = 2016-07-24|archive-url = https://web.archive.org/web/20160724102936/http://www.horizonpress.com/biod|url-status = dead}}</ref> Фермерүүд нь ГӨ технологийг өргөн хүрээнд ашиглаж байна. 1996 аас 2011 он хүртэл ГӨ технологиор хөгжүүлсэн ургамлыг тариалсан талбайн хэмжээ 17000 км²-аас 1600000 км² хүртэл 94 дахин өссөн.<ref name=James2011 /> ГӨ технологиор хөгжүүлсэн ургамлуудыг 2010 онд дэлхийн тариалангийн талбайн 10%-д тариалсан.<ref name=James2011>{{cite web|last=James|first=C|title=ISAAA Brief 43, Global Status of Commercialized Biotech/GM Crops: 2011|work=ISAAA Briefs|publisher=International Service for the Acquisition of Agri-biotech Applications (ISAAA)|location=Ithaca, New York|year=2011|url=http://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/43/executivesummary/default.asp|accessdate=2012-06-02}}</ref> 2011 онд 11 өөр төрлийн [[трансген]] ургамлыг [[Америкийн Нэгдсэн Улс]], [[Бразил]], [[Аргентин]], [[Энэтхэг]], [[Канад]], [[Хятад]], [[Парагвай]], [[Пакистан]], [[Өмнөд Африкийн Бүгд Найрамдах Улс|Өмнөд Африк]], [[Уругвай]], [[Боливи]], [[Австрали]], [[Филиппин]], [[Мьянмар]], [[Буркина Фасо]], [[Мексик]], [[Испани]] зэрэг улсууд 160 сая гектар талбайд тариалж эхэлсэн.<ref name=James2011 /> [[Генийн инженерчлэл]]ийн аргуудыг ашиглан, организмын [[ДНХ]]-д тодорхой өөрчлөлтөд оруулж гарган авсан [[организм]]аас гаралтай бүтээгдэхүүнүүдийг ГӨ бүтээгдэхүүн гэж нэрлэдэг. Энэ аргууд нь ургамлын шинэ шинжүүдийг нээсэн бөгөөд, мөн хүнсний бүтээгдэхүүний генийн бүтцийн хяналтыг өмнөхөөс эрс сайжруулсан.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.bis.gov.uk/files/file15655.pdf |wayback=20131016100707 |text=GM Science Review First Report |archiv-bot=2023-09-26 07:39:38 InternetArchiveBot }}, Prepared by the UK GM Science Review panel (July 2003). Chairman Professor Sir David King, Chief Scientific Advisor to the UK Government, P 9</ref> ГӨ хүнсний бүтээгдэхүүний худалдаа нь 1994 онд Flavr Savr хэмээх боловсрох хугацааг нь уртасгасан улаан лоолийг худалдаанд гаргаснаар эхэлсэн.<ref name="James 1996">{{cite web|last=James|first=Clive|title=Global Review of the Field Testing and Commercialization of Transgenic Plants: 1986 to 1995|url=http://www.isaaa.org/kc/Publications/pdfs/isaaabriefs/Briefs%201.pdf|publisher=The International Service for the Acquisition of Agri-biotech Applications|accessdate=17 July 2010|year=1996}}</ref> Өнөөдрийн байдлаар ГӨ нь эрэлт өндөртэй [[шар буурцаг]], [[эрдэнэ шиш]], [[рапс]], [[хөвөнгийн тос]] зэрэг бүтээгдэхүүн рүү чиглэсэн байна. Эдгээрийг [[патоген]] болон [[гербицид]]уудад тэсвэртэй болгох ба хүнсний чанарыг нь нэмэгдүүлэх зорилгоор инжинерчлэсэн. ГӨ-тэй мал амьтад туршилтын журмаар хийгдсэн боловч 2013 оны 11-р байдлаар худалдаанд хараахан гаргаагүй байгаа юм.<ref>{{cite web|url=http://www.fda.gov/animalveterinary/developmentapprovalprocess/geneticengineering/geneticallyengineeredanimals/ucm113672.htm |title=Consumer Q&A |publisher=Fda.gov |date=2009-03-06 |accessdate=2012-12-29}}</ref> Худалдаанд байгаа ГӨ ХАА-аас гарган авсан хүнсний бүтээгдэхүүнүүдийн хүний биед үзүүлэх нөлөө нь ердийн хүнсний бүтээгдэхүүнүүдээс ялгаагүй гэсэн шинжлэх ухааны [[консенсус]] байдаг.<ref name="AAAS">American Association for the Advancement of Science (AAAS), Board of Directors (2012). [http://www.aaas.org/news/releases/2012/1025gm_statement.shtml Legally Mandating GM Food Labels Could Mislead and Falsely Alarm Consumers]</ref><ref name="decade_of_EU-funded_GMO_research"/><ref name="decade_of_EU-funded_GMO_research">{{cite book |title= A decade of EU-funded GMO research (2001-2010)|url= http://ec.europa.eu/research/biosociety/pdf/a_decade_of_eu-funded_gmo_research.pdf|format= PDF|year= 2010|publisher= Directorate-General for Research and Innovation. Biotechnologies, Agriculture, Food. European Union|doi= 10.2777/97784|isbn= 978-92-79-16344-9|quote="The main conclusion to be drawn from the efforts of more than 130 research projects, covering a period of more than 25 years of research, and involving more than 500 independent research groups, is that biotechnology, and in particular GMOs, are not per se more risky than e.g. conventional plant breeding technologies." (p. 16)}}</ref><ref name="Ronald">{{cite journal | author = Ronald, Pamela | title = Plant Genetics, Sustainable Agriculture and Global Food Security | journal = Genetics | volume = 188 | issue = 1 | pages = 11–20 | year = 2011 | url=http://www.genetics.org/content/188/1/11.long | doi = 10.1534/genetics.111.128553 | pmid = 21546547 | pmc = 3120150}}</ref><ref name="AMA">American Medical Association (2012). {{Webarchiv|url=http://www.ama-assn.org/resources/doc/csaph/a12-csaph2-bioengineeredfoods.pdf |wayback=20120907023039 |text=Report 2 of the Council on Science and Public Health: Labeling of Bioengineered Foods |archiv-bot=2023-09-26 07:39:38 InternetArchiveBot }} "Bioengineered foods have been consumed for close to 20 years, and during that time, no overt consequences on human health have been reported and/or substantiated in the peer-reviewed literature." (first page)</ref><ref name=FAO2004>FAO, 2004. [http://www.fao.org/docrep/006/Y5160E/y5160e10.htm#P3_1651The State of Food and Agriculture 2003–2004. Agricultural Biotechnology: Meeting the Needs of the Poor]. Food and Agriculture Organization of the United Nations, Rome. "Currently available transgenic crops and foods derived from them have been judged safe to eat and the methods used to test their safety have been deemed appropriate. These conclusions represent the consensus of the scientific evidence surveyed by the ICSU (2003) and they are consistent with the views of the World Health Organization (WHO, 2002). These foods have been assessed for increased risks to human health by several national regulatory authorities (inter alia, Argentina, Brazil, Canada, China, the United Kingdom and the United States) using their national food safety procedures (ICSU). To date no verifiable untoward toxic or nutritionally deleterious effects resulting from the consumption of foods derived from genetically modified crops have been discovered anywhere in the world (GM Science Review Panel). Many millions of people have consumed foods derived from GM plants - mainly maize, soybean and oilseed rape - without any observed adverse effects (ICSU)."</ref> ГӨ ургамал нь хэдэн хэдэн экологийн давуу талтай байдаг.<ref name="nytimes.com">Andrew Pollack for the New York Times. April 13, 2010 [http://www.nytimes.com/2010/04/14/business/energy-environment/14crop.html?pagewanted=all&_r=0 Study Says Overuse Threatens Gains From Modified Crops]</ref> Гэсэн хэдий ч ГӨ ургамлыг эсэргүүцэгчид хэд хэдэн зүйл дээр үндэслэдэг. Үүнд, ГӨ ургамлаас гарган авсан хүнсний бүтээгдэхүүн нь үнэхээр аюулгүй байж чадах уу, дэлхийн хүнсний хэрэгцээг ГӨ ургамлаар хангах шаардлага байна уу, ГӨ ургамлууд нь оюуны өмчийн хуулиудаар хамгаалагдах тул эдийн засгийн хувьд ач холбогдолтой байж чадах уу? ===Үйлдвэрлэлийн биотехнологи=== Үйлдвэрлэлийн биотехнологи ([[Европ]]д цагаан биотехнологи гэж нэрлэгддэг) нь биотехнологийг үйлдвэрлэлийн зориулалтаар болон үйлдвэрлэлийн [[ферментаци]]д ашиглах юм. Энэ нь [[микроорганизм]] болон түүнтэй адил [[Эс|эсүүдийг]] эсвэл [[фермент]] мэтийн эсийн хэсгүүдийг ашиглаж, химийн, хүнсний, угаалгын бодисын, цаас болон модон эдлэлийн, сүлжмэлийн, [[биотүлш]]ний үйлдвэрлэлийн салбаруудад шаардлагатай бүтээгдэхүүнүүдийг боловсруулах юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.unido.org/fileadmin/media/documents/pdf/Energy_Environment/Industrial_biotech_and_biomass_utilisation_EGM_report.pdf |title=Industrial Biotechnology and Biomass Utilisation |access-date=2014-01-05 |archive-date=2013-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130405175248/http://www.unido.org/fileadmin/media/documents/pdf/Energy_Environment/Industrial_biotech_and_biomass_utilisation_EGM_report.pdf |url-status=dead }}</ref> Үйлдвэрлэлийн биотехнологи нь [[сэргээгдэх түүхий эд]] ашиглаж, [[хүлэмжийн хий]]н ялгаруулалтыг багасгахад тусалж, өнөөгийн [[газрын тос]] дээр тулгуурласан эдийн засгаас хөндийрүүлэх магадлалтай юм.<ref>{{Cite web |url=http://www.innovationeu.org/news/innovation-eu-vol2-1/0262-industrial-biotechnology.html |title=Industrial biotechnology, A powerful, innovative technology to mitigate climate change |access-date=2014-01-05 |archive-date=2014-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102191501/http://www.innovationeu.org/news/innovation-eu-vol2-1/0262-industrial-biotechnology.html |url-status=dead }}</ref> ==Мөн үзэх== * [[Генийн инженерчлэл]] * [[Генетик]] буюу ген судлал * [[Ген]] ==Ишлэл== {{Reflist|35em}} == Гадаад холбоос == {{wikibooks|Genes, Technology and Policy}} {{WVD}} {{Wiktionary|biotechnology}} * [https://web.archive.org/web/20180207220840/http://www.ussb.ir/ University Students Society Of Biotechnology] * [https://web.archive.org/web/20100424071548/http://www.biot.tk/ The International Forum on Biotechnology] * [http://www.fbae.org/ Foundation for Biotechnology Awareness and Education], * [http://www.fao.org/docrep/006/y5160e/y5160e00.HTM A report on Agricultural Biotechnology] focusing on the impacts of "Green" Biotechnology with a special emphasis on economic aspects. fao.org. * [https://web.archive.org/web/20110725193049/http://www.economics.noaa.gov/?goal=ecosystems&file=users%2Fbusiness%2Fbiotech US Economic Benefits of Biotechnology to Business and Society] NOAA Economics, economics.noaa.gov * [https://web.archive.org/web/20090430210935/http://croplife.intraspin.com/BioTech/ Database of the Safety and Benefits of Biotechnology] – a database of peer-reviewed scientific papers and the safety and benefits of biotechnology. *[http://www.whatisbiotechnology.org/ What is Biotechnology? – A curated collection of resources about the people, places and technologies that have enabled biotechnology to transform the world we live in today] [[ангилал:Биотехнологи| ]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] hoiv60cz5u82z1v61b4wn896p48uhm6 0 52009 860239 834539 2026-06-27T01:57:07Z Монгол вик 105570 /* */ 860239 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Dashdemberal Bat-Erdene (cropped).jpeg|thumb|Дашдэмбэрэлийн Бат-Эрдэнэ]] '''Дашдэмбэрэлийн Бат-Эрдэнэ''' энэ хүний улс төрд Монголыг гэх ямар ч сэдэлгүй, хувийн эрх ашгаа хамгаалж 20 жил үйлдсэн гэмт хэргийг баримттай нийтэлсү! == Бизнесмэн == === Товч намтар === {| |'''Овог нэр''' |Дашдэмбэрэлийн Бат-Эрдэнэ |- |'''Ургийн овог''' |Шанх |- |'''Төрсөн он''' |1963 он |- |'''Төрсөн газар''' |Даланзадгад хот, Өмнөговь аймаг |- |'''<br> Гэр бүл''' |Эхнэр, гурван хүүхдийн хамт |- |'''Мэргэжил''' |Улс төр судлаач, философич |- |'''<br> ''' | |- |'''Эрдмийн зэрэг цол''' |Философийн ухааны доктор, (Ph.D) |- |'''Боловсрол''' | |- |1993-1994 |АНУ-ын Колорадо мужийн Боулдэрийн эдийн засгийн институтын Эдийн засаг, менежментийн курс |- |1991-1992 |ОХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн дэргэдэх Удирдлагын Дээд курс |- |1981-1986 |ОХУ-ын Свердловск хотын Уралын их сургууль |- | | |- | | |- |1971-1981 |Өмнөговь аймгийн төвийн 10 жилийн дунд сургууль |} ==== Ажлын гараа ==== {| |'''Ажлын туршлага''' | |- | | |- |2004-2008 |УИХ-ын гишүүн |- |1990 оноос |Ажнай корпорацын Ерөнхийлөгч |- |1986-1990 |Цэргийн нэгдсэн дээд сургуулийн философийн арга зүйч багш |- |'''Сонгуульт ажил''' | |- |2009 оноос |“Монгол 999 үндэсний нэгдэл" -ийн ТУЗ-ийн дарга |- |2005 оноос |“Тэмээ хамгаалах сан”-гийн ерөнхийлөгч |- |1999 оноос |Монголын морин спорт, уяачдын холбооны хүндэт ерөнхийлөгч |- |1996 оноос |“Вундеркинд” сангийн ерөнхийлөгч |- |1995 оноос |Монголын хүүхдийн мэс заслын эмч нарын холбооны ерөнхийлөгч |- | | |- |'''Гадаад хэл''' |Англи, орос |} ===== Шагнал ===== {| |'''Шагнал, цол''' | |- |2012 |"Монгол улсын манлай уяач" |- |2011 |“Молор эрдэнэ” одон |- |2010 |"Монгол улсын алдарт уяач" |- |2009 |“Алтан гадас” одон |- | |Боловсролын тэргүүний ажилтан |- | |Нийгмийн хамгааллын тэргүүний ажилтан |- | |Биеийн тамир спортын тэргүүний ажилтан |- |'''<br> ''' |Монголын үндэсний олимпын хорооны “Алтан очир” одон |- |  |Цэргийн бэлтгэл ахмад |} {{commonscat}} {{2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{Монголын Батлан Хамгаалахын сайд}} {{DEFAULTSORT:Бат-Эрдэнэ, Дашдэмбэрэлийн}} [[Ангилал:Монголын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Уяач]] [[Ангилал:Улс төр судлаач]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Даланзадгадын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1963 онд төрсөн]] 6vko3oy64y86ivxwkjmnngricemuxff 860240 860239 2026-06-27T01:57:42Z Divinations 94079 [[Special:Contributions/Монгол вик|Монгол вик]] ([[User talk:Монгол вик|яриа]])-н хийсэн засваруудыг [[User:Chongkian|Chongkian]]-ий хийсэн сүүлийн засварт буцаан шилжүүллээ. 834539 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Dashdemberal Bat-Erdene (cropped).jpeg|thumb|Дашдэмбэрэлийн Бат-Эрдэнэ]] '''Дашдэмбэрэлийн Бат-Эрдэнэ''' == Бизнесмэн == === Товч намтар === {| |'''Овог нэр''' |Дашдэмбэрэлийн Бат-Эрдэнэ |- |'''Ургийн овог''' |Шанх |- |'''Төрсөн он''' |1963 он |- |'''Төрсөн газар''' |Даланзадгад хот, Өмнөговь аймаг |- |'''<br> Гэр бүл''' |Эхнэр, гурван хүүхдийн хамт |- |'''Мэргэжил''' |Улс төр судлаач, философич |- |'''<br> ''' | |- |'''Эрдмийн зэрэг цол''' |Философийн ухааны доктор, (Ph.D) |- |'''Боловсрол''' | |- |1993-1994 |АНУ-ын Колорадо мужийн Боулдэрийн эдийн засгийн институтын Эдийн засаг, менежментийн курс |- |1991-1992 |ОХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн дэргэдэх Удирдлагын Дээд курс |- |1981-1986 |ОХУ-ын Свердловск хотын Уралын их сургууль |- | | |- | | |- |1971-1981 |Өмнөговь аймгийн төвийн 10 жилийн дунд сургууль |} ==== Ажлын гараа ==== {| |'''Ажлын туршлага''' | |- | | |- |2004-2008 |УИХ-ын гишүүн |- |1990 оноос |Ажнай корпорацын Ерөнхийлөгч |- |1986-1990 |Цэргийн нэгдсэн дээд сургуулийн философийн арга зүйч багш |- |'''Сонгуульт ажил''' | |- |2009 оноос |“Монгол 999 үндэсний нэгдэл" -ийн ТУЗ-ийн дарга |- |2005 оноос |“Тэмээ хамгаалах сан”-гийн ерөнхийлөгч |- |1999 оноос |Монголын морин спорт, уяачдын холбооны хүндэт ерөнхийлөгч |- |1996 оноос |“Вундеркинд” сангийн ерөнхийлөгч |- |1995 оноос |Монголын хүүхдийн мэс заслын эмч нарын холбооны ерөнхийлөгч |- | | |- |'''Гадаад хэл''' |Англи, орос |} ===== Шагнал ===== {| |'''Шагнал, цол''' | |- |2012 |"Монгол улсын манлай уяач" |- |2011 |“Молор эрдэнэ” одон |- |2010 |"Монгол улсын алдарт уяач" |- |2009 |“Алтан гадас” одон |- | |Боловсролын тэргүүний ажилтан |- | |Нийгмийн хамгааллын тэргүүний ажилтан |- | |Биеийн тамир спортын тэргүүний ажилтан |- |'''<br> ''' |Монголын үндэсний олимпын хорооны “Алтан очир” одон |- |  |Цэргийн бэлтгэл ахмад |} {{commonscat}} {{2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{Монголын Батлан Хамгаалахын сайд}} {{DEFAULTSORT:Бат-Эрдэнэ, Дашдэмбэрэлийн}} [[Ангилал:Монголын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Уяач]] [[Ангилал:Улс төр судлаач]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Даланзадгадын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1963 онд төрсөн]] evyhgs3xudn2mfw2l49pdra6v70skvw 860241 860240 2026-06-27T03:44:06Z ~2026-36919-00 105571 /* */ нүүрсний хулгайч дашдэмбэрэл овогтой батэрдэнэ 860241 wikitext text/x-wiki {{Unreferenced}} [[File:Dashdemberal Bat-Erdene (cropped).jpeg|thumb|Дашдэмбэрэлийн Бат-Эрдэнэ]] '''Дашдэмбэрэлийн Бат-Эрдэнэ''' == Бизнесмэн == === Товч намтар === {| |'''Овог нэр''' |Дашдэмбэрэлийн Бат-Эрдэнэ |- |'''Ургийн овог''' |Шанх |- |'''Төрсөн он''' |1963 он |- |'''Төрсөн газар''' |Даланзадгад хот, Өмнөговь аймаг |- |'''<br> Гэр бүл''' |Эхнэр, гурван хүүхдийн хамт |- |'''Мэргэжил''' |Улс төр судлаач, философич |- |'''<br> ''' | |- |'''Эрдмийн зэрэг цол''' |Философийн ухааны доктор, (Ph.D) |- |'''Боловсрол''' | |- |1993-1994 |АНУ-ын Колорадо мужийн Боулдэрийн эдийн засгийн институтын Эдийн засаг, менежментийн курс |- |1991-1992 |ОХУ-ын Шинжлэх ухааны академийн дэргэдэх Удирдлагын Дээд курс |- |1981-1986 |ОХУ-ын Свердловск хотын Уралын их сургууль |- | | |- | | |- |1971-1981 |Өмнөговь аймгийн төвийн 10 жилийн дунд сургууль |} ==== Ажлын гараа ==== {| |'''Ажлын туршлага''' |нүүрсний хулгайч! 20 жил эдийн засгийн гэмт хэрэг үйлдсэн гэмт хэрэгтэн. |- | | |- |2004-2008 |УИХ-ын гишүүн |- |1990 оноос |Ажнай корпорацын Ерөнхийлөгч |- |1986-1990 |Цэргийн нэгдсэн дээд сургуулийн философийн арга зүйч багш |- |'''Сонгуульт ажил''' | |- |2009 оноос |“Монгол 999 үндэсний нэгдэл" -ийн ТУЗ-ийн дарга |- |2005 оноос |“Тэмээ хамгаалах сан”-гийн ерөнхийлөгч |- |1999 оноос |Монголын морин спорт, уяачдын холбооны хүндэт ерөнхийлөгч |- |1996 оноос |“Вундеркинд” сангийн ерөнхийлөгч |- |1995 оноос |Монголын хүүхдийн мэс заслын эмч нарын холбооны ерөнхийлөгч |- | | |- |'''Гадаад хэл''' |Англи, орос |} ===== Шагнал ===== {| |'''Шагнал, цол''' | |- |2012 |"Монгол улсын манлай уяач" |- |2011 |“Молор эрдэнэ” одон |- |2010 |"Монгол улсын алдарт уяач" |- |2009 |“Алтан гадас” одон |- | |Боловсролын тэргүүний ажилтан |- | |Нийгмийн хамгааллын тэргүүний ажилтан |- | |Биеийн тамир спортын тэргүүний ажилтан |- |'''<br> ''' |Монголын үндэсний олимпын хорооны “Алтан очир” одон |- |  |Цэргийн бэлтгэл ахмад |} {{commonscat}} {{2012-2016 оны УИХ-ын гишүүд}} {{Монголын Батлан Хамгаалахын сайд}} {{DEFAULTSORT:Бат-Эрдэнэ, Дашдэмбэрэлийн}} [[Ангилал:Монголын батлан хамгаалахын сайд]] [[Ангилал:Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн]] [[Ангилал:Уяач]] [[Ангилал:Улс төр судлаач]] [[Ангилал:Алтан гадас одон шагналтан]] [[Ангилал:Оросын их сургуулийн төгсөгч]] [[Ангилал:Даланзадгадын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] [[Ангилал:1963 онд төрсөн]] 6fs4x2ufpqob4zp12uy1awjp7eq4lph 0 53586 860249 822180 2026-06-27T06:40:23Z HorseBro the hemionus 100126 860249 wikitext text/x-wiki {{Featured article}}[[Зураг:Goodyear Wrangler SR-A P23570R16.jpg|thumb|right|Автомашины дугуй]] '''Автомашины дугуй''' нь обуд болон дугуй, дотор хаймар зэргээс бүрдэнэ. Автомашины дугуй нь явж буй зам болон тээврийн хэрэгсэл хоёрыг холбогч гишүүн юм. Дугуй нь тухайн тээврийн хэрэгслийн явалтанд ихээхэн нөлөөтэй. Дугуйг ямар замд ашиглах, хэр зэргийн температур болон ачаалалд ашиглахаас нь хамааруулан үйлдвэрлэдэг. Жишээ нь төв европод ашиглагдаж байгаа автомашинууд нь ихэвчлэн асфальтан замд ашиглагдах ба замын гадаргын температур нь -15 °С -ээс +60 °С хооронд байна. Замуудын чийглэгийн хэмжээ харилцан адилгүй байхаас гадна өвлийн улиралд шинэ орсон [[цас]] эсвэл дагтаршсан цас болон [[Мөс|мөсөөр]] хучигдсан ч байна. Онолын хувьд энэ бүх замд тохируулан хийсэн дугуй байх боломжтой. Гэхдээ үйлдвэрлэлтийн өртөг болон амьдралын хугацааг нь чухалчлан авч, аль болох өргөн хүрээг хамруулан ашиглах зорилготойгоор дараах төрлийн дугуйг үйлдвэрлэдэг. Европын холбооны улсуудад 2012 оны арваннэгдүгээр сарын 1-с эхлэн автомашины дугуй үйлдвэрлэгчид тухайн үйлдвэрлэж буй дугуйныхаа түлшний хэрэглээ, норсон үеийн гулсахгүй байх чанар болон чимээний ангилал зэрэг мэдээллийг заавал тогтсон шошгон дээр тавих шаардлагатай болсон. == Хэрэглээгээр нь дугуйг төрөлжүүлэх нь == [[Зураг:Gestapelte Autoreifen mit farbigen Markierungen.JPG|thumb|right|Зуны дугуй]] [[Зураг:Spikereifen.JPG|thumb|right|„Хадаастай дугуй“]] [[Зураг:Spike-aufkleber.svg|thumb|right|Хадаастай дугуй хэрэглэсэн үед наах наалга тэмдэг]] [[Зураг:Sicherheitsreifen BMK.jpg|thumb|right|Ослын гүйлттэй дугуйн зүсэлт, обудны гадуур давхар гүйлтийн тулагч каучук резин цагирагтай]] === Зуны дугуй === Зуны дугуйг ямар ч цас болон мөсний гулгаатай үед хэрэглэхгүйгээр тооцон үйлдвэрлэдэг. Түүнийг хийсэн резиний хольц нь өндөр температурын халалтанд зөөлрөхгүй, мөн өндөр хурдтай явахад элэгдэл харьцангуй бага байдаг. Үйлдвэрлэгчид дугуйг үйлдвэрлэхдээ өөр хоорондоо эсрэгээр нөлөөлөх шинж чанаруудыг сонгон, тус шинж чанаруудын аль алинд тохирсон оновчтой шийдэл гарган үйлдвэрлэхийг эрмэлздэг. Үүний жишээнд дугуйн өнхрөлтийн эсэргүүцлийг аль болох багасгах, гэхдээ барьцалдаx үрэлтийн хэмжээ сайн байх (нойтон зам дээр газартай барьцалдах чанар) шинж чанар гэх мэт. === Өвлийн дугуй === Олон улсууд тодорхой хугацаанд замын төлөв байдлаас шалтгаалан өвлийн дугуйг заавал хэрэглэх шаардлага тавих болсон. Өвлийн дугуйг бага температур болон цас, мөстэй замд зориулан хийсэн байдаг. Түүний резиний хольц нь хүйтний улиралд хүч дамжуулахад (шүдний тусламжтай газрыг маажин) хангалттай [[Уян налархай|уян налархай]] шинж чанартай байна. Өвлийн дугуйг M+S (''[[Англи хэл|англ.]] Mud and Snow, [[Монгол хэл|монг.]] шавар болон цас'') гэсэн тэмдэгээр тэмдэглэдэг. Өвлийн дугуйг европын холбооноос 1992 онд тодорхойлсон тодорхойлолтод: «"M+S" тэмдэгээр тэмдэглэсэн өвлийн дугуйны газартай харьцаx эргэлтийн талбайн хээ болон бүтэц нь цас болон шавартай замд зориулагдсан учир хэвийн дугуйнаас илүү явалт- болон зүтгэлтийн шинж чанарыг үзүүлэх ёстой. Мөн түүний хээ нь хэвийн дугуйнаас өргөн, хээ хоорондын зай томтой байхаас гадна хээний гүн нь бас гүн суусан байх шаардлагатай"»<ref>[http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CONSLEG:1992L0023:20060101:DE:PDF Richtlinie 92/23/EWG, S. 16]</ref> хэмээн тодорхойлжээ. Хэдийгээр "М+S" дугуйг ийнхүү тодорхойлсон боловч (2013 оны байдлаар) ямар нэг хуулиар хамгаалсан "хээтэй" өвлийн дугуй байхгүй учир хальтиргаа гулгаатай замд ашиглахад тохиромжгүй дугуйнд ч энэ тэмдэгийг хэрэглэсэн байдаг. Дан ялангуяа америкийн болон хятадын дугуйн үйлдвэрлэгчид энэ тэмдгийг зуны дугуйнд ч бас хэрэглэсэн байдаг аж.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.test.de/Verkehrssicherheit-Noch-keine-Winterreifenpflicht-4174629-0/ |wayback=20160312013740 |text=Stiftung Warentest über das M+S-Zeichen |archiv-bot=2023-10-06 01:48:15 InternetArchiveBot }} In: test 12/2010, Seite 76</ref><ref>{{Webarchiv|url=http://www.focus.de/auto/ratgeber/recht/tid-20624/winterreifen-vorsicht-vor-billigmarken-mit-ms-symbol_aid_577871.html |wayback=20150924035315 |text=''Vorsicht vor Billigmarken mit M+S-Symbol.'' |archiv-bot=2025-06-19 01:43:05 InternetArchiveBot }} focus.de, 2. Dezember 2010</ref> Уул болон цасан ширхэг бүхий тэмдэгийг америкийн зам тээврийн байгууллага нь цас болон шавартай замд туршилт хийн, харьцуулсан дугуйнаас хамгийн багадаа 7%-ийн зүтгэлтийн шинж чанараар илүү тохиолдолд тус тэмдэгээр тэмдэглэдэг байна. Өвлийн дугуй нь зуны дугуйтай харьцуулахад түүний хээ нь хавьгүй олон байхаас гадна нийт хээний харьцах ирмэгийн урт зуны дугуйны харьцах ирмэгийн уртаас хамаагүй их байснаар сул газарт илүү барьцалдаx шинж чанарыг үзүүлдэг. Хүйтний улиралд, гэхдээ хуурай цаг ууртай байх үед дугуйны даралтыг 0,2-0,3 [[Бар (нэгж)|бар]] даралтаар илүү хийлж явах шаардлагатай бөгөөд үүний учир нь үйлдвэрлэгчийн тооцоолсон, явалтын үед халалтаар үүсэх даралтын хэмжээг зунаас дугуйнаас хамаагүй бага авсантай холбоотой байдаг. Харин цас болон шавартай замд мэдээжийн хэрэг дугуйн хийний даралтыг багасгах ёстой. Цөөн тооны бартаат замын тэрэг нь гулгаатай болон шавартай замд явахдаа дугуйныхаа хээг автоматаар тохируулах системтэй байдаг. Ер нь автомашиныг элс эсвэл шаварт суусан тохиолдолд хөтлөх дугуйны хийг багасгах нь тус болох талтай. Зуны дугуйг бодвол өвлийн дугуй нь тухайн тээврийн хэрэгслийн гэрчилгээнд заасны дагуух [[хурдны индекс]] бүхий дугуйнаас бага хурдны индекстэй дугуйг хэрэглэж болдог. Гэхдээ энэ тохиолдолд "M+S" гэсэн тэмдэгтэй дугуйг ашиглах зүйтэй ([[дөрвөн улирлын дугуй]] үүнд орохгүй). Ингэж хэрэглэсэн тохиолдолд жишээ нь германд хянах самбарын ойролцоо цагаан дэвсгэр дээр тухайн дугуйны явж болох дээд хурдыг бичсэн наалдагч цаасыг наадаг. Хурдны дээд хязгаар бүхий хурдны замтай бусад улсуудад ийм тэмдэглэгээг хурдны замын дээд хязгаарын тэмдэглэгээ болгон наах тохиолдол ч бас бий. Хамгийн түгээмэл өвлийн дугуйны хурдны Т ангиллаас (190 км/ц хүртэл) илүү хурдны ангилалын U, H, V (цөөн тохиолдолд W=270 км/ц хүртэл) тэмдэглэгээтэй дугуйнуудыг бүх төрлийн хэмжээстэйгээр санал болгодог. Өвлийн дугуйг зун болон цасгүй, хуурай асфальтан зам дээр ашиглахад маш хурдан элэгддэг. Мөн түүнчлэн зуны дугуйнаас илүү урт тормосны замтай байх гэх мэт муу талтай. Автомашины олон клуб болон холбоод нь өвлийн дугуйг зургаан жилээс илүү настайг аль болох ашиглахгүй байхыг зөвлөдөг ба учир нь жил өнгөрөх тусам өвлийн дугуйны резиний хольц нь хатуурсанаар барьцалтын шинж чанараа алддаг аж. Өвлийн дугуйны хээ нь нимгэрэхэд мөн л барьцалт муутай байх учир Австри улсад өвлийн дугуйны хээний гүн нь хамгийн багадаа 4 мм байх ёстой хэмээн шаарддаг байна. Хэрэв 4 мм-ээс бага хээтэй бол зуны дугуйнд тооцдог. === Хадаастай дугуй === Мөстсөн замд хадаастай дугуй хэрэглэх нь автомашин гулгахаас сэргийлэх сайн арга боловч замын гадаргууг маш ихээр элэгдэлд оруулдаг муу талтай учир европын зарим улсуудад зөвхөн тодорхой зөвшөөрсөн цаг үед болон тодорхой хурдтайгаар хэрэглэх эсвэл бүр хориотой байдаг. Австри улсад хадаастай дугуйг хот суурин газар дээд тал нь 50 км/ц хурдтай хэрэглэх ба харин хот хоорондын замд 80 км/ц, хурдны зам дээр 100 км/ц-с илүү хурдтай явахыг хориглодог. Үүнээс гадна зургаадугаар сараас есдүгээр сар хүртэл хадаастай дугуйг хэрэглэх хориотой. Хадаастай дугуй хэрэглэx үеэр тусгай наадаг тэмдэгийг автомашины арын хэсэгт танигдахаар нааж хэрэглэх ёстой байна.<ref>http://www.help.gv.at/Content.Node/6/Seite.060220.html</ref> Швейцарь улсын хувьд энэ дүрэм нь Австри улстай бараг адил боловч хурдны зам дээр ашиглахыг хорисон байдаг аж. === Дөрвөн улирлын дугуй === Дөрвөн улирлын дугуйг өвөл, зуны улирлын аль алинд нь хэрэглэж болохоор тооцон хийдэг. Энэ төрлийн дугуйг өвөл зуны температурын ялгаа багатай улсуудад хэрэглэнэ (жишээ нь Их Британи, Герман зэрэг улсуудад ихээхэн тархсан байдаг бол, Альпийн нурууны улсуудад огт хэрэглэдэггүй). Дөрвөн улирлын дугуйны хээ нь хоёр өөр төрлийн хээний хослол байх ба өндөр температур болон нойтон замд шаардагдах уртаашаа байрлалтай хээ мөн цас мөстэй замд барьцалдалт өгөх гүн шүднүүдтэй байна.<ref>{{Webarchiv|url=http://www.marktjagd.de/verbrauchertipps/reifenwechsel:8 |wayback=20131030032708 |text=Marktjagd: Reifenwechsel - Der richtige Reifen für jedes Wetter |archiv-bot=2023-09-26 05:28:21 InternetArchiveBot }}, marktjagd.de, 30. Oktober 2013</ref> Дөрвөн улирлын дугуйг хэрэглэсэнээр жилд өвөл зуны дугуй солих ажил үгүй болно. Ийм төрлийн дугуйг жилдээ явалт багатай автомашинд хэрэглэхийг зөвлөдөг. Өвөл зуны дугуйны хослол учир, сайн өвлийн дугуйтай харьцуулахад цасанд муу, зуны улиралд түүний зөөлөн резиний хольцоос хамааралтай элэгдэл ихтэй байхаас гадна түлшний хэрэглээ өндөр байна. Гэхдээ зарим нэг цасны тэмдэгтэй дөрвөн улирлын дугуй нь цас, шаварт зүтгэлт сайтай дугуйнууд ч бий. === Ослын гүйлттэй дугуй === 2000 оноос хойш ослын гүйлттэй дугуй гарсан. Энэ дугуй нь дугуй хагарсан тохиолдолд цааш явах боломжийг олгох ба 80 км/ц хүртэл дээд хурдтайгаар 80-300 км зайг туулах бололцоотой. Энэ төрлийн дугуй нь үйлдвэрлэгчээс тогтоосон товчлолтой байх ба үүнд жишээлбэл ROF, RFT, EMT (Extended Mobility Tire), RSC (Runflat System Component), SSR (Self-Supporting Runflat Tire), ZP (Zero Pressure), DSST (Dunlop Self Supporting Technology), BSR (Bridgestone Support цагираг) эсвэл PAX (Michelin тулагч цагираг) гэх мэт тэмдэгээр тэмдэглэсэн байдаг. == Автомашины дугуйн бүтэц == [[Зураг:Радиал дугуй (бүтэц).png|thumb|450px|Дугуйн бүтцийг зүсэлтээр харуулав]] Автомашины дугуй нь унадаг дугуйг бодоход дотроо давхар олгой байхгүй. Гүйлтийн талбай эсвэл явалтын талбай нь автомашиныг замтай холбоно. Энэ хэсэгт мөн тухайн дугуйны хээ байх ба өвөл зуны дугуйнаас хамааран өөр өөр байна. Хажуу хана нь карказны гадна талын хамгаалах давхраа юм. Харин карказ нь дугуйн үндсэн араг болон тээгч юм. Карказ нь дугуйн хамгийн чухал тээгч хэсэг бөгөөд түүн дээр бүслүүр болон гүйлтийн талбай нэмэгдэн нэг цогц болно. Карказ нь нэг юм уу хоёр давхар байх ба түүнийг резинээр бүрж өгдөг. === Дугуйн хэмжээс түүний тэмдэглэгээ === [[File:Автомашины дугуйн тэмдэглэгээ.png|thumb|Автомашины дугуйн тэмдэглэгээ]] Автомашины дугуйг дараах хэмжээсээр тогтоон тодорхойлно: * Дугуйн өргөн миллиметрээр * Хажуу бөөрний өндрийг явах хэсгийн өргөнд харьцуулсан харьцааг хувиар (%) * Дугуйн карказны хийц (диагональ эсвэл радиаль) * Обудны диаметр [[Инч (нэгж)|инчээр]] * Тээх чадварын индекс * Хурдны индекс (хурдны ангилал) * Нэмэлт тэмдэглэгээ Эдгээр бүх хэмжээсийг дугуйн хажуу бөөрөн дээр бичсэн байх ба үүнээс өргөн, бөөрний өндрийг явалтын талбайд харьцуулсан харьцаа болон обудны диаметр нь тухайн дугуйны үндсэн хэмжээсийг илэрхийлэх тэмдэглэгээ болдог. Тээх чадварын индекс болон хурдны индекс нь нийлээд үйлдвэрлэлтийн таних тэмдэг болно. Жишээлбэл зураг дээр байгаа бичээсийг ('''195/55 R 16 91 H''') тайлбарлавал: * '''195:''' Ачаалалгүй байгаа дугуйн хамгийн өргөн хэсгийн (явалтын талбай биш) хэмжээс нь 195&nbsp;мм. * '''55:''' Бөөрний өргөнийг дугуйн өргөнд харьцуулсан харьцаа нь 55% буюу энэ тохиолдолд бөөрний өндөр нь 107.25&nbsp;мм (=&nbsp;195&nbsp;мм&nbsp;×&nbsp;55 %) болж байна. Хэрэв энэ тоо байхгүй тохиолдолд жишээ нь „185 R 15“, тэгвэл тус харьцаа нь 80 хувь гэсэн үг. * '''R:''' '''Р'''адиаль карказ бүхий бүтэцтэй дугуй. '''D''' үсэг байвал диагоналийг илэрхийлэх бөгөөд дугуйн дээр заавал тэмдэглэх шаардлагагүй. * '''16:''' Тус дугуйнд шаардлагатай обудны диаметр нь 16&nbsp; инч. * '''91:''' Тээх чадварын индекс 615&nbsp;кг (дугуй тус бүр). * '''H:''' Хамгийн дээд хурдны индекс, энэ жишээнд 210&nbsp;км/ц. === Хурдны индекс === {{Гол|Хурдны индекс}} Хурдны индекс нь зөвшөөрсөн хамгийн дээд хурдыг заасан код юм. === Цаг агаарын тэмдэглэгээ === Дээр бичсэн тэмдэглэгээний төгсгөлд дараах үсгүүд байвал: * M+S: цас шавартай замд зориулагдсан * E: хадаастай дугуйн (E үсэг нь S-ийн дараа байрлана) тэмдэглэгээ. === UTQG (Uniform Tire Quality Grade) === UTQG гэсэн товчлол нь элэгдэлт, зүтгэлт, дулаан гадагшлуулалтын ангиллын тэмдэглэгээ бөгөөд тухайн дугуйны чадлын шатлалын талаарх мэдээлэл юм. Үүнийг дотор нь гурван үзүүлэлтээр ангилна: ;Treadwear: Treadwear үзүүлэлт нь стандартын дугуйтай харьцуулсан элэгдлийн тухай мэдээлэл юм. Стандартын дугуйнуудын элэгдлийн үзүүлэлт буюу Treadwear коэффициент нь 100 байна. Хэрвээ дугуйн дээр „Treadwear 300“ гэсэн бичиг байвал энэ нь тухайн дугуй нь стандартын дугуйнаас гурав дахин удаан элэгдэнэ гэсэн үг. Тиймээс ийм тэмдэгтэй дугуй гурав дахин илүү замыг туулж байж элэгдэнэ. Орчин үеийн суудлын автомашинд угсарсан дугуйнуудын элэгдлийн утга нь 250-аас 400 хүртэл байдаг. ;Traction: Зүтгэлтийн коэффициент нь норсон замд хэр барьцалдах шинж чанартай болох талаарx мэдээллийг агуулна. „AA“ гэсэн тэмдэглэгээ нь хамгийн сайн барьцалдалтыг заах бол үүнээс арай муу барьцалдалттай дугуйн тэмдэглэгээ нь А, дараа нь B гэх мэтээр явсаар C-нь хамгийн муу барьцалдалтын утгатай дугуй юм. ;Температур: Температурын талаарх мэдээ нь тухайн дугуй нь өнхрөлтөөс үүссэн дулааныг хэр бүтээмжтэй гадагшлуулах мэдээлэл юм. Энэ зүтгэлтийн коэффициенттэй адил А нь хамгийн сайн, C нь хамгийн муу утга. === Нэмэлт тэмдэглэгээ === ;<math>*</math>: [[BMW]]-ийн суудлын автомашинд зориулсан тус компанийн дугуйны таних тэмдэг ;030908: Дугуйн зөвшөөрлийн дугаар ;1: Астон-Мартин- болон Бентлеи загварт зориулсан тэмдэг ([[Пирелли]] маркийн дугуйн дээр) ;a: [[Ауди]]-загварт зориулагдсан (Пирелли маркийн дугуйн дээр) ;AO: Аудигийн оригинал тэмдэг – Аудигийн суудлын автомашинд зориулсан тус компанийн өөрийн дугуйны таних тэмдэг ;B: Мотоциклын диагональ карказтай бүслүүрт дугуй (150/70 B 17 69 H) ;C (commercial): Хөнгөн ачааны тэрэгний дугуй (185 R14 C) ;CP: Кампинг хийхэд зориулсан тээврийн хэрэгсэлд ашиглах дугуй ;[[DOT дугаар]]: Үйлдвэрлэлтийн талаарх мэдээлэл агуулсан үйлдвэрлэгчийн код; мөн түүнчлэн энэ дугуй нь америкийн Department of Transportation (DOT) шаардлагыг хангасан гэсэн үг. Сүүлийн дөрвөн цифр нь үйлдвэрлэсэн хугацааг заана (DOT xxxx 3306 = 2006 оны 33-р долоо хоног). ;e13: ECE шалгалтын тэмдэг, европын холбооны дүрмийн зөвшөөрөлтэй дугуй, 13 = зөвшөөрөгдсөн улс (жишээ) ;E4: ECE шалгалтын тэмдэг, европын холбооны дүрмийн зөвшөөрөлтэй дугуй, 4 = зөвшөөрөгдсөн улс (жишээ) ;FR: Обудны групп ;FSL эсвэл MFS: Обудны хамгаалалттай дугуй (Ирмэг нь резинтэй) ;J: Ягуар загварын автомашинд зориулсан дугуй (Континентал дугуй үйлдвэрлэгчээс) ;Made in: Үйлдвэрлэсэн улс ;MO: [[Мерседес-Бенц|Мерседесийн]] оригинал дугуй– Мерседес-Бенцийн суудлын автомашинд зориулсан тус компанийн өөрийн дугуйны таних тэмдэг ;MO Extended: Мерседесийн өөрийн ослын гүйлттэй дугуй ;M+S: Шавар + Цасны дугуй, өвлийн дугуй (гэхдээ энэ тэмдэг нь найдвартай өвлийн дугуй гэсэн үг биш, учир нь хамгаалагдсан тэмдэг биш) ;N 0; N 1; N 2; N 3; N 4: [[Порше]] загвартаа хэрэглэхийг зөвлөсөн дугуй ;R, rf, XL, эсвэл e'''x'''tra load: reinforced (engl.) Эдгээр тэмдэглэгээ нь хүчитгэсэн карказтай болон даацыг нэмэгдүүлсэн дугуйнд хэрэглэх ба ялангуяа транспортер буюу жижиг микро автобусанд ;Regroovable: Хээг тэгшлэн дахин зүсэлт хийх боломжтой (ачааны автомашины дугуй) ;ROF: „Run on flat“, Ослын гүйлттэй дугуй ;s: „Sound“, Энэ тэмдэглэгээтэй дугуй нь дуу гаргалт багатай сертификаттай дугуй ;SFI: товчлол нь „side facing inwards“ гэсэн англи үг, дотор тал нь тэгш бус хэмтэй дугуй ;SFO: товчлол нь „side facing outwards“, гадна тал нь тэгш бус хэмтэй дугуй ;SST: Self Supporting Tire = Ослын гүйлттэй дугуй (хажуу ханыг хүчитгэсэн) ;T: товчлол нь „temporary“ ослын буюу аваарын дугуй ;Tubeless: (TL) олгой хаймаргүй ;Tubetype: (TT) олгой хаймартай дугуй ;TWI: Хээний элэгдэл заагчтай эсвэл дугуйн элэгдэл заагч үндсэн хээний завсарт бий (Tread Wear Indicator) ;ZP: Zero Pressure (Ослын гүйлттэй дугуй) ;ZR: Хүчитгэсэн радиаль дугуй, 240 км/ц дээш хурдтай явах боломжтой == Бусад == === Гүйлтийн чиглэл, дотор- болон гадна тал === Автомашины дугуй нь гүйлтийн чиглэлтэй болон чиглэлгүй гэж байна. Тухайн дугуй нь гүйлтийн чиглэлтэй бол гадна талд нь сумаар эргэлтийн чиглэлийг нь заасан байдаг. Хэрэвeezdgd ийм дугуйг обуданд угсарсан бол автомашины зөвхөн нэг талд нь угсрах боломжтой. Ялангуяа өвлийн дугуй болон өндөр хурдтай явахад зориулсан дугуй нь гүйлтийн чиглэлтэй байна. Чиглэлтэй дугуй нь Ү-хэлбэрийн хээтэй байх ба энэ нь ус, цас, шавар шавхайг гадагшаа цацах үүрэгтэй. Гүйлтийн чиглэлтэй дугуйг буруу талд угсарсан тохиолдолд явалтанд муугаар нөлөөлөх ([[Усан гулсалт|усанд гулгалт]] ихсэх) болон дуу ихтэй болох мөн түүнчлэн элэгдэлт эрс нэмэгдэнэ. Зарим тохиолдолд дугуй хагарах явдал ч бий. Тиймээс гүйлтийн чиглэлтэй дугуйг аль болох чиглэлийнх нь дагуу угсарч хэрэглэх нь зүйтэй бөгөөд элэгдлийн хугацаа ч урт байна. Мөн тэгш хэмтэй бус хээтэй дугуй байдаг. Тэгш бус хэмтэй хээний хийц нь тусгай шаардлага хангах зорилготой гадна болон дотор мөрийн хэсэгт тохируулсан байна. Гадна мөрийн хэсэг нь эргэлтийн үед тогтвортой байдалд чухал нөлөөтэй. Дотор талын мөрний хэсэг нь жишээлбэл өвлийн дугуйнд олон барьцалдалтын ирмэгээрээ цасанд илүү сайн зүтгэлтийг бий болгоно. Тэгш хэмтэй бус хээтэй дугуйг дугуйн бөөрөнд тогтсон тэмдэгээр, аль тал нь гадна болон аль тал нь дотор тал болохыг тэмдэглэж өгсөн байдаг. Бартаат замын тэрэг, ачааны автомашин, тусгай зориулалтын тээврийн хэрэгсэл, трактор болон цэрэг армийн зориулалттай тээврийн хэрэгслийн дугуй нь ихэнх тохиолдолд зүтгэлтийн чиглэлтэй байдаг. Зөв угсарсан дугуй нь сул гадаргуу бүхий газар илүү хүчийг дамжуулна (өөрөөр хэлбэл илүү барьцалдалттай байна). Энэ төрлийнн тээврийн хэрэгслүүд нь дээд тал нь 80км/ц хурдтай явах учир зүтгэлтийн чиглэл заасан сум нь техникийн талын мэдээлэл болохоос заавал ингэж угсрах ёстой гэсэн угсралтын заавар биш юм. === Дугуйны даралт болон түлшний хэрэглээ === {{Гол|Дугуйн даралт}} Автомашин үйлдвэрлэгчид нь тухайн автомашинд тохирсон дугуйны даралтыг тэмдэглэсэн байдаг. Даралт нь автомашины явалт, явалтын аюулгүй байдал, [[түлшний хэрэглээ]] болон дугуйны ашиглалтын хугацаанд маш их нөлөөтэй. Ихэнхдээ даралтыг хоосон болон дүүрэн ачаатай байдлаар тус тусад нь бичсэн байна. Энэ мэдээлэл нь автомашины [[гарын авлага]] дээр эсвэл хаалган дээр наалдагч цаасан дээр бичиж наах, урд хайрцагны таг болон түлшний банкны хаалтны дотор талд харагдахуйц бичиж тэмдэглэдэг. Дугуйны даралтыг шалгахдаа зөвхөн дугуйны хүйтэн үед шалгахаас гадна [[Нөөц дугуй|нөөц дугуйны]] хийг шалгахаа ч мөн мартаж болохгүй. Дугуйн даралтыг хэт багатайгаар явах нь [[Өнхрөлтийн эсэргүүцэл|өнхрөлтийн эсэргүүцэл]] ихтэй байхаас гадна, явалт зөөлрөх, бага хурдтай явахад газартай наалдалт нь ихсэн дугуйг ихээр халаах, [[Нухлалтын ажил#Автомашины дугуйн нухлалтын ажил|нухлалтын ажил]] ихэссэний улмаас өндөр хурдтай явахад дугуй нь ихээр халах муу талтай. Хурдны зам дээр гарч байгаа ихэнх дугуй хагаралт нь зөвшөөрөгдсөн дугуйн хамгийн бага даралтыг хэтрүүлэн бага даралттай явснаас шалтгаалан дугуйнд хэт халалт бий болж хагарсан байдаг. Дугуйн даралтыг үйлдвэрлэгчийн зөвшөөрсөн дээд хэмжээнээс илүүгээр хийлэн (жишээлбэл 0,2&nbsp;бар) явбал өнхрөлтийн эсэргүүцэл багассанаар түлшний хэрэглээ ч бага зэрэг буурч байгаа нь ажиглагддаг. Туршилтаар 0,2&nbsp;бар даралт ихтэй байхад 2&nbsp;хувиар бага түлш хэрэглэдэгийг тогтоосон байна. Цаашлаад дугуйн даралтыг ихтэй явсанаар жолоодлого нарийвчлал сайтай болох, явалт тогтвортой болох зэрэг сайн талтай. Гэхдээ ингэж дугуйн даралтыг ихэсгэхдээ тухайн автомашинд зөвхөн ''comfort tire pressure'' (орч.: тухлаг явалтын дугуйн даралт) гэсэн тэмдэглэгээ байгаа тохиолдолд л хэрэглэхийг анхаарах нь зүйтэй. Дугуйн даралтыг ихэсгэсний муу тал нь автомашины пүршний хөшүүн байдлаас шалтгаалан явалт хатуу болох, мөн хурд багатай явахад газартай харьцах талбай багасан, газрын барьцалдалт муудна. Харин дугуйны хээ нь хоёр захаасаа илүү голоороо түргэн элэгдэлд ордог гэсэн яриа нь туршилтаар нотлогдоогүй юм (гэхдээ дугуйны даралтыг 3&nbsp;бараас хэтрүүлээгүй байхад). Хэт бага даралттай явбал дугуйны гүйлтийн хэсгийн хоёр бөөр нь маш хурдан элэгдэлд ордог.<ref>[http://www.reifensicherheit.de/wissenswertes.php#2_7 ECE Prüfzeichen und Reifenalter]</ref> Хамгийн бага түлшний хэрэглээ эсвэл нэг дүүргэсэн түлшний банкаараа хамгийн хол зам туулах зэрэг дэлхийн рекордуудад дугуйны даралтыг ойролцоогоор 0,5-1,5&nbsp;бар хүртэл нэмсэн байдаг ба энэ нь аюулгүй байдлыг тухайн туршилтанд анхаарахгүй орхисон гэсэн үг юм. Мөн түүнчлэн төрөл бүрийн үйлдвэрлэгчийн дугуйн даралтыг яг адилхан ихэсгэхэд өнхрөлтийн эсэргүүцэл нь хоорондоо 20&nbsp;хувь хүртэл (зарим тохиолдолд бүр 30&nbsp;хувь хүртэл)<ref>{{Cite web |url=http://www.recodrive.eu/docs/35/03pkw-reifenliste.pdf |title=Archive copy |access-date=2015-10-01 |archive-date=2013-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113162733/http://www.recodrive.eu/docs/35/03pkw-reifenliste.pdf |url-status=dead }}</ref> зөрдөг байна. Автомашины дугуй үйлдвэрлэгчид нь 130-160&nbsp;км/ц хурдтай явбал дугуйн даралтыг 0,2-0,6&nbsp;бар хүртэл нэмэхийг зөвлөдөг. === Дугуйн амьдралын хугацаа буюу насжилт === Автомашины дугуйн насжилт нь хязгаартай. Огт явалгүй зогсож байсан ч дугуйнд хуучралт явагдан резинд хагаралт өгөн хугарамхай болно. 1980-аад оноос хойш автомашины дугуйн бөөрөнд ДОТ-дугаар гэгчийг дардсаар вулканжуулах болсон. 2000 оноос эхлэн энэхүү ДОТ-дугаар нь дөрвөн оронтой болсон, жишээ нь "4401" гэж байвал үүний 44 нь тухайн жилийн 44 дэх долоо хоног бол 01 нь 2001 он гэсэн үг. Гурван оронтой ДОТ-дугаар нь 1980-аад онд үйлдвэрлэгдсэн ("236"- 23 дахь долоо хоног 1986 он), харин гурван оронг залгаад гурвалжин тэмдэг байвал 1990-ээд онд үйлдвэрлэгдсэн дугуй юм. Дугуй элэгдэлд ороод үлдэж байгаа хээг хэр хэмжээтэй үлдсэнийг тогтоох зорилготойгоор [[Дугуйн элэгдэл заагч|Tread Wear Indicator-TWI]] (''орч. элэгдлийн индикатор'') гэх тэмдэглэгээ байх ба үүнийг дугуйн хээн завсар жижигхэн товгороор тэмдэглэсэн байдаг. Мөн түүнчлэн энэ тэмдэглэгээг хялбар олох зорилгоор ихэнхдээ ''TWI'' үсгийг дугуйн бөөрөнд шивсэн байх нь их. Дугуйг зөв хадгалах нь түүний амьдрах хугацааг уртасгахад ихээхэн нөлөөтэй, учир нь дугуйг хийсэн каучук нь цаг уурын нөлөөнд орж хуучралт өгөх, бензин тосонд идэгдэн насжилт нь багасдаг. === Дугуйны хий === {{Гол|Дугуйны хий}} 2000 оноос хойш дугуйг тусгай дугуйны хий болох хүхэр, фторын (SF₆) нэгдлийг хэрэглэх болсон боловч энэ нь нэгдүгээрт өртөг өндөр, хоёрдугаарт байгаль орчинд муугаар нөлөөлдөг хэмээн [[азот]]ыг ашиглах болжээ. Гэсэн ч өнөөдрийг хүртэл азотыг ашигласанаар ямар нэгэн ашигтай талтай эсэхийг тогтоосон зүйл байдаггүй, түүнчлэн хэвийн даралттай агаарын найрлагад азот нь 78%-ийг эзлэх учир цэвэр азотоор хийлэх зүгээр хий шахах хоёр нь үндсэндээ ижил юм. == Дугуйн үйлдвэрлэлт == === Шинэ дугуй === Шинээр дугуй үйлдвэрлэхдээ давхарга тус бүрийг тус тусад нь урьдчилан бэлтгэдэг. Үүний дараа зориулалтын шахаж цутгах машинаар, эсвэл хэрээс болон металл хэрээстэй бол [[Каландр]] хэрэглэнэ. Дараа нь давхарга тус бүрийг ороогч машинд дугуйны цөмөөс нь эхлэн ороогоод хамгийн гадуур нь гүйлтийн талбайн холимогоор орооно. Ингээд үүнээ хэвэнд хийн даралтын дор (22 бар хүртэл) вулканжуулна. Вулканжуулалтын хугацаа болон температур нь дугуйны хэмжээс болон зузаанаас шалтгаалан өөр өөр байна (суудлын автомашины дугуйг 170-200°-т 9-13 минут). === Хуучин дугуйнд шинээр хээ татах === Хуучин дугуйнд шинээр хээ тавин вулканжуулах бас нэг арга байдаг. Үүний тулд тухайн дугуйныхаа хээг тусгай машинаар хуулан авч шинэ хээгээ оронд нь тавиад вулканжуулах. Ингэж хийхэд шинэ дугуй хийснээс гурав дахин бага өртөг гардаг. Гэхдээ хуучин дугуйны карказ нь бас хуучирдагийг үйлдвэрлэгчид бодолцон үзээд шинээр хээ тавьсан дугуйны хурдны индексийг нэг шатаар бууруулдаг байна. == Үйлдвэрлэгч == Орчин үеийн автомашины дугуй нь маш өндөр хөгжсөн технологийн үр дүн байдаг учир үүний хөгжүүлэлт болон үйлдвэрлэлтийн өртөг нь ихээхэн өндөр юм. Тиймээс жижиг дунд үйлдвэрүүд удаан хугацаанд шаардлагатай хөрөнгө гарган үйлдвэрлэлт явуулна гэдэг ихээхэн хүнд. Зарим нэг онцгой тохиолдлыг эс тооцвол дэлхий даяар дугуй үйлдвэрлэгч таван том эх концерн байна. Үүнд: * {{ITA|#}} [[Пирелли]] концерн * {{FRA|#}} [[Мишелин]] концерн * {{DEU|#}} [[Континентал АГ|Континентал]] ХК * {{JPN|#}} [[Бриджстоун]] концерн * {{USA|#}} [[Күүпер Тайэр]] * {{USA|#}} [[Гүүдиэр Тайэр & Раббер Компани]] == Цахим холбоос == {{Commonscat|Automobile tires|Автомашины дугуй}} {{Wiktionary}} == Эшлэл == <references /> [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] [[Ангилал:Автомашины явах анги]] [[Ангилал:Дугуй]] [[Ангилал:Автомашины сэлбэг]] [[Ангилал:Замын хөдөлгөөний эрх зүй]] 8llpkoflheekzdbephbmge5fm721alq 0 54801 860251 769543 2026-06-27T06:40:56Z HorseBro the hemionus 100126 860251 wikitext text/x-wiki {{Featured article}}[[зураг:Nitrogen_Cycle.svg|thumb|350px|[[Агаар_мандал| Агаар]]т ба хөрсөнд [[азот]] дамжих процесс]] '''Азотын фиксаци''' нь, [[Дэлхийн атмосфер]] дахь [[азот]]ыг (N₂) нийлмэл (ж. нь, [[аммиак]] - NH₄⁺ эсвэл [[азотын давхар исэл]] - {{chem|NO|2}}) болгон хувиргаж буй [[процесс]] юм.<ref name=postgate>{{cite book |author=Postgate, J. |year=1998 |title=Nitrogen Fixation, 3rd Edition |publisher=Cambridge University Press, Cambridge UK}}</ref> Атмосферийн азот буюу молекул азот (N₂) нь харьцангуй инерт учир, бусад химийн элемент эсвэл бодистой урвалд орж өөр нэгдэлийг хялбар үүсгэдэггүй. Фиксацийн процессийн үед азотын атомууд, азотын [[диатомт молекул]]ын [[гурвалсан холбоо]]ноос (N≡N) чөлөөлөгдөж, өөрөөр ашиглагдах боломжтой болдог. Азотын фиксаци нь, байгалийн ба синтетик, бүхий л амьд организмуудад чухал ач холбогдолтой, учир нь азот нь ургамал, амьтан болон бусад амьд организмуудын барилгын материалуудын ([[ДНХ]] ба [[Рибонуклейн хүчил|РНХ]]-ийн [[нуклеотид]]ууд; [[Уураг (молекул)|уургуудын]] [[Амин хүчил|амин хүчлүүд]]) [[биосинтез]]эд оролцдог. Азотын фиксаци нь, газар тариалан болон бордооны үйлдвэрлэлийн чухал процесс юм. Дээрхээс гадна, тэсрэх бодисын ([[дарь]], [[динамит]], [[тринитротолуол|ТНТ]], г.м.) үйлдвэрлэлд өргөн ашиглагддаг. Байгальд, азотын фиксацийн процесс нь, [[Цахилгаан (байгалийн үзэгдэл)|цахилгаан цохих]] үед явагддаг.<ref>{{cite book|last=Slosson|first=Edwin|title=Creative Chemistry|year=1919|publisher=The Century Co.|location=New York|pages=19–37}}</ref><ref>http://journals.ametsoc.org/doi/abs/10.1175/1520-0469%281980%29037%3C0179%3AANFBL%3E2.0.CO%3B2</ref> Бүх биологийн азотын фиксаци нь, [[нитрогеназа]] гэгдэх, [[Төмөр (химийн элемент)|төмөр]]-[[молибден]] ховор тохиолдолд төмөр-[[ванади]] агуулах металлт [[Энзим|энзимүүдээр]] явагддаг. Азотыг фиксацилах чадвартай микроорганизмууд, [[нян]] ба [[архей]] аль аль нь, [[прокариот]]ууд юм. Азотыг фиксацилах чадвартай организмуудыг нийтэд нь [[диазотроп]]ууд гэж нэрлэдэг. Зарим дээд ургамлууд ба зарим амьтад ([[термит]]) диазотропуудтай [[симбиоз]]ыг үүсгэдэг. == Биологийн азотын фиксаци ==<!-- [[Биологийн азотын фиксаци]]иас холбогдсон--> Биологийн азотын фиксацийг [[Герман]]ы агрономч [[Герман Хелльригель]]<ref name=Hellriegel>{{cite book|first1=H.|last1=Hellriegel|first2=H.|last2=Wilfarth|year=1888|title=Untersuchungen über die Stickstoffnahrung der Gramineen und Leguminosen|trans-title=Studies on the nitrogen intake of Gramineae and Leguminosae|publisher=Buchdruckerei der "Post" Kayssler & Co.|location=Berlin }}</ref> ба [[Дани]]йн микробиологич [[Мартин Бейеринк]]<ref name="Beijerinck">{{cite journal|last1=Beijerinck|first1=M. W.|year=1901|title=Über oligonitrophile Mikroben|trans-title=On oligonitrophilic microbes|journal=Centralblatt für Bakteriologie, Parasitenkunde, Infektionskrankheiten und Hygiene|volume=7|issue=2|pages=561–582 }}</ref> нар нээсэн. [[Нитрогеназа]] гэдэг фермент агаарын азотыг аммони болон хувигах процессийг биологийн азотын фиксаци ('''БАФ''') гэж нэрлэдэг.<ref name=postgate/> Биологийн азотын фиксаци нь дараах ерөнхий урвалаар явагдана: : N₂ + 8&nbsp;H⁺ + 8&nbsp;e⁻ → 2&nbsp;NH₃ + H₂ Биологийн азотын фиксацийн процесс нь [[АТФ]]-ын 16 эквивалентын [[гидролиз]]той хослох ба ингэхдээ нэг H₂ молекулыг дундаасаа хамтран бий болгоно.<ref> {{cite book |first1=Lee |last1= Chi Chung |first2=Ribbe |last2= Markus W. |first3=Hu |last3= Yilin |editor1-first=Peter M. H.|editor1-last= Kroneck |editor2-first=Martha E.|editor2-last= Sosa Torres |title=The Metal-Driven Biogeochemistry of Gaseous Compounds in the Environment |series=Metal Ions in Life Sciences |volume=14 |year=2014 |publisher=Springer |chapter=Chapter 7. Cleaving the N,N Triple Bond: The Transformation of Dinitrogen to Ammonia by Nitrogenases |pages=147–174 |doi=10.1007/978-94-017-9269-1_6 }} </ref> N₂ -ыг аммони болгох хувиргалт нь [[төмөр-молибдений кофактор]] (FeMoco гэж нэрлэгдэх) [[металл кластер]] дээр явагдана. Механизм нь хэд хэдэн [[протонжуулалт]] ба ангижруулалтын шатуудаас тогтох ба үүнд төмөр-молибдений кофакторын [[идэвхтэй хэсэг]] нь N₂ -ын [[субсрат]]ыг [[Гидрогенжуулалт|гидрогенжуулна]].<ref>{{cite journal | last1 = Hoffman | first1 = B. M. | last2 = Lukoyanov | first2 = D. | last3 = Dean | first3 = D. R. | last4 = Seefeldt | first4 = L. C. | year = 2013 | title = Nitrogenase: A Draft Mechanism | url = | journal = Acc. Chem. Res. | volume = 46 | issue = | pages = 587–595 | doi = 10.1021/ar300267m }}</ref> == Эх сурвалж == {{Reflist}} == Гадаад холбоос == * {{cite web|url=http://www.mcdb.ucla.edu/Research/Hirsch/imagesb/HistoryDiscoveryN2fixingOrganisms.pdf|title=A Brief History of the Discovery of Nitrogen-fixing Organisms|first=Ann M.|last=Hirsch|date=2009|publisher=University of California, Los Angeles|access-date=2016-12-17|archive-date=2010-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20100709042326/http://www.mcdb.ucla.edu/Research/Hirsch/imagesb/HistoryDiscoveryN2fixingOrganisms.pdf|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://dornsife.usc.edu/labs/capone|title=Marine Nitrogen Fixation laboratory|publisher=University of Southern California}} {{DEFAULTSORT:Азотын фиксаци}} [[Ангилал:Азотын эргэлт]] [[Category:Бодисын солилцоо]] [[Category:Ургамлын физиологи]] [[Category:Хөрсний биологи]] [[Ангилал:Википедиа:Онцлох өгүүлэл]] 0ojoc869rnl98yh4144ozgr4f7lnwok 0 73160 860242 721947 2026-06-27T04:22:08Z ~2026-35682-50 105430 860242 wikitext text/x-wiki '''Есүбух гүнж''' ([[хятадаар]]:也速不花) бол [[Хиад Боржигин]] овгийн [[Тулуй]] их ноёны [[Сорхагтани бэхи]] хатнаас төрсөн охин юм. [[Хонгирад]]ын '''Очин хүргэн'''тэй гэрлэсэн. 1236 онд [[Өгэдэй хаан]]ы зарлигаар [[ёнгор гаалийн тавт]]ын өрхөөс '''Чинин чөлгөө'''ний 30,000 өрх, 1281 онд [[Хубилай хаан]]ы зарлигаар '''Жянаний цаасан мөнгө тушаах өрх'''өөс '''Тинжоу чөлгөө'''ний 40,000 өрхийг өмчлөн өгсөн байдаг. ==Холбоотой мэдээлэл== * [[Тулуй]] * [[Думуган]] * [[Их Монгол улсын хаадын гүнж нарын жагсаалт]] [[Ангилал:13-р зуунд төрсөн]] [[Ангилал:13-р зуунд өнгөрсөн]] [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монголын гүнж]] 8c3pi9y7yzzxc905ljelrfb5ctve56v 0 118506 860220 845708 2026-06-26T12:47:30Z Avirmed Batsaikhan 53733 860220 wikitext text/x-wiki '''Их Британи, Умард Ирландын Нэгдсэн Хант Улсын Ерөнхий сайд''' ({{lang-en|Prime Minister of the United Kingdom}}) бол [[Их Британи]]йн Засгийн газрын тэргүүн бөгөөд Сайд нарын Танхимын дарга юм. Засгийн газрын тэргүүн нь Төрийн тэргүүн болох Хааны нэрийн өмнөөс гүйцэтгэх засаглалыг тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэдэг байна. [[File:Prime Minister Sir Keir Starmer Official Portrait (cropped 2).jpg|thumb|Их Британийн Ерөнхий сайд Кир Стармер]] Тогтсон уламжлалын дагуу Ерөнхий сайд болон түүний Танхимын гишүүд нь бүгд [[Их Британийн Парламент|Их Британийн парламентад]] сонгогдсон гишүүдээс бүрддэг бөгөөд парламентын өмнө үйл ажиллагааныхаа хариуцлагыг хүлээдэг ажээ. 2022 оны 10-р сарын 25-наас хойш Ерөнхий сайдын албан тушаалыг [[Риши Сунак]] хашиж байв. 2024 оны 7-р сарын 5-наас Сэр [[Кир Стармер]] Ерөнхий сайд болсон. [[Файл:Prime Ministers of the 19th century.jpg|thumb|19-р зууны Ерөнхий сайд нар]] 18-р зуунд Сайд нарын Танхимаас бүрдсэн Засгийн газар бий болсон цагаас хойш Танхимын тэргүүнийг "Ерөнхий сайд" (заримдаа «Тэргүүн сайд») гэж нэрлэж иржээ. Орчин үед тогтсон ойлголтоор [[Сэр (цол)|Сэр]] [[Роберт Уолпол]] 1721 онд томилогдсон анхны Ерөнхий сайд байсан гэж үздэг. Сэр Уолполыг анхны Ерөнхий сайд гэж тооцдог болсон нь Засгийн газарт нөлөө үзүүлсэн төдийгүй, хувийн эрх мэдлээ нэмэгдүүлэхийн тулд бие биенийхээ эсрэг явуулга хийж байсан сайд нарыг ятгаж нэгтгэж хамтран ажиллуулж чадсан учраас тэр ажээ. Уолполын албан тушаал Сангийн тэргүүний лорд нь Засгийн газрын удирдлагатай холбоотой болж, цаашид Ерөнхий сайд нарын эрхэлдэг албан тушаал болсонтой холбоотой. Их Британийн Ерөнхий сайд нарын түүх нь хууль тогтоомжийн актуудаас бус түүхчдийн судалгаа таамаглалаас бүрддэг ажээ. Ерөнхий сайд гэдэг нэр томьёоны гарал үүсэл, хэнийг анхны Ерөнхий сайд гэж нэрлэж болох вэ гэдэг нь тодорхойгүй, өнөө хүртэл шинжлэх ухаан, улс төрийн маргааны сэдэв юм. Засгийн газрын албан ёсны баримт бичигт "Ерөнхий сайд" гэсэн үг анх Бенжамин д'Исраэлын үед гарч байжээ. Түүнээс хойш энэ нэрийг баримт бичиг, захидал, ярианд ашиглах болсон байна. 1905 онд дээд тушаалтнуудын эрэмбэ дарааллыг илтгэсэн Эзэн хааны гэрчилгээнд анх Ерөнхий сайдын албан тушаалыг зааж өгч байжээ. 20-р зууны эхээр Сайд нарын томилгоонд хааны нөлөө багассанаар [[Их Британийн Парламент|Их Британийн Парламентын]] доод Танхимын ([[Англи хэл|англи.]] ''House of Commons'') үүрэг нэмэгдэв. Ерөнхий сайд нь Лордуудын танхимд биш доод Танхимд хариуцлага хүлээх ёстой гэсэн үзэл бодол газар авч эхэлсэн тул Ерөнхий сайд өөрөө парламентын доод Танхимд харьяалагдах ёстой гэсэн ёс тогтжээ. Ерөнхий сайдыг хаан албан ёсоор томилдог бөгөөд Үндсэн хуулийн тогтсон уламжлалын дагуу тэрбээр Парламентын доод танхимд хамгийн их дэмжлэг авсан хүнийг (ихэвчлэн олонхын намын дарга) сонгодог байна. Ерөнхий сайд парламентын итгэлийг алдсан тохиолдолд ёс суртахуунаараа огцрох (энэ тохиолдолд хаан танхимын итгэл хүлээсэн өөр Ерөнхий сайдыг хайж олохыг оролдож болно), эсвэл хааныг парламентын шинэ сонгууль зарлахыг хүсдэг байна. Ерөнхий сайдын бүрэн эрхийн хугацаа парламентын танхимын бүрэн эрхийн хугацаатай шууд холбоотой. Танхимын бүрэн эрхийн дээд хугацаа нь таван жил байдаг ч бодит байдал дээр Ерөнхий сайдын хүсэлтээр хаан парламентыг хугацаанаас нь өмнө тараадаг байна. Ер нь Ерөнхий сайд сонгуульд илүү санал авахын тулд өөрийн намдаа хамгийн таатай үеийг сонгодог. Зарим тохиолдолд Ерөнхий сайд парламентыг тараахыг шаардах, эсвэл өөрөө огцрох нөхцөлтэй тулгардаг. Энэ нь танхим түүнд итгэлгүй эсвэл итгэл үзүүлэхээс татгалзсан тохиолдолд тохиолддог. Хэрэв парламентын танхим төсөв, эсвэл Засгийн газрын хөтөлбөрийн бусад чухал хэсгийг батлахаас татгалзвал мөн адил зүйл тохиолддог байна. Парламентын сонгуульд ялагдах нь Ерөнхий сайдын бүрэн эрхийн хугацаа дуусах цорын ганц тохиолдол биш юм. Тухайлбал, [[Маргарет Тэтчер]] өөрийн намын дэмжлэгийг алдсаны улмаас албан тушаалаа орхиж байсан. Ерөнхий сайд хувийн шалтгаанаар (эрүүл мэндийн шалтгаанаар) албан тушаалаа орхиж мөн болно. Албан тушаал хашиж байхдаа нас барсан сүүлчийн тохиолдол бол 3 дугаар Виконт Палмерстон Генри Жон Темпл (1865 онд) байв. Алуулсан цорын ганц Ерөнхий сайд бол 1812 онд алагдсан ''[[Спенсер Персеваль]]'' байжээ. Их Британийн Ерөнхий сайдын үндсэн үүрэг бол Засгийн газраа бүрдүүлэн байгуулах, өөрөөр хэлбэл Хаанаас томилогдсоны дараа Доод танхимын дэмжлэгийг авч Засгийн газар байгуулах явдал юм. Их Британийн Зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч нь хаан байдаг. Гэсэн хэдий ч бодит байдал дээр Ерөнхий сайд Зэвсэгт хүчинд хяналт тавьдаг. Ерөнхий сайд Их Британийн цөмийн зэвсэг хэрэглэхийг зөвшөөрч болдог. Зөвхөн хаан дайн зарлаж, энх тайвныг тогтоох эрхтэй байдаг. 2006 оны байдлаар Ерөнхий сайдын цалин £127 334, үүний дээр парламентын гишүүний £60 277 цалин авдаг байжээ. Уламжлал ёсоор Ерөнхий сайд [[Лондон]] хотод "[[Даунинг стрит, 10]]" хаяг дээр байранд амьдардаг байна. Энэ байрыг [[II Жорж]] хаан Роберт Уолполд 1735 онд бэлэглэснээс хойш үе үеийн Ерөнхий сайд нар энд байрлах болжээ. [[Шотланд]], [[Уэльс]], [[Умард Ирланд]]ын бүс нутгийн Засгийн газруудад Ерөнхий сайдад дүйцэх албан тушаалыг Тэргүүн сайд гэж нэрлэдэг. (Шотландын тэргүүн сайд, Уэльсийн тэргүүн сайд, Умард Ирландын тэргүүн сайд г.м.). == Их Британий Ерөнхий сайд нарын жагсаалт == {| class="wikitable" !№ !Нэр, амьдарсан он жилүүд !Албан тушаалын эхлэл !Албан тушаалын дуусгавар |- |1 |[[Роберт Уолпол]] ''(1742 оноос Орфордын Гүн)'' (1676—1745) |1721.04.04 |1742.02.11 |- |2 |Спенсер Комптон, Уилмингтоны Гүн (1673—1743) |1742.02.16 |1743.07.02 |- |3 |Хэнри Пелэм (1694—1754) |1743.08.27 |1754.03.06 |- | |Томас Пелэм-Холлс, герцог Ньюкасл (1693—1768) |1754.03.16 |1756.11.16 |- | |Уильям Кавендиш, герцог Девоншир (1720—1764) |1756.11.16 |1757.06.25 |- | |Пелэм-Холлс, Томас, 1-р герцог Ньюкасл (1693—1768) |1757.07.02 |1762.05.26 |- | |Жон Стюарт, Гүн Бьют (1713—1792) |1762.05.26 |1763.04.16 |- | |Жорж Гренвиль (1712—1770) |1763.04.16 |1765.07.13 |- | |Чарльз Уотсон-Уэнтуорт, маркиз Рокингем (1730—1782) |1765.07.13 |1766.07.30 |- | |Уильям Питт ахмад, Гүн Четэм (1708—1778) |1766.07.30 |1768.10.14 |- | |Огастас Фицрой, герцог Графтон (1735—1811) |1768.10.14 |1770.01.28 |- | |лорд Фредерик Норт (1732—1792) |1770.01.28 |1782.03.22 |- | |Чарльз Уотсон-Уэнтуорт, маркиз Рокингем ''(2 дахь хугацаа)'' (1730—1782) |1782.03.27 |1782.07.01 |- | |Уильям Петти, Шелберн Гүн (1737—1805) |1782.07.04 |1783.04.02 |- | |Уильям Кавендиш-Бентинк, герцог Портленд ''(эхний хугацаа)'' (1738—1809) |1783.04.02 |1783.12.19 |- | |Уильям Питт залуу ''(эхний хугацаа)'' (1759—1806) |1783.12.19 |1801.03.14 |- | |Хэнри Эддингтон (1757—1844) |1801.03.17 |1804.05.10 |- | |Уильям Питт залуу ''(2 дахь хугацаа)'' (1759—1806) |1804.05.10 |1806.01.23 |- | |лорд Уильям Гренвиль (1759—1834) |1806.02.11 |1807.03.31 |- | |Уильям Кавендиш-Бентинк, герцог Портленд ''(2 дахь хугацаа)'' (1738—1809) |1807.03.31 |1809.10.04 |- | |Спенсер Персиваль (1762—1812) |1809.10.04 |1812.05.11 |- | |Роберт Женкинсон, Ливерпулийн Гүн (1770—1828) |1812.06.08 |1827.04.09 |- | |Жорж Каннинг (1770—1827) |1827.04.10 |1827.08.08 |- | |Фредерик Жон Робинсон, виконт Годрик (1782—1859) |1827.08.31 |1828.01.21 |- | |Артур Уэлсли Веллингтон, герцог Веллингтон ''(эхний хугацаа)'' (1769—1852) |1828.01.22 |1830.11.16 |- | |Гүн Чарльз Грей (1764—1845) |1830.11.22 |1834.07.09 |- | |Уильям Лэм, виконт Мельбурн ''(эхний хугацаа)'' (1779—1848) |1834.07.16 |1834.11.14 |- | |Артур Уэлсли Веллингтон, герцог Веллингтон ''(2 дахь хугацаа)'' (1769—1852) |1834.11.14 |1834.12.10 |- | |Роберт Пиль ''(эхний хугацаа)'' (1788—1850) |1834.12.10 |1835.04.08 |- | |Уильям Лэм, виконт Мельбурн ''(2 дахь хугацаа)'' (1779—1848) |1835.04.18 |1841.08.30 |- | |Роберт Пиль ''(2 дахь хугацаа)'' (1788—1850) |1841.08.30 |1846.06.29 |- | |лорд Жон Рассел ''(эхний хугацаа)'' (1792—1878) |1846.06.30 |1852.02.21 |- | |Эдвард Смит-Стэнли, Ван Дерби ''(эхний хугацаа)'' (1799—1869) |1852.02.22 |1852.12.17 |- | |Жорж Хамильтон-Гордон, Абердины Гүн (1784—1860) |1852.12.19 |1855.01.30 |- | |Хенри Темпл, виконт Палмерстон ''(эхний хугацаа)'' (1784—1865) |1855.02.06 |1858.02.19 |- | |Эдвард Смит-Стэнли, Дерби Гүн ''(2 дахь хугацаа)'' (1799—1869) |1858.02.29 |1859.06.11 |- | |Хенри Темпл, виконт Палмерстон ''(2 дахь хугацаа)'' (1784—1865) |1859.06.12 |1865.10.18 |- | |лорд Жон Рассел ''(2 дахь хугацаа)'' (1792—1878) |1865.10.29 |1866.06.26 |- | |Эдвард Смит-Стэнли, Дерби Гүн ''(3 дахь хугацаа)'' (1799—1869) |1866.06.28 |1868.02.25 |- | |Бенжамин Дизраэли ''(эхний хугацаа)'' (1804—1881) |1868.02.27 |1868.12.01 |- | |Уильям Юарт Гладстон ''(эхний хугацаа)'' (1809—1898) |1868.12.03 |1874.02.17 |- | |Бенжамин Дизраэли ''(2 дахь хугацаа)'' (1804—1881) |1874.02.20 |1880.04.21 |- | |Уильям Юарт Гладстон ''(2 дахь хугацаа)'' (1809—1898) |1880.04.23 |1885.06.09 |- | |Роберт Гаскойн-Сесил, маркиз Солсбери ''(эхний хугацаа)'' (1830—1903) |1885.06.23 |1886.01.28 |- | |Уильям Юарт Гладстон ''(3 дахь хугацаа)'' (1809—1898) |1886.02.01 |1886.07.20 |- | |Роберт Гаскойн-Сесил, маркиз Солсбери ''(2 дахь хугацаа)'' (1830—1903) |1886.07.25 |1892.08.11 |- | |Уильям Юарт Гладстон ''(4 дахь хугацаа)'' (1809—1898) |1892.08.15 |1894.03.02 |- | |Арчибальд Примроуз, Розберри Гүн (1847—1929) |1894.03.05 |1895.06.22 |- | |Роберт Гаскойн-Сесил, маркиз Солсбери ''(3 дахь хугацаа)'' (1830—1903) |1895.06.25 |1902.07.11 |- | |Артур Бальфур (1848—1930) |1902.07.11 |1905.12.05 |- | |Хенри Кэмпбелл-Баннерман (1836—1908) |1905.12.05 |1908.04.03 |- | |[[Херберт Асквит|Херберт Хенри Асквит]] (1852—1928) |1908.04.05 |1916.12.05 |- | |Дэвид Ллойд-Жорж (1863—1945) |1916.12.06 |1922.10.19 |- | |Эндрю Бонар Лоу (1858—1923) |1922.10.23 |1923.05.20 |- | |[[Стэнли Болдуин]] ''(эхний хугацаа)'' (1867—1947) |1923.05.23 |1924.01.16 |- | |Рэмси Макдональд ''(эхний хугацаа)'' ''(1866—1937)'' |1924.01.22 |1924.11.04 |- | |Стэнли Болдуин ''(2 дахь хугацаа)'' (1867—1947) |1924.11.04 |1929.06.05 |- | |Рэмси Макдональд ''(2 дахь хугацаа)'' ''(1866—1937)'' |1929.06.05 |1935.06.07 |- | |Стэнли Болдуин ''(3 дахь хугацаа)'' (1867—1947) |1935.06.07 |1937.05.28 |- | |[[Невилл Чемберлен]] (1869—1940) |1937.05.28 |1940.05.10 |- | |[[Уинстон Черчилль]] ''(эхний хугацаа)'' (1874—1965) |1940.05.10 |1945.07.27 |- | |[[Клемент Эттли]] (1883—1967) |1945.07.27 |1951.10.26 |- | |[[Уинстон Черчилль]] ''(2 дахь хугацаа)'' (1874—1965) |1951.10.26 |1955.04.05 |- | |[[Энтони Иден]] (1897—1977) |1955.04.06 |1957.01.09 |- | |[[Харольд Макмиллан]] (1894—1986) |1957.01.11 |1963.10.19 |- | |Александр Дуглас-Хьюм (1903—1995) |1963.10.19 |1964.10.16 |- | |[[Харольд Вильсон]] ''(эхний хугацаа)'' (1916—1995) |1964.10.16 |1970.06.19 |- | |Эдвард Хит (1916—2005) |1970.06.19 |1974.03.04 |- | |[[Харольд Вильсон]] ''(2 дахь хугацаа)'' (1916—1995) |1974.03.04 |1976.04.05 |- | |[[Жеймс Каллаген]] (1912—2005) |1976.04.05 |1979.05.04 |- | |[[Маргарет Тэтчер]] (1925—2013) |1979.05.04 |1990.11.28 |- | |[[Жон Мейжор]] (1943-) |1990.11.28 |1997.05.02 |- | |[[Тони Блэр]] (1953-) |1997.05.02 |2007.06.27 |- | |[[Гордон Браун]] (1951-) |2007.06.27 |2010.05.11 |- | |[[Дэвид Кэмерон]] (1966-) |2010.05.11 |2016.07.13 |- | |[[Тереза Мэй]] (1956-) |2016.07.13 |2019.07.24 |- | |[[Борис Жонсон]] (1964-) |2019.07.24 |2022.09.06 |- | |[[Лиз Трасс]] (1975-) |2022.09.06 |2022.10.25 |- | |[[Риши Сунак]] (1980-) |2022.10.25 |2024.07.05 |- | |[[Кир Стармер]] (1962-) |2024.07.05 |өнөө хүртэл |} [[Ангилал:Их Британийн ерөнхий сайд| ]] eob7u99jh0nfmlxdwaa7o9234njswnn 0 123424 860217 859871 2026-06-26T12:17:54Z Megzer 20491 860217 wikitext text/x-wiki '''Жонду дурал ноён''' бол [[Монгол|Монголын]] [[Хаан|их хаан]] [[Дарайсүн Гүдэн|Дарайсүн гүдэн хааны]] хоёрдугаар хөвгүүн. [[Хиад]] яст [[боржигин]] овогтон. Цол нь '''Дурал ноён''', '''Дархан хунтайж'''{{sfn|Uuganbayar|Amgalan|2022|pp=191}}. Дарайсүн гүдэн хаан түүнд [[Цахар|Цахарын]] [[Хуучид]] аймгийг өмч болгожээ. Түүний эзэмшил нутаг нь [[Хянганы нуруу|Хянганы нурууны]] зүүн хэсэгт, [[Тайнин харуул]], [[Фуюй харуул|Фуюй харуулын]] нутаг байв. Жонду дурал ноён өөрийн ах Түмэн засагт хаан болон бусад ноёдын хамтаар [[Мин улс|Мин улсын]] [[Ляодун хойг|Ляодун]], Хэбэй мужийн хотууд руу олон удаа довтлон дээрэм тонуул хийж байв. 1579 онд [[Түмэн засагт хаан|Түмэн Засагт хаан]], [[Буян сэцэн хаан|Буян сэцэн тайж]], [[Хөхэчүдэй]] мэргэн тайжийн хамтаар 12 түмэн цэргээр Мин улсын Ляодуны хязгаарыг довтлов. 1580 онд [[Түмэн засагт хаан|Түмэн хааны]] хамтаар [[Шанхайгуань]] руу довтлов. 1584 онд Буян сэцэн тайж, [[Багабаатар]] тайж нарын хамтаар [[Шэньян]] хот руу довтлов. 1587 онд [[Гуаннин]], [[Жинжоу]], [[Ижоу]] зэрэг хот балгад руу 10 түмэн цэргээр довтлов. == Үр хойчис == Түүний Зул сэцэн хатнаас{{sfn|Uuganbayar|Amgalan|2022|pp=193}} төрсөн Дэгэлэй эрдэнэ хунтайж (1561{{sfn|Uuganbayar|Amgalan|2022|pp=190}}-1596{{sfn|Uuganbayar|Amgalan|2022|pp=190}}) хэмээх ганц хөвгүүнтэй. Дэгэлэй эрдэнэ хунтайжийн Далай хатнаас{{sfn|Uuganbayar|Amgalan|2022|pp=193}} Заан дүүрэн ноён, Болд эрдэнэ жүн ван, Бабун түшээт ноён хэмээх гурван хөвгүүн төрсөн. '''Заан дүүрэн ноён''' Гармаа хэмээх ганц хөвгүүнтэй. Гармаа ноён 1653 онд [[Чин гүрэн|Чин гүрэнд]] дагаар орж, засаг төрийн жүн ван болж, Хуучид баруун хошууны засаг ноён болов. '''Болд''' '''эрдэнэ жүн ван''' 1646 онд Чин гүрэнд дагаар ороход, засаг ноён төрийн бэйл цол соёрхож, Хуучид зүүн хошууны засаг ноён болов. 1650 онд засаг төрийн эрдэнэ жүн ван хэргэм соёрхож, үе улирах болгов. == Эшлэл == {{Reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=M |first=Uuganbayar |last2=N |first2=Amgalan |chapter=Б.Нацагдорж. Хэсэг байшингийн хөшөөний бичээсээс Монгол орон дахь Бурхны шашны гурав дахь дэлгэрлийн түүхийг авч үзэх нь |title=Буддын шашин ба Археологи (Эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл) |publisher=Арвайбархан |year=2022 |isbn=978-9919-26-582-3 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монгол ноён]] 241q6ud13gkzxww1hme57ko1fjzxnjs 860218 860217 2026-06-26T12:18:38Z Megzer 20491 860218 wikitext text/x-wiki '''Жонду дурал ноён''' бол [[Монгол|Монголын]] [[Хаан|их хаан]] [[Дарайсүн Гүдэн|Дарайсүн гүдэн хааны]] хоёрдугаар хөвгүүн. [[Хиад]] яст [[боржигин]] овогтон. Цол нь '''Дурал ноён''', '''Дархан хунтайж'''{{sfn|Uuganbayar|Amgalan|2022|pp=191}}. Дарайсүн гүдэн хаан түүнд [[Цахар|Цахарын]] [[Хуучид]] аймгийг өмч болгожээ. Түүний эзэмшил нутаг нь [[Хянганы нуруу|Хянганы нурууны]] зүүн хэсэгт, [[Тайнин харуул]], [[Фуюй харуул|Фуюй харуулын]] нутаг байв. Жонду дурал ноён өөрийн ах Түмэн засагт хаан болон бусад ноёдын хамтаар [[Мин улс|Мин улсын]] [[Ляодун хойг|Ляодун]], Хэбэй мужийн хотууд руу олон удаа довтлон дээрэм тонуул хийж байв. 1579 онд [[Түмэн засагт хаан|Түмэн Засагт хаан]], [[Буян сэцэн хаан|Буян сэцэн тайж]], [[Хөхэчүдэй]] мэргэн тайжийн хамтаар 12 түмэн цэргээр Мин улсын Ляодуны хязгаарыг довтлов. 1580 онд [[Түмэн засагт хаан|Түмэн хааны]] хамтаар [[Шанхайгуань]] руу довтлов. 1584 онд Буян сэцэн тайж, [[Багабаатар]] тайж нарын хамтаар [[Шэньян]] хот руу довтлов. 1587 онд [[Гуаннин]], [[Жинжоу]], [[Ижоу]] зэрэг хот балгад руу 10 түмэн цэргээр довтлов. == Үр хойчис == Түүний Зул сэцэн хатнаас{{sfn|Uuganbayar|Amgalan|2022|pp=193}} төрсөн Дэгэлэй эрдэнэ хунтайж (1561{{sfn|Uuganbayar|Amgalan|2022|pp=190}}-1596{{sfn|Uuganbayar|Amgalan|2022|pp=190}}) хэмээх ганц хөвгүүнтэй. Дэгэлэй эрдэнэ хунтайжийн Далай хатнаас{{sfn|Uuganbayar|Amgalan|2022|pp=193}} Заан дүүрэн ноён, Болд эрдэнэ жүн ван, Бабун түшээт ноён хэмээх гурван хөвгүүн төрсөн. '''Заан дүүрэн ноён''' Гармаа хэмээх ганц хөвгүүнтэй. Гармаа ноён 1653 онд [[Чин гүрэн|Чин гүрэнд]] дагаар орж, засаг төрийн жүн ван болж, Хуучид баруун хошууны засаг ноён болов. '''Болд''' '''эрдэнэ жүн ван''' 1646 онд Чин гүрэнд дагаар ороход, засаг ноён төрийн бэйл цол соёрхож, Хуучид зүүн хошууны засаг ноён болов. 1650 онд засаг төрийн эрдэнэ жүн ван хэргэм соёрхож, үе улирах болгов. == Эшлэл == {{Reflist}} ==Ном зүй== *{{Cite book |last=Uuganbayar |first=M |last2=Amgalan |first2=N |chapter=Б.Нацагдорж. Хэсэг байшингийн хөшөөний бичээсээс Монгол орон дахь Бурхны шашны гурав дахь дэлгэрлийн түүхийг авч үзэх нь |title=Буддын шашин ба Археологи (Эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл) |publisher=Арвайбархан |year=2022 |isbn=978-9919-26-582-3 |location=Улаанбаатар}} [[Ангилал:Боржигин]] [[Ангилал:Монгол ноён]] shzpbb9x8r10iz7vhrnauiu6klq7mi8 0 136144 860228 851517 2026-06-26T16:54:53Z Amikkkk 95821 /* Уран бүтээл */ 860228 wikitext text/x-wiki '''Алтангэрэлийн Жавзан''' ([[1971 он|1971]] оны 11-р сарын 27-нд [[Улаанбаатар]] хотод төрсөн) - Монгол Улсын Соёлын Тэргүүны Ажилтан, тайз дэлгэцийн жүжигчин. {{Жүжигчин|иргэн={{MGL3}}|төрсөн_өдөр={{Birth date and age|mf=yes|1971|11|27}}|төрсөн_газар=[[Монгол улс|Монгол]] улсын [[Улаанбаатар]] хот|ажил_үйл=жүжигчин|эцэг=|эх=[[Тангадын Борхүү]]|яс_үндэс=[[Монгол үндэстэн]]|тайзны_нэр=|төрөл=тайз (жүжиг), дэлгэц (УСК)|дүр_маяг=|танил_үе=1988 он — одоо|театр=|сургууль=[[Соёл Урлагийн Их Сургууль]]|алдар_нэр=МУСТА <br / > [[Хөдөлмөрийн Гавьяаны Улаан Тугийн одон]] (2022)<br / >}} ==Уран бүтээл== *[[Агарын гурван сүлжээ]] (1992) - Алимаа {{DEFAULTSORT:Жавзан, Алтангэрэлийн}} [[Ангилал:Монголын жүжигчин]] [[Ангилал:1972 онд төрсөн]] [[Ангилал:Улаанбаатарын хүн]] [[Ангилал:Монголчууд]] • “ [[Эргүнэ хунгийн домог (кино)|Эргүнэ хунгийн домог]]” (1992) - Мөнгөлөн • “Галзуурсан дурлал” (1997) - Ариунсайхан • “[[Мэлмий]]” (2002) - Хандмаа • “[[Сийлэн бөөр|Сийлэн]] [[Сийлэн бөөр|бөөр]]” (2002) - Туслах дүр • “[[Хэен Хуар|Хэен]] [[Хэен Хуар|Хуар]]” (2003) - Сүрэн • “Үлгэрийн хайр” - (2010) - Удвал • “Багш” (2017) - Янжмаа багш • “Нэхүүл” (2018) - Оюун • “МАМ” (2019) - Ээж • “Улаан цэцэг” (2022) - Сүхбаатарын Янжмаа • “95%” (2022) - Ээж • “Орь дуу” (2026) - Цагдаа == Гэр бүл == Ээж [[Тангадын Борхүү]], нөхөр [[Дүгэржанцангийн Бэхбилэг]] jjhakoo4up77tmcz5hayb92y8pgzdcf 0 145252 860221 854743 2026-06-26T13:06:09Z ~2026-36721-81 105555 R I P (today, 26 June 2026) https://www.rbc.ru/politics/26/06/2026/6a3e658f9a7947a6ded93e84 860221 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sergei Ivanov 2019.jpg|thumb]] '''Сергей Ивано́в''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Серге́й Бори́сович Ивано́в,'' 1953 оны 1-р сарын 31-нд ЗХУ-ын Ленинград хотод төрсөн - 2026 оны 6 сарын 26-нд нас барсан<ref>{{cite web|title=Умер Сергей Иванов|url=https://www.rbc.ru/politics/26/06/2026/6a3e658f9a7947a6ded93e84|website=[[РБК]]|date=2026-06-26|access-date=2026-06-26|lang=ru}}</ref>) — Зөвлөлтийн болон оросын төрийн болон улс төр, цэргийн зүтгэлтэн. ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн Байгаль орчныг хамгаалах, экологи, тээврийн асуудал эрхэлсэн тусгай төлөөлөгч (2016 оны 8-р сарын 12-ноос 2026 оны 2-р сарын 16 хүртэл). ОХУ-ын Аюулгүй байдлын зөвлөлийн байнгын гишүүн (1999–2008 болон 2012–2026). Оросын [[Нэгдсэн Орос]] намын гишүүн. == Намтар == С.Иванов гадаад хэлний гүнзгийрүүлсэн дунд сургуулиа төгсөөд Ленинградын их сургуулийн филологийн факультетэд элсэн орсон. С.Иванов Владимир Путинтэй 1970-аад оны дунд үед Ленинград хотод танилцжээ. 1976 онд Сергей Ивановыг КГБ-д элсүүлж, залуу офицер Владимир Путины хамт нэг тусгай ангид томилжээ. Түүний тагнуулын карьер нь үйл явдлаар дүүрэн байсан: тэрээр Финланд, Их Британи, Кени улсад оршин сууж ажиллаж байжээ. ЗХУ задран унасны дараа тэрээр Гадаад тагнуулын албанд үргэлжлүүлэн ажиллах болсон. 1998 онд В.Путин Оросын [[Холбооны Аюулгүй Байдлын Алба|Холбооны Аюулгүй байдлын албаны]] дарга болсноор хуучин нөхрөө хамт ажиллахыг урьсан. С.Иванов [[Холбооны Аюулгүй Байдлын Алба|Холбооны Аюулгүй байдлын албаны]] дэд захирал, дүн шинжилгээ, урьдчилсан мэдээ, стратегийн төлөвлөлтийн гол хэлтсийн дарга болжээ. Ердөө жилийн дараа буюу 1999 оны 11-р сард тэрээр Оросын Аюулгүй байдлын зөвлөлийн нарийн бичгийн даргаар томилогдож, улсын шинэ аюулгүй байдлын бодлогын гол архитекторуудын нэг болжээ. 2001 оны 3-р сарын 28-наас 2007 оны 2-р сарын 15 хүртэл ОХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын сайдаар ажиллаж байжээ. 2005-2007 онд Засгийн газрын даргын орлогч, 2007-2008 онд Засгийн газрын нэгдүгээр орлогч дарга байв. 2011 оны 12-р сарын 22-ноос 2016 оны 8-р сарын 12 хүртэл тэрээр ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путины Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан. == Гэр бүл == 1976 онд тэрээр Иринатай гэрлээд Александр Сергеевич Иванов (1977–2014), Сергей Сергеевич Иванов гэх хоёр хүүтэй болсон. 2014 онд Александ хүү нь Арабын Нэгдсэн Эмиратад живж нас барсан. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} {{DEFAULTSORT:Иванов, Сергей}} [[Ангилал:Нэгдсэн Орос Намын гишүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан]] [[Ангилал:Оросын хүндэтгэлийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэргийн Гавьяаны одон шагналтан (Орос)]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн]] [[Ангилал:1953 онд төрсөн]] [[Ангилал:2026 онд өнгөрсөн]] by376i7yaw5nr92wfj0uohbfcwjf1da 860225 860221 2026-06-26T13:54:36Z Avirmed Batsaikhan 53733 860225 wikitext text/x-wiki [[Файл:Sergei Ivanov 2019.jpg|thumb]] '''Сергей Ивано́в''' ([[Орос хэл|орос.]] ''Серге́й Бори́сович Ивано́в,'' 1953 оны 1-р сарын 31-нд ЗХУ-ын [[Ленинград]] хотод төрсөн - 2026 оны 6 сарын 26-нд нас барсан<ref>{{cite web|title=Умер Сергей Иванов|url=https://www.rbc.ru/politics/26/06/2026/6a3e658f9a7947a6ded93e84|website=[[РБК]]|date=2026-06-26|access-date=2026-06-26|lang=ru}}</ref>) — Зөвлөлтийн болон оросын төрийн болон улс төр, цэргийн зүтгэлтэн. ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн Байгаль орчныг хамгаалах, экологи, тээврийн асуудал эрхэлсэн тусгай төлөөлөгч (2016 оны 8-р сарын 12-ноос 2026 оны 2-р сарын 16 хүртэл). ОХУ-ын Аюулгүй байдлын зөвлөлийн байнгын гишүүн (1999–2008 болон 2012–2026). Оросын [[Нэгдсэн Орос]] намын гишүүн. == Намтар == С.Иванов гадаад хэлний гүнзгийрүүлсэн дунд сургуулиа төгсөөд Ленинградын их сургуулийн филологийн факультетэд элсэн орсон. С.Иванов Владимир Путинтэй 1970-аад оны дунд үед Ленинград хотод танилцжээ. 1976 онд Сергей Ивановыг КГБ-д элсүүлж, залуу офицер Владимир Путины хамт нэг тусгай ангид томилжээ. Түүний тагнуулын карьер нь үйл явдлаар дүүрэн байсан: тэрээр Финланд, Их Британи, Кени улсад оршин сууж ажиллаж байжээ. ЗХУ задран унасны дараа тэрээр Гадаад тагнуулын албанд үргэлжлүүлэн ажиллах болсон. 1998 онд В.Путин Оросын [[Холбооны Аюулгүй Байдлын Алба|Холбооны Аюулгүй байдлын албаны]] дарга болсноор хуучин нөхрөө хамт ажиллахыг урьсан. С.Иванов [[Холбооны Аюулгүй Байдлын Алба|Холбооны Аюулгүй байдлын албаны]] дэд захирал, дүн шинжилгээ, урьдчилсан мэдээ, стратегийн төлөвлөлтийн гол хэлтсийн дарга болжээ. Ердөө жилийн дараа буюу 1999 оны 11-р сард тэрээр Оросын Аюулгүй байдлын зөвлөлийн нарийн бичгийн даргаар томилогдож, улсын шинэ аюулгүй байдлын бодлогын гол архитекторуудын нэг болжээ. 2001 оны 3-р сарын 28-наас 2007 оны 2-р сарын 15 хүртэл ОХУ-ын Батлан ​​​​хамгаалахын сайдаар ажиллаж байжээ. 2005-2007 онд Засгийн газрын даргын орлогч, 2007-2008 онд Засгийн газрын нэгдүгээр орлогч дарга байв. 2011 оны 12-р сарын 22-ноос 2016 оны 8-р сарын 12 хүртэл тэрээр ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путины Тамгын газрын даргаар ажиллаж байсан. == Гэр бүл == 1976 онд тэрээр Иринатай гэрлээд Александр Сергеевич Иванов (1977–2014), Сергей Сергеевич Иванов гэх хоёр хүүтэй болсон. 2014 онд Александр хүү нь Арабын Нэгдсэн Эмиратад живж нас барсан. == Лавлах холбоос == {{лавлах холбоос}} {{DEFAULTSORT:Иванов, Сергей}} [[Ангилал:Нэгдсэн Орос Намын гишүүн]] [[Ангилал:ЗХУ-ын Улаан таван хошуу одон шагналтан]] [[Ангилал:Оросын хүндэтгэлийн одон шагналтан]] [[Ангилал:Цэргийн Гавьяаны одон шагналтан (Орос)]] [[Ангилал:Санкт-Петербургийн хүн]] [[Ангилал:1953 онд төрсөн]] [[Ангилал:2026 онд өнгөрсөн]] 5m08nzsza8mitxpdj11kh4c19h7tple 0 146850 860223 859982 2026-06-26T13:44:12Z NmkSunshine 105511 /* */ 860223 wikitext text/x-wiki '''Баасанбаатарын Нямдэлгэр''' (1994 оны 12 дугаар сарын 22-нд Орхон аймгийн Баян-Өндөр суманд төрсөн) залуу уран бүтээлч дуучин, Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан, баяжуулагч мэргэжилтэй уран бүтээлч юм. Тэрээр “[[Эрдэнэт үйлдвэр]]” ТӨҮГ-т ажилладаг бөгөөд дуу хөгжмийн уран бүтээл болон соёл, олон нийтийн үйл ажиллагаанд оролцдогоороо танигдсан. == Намтар == Б.Нямдэлгэр нь Орхон аймгийн Баян-Өндөр суманд төрсөн. 2015 онд Соёл урлагийн их сургуулийг Монгол Улсын Гавьяат Жүжигчин Ч.Насантогтохын удирдлага дор эстрадын дуучин мэргэжлээр төгссөн. 2016 онд Ш.Отгонбилэгийн нэрэмжит Технологийн сургуулийг түгээмэл баяжуулагч чиглэлээр төгсөж, мэргэжил дээшлүүлсэн. 2017 оны 12 дугаар сараас эхлэн “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ-ын Баяжуулах үйлдвэрт соёл, олон нийтийн ажлын арга зүйчээр ажиллаж байна. Тэрээр Удирдлагын академийн “Удирдлагын манлайлал” сургалтад хамрагдсан бөгөөд ОХУ-ын Ерөнхийлөгчийн академийн төрийн удирдлагын мэргэжил дээшлүүлэх хөтөлбөрт суралцсан. 2025 онд Отгонтэнгэр их сургуулийг сэтгэл судлалын магистрын зэрэгтэй төгссөн. == Уран бүтээл == Б.Нямдэлгэр нь 2022 онд өөрийн анхны бүрэн хэмжээний "MyTone" цомгийг гаргаж, тайлан тоглолтоо зохион байгуулсан. Түүний дуулсан "Эрдэнэт Монголоо дуурсгана", "Талын Монголдоо", "Үүрд хамтдаа", "Хүслийн гурван од" зэрэг дуунууд олон нийтэд хүрсэн. == Шагнал, амжилт == * 2018 он — Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн ивээл дор зохион байгуулагдсан “Морин хуур” улсын уралдаанд Л.Балхжавын хөгжим, “Эрдэнэт Монголоо дуурсгана” дуугаар тусгай байр * 2024 он — ОХУ-ын Москва хотод болсон И.Дунаевскийн нэрэмжит олон улсын мэргэжлийн дуулаачдын тэмцээнд дэд байр, гутгаар байр, “Олон талт билиг авьяас” номинац<ref>{{Cite web |title=Эрдэнэт үйлдвэрийн ажилтан Б.Нямдэлгэр Олон улсын дуулаачдын уралдааны гурван төрөлд магнайдаж, “Шилдэг олон талт дуучин”-аар шалгарлаа |url=https://erdenettoday.mn/art/6426?fbclid=IwZnRzaASoDhpleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZAo2NjI4NTY4Mzc5AAEeEZnoXND_iup3GYNxICLKhgJb04w-AbSQhjQFm4flQG1R8_EOQw9HqZ9_5Pk_aem_FRDuGR48u-WXr6yeKbhQ3w}}</ref> * 2024 он — “Mongolian Songs” улсын уралдааны Гран-при шагнал * 2025 он — БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ны хэвлэл мэдээллийн байгууллагын зохион байгуулсан “Торгон эгшиг” олон улсын хятад дууны уралдааны Гран-при * 2026 он — ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Буриад Улсын Соёлын яам болон Чайковскийн нэрэмжит урлагийн их сургуулийн олон улсын фестивалийн тусгай байр == Цол, шагнал == * 2022 он — Монгол Улсын Соёлын тэргүүний ажилтан * 2022 он — Монголын Залуучуудын Холбооны “Тэргүүний залуу” шагнал * 2023 он — Монголын Залуучуудын Холбооны “Хөдөлмөрийн алдар” шагнал * 2025 он — Монголын Үндэсний Олимпын Хорооны Алтан медаль == Эх сурвалж == <references /> {{DEFAULTSORT:Нямдэлгэр, Баасанбаатарын}} [[Ангилал:Монголын дуучин]] [[Ангилал:Баян-Өндөрийн хүн]] [[Ангилал:1994 онд төрсөн]] psnokxoyltvb3g0ocbz0kgkz3tauiyx 0 146895 860219 2026-06-26T12:33:49Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:Andrew Burnham (2025) (cropped).jpg|thumb]] '''Э́ндрю Мю́ррей «Э́нди» Бэрнем''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Andrew Murray "Andy" Burnham''; 1970 оны 1-р сарын 7-нд Ливерпүүл хотын ойролцоох Эйнтри хотод төрсөн) — Британий улс төрч, [[Лейборист нам (Их Британи)|Их Британий Лейборист намын]] гишүүн, ..." 860219 wikitext text/x-wiki [[Файл:Andrew Burnham (2025) (cropped).jpg|thumb]] '''Э́ндрю Мю́ррей «Э́нди» Бэрнем''' ([[Англи хэл|англи.]] ''Andrew Murray "Andy" Burnham''; 1970 оны 1-р сарын 7-нд Ливерпүүл хотын ойролцоох Эйнтри хотод төрсөн) — Британий улс төрч, [[Лейборист нам (Их Британи)|Их Британий Лейборист намын]] гишүүн, [[Гордон Браун|Гордон Брауны]] засгийн газарт Дотоод хэргийн сайдын сүүдрийн сайд, Сангийн сайдын ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Соёлын сайд, Эрүүл мэндийн сайд (2007–2010), [[Манчестер|Их Манчестер]] хотын дарга (2017–2026). Намынхан дотроо түүнийг намын «зөөлөн зүүний» (''soft left'') жигүүрт хамааруулдаг. 1988 онд тэрээр Кембрижийн Их Сургуулийн Фицвиллиам коллежийг Англи хэлний филологийн бакалаврын зэрэгтэй төгссөн боловч захиргааны шийдвэрийн дагуу магистрын зэрэг болгосон байна. Тэрээр улс төрийн карьераа Лейборист намд Парламентын гишүүний туслахаар эхлүүлсэн байна. 2003-2004 онд тэрээр Дотоод хэргийн сайд Дэвид Бланкеттын парламентын хувийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан. 2007-2008 онд тэрээр Сангийн яамны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, 2008-2009 онд Соёл, хэвлэл мэдээлэл, спортын сайд, 2009-2010 онд Эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж байжээ. 2010 оны сонгуульд лейборист нам ялагдсаны дараа тэрээр сүүдрийн Эрүүл мэндийн сайд, 2010-2011 онд сүүдрийн Боловсролын сайд, 2011 оноос дахин сүүдрийн Эрүүл мэндийн сайдаар ажиллаж байжээ. 2017 оны 5-р сард [[Манчестер|Их Манчестер]] хотын даргын сонгуульд ялж хотын дарга болсон. f9788rzlifgd8u8b5uask9sjv3jn8b2 0 146896 860222 2026-06-26T13:25:14Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:10 Downing Street. MOD 45155532.jpg|thumb|404x404px]] '''Даунинг стрит, 10''' ([[Англи хэл|англи.]] ''10 Downing Street'') ''-''1905 оноос Их Британи ба Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын Ерөнхий сайдын албан ёсны оршин суудаг өргөө болон албан ажлын байр юм. Энэ нь [[Лондон]] хотын Вестминстер (..." 860222 wikitext text/x-wiki [[Файл:10 Downing Street. MOD 45155532.jpg|thumb|404x404px]] '''Даунинг стрит, 10''' ([[Англи хэл|англи.]] ''10 Downing Street'') ''-''1905 оноос Их Британи ба Умард Ирландын Нэгдсэн Вант Улсын Ерөнхий сайдын албан ёсны оршин суудаг өргөө болон албан ажлын байр юм. Энэ нь [[Лондон]] хотын [[Вестминстер (дүүрэг)|Вестминстер дүүргийн]] Даунинг гудамжийн Уайтхолл гудамжтай тулдаг хэсэгт оршдог ажээ. Анх 3 байшингаас бүрдсэн 10 дугаар байшинг 1732 онд [[II Жорж]] хаан Ерөнхий сайд [[Роберт Уолпол|Роберт Уолполд]] суух санал болгосон. Уолпол бэлгийг Сангийн тэргүүн эзний мэдэлд шилжүүлэх нөхцөлтэйгээр саналыг хүлээн авсан. Сангийн тэргүүн эзний албан тушаалыг Ерөнхий сайд 18, 19-р зууны ихэнх хугацаанд хашиж байсан бөгөөд 1905 оноос хойш хашиж байна. Уолпол Уильям Кентэд гурван байшинг нэгтгэхийг даалгасан бөгөөд энэ том байшин нь Даунинг гудамжны 10 дугаар байшин гэгддэг. [[Файл:Secretary Pompeo Meets With Prime Minister May (40843256023).jpg|thumb|446x446px]] Их Британийн анхны Ерөнхий сайд [[Роберт Уолпол]] архитектор Уильям Кентэд өөрт нь хуваарилагдсан 16, 17-р зууны гурван барилгыг нэгтгэхийг даалгажээ. Стюартын сэргээн босголтын үеэр уг барилгуудын нэг нь Сэр [[Жорж Даунинг|Жорж Даунингийн]] өргөө байсан бөгөөд уг гудамжийг түүний нэрээр нэрлэсэн байна. Анхны Ерөнхий сайд Роберт Уолполын залгамжлагчид Даунинг гудамж дахь уг өргөөнд дуртай байгаагүй бөгөөд харьцангуй ховорхон очдог байжээ. Байшингийн засвар үйлчилгээний өндөр өртөгтэй тул өргөөг хаах тухай хэд хэдэн удаа хэлэлцүүлэг өрнөж байв. Барилга нь нарийн төвөгтэй зохион байгуулалттай тул ашиглахад тохиромжгүй гэж үздэг байв. Цаашилбал, Ерөнхий сайд Дизраели хүртэл бүх Ерөнхий сайд нар тавилганы үнийг өөрийн халааснаас төлөх ёстой байсан бөгөөд энэ нь үргэлж боломжийн үнэтэй байдаггүй байв. Викториа хатан хааны эрин үед энэ хаягийг Ерөнхий сайдын оршин суугаа газар гэж холбодог уламжлал бат бөх тогтсон байв. Бараг 300 жилийн настай барилга нь ойролцоогоор 100 өрөө тасалгаатай юм. Ерөнхий сайдын хувийн орон гэр 3-р давхарт байрладаг бөгөөд зоорийн давхарт гал тогоо байдаг. Бусад давхарт нь Ерөнхий сайдын оффисууд байрладаг бөгөөд тэнд гадаадын удирдагчид болон бусад зочидтой уулзалтууд хийдэг, заримдаа Засгийн газрын хурал ч болдог байна. Дотор хашаа, 2000 хавтгай дөрвөлжин метр цэцэрлэгт хүрээлэнг харсан дэнж байдаг. Байшингийн хаалгыг зөвхөн дотроос нь онгойлгож болно. Ойролцоо нь Гэгээн Жеймсийн цэцэрлэгт хүрээлэн, [[Вестминстер ордон (Лондон)|Вестминстер ордон]], [[Бакинхэмын ордон]] оршдог юм. Даунинг стрит, 10 хаяг дахь байр нь Британийн эзэн хааны Засгийн газрын өмч юм. Бүртгэлтэй хууль ёсны өмч нь Орон сууц, олон нийт, орон нутгийн засаг захиргааны төрийн нарийн бичгийн даргын нэр дээр байдаг юм. 6swfsouzoe852nwdml00iwnft33n4lz 0 146897 860224 2026-06-26T13:46:24Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:British School - Portrait of King George II in armour.jpg|thumb]] Ханноверын '''II Жорж''' ([[Англи хэл|англи.]] ''George II'', [[Герман хэл|герман.]] ''Georg II.''; 1683 оны 11-р сарын 9-нд [[Ханновер|Ханноверт]] төрсөн — 1760 оны 10-р сарын 25-нд [[Лондон]] хотод нас барсан) — 1727 оноос Их Британи, Ирландын хаан,..." 860224 wikitext text/x-wiki [[Файл:British School - Portrait of King George II in armour.jpg|thumb]] Ханноверын '''II Жорж''' ([[Англи хэл|англи.]] ''George II'', [[Герман хэл|герман.]] ''Georg II.''; 1683 оны 11-р сарын 9-нд [[Ханновер|Ханноверт]] төрсөн — 1760 оны 10-р сарын 25-нд [[Лондон]] хотод нас барсан) — 1727 оноос Их Британи, Ирландын хаан, I Жорж хааны хүү. 1727 оноос хойш хаан ширээнд суусан II Жорж Их Британийн дотоод бодлогод харьцангуй бага нөлөө үзүүлсэн юм учир нь энэ үүрэг нь Их Британийн парламентын хяналтад байсан юм. Ариун Ромын эзэнт гүрний сонгогчийн хувьд тэрээр 12 зуныг Ханноверт өнгөрөөж, засгийн газрын бодлогыг илүү шууд хянах эрхтэй байв. Тэрээр парламентын сөрөг хүчнийг дэмждэг том хүү Фредериктэйгээ хэцүү хүнд харилцаатай байсан. Тэрээр Виг намыг дэмжиж байсан. Түүний засаглалын эхний жилүүдэд Их Британийн анхны де факто ерөнхий сайд гэгддэг Виг намын удирдагч [[Роберт Уолпол]] гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Жоржийн хоёр дахь үеэл Хатан хаан Анна Стюарт 1702 онд Англи, Шотланд, Ирландын хаан ширээнд суусан. Тэрээр өв залгамжлагчгүй байсан тул 1701 оны Суурьшлын тухай хуулиар Английн парламент Аннагийн хамгийн ойрын Протестант шашинтан цусан төрөл төрөгсөд болох Жоржийн эмэг эх Софиа болон түүний үр удамыг хаан ширээг залгамжлагчаар сонгосон. Жорж эмэг эх болон эцгийнхээ дараа 3-рт бичигдсэн юм. Тэрээр 1705 онд Софиа (Ханноверын)-ийн Иргэншлийн тухай хуулийн дагуу Британийн иргэн болсон бөгөөд 1706 онд түүнийг Гартерийн баатар цолоор өргөмжилж, Кембрижийн болон Милфорд Хэйвен гүн цолоор шагнасан. bva3kq2j4mo578xce4b8zdnvwpe996t 0 146898 860233 2026-06-26T22:35:01Z Avirmed Batsaikhan 53733 Хуудас үүсгэв: "[[Файл:The Palace of Westminster.JPG|thumb|344x344px]] '''Ве́стминстер''' '''дүүрэг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''City of Westminster'') — [[Лондон]] хотын төвийн баруун хэсэгт орших түүхэн дүүрэг бөгөөд "Сити" статустай захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж юм. Тус дүүрэг 21 км² талбайг эзэлдэг бөгөөд Лон..." 860233 wikitext text/x-wiki [[Файл:The Palace of Westminster.JPG|thumb|344x344px]] '''Ве́стминстер''' '''дүүрэг''' ([[Англи хэл|англи.]] ''City of Westminster'') — [[Лондон]] хотын төвийн баруун хэсэгт орших түүхэн дүүрэг бөгөөд "Сити" статустай захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж юм. Тус дүүрэг 21 км² талбайг эзэлдэг бөгөөд Лондонгийн түүхэн төвөөс баруун тийш, [[Тэмз мөрөн|Тэмз мөрний]] хойд хэсэгт байрладаг. Хойд талаараа Камден Лондон дүүрэг, зүүн талаараа Лондон хот болон Ламбет дүүрэг, өмнөд талаараа Вандсворт, баруун өмнөд талаараа Кенсингтон болон Челси, баруун хойд талаараа Брент дүүрэгтэй хиллэдэг байна. [[Файл:LondonWestminster.svg|thumb|Лондон хотын Ве́стминстер дүүрэг]] Вестминстер дүүрэг нь Вест Эндийн ихэнх хэсгийг хамардаг бөгөөд үүнд Британийн засгийн газрын төв байр, [[Вестминстер ордон (Лондон)|Вестминстерийн ордон]], Уайтхолл, Хааны шүүх (Дээд шүүх) багтдаг. Вестминстер нь мөн Лондон хотын ихэнх жуулчдын сонирхлыг татдаг газрууд байдаг. Вест Энд нь Английн алдарт эрчүүдийн клубуудын бүс болох Клаблендийн өлгий нутаг бөгөөд шөнийн амьдралын төв юм. Вестминстер хэдэн зууны турш "хот" гэсэн статустай байсан. 1965 онд энэ нь Их Лондонгийн ёслолын тойргийн нэг хэсэг болсон. Лондон хотын ''The Mall, Piccadilly, Whitehall, Downing Street, Jermyn Street болон Baker Street'' зэрэг дэлхий даяар алдартай гудамжууд Вестминстерт байрладаг байна. Их сургуулиуд: * Кингс коллежийн кампус нь Стрэнд дээр байрладаг. * Лондонгийн бизнесийн сургууль нь Режентс Паркт байрладаг. * Лондонгийн Эдийн засаг, улс төрийн шинжлэх ухааны сургууль нь Алдвичийн ойролцоо байрладаг. * Куртаулд урлагийн хүрээлэн нь Стрэнд дээр байрладаг. * Вестминстерийн их сургуулийн 3 байр байрладаг. ak0mf0kop4wj089cmva1148i6s0kcil 6 146899 860264 2026-06-27T09:02:59Z Enkhsaihan2005 64429 860264 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 6 146900 860265 2026-06-27T09:03:05Z Enkhsaihan2005 64429 860265 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1